австрия герм тамам официал жуьре австриядин республика герм юкьван европада авай гьукумат я агьалияр млн кас я кефердин патахъ чехиядихъ сергьятдин яргъивал км кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ словакиядихъ галаз сергьятдин яргъивал км рагъэкъечӀдай патахъ венгриядихъ галаз сергьятдин яргъивал км кьиблепатахъ словениядихъ сергьятдин яргъивал км ва италиядихъ галаз сергьятдин яргъивал км рагъакӀидай патахъ лихтенштейндихъ сергьятдин яргъивал км ва швейцариядихъ сергьятдин яргъивал км галаз кефердин патахъ германиядихъ галаз сергьятдин яргъивал км сергьятдал ала сергьятдин умуми яргъивал километр я австрияди км кв миля кьунва адан чилерал альп сувайрин климат чкӀанвайди я альп сувайра алаз австрия лап суван уьлкве я вири уьлкведин чилерикай кьилди метрдилай агъадихъ галай чкайрал ала виридалайни кьакьан тӀинкӀ м я агьалийрин чӀехи пай немец чалан бавариядин нугъатдал хайи чӀалал хьиз рахазва немец чӀалан вичин стандарт тир жуьреда литературадин чӀал хьиз кӀвалахарзава маса чкадин официал чӀалар венгер чал градианско хорват чал словен чал я австрия парламентвилин векилвилин демократия кӀуьд федерал чиликай ибарат тир федератив гьукумат я кьилинни виридалайни чӀехи шегьер вена я млндилай пара кас австрия дуьньяда виридалайни девлетлу уьлквейрикай сад я агьалийрин са касдиз аватзавай кьвб асш дин доллар йисуз гьукуматди кьакьан дережадин уьмуьр тухунин стандартар туькӀуьрна лагьай йисуз инсандин потенциал виликфинин индекс къалурзавай лишандал гьалтайла австрия дуьньяда лагьайди тир гьакӀни лагьай йисуз австрияди шенген икьрардал къул чӀугвана лагьай йисуз австрияди гьамишан нейтралитет ва гьар гьи дяведин блокрихъ хьайитӀани агалт тахьун малумарна австриядин чӀехи пай кьазва альпар сувайри къуншивилин гьукуматар германия чехия словакия венгрия словения италия швейцария лихтенштейн ксар млн исан инсан кьелунай чӀехи миллетдин кӀватӀал австрийицар исан кьелунай йисуз австрийецар католикар лютеранар ксар какатзава масса диннрик ислам православи иудаизм вири зарегистрироват хьана конфесси гьабрик агъзур сикх ксар кутазва чеб са конфессидик йисуз гьабрик къалиндалди федерал чилерин кьилин шегьерар къалурнава агъулар агъул агъулар дегь алпандин халкьарикай сад тарихдин къене дагъустандин кьиблепатан районра уьмуьр гьалзавай къавкъаздин бинедин суван халкь нах дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я милли жигьетдай агъулар виридалайни пара лезгийриз мукьва я чпин хайи агъул чалал рахазвайди я дагъустанда агъулар асул гьисабдалди агъул кьурагь дербент ва табасаран районра гегьенш хьанва диндал гьалтайла агъулар суни мусурманар я рахазвайбурун кьадар тимил ятани агъул чал кьуд нугъатриз ва са шумуд рахунриз пай жезва идан себеб са бязи кьилдин хуьрер гъил агакь тийир чкайра сад садахъ галаз алакъа авачиз чараз хуьн я виш йисан эхирра агъул чал родриг эркертди чирна жагъурзавай йисуз ада агъул чалакай немец чалал макъала акъуднай гуьгъуьнлай агъул чалан чирна жагъурунар виш йисан сифте кьилера немецви лингвст адольф дирра давамарнай ада йисуз урус чалал макъала чапдай акъуднай абуру чпин жагъурунар садрани агъулда тахьана кьиле тухузвай родриг эркерта масабуру кватнавай материалрин адольф диррани вич темир хан шура шегьерда аваз муькуь хабардар ксаривай къачунай малуматрин бинедаллаз амма абур кьведни са фикирдал атанай хьи агъул чал кьве нугъатрикай ибарат я вич агъул чал ва кушан нугъат шаумяна къалурзавай хьиз и нугъатри агъадихъ галай хуьрерин рахунар кьунва агъулар кватидаказ ва са кьадарда авай районарни шегьерар дагъустанда районра шегьерра агъулрин тарихдин ва цийи хуьрер агъул районда арсугъ бедуьхъ буркихан буршагь гоа дулдугъ курагъ мисси рича тпиг фите худигъ хутхул цирхе яркуг анклух дамхал дуруштул сафрун кьурагь районда хвереж укуз усугъ квардал хуьпуькь табасаран районда гелинбатан цийи фите азербайжан кьиблепатан къавкъазда авай уьлкве адан чилерин чӀехи пай виликпатан азиядиз гъвечӀи пайни тахминан кеферпатан лезги чилер европадиз талукь я миллиондилай пара агьалияр ва км адак къарабагъни кваз чилерин майдан галай азербайжан кьиблепатан къавкъазда виридалайни чӀехи гьукумат я кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер баку я гьукуматдин официал чӀал азербайжан чал я пулунин тек азербайжандин манат я диндин тушир уьлкве я кьилел президент алай унитар уьлкве я йисалай къедалди азербайжандин президент илгьам алиев я къе азербайжан зарб камаралди вилик физвай экономика гвай аграрни индустриал уьлкве я йисан малуматрив кьурвал уьлкведин къенепатан вири бегьер млрд асш дин доллар туькӀуьрзавай им агьалидин са касдал къвезвай пулунин кьадар агъзур доллар тирди лагьай чӀал я гьакӀ ятӀани кӀвалах пул къведай чкаяр гьат тийизвай жемятдин гзафни гзаф пай чара авачиз гъурбатдиз чкӀизва иллаки урусатдиз сифте яз и термин йисан майдиз азербайжандин демократиядин республика малум авур чӀавуз уьлкведин официал тӀвар хьиз кардик кутунай и м дьяконов ва в ф минорский тарихдарри къейд авурвал виш йисалди азербайжан гаф азербайжанари уьмуьр ийизвай анжах ирандин кеферпатан регион фикирда кьурла лугьузвай чпиз чара гьукумат туькӀуьрзавай азербайжанариз ирандин рагъакидай азербайжан ва рагъэкъечдай азербайжан вилаятарни чпин чилерик кутадай гуьгъуьнлай кьилиз акъат тавур къастар авай азербайжан республикадин гьукуматдин символар тӀаратӀ гимн ва герб я азербайжан республикадин тӀаратӀ пуд сад хьтин къаткай зуларикай ибарат я вини вили ранг алай зулу азербайжан халкьдин туьрквал къалурзава кьулан яру зулу демократия агъа зулун къацу рангни мусурманвилин лишан я кьулан яру зулал ацӀун тавур вацран ва муьжуьд пипӀен гъетрен хъипи суьретар ала зур варс исламдин лишан я муьжуьд пипӀен гъетре туьрк халкьарин муьжуьд хилер къалурзава гербдин юкьва азербайжан цӀаярин уьлкве тирди къалурзавай цӀаюн шикил ала гербдал алай пуд рангни гьа тӀаратӀдин рангар я туьрк халкьдин муьжуьд тайифаяр къалурзавай гъедни цӀаюн къваларив гала гербдин кӀаник пата къуьлуьн кьилерикай расай кӀунчӀ ва мегъуьн тарцин хел ала къуьлуь мублагъвал ва девлетлувал мегъуьн хилени уьлкведин дегьвал къалурзава азербайжандин гимндин тӀвар азербайжандин марш азерб я гимндин макьам йисуз азербайжандин композитор уьзеир гьажибекова туькӀуьрнай гафарни зари агьмед жаваданбур я и гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани азербайжандин официал гимн яз кардик квай совет бередин урусатдин ва рагъакӀидай патан европадин нуфус авай чешмейрив кьурвал азербайжандин ва гьакӀни вири къавкъаздин чилер виликпатан азиядиз талукь я амма америкадин бязи малуматрикай азербайжан мукьва рагъэкъечӀдай патаз ва лап кефер пата авай районар европадиз талукь тирди лугьузвай баянар аквазва уьлкведин саки зур пай сувари кьунва кефер пата къавкъаздин цӀиргъ кьибле пата талыш сувар рагъакӀидай патани кърабагъдин сувар ала уьлкведин юкьван пата чӀехи куьре араз аран экӀя хьанва майдандин чӀехивилел гьалтайла азербайжан къавкъаздин виридалайни чӀехи уьлкве я вилик адан майдан агъзур кв км тир йисуз эрменийри чпин арцӀах азербайжанаривай дяведалди гахчурла кьулухъ азербайжандин чилерин майдан саки тӀимил хьана агъзур кв км див агакьнай уьлкведин кефер патахъай кьибле патав кьван авай яргъивал км я рагъакӀидай патахъай рагъэкъечӀдай патав кьван км я азербайжанда чара чара климатдин зулар ава ленкаран арандин чими субтропикрилай эгечӀна кеферпата къавкъаздин сувун векъи гьавадилай хкъечӀна пара кьадарда авай вацӀарик энергиядин чӀехи сурсатар ава гьавиляй азербайжанда цин электростанцияяр ва дигидай коллекторар туькӀуьруниз къулай шартӀар ава уьлкведин кьилин вацӀ куьре я чӀехи метлеб авай цин гьамбарханайрик вини кърабагъдин вини ширвандин къбуяр ва мингечевирдин цин гьамбархана акатзава мингечевирдин цин гьамбарханадин сивел галай цин электростанция уьлкведа виридалайни зурбади я ва вири уьлкве электричестводив таъминарзава чилин накьварин жуьре асул гьисабдалди рехи сувун кеферпатан тамара ва чӀурара рехи шуьтруь ленкаран арандизни хъипи жуьредин накьв хас я азербайжанда сагъардай ятар курортдин чкаяр гьукуматди хуьзвай тӀебиатдин сергьятар пара ава нафталан шегьерда дуьньяда санани авачир сагъардай нафтӀадин чешме ава иниз сагъарунин курсар тухуз дуьньядин вири патарихъай начагъ инсанар къвезва климатар чара авунин кппенан тегьердалди дуьньяда авай климатрин жуьрейрикай жуьре азербайжанда ава юкьван гьисабдалди июнь вацран температура сувун районра арандин районра я кьуьд хъуьтӀуьл гад гзаф чимиз алатзава январ вацра юкьван температураяр сувара аранда туькӀуьрзава къваларин кьадарни регионрикай аслу яз дегиш жезва сувун районра юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар мм йиса кьибледа авай ленкаран районда вичин максимумдив агакьзава мм йиса уьлкведа виридалайни векъи климат авай чка нахчивандин ар я ина гатуз чимивал хъуьтӀуьзни аязар рекорддин дережайрив агакьзава кьарадин вулканрин кьадардай азербайжанди дуьньяда садлагьай чка кьазва ина кьван кьарадин вулканар ава чилин кӀанер пара кьадарда менфятлу мяденрив девлетлу я ина асул гьисабдалди нафтӀадин тӀебиатдин газдин цурцин къванерин алунитдин молибдендин къизилдин къванерин ва маса мяденар ава идалайни гъейри уьлкведа дараматар туькӀуьрун патал герекзавай жуьреба жуьре хам мал ава месела мермер каолин туф доломит ва мсб каспи гуьлуьн тӀебии сурсатрин куьмекдалди азербайжанда нафтӀадин гъетерхъанвилин ва гимияр туькӀуьрнин кеспиятар гзаф вилик фенва азербайжандин чилерал жуьреба жуьре ва масанра кьериз гьалтзавай набататар ацӀана ава икьван гъвечӀи майданди дуьньяда авай набататрин саки вири жуьреяр виче гьакьарнава иллаки сагъардай дармандин набататар идан кьилин себеб мублагъ накьв ва кутугай гьава я азербайжанда дуьньяда мад санани авачир ракьун тар экъечӀзава чӀехи шегьерра япониядин софора лацу ва жегьре олеандр жасмин хьтин кьери цуквер гьалтзава субтропикда чка кьунвай ленкаранда пахлайрин жинсиниз талукь тир декорациядин набатат альбиция экъечӀзава азербайжанда экъечӀзавай тахминан жуьре чилин набататар группайрик кутунва къавкъазда экъечӀзавай набататрин кьадардин гзафни гзаф пай азербайжандин паюнал къвезва гьакӀни къавкъазда ва муькуь регионра авай набататрилай гъейри азербайжандин флорада мад санани гьалт тавуна анжах азербайжандин тӀебиатдиз хас тир лай пара жуьре эндемик набататарни ава азербайжан са шумуд зоогеографиядин полюсар сад садак ккӀанвай чкадал ала идан себебдалди къавкъаздин ирандин кьулан азиядин ва аравилин гьуьлуьн регионрин фаунайриз хас тир гьайванрин жуьрейрин саки вири азербайжанда гьалтзава тӀебиатдин чара чара шартӀар авайвиляй азербайжанда гьайванрин агъзур жинс гьисабнава арандин зонада сикӀер жанавурар къуьрер миргер гъуьлягъар ва мсб гьалтзава куьре ва араз вацӀарин кӀамара барсук къабан чакъалар чӀуран цӀегь ва мсб уьмуьр ийизва сувун регионра чӀехи крчар алай мирг сувун кьун сувун цӀегь сев тамун пси машах дикобраз муфлон ва лекьен хьтин гьайванар гьалтзава азербайжандиз чара чкайрай гъана чкадин климатдиз вердишарна кутунвай гьаванар агъадихъ галайбур я тӀвехер алай мирг сайгак енот хьтин кицӀ америкадин енот хундуз скунс ина нуькӀверин алемни гзаф жуьреба жуьрединди я гегьенш уьленарни тамар вишералди жуьре нуькӀвери уьмуьр гьалзавай кӀвал я хъуьтӀуьн береда иниз кьуьд акъудиз бакланар фламингояр гьажилеглегар кӀуф шуькӀуь нуькӀвер пӀатӀар къугьар ва маса ихьтин цӀудралди жуьре цин нуькӀвер къвезва азербайжандин яру ктабдиз жуьре гьайван кутунай абурук жуьре нек хъвадай гьайванар жуьре нуькӀвер жуьре галчӀур жедайбур жуьре гъед ва жуьре гьашаратар ква гьавадин накьвадин ва цин кьацӀур хьунин нетижада азербайжандин абшерон зуростров ва гьакӀни гьуьлуьз мукьва тир бязи районар экологиядин жигьетдай чилин винел виридалайни усал чкайрикай сад я инра памбагдин плантацияяр цадайла ддт ва муькуь токсик химиядин дефолиантар кардик кутунин себебдалди накьв ва чилин кӀанин ятар виже текъвер гьалариз атанва бегьем накьв авачирвиляй ина тарарин экъечӀуниз герек тир шартӀар авач икьван гегьенш чилерал тарарин кьитвили экология лапни барбатӀзава чкаяр баябанриз ухшар жезва гьавадин кьацӀайвал сумгаит баку хьтин кеспиядин чӀехи шегьерра авай пара кьадарда заводри гьавадиз акъайзавай агъу квай газрихъ галаз алакъалу тирди малум я каспи гьуьлуьн кацӀурунин кьилин рекьерикай сад уьлкведа гзаф вилик фенвай нафтӀ акъудунунни расунин кеспиятар я уьлкведин девлетлу набататринни гьайванрин алемар къати антропоген таъсирдик акатзава тарар атӀунин ва малар хуьнин нетижада тамариз чӀехи зарарар галукьзава тамар атӀунин гьисабдай гьукуматди вичиз майишатдин чилер гегьеншарзава фермаяр туькӀуьрзава инсандин чукӀурдай эсердик акат тавур тӀебиат реликт тир фауна ва кьери гьайванар хуьн паталди гьукуматди къадагъа алаз хуьзвай тӀебии сергьятар туькӀуьрнава вири санлай уьлкведа ахьтин сергьятар ава мирг сувун цӀегь сайгак муфлон хьтин гьайванар гьукуматдин паталай кьетӀендаказ хуьзва экономикадин вири рекьера инсандин кардин йигиндаказ гзаф хьуни тӀебии сурсатрин гуьнгуьна тежедайвал харж хьуниз гъизва азербайжандин экологиядин асул проблемаяр агъадихъ галайбур я азербайжанда къадагъа алаз хуьзвай чкайриз анин сифтегьан къаматда амай тӀебиат кьери жуьреяр чирун ва илимдин жагъурунар тухун паталди кьетӀен статус ганвайди я абурукай виридалайни чӀехибур къизилагъаждин закаталадин ва ширвандин тӀебии сергьятар я азербайжандик район шегьер абурукай республикадиз табий тир чӀехи шегьерар я послок хуьр ва автономиядин республика нахчиван акатзава азербайжандин республикадиз табий тир шегьерар азербайжанда авай районрин сиягь автономиядин республика нахчиван им азербайжандиз талукь тир амма адакай чараз алай администрациядин тек я эксклав адан автономиядин статус азербайжандинни нахчивандин конституциядин ва йисуз кутӀуннавай москвадинни карсдин икьраррин къайдайрив кьурвал хуьзва эксклав турциядихъ ирандихъ ва армениядихъ галаз са сергьятра ава кърабагъдин дяведилай инихъ армениядихъ галаз авай сергьятар кӀеви я азербайжандихъ галаз алакъа ирандин машиндин рекьяйтӀуз ва нахчивандин аэропортдин куьмекдалди хуьзва азербайжандин хъуьтуьл климат ва уьмуьр авуниз кутугай шартӀари сифте яшайишдин инсанриз фад заманайрилай ина чпиз макан кутуниз мумкинвал ганай сифте яшайишдин инсанри уьмуьр гьалай чкайрин гелер виридалайни пара кьадарда къарабагъдин нахчивандин ва къазах райондин зонайра дуьздал акъатзава къарабагъдин азых таглар ва зар кьветӀера геологри сифте инсанрин кӀарабар ва алатар хьтин дуьньядин метлеб авай затӀар жагъанай азых кьветӀедай сифте инсандин са свах амай кӀаник рекьуьн кӀус жагъанай къазах райондин дамжылы ва дашсалагьлы кьветӀера ва гьакӀни шишгузей ва келикли тӀвар алай чкайра дегь заманадин инсанрин зегьметдин алатар ва маса затӀар дуьздал акъуднай къванцӀин девирдин инсанрин амукьаяр талыш зонадани ашкара авунай дегь чӀавуз гилан азербайжандин гегьенш чилерал азербайжанар къведалди лезги чаларал рахазвай алпан халкьари уьмуьр ийизвай чав агакьай лингвистикадин малуматрилай аквазвайвал гьа тайифайрин дуьз несилар гилан арчияр къирицар агъулар табасаранар лезгияр цахурар удияр рутулар ва муькуь лезги миллетар я са удийрилай гъейри амай миллетар чара чара тайифайрин сад садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанвайди я чпин сифтегьан къамат чӀал ва дин хвенвайбур са удияр я вилик удияр алпандин вирибурулайни нуфус авай чӀехи халкь тир абуруз чпин культура кӀел кхьинар авай гила абур азербайжанда терг хьана къвердавай азербайжанариз элкъвезвай халкьарикай сад я бязи алимри тестикьарзавайвал алпанда классдин жемият чи э вилик виш йисан эхирда туькӀуьр хьанвай адалай вилик уьлкве гагь мидиядин сатраприн гагьни атропатенадин пачагьрин гьукумдик квай чи э вилик виш йисан сифте кьилера куьре вацалай араз вацал кьван экӀя хьанвай алпан чехи армениядин паталай дяведалди къачунвай чи эрадилай вилик виш йисан эхир кьилера алпандин тайифайри чпиз чара пачагьвал туькӀуьрнай амма а пачагьвал персиядин сасанидрин аслувилик квай ва ийсуз сасанидри алпанрин пачагъвал терг авунай виш йисуз арабри алпания фарсаривай дяведалди къачунай гьа береда фарсарин кӀеви таъсирдик яргъалди квай куьре вацӀун чапла пата авай алпан тайифайри чпин милли кьетӀенвал квадарна фарс чӀалалди рахазвай им асул гьисабдалди гьа чӀавуз азербайжандин кьилин шегьерар хьайи аран ва ширван вилаятрин чӀехи шегьеррин агьалийриз талукь тир амма хуьрерин эгьлийри чпин хайи чӀалар хвенвай гьа чӀаларикай гила чун рахазвай лезги чӀалар арадал атанай виш йисан юкьвара алпан арабрин халифатдин кьушунрин мукьвал мукьвал вигьинрик акатнй алпандин гардман вилаятдин кьил тир жаваншир князьдин тӀвар душмандиз акси румар гудай береда къалурай кьегьалвилиз килигна виринриз чкӀанай адакай ахпа вири алпандин регьбер хьанай анжах виш йисан сифте кьилера халкьдин къарагъунар ва къалабулух къуватралди алудиз алакьай арабри алпан ва гьакӀни вири кьиблепатан къавкъаз кӀаник кутунай гьа чӀавалай чкадин эгьлийрик ислам дин кутунин процесс гатӀумнай цӀийи иесийри инсанрал эцигай залан харжидин система вини везифайрал алай ксари миллетдиз гузвай зулумар ва къанунар чӀурунин вакъиаяр ибур вири алпанвийриз арабар ва абурун гъилибанар тир феодал чиновникар дакӀан хьуниз гъанвай пехъи халкьдин арада фад фад наразивилер ва къалабулухар акатиз хьанай виш йисуз арабрин аксиниз бабек кьилел алаз сифте яз ирандин хуррамитар къарагънай али аль масуди ва ибн ан надим дегь араб тарихдаррин гъилив кхьинрин малуматриз килигна бабекан машгьурвал цуькведавай чӀавуз адан гьукумдик акатай чилер кьибледавай эрдебил шегьердал кьван рагъэкъечӀдай пата каспи гьуьлел кьван кефер пата мугъан арандал кьван ва рагъакӀидай пата нахчивандал кьван экӀя хьанвай виш йисарин къене къвердавай зайиф хьайи арабрин таъсирдин чкадал майдандиз цӀийи сиясатдин гъулгъулаяр акъатнай гилан азербайжандин рагъакӀидай пата сифте ширваншагьрин гьукумат гуьгъуьнлайни шеддадидрин гьукумат генжедин эмират арадал атанай аранда ва ширванда гьукум гьалзавай мурусман династияррин къати эсердин куьмекдалди чкадин агьалияр мусурманвилиз элкъуьрунин процессар йигиндаказ физвай гьакӀ ятӀани дуьз виш йисарал кьван агьалидин чӀехи пайди чпин адетдин динар ва христианвал хвенай са кӀус геж азиядай кьиблепатан къавкъаздиз зурба кьадарда туьрк огъузар атунилай кьулухъ чкадин агьалидин гзафни гзаф пай ассимиляция хьана туьрквал кьабулнай гьакӀ виш йисарин къене азербайжан халкь арадал атанай азербайжанарин энтогенезда чара чара халкьари иштиракнай ибур чеб алпанар куьрдер ирандин халкьар татар ва мсб тир азербайжанарин энтогенез тамам яз виш йисуз акьалтӀ хьанай виш йисан къене азербайжанаринни туьркверин арада авай тафават къвердавай чӀехи жезвай ва абур сад садавай тамамдаказ къакъатнай къакъатунин кьилин себебрикай сад сефевийрин девирда иран халкьарин таъсирдик мадни пара квай азербайжанари шийивал кьабулун тир и гьукуматни йисуз хорезмшагь жалаладдинан кьушунрин кӀаник акатна терг хьанай гуьгъуьнлай монголар хорезмдин ирандин ва къавкъаздин винел дяведалди атайла вич жалаладдинни абурун телефуник акатна кьенай виш йисан сифте кьилера регион монголрин кӀаник акатнай виш йисан юкьвара ина монголрин хулагуидрин империя туькӀуьр хьанай империядин асул база ирандин азербайжан кьилин шегьерни тебриз тир дербентдилай багъдаддал кьван экӀя хьайнвай хулагуидрин империя чкӀайдалай кьулухъ и чилерал сад садахъ галаз даим дявеяр тухузвай туркман огъузрин тайифайрин агъ къуюнлу азерб лацу хпер авайбур ва къара къуюнлу азерб чӀулав хпер авайбур гьукуматар арадал атанай гьа тайифаяр иниз кьулан азиядай монголри чуькьвена акъуднай йисуз къара къуюнлуйрин гьукумдик кьиблепатан къавкъаздин чӀехи пай кеферпатан иран ва ирак акатнай йисуз региондин винел гьукум агъ къуюнлуйрин гъилериз элячӀнай виш йисан юкьвара агъ къуюнлуйринни османрин империядин арада дяве гатӀуннай и регионда османрин империя виридалайни къуватлу тир виляй чарадик къекъвезвай агъ къуюнлуйриз гуржийрин пачагьвилер трапезунд империя ва гьатта бязи европадин гьукуматар сад авуна османрин аксиниз союз туькӀуьриз кӀанзавай амма йисуз османрин зурба кьушунри трапезунд империя чилихъ галаз сад авунай ва йисуз тержандин мукьвал абуру агъ къуюнлуйрин кьил тир узун гьасанан кьушунар барбатӀнай виш йисарин къене азербайжандин тарихдин цӀийи девир гатӀумнай сефевийрин династиядин бине кутур кас шагь исмаил сефевидивай вири кьиблепатан къавкъаз ва ирандин азербайжан сад ийиз алакьнай османдин туьркверихъ галаз женгина адан куьмекдарар англияни португалия тир гьакӀ ятӀани йисуз чалдыранда хьайи дяведа туьрквер шагь исмаилдин винел гъалиб хьанай и карди сефевийрин империядиз зурба кьадарда зарар янай идалайни гъейри шагь агъузарун паталди османрин гьаким султӀан селима женгерилай гуьгъуьниз адан хзан есирдиз къачунай вири и дявеяр суни туьркверинни шии фарсарин арада диндин пайдахдин кӀаник кьиле физвай мукьвал мукьвал хьайи дявейрин гъиляй виш йисан эхирда сефевийрин империя къуватдай аватнай ва гилан азербайжандин чилер османрин гъиле гьатнай и чилерал османри къад йис гьукум гьалнай сефевийрин тахтунин ирсдар ва шагь исмаилан птул тир шагь аббасаз вичин ватан ягъийрикай азад ийидай къастар авай куьруь вахтунин къене шагь аббаса даим кьушунар туькӀуьрна регионда авай туьрквер яна акъудна ва виш йисуз сефевийрин империя саки виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай виш йисуз сефевияр мад зайиф хьанай ва азербайжанни иран мад туьркверин гъилик акатнай туьркверин гьукумдик и чилер вирини вири йис хьанай и сеферда туьркверин аксиниз ирандин туркоманрин афшарар тайифадикай тир надир къули хан афшар надир шагь акъатнай ада сефевийрин династиядиз эхир эцигнай сефевийрин гьукумат терг хьайи береда гьукумдал атанвай надир шагьди уьлкведавай туьквер чукурна ва кьунвай чилерин сергьятар мадни чӀехи авунай йисуз адан къуватлу кьушунри гьатта индиядин кефер патарни кьунай дели шегьерни кваз амма шагь вич кьейидалай кьулухъ бегьем гьукум тухуз алакьдай кас авачиз империя чкӀанай гьеле чукӀуниз мукьвал ина пара кьадарда азербайжанарин ханвилер арадал атанай абуру вирида чпиз азадвилер малумариз алахъзавай муькуьбурув гекъигайла са кьадар зайиф тир зендрин империя авай чӀавуз и ханвилер саки азадбур тир амма виш йисуз азербайжанарин къажарар тайифадикай тир агъа мегьамед ханди иран нубатдин сеферда сад авунай гьа чӀавуз иран пата авай азербайжанарин ханвилер къажар ирандин гъилик акатнай амма къавкъазда авай ханвилеривай чпин азадвал хуьз хьанай абурукай виридалайни чӀехибур къубадин ва къарабагъдин ханвилер тир абуру муькуь бицӀи ханвилер чпиз муьтӀуьгъарзавай сефевийрин гьукум зайиф хьайидилай ва сиясатда къалабулухарни дегишвилер хьайидилай гуьгъуьниз азербайжандин армениядин ва ирандин кефер пата пара кьадарда ханвилер арадал атанай абурун вири азербайжанарин династиядин регьбервилик квай кьиблепатан къавкъазда арадал атай ханвилер кеферпатан иранда ирандин азербайжан арадал атай ханвилер фарсаринни урусрин дяве акьалтӀарнай гуьлуьстандин икьрардалди персиядин шагьди гилан азербайжандин чилер урус императордин ихтиярдик вуганай урусатдин империяди идара авунин комендантвилин тегьер кардик кутунай виликан ханвилерни султӀанатар округризни вилаятриз элкъуьрнай ина бакудин къубадин шекидин ширвандин къарабагъдин ва ленкерандин вилаятар елизаветополь ва жар балакен округар къазах ва шамшадил династияяр арадал атанай вилаятрин ва шегьеррин дуванханаяр тешкил авунай йисуз ислам диндин ругьанийрин ихтиярар ва везифаяр тайин ийизвай идара тешкил авунай дегь заманайрилай къавкъазда авай гуржийрилайни эрменийрилай тафаватлу яз цӀийиз атанай азербайжанариз чпин гьукумат йисалди авачир абуру чпи чеб чӀехи мусурман уммадин са чӀук тирди гьисабзавай амма къарабагъдинни зангезурдин эрменияр адр дин гьукумдиз муьтӀуьгъ хьунин аксиниз къарагънай ватандин чӀехи дяве чӀавуз йисара фронтдиз харжнавай нафтӀадин асср ди ганай и кьве халкьдин арайра гьатай тӀарамвилин хъиткьинуниз гъайи цӀерекӀв сумгаит ва баку шегьерра пара кьадарда уьмуьр ийизвай эрменияр азербайжанарин паталай тарашун ва кьиникь хьанвай идан себебдалди азербайжандин маса районра ва шегьерда авай эрменийри чпин кӀвалер мулкар авайвал гадарна массайралди къарабагъдиз ва армениядиз куьч хьанай эрмени халкьдин арада азербайжанарин аксиниз душманвал ва пехъивал къвердавай гзаф жезвай скъао дин эрмени эгьлийри гегьенш къатара ийизвай митингриз къарагъунриз къанун чӀурунин гьалариз армениядин паталай пулунин тешкилунин ва цӀай кутунин чӀехи дестек къвезвай сумгаитдин эрменияр тарашунилай кьулухъ азербайжандай эрменияр армениядайни азербайжанар акъудна чукурунин процессди кьил кьунай гьалар хъсанарун паталди ссср дин ва асср дин партияррин регьберар дегишаруникай жуьреба жуьре провокациярикай са менфятни хьаначир ва скъао да гьалар ислягьвилинбурулай яргъа тир гуьгъуьнлай иниз ссср дин къенепатан крарин министерстводин кьушунар гьалнай ятӀани гьалар тӀарам яз амукьзавай эрменияр авай районра ислягь агьалиди хуьнуьхин кӀеретӀар туькӀуьриз эгечӀнай гуьгъуьнлай эрменийрини азербайжанари сад садал акси патан хуьрера дяведин базаяр авайди тахсир кутуна хуьрериз яракьлу вигьинар ийиз хьанай республика азербайжан ссср чкӀайдалай кьулухъ йисуз арадал атанай адан садлагьай президент виликан номенклатурадин партиядин векил аяз мутӀаллибов хьанай йисан октябрьдиз азербайжандин кьилин советди азербайжан республикадин гьукуматдин аслутуширвиликай декларация кьабулнай гьа чӀавузни азербайжандин экономикадин политикадин ва гьукуматдин туькӀуьр хьунин тегьердин бине эцигнай къарабагъдин дяведин финифда азербайжанарин татугайвилери ва халкьдин фронт партиядивай чпин крар бегье кьилиз акъуд тавуни уьлкведа кризисдин арадал атуниз гъанай адан нетижада йисан июнь вацран юкъуз генже шегьерда полковник суьрет гьусейнован регьбервилик гьукуматдин аксиниз бунтар тешкилнай уьлкведин къене гражданвилин дяведин вилик пад кьун паталди элчибега бакудиз гьа чӀавуз нахчивандин кьил гьайдар алиеваз эвернай гьа и рекьелди элчибегдилай шумудра пара тежриба ва алакъаяр авай гьайдар уьлкведин президент хьанвай гьа береда азербайжандин кьибледа уьмуьр ийизвай талыш халкьди са шумуд талыш офицеррин куьмекдалди абурун кьилел аликрам гьумметов алаз чпиз талыш мугъан автономиядин республика малумарнай цӀийиз гьукумдал атанай алиева талышрин автономия кьабул тавуна терг авунай ва гьа кардик гъил квайбурун виридал сепаратиствилин лишан яна дустагъра тунай талышрихъ галаз са вахтунда кардик эгечӀнай кеферпатавай лезгийрин садвал тешкилатдин членарни са сад кьуна дустагъра тунай бязибур гилани бакудин дустагъра ктӀизва кърабагъдин дяведин финифда азербайжанари кьадардиз килигна эрмени агьали пара авай азербайжандин чара чара районрай эрменияр чуькьвена акъуднай вичин нубатда йисуз эрменийри армениядин куьмекдалди сувун къарабагъдин къваларив галай азербайжанари винизвал ийизвай районарни кьуна чпин гъилик кутунай и кардиз йисуз смо дин хатасузвилин советди оккупациядин лишан эцигнай гуьгъуьнлай эрменийри гьа районар скър дин составдик кутунай чпин кӀвалер туна мажбур яз катнавай азербайжанарин кьадар саки са милион кас армениядиз катай эрменийрин кьадар агъзур кас тир алай аямда азербайжандинни арцахдин сергьятдал къуллугъ ийизвай кьве патанни аскеррин арада мукьвал мукьвал телефвилер жезва гьар са эрмени яна кьейи азербайжанраз гьукуматдин паталай чӀехи савкьатар пулунин пишкешар гузвайди я эрменидин гуьлледик акатайдаз кьегьалвилин лишан кутуна шагьид яз гьуьрметдалди кучудзавайди я сергьятдал къуллугъзавай аскерди къаншардал алай эрменидин техника продуктар тухузвай машин яна терг авуртӀа адаз командирар паталай къан рухсат ва маса ихьтин пишкешар гузвайди я эрмени патани гьа икӀ я къецепатан уьлквейрин арачивиливди азербайжандинни сувун къарабагъдин гьуьжет шумудни садра ислягьвилелди гьял ийиз алахъайтӀани гилалди хьанач вири агьалидин пай шегьервияр я амай пайни хуьруьнвияр агьалидин итимдал дишегьли къвезва азербайжан республикадин гьукуматдин чӀал азербайжан чал я азербайжан чӀал туьрк чӀаларин группадин угъуз чӀаларин хзандик акатзава гьайдар алиева йисан августдиз кьабулай къарардалди и югъ азербайжан чӀалан ва алфавитдин югъ хьиз къейдзава рахазвайбурун кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал урус чӀал акъвазнава йисуз вири агьалидин урус чалал рахазвай къе урус чӀалал рахазвайбурун чӀехи пай урусламиш хьанвай лезгияр татарар азербайжанар чувудар ва украинар тӀимил пайни этник урусар я баку сумгаит хьтин чӀехи шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгийрин лап чӀехи пай фадлай урус чӀалал элячӀнава гзаф вахтара ахьтин хзанра чӀехи жезвай аялриз лезги чӀалакай гьич хабарни авач кӀвале абур урусдал къецел азербайжан чӀалал рахазвайди я ажеб кар я амма идалай гъейри азербайжанда урус чӀалал элячӀнавай гьатта лезги хуьрерни ава месела хъачмаз райондин мукьтадир ва набран хуьрерин лезгияр урус чӀалал рахазва гзаф пай жегьилриз лезги чал бегьем чизвач азербайжан гзаф миллетрин уьлкве тирвиляй ина чӀаларни пара ава закатала белокан къах шеки угъуз районра авар цӀахур рутул уди ингилой чалар гегьенш хьанва кьвепеле исмаиллы къуба кцӀар хъачмаз шабран районрин агьалидин са пай лезги ва тат чаларал рахазва кьибле пата авай лерик ленкаран масаллы ярдымлы астара районра уьмьур ийизвай талышар талыш чалал рахазва фетягьов алибег фетяган хва чӀехи лезги зари ва гьикаятчи шаир йисуз куьре магьалдин цмур хуьре дидедиз хьана хци зигьин авай гадади кӀвале бубадивай кӀелиз кхьиз чирна кьасумхуьруьн мектеб ва бакудин рабфак агалкьунралди куьтягьна датӀана вичин чирвилер артухарзавай жегьил лезги ва урус чӀаларал лап савадлу хьана ада йисалай цийи дуьнья газетда кӀвалахна лезги литературадин хрестоматияр туькӀуьрунин карда иштиракна алибег фетягьован сифте эсерар цӀийи дуьнья газетдиз акъатна ада са куьруь вахтунда цудралди шиирар поэмаяр эм тэ эс ва зарбачи гьасан шиирралди кхьенвай кьатӀ кьатӀ авур зунжурар роман теснифна кар алакьдай зариди лезги шиирар кхьинин тежрибада цийивилер туна а фетягьова лезги гьикаятдик кьил кутуна сифте гьикаяяр риза бубадин веси газет ва мсб теснифна абур лезги эдебиятда гьикаятдин лап хъсан чешнеяр яз тестикь хьанва а фетягьова аялар патални са жерге шиирар кхьена надинж аялар тӀвар алай кӀватӀал яз басма акъуднай зари йисалай ссср дин кхьирагрин садвалдин член тир ада туькуьрай эсеррин кьилин тема хайи халкьдин уьмуьр ва бахтлу къвезмай вахтунихъ ялзавай инсанрин кьисметар я заридин эсерар мектебра ва университетра чирзава кхьирагдин ирс а агъаева р гашарова биримбегова ва р кельбеханова дериндай чирна жагъурнавай а фетягьова туькуьрай эсерри лезги ва дагъустандин халкьарин эдебиятар вилик финиз дегьнедай таъсирна адан тӀвар хайи хуьруьн мектебдал эцигнава амазун кьибледин америкада авай вацӀ дуьньядин виридалайни яргъи вацӀ гьакӀни бассейндин кьадардал цив ацӀайвилел ва вацӀун системадин яргъивилел гьалтайла дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀ я маранийун ва укаяли вацӀар сад садак какахьуналди арадал къвезава маранийун лугьудай кьилин агъавацӀалай эгечӀна яргъивал км жезва лагьай виш йисан эхирда жагъанвай апачета лугьудай кьиляй эгечӀна кьван км я укаялидин кьиляй эгечӀна км дилай пара я бассейндин майдан агъ км масса малуматрив кьурвал агъ км я и къалурзавай лишандал гьалтайла ам ла плата эстуарийдин агъ км ва конго вацӀун агъ км кьван бассейнрилай лап чӀехи я амазун вацӀун бассейндин чӀехи пай бразилиядинди я кьиблединни рагъакӀидай патан ва рагъакӀидай патан районар боливиядинбур эквадординбурни колумбиядинбур я гзаф пай амазун арандай тӀуз ва экватордин мукьув физавай вацӀ субгьяркьуьвилин патаз авахьзава дуьньядин виридалайни чӀехи делта арадал гъана адан майдан агъзурдилай пара км гьакӀни дельтадик дуньядин виридалайни чӀехи вацӀун маражу тӀвар алай остров акатзава амазун вацӀ атлантик океандик акахьзава амазун вацӀ хейлин агъавацӀари таъминарзава абурукай даз км дилай пара яргъивал ава виридалайни чӀехи агъавацӀар ибур я эрчӀи патай журуа пурус мадейра тапажус шингу тукантинс чапла патай иса жапура риу негру бразилиядин миллетдин обсерваториядин геофизикадин департаментдин малуматриз килигна амазун вацӀни физавай патаз амма агъзур метр авай деринда накьвадин ятарив таъмин жезвай чилин кӀаник квай гьамза вацӀ физава адан авахьун агъзур м с кьван я агъа авахьун авай чкада юкьван гьалдин харжи агъ м с кьван я гьар сезондиз дилай эгечӀна дал кьван дегиш жезава юкьван гьалдин йисан авахьун км кьван я вири дуьньядин вацӀарин умуми йисан авахьуникай кьван я кӀеви тир авахьун миллиардилай пара тонн я океандин яд километрдал агъадилай виниз хкаж жезва вацӀун сив авай чкада яд хкажунрихъ лап кьакьан лепеяр гала агъавацӀарихъ галаз амазунди агъзур километрдилай пара яргъивал авай къенепатан цин рекьерин система арадал гъизава километр авай арада андрал кьван амазундин кьилин кьер гимияр къекъведайвал я манаус шегьердал кьван ам вацӀун сивелай км яргъал чка кьунва океандин гимийривай хкажизиз жезв кьилин пуртар агъидилай виниз килигна белен сантарен убидус манаус бразилия икитус перу вацӀун бассейндин майдан австралиядин майдан кьванди я амазундин кеферпатанни кьиблепатан агъавацӀара йисан къене чара чара вахтунда хкаж жезва адан гъиляй амазункадин юзун дуьзрин жезва гьавиляй ам вири йисан къене цив ацӀай яз ава хкаж хьайила физ тежер уьленар арадал гъана яд пара гегьенш тир чилерал акьалтзава америкадин садхьанвай штатар гьакӀни асш садхьанвай штатар штатар америка ингл кеферпатан америкада авай гьукумат я чилин кьадар млн км я дуьньяда лагьай чкадал ала агьалийрин кьадар млн кас я йисан къимет дуьньяда лагьай чкадал ала кьилин шегьер вашингтон я садхьанвай штатар кефер патай канададихъ галаз ва кьибле патай мексикадихъ галаз са сергьятра ава гьакӀни урусатдихъ галаз гьуьлуьн сергьятар ава адан къерехар рагъэкъечӀдай патай атлантик океанди рагъакӀидай патай лас океанди кефер патай кеферпатан муркарин океанди кьунвайди я америка федератив садвал я ва штатрикайва колумбия федерал округдикайибарат я идалайни гъейри вест индияда авай виргин островар пуэрто рико рагъэкъечдайпатан самоа гуам ва океаниядин пара кьадарда островар америкадиз талукь я конституциядин жигьетдай америкадиз официал чал авач агьалидин чехи пай инглис чӀалал рахазва лугьуз и чал гьукуматда де факто официал чал хьиз физва этнографиядин жигьетдай садхьанвай штатар виридалайни цӀару ва жуьреба жуьре культура авай гьукуматрикай сад я авай гьалар чара чара уьлквейрай ва континентрай америкадиз чӀехи масштабра физвай миграциядин нетижада арадал атанва пулунин тек асшдин доллар я асшдин агьалийриз американвияр лугьузвайди я адет тирвал садхьанвай штатрин тӀварцин альтернатива хьиз америка тӀваруникай менфят къачузвайди я америка федератив конституциядин республика я ихтиярар федератив регьбервилин ва штатрин регьбервилин арада чара жезва штатдикай гьардав чпин конституция гьукуматдин органрин ва идара авунин система гва кьилиз акъуддай законар акъуддай ва дувандин гьакимвилерин патай президентди асшдин конгрессди ва лап кьилин дуванди векилвал ийизвайди я америкадин садхьанвай штатар йисуз тешкил хьана чпин аслу туширвиликай малумат ганвай цӀипуд британиядин колония сад хьайила аслу туширвал патал дяве йисал кьван давамарзавай тир женг колонистрин гъалибвилелди акьалтӀ хьана йисуз асшдин конституция кьабул хьана йисуз ихтийрикай билль ада гьукуматдин регьбервилин гражданрин патахъай ихтиярар метлеблудаказ сергьятра эцигнава йисарра лукӀар авай кьибледин ва промышленность авай кефердин штатрин арада авай аксивили кьуд йисан гражданвилин дяведик кьил кутунай кефер патан штатрин гъалибвили асшдин виринра лукӀвал тухун къадагъа гъана гьакӀни кефер патан штатрин гъалибвили уьлкведиз садвал хкана кьибледин штатар конференциядиз сад хьайила асшдилай аслу туширвиликай малумат гана гила дуьньяда асшдин экономикадив виридалайни кьакьан къвпдин дережа гва трлн доллар лагьай йисуз вири дуьньядин къвпдикай ава маса къачунин алакьун глобал паритетдикай дилай пара ава гьар инсандал акъатзавай къазанжидин кьадардал гьалтайла америка дуьньяда лагьайди я асш садхьанвай миллетрин тешкилатдин ва кеферпатан атлантикадин альансдин диб эцигай гьукумат я смтдин хата авачирвилин советда абурув гьамишан чка гва асшдив къудратар авай яракьламишнавай къуватар гва гьабурун арада дуьньяда виридалайни чӀехи гьуьлуьн дяведин къуватарни чилел абуруз виридалайни чӀехи вири сад садал гьалчна хвехуьнин потенциал ава планетадал виридалайни чӀехи экономикадин политикадин культурадин ва дяведин таъсир гваз асш кьилди сад тир акьалтӀай гьукумат хьиз гьисабзава са арадлай тӀварцӀин куьруьн къайдани гила мукьвал мукьвал кардик кутадай арадал акъатна садхьанвай штатар и тӀварни адалай куьруь къайда штатар континентал конгрессдин протоколра кардик кутазвай тир аббревиатура джордж вашингтондин лагьай йисан чарарра гьалтзава аббревиатура лагьай йисуз сифтени сифте арадал акъатна лезги чӀала са шумуд уьлкведин тӀвар ава асш садхьанвай штатар штатар америка ва мсб сссг дин статистикадин документра ва журналра кеферпатан америкадин садхьанвай штатар тӀвар гегьеншдаказ кардик кутазвай тир асшдин гьукуматдин пайдах яруни цӀиргъидалди нубатдалди дегиш жезвай лацу зулуникай яру ва лацу зул ибарат тир парча я пайдахдин вини чапла пипӀе лацу вад пипӀен гъетер квай дуьз пипӀерин кьудпипӀенди ала гъетерин кьадарни штатрин кьадар сад хьиз я асшдин миллетдин гимн гъетерни зулар авай пайдах официал рекьелди лагьай йисуз кьабулнава гафар гимндин патал лагьай йисуз кхьенва гьукуматдин герб ахъа лувар квай лекьрен суьрет я лекьре вичин пацара зейтунд таран бицӀи хел ва хьел кьазва лекьрен хурал гьукуматдин пайдахдин рангар тикрарзавай ит ала кӀуфа багъ кьазва а багъунин винел кхьенвайди я лекьрен кьилин винелай садлагьай штатрин кьадардиз килигайвал вад пипӀен гъед цавун ранг авай цифеда асш кеферпатан америкадин юкьван пата ала чилин виридан кьадар км я уьлкведин чил пуд паюникай ибарат я асш чилин кьадардин чӀехивилел гьалтайла дуьньяда пудлагьайди тахьайтӀа кьудлагьайди я къурамат ва гьуьлуьн мулкар кваз америка урусатдинни канададин гуьгъуьнлай ава гьакӀни са кӀус китайдилай алудиз тахьайтӀа адаз пудлагьай чка гуз ава садхьанвай штатрин виридан чилерин майдан алцумунин тегьердилай аслу я гьисабунин нетижаяр км км тахьайтӀа км гьакӀни китайдинни индиядин арада авай гьуьжет алай чилер гьисабдиз къачузва кьилди са къураматдин чилер гьисабдиз къачуртӀа америкади канададилай алудзава асшдин вилик кьилди са урусатдини китайди чка кьунва асш федератив республика штатарни инг федерал округ акатзава араб чӀал афразиядин чаларин хизандин семит хилек квай чӀал я араб чӀалални адан жуьрейрал рахадайбурун кьадар млн кьван кас хайи чӀалалди хьиз гьакӀни млн касди ам кьведлагьай чӀал хьиз ишлемишзава классикадин араб чӀал къуръандин чӀал вири дуьньяда мусурманри диндин мураддалди ишлемишзава вири санлай къачурла млрд касди кхьинар араб алфавитдал бинеламишзава им садхьанвай миллетрин тешкилатдин смт генерал ассамблеядинни масса идайрадин ругуд официални кӀвалахдин чӀаларикай сад я вири арабрин уьлквейрин официал чӀал я иракьда курд чалахъ галаз санал гьакӀни ам израилдин чаддин эритреядин джибутидин сомалиленддин сомали комор островрин официал чӀаларикай сад я гилан чӀаван рахунрин араб чӀал нугъатрин кӀватӀалдиз чара жезва гьакъикъатда лингвистикадин фикирдалди абур кьилдин чӀалар я магъриб чӀал рагъакӀидай патан кӀватӀалдик акатзава амайбур араб чӀаларинни нугъатрин рагъэкъечӀдай патан кӀватӀалдик ква адаз нугъат лугьудай термин ишлемишиз масадалай хъсан яз гьисабзава араб эдебиатдин чӀал рагъакӀидай патан арабистикада инг гилан чӀаван стандартдин араб чӀал сад тирди эдебиатдин араб чӀала и дуьньядани илимда авай пара затӀаризни лугьудай гафар сад ийизва гьакӀ ятӀани бязи араб уьлквейра рахунрин чӀала ам лап кьериз ишлемишзава чара чара уьлквейра араб нугъатар сад садалай лап чара жезва пара вахтара абурал рахадайбур сад садан гъавурда акьазвач гьар араб уьлкведа филмар телевидение газетар ва мсб гзаф пай эдебиатдин араб чӀалал акъатзава ислам ва сифтени сифте къуръан умуми эдебиатдин чӀал жуьреба жуьре нугъатрал рахазвайбурун койне тирди вилик ракъурунин сад ийидай фактор тир чӀал туькӀуьруниз исламди ийизвай таъсир малта чӀалан мисалдилай чир жезва хашпересвили виниз кьазвай малтада магъриб нугъватрикай сад кьилдин малта чӀалаз элкъвена къуръандиз агъзур йисалай виниз авай сурвал аватӀани кӀвале хайи нугъватар ишлемишзавай гилан кӀелай арабри жемятдин уьмуьрда гьа гьа эдебиатдин чӀалал рахаз жезва анжах са гъвечӀи грамматика регьят ва гафарган цӀийи авуна къуръан хьиз исламдилай вилик тир поэзия ва бедуинрин чӀал хъсан классикадин чӀалан чешне яз гьисабзавай тир классик араб чал сур араб чалавай тимил чара я семитрин чаларин пара дувулар араб чалани ава алатай вахтара семитологияда классик араб чал семитрин чаларин арада виридалайни архаик тирди гьисабзавай тир амма вахт финивай маса афразиатик чаларив гекъигунин рекьелди алимриз чир хьана хьи пара араб чала авайди акьван лап сифте кьилинди туш виш йисарин къене чал датана дегиш жезвай тир амма и дегишвилери кхьинрал акьван чехи эсер авунач вучиз лагьайта куьруь ачух сесер къуръандилай гъейри мад текстра кхьдай туш классик кьакьан араб чал арабрин хайи чал туш амма къени дегиш хьанвай гафарин ибаратдихъ галаз ам саки вири газетрани ктабра ишлемишзава тунис марокко ва са кьадар алжир квачиз ана араб чала литературадин чалан рол франк чалахъ галаз пайзава маса араб уьлквейра герек тир гафарин запас авачир чкайра илимдинни техникадин литературада ингилис чал ишлешмишзава фонетикадин патахъай эдебиатдин араб чалаз лап гегьеншдиз вилик фенвай ахъа тушир сесерин система хас я иллаки калхандинбур эмфатикбурни сарарин арада жедайбур африка чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьведлагьай континент я адан къерехар кефер патай аравили гьуьлуь кеферни рагъэкъечӀдай патай яру гьуьлуь рагъакӀидай патай атлантик океанди рагъэкъечӀдай патай индиядин океанди кьунвайди я кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал агъ км рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван агъ км я гьакӀни африка тӀвар африкадин континентдикайни адан патав гвай островрикай ибарат тир дуьньядин паюниз лугьузавайди я африкадин чилин кьадар млн км островаррихъ галаз млн км кьван я яни чилин вири винел патакай ва вири дуьньядин къураматдикай кьунвайди я африкадин континентда гьукумат ава африкадин агьалийрин кьадар миллиард кас кьван я африка инсаниятдин биологиядин жинс кьурла сихилдин кьил хьиз гьисабзавайди я континентдин гилан чӀаван агьалияр асул гьисабдалди кьве расадин векилрикай ибарат я негроиддинни европадин африка чӀалан хзандин абурукай афразиядин индоевропадинни австронезиядин чӀалар маса континентрай атанвайбур я кьилдинни классификациядик квачир чӀаларин диге я виридалайни чкӀанвайбур араб инглис французни чкадин банту суахили конго фула чӀалар я африкадай тӀуз экваторни са шумуд климатдин чӀул физвайди я им кьилди сад тир кеферпатан субтропикайрин чӀулунилай кьиблепатан субтропикайрин чӀулуналди кьван яргъал чӀугвазвай континент я датӀана къвазвай къвалар муркӀаганарни яд квай горизонтар авачир ятӀа абурун тӀимил кьадардин гъиляй кьерелайни къерехдилай гъейри климат тӀебии къайдада тун саки санани аваз авач мезозойдин береда африка саца авай континент пангеядин пай ей микитисра лугьузва африка вири ксаран сифте ватан йа ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар чи эразлай вилик африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай малар хуьз африкада эгечӀна йиса чи эразлай вилик африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа египет йиса чи эразлай вилик чи эрадилай вилик лагьай вишйисуз геродотди африкадиз ливия тахьайтӀа лувия лугьузвай тир ада абур дегь чӀаварин аравилин гьуьлуьн кьиблепатан къерехдал уьмуьр гьалзавай лбу рбу тайифайрин тӀварцӀикай арадал гъизва грекар чи эрадилай вилик лагьай вишйисуз киренаикада баркада колония диб эцигайла лбуйрин хура акъвазундал гьалтнай пара кьадар чӀавалай римвийри чкадин халкьариз ливар тахьайтӀа либар лугьуз гатӀумнай амма кьилди са аравилин гьуьлуьн ккӀанвай нил вацӀун дельтадилай рагъакӀидай патахъ алай кеферпатан африкадин чилериз ливия лугьузвай тир египетдилайни ливиядилай кьиблепатахъ алай вири чилериз эфиопия лугьузвай тир чӀехи чӀаван къене ливия ва эфиопия тӀварар зурба кьадар авай африкадин чилерин сахара къумгандилай кьиблепатахъ алайбурунни лагьайчӀал тир мисал патал гвинеядин заливдиз лагьай вишйисал кьван эфиопиядин гьуьл тахьайтӀа эфиопиядин океан лугьузвай тир географиядин тӀвар яз африка чи эрадилай вилик лагьай вишйисуз арадиз акъатна и карда чӀехи метлеб авай роль пунрин дявеяр къугъвана чи эрадилай вилик лагьай йисуз винел пад къачурла ва карфаген шегьер чукӀурайла римвийри кьунвай чилерал гилан тунис шегьердин патав чпин цӀийи колония диб эцигна адаз абри африка тӀвар гана африкадин вана ильти пата ава атлас суваяр йукьа ава сахара пустыня йукьалай сакьас агъанах ава африкадин виридалай йике чка вулкан килиманджаро м африкадин йукьанни ильти пата ава саваннаяр африкада ава лап пара къизильни алмазар нафт бокситар фосфоритар марганец ракь кьакьумушни свинец африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ нил ам агъана ваназ физвайди я амай йике вацӀар нигер континентдин ильти пата конго йукьан пата ва вацӀар замбези лимпопон агъа пата виридалай йике уьр йа виктория амай йике уьрер танганьикани ньяса виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа чад гатуз африкада пара кӀивиз чурчазва кьутӀуьз чими я континентдин виридалайни чӀехи вацӀарин сиягь континентдин виридалайни чӀехи вирерин сиягь африкада миллиард кас ава гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва йукьан йис яшамишрун я чӀехи пай хуьрера сегьрийра шегьерра халкьдин яшамишзава африкадин вана пата яшамишзава арабар берберар коптар йукьанни агъа патара ава африкадин хайи чӀулав ранган миллетар агъа африкада ава лацубур европадин колонистран чхелар арабар мусурманар я чӀулавбур авазва ширкачар мусурманар ва христианар эфиопия кпар африкадин гьукуматар ахцагь ахцегь ахцегьар дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр райондин администрациядин кьилин хуьр я ахцегьрин хуьруьнсоветдик акатзава дагъустандин туризмдин ва культурадин чехи метлеб авай юкьварикай сад я ахцегьрин йисалай пара яшар ава ам дагъустандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я хуьурьн тӀварцӀин дуьз этимология гилани малум туш идан гьакъиндай сад садав кьан тийизвай пара фикирар ава са шумуд версия аватӀани хуьруьн тӀвар дегь чӀавалай гилалди ахцагь ва гзафвилин кьадардин формада ахцагьар хьиз амукьнава ахцегь дагъустан республикадин кьибле пата самур вацӀуз ахцегьвацӀ авахьзвай дугунда авайди я цӀару къванцӀин тамар авачир суварин юкьва гетин кьил ухиндагъ шалбуздагъ суварин арада ава кьибле патай ахцегьаз самурдин цӀиргъ кьиблединни рагъакӀидай патай гельмец ахцегьрин цӀиргъ кьиблединни рагъэкъечӀдай патай къвалара авай цӀиргъер агатнава ахцегьрай маса шегьерризни шегьервилин хуьрериз авто рекьин яргъавал самурвацӀ ахцегьрин кефер патай физва ахцегьвацӀу хуьр кьвенал пайзава кьибле патай кефер патаз фена самурвацӀуз авахьзва ахцегь хуьруьн тарихвилин юкь кӀелезхев сувдин къваларал ала амай пайни самур дугунда цӀиргъерин арадин цӀалцӀам чкада ахцегьвацӀун къерех кьуна къурукал хуьр галайвал километр виниз салар галай кӀвалерин пуруяр физва накьв суванни чуьлдин ва суванни никин жуьредикай чебдин аспидни кереж къван квай чепрекьандикай ибарат я хуьре суван лекьер къавкаъздин агома хуьрлуьнкӀдин са жуьре агъу квай гъуьлягъар акъребар агъу квай хуьшреканар гьалтзва ахцегьрин къерех чкайра къурер сикӀер жанавурар чакъалар миргер къабанар суван яцар суван цӀегьер цӀуцӀулар хундузар машахар татар кьифер акваз жеда хуьряй вад км кьиблединни рагъакӀидай патай ахцегьвацӀун чапла къерехда кӀама ахцегьрин минерал цин чешме ава ахцегьдин минералдин чешмедик пуд жуьре ятар ква гугурт квай водороддин бром квай водороддин ва йод квай бромдин минерал ятар цин чимивал йисан бередикай аслу яз ва арара юзурзва ина ахцегьар тӀвар авай бальнеологиядин ял ядай чка ава ахцегь дагъустандин виридалайни дегь яшамиш жедай чкайрик квайди я гьи чӀавуз ада бине кьунвата гилани малум туш алимрин фикирдай ч э вилик агъзур йисан юкьвалай ч э вилик агъзур йисарал кьван юзурзава чи эрадин кьиле ахцегьрин тӀвар тӀури тир гьа чӀавузни ина цунвал хъенчӀинвални ракьун расунар вилик физвай виш йисуз алпан пачагьвал чукӀайла лекьер амукьзвай чкада цӀуру феодалвилин пачагьлугъ лакз гьасил хьанва ахцегьни адак акатна ахцегь наме ийсариз эмир шагьбани ахцегьдиз гьакимвал ийизва ада гьакимвал тухвазвай береда кӀелезхев сувда фарси шахбани къеле эцигнатир ахцегьдиз тӀури тӀвар алудна шагьбани эцигнатир йисуз ахцегьдин гьамамриз гьахьун гьавай хьана йисуз эмир шагьбани кьейила кьулухъ ахцегьдин гьакимвал адан хва шагь асандин гъилиз гьатна сасанидрин мулкуна авай дербент шегьер йисуз хазарар паталай кьунва виш йисуз хазарар ширван кьурла кьулухъ ахцегьдин мукьвал авал миграгъ хуьруьз гьакимвал ийиз абуру эмир самсам тайин авуна эмир самсамди вичин чка кӀивиз кьун паталай ун чапла къерехда авай къаракуьре хуьруьн вилик тарса шегьер эцигна са тӀимил вахтунилай самсамаз ахцегьдиз гьакимвал ийиз кӀан хьана самсама ахцегьдиз пуд вигьин авунатир садлагьай вигьин чӀавуз самсамдин кьушунри хвадай яд ахцегь вацӀай ваъ самур вацӀай къачузватир кьилиз акъуд хьанвачир садлагьай фигьиндилай кьулухъ абуру пуд варз шагьбани къеледилай ахцегь вацӀуз рехъ ягъзавай кьведлагьай вигьин ругуд варз давамна чпин мурад арадиз гъиз тежезвай самсам ахцегьдай хъфенва пуд йисалай самсамди мад са йис давам хьанвай алахъун ийиз эгечӀна чара амачир ахцегьдин чӀехиди дервишайи рутулдин жиникдинни тарсадин эмиррикай куьмек кӀан хьана женг тухвазвай кьве патайни чӀехи кьиникьар хьана и ягъунра дервишайидин хва шагь къасумни кьена эхирни кӀаник акатнай самсам ахцегьдай кьулухъ хъфин мажбур хьана ятӀани йис алатайла ада ахцегьаз йифин вигьин авуна хуьр барбатӀна хуьруьнвийрин чӀехи пай къирмишнатир гуьгъуьнилай дербентдин сердер абу муслиман руш умм аль муминат чпин кьушундихъ галаз кьибле дагъустандин хуьрер сад садан гуьгъуьнал къачуз физ хьана къаракуьре къачуна абур миграгъ къачуз кӀан хьана и хабар чир хьанвай ахцегьрин кьил дарвишайи абуру ахцегьдин винелни тефирай лугьуз умм аль муминатаз муьтӀуьгъ хьана миграгъ санал кӀаник кутаз теклифна а чӀавуз ахцегьвийри исламдин къабулна дарвишайи абу муслиман вах умм аль маминат жуваз пабвилиз къачуна абумуслимдикай куьмек кьабулна дарвишайи самсадин къаншардиз дяве гваз фена ахпа ирид вацран дявейри са нетижани ганач ахпа дарвишайи мад дипломатиядиз кам къачуна шалбуздагъ суван кӀаник яшамиш жезвай шейх шагь албурзидиз тавакъу авуна лугьун герек я шалбуздагъ гаф вичин шейхдин тӀварцӀикай гьасил хьана шейх дарвишайи шагь албурзидихь галаз пулуналди самсадин визир эмир каги чпин патаз желб авуна жуьмедин йифиз дарвишайи вичин агъзур кас авай кьушундихь галаз миграгъдиз гьахьна кагадин инсанри абуруз варар ахъайна ахпа кагади вичи цӀуд аскер галаз самсам кьена кьуна шегьер дарвишайиди шегьервийрикай ислам дин кьабул ийиз тӀалабна кьабулнайбур секиндиз туна кӀевивал авунвайбур къирмишна шегьердиз эмир кага тӀвар ганвай ахпа са шумуд бередилай тӀвар миграгъдиз масакӀа хьанвай идалай кьулухъ дарвишайи эмир кагани шах албурзи абур хуш кьабулнай дербентдин эмир абу муслиман патав фена ахцегьа виш йисалар къван амукьнавай мискӀин туькӀуьрнай ахцегьан шагьбани тӀвар ухти араб чӀал вах диз масакӀа авунай и факт адакай аслу я абу муслиман вах умм аль мамунат ахцегьрин гьакимдиз гъуьлуьз фенвай самсаман вад раят шах албурзидин хва кьена рушар есердиз къачуйла кьулухъ дарвишайи вичин куьчедихь галаз миграгъдай шалбуздагъдин кӀаник куьч хьана ана къурайш гилан къуруш лугьудай хуьр туькӀуьрна эмир кага миграгъдин къаракуьрединни къурушдин чӀехиди хьана а чӀавалай кьибле дагъустанда ислам гегьенш жез эгечӀна гьакӀни вишйисуз ахцегьда гамарин цӀунар арадиз атана вишйисан юкьвара гьалилуллагь ширваншагьди гьукум тухвай чӀавуз ширвандикай юкьван хуьр ахцегь хьанвай са эмират хкатна эмиратдин чилериз къенин ахцегь докъузпара кьурагь мадни рутул райондин са пай гьатнай тир эмиратдин садлагьай гьаким илчи агьмад багьадур тир ам кьейила кьулухъ эмират са шумуд паяриз чкӀана ахцегьни докъузпара бегвалриз адан хва мугьамад бег гьукум ийизавай мугьаммад бег кьейила кьулухъ адан гъилера авай чилер адан пуд хцин арада пай хьана ахцегьра гьасанбега чка кьуна йисара къазикъумугьдин шамхалди гьукум йизвай чӀавуз хуьруьг хуьр ахцегь бегвалдин гъилик акатна йисуз рутулдин бегвалдини къазикъумугьдин шамхалвал санал ахцегь бегвалдиз вегьин авуна ахцегьар тарашнатир жавабвилиз йизус ахцегьвияр дербентдин куьмекдалди рутулвийрин винел фена рутул гьакӀни таламишнатир йисуз рутул бег къуба лезгияр галаз ахцегьриз кьведлагьай вегьин кьилиз акъудна мадни тарашна хуьр ширвандин таъсирда авай ахцегьриз йисуз цӀийи гьаким гьусейн бег кьилиз атана ахпа адан ирс эюб бегди къачузва йисуз иранви шагь тагьмасибаз ахцегьар вичин гъиле авачиз бегвал шагь гьусейназ гузва кьилин макъала ахцегьпарадин азад жемият ахцегьпарадин жемят вишйисарин сифте кьилера бегвалрин гьукумар акьалтӀзва феодалрин система жемятрдин алакъайриз масакӀа жезва и масакӀавилерин нетижада ахцегьпарадин жемят туькӀуьр жезва гьа чӀавуз ахцегь кьибле дагъустанда пара метлеб авай масагунринни пешекарвилин юкьварикай тир къенепатан дагъустандай ширвандиз фидай рекъин пара важиб авай чка тир иниз агъулдай хиндай рутулдай маса гуз малар гъизавай тир ахцегьвийри чпи хийирар нухдизни кьвевардиз маса гуз тухузвай йисуз кьибле дагъустандиз туьркер гьахьзва ахцегьрин гьукумвал аварви тучалав бурхан ад диназ гана абуру кьибле дагъустандин халкьар туьркерин аксиниз къарагъзва йисуз ахцегь мадни абу бег мирза паталай барбатӀнай тир йисуз сефевидрин шагь аббас дербентдин бархудар сулатни шемахадин пачагь юсуп ханрин сад хьанвай къуватрихь галаз ахцегьриз физ хьана шагьдин къаст самур дугундин виридалай чӀехи кӀеретӀрикай сад тир ахцегьпарадин жемят гъилериз чӀугиз тир ахцегьриз пара кӀеви барбатӀвилер галукьна ам гуьнгуьна хтуз муьжуьд ийис герек хьана самурдин керетар чпин къенепатан крар кьиле тухунвал кьилдивал хуьна къуба патаз гьахьна ятӀани урусрин администрация галаз рахай икьрар чӀурна сувавийри бирхер гузвачир йисуз урусри чпин кьушунриз регьят хьурай лугьуз самур дугунда рекьер эцигиз эгечӀна и чкайрин рекьер чириз ахцегьриз инженер подполковник торри атана ам жемятдин гъилерай гужуналди къутармишнай польшадин къарагъун акъвазрун патал урусри ина яшамиш жезвай хуьруьнвияр ракъуриз кӀан хайила ахцегьрин чӀехибуру ваъ лагьана и чӀавалай урусринни ахцегьвийрин арада къал гьатна пачагьвал администрациядин векилри самурвийрин винел къарагъунни мад мукьвара авай хуьрериз урусатдин аксиниз фуфтаяр гун паталай туьгьмет авуна къавкъаздин дяве береда ахцегьвияр къубадин къарагъунда иштирак авунвай ахпа йисун июнриз генерал лейтенант фазедин корпусдихь галаз ягъунда ахцегьпарадин кьушун кьилик шейгь гьусейн аваз докъузпара рутул мад ахцегьпарадин кӀеретӀар кӀаник акатна июндиз абуру рахунар ийиз эгечӀна ахпа урусриз есирар авачир вучиз лагьайтӀа сувавияйри ивидин эхиримжи стӀалдал кукӀузватир гуьгъуьнлай июндиз ийсуз ахцегь хуьр урусри кьунвай генерал головинди ахцегь барбатӀун къаст авунвай ахпа агьцегьпара кӀеретӀдин чӀехиди мирза али ахцегьвиди алахъундалди хуьр сагъдиз хуьз икьрардиз атана йисун июндиз инженер полковник баумеран регьбервалдик ахцегь къеледин эцигунар эгечӀна джар белокан кӀеретӀдин чилерай рутулдай ахцегьай къубадиз транспорт рекьерин туькӀуьрунар арадал атана йисуз урусрин кьушунар дяведин ахцегьрин рехъин туькӀуьрунар ийиз эгечӀна йисуз имам шамиля самур округ кьун паталай кьиле тефир вигьин авуна и чӀавалай ахцегьрин ягъунар башламишна ахцегьриз атун кумаз шамиль ахцегьвияр кӀватӀна абурун вилик и гафарив экъечӀна шамилян тарих кхьидайди мугьаммад тагьирди вичин кхьинра шагьидарзавай ахцегьрин жемят имаман маса кьушунрив гекъигайла мадни къативилелди кӀевиз кӀукӀузвай къеледиз вигьин ийизвай гьавиляй абурун чӀехи пай кьинай и вакъиадиз санкт петербургдин мариинский театрда ахцегь къеледин кьунар пьеса эцигнавай тарихвилелди ахцегьрин жемят сихилдал пай жезвайди я ийсан малуматрикай дагъустанда дербент шегьердилай кьулухъ виридалай пара къадарда инсанар яшамиш жезвай чка ахцегьар тир ина кас авай тир хуьре савдагар туьквенар мискӀин гьуьжре са мектеб авай тир мектебда девлет авай хзандин аялар кӀелзавай ахцегьжувар лезги чӀалан самур нугъатдиз талукь тир ахцегь нугъатдин ахцегь рахундив рахазва ахцегьра кӀвалах акъвазарнай парталар цвадай фабрика консервринни ниси расзавай завод ава ахцегь дармандин яд аъкудзвай заводдин кӀвалахни акъвазарна дагъустанда йисуз ракьинин йикъарин къадар виридалай пара авай чка ахцегь я и карди хуьруьн майишатар гегьенш ийиз хъсан эсер гузва ина салдинни багъдин майишатар цазва мад гьакӀни гьар сан тӀвар ван авай ахцегьрин ичер лежбервалдай гъери ина чӀехи карчарин маларни куьлуь малар хуьдай кар вилик ква ятӀани эхиримжи берейра маларинни хперин сан пара тӀимил жен малум хьана ахцегь дагъустандин туризмдин юкьварикай сад я ина ял ядайбуруз виридалай пара кӀандайни желб ийидай чка ахцегьрин минерал чешмеяр я идалай гъейри туристар гьевесдалди хуьруьн къецера къекъвез ина пара килигуниз лайих авай чкайрин шикилар чӀугзва мад иниз къвезвай туристри ахцегьриз шегьер лугьузва ахцегь вацӀал мв къуват авай цин электростанция кардик ква июньдилай самур вацӀал вацӀун сивелай км яргъада цӀийи мв къуватдин цэс эцигиз планра ава ахцегьарни патав гвай чепер хуьр лезги халкьдин цуькверин яран сувар арадал атанвай чкаяр я июндин гьар эхиримжи кишдиз ина шарвили сувар кьиле тухузва хуьре дегь чаварин мискӀинар ава абурун арадай йисуз эцигнавай хуьруьн кьилин мискӀи хьанвай жуьме мискӀи вилик хкудиз жеда амай мискӀияр уьлчмедиз гьакӀван чӀехини туш мад гьакӀни хуьруьн тарихдин чкада ава ахцегьрин краеведиядин музей вичин чӀавара сссрдин виридалайни хъсан хуьруьн музей хьиз чир хьанвай кьибле дагъустандин халкьарин культурадинни исскустводин музей ахцегьар дагъустанда театор исскустводин хайи чка я йисуз дагъустанда садлагьай театр гьа ина ахъа хьанвай лезги драмадин театр йисуз дербентдиз хъфена цӀийи тӀвар къачуна с стӀалдин тварунихъ галай гьукуматдин лезги музыкадинни драмадин театр гуьгъуьнилай йисуз цӀийи ахцегьдин халкьдин театр ахъа хьана ахцегьра шалбуздагъ тӀури шарвили фальклордин ансаблияр мад халкьарин макьам алатрин аялрин оркестр соколнок ава хуьре муьгъ ава абурукай кьвед культурадин девлетар хьиз физва бельгиядин ва италиядин инженерри джиорс ва дебернардиди йисуз туькӀуьрнавай муьгъ мад йисуз хуьруьгви инженерди идриса эцигнавай устӀа идрисан муьгъ ахцегьриз иервал гудай дараматрикай садбур и муьгъвер я хуьруьн архитектурадин акунар и муьгъвер галачиз рикӀиз гъиз жедач джиорсни дебернардидин мугъуьн эскивиликай ада гилан бередин тӀалабунриз кутугзвач лугьуз муьгъуьн винел аватзвай пар тӀимилрун паталай дин эхирда дагавтодром ди паталай цӀийи мадни кӀеви ихтибар ийиз жедай авторехъин муьгъ кардик кутуна ятӀани жемятдин гафарикай гьакӀ акъатзава цӀийи муьгъ ахцегьрин тарихдин акунар чӀурзва мектебда мялимди кӀвалахзва хелни кӀелзавайбур ава абурукай кӀелдайди хореографиядин хелда кӀелзава мектебда цирк исскустводин филиалар ава кӀелзавайбур райондинни республикадин акъажунрани маса тедбирра иштираквал ийизва икьван чӀавалди кьван мектеб дагъустан республикадин культурадин министерствони образованиединни микитдин министерствояр паталай дипломни грамотаяр къачунвай мектебда авай циркдин кӀеретӀ халкьдин коллектив тӀварунихъ агакьна гуьгъуьнилай йисуз и мектеб республикадин виридалайни хъсан исскустводин мектеб хьиз къейд авунай мад агъзур рубльдиз макъамрин алатар ганвай кьилин макъала ахцегьан къеле хуьре пара метлеб авай тарихдинни архитектурадин имарат ахцегь къеле ава йисуз николай дан чӀавуз эцигнавай мад пачагьдин кьушун амукьзавай чка тир йисуз къеле имам шамилян кьушунди кьаз хьанвай ахцегьра пуд парк ава монументар гамар хрун сун гьуьлуьтар хрун гъалар авун тумажар расун ахцегьрин гамар храдай устӀариз талукь тир ахцагь тӀвар авай миграгъ жуьредиз мукьвавал авай кьетӀен хрунин жуьре ава дагъустанда ирид гамар хрунин жуьрерикай сад я маса гамарикай ахцегьрин гамар кьетӀендаказ вичин яцӀувалдикайни хътуьлвалдикай тафават аваз тир вучиз лагьайтӀа гамар яцӀу гъаларив хразвай гамар са тӀимил заланни яргъивилихъди са патаз гьуьтӀуь жезвай тӀвар ван авай композициярикай садбур гьасан къеле ни урус тӀура тир гамар кьетӀендаказ ччара уьлквейриз тухвана маса гун паталай туькӀуьрзавай умуми яз ахцегь гамар вичиз талукь тир рангарин гаммарикайни хрунин техникадин еридикай яргъариз магьшур тир райондин атв телеканал кардик ква ийисалай лезги чӀалал цийи дуьнья газета акъатзава хуьре мобил сеть кьазва ина кьве агакьнай са агакьначир мектебарни са пеше гудай мектеб аялрин художестводин мектебни макьамдин мектеб ава октябрьдин революциядин вилик хуьре гьуьжре авай ина диндинни гражданвилин дуьньядикай тарсар тухузвай йисуз ахцегьра лебединскийди аялрин кьилин мектеб туькӀуьрнай йисуз мектебдин кӀвалах акъвазарнай гьа чӀавузни йисуз гила ахцегьдин юкьван чирвилерин мектеб ючм тӀвар къачунвай дагъустанда мад кефер къавкъазда садлагьай хуьруьн мектеб бине эцигнай и мектеб куьтягьнавайбурук ихьтин тӀвар ван авай зурба ксар ква дагъустан ассрдиз бине эцигна кьиливал авунвай нажмуддин самурви дассрдин халкь лежбервалдин комиссар мирзебег ахундов сссрдин къегьал гьасрет аливи социалистикадин зегьметвалдин къегьал саимат ферзалиева кьилин советдин депутатар абдулвагьид вагьабви магият макатова гуьлханум султанова урусатдин халкьдин артист рагьимат гьажиева дагъустан халкьдин зари шагь эмир мурадов дагъустан кинодин садлагьай актриса софият эскерова чӀехи театрдин тек сад тир дагъустанви балерина алла жалилова дагъустанда скульптура исскустводиз бине эцигай хас булат эскер сарыжа зурба геолог кьизилрин мяденар жугъурзавай азиз элескеров дагъустандин халкь культурадин институтдин директор гьажибег гьажибекви магьарам эфенди гъилин ктабра ам магьарам эфенди ал ахты яз гьатнава виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир ва алим ам самур магьалдин къутунхърин хуьре дидедиз хьана ада ахцегьрин медресада кӀелна рагъэкъечӀдай патан чӀалар ва илимар чирна ахпа гьа ина тарсарни гана гуьгъуьнлай куьредин магьмутан хуьрел куьч хьана алимди ина медреса ахъайна магьарам эфендиди вичин шиирар лезги ва араб чӀаларал кхьена абур уьмуьрдин жуьреба жуьре месэлайриз вичин кьилел атай дуьшуьшриз диндиз ва философиядин веревирдериз бахшнава магьарам эфендиди лезгистанда кӀелун кхьин илимар ва эдебият вилик финиз дериндай таъсирна адан гъилик кӀелай гзаф сухтайрикай ярагъ мегьамед ахцегь мирзе али рухун али ва мсб къавкъаздин вилаятра тӀвар ван авай алимар шаирар ва регьберар хьана магьарам эфендидикай сифте малуматар алкьвадар гьасан эфендидин асари дагъустан ктабда ганва чӀехи алимрин жергедик ахцегь магьарам эфенди акатзава ада физикадин ва философиядин тарсар гана алкьвадар гьасан ахцегь магьарам эфендидин птул жезва гьасан эфендидин чӀехи буба ярагь мегьамед магьарам эфендидин езне тир магьарам эфендидин шиирар чапдиз акъудун патал гъ садыкъиди ва м ярагьмедова еке зегьметар чӀугуна магьарам эфенди магьмутан хуьрел цӀайлапанди яна кьена ахцегь район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь ахцегь хуьр я район дагъустандин кьибле пата ала рутул кьурагь мегьарамдхуьруьн ва дукъузпара районрихъ галаз са сергьятра ава азербайжанда авай шеки райондин сергьятдихъ галаз кьиблединни рагъэкъечӀдай патай км яргъивилихъди агатна райондин майдан км я дагъустанда авай лезги районрикай виридалайни чӀехиди я райондин чилера авай сувун цӀиргъер къавкъаздин кьилин циргъ шалбуздагъдин цӀиргъ самур цӀиргъ гельмец ахцегь цӀиргъ райондин сувун кукӀвар шалбуздагъ малкамуд ярусадагъ несен пел асул вацӀар самур вац ахцегь вац муглах вац фий вац мацар вац къизилдере вац виридалай чӀехи кӀамар самур дугун ахцегь вацӀун дугун райондин чилерин пай тамари кьунва виридалайни зурба тамун массивар хуьруьгрин там гьакӀни са кьадар чӀехи тамар хинерин ва къурукалрин тамар я гьуьлуьн дережадилай м вине чка кьунвай ахцегь райондин виридалай кьакьанда алай хуьр фий хуьр я райондин виридалай агъада авай хуьр гьуьлуьн дережадилай м вине авай мегьерамдхуьруьн райондин сергьятрин къене чка кьунвай цийи усур хуьр я дагцикан ай сессиядин йисан ноябрьдин къарардив виликан самур округдин ахцегьпарадин наибвалдикай ахцегь кантон арадал гъанвай вцикан президиумдин йисан июньдин къарардив и кантондиз район статус эцигнай йисуз ахцегь райондик хин хуьр кутунвай йисалай йисал кьван административвилелди дагъустандин ассрдин дербент округдиз талукь тир пвс дассрдин йисан сентябрьдин къарардив дукъузпара райондин самур вацун кефер пата авай мегьарамдхуьруьн райондик акатнай чилерай гъейри чилер ахцегь райондик кутунвай дагъустан республикадин пвсдин йисан июньдин къарардив ахцегь райондикай гилан дукъузпара район арадал атанвай чилер хкатзава йисариз килигна ахцегь райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондин хуьрера лезгийри уьмуьр гьалзава анжах са хин хуьр рутул хуьр я райондик хуьр ва муниципалитетар акатзава къалин шрифтдив са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава алай чӀавуз агьалияр куьч хьана тунвай хуьр чкӀана харапӀайриз элкъвенвайди я райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я экономикада метлеб авай чка кьуьд акъуддай чкайриз куьч ийиз хуьдай малдарвили кьунва кьуьд акъудун патал майишатрин малар асул гьисабдалди дербент бабаюрт ва тарум районрин зонайриз гьалзава райондин эгьлияр малдарвилив емишар салан мейваяр келем ва муькуь хуьруьн майишатдин продукция цунив алахънава районда гьуьлуьн дережадилай метр кьакьанда иер ахцегь вацун дугунда чка кьунвай бальнеологиядин курорт ахты авайди я районда мектеб аялрин мектебдилай вилик идараяр аялринни жегьилрин спортдин мектебар са художестводин мектеб кьве музыкадин мектебар харусенятдин мектеб аялрин эсерар туькӀуьрунин творчестводин кӀвал жегьил натуралистрин станция ва спту кардик ква районда культурадинни мажалвилин идараяр кардик ква са культурадин райондин дворец культурадин хуьрерин кӀвалер хуьруьн клубар са шахматарни тамаяр къугъвадай клуб ахцегь райондин кьибле патан сергьят урусат федерациядин азербайжандихъ галаз гьукуматдин сергьят я урусат федерациядин президентди йисан январьдиз къабулнавай къарардив кьурвал районда сергьятдин мукьув галай чилер урусатдин гражданство авачир ксариз ва чара уьлквейрин юриспруденциядин ксариз маса гун къадагъа я сергьятдин зулалай гъейри райондин къене къекъуьнин кьадар авач ахцегьвацӀ ахц нугъ ахцагьвацӀ дагъустанда авай вацӀ самур вацӀун эрчӀи патан авахьзавайди я ахцегьни рутул районрин чилерилай физвайди я ахцегьвацӀ эгечӀзвайди я рутул районда авай кавказан чӀехи сувайрин вине ахцегьвацӀу вичин кьил гельмец ахцегь цӀиргъин рагъэкъечӀдай кефер пата булахдилай къачузава авахь самур вацӀуз ийизава эрчӀи патахъай самурдин сивелай км яргъак ахцегьвацӀ самурдин виридалайни пара яд авай авахьзавайди я вацӀун яргъивал км я аватун м яд кӀватӀзавай чилин гьяркьуьвал км кьулан кьакьанвал м вацӀун яд кӀватӀзавай чилерин чӀехи пай м дережадилай винихъ гала вацӀун къуртар пара кьакьанбур туш чӀехи пай м вацӀун агъа кьатӀ эхиримжи км галайвал кьуртар кьакьан жезва гатумвацӀ авахьзавай чкадилай ахцегьвацӀ дерин каматӀуз физава кьакьанвал метрдилай дал къвезва деринвал см до м вацӀун йигинвал м с чкайралди м с вацӀ туькӀуьрзавай ятарик марфарни ква чилин ятарни йисан къене яд къвезавай кьван дегиш жезвайди я виридалайни пара яд жедай чӀав майдилай августдал я йисан яд къвезвай кьван мукьвал мукьвал вацӀ алахьиз жеда виридалайни пара зиян йисара хьайиди я вацӀун вине пата авазва рутулрин кьве хуьр борч ва хин амай къадар чилера вацӀ фидайвал авайбур лезги хуьрер я смугъул мичегь къурукал ахцегь бангладеш бенг официал тӀвар бангладеш халкьдин республика бенг кьибледин азияда авай гьукумат я агьалийрин кьадар млн кас йисан малуматралди чилин кьадар км агьалийрин сан гьисабдиз килигна дуьньяда лагьай чкадал ала чилин кьадардиз килигна лагьайди кьилин шегьер дакка я гьукуматдин статус гвайди бенгали чӀал я унитар гькумат парламентвилин республика я вири периметр тирвал ам индияди кьиблединни рагъэкъечӀдай пата миянмадихъ галаз пайзавай сергьятдин куьруь кӀатӀар квачиз ва бенгали заливди элкъуьрна кьунва халкьаринни медениятрин жуьреба жуьревилив тафаватлу я агьалийрикай саки мусурманар я хкаж жезвай экономика авай аграрни индустриал уьлкве я лагьай йисуз маса къачунин алакьунин паритетдиз килигна къвб дин кьадар млрд хьана гьар инсандал кьван доллар гьалтзава пулунин тек бангладешдин така уьлкведин аслутуширвал лагьай йисан мартдиз малумарна бангладеш чӀехибританиядин колониал мулк тир ада ам лагьай виш йисуз къачуна виш йисан сифте йисара европавийри чпин гъилик алай чӀаван бангладешдин чилерикай чӀехи пай сад авуна беларусия бел беларусь тамам официал тӀвар беларус республика бел рэспублка беларусь рагъэкъечдайпатан европада авай гьукумат кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер минск я муькуь чӀехи шегьеррикай брест гродно гомель могилвни витебск я уьлкведин вири чилерикай далай виниз тамари кьунва гьукуматдин чӀалар беларус ва урус чӀалар ятӀани агьалидин лап чӀехи пай урус чӀалал рахазва беларусия президентди регьбервал ийизвай унитар гьукумат я йисалай къедалди президентвилин везифа александр лукашенкоди агъунваз кьунва уьлкведик вилаят ва са кьетӀен статус галай минск шегьер акатзава рагъакӀидай пата польшадихъ галаз кьиблединни рагъакӀидай пата литвадихъ галаз кефер пата латвиядихъ галаз рагъэкъечӀдай пата урусатдихъ галаз ва кьибле пата украинадихъ галаз са сергьятра ава лагьай виш йисал кьван гилан беларусиядин чилер жуьреба жуьре уьлквейрик квай тир мисал патал полоцк князвал литвадин чӀехи князвал реч пуспулитая польша ва урусатдин империя урус инкъилиб хьайидайлай кьулухъ беларусияди вичин аслу туширвиликай ва беларусиядин халкьдин республика туькӀуьруникай малумарна амма адавай вичин аслу туширвал хуьз хьанвач беларусиядин чилерал беларусиядин шурайрин социализмдин республика бшср туькӀуьрнава лагьай йисарра уьлкведин рагъакӀидай пад полшадик квай тир ам бшср дик анжах лагьай йисуз кутунва пара инсанар кьейи дуьньядин кьведлагьай дяведин чӀавуз гьар пудлагьай беларус агьали кьенва лагьай йисуз шурайрин галкӀдихъни украйин шср дихъ галаз санал беларус садхьанвай миллетрин тешкилат туькӀуьрнавай уьлквейрин арада авай тир республикадин парламентди беларусдин суверенитет лагьай йисан лагьай чиледиз малумарна шурайрин галкӀ чкӀидайла беларусди вичин аслу туширвал лагьай йисан лагьай баскӀумдиз малумарна уьлкведин садлагьай президент яз александр лукашенкоди лагьай йисалай гатӀумна гьукуматдин кьиле акъвазнава лагьай йисуз беларусиядини урусатди кӀеви санал кӀвалахуникай икьрар кхьенва и садхьуниз гьакӀни галкӀдин гьукумат лугьудайди я берлин германиядин кьилин виридалайни чӀехи кьадар ва агьалийрин сан гьисаб авай шегьер я еврогалкдин агьалийрин сан гьисабдихъай берлин кьведлагьайди лондондин гуьгъуьнлай ва майдандихъай ам вадлагьайди я берлин гфр дик акатзавай чиликай сад я ам бранденбург чилин юкьва мукь кьунвайди амма йисалай инихъ адак квайди туш шегьер гьафел ва шпрея вацӀарин къерехрал алайди я гьавиляй адаз шпреядал алай афинар лугьуда берлин брандебург маркграфвилин курфуьрвилин лагьай йисалай гатӀумна пруссиядин брандебург курфюрвални пруссия герцогвал сад хьайидайлай кьулухъ ва германиядин империядин ам арадал гъайидайлай кьулухъ кьилин шегьер тир дуьньядин кьведлагьай дяве акьалтӀайдалай кьулухъ ялтадин конференциядин къарарив кьурвал шурадин оккупациядин зонадин чилеррал алай тиртӀани берлин кьуд винел пад къачур гьукуматди оккупациядин секторриз чара авуна са вахтунилай галкӀахъанрин пуд оккупациядин сектордикай рагъакидайпатан берлин туькӀуьрна адав кьетӀен гьукуматдин арадал атунин статус гвай тир амма са шартӀни алачиз ам гфр дихъ кӀевиз галкӀанвай тир пара вахтунин къене берлиндин секторрин арада са гьал ахъа юзун авай тир агьалияр рагъакӀидай патан секторриз катун атӀун патал гдр дин гьакиматди берлиндин цал эцигуникай къарарар кьабулна лагьай йисан лагьай пахундилай кьулухъ гьа цла рагъакӀидайпатан берлин элкъуьрна кьуна къайи дяведин кьилин лишанрикай сад тирди берлиндин цал йисал кьван амукьна германия сад хьайидайлай кьулухъ йисуз адан кьилин шегьер цӀийиз сад хъувунвай берлин хьана йисуз аниз бунндай президентдин администрация йисуз бундестагни федерал канцлердин идара федерал министрихъ галаз куьч хьана алай чӀавуз берлин дуьньядин медениятдин юкь я им европадин чӀехи улакьдин тӀвал я гьакӀни туристар атунин сан гьисабдал гьалтайла им континентдин виридалайни чӀехи шегьеррикай сад тирди берлиндин университетар ахтармишдай институтарни музеяр вири дуьньядиз чида шегьерда шикилар чӀугвадайбур дипломатарни пара иммигрантар яшамишзавани кӀвалахзава вацӀ пара кӀватӀ хьанвай ятарин ужунар са патах вичин рекъяй вацӀи вичиз рехъ чиляй акъудзава деринзва ацӀузва вацӀар чилин винел алай ва чилин къене ятар патал гьар вацӀихъ ава вич эгечӀзвай чка вацӀун кьил ва ахвахьзвай чка вацӀун ихир вацӀар авахьзвайди я гьулериз вирериз маса вацӀариз вацӀар маса вацӀуз авахь тавуна кьилди са океандиз гьулуьз вириз ва къумара кьуру хьана квахьзвайбуруз лугьузва чӀехи вацӀар вучиз лагьайтӀа абур чаб чпиз я маса вацӀарикай гьажиз тушиз вацӀар физвайди виняй агъух вацӀун кьилинни ихирдин арада авай кьакьанвал язва вацӀун аватун авазва вацӀар сувайрин ва цалцӀам чилин сувайрин вацӀар цӀалцӀамбурилай фаз фида кагь жедай кар я вацӀун чхелар маса вацӀиз фида дуьньядин виридалай яргъи вацар гъуьгъвез цуру гъуьгъвезар вини гъуьгъвезар дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр хуьр ахцегь райондин кефер пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал самур циргьинин кьибле хушал ала хуьр алай чилерал къванцин гьулдандин ва цурцин хьилен квенквер жагъанай зеген чурал элкъвей алачухрин калубар авай суван квалерин харапаяр ахъа хьанвай сурарай карабар дегь чаван алпандин кхьинар ава гъуьгъвез хуьруьн мукьвал къванцин яикар авай дегь чаван сур ава х виш йисуз гъуьгъвезар рутул беквалдик акатзава йисуз рутулри гъуьгъвезар кьакар ва усур хуьрер ахцегьпарадин азад жемиятдин гъиле вугузва йисалай йисал кьван хуьр ахцегьпарадин азад жемятдик акатзавай ахцегьпара хуьрерин жемятдик ква тарихдал гьалтайла гъуьгъвезрин агьалияр агъадихъ галай сихилриз пай жезвай псияр вичин твар ялаватар хуьруьн бине эцигнай цуру гъуьгъвезрин юкьва яшамиш жезвай садлагьай сихил кьетен къуватдив фагьум авачир викегьвилив ва гзаф туьнт къилихрив тафаватлу тир татлар татрин дувулар авай сихил алай чавуз хуьр харападиз элкъвена дагъустан официал тӀвар дагъустандин республика урусатдин федерацияда авай республика федерациядин виридалайни кьибле пата авай субъект я кеферпатан къавкъаздин федерал округдик акатзава республикадин бине йисан январьда кутунвайди я кьилин шегьер магьачкъала дагъустандин чилер азербайжандихъ галаз кьибле пата гуржистандихъ галаз кьиблединни рагъакӀидай пата чечнядихъ галаз рагъакӀидай пата ставропольдин крайдихъ галаз кефердинни рагъакӀидай пата ва кефер патай калмыкиядихъ галаз са сергьятра ава рагъэкъечӀдай пад каспи гьуьлуьн ятари кьунва дагъустан уьлкведиз тарихдин къене са шумуд тӀварар хьайиди малум я къе гьа тӀварар тарихдин ктабра ва дегь гъиливкхьинра гьалтзава а тӀварар дагъустандиз къунши халкьари ва и чилерал дяведалди атанвай ягъийри гайиди я са бязи тарихдарри кьиблепатан дагъустандиз суварин уьлкве мана гузвай адан виликан алпан тӀвар талукьарзава виш йисуз арабрин тарихдар ал куфиди вичин улубда дагъустандиз тахтунин чилер мана гузвай араб ард ас сарир тӀвар ганвай гуржийрин тарихдин малуматра дагъустандин тӀвар лекетия я алай чӀаван дагъустан тӀвар виш йисалай малум я ва туьрк чалан дагъ сув ва араб чалан стан уьлкве чил гафарикай арадал атанва яни суварин уьлкве урусатдин тарихдар в в бартольдав кьурвал дагъустан тӀвар анжах виш йисуз арадал атанвай рагъэкъечӀдай патан кирамрин тарихдин улубра дагъустандин тӀвар лезгистан тир гила дагъустан тӀвар анжах тарихдин манада дуьз акъатзава вучиз лагьайтӀа дагъустандин асср дин чилерик кизлярдин кьулувилер ва нугъай чуьлер кутурдалай кьулухъ республикадин вири майдандикай сувун регионриз анжах пай къвезва дагъустан къавкъаздин кефердинни рагъэкъечӀдай пата ала республикадин кефер пад аран кьибле пад суварин ценерив гвай чкаярни чехи къавкъаздин сувар я республикадин кефер патай кьибле патаз физвай юкьван яргъивал км рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз тахминан км туькӀуьрзава дагъустандин чилер азербайжандихъ галаз кьибле пата гуржистандихъ галаз кьиблединни рагъакӀидай пата чечнядихъ галаз рагъакӀидай пата ставропольдин крайдихъ галаз кефердинни рагъакӀидай пата ва кефер патай калмыкиядихъ галаз са сергьятра ава дагъустан рагъэкъечӀдай пад каспи гьуьлуьн ятари кьунва дагъустандин юкьван патай кьве чӀехи вацӀ физва терек ва сулак вацӀар республикадин чилерайтӀуз авахьзавай вацӀарин вири санал кьадар я абурук акатзава яргъивал километрдилай пара ва гьавиздин майдан км див агакьзавай чӀехи вацӀар гъвечӀи ва елай гзаф лап бицӀи вацӀар абурукай виридалайни чӀехибур терек сулак самур ва рубас вацӀар я и вацӀарин вири каспи гьуьлуьн гьавиздиз талукь я амма абурукай анжах вацӀ гьуьлуьк акахьзава климат кьурагь тирвиляй дагъустандин кефер пад вацӀарикай кьит я ана авай вацӀарин яд гатун береда никӀер дугуниз харжзавай виляй абур гьуьлуьв агакьзавач бул ятар авай сувун вацӀарин авахьун зарб тирвиляй абур хъуьтӀуьз муркӀади кьазвач ва гзаф вахтара вацӀун къеняй къерехдиз къекъечӀзава республикадин кьибле патайтӀуз авахьзавай самур вацӀ чӀехивилел гьалтайла терекдилай кьулухъ дагъустандин кьведлагьай вацӀ я адан гьавиздин майдан агъз км я вацӀун кьил рутул районда ава каспи гьуьлуьк акахьайла самурди пара кьван бицӀи хилериз пай хьана вацӀун тӀиш арадал гъизва адан чӀехи хилерал пуд гэс ар эцигдай планра ава самур вацӀун ятар урусатдинни азербайжандин арада барабардаказ пайнай чехи къавкъаздин сувара кьил къачузвай авар къойсу ва анди къойсу вацӀар сад садак акахьунивди сулак арадал къвезва адан гьавиздин майдан агъз км я дагъустандин гидроэнергоресурсрин зур пай гьа и сулак вацӀал къвезва ина чиркей цэс миатли цэс гельбах цэс чирюрт цэс ва чирюрт цэс цин электростанцияяр ава дагъустандин орография жуьреба жуьрединди я км яргъивилин сувун ценерив гвай чкайрин зул гьяркьуьвилихъди фенвай сувун цӀиргъерик акӀур хьана акъвазнава суварилай кьил къачуна дагъустан кьве кӀарна авахьзавай кьве асул вацӀар кефер пата сулак кьибле патани самур вацӀар я асул гьисабдалди республикадин рельеф сувун арандин ва каспи гьуьлуьн кьулувилин чкайрикай ибарат я къенепатан дагъустандин яни сувун дагъустандин сергьятар тӀебии рекьералди тайин хьанва живедин ва анди циргъер сулак камал кьван экӀя хьанва гимры циргъ лес цӀиргъ джуфудагъ ва яру сув сулак вацӀунни самур вацӀун гьавиздин арайра чка кьунва къавкъаздин кьилин циргъ республикадин кьиблединни рагъакӀидай патав кьван агакьзава сувун дагъустандин рельеф юкьван кьакьанвилин сувар авай сувун кьулувилер авай ва лап кьакьан сувар авай районриз пай жезва дагъустанда суварал агъ км майдан къвезва абурун виридан юкьван кьакьанвал метр я республикада виридалайни кьакьан кӀук кичен сув я м сувар арадал гъанвай жинсерин арада къати сергьятар ава абурукай кьилинбур чӀулав ва чепедин чепрекьанар доломит хьанвай кӀеви ва лочь квай хъуьтуьл киреждин къванер ва гьакӀни къумад къванер я чепрекьанрикай арадал атанвай цӀийргъерик диклосмта кӀук алай живедин циргъ м аддала шухгельмеэр кӀук алай богос циргъ м дуьлтыдагъ кӀук алай шалиб циргъ м я каспий гьуьлуьн кьерин кьулувал терек къум ва терек сулак аранрин чӀехи пай дуьньядин океандин дережадилай метр агъада ава дагъустандиз хъуьтӀуьл континентал ва кьурагь климат хас я республикадин сувун регионда кьакьандиз хкаж жердавай температура агъуз гьавадин ламувал гзаф жезва уьлкведин кьибле пата ва гьуьлуьз мукьвал регионда избербаш шегьердинни самур вацун сивин арада гьава хъуьтӀуьл субтропикдилай кьурагьдиз элячӀзава юкьван гьисабдалди январь вацран температура аран районра сувун районра я июль вацран юкьван гьисабдин температура я къваларин кьадар йиса мм кьакьан сувар аран чилер къумлухар ва гьуьл са садаз мукьвал акъвазнавай виляй дагъустанда жуьреба жуьре климатик зулар арадал атанва ибур субтропик тамар самурдин там къумлухар ва чуьлер каспи аран кьакьан сувун тундраяр ва муркӀар сувун дагъустан я уьлкведа вишелай виниз гъвечӀи вирер ава кьуьд дагъустанда куьруь жеда тахминан варз яргъалди живер тӀимил къвада хъуьтуьн береда температура сувун районра с арандани с арада юзазва гатфар чими ва мукьвал мукьвал къвазвай къвалариз килигна ламу я гад гзаф чими ва кьурагь я гьуьлуьз мукьва тир районра гатун къене даим алахьай ва ракъар авай йикъар жеда гьуьле эхъведай девир май вацралай сентябрьдал кьван яргъи хьанва цин температура с агакьзава зулун сифте кьилера дагъустанда адетдиндилай чими жезва накьвадинни климатдин жигьетдай дагъустан пуд зонайриз пай хьанва сувун сувун ценерин ва кьулувилерин зонаяр дагъустандин майдандин пай кьулу чилерал къвезва кьулувилер асул гьисабдалди уьлкведин кефер пата ала кьурагь климатдин себебдалди и чилер вацӀарив кьит я гъвечӀи вацӀарин куьмекдалди гатуз никӀер дигизва гатфаринни гатун береда цин дережа хкаж хьайила гегьенш чилер ци акьалтунин кичӀевилик акатзава вацӀун сивера пара кьадар гъвечӀи вирер арадал къвезва сувун ценерив галай зонади уьлкведин чилерин саки кьунва дагъустандин и чилерал климат са кьадар хъуьтӀуьл ва ламу я январь вацран юкьван гьисабдин температура с с я амма с агакьзавай аязарни жезва живедин къат югъ амукьзава къваларин кьадар кьакьандиз хкаж жердавай гзаф жезва мм сувун зона метрдилай виниз кьакьандал ала ва дагъустандин пай кьунва сувара климат мекьи я сувун районра виридалайни ламу девир гатфарин эхирдилай гаталди давам жезва лап кьакьан сувара гад къайи кӀамара ва дагьарра чимиз алатзава январь вацран юкьван гьисабдин температура с с арада юзазва живедин къат гзаф яргъалди амукьда географиядин жигьетдай пуд сувун сувун ценерин ва арандин зонайриз пай хьанвай дагъустандин гьар са зонадиз вичиз махсус набататрин ва гьайванрин жуьреяр хас я дагъустанда кьван жуьре набататар экъечӀзава абурукай эндемикар яни чкадинбур я уьлкведин кефер пата авай кьулувилера асул гьисабдалди къумлух жуьредин набататар иллаки валар экъечӀзава сувун ценерив галай чилерал тамар ва векьин чкаяр гзаф жеда кьакьан суварин гуьнейрал инжи векь астрагал скабиоза хьтин векьер экъечӀзава м кьакьандал алай чкайра хьирхьамар хьахьар ва мекьивилер эхдай муькуь набататар экечӀзава дагъустандин чилерал миллион йис идалай вилик инсанри уьмуьр ийизвайди малум я и кар айникаб мухкай гегалашур ругуджа тӀварар алай сифте яшайишдин чкайри ва дарваг вацун кьерел дуьздал акъуднай дегь чӀаван амукьайри тестикьарзава дарваг вацӀун кьерел жагъанай сифте яшайишдин ксар амукьзавай чкайриз зур миллиондилай виниз йисар ава чи эрадин сифте кьилера дагъустандин кьибле пад алпан уьлкведин къене авай виш йисуз авар миллетдин чилерал сарир серир пачагьвал арадал атанай адан кьилин шегьер хунзах тир ва кьилин дин христианвал тир виш йисарин къене арабринни хазаррин арада дявеяр физвай девирда сарир уьлкве алпан уьлкведин чӀехи пай ва дагъустандин кефер пад хазарри кьунвай виш йисуз дагъустандиз ислам дин гьахьнай халифатдин кьилин метлеб авай шегьерар кьвевар ва кумух хьанай виш йисарин къене дагъустанда дербентдин эмират арадал атанай виш йисуз дегь сарирдин чкадал авар ханвал арадал атанай йисарин къене дагъустандиз тарар монголрин кьушунар гьахьнай сувун дагъустандин патавай фена татар монголар каспи гьуьлуьн кьеряйтӀуз сифте кьиблепатан дагъустандиз гуьгъуьнлайни къази кумух шамхалвилиз гьахьнай виш йисуз дагъустандин халкьар тамерланан кьушунрин аксиниз къарагънай йисуз тамерлан дербентдин варарайтӀуз дагъустандиз гьахьнай дагъустандин бязи феодалри тамерланан душман тир тухтамышан пад кьунвай виляй тамерланан кьушунри и уьлкведиз пара кьадарда телефвилер гъанай виш йисуз ислам динди дагъустанда кӀеви чка кьунай ва дагъустанвийри и дин вири кеферпатан къавкъаздиз чукӀурдай сиясатдик кьил кутунай виш йисуз уьлкведин къене феодалрин арада гьуьжетар ва миллетдин бунтар гатӀумнай идан нетижада къази къумух шамхалвал са шумуд уделриз пай хьана чкӀанай идалайни гъейри шамхалри азад жемиятрин винел чпин гьукум ва ихтиярар квадариз эгечӀнай йисуз дагъустанда тарки шамхалвал ва къази кумух ханвал арадал атанай виш йисан сифте кьилера дагъустандин феодал мулкар месела тарки шамхалвал къази кумух ханвал мегьти улу ханвал авар нуцалвал къайтагъдин уцмивал илисудин султӀанат табасарандин майсумвал урусатдик кутунин процесс акьалтӀарнай урусатда октябрдин инкъилаб хьайидалай кьулухъ йисан ноябрь вацра кеферпатан къавкъаздин ва дагъустандин садхьанвай сувахъанрин союздин юкьван комитетди дагъустан ва терек вилаятдин сувун округар алай чилерал аслутушир сувун республика малумарнай гьа чӀавузни садхьанвай сувахъанрин союздин юкьван комитет сувун гьукуматдиз элкъуьрнай йисуз темир хан шурада гилан буйнакск кьиле фейи сувун кӀватӀалда коалициядин кабинетдин кьилин везифадал кабарда пшемахо коцев тайинарнай къунши гуржистандин азербайжандин ва антантадин куьмекдалди сувун республикада кьилдин кьушунар арадал гъанай йисан январь вацра уьлкведа шариатдин дуванханаяр тешкилнай адан садлагьай председатель мустафаев абдул басир гьажи хьанай йисан гатфариз деникинан кьушунри дагъустан кьунай ва адалай кьулухъ сувун республикадин гьукуматди чпи чеб терг авуна тбилисидиз хъфенай гьа йисуз сувун республикадин эхир атанай эмиратдин премьер министр иналук дышнинскийди йисуз акъуднай серенжемда малум авунай хьи кеферпатан къавкъаздин эмират усманрин император жанаби й мегьамед вагьиддинан гъилик квай кьилдин шариатдин монархия авай гьукумат я адан кьил узун хаир гьажи хан я и серенжемда сувун республика халкьди дестек тагай мифдин уьлкве тирди кхьенвай узун гьажиди большевикрин и шартӀар кьабулначир ва йисан мартдиз ам рагьметдиз фенай узун гьажидилай кьулухъ эмирдин титул вини инхо хуьруьн эгьли шейгь дервиш мугьаммада кьабулнай амма са шумуд югъ алатайла кеферпатан къавкъаздин эмиратди вичин уьмуьр акьалтӀарнай вакъиайрин хронология росстатдин малуматриз килигна йисуз дагъустан республикадин агьалидин кьадар кас тир агьалидин чуькьуьнвал кас км йис республикадин гьукуматди гайи малуматрив кьурвал уьлкведилай къецихъ агъзурав агакьна дагъустанвийри уьмуьр ийизва аялар хунин кьадар са агъзур касдал аял къвезва йисуз и кьадар тир са папал къвезвай юкьван гьисабдалди аялрин кьадар я и кьадардиз килигна дагъустан урусатда пудлагьай чкадал ала садлагьай ва кьведлагьай чкайрал ингушетия ва чечня акъвазнава дагъустан урусатдин федерациядин виридалайни гзафмиллетрин республика я конституциядив кьурвал дагъустан республикадин гьукуматдин чӀалар урус чал ва дагъустанда уьмуьр гьалзавай миллетрин чӀалар я дагъустадин анжах чӀалариз кхьинар ава амайбур кхьинар авачир чӀаларин сиягьда ава дагъустандин халкьар рахазвай чӀалар кьуд асул чӀаларин группайриз талукь я ибур нах дагъустандин чалар туьрк чалар славян чалар ва иран чалар я виш йисан й йисарал кьван дагъустандин бабаюрт хасавюрт ва кизляр районра агъзур кьван немецар авай абурун виридалайни чӀехи колонияяр романовка эйгенгейм вандерлоо лениндорф ней гоффнунг хуьрер тир ватандин чехи дяве гатӀумайдалай кьулухъ вири немецар къазахстандиз ва юкьван азиядиз дугурнай советрин береда авар миллетдин кьадардик абуруз мукьва тир гъвечӀи халкьар ва лезги халкьарикай сад тир арчиярни кутунай даргийрин кьадардик абуруз мукьва тир къайтагъар ва къубачияр кутунвай машгьур лезги кавказовед энвер кисриева къейд авурвал йисалди сиягьра умуми лезги тӀварцӀелди физвай лезгияр табасаранар агъулар рутулар ва цӀахурар йисалай эгечӀна кьилдин миллетар хьиз сиягьра гьатнай амма анди цез халкьарин группадик акатзавай гъвечӀи кьилдин халкьар андияр ахвахар багулалар бежтаяр ботлихар гинухар годоберияр гунзибар дидояр каратаяр тиндияр хваршияр ва чамалалар ва са лезги халкь арчияр аварар хьиз къейд авунай гьа и тегьерда мус ятӀа кьилдин миллетар хьиз гьисабзавай къубачияр ва къайтагъар дарги этносдик кутунай виш йисан й йисаралди миллетдикай аслу тахьана дагъустандин вири сувун агьалидиз лезгияр лугьузвай амма къумукьриз дагъустандин татарар лугьудай йисалай эгечӀна лезги тӀвар анжах кьиблепатан дагъустанда уьмуьр ийизвай лезгийриз лугьузвай дагъустандин агьалидин чӀехи пай мусурманар я абурун суни шии мезгьебдиз талукь я шии мезгьебдиз дербент райондин бязи азербайжан ва тат хуьрерин эгьлийри ва са лезги хуьре мискискара ибадат ийизва сифте яз ислам дин кьвевардиз ва аранда авай хуьрериз атанай гуьгъуьнлайни виш йисара сувун региондиз къавкъазвийри урусрихъ галаз дяве авур чӀавуз ислам динди сувахъанрин уьмуьрда чӀехи метлеблу чка кьунай дагъустанвийрин христианар ва иудеяр я христианар кьве мезгьебриз пай хьанва православар урусар я ва эрмени григорианар эрменияр я иудаизм диндиз сувун чувудри татри ибадат ийизва алай чӀавуз республикада са шумуд православ храмар кардик ква ибур хасавюртда авай знаменский собор им кеферпатан къавкъаздин виридалайни чӀехи православ храм я ва виш йисан архитектурадин имарат гьисабзава свято успенский кафедрал собор магьачкъалада авай кьилин ва тек сад тир православ храм я пак григорисан клиса виш йисан вакъиайрихъ галаз алакъалу дербент райондин нюгди хуьре туькӀуьрнай эрмени клиса я дагъустандик районар ва шегьерар акатзава дагъустандин шегьеррин округар дагъустанда урусатдин федерациядин илимдинни чирвилерин министерстводи йисуз тестикьарнавай вини дережадин чирвилерин идараяр ва филиалар кардик ква вини дережадин чирвилерин идараяр дагъустандин чирвилеринни медениятдин академия кьвевар дагъустандин гьукуматдин медицинадин академия магьачкъала м м джамбулатован тӀварунихъ галай дагъустандин гьукуматдин аграр университет магьачкъала дагъустандин гьукуматдин халкьдин майишатдин институт магьачкъала дагъустандин гьукуматдин педагогвилин университет магьачкъала дагъустандин гьукуматдин техникадин университет магьачкъала дагъустандин гьукуматдин университет магьачкъала дагъустандин гуманитарвилин институт магьачкъала дагъустандин медицинадин стоматологиядин институт магьачкъала сеид эфендидин тӀварунихъ галай дагъустандин теологиядин институт чиркей дербентдин гуманитарвилин институт кьвевар адвокатурадин нотариатдин ва халкьарин арадин рафтарвилин институт магьачкъала дуьньядин экономикадин институт кьвевар финансринни ихтияррир институт магьачкъала институт юждаг кьвевар магьачкъаладин инновационный университет магьачкъала социал педагогвилин институт филиалар белгородин кооперациядин экономикадин ва ихтияррин университетдин дагъустандин филиал буйнакск урусатдин чирвилерин академиядин университетдин дагъустандин филиал магьачкъала а и герценан тӀварунихъ галай урусатдин гьукуматдин педагогикадин университетдин дагъустандин филиал магьачкъала москвадин гьукуматдин радиотехникадин электроникадин ва автоматикадин техникадин университетдин дагъустандин филиал магьачкъала м а шолохован тӀварунихъ галай москвадин гьукуматдин гуманитарвилин университетдин дагъустандин филиал кьвевар москвадин гьукуматдин экономикадин статистикадин ва информатикадин университетдин дагъустандин филиал кьвевар о е кутафинан тӀварунихъ галай москвадин гьукуматдин юриспруденциядин университетдин магьачкъала шегьерда авай филиал магьачкъала дагъустандин экономикадин асул хилер хуьруьн майишат ципицӀбанвал чехир гьазурун гъетерхъанвал милли кеспияр нафтӀ тӀебии газ акъудун кьезил ва химиядин кеспиятар машинар авун электроэнергия гьасил авун я йисуз региондин вири санлай бегьер млрд манат туькӀуьрнай харжияр млн манат атанвай пул млн манат абурукай млн манат федерал бюджетди дагъустандиз чара авур пул я млн манатни налогрин куьмекдалди кӀватӀнай пул я регионал банкрин кьадардиз килигна дагъустанди урусатда пудлагьай чка кьунва уьлкведа регионал банкар гьисабнава дагъустандин кьакьан суварилай авахьзавай вацӀарик гзаф зурба гидроэлектризациядин потенциал ква юкьван гьисабдалди са йисан къене миллиард квт сят йисуз гьасил авур энергиядин кьадар млрд квт сят тир абурукай машинар акъудунин кеспият дагъустандин кеспиятдин кьилин хилерикай сад я машинар ийизвай заводра авиа гимияр радиоалатар туькӀуьрунра герек къвезвай аваданлухар акъудзава эхиримжи йисара республикада автомобильрин игьтияттдин компонентар акъудунин хел вилик фенва и хилек ай виниз карханаяр акатзава машинрин кеспиятдин асул заводар оао завод дагдизель авиаагрегат концерн кэмз по азимут гьажиеван тӀварунихъ галай завод электросигнал буйнакскдин агрегатрин завод каспийскдин дуьз механикадин завод избербашдин радиозавод дагзэто дагдизель машинар акъудзавай заводри республикадин къенепатан вири бегьердин къвб хейлин пай тешкилзава ва агъзуралай виниз кас кӀвалахдив таъминарзава хам мал гьасилунин хилен кьилин продукция язва ракь бетон кирпич киреж ва муькуь минералар дагъустанда хам мал гьасилзавай чӀехи заводар ибур я дагстройиндустрия силикат ва махачкалинский дск магьачкъала шегьерда дагюгстрой кьвеварда аист кизилюртда къанундалди къейд авунай заводрилай гъейри уьлкведа пара кьадарда легал тушир гъвечӀи заводар ава органрин гъилевай малуматрив кьурвал дагъустанда лай гзаф кирпич атӀудай заводар кардик ква ва ана кӀвалахзавай фялейрин чӀехи пай къанундин ихтиярар авачир къецепатан уьлквейрин ватанэгьлияр я дагъустандин республика арадал атанвайдалай кьве йис алатайла йисуз адан цӀийи герб ва тӀаратӀ тестикьарнай виликди дагъустандин асср дин символика кардик квай республикадин кьилин советдин къарардалди йисан й февральдиз дагъустандин тӀаратӀ тестикьарнай йисуз тӀаратӀдин къваларин пропорция са кьадар дегишарнай дагъустан республикадин гьукуматдин тӀаратӀдикай къанундив кьурвал макъала къацу рангуни дагъустандин чилерин мублагъвал ргазвай уьмуьр ва кьилин дин ислам дин тирди къалурзава вили республикадин райгъэкъечӀдай пад кьунвай каспи гьуьлуьн ранг дагъустандин халкьарин иервал ва гьейбатлувал къалурзава яру демократия абадвал сувун уьлкведин агьалийдин викӀегьвални итимвал къалурзавай ранг я чара чара миллетри санал уьмуьр ийизвай виляй медениятдин жигьетдай дагъустан урусатдин виридалайни девлетлу уьлквейрикай сад я милли театрри гьар са халкьдин медениятдин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва дагъустан республикадин милли ктабхана им кеферпатан къавкъазда виридалайни чӀехи ктабханайрикай сад я адан фондуни агъзурилай виниз документар гьакьарзава гьукуматдин театрар стӀал сулейманан тӀварунихъ галай макъаматдинни драмадин гьукуматдин лезги театр гьамзат цадасадин тӀварунихъ галай макъаматдинни драмадин авар театр дарги драм театр максим горькийдин тӀварунихъ галай макъаматдинни драмадин гьукуматдин урус театр а п салаватован тӀварунихъ галай макъаматдинни драмадин гьукуматдин къумукъ театр э капиеван тӀварунихъ галай макъаматдинни драмадин гьукуматдин яхул театр дагъустандин гьукуматдин нинийрин театр дагъустандин гьукуматдин операдинни балетдин театр республикадин медениятдин центр гьукуматдин манийрин театр джислам къе дагъустан спортдин рекье агакьай агалкьунриз ва чемпионрин кьадардиз килигна урусатдин кӀвенкӀведавай субъект я эхиримжи яхцӀурницӀуд йисан къене дагъустандай вири дуьньядиз машгьур хьанай спортсменар акъатнай уьлкведа олимпиадин дуьньядин ва европадин чемпионар дидедиз хьайиди я дагъустанда чӀалал газетар акъатзава абурукай газет райондин газетар я тарихдин чинар алай девир даргияр тарихдин къене дагъустандин рагъэкъечдай патан суван ва суварин ценерив гвай районра уьмуьр ийизвай къавкъаздин бинедин суван халкьар нах дагъустан халкьарин группадин дарги халкьарин хзандиз талукь я кьадардиз килигна аваррилай кьулухъ дагъустанда кьведлагьай чкадал ала дарги чаларал рахазвайди я диндал гьалтайла даргияр суни мусурманар я гьакъикъатда даргияр советрин гьукуматди милли жигьетдай сад садаз мукьва тир шумудни са бици халкьар сад авунин тебии тушир рекьелди арадал гъанвай этнос я гьавиляй акуша чалан бинедал арадал гъанвай литературадин дарги чал акушавийрилай гъейри анжах тимил пай даргийри гъавурда акьазва и дарги халкьарик акатзавай дав агакьана халкьарин гзафбурун чаларин арада чехи тафават авайвиляй абуру сада сад гъавурда акьазвач ва мектебра хайи чалан тарсуна гузвай литературадин дарги чал гзафбуруз чизвач са бязи лингвистри гъалат яз и чалар умуми дарги чалан нугъатар тирди лугьузва и чалар нугъатар территориядин жигьетдай сад садаз акьван мукьвал ала хьи гьатта са райондин къене авай хуьрерин садаз сад гзаф четин гъавурда акьазва месела дахада районда авай кубачи хуьруьн эгьлийри къунши хуьрер тир трисанчи ва уркарах хуьрерин эгьлияр рахазвай чал гъавурда акьазвач цудахар чалал рахазвайбуруз литературадин дарги чал чизвач ва ик мад умуми шикилда тамашайта бязи дарги чалар сад садавай гзаф тафаватлу я ва абурун векилри сада сад гъавурда акьазвач бязи чаларни сад садаз ухшар я ва рахазвайбуру сада сад са бубат гъавурда акьазва гьатта алай чавуз дарги этносдиз талукь тир къайтагъри ва кубачийри чеб умуми дарги халкьдиз талукьарзавач идан патахъай дагъустандин этнологрин арада веревирдер ва гуьжетар гилани давам жезва дарги этносдик акьван пара бици халкьар акатзава хьи абурун виридакай там малуматар гьеле кватнавач даргийри чпи чпиз дарган лугьузва революциядилай вилик девирда абуруз акушаяр ва лезгияр лугьузвай дуьз лагьайта вилик девирда вири суван халкьар умуми лезгияр твар алаз малум тир даргияр кьадардиз килигна дагъустандин миллетрин арада кьведлагьай чкадал ала аваррилай кьулухъ ва уьлкведин агьалидин туькуьрзава даргияр гегьенш хьанвай адетдин ареал дагъустандин сувун ва сувун ценерив гвай районар я абурун хайи макан акуша дахада къайтагъ леваши ва сергокъала районар я дагъустандин мукуь районриз даргияр советрин береда куьч хьанвай даргийрин тарихдин районар ва чеб гегьенш хьанвай чкаяр дагъустанда районра шегьерра даргийри урусатдин чара чара регионра уьмуьр тухузва абуру виридалайни чехи диаспора ставропольдин крайда ава йисан малуматриз килигна ставропольдин крайда авай даргийрин кьадар кас тир амма йисуз тир идалайни гъейри даргияр ростов вилаятда кас йис калмыкияда йис астрахань вилаятда йис москва шегьерда йис ва муькуь регионра гьалтзава даргийрин гъвечи группая виликан ссср дин уьлквейрани уьмуьр гьалзава месела йисуз киргизияда дарги ава йисуз абурун кьадар кьван хкаж хьанай туркменияда кьван даргиди уьмуьр тухузва антропологиядин жигьетдай дарги халкь европоид расадин кавкасион типдиз талукь я даргийрин акунар виш йисара ширванда уьмуьр авур араб географ абд ар рашид ибн салигь ибн нури ал бакувиди вичин гъиливкхьинра къейд авунай дарги халкьар пара кьадарда чаларал рахазва гьар садаз чпин кьетен чал ава и чаларин вири нах дагъустандин чаларин группадин дарги чаларин хзандик акатзава чаларин арада лексикадин жигьетдай тафават гзаф чехи тир виляй и халкьарин парабуру са сад гъавурда саки акьазвач сад садаз са кьадар ухшар тир вирини вири са кьве чал ава дарги чалан литературадин чал акуша чалан бинедаллаз туькуьрнавайди я амма даргийрин гзафбуруз и чал чизвач лугьуз абур сад садахъ галаз урусдал рахазва мектебра акуша чал дарги аялриз дидед чал хьиз чирзавайди я бици халкьар сад авун паталди дарги чалакай сифтегьан малуматар виш йисан кьведлагьай паюна дуьздал акъатнай й йисара п к услара урахи чалан асул гьаларикай макъала кхьенай виш йисан къене дарги чаларин кхьинар кьведра дегиш хьанвай йисуз адетдин ажам араб кхьинар латин алфавитдиз йисузни латин алфавит къенин урус графикадиз дегишарнай йисара дарги алфавитдик п п гьарф кутунай дарги алфавит им дарги чаларин умуми шикилда туькуьрнавай алфавит я ва вири чаларин нугъатрин фонетикадихъ галаз дуьз къвезвач мисал паталди муги чала кь гьарф авач ва ик маса виш йисалди дарги литература анжах халкьдин мецин эсеррал бинеламиш хьанвай дарги чалалди шииррин садлагьай кватал виш йисан сифте кьилера акъатнай амма абур диндиз талукь тир ва лексикадин жигьетдай зур пай даргидал зур пайни араб чалан гафарикай ибарат тир дарги литература октябрьдин революциядилай кьулухъ вилик физ эгечнай революциядин сифте йисара дарги халкьдин милли мецин эсерар кватна чапдай акъуднай гуьгъуьнлай йисуз дарги чалал дарган твар алай садлагьай республикадин газет акъатнай даргийрин милли алукунар умуми дагъустандин халкьарин милли алукунрилай тимил тафаватлу я итимрин парталар туника хьтин перем яргъи вахчагар валчагъ хъицикьрин бармак япунжи чухва литинин квачин къапар ва виридалайни важиблу атрибут яргъи гьяркьуь гапур тир дишегьлийрин парталар блушка хьтин яргъи перем хуру ахъа валчагъ гуьтуь ва я гьяркуь вахчагар тумаждин квачин къапар кьилел чухта гьакни лацу ва я чулав пекинин шаршав дарги этносдик квай бязи халкьарин милли алукунрик кьетен лишанар ква месела къайтагъ ва къубачи халкьариз хас я гзаф къашар зарар ва гьашияр авай парталар гьапшима дишегьлийрин валчагърал ва перемрал адетдалди гзаф уьнуьгъар къашар кепекар жуьреба жуьре кулонар ва муькуь элементар авай алай чавуз милли алукунар анжах суваррин мярекатра ва сегьнейра алукзава гила вири шегьердин жуьредин парталрал элячнава дарги миллетдин туьнри виш йисарин къене абурун кьилин кеспияр тир лежбервилинни малдарвилин майишатрихъ галаз галканвай адетрин суьрет къалурзава гьавиляй абурун туьнар асул гьисабдалди хъчарин якун ва некединбур я тинидин туьнрикай виридалайни гзаф гьатнавайбур хинкарар ва жуьреба жуьре къенер авай чуду лугьудай цикендиз ухшар пирог я чар авай тинидикай авур лезги цикендилай тафаватлу яз чуду хъуьтуьл ацай тинидикай ийизвайди я адан къенез адетдалди як ва я шур ацурзава дарги цун квалик умуми дагъустандин умуми къавкъаздин ва бинедин дарги туьнар акатзава вири урусатдин программадин сергьятра дагъустанда чеб пара авай чкайра дарги чалал акуша нугъатдал мектебдин чирвилер гузва ктабар таржума ийизва дарги чалал тербия гузвай аялрин бахчаярни кардик ква гьакни акуша къайтагъ дахада леваши сергокъала районрин ва избербаш шегьердин медресайра дарги чаларалди диндин чирвилер гузвайди я дербент район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь дербент шегьер я район дагъустан республикадин кьиблединни райгъэкъечӀдай пата каспи гьуьлуьн къерехдал ала дербент район табасаран мегьарамдхуьруьн стӀал сулейман къайтагъ ва къайтагъ районрихъ галаз са сергьятра ава райондин райгъэкъечӀдай пад каспи гьуьлуьн ятари кьунва райондин чилерин майдан км я дагревкоман йисан июль тарихдин къарардалди къайтагъ табасаран округдин агъа табасаран участокдин ва куьре округдин муьшкуьр участокдин чилерал дербент район арадал гъанвай пвс дасср дин къарардалди район округдиз элкъуьрнай ва адан администрациядин юкь дагъустандин цаяр послокдиз тухванай йисуз район виликан составда гуьнгуьна кухтунай йисариз килигна дербент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика дербент шегьер квачиз райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсовет акатзава абурукай хуьруьнсоветар ва шегьервилин послокар я дербент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава европа кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я адан къерехар муркӀаринни атлантик океанрин гьуьлери кьунвайди я европадин чилин кьадар млн кьван км я агьалийрин кьадар млн кьван кас я азиядихъ галаз европади евразия континент арадал гъизвайди я европадал дегьчӀаван грециядин мифологиядин героинядин зевса чуьнуьхнавай ва критдиз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан европа тӀвар эцигна мумкин гьакӀни европа эпитет герадихъни деметрадихъ галаз галкӀанвай тир француз чӀалархъан пьер шартрендин фикиррдай нетижа хкудун и тӀварцӀин арадал атун тийижирди я гилан литературада авай виридалайни тӀвар ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я европади азиядихъ галаз сад тир евразия дибчил арадал гъизвайди я европадин чилин кьадар кьван км я ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири чилин къураматдикай вишекайди кьунвайди я европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава к гь ва кеферпатан муркарин океандин арада рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал км кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал км я европадин къерехар кеферпатан муркӀаринни атлантик океанри кьунвайди я континентдин къерехрив балтик аравилин чӀулав азов кеферпатан лигуррин адриатикадин тиррен ионийрин ирландиядин мармар альборан ваттрин кельтрин эгей балеар гьуьлер гвайди я европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я ам пара заливри островрини зуростроври арадал гъизва са чӀавара европадикай зуростроврин зуростров хьиз лугьузвайди я авайвал лагьайтӀа европа евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я асул зуростровар скандинавия пиреней балканар аппенинрин крым ютландия бретоньни мсб островрин вири чилин кьадар агъ кьван км я зуростроври европадин вири винел патан кьудай са пай кьван кьунвайди я юкьван кьакьанвал м кьван я лап вини кьилинди м монблан сув тахьайтӀа м эльбрус сув европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я виридалайни агъа тир м кьван я каспи гьуьлуьн дугун европадин рельеф парани пара дугунарни аранар я чӀехи дугунар рагъэкъечӀдай европадин скифрин плита падана юкьван европадин юкьван дунайдинагъ дунайдин париж бассейнни я сувари вири чиликай вишекайди кьунвайди я асул суварин системаяр альпар къавкъаз карпатар крым сувар пиренеяр аппенинар урал скандинавиядин сувар балканар зуростровдин сувар я кӀвалахзавай вулканар исландиядани аравилин гьуьлуьн регионда ава европадин сувар акъалтвилин дережедак квайбурукай яз я дибвилин вацӀар волга дунай урал днепр рагъакидайпатан двина дон печора кама ока белая днестр рейн эльба висла тахо луара одер неман эбро дибвилин вирер каспи гьуьл ладога онега чудни псков венерн балатон женева арктикадин островрални кеферпатан муркарин океандин къерехдай тӀуз арктикадин къумлухарни тундраяр абурулай кьибле патахъ гала тамтундраяр тайгадин акахьайни пешер гьяркьуь тамар тамар чуьлер чуьлер субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар кьиблединни рагъэкъечӀдай пата зуркъумлухар виридалайни чӀехи къумлух рин къумлух я адан кьадар км я ам волгани урал вацӀарин арада ала къазакъстандинни урусатдин чилерал садбуру испанияда авай табернас къумлухни калмыкиядин дагъустандинни чечнядин сергьятда авай ногъай чуьлер зуркъумлухар хьиз гьисабзава инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй калмыкияда пара чилер къумлухдиз элкъвена рагъэкъечӀдай патан европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава урусатдани арчедадинни дондин къумар цимла къумар украинада олешкидин къумар муркадин гьамбарар шпицбергендал новая землядал исландиядал альпра скандинавиядин суварра виридан кьадар агъ км кьван я саки вири европа юкьван гьалдин климатдин зонадал ала рагъакӀидай пата океандинди рагъэкӀечдай пата континентдинди пара живер авай мекьи кьуьд гваз кеферпатан островрал субарктикадиндини арктикадинди кьиблепатан европада аравилин гьуьлуьнди каспи гьуьлуьхъ галай аранда зуркъумлухдинди я йисан къваларин кьадар мм суварра парани пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал мм котор залив винелай цава мм я европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь виридалайни кефер кьибле рагъакӀидай рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер абурукай садбур виривердериз ахъа я европадин географиядин юкь континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я юкь алай чка европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава асул гьисабдалди ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва гьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я акӀ хьайила гилан чӀавуз са шумуд чеб европадин географиядин юкь тирбур тӀварцӀяй кьазвай чка ава адетдалди европа рагъакӀидайпатандаз рагъэкъечӀдайпатандаз кеферпатандаз кьиблепатандазни юкьвандаз пай ийизвайди я и паюн лап шартӀ алайди я асул гьисабдалди и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я уьлквейрикай садбур фикирдалди кьурвал чара чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда советрин чӀавуз европа рагъакӀидайпатазни рагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай рагъэкъечӀдайпатан европадиз социализмдин гьукуматар халкьдин демократиядин уьлквеяр лугьудайбур гдр польша чехословакия венгрия румуния болгария албания югославия и сссг талукьарзавай тир рагъакӀидайпатан европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир гьакӀни испания португалия франциядин кьиблепад италия мальта кипр грецияни туьркия санал кьиблепатан европа хьиз гьисабзавай тир гьа чӀавуз исландиядиз норвегиядиз швециядиз даниядизни финляндиядиз санал кеферпатан европа лугьузвай тир гилан чӀавуз сссг югославияни чехословакия чкӀайдилай кьулухъ юкьван европадиз австрия швейцария гьакӀни идалай виликра рагъэкъечӀдайпатан европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай польша чехия словакия виликан югославиядин уьлквеяр румуния венгрия са чӀавара балтикадин уьлквеяр абур мадни мукьвал мукьвал кеферпатан европадик кутазава талукьарзавайди я рагъэкъечӀдайпатан европадиз физикадалдини географиядалди урусат европада кьилди са пай украина беларуссия азербайжан европада са пай гуржистан европада са пай къазакъстан европада са пай молдавия кьабул тахьанвай днистердихъ галай молдавиядин республикадихъ галаз рагъакӀидайпатан европадиз чехибритания ирландия францияни маса уьлквеяр гьакӀни вич физикадалдини географиядалди юкьван европадинди яз германия европадин паюн азияда чилерин чӀехи пай авай уьлквеяр ва мсб европадин гьукуматар чара чара халкьарин арада авай тешкилатрин дибвилин гьисабдалди экономикадинни политикадин тегьердинбурун членар я инглис чӀал инглис халкьдин хайи чӀал я чӀехибританиядин америкадин садхьанай штатрин австралиядин цӀийи зеландиядин официал чӀал я ирландиядин канададин мальтадин индиядин пакистандин ва азиядани африкада гзаф уьлквейрин официал чӀаларикай сад я рахазвайбурун кьадардиз килигна дуьньядин чӀаларин арада китай чалалай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала лингвистика илимда инглис чӀалал рахазай ксариз англофонар лугьузвайди я француз чалакай менфят къачузвайбур пара авайвиляй иллаки и термин канадада гегьенш хьана инглис чӀал инд европадин чаларин хзандин герман чӀаларин хилек акатзава йисан малуматриз килигна инглис чӀал миллион кас агьалидин хайи чӀал я ва хайи чӀалан жигьетдай китай ва испан чаларилай гуьгъуьна дуьньяда кьведлагьай чка кьунва амма инглис чӀалал рахазвайбурун кьадар йисан малуматриз килигна тахминан миллиард кас я ва и жигьетдай дуьньядин чӀаларин арада китай чалалай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала садхьанвай миллетрин тешкилатда кардик квай ругуд официал чӀаларикай сад я инглис чӀал халкьарин арадин алакъайра дуьньядин савдавиле бизнесда ва умуми крар кьиле тухунра дуьньядин виридалайни чӀехи метлеб авай чӀал я идаз себебар виш йисара чӀехибританияди чара халкьарин чилер дяведалди кьунин рекьелди чпиз ана колонияяр туькӀуьрунин политика ва алай аямда асш ди вири дуьньядиз къалурзавай зурба таъсир я виш йисан й йисара британиядин империяди чилин саки зур пай муьтӀуьгъарна дуьньядин вири континентрал чпиз колонияяр арадал гъанвай гьа империядин гъилик акатай чилерал уьмуьр ийизвай халкьарни къвез къвез ассимиляция хьана рахуниз инглис чӀалал элячӀнай гьа и рекьелди вилик и чӀал дуьньяда гегьенш хьанвай инглис чӀал аналитик чӀалариз талукь я яни са мана къалурун патал куьмекзавай частицайрикай интонациядикай эвеззавай гафарикай менфят къачун чарасуз я ва цӀарафадин къене гафар анжах тайин тир къайдада акъвазна кӀанзава цӀарафадин къене гафарин чкаяр дегишун виже къведач тахьайтӀа цӀарафади вичин мана квадарда идаз акси яз месела лезги чала цӀарафадин къене авай гафар гьи къайдада хьайитӀани акъвазайтӀа цӀарафадин мана квахьдач инглис чӀалан лексикада гафарин саки чара чӀаларай атанвай гафар я виш йисалай эгечӀна кхьинра латин графикадикай менфят къачузвайди я инглис чӀала виридалайни пара гьалтдай гьарф я гьа чӀавуз гьарф виридалайни кьериз гьалтдайди я агъадихъ инглис чӀала кӀвалахарзавай гьарфарин мукьвал мукьвалвилерин сиягь ганва адетдалди инглис чӀалан тарих агъадихъ ганвай девирриз чара ийизва гьакӀни са чӀалан илимри кьилдин сифте кьилин цӀийи инглис девир чара ийизва гилан инглисрин сихилдин члу бубаяр англрин саксрин ютрин германрин тайифаяр лагьай вишйисан юкьварра британиядин островриз куьчна гьа чӀавуз абурун чӀал агъа германни фриз чӀалариз мукьва тир амма гуьгъуьнлай атай вичин вилик финин нетижада ам маса герман чӀаларикай яргъа къакъатна дегь чӀаван инглис девирдин къене англ сакс чӀал пара илимри дегь чӀаван инглисдиз ихьтин тӀвар гузва лап тӀимил масакӀа хъижезвай тир герман чӀаларин вилик финин цӀарцӀелай кьулухъ тавуна гафаргандин гегьеншвал квачиз чӀехибританиядиз куьчнавай англарни саксар келтрихъ галаз островдин дибдин агьалияр лап кӀеви регьим авачир женгьина гьахьна и келтрал хьанвай гьалтун дегь чӀаван инглис чӀалан структурадизни гафаргандиз чӀехи эсер авунач къенин йикъаралди амай дегь чӀаван инглис чӀалал кхьей затӀарикай са кьудкъад келт гаф малумриз жезва абурукай абурукай са гафари чӀала кӀеви чка кьуна абур гилалди кӀвалахарзава мисал патал консерватив партия иштиракхъан ирланд чӀалал къачагъ лагьай чӀал тайифа эрекь и гафарикай садбур гила виридуьньядин ирс я виски плед клан акьван гъвечӀи келт чӀала дегь чӀаван инглис чӀалаз авунвай таъсирдин себеб англривни саксрив гекъигна килигайла келтрин мединиятдин гъвечӀивал я са пай мад англарни саксар британиядиз куьч хьайидалай кьулухъ мисал патал чкайрин тӀварар пара тӀуьнринни парталрин тӀварарни латин чӀалай къачунвайбур я гьакӀни са шумуд набататрин тӀварар мад са латин гафарин къат христианвал британиядиз гьахьунин девирдиз талукь я ахьтин гафар са кьван ава и гафар дериндаказ чӀалаз гьахьна ва чӀалан галудиз тежер пай хьана герман гафарихъ галаз сад хьиз сифтени сифте гьахьтин гафар клисадиз талукьбур я гьужумрин девирдани викингри вахтуналди тир британия дяведалди къачунин чӀавуз инглис чӀалаз пара вирида кӀвалахарзавай скандинавиядин гафар гьахьна месэла тӀвар гун вегьин кьин къачун лап стӀур начагъ грамматикадин гафарни къачурди тир мисал патал окьведни гьа гьама абур абурун ва мсб и девирдин эхирда лап чӀехи метлеб авай финиф флексиядин рекьин акъатиз гатӀумзава даниявийри кьунвай англиядин чилера авай кьве чӀалал рахадайвили мумкин я са кьадар рол къугъвана вучиз лагьайтӀа чӀалан какадрун адетдин нетижаяр гъизва грамматикадин къурулушдинни морфологиядин регьятрун хас тир лишан флексияди гьа гьа британиядин кефер пата даниядин къанунрин регионда квахьиз гатӀумзава инглис чӀалан вилик финин гуьгъуьнлай къведай девирди йисарин арада авай чӀав кьунва лагьай йисуз норманнрин феодалри авур гужалди гьахьунди дегь чӀаван инглис чӀалаз норманнизмар лугьудай лап чӀехи лексикадин къат гъанва и норманнизмри чпин сифте кьил дяведалди британия къачунвайбуру кӀвалахарзавай дегь чӀаван француз чӀалан норманн француз нугъатдилай къачузва яргъал чӀаван къене норманн француз чӀал клисадин регьберринни ивни дережа авай классрин чӀал хьиз амукьзавай тир амма уьлкведиз чпин чӀал дегиш тежер гьалда илитӀун патал норманнрин кьадар пара тушир къвез къвез гъвечӀини юкьван дережа авай чеб чӀехи пай англ саксрикай тир чилин иесийрихъ пара чӀехи метлеб жез гатӀумна норманн француз чӀалан агъавилин чкадал къвез къвез вичиз хас тир чӀалан компромисс туькӀуьр жезва и компромиссдин нетижа чна инглис лугьудай чӀалаз мукьва тир чӀал арадал атун я амма агъавал ийизвай классрин норманн француз чӀал лап аставилелди кьулухъ чӀугвазвай тир анжах лагьай йисуз инглис чӀал суд авунин кардин арадиз кьабулнава лагьай йисуз норманн француз чӀалал тарс гунуг акьалтӀарна адан чкадал инглис чӀал тайирна лагьай йисалай инихъ парламентдин къанунарни инглисдал акъудиз гатӀумна инглис чӀалан диб германдинди амукьнатӀани ада вичин ибаратдик гьакьван пара француз гафар кутуна хьи вич акахьай чӀал яз хьана дегь чӀаван француз гафарин гьахьун юкьван инглис девирдин эхирдалди давам жезвай тир лагьай йисарин арада вини кьилел кьван агакьзавай тир асулдай авай германрин корол королева ва маса ихьтин гафар квачиз гафарин лап чӀехи пай гьукумат идара авунин кардиз талукь я чӀехи мертеба авай ксарин тӀварарин чӀехи пай дяведин кардиз талукь гафар суддин терминар диндин терминар яргъал чӀаван къене тухванвай кьве чӀалал рахадайвал хъсан къалурдай лишан алишверишдизни промышленностдиз талукь гафар француздинбурун я гьа чӀавуз гьакӀан гъилин устӀарвилин талукьбур германринбур я садлагьайбур къалурдай мисалар алишвериш промышленность савдагар агъадихъ ганвай гафари инглис чӀалан тарихдин кьетӀенвал хъсан къалурзава гьайванрин тӀварар германринбур гьа чӀавуз и гьайванрин якӀарин тӀварар французринбур я и девирдин къене чӀалан грамматикадин къурулуш масакӀа хъижез мад давам жезва тӀварцӀинни глаголрин акьалтӀунар сифте акахьуник акатзава усал хъижезва ахпа и девирдин эхирдалди михьиз квахьзава сифетра прилагательноеда гекъигунин дережа гьакӀан туькӀуьрунин къайдани сад хьиз цӀийи аналитикадин туькӀуьрунин къайда прилагательноедихъ мадни и виридалайни пара гафар гилиг хъувунин рекьелди жезвай арадал атана и девирдин эхирдиз йисар лондон нугъатдин гъалибвал талукь я и нугъат кьиблединни юкьван нугъатрин сад хьунинни вилик финин рекьелди арадал атана фонетикада ахъа тушир ванерин чӀехи юзун арадал атана и девирда англияда феодал системади чикӀиз ва товарринни пулунин рафтарвили зурбадаказ вилик физ гатӀумна гегьенш тир халкьарин арада авай англиядин аливеришдин нетижада лагьай вишйисуз лондондикай уьлкведин юкь хьана ва гьакӀни лондон нугъатдихъ пара чӀехи метлеб хьанва къвалав гвай нугъатрин кьилдин кьетӀенвилер къениз чӀугвана адакай миллетдин чӀалан диб хьанва миллет кӀалубда тунин зурба финифди миллетдин чӀал чукӀурунизни вилик финиз куьмек авуна ва гьакӀни нугъатрин арада авай тафаватвилер акъудна абур вири саки сад хьиз авуна миллетдин чӀалан къайдаяр гегьеншрунин карда чӀехи роль уильям кекстонди къугъвана ада англияда ктабар басма авун ишлемишиз адет авуна адалди орфография кӀевириз куьмек авуна къейд авуна кӀанда гьа чӀавузни орфоградия лугьунин тегьердин къайдадив кьазвачир дегь чӀаварилай амай кхьей затӀарал буржуазиядин гуманизмдин вилик финин девир ва инглис халкьдин жув къанмишун кӀалубда тун эсер дуьздал акъатна и девирдиз талукь тир чӀалал англиядин гегьенш халкьдин арада авай рафтарвилерин таъсир эсер арадал акъатна итал грек испаниядин чӀаларикай къачур гафарин цӀийи авахуьн гатӀум хьана фонетикада чӀехи метлеб квай гьал дуьздал акъатна ахъа тушир ванерин чӀехи юзун ва маса кьетӀенвилер вири и дегишвилери орфографиядин ва орфоэпиядин арада авай чара хьун артухарна морфологияда суествительнийрин сифетрин прилагательныйрин глаголрин акьалтӀунар галат алат хъижезва цӀийи суффиксар авачир гафар туькӀуьрунин тегьер арадал акъатзава кьилди сад тир паравилин кьадардин кӀалуб кӀеви жезва сифетри сад садав кьунукьин кӀалубар михьиз квадарна къуват авай ва авачир глаголрин категория регьят хъижезва синтаксистда гилан чӀаван инглис чӀалан дибвилин кьетӀен лишанар малум жезва инглис чӀала пара нугъатар ава асш дилай чехибританияда абурун жуьреба жуьревал чӀехиди я лагьай вишйисан юкьварал кьван асш да юкьван атлантикадин нугъат литературадин чӀалан диб тир лагьай вишйисан лагьай йисарилай инихъ вине авай рол юкьван рагъакӀидайпатан нугъатдиз фена кьилин макъала англияда чканвай инглис чалан нугъатар инглис чӀалан индиядин жуьре рахадайбур кьадардай дуьньяда виридалайни чӀехибурукай сад я ам вичел атайла нугъатриз чара жезва абурукай виридалайни метлеб авайбур агъадихъ ганва интернет дуьнедин компьютердин сетдин система я протоколда ва пакетда туькӀуьрун интернет да физикадин къулава бине зурба система я йисан млрд интернетдин ишлемишунар артухрун дин садлагьай сервер ийсан сентябрдин даз калифорниядин университетда лос анджелес эцигнай компьютер компьютердин оператив память кб тир в й йисуз домен тварарин система туькуьрнай алайчава интернетдиз алакъадин путникар радио каналар кабелдин телевидение телефон сотдин алакъа хсуси оптикни чунин царар ва я электропровод куьмекдалди гьатиз жеда интернетда авай веб сайтрин ва веб ччинрин чехи пай ингилис чал асул чал хьиз кардик кутазва патай тухвай ахтармишунрин нетижада малум хьанай хьи й йисан декабрдиз вири сайтрин лай гзаф ингилис чал кардик кутунай маса гегеншдиз менфят къачузвай чалар ибур я немецкий урус япон испан чин француз италиян португал урус чал лагьайта ам кардик кутунлай пуд лагьай чкада авайди я файл браузер веб ччнриз килигун патал компьютердин программа я браузеррин кьадар тӀимил туш абурун арада виридалайни тӀвар ван авайбур ва я инал протокол сетда авай чӀавуз компьютерар патай ганайбур дегишрун патал кардик кутазвай чӀал я ччара ччара компьютерар сад садахъ галаз алакъада хьун патал абур са чӀала рахана кӀанда яни са протокол кардик кутуна кӀанда яни лугьуз жеда хьи протокол компьютердин сетдин тӀвалар арада авай ганайбурун ракъурунин къайдаяр я интернетдин протоколрин системадиз протоколрин стек лугьуда виридалайни гегьенш чкӀанвай интернет протоколар алфавитдин къайдада мадни стандартизация тавунвай амма интернетда гегьеншдиз кардик кутазвай са кьадар протоколар авайди я асул гьисабдалди и протоколар файларни текстдн малуматар дегишрун патал герек я ва абурун бинеда файлар дегишардай сетар эцигнава алай чава интернетда вири ресурсрин спектрихъ галаз квалахун патал гзаф кьадардин сервисар авайди я абурулай гзаф твар ван авабур ибур я алайчӀава интернетдин виридалайни тӀвар ван авай къуллугъар агъадихъ галайбур я исламдин республика иран куьрелди иран гьакӀни лагьай йисал кьван персия кьиблединни ракъакидай патан азияда авай гьукумат я кьилин шегьер тегьран я рагъакӀидай пата иракьдихъ галаз кефердинни рагъакӀидай пата азербайджандихъ галаз эрменистандихъ галаз туьркиядихъ галаз ва кьабул тахьанвай суван къарабагъдин респубдикадихъ галаз кефердин пата туьркемнистандихъ галаз рагъэкъечӀдай пата афгъанистандихъни пакистандихъ галаз сергьят пайзава кефердин патай адан къерехар каспий гьуьлуь кьибледин патай индиядин океандин персиядин ва омандин заливри кьунва кхьенвай чешмейриз килигайла ирандин тарихди саки агъзур йис желбзава адан чилер садлагьай гьукумат элам чи девирдилай вилик лагьай агъзур йисуз хузестанда арадал акъатна вич агьеменидрикай тир садлагьай дарий авай чӀавуз персиядин империя грециядилайни киренаикадилай гатӀумна инд ва тарим вацӀарал кьван яргъи тир вичин кхьенвай тарихдин чӀехи паюнин къене персия хьиз малум тир иран дилай пара йисан къене дуьньядин виридалайни таъсирлу сиясатдинни медениятдин юкьварикай сад тир пара виш йисарин къене агъавал ийизвай дин заратуштравал тир лагьай виш йисахъ ислам ирандин гьукуматдин дин хьана аятолла хомейнидин гъилик кваз лагьай йисуз иранда исламдин инкъилаб хьана адан нетижада монархия алудна гадарна ва исламдин республика малумарна къвб диз килигна маса къачунин алакьунин паритетдин жигьетдай экономикадин кьадардал гьалтайла исламдин дуьньяда иран кьудлагьай чкадал ала рагъакӀидай патан азияда кьведлагьайдал туьркиядалай гуьгъуьниз иран технологиядин жегьетдай региондин виридалайни вилик фенвай гьукуматрикай сад я стратегиядин фикирдай иранди евразиядин чӀехи метлеб квай регионда чка кьунва адаз ири нафтадинни тӀебии газдин запасар ава истамбул ва я стамбул истанбул туьркиядин виридалайни чехи шегьер уьлкведин экономикадин медениятдинни тарихдин рик я истамбул евразияда авай трансконтинентал шегьер я адан коммерциядинни тарихдин юкьва европадин пата чка кьунва гьак ятани вири агьалийрикай пудай сад кьван азиядин пата яшамишзава сифте яз и чилерал инсанар яшамиш жез чи девирдилай вилик лагьай агъзур йисуз ацукьнава алай чавуз истамбул хьиз чизвай шегьердин тарих агъзур йис идалай вилик бине кутунвай лигос твар алай шегьердилай гатумзава им вири тарихда виридалайни кьетен чехи шегьеррикай сад я шегьердиз финикиядин сур чаван грециядин персиядинни сур чаван римдин идара акурди я гьакни са шумуд виш йисарин къене шегьер византий твар алаз авай тир чи девирдин лагьай йисуз шегьердал маса твар эцигна константинополь грек лат усм шегьерди римдин ва латин ва усман империйрин патал кьилин шегьер яз къуллугъзавай тир гьа чавуз ам дуьньядин виридалайни чехи шегьер яз гьисабзавай тир римдинни византиядин девиррин къене шегьерди христианвал вилик ракъуруниз куьмек ийизавай тир лагьай йисуз усманри шегьер кьунлай кьулухъ ам мусурманрин къаладиз элквъена ва усман халифатдин кьилин шегьер хьана стратегиядин фикирдай истамбулди пара менфят авай чка кьунва шегьер тарихдин пекдин рехъ тирвал алайди тир ина европадизни юкьван тир рагъэкъечдай патаз физавай ракьун рекьерин чил ва гьакни чулавни аравилин гьуьлерин арада авай тек сад тир гьуьлун рехъ ава вири и факторри пара халкьар авай шегьердин жемят арадал гъуниз куьмек гана лагьай виш йисан эхирдиз истамбулда жуьреба жуьре яратмишунин фестивалар туькуьрнава гьа са чавуз инфратуькуьрунин хъсанрунин нетижада комплексдаказ тир транспортдин чилер акъатнава кьетендаказ вичел желб ийидайди адан тарихдин юкь я ам са пай юнескодин виридуьньядин ирсинин сиягьдик акатзава гьакни бейоглу районда авай къизилдин карч твар алай тебии гаваньда авай медениятдинни рик аладардай юкь тафаватлу жезва истамбул глобал шегьер хьиз гьисабзава им дуьньядин виридалайни фад чехи жезвай экономикайрикай сад я ина пара туьркерин компанийринни массайрин информациядин алатрин штаб квартирайри чка кьунва истамбулди уьлкведин къенепатан вири бегьеррикай кьудакай сад гузава эхиримжи къад йисан къене истамбулди олимпиядин къугъунар тухун патал вадра вичин кандидатура вилик чугвана амма агалкьунар авачиз амукьна европа азия театрар шегьердин кен тер харбие фатих гюльтепе кадыкй максим операдин зал гьар йисуз кьведра шегьерда гилан чаван яратмишунин биеннале тухузавайди я истамбулда акъудзавай газетар ибур я поста заман сабагь гьуьрият миллет радикал жумгьурият туьркия няни гъед садра таржумахъан диге таквим цийи виш йис цийи рагъ акьун гьуьрият европа азия америка африка ихрек режеб алакьунар авай мазан ва шаир виликан самур округдин гилан рутул район ихрекрин хуьре тахминан виш йисан эхирда дидедиз хьана шаирдин аял вахтар хайи хуьре ва ханарин меркез хьайи илисуда акъатна гъвечӀи чӀавалай поэзиядал ва музыкадал рикӀ алаз чӀехи хьайи режеба лап фад шиирар туькӀуьриз башламишна адан эсерра зегьметчи халкьдин дерди баладикай муьгьуьббатдикай классрин алакъайрикай ихтилат кхвезва режебан инсан ава севдуьгуьм дегишдач кьве хал ва маса шииррай аквазвайвал шаирди зегьметчийриз къуллугъ авуна иниз килигна халкьди гьахъ ашукь лагьана вичин патай шаирдиз авай гьуьрмет къалурзавай лакӀабни ганай гьахъ ашукь куьр режеб лугьуз шаир дагъустанда хьиз азербайжандани машгьур тир кесибрин дердер гъамар ва умудар ачухарзавай режебан чӀалар гзаф вахтара сиверай сивериз къвез халкьдин арада яшамиш жезвай анжах советрин девирда адан шиирар печатдиз акъатна ва халкьдин шаирдин яратмишунар ахтармишна режеб тахминан йисуз йисан юкьвара ихрекрин хуьре кечмиш хьана кӀатӀрухви гьабибуллагь лезги чалал туькуьрнавай кьажар шаир гьабибуллагь йисуз рутул магьалдин агъа катрух хуьре дидедиз хьана медресада чирвилер къачур жегьилди гзаф йисара куьре округдин бутахуьре хуьре фекьивал ва къазивал авуна ина бине кутуна Ӏ гьабибуллагьа вич кьажар яз шиирар лезги чӀалал ва лезги халкьдикай теснифна ам куьре ва самур дерейра лезги шаир хьиз машгьур хьана хх виш йисан йисара бутахуьр шихидхуьр испик векьелар ва маса хуьрерин яшлу агьалийрин сивера заридин гзаф чӀалар гатфар ваба азар атайла къазмайриз свас мубарак гьасан эфендидиз ва мсб амай абур уьмуьрдин уькӀуь цуру агьвалатриз заридин кьилел атай дуьшуыириз талукь я Ӏ гьабибуллагьан шиирар харусенятдин жигьетдай устаддин дережадив агакьнава халкьдин михьи чӀалал теснифнава Ӏ гьабибуллагьан ирс гьаким къурбана жагъурна ва йисуз сифте печатдиз акъудна зари йисуз бедбахт дуьшуьшдик акатна тифлис шегьердин азарханада регьметдиз фенай къавкъаз рагъакӀидай европадин кьулувалдин кьибле пата азия ва европа континентрин сергьятда авай чӀехи пай сувари куьнвай евразияда авай географиядин регион рагъакӀидай патай азов ва чӀулав гьуьлери ва рагъэкъечӀдай патай каспий гьуьлуь кьунва къавкъаздин кеферпатан сергьят ея вац азов гьуьле авай ея лимандиз акахьзавай чкадилай кьил кутуна гьа и ея вацӀалай адан кугу ея хиляй кьулан егорлык вацалай манычу вирелай ва каспий гьуьлуьз авахьзавай гейдуку вацӀалай физва къавкъаздин кьиблепатан сергьят виликан сссрдин турция ва ирандихъ галаз гьукуматдин сергьятдайтӀуз физва гилан гуржистандин эрменистандин ва азербайжандин кьибле сергьятар я чилерин майдан агъз км тарихдинни географиядин ва экономикадин жигьетдай къавкъаздин сергьятрин къене адет яз кефер къавкъаз ва кьибле къавкъаз хкягъзава кефер къавкъаздик виликпатан къавкъаз чехи къавкъаздин самур вацӀал кьван яргъи хьанвай кеферпатан гуьне гьакӀни къавкъаздин кьилин цӀиргъинин кеферни рагъакӀидай къерехда авай кьиблединни рагъакӀидай патан гуьне акатзава адет яз псоу вацӀал кьван кьвезвай къавкъаздин чӀулав гьуьлуьн къерехни кефер къавкъаздин кӀвачихъ гилигзава гьакӀ ятӀани и субрегион абхазия хьиз кьибле къавкъаздиз талукь я кьибле къавкъаздик чӀехи къавкъаздин кьиблепатан гуьнедин чӀехи пай колхид аран ва курин легъв армениядин суван кьулувал талыш сувар ва ленкорандин суван кьулувал акатзава кьибле къавкъаздин сергьятрин къене армения грузия ва азербайжан хьтин уьлквеяр ва гьакӀни кьилди са урусатди ва маса вад уьлквейри аслутуширвал кьабулнавай абхазия ва кьибле осетия кьибле къавкъаз кефер патай урусат федерациядихъ галаз ва кьибле патай турция ва ирандихъ галаз сергьятарзава гилан замандин политикадин географиядив кьурвал къавкъаздин чилер кьве патаз пай хьанва урусатда кефер къавкъаз азербайжан эрменистан ва гуржистан кьибле къавкъаз я турциядини вичин рагъэкъечӀдай патан регионар къавкъаз региондик талукьарзава гафунин арадиз акъатун гилани чир туш ва алимри и гафуниз гузвай баянар сад садав кутугнавач отто шрадердин ва альфонса нерингдин фикирдив кьурвал дегь грек гаф гот ва литва чӀаларин гот кьакьан лит тӀур кӀунтӀ лит кӀунтӀ кӀукӀ гафарихъ галаз алакъа аваз я гьа чӀавузни урусатдин лингвист в а никоновди къейд авунай хьи шрадердини нерингди ганвай этимология делилар авачирбур я гьакӀани малум туш гаф гьи индоевропадин чӀаларикай къачунватӀа ва гьи гафарин галкӀунин нетижада арадал атанвайди ятӀа идаз ухшар фикир альберт джозеф карнойди гъизва адан фикирдалди къавкъаз гаф литва чӀалан гафуникай атанвайди я британви лингвист эдриан румди ганвай этимология къавкъаз гаф пелагс девирдин сув гафуникай арадал атанвайди я амма гафун кьведлагьай паюн баянар гуз хьанач и термин грек чӀалан термин тир чӀал сакӀани субут ийиз тежезвай алимри римви эсерар кхьидайди гай юлий солиндин эсерра гьалтзавай латин чӀалан соса терминдал чин къачуна йозеф марквартди и гаф дегь иран скиф чӀалан мурк ва цӀарцӀар гудай гафаралди гъавурда твазва немецви филолог пауль кречмерди латыш чӀалан цур ва дегь немец чӀалан мурк гафар шагьид яз къалурзава мадни тӀимил агалкьун авай алахъун а и соболевскийдин къавкъз гафунни авестин чӀалан чинеруг гафунихъ галаз гекъигун я гьакӀни къавказ термин лезги чӀалан къав ва къаз яни къавар къадай гафарикай арадал атун мумкин я вучиз лагьайтӀа дегь чӀавалай лезгияр суварин арада яшамиш жезвай ва къавкъаздин кьакьан сувар цавар къавар къадай стунар хьиз я къавкъаз цӀийи тектоник юзунар активдаказ жезвай ва суван жуьреба жуьре рельеф хас тир альпий гималайдин юзадай чӀулунин сергьятра авайди я геологиядинни геоморфологиядин туькӀуьрундай къавкъаздин чилера кефер патай кьибле патаз кьуд асул орографиядин зонаяр хкягъзава виликпатан кавкъаздин кьулувал азов гьуьлелай каспий гьуьлел кьван км яргъи хьанва ва рельефдин характердай пуд элементриз пай жезва азов кубань аран ставропольдин кьакьанвал ва тер аран чӀехи къавкъаздин суварин система гуьгъуьнин тегьерда пай жезва таман зуростровдилай эльбрусдал къавкъаздин виридалай кьакьан кӀукӀ м кьван тӀимил тӀимил хкаж жезвай рагъакидай къавкъаз эльбрусдинни казбекдин арада авай кьакьан суварин юкьван къавкъаз ва казбекдилай апшерон зуростровдал кьван агъуз жезвай рагъэкъечдай къавкъаз къавкъаздин юкьван пата суван система пара агаж хьанва амма рагъэкъкчӀдай ва рагъакӀидай патара гегьенш адан кеферпатан гуьне яргъи ва алгъай чка я ва кьиблепатанди куьруьни тик я чехи къавкъаздин гигинин зонада агъз м юкьван кьакьанвал авай кьилин ятар ччара ийидай синен ва къвалан цӀиргъер ава къавкъаздин кьилин циргъини кеферпатан къавкъаз ва кьиблепатан къавкъаз чара ийизва къавкъаздин кукӀвар мижирги м казбек м джанги тау м шхара м пушкинан кук м коштан тау м ибур альп суварин виридалай кьакьан монблана м кукӀвалай кьакьан я чӀехи къавкъаздин кьибле пата кьибле къавкъаздин депрессия чка кьунва ана рагъакӀидай пата уьленар авай колхид аран рагъэкъечӀдай пата кьурагь къуьре аракс аранни алазань кьулувал ава кьибле къавкъаздин аранрин кьибле пата кьибле къавкъаздин суван кьулувалди чка кьунва адак гъвечи къавкъаз ва джавахет армениядин суван кьулувал акатзава гъвечӀи къвкъазди суварин арада авай дегьне хандакӀри ччара авунай м кьакьанвал авай чӀемерукдин кӀалуб авай цӀарцӀин агаж хьанвай цӀиргъер арадал гъизва гъвечӀи къавкъаздин виридалай кьакьан кӀукӀ гамиш сув я м и цӀиргъери дегьне кӀамари паяриз ччара авунай вулкандин платойрикай ва м кьакьанвилера чка кьунвай кьулувалрикайни абурун винел хкаж хьанвай вулкандин цӀиргъерикай ибарат тир армениядин суван кьулувал кефер патайни кефени рагъэкъечӀдай патай элкъвена кьунва эрмениядин суван кьулувалдин виридалай кьакьан кӀукӀ арагац сув я м кьибле къавкъаздин кьблединни рагъэкъечӀдай къерехда гъвечи къавкъаздин суван системадин кьатӀ тир талыш сувари ва абур каспий гьуьлуькай ччара ийизвай ленкорандин аранди чка кьунва талыш сувар пуд яргъивилихъ фенвай цӀиргъерикай ибарат я и цӀигъерин виридалай кьакьан чка куьмуьрквей сув я м ва ленкорандин аран каспий гьуьлуьн вири къерехар хьиз дуьнья океандин дережадилай м агъада авай гьуьлуьз агатзавай чкадал кьван и цӀиргъер аскӀан жезва суварин йиса см кьван хкаж хьунин ва аранрин йиса мм кьван агъуз хьунин себебдилай къавкъаз сейсмик зона хьиз физва ва ина зурзунрин къуват балл кьван хьун мумкин я кьетӀендаказ эрмениядин суван кьулувалдин кеферни рагъакӀидай пад эхиримжи кӀеви зурзун ина й йисуз эрменияда хьанвай спитак зурзун я сувара муркӀадин гьамбарринни живедин маргъалрин авахьунар селер чилин уьцӀуьнар къванерин аватунар хьтин вакъиаяр фад фад жезвайди я кьулувилерин чкайриз эрозия накьв цини муркӀари тухун суффозияни уьленар акъатунин процессар хас я чехи къавкъазда карстдин кьветер гзаф ава абурун арада новоафон кьвет кьветерин воронцов система живедин тик кьвал дуьньяда виридалай дегьне кьветӀерикай сад м гуржистандинни эрмениядин чилерай палеоантропологиядин малуматрин чирунар делилар яз кьуна антропологри нетижадиз къвезва хьи къавкъаздин дегь неолитик агьали сад садав чинин гьяркьуьвилив ва кьилин кӀарабдин чӀехивилив тафават авай европоид расадин кьве вариантди туькӀуьрзавай гьа жергедай яз в п алексеевди гьисабзава хьи гилан къавкъаздин халкьарин антропологиядин типдин арадал атунин асул роль и кьве вариантри къугъвана чӀехини гьяркьуь ччин хас тир типар гилан къавкъаздин типдив гутуз жеда амма европоид расадин кьибле хилек акатзавай гуьтӀуь ччинин каспий тип кишпир девирдилай инихъ арменоид комплексдин лишанрин туькӀуьр хьунин диб хьана чӀаларикай къавкъаздин халкьар пуд асул группайриз чара жезва къавкъаздин асул динар ислам суьннивал ва шийивал ва христианвал православиядин клисаяр рагъэкъечӀдай христианвалдин клиса ассирийвияр ва армениядин клиса гьакӀни ина иудаизм диндин векилар ашкеназар лахлухар грузиядин ва суван чувудар ва езидизм диндин векилар езидар авайди я агъазвай ксарин кьадардай ислам дин къавкъаздин халкьарин арада кӀвенкӀве аваз я дегь чӀавалай къавкъаз рагъакӀидай патан кьакьан цивилизациярин чехи таъсирдин каник галай чкайрикай тир гьакӀи къавкъаздин халкьарин садбуруз лезгийриз эрменийриз гуржийриз ва мсб чпин гьукуматарни кьакьан дережадин культура авайди тир канада кефердин америкада авай чилин кьадардал гьалтайла дуьньядин кьведлагьай гьукумат я канада парламентдин гвай конституциядин монархия королвал канададин пачагь британиядин миллетрин сакӀиливилин пачагь язва кьве чӀалал рахадай пара медениятар авай уьлкве федерал дережадал ингилисни франк чӀалар официалбур яз тестикьарна вилик фенвай технологияни индустрия авай гьукумат я канададиз пара хилен бул тӀебии ресурсрал ва алишверишдал бинеламишнавай экономика ава мисал патал асш рихъ галаз абурухъ галаз канадади колонияр авай ва конфедерация арадал гъайи чӀавалай санал кӀвалахзава адан къерехар атлантик ласни арктикадин океанри кьунва кьибледин ва кефердинни рагъакӀидай патай асш рихъ галаз са сергьятра ава гьакӀни ам кефердинни рагъэкъечӀдай патай даниядихъ галаз гренландия рагъэкъечӀдай патай франциядихъ галаз сен пиер ва микелон са гьуьлуьн сергьятра ава канададинни асш рин арада авай сергьят дуьньядин виридалайни яргъи умуми сергьят язва алай чӀавуз канада вичик провинцияни территория квай федератив гьукумат язва чӀехи пай франк чӀалал рахадай агьалияр авай провинция квебек амайбур ингилис чӀалал рахадай провинцияр язва гьакӀни франк чӀалал рахадай квебекдив гекъигайла абуруз ингилис канада лугьуда чӀехи пай ингилис чӀалал рахадай кӀуьд провинциядикай яз нью брансуик тек сад тир официал рекьелди кьве чӀаланди язва юкон территориядиз официал рекьелди кьве чӀаланди ингилисни франк чӀалар кефердинни рагъакӀидай территорийрини нунавут территорияди ва официал чӀал кьурвал тестикьарна гьа гьисабдик ингилисни франк чӀаларни ква виридлай чӀехи кӀватӀал лугьузва чеб канадар экепай канадарай гьисабзава ахпа къвезва чеб каспи гьуьл европани азия сад садахъ гилиг хьанвай чкадал алай вичин чӀехивилиз килигна гьуьл лугьузвай дуьньядин виридалайни чӀехи вир я каспидин ятар уцӀуь я цин уцӀуьвал кефер пата дережадилай кьибле пата дережайрин арада юзазва алай чӀавуз гьуьлуьн майдан тахминан км максимум дегьневал м я авай гипотезайрин садав кьурвал алимри каспи гьуьлуьн твар чи эрадилай виликан й агъзур йисуз гьуьлуьн кьиблединни рагъакӀидай пата яшамиш жезвай чеб балкӀанбанар тир дегь каспи тайифадин тӀварцӀикай арадал атанвайди гиман ийизва вичин уьмуьрдин тарихдин къене гьуьлуьн мукьварал яшамиш хьайи чара чара тайифайрин ва халкьарин гьардаз каспи гьуьлуьн кьван тӀварар авай ва маса тӀварар иранда каспи гьуьлуьз хазардилай гъейри мазандаран гьуьлни лугьузвайди я иранда каспидин кьерел алай мазендеран вилаятда яшамиш жезвай мазендеран халкьдин гьуьрметдай каспи гьуьл кьве континентрин европадинни азиядин юкьва ала кефер патай кьибле патахъ гьуьлуьн яргъивал км я рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ галай юкьван яргъивал км я гьуьлуьн кьерин яргъивал тахминан км я островрихъ галаз кьван я каспи гьуьлуьн кьерин чӀехи пай агъада ава ва цӀалцӀам я гьуьлуьн кефер патан кьер волга ва урал вацӀарин сиверал алай островрив ва бицӀи вацӀарив кьацӀ кьацӀ хьанва кьерер аскӀан я ва уьленар пара ава гьакӀни цин винел пад жуьреба жуьре цин набататри кӀевирзава рагъэкъечӀдай пата ичӀибанрихъ галаз сергьятра авай чкайра киреждин къванцин кьерерин жуьре виниз я каспи гьуьлуьк агатнай чилериз каспи регион лугьузвайди я каспи гьуьлевай чӀехи зуростровар каспи гьуьле далай пара чӀехи ва кьулан островар ава абурун виридан санлай майдан км я лап чӀехибур гьуьлуьн чӀехи заливар каспи гьуьлуьк вацӀ акахьзава абурун даз дельта жуьредин сивер ава каспи гьуьлуьк акахьзавай чӀехи вацӀар абурукай виридалайни чӀехиди волга вацӀ я адан каспи гьуьлуьз авахьзавай юкьван гьисабдалди йисан цин кьадар куб км я волга урал терек сулак ва эмба вацӀари каспи гьуьлуьз йисан къене авахьзавай ятарин пай туькӀуьрзава каспи гьуьлуьн ятари вад гьукуматрин сергьятар чуьхуьзва керекул пехъренбурун хзандик квай керекулрин жинсиниз талукь нуьк керекулар асул гьисабдалди евразия материкда ва кеферпатан америкадин рагъакидай пата аляскадилай калифорниядал кьван авай чилера гьалтзава европада керекулар анжах аравилин гьуьлуьн бязи островрилай гъейри вирина гьалтзава европадилай гъейри керекулар африкадин кефер патара марокко алжир ва тунис уьлквейрин гьуьлуьн кьерихъ галай вилаятрани акваз жеда керекул мекьи береда чими уьлквейриз лув тагудай гьамиша са чкадал уьмуьр ийизвай нуьк я вичин чулав лацу рангар алай цакулриз ва адетдиндилай яргъи тумуниз килигна муькуь нуькверин арадай керекул регьят чир жеда адан кьил кьам ва кул чулав я руфун ва къуьнер лацубур я гьакни гзаф вахтара луварин квенкверни лацу жеда керекулдин чулав тум адан бедендилай яргъи я эркек ва диши нуьквер акунрай сад садавай тафаватлу туш амма эркекар дишийрилай са кьадар залан я эркекдин юкьван гьаларин заланвал грамм дишийрин гр керекулрин яргъивал см див агакьун мумкин я луварин ахъавал см див чиляйтуз керекулар гзаф вахтара хкадриз хкадриз къекъвезава амма абурувай пехъерхьтинбурун жинсиниз хас тир кьетен экъуьнив камар вегьинивди къекъвезни жезва тарцин хилерал ам пара кубандиз гьерекатзава керекулди лепедай физвайди хьиз садлагьана хкаж жез гуьгъуьнлайни аста аста агъуз жез лув гузвайди я хата акурла керекулри шэк шэк шэк хьтин ванер акъудзава партнр желб авун патал керекулди аста лирлияр язава вичиз махсус территория къалурун патал нуькре тарцин кьилихъ ацукьна киа кяя кик хьтин ванер акъудзава керекул виридалайни акьуллу нуькверикай сад гьисабзавайди я керекулриз чпин жемиятдин арада кардик квай ритуалар авайди малум я ва гьакни абурувай сад садаз перишанвилин гьиссер къалуриз жезва керекул гуьзгуьда авай эхъен вич тирди чир жезвай дуьньяда малум тек сад тир нуьк я месела гуьзгуьдиз килигзавай попугайди вичин эхъен маса попугайдикай кьазва адет тирвал керекул даим са чкада уьмуьр тухузвай нуьк я асул гьисабдалди абур гъвечи паркра салара тамун зулара гъвечи рукара гьалтзава керекулар чехи тамаривай яргъал акъваззава керекулри жуьтралди уьмуьр гьалзава вичин сифте жуьт ада уьмуьрдин садлагьай йисуз хкязава кьведлагьай йисуз диши кфизва ва гатфариз муг туькуьрна шарагар чехи ийизва мукьвал мукьвал тарцелай тарцел лув гузвай пуд кьуд керекул акваз жеда гзаф вахтара им керекулрин хзан жезва эркек диши ва абурун шарагар чпиз махсус чилер керекулри муькуь керекулрин гьахьунивай викегьвилив хуьзвайди я гъуьрчехъан ва я маса хата акур акур керекулди акъудзавай текьрекьдин ван саки вири гьайванриз хатадикай хабар гуда дуьньядин чара чара халкьарин фольклорда ва культурада керекул жуьреба жуьре образда гьатнава месела китайдин медениятда керекул инсандиз бахтлувал шадвал гъидай гьайкалдивай гьисабзава идаз акси яз урус халкьдин фольклорда керекул нагьакьан персонаж хьиз гьатнава къедалди урусрин арада гзаф рахазвай чуру мез квай ва чарадакай гъибетар ийидай дишегьлияр керекулдиз тешпигь ийизва кцӀар азербайжан республикадин кцӀар районда авай шегьер райондин администрациядин юкь я кцӀар тӀварцӀин арадал атуникай чара чара тарихдарри шумудни са баянар гузва виридалайни машгьур версиядив кьурвал кцӀар гаф урус чӀалан гусар яни кьушунрин жуьредикай сад тир балкандал алай аскер гафуникай арадал атана идан себеб урусатдин империядин чавуз кцӀар шегьерда урусрин балканрал алай аскеррин кьушунрин керетар авай муькуь алимрин фикирдалди кцӀар гаф гъуц кьве сур кьисадив кьурвал са мус ята ина кьве лезгидин арада къал акъатнай абуру сада сад яна кьинай ахпа абур кьведни ина кучуднай ксар дегь алпандин тайифадин твар гафарикай арадал атанвайди мумкин я шегьер кцӀар райондин кьибле пата къуба райондихъ галаз сергьятдал кцӀар вацун кьерел баку шегьердилай км яргъал ала кцӀарин къвалав фиалка твар алай вир гала йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар урусатдин ссср дин ва азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна кцӀар шегьердин миллетрин состав шегьерда консерврин некедин ва асфальт гьазурзавай заводар кардик ква кцӀар район азербайжан республикада авай муниципалитетдин район агьалидин кьадардиз килигна дуьньяда виридалайни чӀехи лезги район я администрациядин юкь кцар шегьер я маса чаларал чешме авачиз версияр хьайитани кцар гаф ксар гафуникай яни кас гафун са гьал я кас тварни алпандин сихиларикай тайфарикай сад я район къавкъаздин кьилин циргъинин кефердинни рагъэкъечӀдай патан хушал азербайжандин кефердинни рагъэкъечӀдай пата республикадин кьилин шегьер тир бакудилай км яргъал ала кцӀар район кефер патай дагъустандин докъузпара ва мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз рагъэкъечӀдай патай хъачмаз кьиблединни рагъакӀидай патай кьвепеле кьибле патайни къуба райондихъ галаз са сергьятра ава райондин сергьятрин умуми яргъивал км я муькуь районрихъ галаз сергьятрин яргъивал райондин чилерин чӀехи пай сувари кьунва абурун шагь сув м яру сув м ва кичен сув м кукӀвар азербайжандинни дагъустандин виридалайни кьакьан чкаяр я райондин чилерайтӀуз асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай пара кьван сувун вацӀар авахьзава абурукай виридалайни чӀехибур кьулан вацни кцар вац я тамари кьунвай райондин чилер азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава райондин вири санлай майдан км я им вири азербайжандин майдандин туькӀуьрзава чӀехивилел гьалтайла уьлкведин маса районрив гекъигайла кцӀар район й чкадал ала райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал км кьибле патай кефер патахъ км я райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач виридалайни мукьвал алай каспий гьуьл райондилай км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала гилан кцӀар райондин чилер къуба уезддин къене аваз йисуз каспи вилаятдик акатнай йисуз и чилер дербентдин губерниядик йисузни бакудин губерниядик кутунай республикадин составдин къене муниципалитетдин район хьиз сифте яз йисуз администрациядин юкь гьил хуьре аваз гьилерин район тешкилнай гуьгъуьнлай йисуз администрациядин юкь кцар шегьердиз тухвана райондин тӀвар кцӀар райондиз дегишарнай райондин агьалийрин лап чӀехи пай лезгияр я бала кцар вини лакар суважал хурай бидиркъеле гьесенкъелени чилегир хуьрера тӀимил пай лезгийрихъ галаз акахьна азербайжанари уьмуьр ийизва абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар ва хуьр акатзава кцӀар райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава кътар ва я гьукумт кътар давлат кътар къатар зуростровдинни азиядин рагъакӀидай пата авай гьукумат кьибле пата аравиядин зуростровдихъ галаз сергьятра ава араб гьукумат я кьибле пата сауди арабистандихъ галаз сергьятра ава рагъакӀидай кеферни рагъэкъечӀдай патарай фарс заливдин ятари кьунва зуростровдал алай чил вири къуму кьунвайди я зуростровдин кьула авайди къванни къум квайбур я кьел кваз кьибле пата кьакьан къуму кьунвай пелеяр я авайди климат континентал тропикринди я кьурайди я гатуз чимивал далди хкаж жезва зуростровда тӀимил ятар ава ана са вацӀни авач цин чӀехи пай гьуьлуьн яд михьна кьел хкудна къачузвайди я чилин кӀаник квай ятарни оазисар чӀехи пай кефер пата авайди я гьайванар лап тӀимил ава къатар муниципалитетар баладийятар акатзава къумукьар дагъустандин халкьарикай сад туьрк халкьарин группадик акатзава абурун хайи чал къумукъ чал я векилрин кьадардиз килигна дагъустанда пудлагьай чкадал ала дагъустандилай гъейри къумукьар кватидаказ кеферпатан осетияда ва чечняда уьмуьр тухузва диндал гьалтайла къумукьар суни мусурманар я къумукьрин хайи макан дагъустандин суварин ценерив гвай юкьван патан ва каспи гьуьлуьн кьерел алай районар я и чилериз адет тирвал къумукьрин кьулувал лугьуда агъадихъ къумукьар пара кьадарда авай районар къалурнава дагъустанда кеферпатан осетияда чечняда идалайни гъейри къумукьар урусатдин федерациядин муькуь регионрайни пара гьалтзава п к услара ктабда кхьейвал виш йисуз кеферпатан къавкъазда аранда уьмуьр тухузвай туьрк агьалидиз чкадинбуру къумукъ лугьузвай дагъустанда чечняда ва ингушетияда къумукъ анжах къумукъ миллетдин векилриз лугьузвай б а алборова къумукь гаф туьрк чаларин кум лезг къум гафуникай арадал атанвайди гиман ийизва вичин нубатда тарихдар алим я а фдорова виш йисариз талукь тир гъиливкхьинар делил яз кьуна тестикьарна хьи гъумик къумык къумух гафар дагъустандин бинедин юкьван виш йисарин девирдин топонимар я виш йисан эхирдин тарихдар а в старчевскийди вичин ктабда къумукьриз арияк твар ганвай муькуь алим н я марра къумукьар тузлилер тварцелди кьазва п к услара шагьидвалзавайвал къумукь чала кеферпатан къумукьар къалурзавай мичихич гаф ава и гаф чечнядихъ галаз сергьятдин мукьвал алай мичик вацун тварцихъ галканва амма кьиблепатан къумукьри чпиз хайдахъ къумукълар яни къайтагъдин къумукьар лугьузвай дагъустандин маса халкьари къумукьриз чара чара тварар ганвайди я даргийри диркъаланти аварри лъарагал яхулри арнисса годоберийри гъумакиди каратайри лъарагабди ахвахри лъагидо багвалри гьаргиди азербайжанари гумуглар къарачай балкъарри къумукъла чеченри гумки алимрин арада къумукьрин арадал атунин патахъай сад садав кьазвай делилар ва там малуматар авач къумукьар дегь кыпчакрихъ галаз алакъалу ийизвай с м броневскийди къумукьар дагъустанда х х виш йисара арадал атанвайди гиман авунай и клапротан версиядив кьурвал къумукьар дагъустандиз хазаррихъ галаз атанай ва гуьгъуьнлайни ина амукьнай твар ван авай тюрколог ва рагъэкъэчдай пад чирзавай алим в в бартольда ик лагьанай туьрквериз элкъвенай лезгийрикай къумукъ миллет арадал атанай ада лезгияр льугьунивди дагъустандин вири сувун халкьар фикирда кьазва советрин чехи энциклопедиядин чинриз машгьур этнограф ва кавказовед сакинат гьажиеван зегьметрин бинедаллаз ихьтин макъала акъатнай къумукъ миллет тамамдаказ виш йисуз арадал атанай къумукьрин чилерал тарихдин къене са шумуд гьукуматар арадал къвез терг жезвай абурукай виридалайни къувалтуди тарки шамхалвал тир брокгаузенан ва ефронан энциклопедиядин малуматриз килигна виш йисарин арада дагъустанда къумукьар авай урусатдин империядин миллетри сиягь ктабда йисуз акъатай малуматдив кьурвал дагъустандин ва терекдин вилаятра вири санлай кьадарда аваз къумукьри уьмуьр тухузвай йисуз къумукьар дагъустандин асср дик акатнай йисуз ссср да сифте яз кьиле фейи агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа къумукьар авайди малум хьанай антропологиядин жигьетдай къумукьар европоид расадин каспи подтипдиз талукь я и подтипдик мисал патал азербайжанар къавкъаздин куьрдер лезгияр цахурар татарни акатзава къумукьрин энтогенезда гзаф халкьари иштирак авурвиляй абуруз кьетен лишанар хас туш ва асул гьисабдалди муькуь дагъустандин халкьаривай къакъатзавач къумукьар туьрк чаларин группадик квай кыпчак чаларин хзандик акатзавай къумукь чалалди рахазва чала кьуд нугъат ава ибур къайтагъ терек буйнакск ва хасавюрт нугъатар я эхиримжи кьве нугъатдин бинедал литературадин чал арадал атанвайди я къумукь чалаз фад заманарилай чпин кхьинар ва девлетлу литературани фольклор авай йисалди кхьинра араб гьарфаралди туькуьрнавай ажам алфавитдикай менфят къачузвай гуьгъуьнлай абуруз латин алфавит теклифнай йисалайни гилан кирилл графикадин алфавит кардик ква къумукь чалаз виридалайри мукьва чалар крым татар чал къарачай балкъар чал ва караим чалар я чпин хайи чалалай гъейри къумукьриз урус чални чизва виш йисан европави сиягьатхъан иоганн антон гильденштедта къумукьрин уьмуьрдин тегьердикай ик кхьенай ефронанни брокгаузан энциклопедиядин гафарганда къумукьрин медениятдикай ихьтин макъала акъатнай къумукьрихъ пара девлету фольклор ква абурун рикел пара кьадар сивяй сивиз атанвай эсерар ама ибур кьегьалвилин тарихдин ва уьмуьрдикай манияр халкьдин махар лирлияр я революциядилай вилик девирда къумукъ литература крым татаррин ва татар литературайрин таъсирдик квай йисалайни азербайжанарин литературадин эсер са кьадар гзаф хьанай совет бередин сифте йисара къумукъ эсеррин кьилин темаяр халкьдин руьгь хкажуникай савад авачирвилихъ галаз женгиникай тир къумукь литературадин вирибурулайни сейли ксарикай сад ирчи казак тир къурукал дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр ахцегьрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр ахцегь райондин юкьван пата ахцегь вацун кама райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал ала ахцегь вацун эрчӀи къерехда адаз муглах вац акахьзавай чкадал ахцегь ва муглах камарин лекъвера чка кьунва хуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава садлагьайдав кьурвал къурукал гафуни цив кьит чка мана гузва кьведлагьай версиядиз килигна къуру калар яни калин кьурурнавай як йисариз килигна къурукал хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика къурукалвияр самур нугъатрин группадик акатзавай ахцегь нугъатдал рахазва юкьван дережадин чирвилерин мектеб ва мискӀин кӀвалахзава къурукалар вичин гугурт квай чими ятарин гьамамрив машгьур я хуьре кӀуьд гьамам ава патавни мугьманхана къуйсун цӀийи къуйсун дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай къуйсун хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни кьибле пата азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал кьулан вацун чапла кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала виридалайни мукьвал алай билиж ракьун рекьин станция хуьрелай км яргъал ала хуьруьн кефер пата самур цӀиргъини чка кьунва рагъэкъечӀдай пата къуйсун хуьруьн майишатдин кооперативдин багъар ва цазвай чилер алай кьулувал экӀя хьанва кьибле патайни самур вац авахьзава хуьруьн юкьвалайтӀуз хуьр кьве кӀарзавай мегьарамдхуьр ахцегь рутул рехъ физва гилан хуьрелай м кефер патахъ галай сувал алай вини къуйсун хуьруьн эгьлияр агъаниз куьч хьунин рекьелди цӀийи къуйсун хуьр арадал атанвайди я иниз гьакӀни докъузпара райондин макьар хуьруьн эгьлиярни куьч хьанвай алай чӀавуз хуьре абурулай гъейри гьакьидхуьруьн чеперин фияринни хинерин эгьлийри уьмуьр гьалзава виш йисан йисуз къуйсун хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир мегьарамддинни тигьирхуьрерихъ галаз ва мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай хуьр газдив тамамдаказ цив са кьадар таъмин я канализациядин система авач кьасумхуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр кахцугъ ва сийидар хуьрерихъ галаз туькӀуьрзавай кьасумхуьруьнсоветдин ва стӀал сулейман райондин администрациядин юкь я хуьр стал сулейман райондин кьулан пата чирагъ ва кьурагь вацарин дугуна чка кьунва магьачкъаладилай км кьибле пата ала виридалайни мукьвал алай шегьер дербент я км виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин станция билиж станция я км кьасумхуьр алай чилерин рельеф са кьадар кьулу тушир ва дагъустандин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я кьасумхуьрелай маса шегьеррал ва хуьрерал кьван авто рекьин яргъавал кьасумхуьруьз суварин ценерив гвай чкайрин климатдин жуьре хас я климат кьурагь ва юкьван дережадин я гад кьуру юкьван дережадин чимивал квай зегьемвал ва гзаф кудай чимивал галачиз я кьуьд хъуьтуьл январьда юкьван температура туькӀуьрзава зул чими ва кьуру я юкьван гьисабдалди йисан температура с аваз я гар авачир йикъар ламувал квачир алахьай гьава виниз я хуьруьн бине кьасум тӀвар алай сувавиди кутурди яз гьисабзава хуьруьн тӀварни адахъ галаз алакъа аваз я са шумуд виш йис идалай вилик кьасума чирагъ вацун къерехда кьакьан тарарин юкьва вичиз кӀвал эцигнай адан гуьгъуьнаваз мукьвал алай муькуь хуьрерай атай сувавийрини ина кӀвалер эцигиз хьанвай октябрьдин революциядилай вилик хуьре кьве мискӀин са гуьжре кардик квай кьве йисан мектеб кӀвалахзавай гила кьасумхуьр дагъустан республикадин виридалай чӀехи райондин юкьварикай сад я ина пуд кьулан мектебар гзаф культурадинни яшайишдин идараяр гьяркьуь ва михьи куьчеяр къацу набататрин юкьва гьатнавай вири къулайвилер авай кьве гьавадин кӀвалер ава хуьр гьар патай сувари элкъуьрна кьунвайди я адан къваларив гвай чкаяр пара иер я инай гуьлгери вацун гегьенш дугун эгечӀзава кьибле дагъустанда совет гьукум паталай хьайи женгерин пара вакъиаяр ва а къазимегьамед т юзбеков к рамазанов к акимов а мурсалов ю герейханов хьтин ва муькуь сейли революционеррин кӀвалахар виликан куьре округдин юкь тир кьасумхуьруьн тарихдихъ галкӀанвайди я йисуз кьасумхуьр вирихалкьдин антиденикин къарагъундин юкьварикай сад хьанвай йисан августдиз мукьвал алай районрин халкьарин массайрин куьмекдалди ина деникинрин чӀехи кьушун кукӀварнай ва большевикринни совет гьукумдин активистрин группаяр есирвиляй ада авунай женгерай кьулухъ партизанриз душмандивай винтовкаяр пуд туп пара кьадарда патронар ва снарядар гьатнай а йисара хуьре авай эмиргьемзедин чайханадин тӀвар гьарниз чкӀанвай и чайханада зарийрини ашукьри сада садаз чпин гафун устӀарвилер къалурзавай йисара и чайханада стал сулеймананни хпеж къурбанан арада зариятдин акъажун хьанвай кьасумхуьре ва адан къваларив тарихдин ва археологиядин имаратар тир чкаяр пара ава хуьрелай тахминан км яргъал кьурагьдиз тухузвай рекьел йисуз туьрк интервентрин гъиляй кьенвай агъасийрин къази мегьамедан сурал имарат ала хуьрелай км кефердинни рагъакӀидай пата чирагъ вацун къерех сад садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар кьантӀар хьана фенвай чкадин эрчӀи пата м алцумдин фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава ина чилин винел пата кьиляй кьилиз атӀай гиришар авай яру яру векьи ва рехи рангар алай хъенчӀер залан затӀ ва са куьнуь дуьздал акъуднай а чкадин рагъэкъечӀдай гуьнеда хашдин атӀай суьрет авай хъенчӀ дигидай хъенчӀ ва ракьун ракьуц жагъанвай кьасумхуьрелай метр кьиблединни рагъакӀидай пата кьурагь вацун эрчӀи къерехда сифте кишпирдин девирдиз талукь тир м алцумар алай дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьанвай чка ава ина куьрединни аракс патан культурадиз хас тир лишанан авай къванцин якв ва гьайванрин кӀарабар дуьздал акъатнай хуьруьн къваларив ихьтин дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьайи чкаяр гзаф ава кьасумхуьруьн кеферда хуьруьн цӀуру пата чирагъ вацӀал йисара эцигнай аркадин алискендеран муьгъ тӀвар алай чӀехи муьгъ ала хуьряй экъечӀайла агъа стал ва кьулан стал хуьрериз тухузвай рекьерин кьвечхелдилай чапла пата авай гъвечӀи вацӀун чапла къерехда кпул яд пӀир авайди я куьчейрин тӀварар ва индексар кьасумхуьре кӀвалахзавай минерал ятарин рычал яд заводди йисалай пара я рычал яд тӀвар алай вири уьлкведиз тӀвар акъатнай дармандин яд гьасилзава рычал цин чешме ва ам пластикадинни шуьшедин къапариз цазвай завод гьуьлуьн дережадилай метр кьакьанда авай иер суван чкада авайди я ихьтин тӀебии шартӀари цин халис тӀям ва физикадинни химиядин состав хуьз куьмекзава кьасумхуьруьн совхоз республикадин виридалайни девлетлу совхозрикай сад я адан кьилин девлет емишрин багъар я анрай кӀватӀзавай ичер чуьхверар пӀинияр гугърияр чкадин емишринни салан мейвайрин консервияр гьасилзавай заводда рас хъийизвайди я хуьре гьакӀни чӀемни ниси гьасилзавай завод ва тамун майишат лесхоз ава хуьре йисуз бине кутунвай куьредин хабарар газета акъатзава газета гьар гьафтедин хемис юкъуз лезги чӀалал акъатзавайди я кьибле дагъустанда садлагьайди тир касумкент тв телеканалди таквазвай крарикай хабарар гуз йисан июньдилай кьасумхуьре эгечӀайди я телеканал гьяд йикъалай гъейри нтв каналдин лепедал кьве сят эфирдиз экъечӀзавайди я вичин эфирдив касумкент тв каналди са стӀал сулейман район ваъ гьакӀни мукьув галай кьурагь хив дукъузпара агъул дербент ва маса районарни кьазва йисалди азербайжандин гьукуматди алакъа атӀудалди теле алакъа гьатта азербайжандин хъачмаз райондин кефер пата авай лезги хуьрерални агакьзавай вилик хуьре пӀинийрин бегьерар кӀватӀунин кӀвалахриз эгечӀайла пӀинидин сувар кӀару кьиле тухузвай совет береда и сувар са кьадар масакӀа хьанвай митинг кьиле тухвана пӀинийрин жуьреба жуьре сортар къалурзавай сувар гьяд йикъара къейдзавай кьасумхуьруьз пӀинияр авачир къунши хив табасаран районрай колхозникар къвезвай гьакъикъатда ам колхозар цуькведа авай вахтуна арадал атай хуьруьн майишатдин зегьметдал малдарвилин кӀвалахрал жегьил несилрин рикӀера кӀанивал твазвай цӀийи сувар тир сувар манийрив балкӀанрал чукурунрив ва кьуьлеррив кьилиз акъатзавай къенин йикъара а суварикай амукьайди са тӀвар я революция жедалди кьасумхуьре свас це лугьуникай кьулухъ руш кьилел затӀни алачиз ва я чин ахъаз кӀваляй экъечӀайтӀа ам русвагьвал яз гьисабзавай адаз муькуь жегьил гададихъ галаз рахун къадагъа тир рушан хзандинни миресрин тӀвар кьацӀурдай кар руш маса миллетдин векилдиз гъун тир амма революциядилай кьулухъ муькуь лезги хуьрера хьиз кьасумхуьруьн эгьлийрин дуьнья кьатӀунин тегьердихъ адетрихъ ва культурадихъ зурба масакӀавилер галукьнавай тарихдин къене арадал атанвай лезгивилин диб туькӀуьрзавай адетар къвез къвез квахьзавай ва саки тамамдаказ терг хьанва гьакӀ а йисара кьасумхуьре жегьилди урус сусар къачунай кьасумхуьре агъзур гектар майдандин къадагъа алаз хуьзвай тӀебиатдин чка ава ина къаякент хуьре авайда хьиз амма са кӀус тӀимил кьадарда жанавур рехи къуьр чуран кац яру сик лелев барсук къабан суван цегь цуцул рехи къвед къвед машах шуьтруь сев къавкъаздин тамун верч хуьзвай асул объектрикай сад хьтин гьайванар аваз я кьвевар ва я дербент дарбанд гуьтӀуь варар дагъустан республикадин дербент районда авай шегьер райондин администрациядин юкь ва чехивилел гьалтайла республикадин кьилин шегьер тир магьачкъаладилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала урусат федерациядин виридалайни кьибле пата авай шегьер язва дербент къенин йикъалди уьмуьр гьалзавай дуьньядин виридалайни дегь чӀаван шегьеррикай сад яз гьисабзава урусат федерациядин виридалай дегь шегьер я сифте инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр ина чи э в агъзур йисан эхирда сифте кишпирдин девирда арадал атанвайди я шегьердин виликан каспийдин варар тӀвар чи э в виш йисуз талукь я ам грециядин тӀвар ван авай географ милетви гекатея вичин тарихдин ктабра гъизва гилан дербент шегьер чи эрадин йисуз кӀунтӀал эцигнавай фарсарин къеле ва адакай каспий гьуьлуьз физвай кьве къванцин цлар хьиз бине кьунвай и къенин йикъалди амукьнавай цлари къавкъаздин суваринни каспий гьуьлуьн арада физвай километрдин ара агалзавай ва шегьер кеферни кьибле патарай хуьзвай сергьятар тир дербент гаф гуьтуь вар мана гузвай фарс чалан дар банд гафарикай туькӀуьр хьайиди я баб аль абваб фад фад куьруь аль баб формадани къалурзавайди я им кьвевар шегьердин араб чалал тарихдин твар я араб чӀалай гафба гаф таржума авуназ хьуй кьилин варар чехи варар варарин варар манаяр гузва и тӀвар европадизни азиядиз физвай савдагарвилин рекьера алай стратегиядин чехи метлеб авай пункт яз шегьерди юкьван виш йисарин сифте кьилера къугъвазвай рольдиз килигна ганвайди я шегьер каспий гьуьлуьн рагъакӀдай кьере рубас вацун сивин кефер пата чехи къавкъаздин сувар каспий гьуьлуьв виридалай мукьув агатна арада километрин кьулувалдин зул тунвай чкадал алайди я гьа зул кӀевирна шегьерди дербентдин ва я илимда лугьузвайвал каспийдин рехъ арадал гъанвай дегь заманада дербент шегьерди ва каспий рекьи чӀехи роль къугъвазвай ам рагъэкъечдай европа ва вилик патан азия сад садахъ гилигзавай стратегиядин виридалайни метлеб авай ва топографиядал гьалтайра къулай чкадал алайди тир дербент шегьердиз юкьван гьалдилай субтропикдин зур кьурагь гьалдиз элячӀзавай климатдин жуьре хас я климатдиз чӀехи таъсир каспий гьуьлуь гузва гьавиляй ина зул яргъи ва чими ва гатфар энгел кваз алукьзава кьуьд хъуьтуьл йисан къене жив вирини вири кьве гьефте амукьзава адет яз виридалайни мекьи варз февраль язва гадни яргъи ва зегьем квайди я дербентдин юкьван гьисабдалди йисан температура юкьван гьисабдалди вацранди июль вацран юкьван гьисабдалди температура максимум тир йисан къене чими бередин яргъивал югъ я юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар йиса мм я виридалайни чӀимел варз октябрь я юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал гарарин юкьван йигинвал м с къавкъаздин чӀехи рекьин чӀехи метлеб ам скифри сарматри аланри гуннри хазарри дяведалди къачунин къастарин кьилин себеб тир ада тарихдин къати вакъиаяр вигьинарни чукӀурунар агъуз аватунинни абад хьунини девирар эхи авуна инлайтӀуз чӀехи пекдин рекьин чӀехи метлеб авай чка физвай ва дербент рагъакӀидай патаннини рагъэкъечӀдай патан кьибле патаннини кефер патан цивилизацияяр сад садахъ гилигзавай рекьерин хев тир са бязи кирамрин авторрин малумариз килигна диауана тӀвар алаз къавкъаз албаниядик акатнавай береда дербентдин шегьердин тарихда метлеб авай факт христианвал кьабулун тир шегьер алпандин кеферпатан форпост хьиз къуллугъзавай виш йисан кьведлагьай зур паюна алпандин ваче пачагьди вахтуналди яз дербент шегьердикай алпандин зороастризм диндин аксиниз женгинин даях авунвай виш йисалай шегьердин вилик финин ва виликпатан азия санай масаниз куьч хьунин тегьерда уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрикай хазар ва гунн халкьарикай хуьн патал къелеяр кьантар ва масабур расна кеви авунин процессар активдаказ гатумзава шегьер кеви авунин крарилай гъейри къуншивал ийизвай вагьши куьчери халкьар ислягьвилелди секинарурин алахъунар ара датана кьиле физвай дербентдин зарб камаралди чехи жезвай къуватди ва девлетри патав гвай муькуь къуват авай гькуматрин дикъет чугвазвай гьак йисуз хазаррин шегьердиз вигьин жезва баладикай хуьн патал патриархдин тахт чола дербент шегьердай партав гилан барда шегьердиз акъудзава тарихъан д ю бруцкуса гузвай малуматрив кьурвал а береда чувудрин са пай персиядай дербент шегьердиз куьч жезва алпандин князьрикай тир фарс сердер гайшагьаз зурба дербент шегьер хуьзвай кьегьалрин ва фарсарин пачагьри виридалайни хъсан архитекторар кватна уьлкве такьатдай аватай гьалдиз гъана эцигай цлан кьилел къаравулар хьиз акъвазнавай кьушунрин кьилел атайбур вичин вилералди акунай абурун винел звер кваз чукурзавай акахьай яргъи чулав чарар алай папар хьтин мурдар кфир чин гьяркьуь ксарин керетар акурла шегьердин эгьлийрик зурзун акатнавай кьетендаказ чпин кьилел хар хьиз къванвай ва ягь квадарнавай вагьши жанавурар хьиз абурун винел фена вилик акатай дишегьлияр кьуьзекарни аялар майданрани куьчейра регьим авайчирвилелди туквазвай кьур чка ядай ва къуват авай варварар акурла абурун вилери итимрикайни папарикай иербурузни играмибурузни садазни инсаф ийзвачир кьулухъди румар гунин алакьунар авачир зайиф ва начагъ ксарни секин тазвачир абуруз тукванвай дидейрин гарданар кьуна шехьзавай аялар акурла язух къвезвачир аксина абуру папарин хурарай иви нек хьиз ацазвай кьурагь нацарик акатзавай цай хьиз абуру чпин гъуьгъуьна вагьши гьайванринни нуькверин зулумар туна квалерин са ракариз гьахьна муькуь ракарай экъечзавай шегьердин вилик финин цийи этап иниз арабрин атунихъ галаз алакъа аваз я ва я йисуз арабрин садлагьай кьушунар дербентдин ваварив агакьайла шегьердин сасанидрин сердер шахрбараз шахрияр тир йисуз арабри дербент къачунвай амма абурун позиция акьванни кеви тушир чпи кьунвай чка абуру йисара маслама ибн абд аль малика гьукум гьалзавай чавуз кеви авунвай халиф умара шегьердин регьбервал ва я йисалди къеледин комендантвилин везифадал алай абд ар рахман ибн раби адиз вуганвай гьа а чавалай шегьердин эгьлийрик ислам дин кутунин процессар активдаказ гатумнавай а чавуз дербентда садлагьай жуьмя мискин эцигнавай дербент арабрин паталай къачурдилай кьулухъ шегьер арабрин халифатдин къавкъазда даяхдин кьилин пунктдиз ва виридалайни чехи метлеб авай дявевилин политикадин ва идеологиядин юкьваз элкъвезва ина дараматар эцигунин жуьреба жуьре метлеб авай квалахар кьиле тухузвай дербентдикай гъилин устарвилин кеспият хъенчин къапарин устарвал шуьшедин затар расун металл расун заргарвал къванер расун дараматар эцигунин кар хрунин устарвал гамар хрунин устарвал чар запун ва пек гьасилун ва хуьруьн майишат лежбервал бахчахъанвал заферан ругъунар памбаг куш расун ва мсб вилик фенвай къавкъаздин юкьван виш йисарин виридалайни чехи шегьер жезва юкьван виш йисарин дербент им каспий гьуьлуьн кьере алай виридалайни чехи порт рагъэкъечдай патанни рагъакидай патан ва кьибле патанни кефер патан уьлквейрин арадинни халкьарин арадин транзитдин савдавилин юкь тир шегьерди муьква рагъэкъечдай юкьван рагъэкъечдай патарин ва рагъэкъечдай европадин вилаятринни шегьеррин гзафбурухъ галаз савдавилин кеви алакъаяр хуьзвай им юкьван виш йисарин кирамри ва чинал акъуднавай археологиядин жагъурунри шагьидвал ийизва иниз хазариядай русьдай волгадин булгариядай джурджандай табаристандай дейлемдай хорасандай хорезмдай индиядай ва маса чкайрай савдавилин карванар ва гимияр къвезвай халифат терг хьайи чавуз йисуз дербентдин эгьлийри чпин эмирдин везивадал гуьгъуьнлай хашемидар династиядин бине кутур кас хьайи хашим ибн сурак тайин авунвай кьвевар шегьердин агьалийрин кьадар адан къваларив галай хуьрерай куьч хьана шегьерда ацукьзавайбурун куьмекдалди зарб камаралди гзаф жезва лезги чӀал лезги халкьдин хайи чал и чӀалал дагъустандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата ва азербайжандин кефердинни рагъэкъечӀдай пата уьмуьр ийизвай дав агакьна агьалияр рахазва кеферпатан къавкъаздин чаларин хзандин нах дагъустан чаларин группадин лезги чаларин хилек акатзава юнеско ди акъуднай терг хьунин кичевилик квай дуьньядин чаларин атлас журналда лезги чалаз яни терг хьунин кичевилик квай чалан статус ганай лезги чӀалал улубарни газетар акъатзава виридалайни гзаф кьадарралди акъудзавай кьве газет ава им урусатда лезги газет ва азербайжанда самур дегь девирра алпандин юкьван виш йисара къавкъазда и чӀалал гзаф агьалияр рахазвай алатай виш йисара лезги алфавит са шумудра масакӀа хьана гилан алфавит кирилл гьарфаралди туькӀуьрнавайди я адак гьарф акатзава фонетикадин система ахъа тушир гьарфаралди девлетлу я падежриз дегиш хьунин система тафаватлу я лезги чӀалахъ падеж ава лезги чӀал гегьенш хьанвай чилерик дагъустандин ахцегь докъузпара кьурагь мегьарамдхуьруьн стӀал сулейман ва са кьадар хив дербент рутул хасавюрт цийи къуруш кизляр сарсар хуьр районар акатзава азербайжанда лезгияр чпин бинедин чилерал тир кцӀар хъачмаз кьвепеле исмаиллы кас огъуз къуба шеки кас агъсу районра уьмуьр гьалзава гьакӀни лезги чӀалан векилар дагъустандинни азербайжандин баку магьачкала дербент каспийск сумгаит кизляр дагъустандин цаяр избербаш хасавюрт хьтин чӀехи шегьерра ва урусатдин федерациядин чара чара вилаятрани шегьерра авайди я лезгийрин мукьва къунши халкьар кефер пата агъуларни табасаранар кьибле пата азербайжанар рагъакӀидай патани рутулар я вилик лезги чӀалан чирвилер агъулрин табасаранрин ва рутулрин арада гзаф гегьенш тир са кьадар вахтунин къене лезги чӀал чирвилерин чӀал яз агъулрин мектебра хайи чӀал хьиз гузвай им сталина тухузвай гъвечӀи халкьар чӀехи халкьарин арада какадарна терг авунин политикадин план тир услар карловича вичин улубда куьре чӀалал яни лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар агъзур кьван кас тирди къалурзава гила лезги чӀалал рахазвай ксарин кьадар чеб лезгийрилай гьелбетта са кьадар тӀимил я лезги чӀални литература тарихдин вакъиайрихъ галаз кӀеви алкъайра аваз арадал атана вилик фенва адан бинеда халкьдин мецин эсерар тарихдин эсерар ва дегь алпандин литература ава малум тирвал лезгияр алпан халкьарикай сад я профессор я яралиеван чирна жагъурунри чи халкьдин культурадин тарих мадни са шумуд виш йисан дегь хъувуна й йисарин сифте кьилера алимди субут авурвал алпанрин кхьинар лезги чӀалан са нугъатдал авунва яни алай аямдин виш йисара алпанда лезги чӀал гъвечӀи тайифаяр чеб чпихъ галаз рахазвай гьукуматдин фарманар ва литературадин эсерар кхьизвай чӀал тир гьавиляй алпанрин культура литература ва тарих лезгийрин гьакӀни лезги ва дагъустандин чӀаларал рахазвай халкьарин ирс яз гьисабзава и важибвал авай месэладихъ галаз алакъалу яз алпанрин зарияр ва алимар давдакь дасхуьруьнви моисей мехсети ханум ширванви хагани кушуви михьитар хиниви зайнаб ва масабуру лезги культурадиз литературадиз ва илимдиз хтун тӀебии кар я дегь культурадин кхьинрин ва улубрин сагьиб тир алпан ва алай девирдин лезги халкьарин алакъайрин профессор я яралиева алпанрин кхьинар ва лезги чӀал улубда магьачкъала ахъайзава лезги халкь хьиз лезги чӀални тарих тирвал лугьуз тежер кьван чӀехи мусибатрик акатна садбуруз лезгияр хайи чӀалакай магьрумариз кӀан хьана халкь рекьин патал лезгидин сад лагьай ва виридалайни хци яракь тир чӀал къакъудиз алахъна чапхунчияр ингье я халкь рекьиз хьанач яни адан чӀал халкь хьиз чӀални агъзур йисарин имтигьанрай акъатна яшамиш хьана дувулар деринра авайвиляй дувулриз вил вегьен гуржийрин чӀалан алим г в топуриади сифте яз са кьадар лезги гафар агъзур йис инлай вилик арадиз атанвайбур тирди тестикьарна урусрин алим в шеврошкина вичин остров неразгаданных тайн улубда лезги чӀалахъ агъзур йис кьван тарих авайди баянарна гила бязи алимри агъзур йисарин тарихрикай хабар гузва чи чӀалан пелазги ва шумер чӀаларихъ галаз мукьвавилин гьакъиндай макъалаярни улубар кхьена чапдай акъудзава гьа икӀ лезги чӀалахъ авсиятда къвердавай мадни гзаф делилар винел акъатзава месела къадим лезги тайифайрин сад тир чӀалакай лезги чӀалар арадиз атун чи эрацал къведалди агъзур йисан эхиррихъ галаз алакъалу я лугьузвайбур ава ятӀани чи тайифайрин чӀалар гьи чӀавалай чара жез гатӀуннатӀа гьеле тайинариз хьанвач амма ихьтин кар кьиле фенвайди къавкъаздин гегьенш чилерал уьмуьр гьалнавай лезги халкьдикай маса халкьар лезги чӀалакай маса чӀалар арадиз атанвайди гзаф алимри хиве кьазва гьабурукай яз азербайжандин алим мегьамедгьасан велилиди вичин йисуз бакуда чапдай акъудай азербайжан географиядин тӀебии этнографиядин ва экономикадин веревирдер тӀвар алай улубда вуч кхьенватӀа фикир гун гьезерри ва маса туьрк тайифайри гьакӀ иранвийри фарсари чуькьвенвай лезгияр къафкъазия сувар галайнихъ яни гилан дагъустан галайнихъ фена яргъалди чпин чилерал маса миллетри хахавал авунатӀани лезги тайифайрилай чпин чӀаларни къилихар хуьз алакьна къафкъазия сувара ара датӀана кьиле фейи дявеяр ва маса вакъиаяр гьакӀни тӀебиатди арадиз гъайи чӀуру гьалар себеб яз лезгияр чара чара чӀаларалди рахазвай гзаф тайифайриз пай хьана гьа ихьтин фикир вичин азербайжанцин тарих твар алай улубда рашид бег исмаиловани лагьанва баку йис чӀалан алимрикай е а бокарева кхьизвайвал дагъустандин вири чӀаларихъ умуми тир абурун дегь тарихдикай хабар гузвай гафарин фонд ава ва ида а чӀалар генетикадин жигьетдай сад тирди субутзава маса гафуналди и карди абурухъ тарихдин вакъиаяр себеб яз са кьадар маса чӀалариз пай хьайи са диде чӀал хьайидакай шагьидвалзава лезгийрин тарихдиз талукь кьилди кьве улуб басмадай акъудай тарихдин илимрин доктор профессор м м ихилова вичин к вопросу о происхождении народностей лезгинской группы тӀвар алай улубда кхьенва чӀалан лишанрал гьалтайла дагъустандин халкьар чпин группаярни галаз аварар даргияр лезгияр гьакӀни яхулар генетикадин жигьетдай сад я масакӀа лагьайтӀа абурун чӀалар са асул чӀалакай арадиз атанва и кар фикирда кьуна лугьуз жеда хьи и чӀаларал рахазвайбурни са халкьдикай арадиз атанвайбур я винидихъ тӀварар кьур кирамрин ва маса чӀалан пешекаррин ихьтин фикирар асасдиз къачуртӀа ва чи чӀалан алим профессор р и гьайдарова кхьенвайбур рикӀел хкайтӀа гзаф метлебар ашкара жеда лезги чӀалан са кьадар гафар са маса лезги чӀалара ваъ гьакӀни дагъустандин маса чӀаларани авар дарги лак ва мсб дуьшуьш жеда ихьтин гафарик месела агъадихъ галайбур акатда мез ниси къад жув сам цӀай руьхъ цав ва масабур ибур лезги чӀалан лексикадин лап цӀуру къатариз талукь гафар я дагъустандин чӀаларин умуми лексикадиз талукь гафар лезги чӀала виликди гзаф авай амма гьам лезги гьам маса чӀалара фонетикадин рекьяй чӀехи масакӀа хьунар кьиле фин себеб яз алай вахтунда ахьтин гафар чеб чпивай бегьем чара хьана кьилди кьилдин гафариз элкъвенва анжах гекъигунинни тарихдин рекьелди чавай а гафарин дувулар сад тирди тайинариз жезва месела лезги чӀалан сад сас яц варз гафариз авар анди цез лак дарги табасаран ва арчи чалара гьа и гафарихъ галаз са дувулрикай хьанвай ихьтин гафар талукь я авар цо ца оц моцӀицӀ анди се сал унсо борцӀцӀи цез сис сила ис буци дарги ца цула унц бадз лак ца ниц барз табасаран са р б силиб йиц ваз арчи ос са сот анс бац лезги чӀалан са кьадар гафарин дувулар инал мисал гъайи саягъ са дагъустандин чӀаларин лексикайра ваъ гьакӀни михьиз къавкъаздин суван чӀаларин гафарикни дуьшуьш жезва амма и жигьетдай чи чӀалан лексика чирна жагъурнавач чавай ахьтин гафарикай са шумуд къалуриз жеда цӀай яр туьрез чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар фарс араб туьрк ва азербайжан чаларал теснифна и карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана лезги литература рагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз кӀвенкӀве аваз хьана лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир зарийри фикир фагьумзавай гекъигзавай чпин гьиссер ахъайзавай арадал уьмуьрдикай тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар философиядин шиирар атана виш йисан зари давдакьан чӀехи шарвал жаваншир кьейила авур ишел эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар адетар дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай и карни къвердавай къуватлу жезвай чав агакьнавай делилрай аквазвайвал виш йисуз куьре мелика виш йисуз миграгъ къемера виш йисуз мискин велиди виш йисуз лезги къадира виш йисуз кьуьчхуьр саида ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна и адалатвал авай рехъ виш йисуз етим эмина давамарна адан шиират чӀехи дережадив агакьна хх виш йисуз лезгистан урусатдик акатна чи халкьдин культурадиз литературадиз урус ва европадин культуради литературади таъсир ийиз гатӀумна и кар виш йисуз мадни къуватлу хьана виш йисуз лезги литература винидихъ къейд авурвал йигин камаралди вилик фена ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай тамам агакьанвай литературадиз элкъвена са жерге алакьунар авай зарийри стал сулеймана хуьруьг тагьира алибег фетягьова къияс межидова забит ризванова межид гьажиева алирза саидова байрам салимова жамидина ибрагьим гьуьсейнова азиз алема ханбиче хаметовади ва масабуру лезги ва дагъустандин литературайра лайихвилер авай чка кьунва лезги литература маса чӀаларални вилик физва бязи зарийри чпин эсерар урус сфи буба м каиди акимова аминова я эфендиев ва мсб азербайжан к келентеров т агъавердиев с керимова ва мсб ва туьрк н самури ва м эсер чӀаларал теснифзава лезги чӀалал чпин эсерар вилик виш йисара хьиз маса миллетрин векилрини к агьмедова ва мсб кхьизва литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра йисуз магьачкъалада ахъайнавай жегьил литератор махсус мектебда дагъустандин гьукуматдин университетра кьиле физва милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб азербажан туьрк урус фарс дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай месела алпан зари ва алим дасхуьруьнви моисеян алпанрин тарих улуб эрмени чӀалаз арабрин персерин грекрин эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин е эминан с сулейманан ва мсб эсеррин чӀал тӀвар ван авай алим ри р и гьайдарова а г гуьлмегьамедова ва мсб активдаказ чирна жагъурзава лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз руьгьдин хазинадиз элкъвенва малум тирвал чпи уьмуьр гьалзавай уьлкведикай аслу яз лезгийрин чӀехи пайдиз кьвед ва я пуд чӀалар чизва урусатда авайбуруз лезги ва урус чӀалар азербайжанда авайбурун гзафни гзаф пайдиз пуд лезги урус ва азербайжан чӀалар чизва халкьдин арада урбанизациядин яни хуьрерай акахьай миллетрин агьалияр авай шегьерриз куьч хьунин процесс гзаф вилик фенва ва чӀехи пай дуьшуьшра ахьтин хзанра лезги чӀал кьулухъ пландиз амукьна урус чӀал винел акьалтзава и кардин субут дербент магьачкъала хьтин чӀехи шегьерра авай урусламиш хьанвай лезги хзанар я азербайжан пата авай сачилинвийрин гьалар са кӀус масакӀа я ана ссср дин береда баку сумгаит хьтин чӀехи шегьерриз куьч хьанвай лезги хзанар урус чӀалал рахазва амма алай чӀавуз шегьерриз куьч жезвайбурун кӀвалин чӀал къвердавай цӀап ва я азербайжан чӀаланни лезги чӀалан акахьун жезва ахьтин хзанрин кьадар гьар йисуз пара жезва социология ва этнография илимра и гьалариз ассимиляциядин процесс лугьузвайди я яни гьар гьи халкь хьайитӀани вичелай пара кьадардин халкьдин юкьва гьатна хзанра а виниз тир халкьдин чӀалал рахазватӀа са тӀимил вахтунилай терг жеда терг хьунин процессни са шумуд камариз пай жезва сифте чӀал культура дин ахпани вичин а бинедин халкьдиз талукьвилин кьатӀун квахьзава лезгияр ассимиляция хьуниз чӀехи рум гузвай са шумуд факторар ава ибур лезги чӀалан бегьем кьадарда девлетлувилиз килиг тавуна чӀалан векилри иллаки жегьилри хуьрерани шегьерра дагъустанда урус чалан азербайжанда азербайжан чалан гафарикай ацӀай цӀарафаяррикай ва гафарин галкӀунрикай менфят къачузва и феномен адав маракьлу я хьи лап чӀехи пай дуьшуьшра абуру винивал гузвай чара чӀаларин гафариз кутугай лезги аналогар авайди я идан асул себебрикай сад жегьилрин вилера урус ва я азербайжан чӀалар вилик фенвай кутӀал чӀалар хьиз амма лезги чӀал кьуьзуьбурун модада авачир чӀал хьиз хьун я кьведлагьай себеб лезги чӀал бегьем тир дережада чир тахьана гьавиляй герек тир гаф кьилиз лезги чӀалал татана хъсан чизвай маса чӀалал атун я кӀелунар куьтягьайдалай кьулухъ жегьилри хайи чӀалан къайгъуда акъваззавач курсара ва я чпин зегьметралди хайи чӀалан чирвилер хъсанарзавач лезги чӀал кардик квай сфера аста аста амма агъунваз гуьтӀуь жезва идаз аксина яз лезгийрин арада урус чӀаланни азербайжан чӀалан метлеб гьар йисуз мадни гегьенш жезва акӀ йисуз лезгийрин процентдиз урус чӀалан чирвилер авайди тиртӀа йисуз и лишан дав агакьнай бязи вахтара и кьве чӀалари лезги чӀалаз гузвай таъсир акьван пара жезва хьи им лезги жемиятда къалабулух арадал атунин себеб жезва и туькьуьл кардикай чӀехи лезги зари сатирик байрам салимова лезги чӀал гьикӀ вилик физватӀа гьадакай тӀвар алай чӀал туькӀуьрнай куьре пата асиятан жалоба зун публично оскарбитна асада свадьбада любимый дочь тухузвай ада народ собрать хьанвай чкада родной язык не знаю я лугьузвай лугьузвай хьи родной чӀал чир тавуртӀа урус чӀални невозможно усвоить бес кто я кьве чӀаланни гьавурда авай ийиз кьве языкни удвоить лезги чӀалан газеты не читаю ну и что это не есть чӀуру кар ложь не люблю правдой я питаюсь я лезгинка куьн я вири урусар къуба пата асиятан шикаят зун тэгькъирна эл ичиндэ асада тоюник зи истэкли руш тухузвай ада алэм йыгъмыш хьанвай чкада ана дили билмирэм мэн лугьузвай лугьузвай хьи ана дил чир тавуртӀа мугъул чӀални олмаз ийиз тупӀалай бес мэн кимэм кьве чӀаланни гьавурда авай ийиз ики дилдэ хуралай охумурам лезги дилдэ газетар нэ олсун ки бу дейилки чӀуру кар истэмирэм гьахъсуз ишлэр гьуьжетар мэн лезгийэм куьн я вири мугъулар лезги чӀалан терг хьуникай макъалайриз тӀвар ван авай зари тарихдар лезги чӀалан пешекар журналистни публицист муьзеффер низаман хва меликмамедова вичин улубра кьетӀен чка гузва агъадихъ галай эхтилатарни материалар адан лезги чӀалар илимдин макъалаяр ва очеркар улубдай чин къачуна кхьенвайди я дидед чӀалан къенивилин къайгъудик хьана кӀанзавай бязи лезги алимрини лингвистри гагь гагь ам гужуналди кесибарзава гьа и кардикай фагьумдайла рикӀел чи гафарикайни чӀалакай бязи алимри лагьанвай фикирар хквезва лезги чӀал гафарин кьадардал гьалтайла са акьван девлетлу туш гафарин вири санлай кьадар маса чӀаларив гекъигайла тӀимил ятӀани гзаф манаяр авай гафар себеб яз лезги чӀалан а кимивал чна саки кьатӀунзавач лезги чӀал гафаралди девлетлу хьунин карда урус чӀалан метлеб гзаф жезва урус чӀалай ва я ам арада аваз маса чӀаларай къачунвай гафари чи чӀала чӀехи чка кьазва исятда лезги чӀала далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква абурун кьадар къвердавай мадни пара жезва гзаф урус гафар лезги чӀалаз й йисара атана й йисара лезгидалди кӀел кхьин ва мектебра тарсар гун себеб яз вишералди цӀийи гафар терминар атана урус гафар кьабулун абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературадин чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я урус гафар кьабулун гилани давам жезвай процесс я къвезмай чӀавуз лезги чӀалан лексикада абурун роль мадни чӀехиди жеда и фикирар чи тӀвар ван авай чӀалан алим профессор ражидин гьайдароваз ва адахъ галаз санал лезги чӀалан учебникар туькӀуьрнавай салаудин селимоваз акверди рамалдановаз селимхан мирзахановаз гьамидуллагь мегьамедоваз нафисат эседуллаевадиз махсусбур я гьа и алимри туькӀуьрнавай учебникра агъадихъ галай фикирарни ава чи чӀал иер инсанрин жуьреба жуьре гьиссер яшайиш вири патарихъай къалуриз жедай алакьун авай чӀал я ам чи халкьдин тарих дамах намус я ам хуьн вилик тухун чи пак тир буржи я лезги гаф амаз маса чӀалан гафар кардик кутун тавун япуз хуш тушир маса гаф ва я форма пайда жедай дуьшуьшарни арадай акъудун лазим я гьакъикъатда гьа икӀ хьун лазим я амма гьайиф хьи учебникар туькӀуьрзавайбурун чӀалакай илимдин эсерар кхьизвайбурун фикирар гьерекатрихъ галаз кьун тавунин нетижада чавай чи гафарин девлет лезги чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна гзафариз жезвач гьеле йисуз магьачкъалада кьиле фейи лезги кхьирагрин й кӀватӀалдал муьзеффер меликмамедова профессордивай жузунай ражидин муаллим куьне йисуз басмадай акъуднавай лезги чӀалан орфографиядин гафарган са акьван бегьемди туш ина гзафни гзаф гафар гьатта лезги гафни авач вучиз икӀ хьанвайди я профессорди лагьанай хьи гьукуматди герек тир кьван чар ганач гьавиляй са шумуд басмадин чар кьван материал чапдай акъудиз тахьана амукьна гила чна йис алатайла къвезмай несилриз гьихьтин жаваб гун гьатта табасаран чӀалан орфографиядин гафарганда гаф ава чи гафарганда гафарин кьадар я гьавиляй чи тӀвар ван авай алим кхьираг гьаким къурбана вичин чӀал халкьдин девлет я макъалада профессор р гьайдаровавай жузунай яраб лезги чӀал гьа икьван кесиб я жал гь къурбана лагъайвал милли чӀаларин метлеб хкажзавай девирда ихьтин гафарган акъудун им бес чна чи дидед чӀал гужуналди кесибарун тушни мадни са мисал гьиз жеда йисуз магьачкъалада басмадай акъатай русско лезгинский словарь улубда гаф ава амма вучиз ятӀани адалай йис гуьгьуьниз акъатай лезги чӀаланни урус чӀалан гафарганда гаф гьатнава гаф тӀимил икӀ фейитӀа цӀийи гафарганда гьич гафни амукьдач гьа инал чи са алимдин гафар рикӀел хкиз кӀанзава гьеле цӀуд йис идалай вилик педагогикадин илимрин кандидат ш мирзоева кхьенай чна тухвай чирна жагъурунри къалурзава хьи саки тербиядинни чирвилин дережа ахъайзавай лезги гафар халкьди кардик кутузвач див агакьна аялриз ва жегьилриз са кьадар гафарин мана эсиллагь чизвач нетижа гьихьтинди ятӀа виридаз аквазва гьавиляй энгел тавуна алимри чпин гаф лугьун ва тербиядарри чӀалаз дикъетдивди фикир гун лазим къвезва урус чӀалай кьабулай гафарин гьакъиндай садбуру дамахдалди лугьузва исятда лезги чӀала далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква ахпа алимрин фикир ихьтин са месэладал желб хьана урус гафар кьабулун абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературный чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я и кар патахъай муьзеффер меликмамедова икӀ лагьанай зун куь фикирдихъ галаз рази туш гьуьрметлу алимар урус гафарин гьисабдай девлетлу хьун шартӀ ятӀа лезги литературадин чӀал вилик тухун патал зегьмет чӀугун тавуна лезгийриз урус чӀал теклифиз жеда чун масадал вил алай муьфтехурар туш лезги литературадин чӀал чи чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна вилик тухвана кӀанзавайди я идавай адавай гафар тарашуналди ваъ белки куьне алатай девирра чи чӀалан кьилел атай къазаяр рикӀелай алуднаватӀа квез алай аямда чи литературадин чӀала авай татугайвилер квехъ галаз алакъалу ятӀа чир тахьана жеч виш йисан сифте кьилера лезги литературадин чӀал гуьнгуьна хутаз алахъай ксари вучиз ятӀани ахцегь ва къуба нугъатрикай менфят къачунвач гьайиф хьи чи алимри лезги литературадин чӀалан бинеда гьатнавай нугъатрикай хейлин михьиз амай ахцегь нугьат ва рахазвайбурун кьадар виридалайни гзаф тир къуба нугьат кваз кьунвач гьавиляй къе садбур чи литературадин чӀал хайи нугъатрин гафарин гьисабдай ваъ маса чӀаларин гафарин гьисабдай девлетлу ийиз апахъзава ихьтин девлет низ герек я урус чӀалай гафар кьабулун й йисарани дебда гьатнай ва а чӀавуз идаз акси экъечӀай чи къелемэгьлияр мадни гзаф хьанай анжах коммунист лезги чӀалал газетда чап хьайи са шумуд макъала рикӀел хкин бес я дидед чӀал михьиз хуьн къ къазиев коммунист йисан сентябрь чӀал чӀур тийин и мурадов коммунист йисан декабрь чӀал михьиз хуьн чи виридан буржи я ш шабанов коммунист йисан январь чӀалан къанунрал амал ийин а гуьлмегьамедов коммунист йисан август ва мсб гьа инал лагьана кӀанда хьи эхиримжи йисара чи чӀала маса чӀаларай гафар къачун мадни деб гьатнава хайи чӀал михьиз хуьз алахъзавай ксар урус ва маса чӀаларай гафар къачунин акси туш амма а гафар гьар гьикӀ хьайитӀани герек яни тушни фикирда кьун тавуна акатайвал ваъ анжах чара авачир дуьшуьшра къачуна кӀванзавайди я ятӀани чи чӀалал машгъул жезвайбурун арада гьелени и кардикай фагьум тийизвай ксар гзаф ава гьавиляй эхиримжи вахтара чи газетра ва журналра са игьтияжни авачиз хайи чӀалан гафар амаз маса чӀаларай къачунвай хейлин гафар пайда хьанва месела неве хтул тая марк къузу кӀел киши кас къаргъудали гьажикӀа отряд кӀеретӀ геройвал кьегьалвал остров къурамат главный кьилин къардаш стха ва мсб саки садбуру са нин ятӀани тапшуругъдалди чи чӀал гужуналди чӀурзава гьайиф къведай кар ам я хьи чпи учебникар туькӀуьрзавай чӀалакай илимдин эсерар кхьизвай са бязи ксарини чӀалан харчивилиз рехъ гузва виш йисара тарашхъанривай кукӀвариз тахьай лезги чӀалар къе гьи йикъал атанва жаваб жагъурун патал будугъ къирицӀ хиналугь чӀаларин лексикадиз вил вегьен алатай виш йисара иллаки советрин девирда и чӀаларин кьилел чӀехи мусибатар атана а чӀаларин лексикада вишералди хайи гафар амукьнач абурун чка маса чӀаларин гафари кьуна и кар къени давам жезва ва будугъ къирицӀ хинелугъ чалар аморф чӀалариз элкъвез къвердавай чпин диде чӀал тир алпан чӀалавай къакъатзава виш йисарал къведалди лезги чӀалавай вичин сихилдин вири чӀалар генани мукьувай хуьз алакьнай вучиз лагьайтӀа къавкъаздин дегь ва чӀехи чӀаларикай тир лезги чӀалакай региондин агьалийрини гьакӀни къунши халкьарин векилри гегьеншдиз менфят къачузвай бязи кирамри кхьизвайвал гьеле вуш йисуз лезгистандин агьалийрилай гьейри дагьустандин са шумуд аялатдин акушадин дженгутендин къаракъайтагьдин кубачидин къазикъумухдин табасарандин агьалиярни лезги чӀалалди рахазвай с броневскийди а чӀавуз чапдай акъудай къавкъаздин чилерин картадиз вил вегьейтӀа лезги чӀалакай гьикьван чӀехи чилерал менфят къачузвайтӀа мадни хъсандиз кьатӀуниз жеда тарихдин чешмейра къалурнавайвал лезги чӀал гьеле виш йисал къведалди къавкъаздин лап чӀехи гьатта маса чӀалар вичин къене цӀурурзавай чӀал тир гьавиляй туьркверин машгьур тарихдар профессор зеки велиди тогъана вичин уьмуми туьрк тарихдиз гьахьун улубда кхьенай чара чкайрай тир гьезер ва къипчах агьалийрикай вахтар алатунивай дербентдинни ширвандин арада уьмуьр гьалзавай чкадин агьалийрик акахьиз лезги жезвай маса туьрк тарихдарди шерафеддин ерела кхьенвай гафар рикӀел хкин лезгийри дагъустанда анжах чеб хвенач гьа са вахтунда чпин патарив гвай къуншиярни чпин арада цӀурурдай алакьун къалурна ибурулай гъейри къе чеб амачир албанарни аланар рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз атай чӀехи къуватрин амукьаяр гьакӀни араб сердерри стратегиядин жигьетдай важибвал авайч чкайриз куьчарай арабар гзаф зурба халкь тир лезгийрик акахьна чпин чӀалар ва жуввал квадарна лезгийриз элкъвена ч чи дегьвал чи чӀехивални къудратлувал эхиз тахьай са кьадар чӀулав къуватри советрин девирда лезги халкьарикай хьиз лезги чӀаларикайни кьисас къахчуна й йисара агьулриз мектебда лезги чӀалалди тарсар гана гьавиляй абурувай чпин чӀал хуьз хьана амма гуьгъуьнлай абур сад лагьай классдилай урус чӀалалди кӀелиз мажбурна йисал къведалди яни йисуз и халкьдин чӀала цӀудралди асул агъул гафарин чкаяр урус гафари кьунва дидед чӀалалди кӀел кхьин агьулриз анжах совет гьукумат чкӀайдалай гуьгъуьниз несиб хьана лезги чӀаларин группадик акатзавай арчи чалаз гзафни гзаф маса чӀаларин гафар атанва абур авар ва урус чӀаларалди кӀелиз мажбурнава рутул чалан кьилелни чӀехи мусибатар атана йисал къведалди совет гьукуматди рутулрив урус ва азербайжан чӀаларалди кӀелиз туна йисалай лагьайтӀа мектебра тарсар анжах урус чӀалалди гана дидед чӀал рутулри йисалай чирзава цахур чал лап барбатӀ йикъал атана йисалди цӀахурри азербайжан чӀалалди кӀелна йисалай абур урус чӀалалди кӀелиз мажбурна цӀахур чӀалалди кхьинар йисуз арадиз атана ва гила юкьван мектебрин агъа синифра и чӀални чирзава ятӀани и чӀалаз мадни маса чӀаларай гзаф гафар къвезва табасаран чалалди кӀел кхьин йисуз арадиз атанатӀани ада вишералди хайи гафар квадарна алай чӀавуз и чӀалан лексикада асул табасаран гафарихъ галаз санал лезги гафарини чӀехи чка кьазва тарихдин вакъиаяр себеб яз табасаран кьве чкадал пай хьайидалай гуьгьуьниз кефер табасарандин агьалияр кьвед лагьай чӀал хьиз азербайжан чӀалакай менфят къачуз мажбур хьана кьибле табасаранда табасаран ва лезги чӀалар кьилин чӀалар яз амукьна советрин девирда гайи басрухар себеб яз табасарандин ерси зиль гьемейди мугъарты дарваг ва маса хуьрерин агьалияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена йисуз табасаранда хьайи машгьур этнограф л лаврова вичин этнография кавказа улубда гьахълу яз маса чӀалари табасаран чӀал арадай акъудзавайди къейд авунай амма лезги чӀала табасаран чӀалаз арадай акъатиз тунач м м ихилова кхьейвал чпин диде чӀал лезги чӀал хвеначиртӀа табасаранар мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир лезги чӀал абур патал къалхан хьана гьайиф хьи азербайжанда лезги чӀалавай маса лезги чӀалар патал яргъалди къалхандин роль къугъваз хьанач вучиз лагьайтӀа ина совет гьукуматди лезги чӀалаз мадни пара чуькьуьнвал гана йисуз нариман нариманов кьиле аваз азербайжандин инкъилабдин комитетди ва дережадин мектебра чӀалан тарсар гуникай декрет кьабулна йисара агьзурдав агакьна лезги аялри й классда дидед чӀал чирзавай къвердавай лезги чӀалалди кӀелзавайбурун кьадар мадни пара хьанай лезги мектебриз са кьадар будугъ гьапут къирицӀ ва хинелугъви аяларни физвай гьа и карди абуруз дидед чӀал хуьдай мумкинвал гузвай милли районар ва милли хуьруьнсоветар дидед чӀалалди газетар арадал атунихъ авсиятда лезги чӀал мадни вилик физвай лезги чӀалалди кхьинрикай чкадин идарайрани менфят къачузвай амма гьукуматдин кьиле авай бязи шовинистриз и крарикай хуш атанач йисуз абуру мектебра лезгидалди кӀел кхьин къадагъа авуна гьа чӀавалай азербайжандин мектебра лезгидалди кӀелзавай лезгийривай манат техникумра ва институтра кӀелзавайбурувай манат лезгивилин пул къачуз гатӀунна йисал къведалди кьиле тухвай и политика себеб яз цӀуд агъзурралди лезгияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена эхирни яру империядин чуькьуьнриз акси экъечӀай халкьдин кьегьал рухвайри й йисара забит ризванов кьиле аваз рикӀин гаф кӀватӀал арадиз гъана и кӀватӀалди кьиле тухвай женг себеб яз юкьван мектебра цӀийи кьилелай лезги чӀалалди тарсар гуз гатӀунна совет гьукумат чкӀайдалай ва азербайжан кьилди аслу тушир гьукумат хьайидалай гуьгъуьниз лезги чӀал вилик тухун патал са кьадар мумкинвилер арадал атанатӀани а мумкинвилерикай авайвал менфят къачуз жезвач лезги хуьрерин анжах са паюна мектебда дидед чӀалан тарсар гузва кадрияр ва маса такьатар агакьзавачирвиляй пара хуьрера дидед чӀал чирзавач лезгийрихъ хайи чӀал вилик тухун патал кьетӀен такьатар тир радио телевидение аялар ва жегьилар патал газетар журналар институтра хайи чӀалан муаллимар гьазурдай факультетар авач лезги чӀалалди учебникар агакьзавач маса четинвилерни авачиз туш и крар гуьнгуьна хтун патал гьукуматдин патай къайгьударвал герекзава тахьайтӀа лезги чӀал будугъ кьирицӀ ва хиналугь чӀалар хьиз авайдалайни барбатӀ йикъал атана терг жеда алай чӀавуз азербайжанда далай виниз лезги хуьрер цӀапариз элкъвена дидед чӀалалди рахазмач лезги чаларин группадик акатзавай ергуьж чал цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудунин себебдилай и мукьвара терг хьана лезги чӀал пуд чӀехи куьре амур ва къуба нугъатрикай ибарат я вичел атайла и нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва литературадин чӀал гуьне нугъатдал бинеламиш хьанва куьре нугъат дагъустандин стӀал сулейман кьурагь мегьарамдхуьруьн ва са кьадар дербент ва хив районра гегьеш я куьре нугъат гуьгъуьнин агъа нугъатриз ва рахунриз пай жезва самур нугъат дагъустандин кьибле пата ахцегь докъузпара ва гьакӀни са кьадар рутул мегьарамдхуьруьн ва дербент районра ва азербайжанда дагъустандихъ галаз сергьятдин патав галай районрин са бязи хуьрера гегьеш я къуба нугъат азербайжандин кефер пата кцӀар къуба са кьадар хъачмаз ва кьвепеле районра гегьеш я и нугъат азербайжан чалан къуватлу таъсирдик акатнава са бязи дуьшуьшра къуба патан лезгийрин чӀала авай цӀап гафарин кьадар акьван пара жезва хьи дагъустандин лезгийри абур четин гъавурда акьазва къуба нугъатдин хуьрерин са бязи рахунар цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудна терг хьунин кичӀевилик ква вичин лезги чӀалар илимдин макъалаяр ва очеркар улубда муьзеффер меликмамедова лезги чӀалан нугъатар чирна жугъурунин нетижада ихьтин илимдин нетажидал къвезва лезги чӀалан къуба нугъат агъа нугъатрикай ибарат я къуба кцӀар ва хъимил куьснет нугъатар и нугъатралди рахазвай хуьрерин кьилди туькӀуьрнавай сиягьрай аквазвайвал къуба диалектдик кцӀар диалектдик хъимил куьснет диалектдик хуьр акатзава чирна жагъурунрай къуба патан нугьатра чи литературадин чӀала авачир гьакӀни маса чӀаларай къачунвай гафарин чкадал кардик кутаз жедай вишералди лексемар авайди малум жезва къуба нугьатра гьалтзавай цӀудралди тарарин векьерин цуькверин хъчарин гьайванрин нуькӀверин чкайрин ва маса затӀарин тӀварар чи литературадин чӀала гьатнавач ва абурун гзафбур азербайжан ва фарс гафари чуькьвена арадай акъудна гьавиляй кирамди лезги литературадин чӀал мадни девлетлу авун патал къуба нугьатрин дав агакьна гафар теклифзава девиррай девирриз лезги халкьдиз чеб муьтӀуьгъ авур чӀехи халкьарин таъсирдалди арадал къвезвай са шумуд алфавитарни кхьинар авай алпан гьукумат абад хьайи девирда лезги тайифайриз виридаз абурук лезгиярни кваз алпан алфавитдин кхьинар авай гуьгъуьнлай арабрин халифатди алпан дяведалди кьуна терг авуна ва анин халкьар гужуналди ислам диндиз элкъуьр авурдалай кьулухъ лезгийриз араб чалан алфавитдал бинеламиш хьанвай ажам алфавит туькӀуьрнавай амма араб алфавитда лезги чӀала авай вири ванер къалуриз жедай гьафар авачир виш йисуз урусатдин империяди къавкъаз кьуна вичик кутурдалай кьулухъ ийсуз зурба урус лингвист ва этнолог услар птр карловича къавкъаздин маса халкьаризни хьиз абхазриз чеченриз аварриз ва мсб лезгийриз кирилл гьарфаралди цӀийи алфавит туькӀуьрнавай и алфавит туькӀуьруниз услар карловичаз етим эминани зулфикъаров къазанфар бегди куьмек ганвай цӀийи алфавитдал кхьенвай сифтени ситфе улуб зулфикъаров къазанфаран лезги халкьдин адетрикай диде бубадиз ва чӀехибуруз гьуьрмет авуникай мугьман кьабулуникай ва маса месэлайрикай акьуллу эхтилатар халкьдин мисалар ва махар авай куьредин жуз улуб тир и улубдихъ галаз халкь таниш авун патал къази эмина кьасумхуьрел округдин гьакимар кавхаяр алимар муаллимар фекьияр кӀватӀна мешвера тешкил авунай мешверада иштирак авурбурун чӀехи пайди араб элифба туна кӀелиз тежезвай цӀийи элифба кутунин кардал къати нарази тир а мешверада хьайи гуьжетарни эхтилатар гьаким къурбанан дили дуьньядин чирагъ улубда хъсандаказ къалурнава кӀелиз жезвачтӀа адакай чна вучда тӀебии суал гана шихидхуьруьн имамди чна ам кӀелиз чирна кӀанда ман стхаяр лагьана улубдин иесиди аджам кхьинар аваз аваз цӀийибур теснифунихъ вуч метлеб ава хабар кьуна кьепиррин кавха мислима цӀийи гьарфар цӀийи элифба чирун гьакьван регьят яни араб гьарфаривай вири лезги ванер къалуриз жезвач цӀийи гьарфаривай жезва лагьана къазанфар бегди араб элифба аваз аваз цӀийиди акъудунихъ са метлебни авач гьарайна сада пак къуръандин гьарфар анихъ туна чаз урусрин ни галай са затӀни герек туш межлис чӀур жезвайди акурла вилик эмин эфенди экъечӀна кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена агъайнидаказ рахана гьуьрметлубур чун алпанар тӀвар алай са чӀехи мемлекат тир чахъ чи хсуси элифба кӀелун кхьин улубар авай тир абур арабар атайла чавай яваш яваш квахьна эрменийрихъ гуржийрихъ чпин кӀелунар кхьинар ама чун гила жуван элифба авай медени халкьарин жергеда хьайитӀа пис яни ваъ за фикирзава и цӀийи улуб зурба ивир кьери имарат я чаз къазанфар бегдин улуб ада туькӀуьрнавай жуз герек я ам акъудна хъсан кар хьана ихьтин ивир теснифнавай илимдар инсан пара кьадар сагърай гуьгъуьнлай йисуз лезги чӀалаз латин гьарфарал бине кьунвай цӀийи алфавит туькӀуьрнавай амма чкадив такьунвайвиляй йисалай къедалди куьре нугъатдин гуьней нугъатдал бине кутунвай кирилл алфавит цӀийи кьиляй гуьнгуьна хутунвай ахъа тушир ванерин таблица ахъа ванерин таблица гьисабдин тӀварарик гуьгъуьнин категорияяр акатзава а кьадардинбур б къайдадинбур в дробдинбур г сефердинбур д пайдайбур е кӀватӀдайбур месела француз чала хьиз лезги чӀалани цӀудар къалурун патал асул гьисабдалди къадрин вигезимал системадикай менфят къачузвайди я къанни цӀуд пудкъад пудкъанни цӀуд кьудкъад кьудкъанни цӀуд субстанцивация хьайила гьисабдин тӀварар падежриз дегиш жезва асул п кьуд гз кьадар кьудбур кьудар актив п кьуда кьудбуру кьудри талукь п кьудан кьудбурун кьудрин гунуг п кьудаз кьудбуруз кьудриз суествительный тайин авурла гьисабдин тӀвар адак дегиш тежер формада гилиг жезва вад руш вад рушаз вад рушариз са шумуд паярикай туькӀуьр хьанвай гьисабдин тӀварар падежриз дегиш хьайила абурун эхиримжи пай масакӀа жезва цӀувад цӀувадаз цӀувадриз цӀувадбурун числойрихъ лагьай кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварари затӀар гьисабайла абурун къайда сад садан гуьгъуьнлай галай галайвал къалурзава числойрихъ ра кӀус гилигунивди арадал къвезвай сефердин гьисабдин тӀварари вакъиайрин тикрар хьунин кьадар къалурзава тӀварцӀин эвезар гуьгъуьнин категорияриз пай жезва а кьилдин б элкъведай в къалурдай г суалдин д тайинарзавай е тайин тахьанвай ж инкарвилин ва сифетрин тӀварцӀин эвезрин падежриз дегиш хьун лезги чӀалан лексика сифте нубатда дегь лезги чӀалай алпан чӀалай дегь дагъустандин чӀаларай виниз акъатзавай диб чӀалан гафарикай ва вич лезги чӀалан тарихдин къене арадал атанай цӀийи гафарикай ибарат я кьведлагьай нубатда лезги чӀалан лексикада тӀимил тушир чӀук маса чӀаларай атанвай гафарал къвезва лексикадин вилик фин гзафни гзаф вич лезги чӀалан гафар туькӀуьрунин потенциалдин куьмекдалди кьиле физва гьакӀ глаголдин лексикада цӀийи гафар превербрикай менфят къачунин нетижада арадал къвезва месела атун аватун агатун акъатун къакъатун кватун галатун алатун ва мсб лезги чӀала манайрин чӀехи пай фразеологизмрин куьмекдалди лугьузвайди я месела кьил чӀугун садан патав фин ацӀай гъилелди паяр гваз агалкьунар гваз мез сивяй аватун несигьат гуникай галат хьун кьуд кӀарабни хам хьун пара яхун хьун ва мсб полисемиядин яни гзаф манавилин гьалар гегьеншдиз гьалтзава месела кьил бедендин пай акьул инсан кьадар гьисабдай алцум са вуч ятӀани гатӀум жезвай чка техилдин мухан къуьлуьн тварар жедай пай хуьрек гьазурдай алатрин къалпагъ гьукуматдин республикадин шегьердин хуьруьн кьиле авайди сефер са вуч ятӀани куьтягь жезвай чка ва маса манаяр лезги чӀала омонимиядин асул жуьре литературадин чӀала семантикадинни фонетикадин дегишвилерин ва къецепатан чӀаларай гафар атунин нетижада арадал къвезвай лексикадин омонимия я лексикадин омонимар тӀварцӀин лексикада гьалтзавай хьиз глаголдин лексикадани гьалтзава мес гъед гафуни цава авай гъед ва це жедай гьайван манаяр гузва атӀун чил атӀун эгъуьн нек атӀун кьун гъилив са затӀ кьун суван гьайван ва мсб идахъ галаз чӀалан лексикада литературадин чӀал мадни девлетлу ийизвай амма чӀалан сифтегьан къамат чӀурзавай синонимрин кьадар пара жезва гьайиф къведай кар ам я хьи лезги чӀала синонимрин кьадар тек са нугъатрин гафарин куьмекдалди ваъ къеце патан чӀаларай атай гафарин куьмекдалди вилик физва и жуьре процессри чӀал мадни кьацӀурзава месела кечирмишун азерб акъудун лезг алдатмишун азерб алцурарун лезг еринда азерб чкадал лезг къан азерб иви лезг юмшагъ азерб хъуьтуьл лезг герек азерб лазим араб сечкияр азерб кхягъунар лезг пуд члендин жергеяр буйругъ азерб эмир араб приказ урус яратмишун азерб туькӀуьрун лезг теснифун араб кьуд члендин жергеяр эл азерб жемят араб халкь араб махлукь араб вад члендин жергеяр истемишун азерб тӀалабун араб тавакъу авун араб минет авун лезг ялварун азерб ва мсб аквадай гьаларай цӀуру тарихда мумкин я алпандин девирдал аватун эрмени ва лезги халкьдин кьадар кьисмет сад хьана нетижада лезги чӀала эрмени чалай къачунвай гафарин ва гьакӀни морфологиядин такьатрин кьадар гзаф я мисал яз къачуртӀа къвал бедендин пай эчӀел син тӀарих мих цӀиртӀ пиц эрмени чӀалай атанвайбур я лезги чӀала умуми алпандин гафарни дуьздал акъатнава амма и рекьяй алимри чи чӀалан лексика гьеле хъсандаказ чирна жагъурнавач месела мукрат гаф эрмени чӀалал эрм мкрат гуржи чӀалал гурж макратели я малум тирвал эрмени чӀални гуржи чал виликан алпандихъ галаз са сергьятра авай чӀехи армениядинни ибериядин гьукуматрин чӀалар тир тарихдин къене муькуьбурув гекъигайла гъвечӀи лезги халкь зурба халкьарин гъилик са шумудра акатзава алпан гьукумат чкӀайдалай кьулухъ арабар къведалди виш йисалай виш йисал кьван лезги халкьар фарсарин сасанидрин скифрин сефевидрин нуфусдик акатзава а девирда лезги чӀалаз бинедин лезги гафар чуькьвена арадай акъудна зурба кьадарда фарс ва юкьван девирдин фарс гафар акатзава идан кьилин себебар а девирда дагъустандинни ширвандин экономикадинни культурадин мукьва алакъаяр ва х х виш йисара надир шагьан кьибле дагъустандиз дяведин финарни вигьинар тир вири санлай къачурла хронологиядин къайдадал гьалтайла лезги чӀала авай фарс гафар иранизмаяр гуьгъуьнин хилериз пай жезва лезги чӀала аваз иранизмаяр гуьгъуьнин лексикадинни темайрин групайриз пай жезва исятда лезги чӀала гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай лай пара фарс гафар ава алай чӀавуз араб чалан лезги чӀалан лексикадиз арада масад авачир таъсир авач ятӀани лезгийринни азербайжанарин къуншивилин нетижада азербайжан чӀалай лезги чӀалак эхиримжи вахтарал кьван давам хьайи араб гафарин акатун фикирда такьун виже къведач идан нетижада эхиримжидан куьмекдалди азербайжан чӀала авай араб гафарин гзафни гзаф пай лезги чӀала кьабулна иллаки кьиблепатан лезгийрин нугъатри араб гафарин тематикадин классификациядиз вил вегьейтӀа араб чӀалан аквадай таъсир диндин жемиятдинни политикадин ва эдебдинни марифатдин терминологияда яни абстракт манайрин лексикадин сферада малум жезва лезги чӀала авай арабизмар гуьгъуьнин лексикадинни темайрин групайриз пай жезва вахт алатдалай араб гафар лезги чӀалан рандадикай хкатна адан къайдайрив кьурвал дегиш жезва гьавиляй лезги чӀала авай араб гафар бинедин араб гафарилай фонетикадинни морфологиядин жигьетдай тафаватлу я месела араб гама араб га ида араб гисма исятда лезги чӀала гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай кьван араб гафар ава азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава и тегьерда цӀудралди лезги хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач мисал яз и тегьерда вири тат халкь саки тамамдаказ терг хьана лезги чӀала авай туьркизмар тематикадин жигьетдай гуьгъуьнин групайриз пай жезва глаголар асул гьисабдалди абурук миш куьтягьун гилиг хьуналди кьабул жезвайди я гьеле йисал кьван лезги чӀалак урус чалан гафар акатзавай алай чӀавуз лезги чӀал урус чӀалан зурба къуватлу таъсирдик ква лезги чӀалан лексикадин вири къатарин къенез гьахьнавай урус ва интернационал инглис француз ва маса чӀаларин гафар гуьгъуьнин къатара иллаки бул къалурнава винихъай чна лезги чӀала авай урус гафарин анжах тӀимил ва асул пай къалурнава лезги чӀалаз урус гафарин атун югъкъандавай къалин жезва эхиримжи вахтара чӀалан экология лугьудай термин майдандиз акъатнава ихтилат са чӀала маса чӀаларин таъсир пара гьисс тавунвай чкайрикай физва анра гьар са чӀалаз хас тир бинедин гафар ва формаяр артух амукьзава чи чӀалакай рахайтӀа гьахьтин чӀалан экологиядин жигьетдай михьи чкаяр яз кьурагь ва хив райондик акатзавай лезги хуьрер къалуриз жеда месела кьан чна хив райондин хуьрер анрай патарал артух инсанар фидачир чкадал кӀвалах авай шахтар кардик квай ва таъсирдай маса чӀаларни къваларив гвачир са табасаранрихъ галаз алакъа авайтӀани абурузни лезги чӀал хъсандиз чизвай лезгийрив рахадайла лезги чӀал кардик кутузвай гьавиляй а хуьрера литературадин чӀала гьат тавунвай гзаф дегь чӀаван мисалар гьалтзама цӀийи гафарин сиягь бязи авторри лезги гаф лацу чеб лацар хкудунал машгъул тайифайрихъ галаз алакъалу ийизва а къ бакиханова вичин гюлистан ирам баку чин лезгияр лазрихъ галаз алакъалу ийизва в ф минорскийдин фикирдалди лак лаг гафар къадим дагъви чаларалди инсан лагьай чал я з иран чалай атанвай ва вичи ери бине къалурзавай суффикс я урус чала ишлемишзавай лезгин гаф гьарфарин чкаяр дегиш хьанвай лезг ва гафунин эхир тир ин сад авуна арадал атанвайди я лезги тарихдиз вил вегьейла малум жезва хьи чи чилерал датана чара халкьари гьужумар ийиз хьана лезги тайифайрин эсилар аник ва мадни дегь девирра виликвай азиядин са гзаф халкьарихъ галаз шумеррихъ къадим египетвийрихъ месопотамвийрихъ хатрихъ хурритрихъ вавилонвийрихъ къадим грекрихъ ва мсб жуьреба жуьре алакъайра хьана и чилерал кьил хвейи халкьарихъ ва тайифайрихъ чаларин культурадин адетрин мукьвавал авай къадим шаркь патан тарихдай зурба пешекар и м дьяконова абуруз алородиядин халкьар лугьун теклифзава цийи девир алукьдалди куьрелди ц д а агъзур лагьай йисара ван урмия гелама вирерин сергьятра урарту государство пачагьлугъ квачел акьалтна гекъиг урарин тул арарат дагъдин тварни и тварцелай я и пачагьлугъ йисуз ц д а кватайла урартрин саки тайифа гилан азербайжандин регъпатан гуржистандин лефпатан дагъустандин ва куьрдинни арасдин арадавай чилерал куьч хьана а тайифайри цийи чилерал ина виликдайни авай чпиз мукьва миллетрихъ галаз санал асирдин юкьварилай ц д а асирра алпан гьукумат арадал гъана и тайифайрикай ванар ва асар тахминан асирра ц д а каспи гьуьлуьн регъпатан къерехдиз куьч хьана ина цийи гьукумат кутуна лакз къенин кьиблепатан дагъустандин ччилера хьанай виш ийсариз талукь лезгийрин юкьван виш ийисарин гьукуматдин туькуьрун я квенкве лакз алпандин къавкъаз албаниядин провинция тир ва алпан чкайла гуьгъуьниз кьилди тир пачагьвилиз элкъвенай лакз пачагьвилин кьилин шегьерар квенкве билисан билистан ахпани цахур тир лакз пачагьвиликай гзаф малуматар виш ийсариз талукь араб чешмейра жагъуриз жеда лакздин гьукуматдин чал тарихдин чешмейра лакзан чал къалурнава гьиндистандиз басрух гун цийи уьлквеяр чапхунун патал надир шагьдиз квенкве къавкъаз иллаки дагъустан муьтуьгъариз канзавай тахьайта адаз вичин ният кьилиз акъат тийидайди хъсандиз чизвай гьик ятани гьиндистан кьун патал гьазурвилер акур шагьди дагъвияр муьтуьгъарун вичин стха ибрагьим хандални кахетиядин пачагь теймуразал тапшурмишна йисан эхирра кьиле фейи ягъ ягъунра агъзурралди аскерар квадарай ибрагьим ханди са гужуналди лезгияр кахетиядай акъудна лезгияр цийи кьилелай ягъунрив эгечайла ибрагьим хандиз чехи харжар гана абур гъилиз къачуз кан хьана амма ихьтин кар мумкин тушиз акур ханди чехи кьушун кватна дагъвийрал вегьена адан агъзур аскердикай ибарат тир кьушундин хура жар тала кьудал чинихъ билижар гьакни шекидин ва къахдин маса лезги хуьрерин агьалияр кьегьалдаказ акъвазна йисан октябрдиз чинихъ дагъдин дереда кьиле фейи къати женгера лезгийри ибрагьим хан ва шагьдин машгьур сердерар яна кьена ирандин къахда шекида ва ширванда авай комендантар катна чпин уьлкведиз хъфена гъалибвал къазанмишай лезгийри мегьамед бег шеки ва къах вилаятрин гьакимвиле тайинарна кьун къегьал халкь я лезгияр гьикьван чӀав я куьне урус чапхунчийрин ивияр авадариз хайи ватан паталди абурун аксина женг чӀугваз икьван гагьди ихьтин чӀехи дяве куьне са патахъайни куьмек авачиз текдаказ кьиле тухвана гила чир хьухь зун ва вири дагъустан куь куьмекчияр я и гъуьлягъ урусар куь рикӀяй акъудна кӀанзава ва чи душман чи чилерай чукурна кӀанзава венгриядин алим ва сиягьатчи дагълара кьадарсуз хперин суьруьяр хуьзвай аранда чӀехи багълар кутазвай лезгияр къавкъаздин гзаф халкьарилай девлетлу я лезги лежберри цайи никӀер тӀебиатдин патай зарар хкӀун тавуртӀа гьамиша бегьерлуди жеда зегьметдал гзафрикӀалай лезгияр гьа чпин кьилел даим жив алай шалбуздагъ базардуьзи шагьдагъ хьиз такабурлу жуьрэтлу неинки мугьмандиз гьакӀни вири маса халкьариз гьуьрмет ийиз алакьдай инсанар я лезгидин суфра хьиз рикӀни ахъа я лезгияр лекьер алпандин халкьарикай сад тарихдин къене азербайжандин кеферпатан ва дагъустандин кьиблепатан районра уьмуьр гьалзавай къавкъаздин бинедин суван халкь нах дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я дагъустанда лезгияр асул гьисабдалди ахцегь дербент докъузпара кьурагь мегьарамдхуьруьн стӀал сулейман хив ва са кьадар рутул тарумовка хасавюрт ва кизляр районра гегьенш хьанва азербайжанда лезгийри къуба кцӀар хъачмаз кьвепеле исмаиллы огъуз къах агъдаш агъсу шамахи геокчай района ва чӀехи шегьерра баку сумгаит уьмуьр гьалзава кьадардал гьалтайла азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай халкь я идалайни гъейри лезгийрин диаспораяр туьркменистан узбекистан украина къазахстан киргизия турция эстония ва маса уьлквейра ава лезгияр кеферпатан къавкъаздин чӀаларин хилен нах дагъустан чаларин группадин лезги чаларик акатзавай лезги чалал рахазва адет тирвал лезгийри дагъустандин кьибле пата ва азербайжандин кефер пата уьмуьр гьалзава векилрин кьадардал гьалтайла лезгияр азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал дагъустандани кьудлагьай чкадал ала гьайиф къведай кар ам я хьи тийижир кьван кьадарда лезги хзанар урусламиш ва я цӀаплашмиш хьана чӀал квадарна ассимиляция хьанвайбур я идан асул себебар хуьрерай урус чӀалалди рахазвай шегьерриз жегьилрин куьч хьун я месела кьибле дагъустандин лезги хуьрерай дербент шегьердиз куьч хьана урусриз элкъвенвайбур ахьтин хзанрин кьадар йисандивай пара жезва абуру чпин хайи чӀал вучиз хиве такьуна чара чӀалал рахазватӀа гилани малум туш мумкин я кутӀал лезги хуьруьнвийрин вилерал урус ва я азербайжан чалар мадни вилик фенвай ва модада авай чӀалар я амма лезги чал кьуьзуьбурун ва модада авачир чӀал хьиз хьун я дагъустанда бязи вилик фенвай хуьрера гьатта рушар сад садахъ галаз урус чӀалалди рахазва ва аквадай гьалара абуруз лезги чӀалалди рахаз регъуьзва ахьтин хуьрера гадайрин арада лезги чӀаланни урус чӀалан акахьунал рахаз модада гьатна ва адетдин кардиз элкъвена месела акъваз стха афтобус набиратна чут чут ама исятда экъечӀда за вакай ожидатзвачир стха ва икӀ маса цӀап пата авай лезгийрин гьаларни усал я акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгияр къвез къвез гьатта хзандин къенени цӀап чӀалалди рахуниз элячӀзава чӀалан къайгъуда садни акъваззавач им чи чӀал ва халкь са кьадар вахтунилай терг жеда лагьай чӀал я лезгияр кӀватиз ва са кьадарда авай районарни шегьерар районра шегьерра районра шегьерра этнологиядинни антропологиядин ран институтдин ва тарихдин археологиядинни антропологиядин днц ран институтдин экспертрин фикирралди азербайжанда лезгийрин кьадар сиягьра къалурнавай кьадардилай хейлин пара я агъз кьван кас и зидвал арадал гъанвай себеб азербайжанда авай лезгийрин гзафбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел азербайжанви кхьин я гзаф вахтара гьукуматди лезгийриз ам мажбур яз кхьиз тазвайди я онлайн справочникди йисуз азербайжада лезги чӀалалди рахазвай ксарин кьадар агъзур кас тирди тестикьарзавай малуматар гъизва асш дин юстициядин министерсводи азербайжан эрменийрин урусрин чувудрин ва муькуь тӀимил пай тир халкьарин статус тӀвар алай йисан докладда азербайжанда агъзурдилай пара лезгияр авай чӀал къалурзавай официал тушир малуматар авай тирди малумарзава ссср чкӀайдилай кьулухъ кьве гьукуматрин арада саки юкьвалай пай хьана къакъатнавай лезги халкь са мус ятӀа къавкъаздин чӀехи халкьарикай сад тирди шак алачиз я вичи уьмуьр гьалзавай тарихдин чкайрилай гъейри пара кьадардин лезги жемиятар урусатдин саки вири регионра ава гьина йисан малуматриз килигна абурун вири санлай кьадар кас тир атгьд дин уьлквейра туркмения узбекистан къазахстан украина авай лезги диаспорайрин вири санлай кьадар агъзурдав агакьзава са бязи лезги тешкилатри йисуз турцияда агъзурдав агакьна лезгийри уьмуьр гьалзавайди къалурзава амма а лезгийрин гзафни гзаф пай туьрквериз элкъвенвай лезги несилар я гьеле йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна дагъустандин вилаятдин куьре округда агъзур кьван лезгияр гьисабдиз къачунай амма йисуз кьиле тухвай вириурусатдин садлагьай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрин нетижайрикай дагъустандин вилаятда уьмуьр гьалзавай лезгийрин кьадардикай мадни дуьз малуматар къачунвай вучиз лагьайтӀа йисуз хьайи агьалияр сиягьдиз къачунра инсан гьи миллетдиз этносдиз халкьдиз талукь ятӀа суалар гузвачир ва а чӀавуз и гафариз чаз гила гузвай мана авачир урусатдин империяда лезгияр секин хьанвай чилер урусат федерациядин миллетрин агьалийрин демографиядин ва социал экономикадин характеристикайрин йисан малуматриз килигна им виридалайни агъуз яни пис тир лишан я папарин кьадардилай итимрин кьадар виниз тир халкьарикай виридалайни кӀвенкӀве авайбур эрменияр азербайжанар ва лезгияр я им юкьван гьаларин нетижаяр я аквадай гьаларай йисарин къене лезгийрин арада кьуьзуь эгьлийрин кьадар са жизви пара хьана амма аялрин кьадар гзаф тӀимил хьана урусатдин халкьарикай кьуьзуь эгьлийрин кьадар анжах пуд халкьарин арада агъуз хьанвай ибур аварар даргияр ва осетинар тир виридалайни хъсан лишанар азербайжанари къалурзава абурун арада йисуз вири агьалидикай кьуьзуь эгьлийрин кьадар туькӀуьрзавай урусатдин муькуь халкьарив гекъигайла им хъсан лишанар я таблицадай аквазвайвал чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар итимрилай папарин арада пара гегьенш я йисарин арада урусат федерацияда чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар хкаж хьанвай йисуз ва рилай йисуз ва рал кьван сад садав кьурвал пара кьадарда миллетрин арадай итимрин арада чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар анжах украинрин эрменийрин азербайжанарин белорусрин лезгийрин ва ингушрин арада тӀимил хьанвай им юкьван гьаларин лишан я вири миллетрин арада аял ханвай папарин кьадар виридалайни пара урусрал къвезва йисуз кьве аял ханвай папарин кьадардай кӀвенкӀве аваз белорусар украинар ва мордва физва пуд аял ханвай папарин юкьван гьисабдалди йисан кьадардин виридалайни хъсан лишанар чеченриз ингушриз аварриз даргийриз къумукьриз ва лезгийриз хас я амма къейд авуна кӀанда хьи лезгийрин арада йисуз пуд аял ханвайбурун кьадардин процент тиртӀа йисуз и лишан садлагьана гзаф агъуз хьана див агакьнай пуд аял ханвай папарин кьадардин виридалайни тӀимил процент авайбур урусар я урусар уьлкведин тек сад миллет я хьи нин аялар хунин юкьван лишан вириурусатдин аялар хунин нормадилай агъуз я гьавиляй абурун кьадар йисандивай миллионралди тӀимил жезва уьлкведа вири миллетрин арадай папари ханвай аялрин виридалайни вини дережадин ва хъсан юкьван лишанар ингушри чеченри даргийри ва аварри къалурзава таблицадай аквазвайвал урусатдин лезгийрин арада лезги чӀал чизвайбурун кьадар урус чӀал чизвайбурун кьадардилай тӀимил я им акьванни хъсан тушир лишан я хайи чӀал чир хьунин виридалайни агъуз тир лишанар белорусриз украинриз ва бурятриз хас я урусрилай гъейри хайи чӀал чир хьунини виридалайни хъсан лишанар квайбур чеченар кабардинар ва якутар я чеченрин арада гьатта хайи чӀал чизвайбурун кьадар урус чӀал чизвайбурун кьадардилай виниз я ихьтин кьетӀенвал мад са халкьдизни хас туш маса халкьарал гьалтайла хайи чӀалан патахъай белорусрин ва украинрин гьалар виридалайни усалбур я гьакӀ белорусрин ди ва украинрин ди хайи чӀал хьиз урус чӀал къейд авунай идан жигьетдай виридалайни хъсан лишанар мадни чеченри ингушри аварри даргийри лезгийри осетинри ва якутри къалурнавай урусатдин халкьарин арада касдал къвезвай вини дережадин чирвилер авай ксарин кьадардал гьалтайла муькуь халкьарив гекъигайла лезгияр число гваз кӀвенкӀве аваз физвай миллетрин сиягьда ава и сиягьда лидер тир халкь осетинар я кас сиягьда виридалайни агъа чка кас гваз казахри кьунва къавкъаздин маса миллетрив гекъигайла лезгияр виридалайни акьуллу халкьарикай сад тирди малум жезва дагъустандин халкьарин арадай виридалайни агъуз тир лишанар къалурнавай халкь чеченар тир кас илимдин рекье лезгийрин этногенездин месела гьеле эхирдал кьван чирна са тамам нетижа акъуднавайди туш тарихдин улубрай малум жезва хьи лезгияр алпан гьукуматдин тайифайрикай сад тир гелрин дуьз несилар я амма тарихдин къене маса чӀехи халкьарин фарсарин азербайжанарин арабрин эрменийрин къати таъсирдик акатна кӀевиз ассимиляция хьанвайвиляй лезгийри чпин тарихдин улу бубаяр тир гелрихъ галаз мукьвавал саки тамамдаказ квадарна гьавиляй эхиримжи вахтара чара чара кирамри тарихдин чешмейри лезгияр маса жуьреба жуьре халкьарикай арадал атанвайдакай делилар гъизва революциядилай виликан чешмейри лезги хилен халкьарин арадал атуниз талукь тир чара чара малуматар ва делилар гъизва тарихи дербент намэ улубдин кирамри лезгияр гуннрин тайифайрикай арадал атанвайди гьисабзавай азербайжанви тарихдар ва алим бакиханова фикирзавай хьи лезги миграгъ ва яхул къумух хуьрерин агьалияр хазарри гьукум гьалзавай чӀавуз иниз куьч хьана ацукьнавай славянар тир руссрин тайифайрин несилар я ва табасарандин къуба уезддин рагъакӀидай патан самур ва куьре округрин агьалийрин лап чӀехи пай им иниз куьч хьана атанвай чӀехи халкьарихъ галаз акахьнавай бинедин дегь чӀаван халкьар я йисуз а бержеди лезгияр асулдай индусрилай арадал атанвайди лугьузвай версия гъанвай и версия дагъустандин халкьаринни кеферпатан индостандин буриши халкьдин арада авай ухшарвилиз килигна бинеламиш хьанва виш йисан сифте кьилера к м курдова лезгийрин этногенез патахъай вичин фикир лагьанай лезгияр семит халкьарин паталай асул гьисабдалди чувудрин метисациядик акатнай гьакъикъатда лезгийрин ва мукьва суван халкьарин арадал атунин диб алимрин лингвистикадин археологиядин антропологиядин ва этнографиядин кӀвалахар гьисабдиз къачуна комплексдаказ килигна чирна кӀанзава малум тирвал лезгияр нах дагъустан чаларин хзандин лезги чаларин хилек акатзавай лезги чалалди рахазва лингвистикадин алимрин фикиррив кьурвал и чӀаларин хзандин векилар арадал атанвай асул диб сад тир ва абур къавкъазда уьмуьр гьалзавай виридалайни дегь халкьар я идахъ галаз алакъалу яз и халкьарин чӀалариз абур арадал атанвай са бинедин дегь чӀал авайди ва са кьадар вахтунилай и чӀалавай къакъатна са шумуд цӀийи чӀалар арадал атанвайди мумкин тирвиликай суал хцидаказ къарагъзава е а бокарва фикирзава хьи ихьтин бинедин чӀал чи э в агъзур йис къведалди энеолитдин девирда авай гьавиляй х х рамазанова ва а р шихсаидова тестикьарзава хьи чи э в агъзур йисуз умуми дагъустандин бинедин чӀалавай лезги чӀаларин группа къакъатзава ва гуьгъуьнлай са шумуд чӀалариз пай жеза агъул лезги хинелугъ ва мсб агъул лезги ва табасаран чӀаларин мукьвавал гьисабдиз къачуна з к тарланова фикирзава хьи бинедин лезги чӀалан са пай тир рагъэкъечӀдай патан дегь лезги чӀал са тимил геж чкӀана рагъэкъечӀдай патан лезги чӀалариз апай хьанвай ибур гилан лезги табасаран ва агъул чӀалар я сводешан методологиядал бинеламиш хьана алим ахьтин фикирдал къвезва хьи рагъэкъечӀдай патан дегь лезги чӀалан гуьгъуьнин чӀалариз пай хьунин процесс гьина ятӀани чи эрадин сергьятрал хьанвай амма ада къейд авурвал и чӀаларин умуми фонддин гафар мадни дегьнедай хкягъайтӀа сад къвезвай гафарин процент туькӀуьрда ва рагъэкъечӀдай патан дегь лезги чӀалавай къакъатунин тарих чи э в агъзур йисан юкьвариз фена акъатзава гьеле фадлай вилик акъуднай кеферпатан къавкъаздин чаларинни виликпатан азиядин дегь чӀаларин арада мукьвавилерни ухшарвилер авайди лугьузвай гипотезайриз гила бегьем тир тестикьардай делилар жагъурнава гьакӀ и дьяконова ва с старостина хурритни урартадин чаларинни нах дагъустандин чаларин арада вишелай пара гафарин умуми дувулар дуьздал акъуднай и карди чи э в агъзур йисуз сад садавай къакъатна кьилдин чӀалар хьайи хуррит ва урарта чаларин нах дагъустандин чӀаларихъ галаз иллаки лезги ва чечен чаларихъ галаз мукьвавал шак квачиз тирди къалурзава лезги милли тӀуьнар дагъустандин муькуь халкьарин милли тӀуьнар хьиз асул гьисабдалди набататрин якӀун ва некӀедин магьсулрикай гьазурзавайди я анжах лезгийриз махсус тир хьран фу иллаки азербайжандин чӀехи шегьерра машгьур хьанва хьран фалай гъейри виринриз тӀвар акъатнай лезги тӀуьнар афарар черекун ва цикӀен я йисуз италиядин тӀвар ван авай журналдин чинра акъатай макъалада кхьенай хьи хъчарин афарар дуьньядин виридалайни менфятлу тӀуьнрин сиягьдик акатнава афаррин тӀвар вири дуьньядиз чкӀайдалай кьулухъ азербайжанари ам чпин милли тӀуьн тирди малумариз эгечӀнай гьакӀни лезгийрин арада гегьеншдиз менфят къачузвай тӀуьнар кьелечӀ хинкӀарар дулма якӀун шурпа гьерен шишер аш ва муькуь умуми къавкъаздин тӀуьнар я сувун лезги хуьрера як кьурурунин адет вилик фенва вилик девирда холодильниках авачир лугьуз кьурай як чӀур тахьана яргъалди амукьдай некӀедин магьсулри лезгийрин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва некӀедикай лезгийри ниси гъери мукаш ва муькуь тӀуьнар ийизва хъвадай затӀарикай виридалайни рикӀ алайбур тӀач тугъ айран ва мсб я лезгийриз тайин мярекатриз талукь тӀуьнарни ава месела гитӀ цӀийи аял хьайила къуьлуьн магьсулрикай ийизвай хапӀа иситӀа шадвилин ва я инсан рагьметдиз фейила тешкилдай мярекатра хешил ва мсб лезгияр кеферпатан къавкъаздин чаларин агъа хзандин нах дагъустан чаларин группадин лезги чаларин хилек акатзавай лезги чалал райхазва хайи чӀалалай гъейри кеферпатан лезгийриз урус чал кьиблепатанбурузни азербайжан чалар чизва лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар агъзур кьван кас я им вири лезгийрин тахминан я пара кьадарда лезгийри чӀехи халкьарихъ галаз ассимиляция хьана чпин хайи чӀал ва лезгивал квадарнава и процесс кьулан вацун кьве патани кьиле физва амма иллаки кьибле пата авай лезгийрин арада гегьенш гьатнава пара кьадарда лезги хуьрер цӀаплашмиш хьана терг хьанва чӀал пуд чӀехи нугъатриз пай жезва ибур куьре самур къуба нугъатар я вичин нубатда и чӀехи нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва куьре нугъатдик гуьней яркӀи ва кьурагь агъа нугъатар ва пара кьадарда хуьрерин рахунар акатзава самур нугъатдик докъузпара нугъатни ахцегь нугъат ва хуьрерин рахунар акатзава къуба нугъатни хъимил нугъатдикайни кузун нугъатдикай ва чара чара хуьрерин рахунрикай ибарат я литературадин чӀал гуьней нугъатдин бинедаллаз арадал гъанвайди я виш йис къведалди лезгийри ажам лугьудай араб кхьинрикай менфят къачузвай литературадин куьруь энциклопедиядив кьурвал лезгийри араб туьрк ва азербайжан чаларалди кхьизвай вучиз лагьайтӀа и чӀалар ва кхьинар грамматикадин чӀалар хьиз лезгийриз мектебра ва медресайра чирзавай а чӀавуз лезги грамматика ва кхьинар гьеле арадал атанвачир араб гьарфаралди лезги чӀалалди кхьиз лезгийри виш йисан кьведлагьай паюнай гатӀумнай а чӀавуз етим эмин стал сулейман хьтин лезги зарийри лезги чӀалалди туькӀуьрнавай чӀалар араб гьарфаралди кхьиз эгечӀнай амма аджам алфавитдив лезги чӀала авай вири ванер къалуриз тежезвайвиляй йисуз лезги чӀалаз сифте латин графикадалди ахпани йисуз п к услара лезгийриз кирилл графикадалди цӀийи алфавит туькӀуьрнай и алфавитдикай чка къедалди менфят къачузва лондон чехибританиядинни ирландиядин садхьанвай королвилин кьилинни виридалайни чехи шегьер я ада чехи лондон лугьудай англиядин регион арадал гъизва ам вичел атайла вич вичи идара ийидай райондикай ибарат я агьалийрин сан гьисаб млн кас йис чехивилел гьалтайла европадин кьведлагьай ва еврогалкдин садлагьай шегьер я чехи лондон лугьудай агломерация ва адалай гегьенш тир метрополитендин район туькуьрзава чехибритания островдин кьиблединни рагъэкъечдай пата лондондин бассейндин кьулувилел кефердин гьуьлуьн патав темза вацун сиве мукь чка кьунва чехибританиядин кьилин сиясатдин экономикадинни медениятдин юкь я адал вири уьлкведин экономикадин вадай са пай лондондал гьалтзава лап чехи дережадин глобал шегьеррикай квенкве аваз фидай дуьньядин финансрин юкьварикай сад я вестминстерни сити лугьудай районри туькуьрнавай шегьердин тарихдин юкь викториядин девирдиз арадал атана лагьай йисуз лондон кьунвай цаюнилай гуьгъуьниз амукьнавай кьери дараматрикай юкьван виш йисан тавер къала къейд ийиз жеда шегьердин вичин кьил римвийри британиядиз гужуналди гьахьунилай кьулухъ са тимил вахтунилай лагьай йисуз бине кутур лондиниум шегьердилай къачузва лагьай виш йисара римдин британиядин лагьай виш йисара англиядин лагьай виш йисарин арада британиядин империядин кьилин шегьер тир лагьай йисалай инихъ чехибританиядин меркез язва лагьай йисалай лагьай йисал кьван дуьньядин виридалай чехи шегьер тир луткун дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр луткунрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я чехивилел гьалтайла районда ахцегьрилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала самур дугуна виридалайни дегь хуьрерикай сад я хуьр ахцегь райондин юкьван пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км рагъакидай пата самур вацун чапла къерехдал ала луткунрин мягьлеяр вини къишлахар къарахан бубад мягьле лая мягьле перкьуь мягьле хуьруьн мукьув гвай тебиатдин сергьятар беджан ач гирве зулун чур кьилин булах мигьияр селиман булах югъ вакан пел чвехь кал усур кал чкар кал ахьмедан къчуь чуьхвер багъ душманрикай хуьзвай кьакьан къванцин цлахъ галай цуру хуьре гьеле йис вилик хуьруьнвийри садлагьай гьуьжре эцигнай адалай виликни мискин душманрин вигьинрикай тебиятдин барбатвилер гъидай вакъиайрикай хуьр са шумудра кунталай кьулу чкадиз ва аксина кьулу чкадай кунтал куьч жезвай ахпа хх виш йисан эхирда луткунвияр са кьадар къулай уьмуьр гьалдай чкадихъ къекъведайла кунтунин каниз куьч хьана ацукьнай къе луткун ахцегь районда фад вилик физвай ва чехи жезвай хуьрерикай сад я йисуз эрмени устаррихъ галаз санал эцигнавай мектеб инай акъатнавай зарийрин чехи алимрин ва вичин кар чидай ксарин чад хьанва ватандин чехи дяве береда маса совет халкьар хьиз луткунвиярни ватан паталай женг тухваз квачел къарагънай инлай кас дяведиз ракъурнай абурун чехи пай ана чан эцигнай ва хуьруьз кас элкъвена хтанай кьенай кьегьалар рикел хуьн патал хуьре хуьруьн администрациядин дараматдин вилик гуьмбет эцигнава йисариз килигна луткунрин агьалийрин дегиш хьунин динамика тарихдал гьалтайла луткунвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва кавхаяр чулавар палканар тихтихар джефарар чхаяр валдукьар свухар кьеркьетар хуьруьнвийрин асул квалахар лежбервал ва малдарвал я луткунвияр самур нугъатрин группадик акатзавай ахцегь нугъатдал рахазва алай чавуз хуьре юкьван мектеб культурадин квал улубхана начагьхана ва регъв кардик ква кас гьакьдай цийи мектеб эцигун планра ава хуьруьн экономикадин диб туькуьрзавайди бахчахъанвал ва малдарвал я йисуз хуьруьн майишатра карч алай чехи малар лапагар гектар багъар ва сал гьисабнай махачкала дагъустан республикадин кьилин шегьер агьалидин кьадардал гьалтайла кеферпатан къавкъаздин регионда пудлагьай чкадал ала кеферпатан къавкъаз федерал округдин виридалайни чӀехи шегьер я магьачкъла шегьердин округдин администрациядин юкь я магьачкъаладин агломерациядик шегьердин округда авай хуьрер послокар ва каспийск шегьер акатзава магьачкъала агломерациядин агьалидин кьадар тахминан миллион кас я шегьердин сифте тӀвар петровское тир ам йисуз урусрин женгинин кӀеле хьиз кутунай йисуз кӀеледиз шегьердин статус ганай ва тӀвар петровск порт эцигнай вучиз лагьайтӀа сиверай сивериз атай кьисадив кьурвал йисуз урусатдин империя фарсарин винел дяведалди фидайла и чкадал птрдин лагерь алай дагъустандин вахтуналди гьаким тир тарковский нух бекан къарардалди имам шамил кьегьалан тӀвар сувавийрин рикӀера даим амукьуй лугьуз йисан ноябрьда шегьердин тӀвар шамил къала диз дегишарнай са бязи дагъустандин халкьарин лексиконда магьачкъала шегьердин кьведлагьай тӀвар тир анжи къала ава и гафуни къумукь чалал инжидин къеле дарги чалални чепедин къеле манаяр гуза къавкъаздин чилер кьун патал урусатдин империяди кеферпатан къавкъаздихъ галаз къати дявеяр тухузвай береда йисуз анжи арка синел петрдин тӀвар кьунвай петровское кӀеле шегьер эцигнай йисуз инал тӀебии тушир портни гавань туькӀуьрнай шегьерни порт петровск хьанай виш йисалай кьил кутуна шегьер зарб камаралди абад жез эгечӀнай ростов на дону баку ракьун рехъ чӀугунай и рекьелди поездар порт петровск шегьердизни гьерекат ийизвай йисуз шегьердин агьалидин кьадар кьудра гзаф хьанай ва див агакьнай йисуз шегьердин виридалайни чӀехи тир ва акционеррин ахъа жемиятдиз талукь тир каспийская мануфактура чар гьасилунин фабрикадин эцигунар акьалтӀарнай совет береда и фабрика интернационалдин тӀварунихъ галай йисуз ина чӀулав нафтӀадикай нафтӀадин продуктар мес бензин керосин ва мсб хкуддай гъвечӀи завод эцигнай агъзурдав агакьна агьалидиз ва гьакӀни экономикадин метлебдиз килигна порт петровск шегьер дагъустандин маса шегьеррин арадай садлагьай чкадал акъатнай амма дагъустан вилаятдин администрациядин юкь яз гьеле темир хан шура гилан буйнакск шегьер амукьнай йисуз и кьве шегьерар гилигзавай порт петровск темир хан шура ракьун рехъ чӀугунай а чӀавуз шегьерда вирини вири кьуд куьче авай барятинская гилан буйнакскийдин к привольная гилан даниялован к соборная гилан манташеван к ва инженерная гилан р гьамзатован к шегьердин юкьван пата авай куьчеяр вацӀун кварквацӀ къванерив тунвай ва нафтӀадин фанусралди экуь жезвай ина къванцикай ва яру кирпичдикай эцигнай кӀвалера чиновникар офицерар кешишар ва гьакӀ девлет авай ксари уьмуьр ийизвай кьилин куьче тир барятинская куьчедал чка гьакьарзавай гуниб мугьманхана кинотеатр прогресс са шумуд туьквенар ва са аптека алай гила магьачкъала шегьерда госбанк центробанк рф алай чкадал вилик карвансарай акъвазнай амай кесиб куьчейра зулуз экъечӀиз тежер кьар гатуз зегьем ветӀер ва рукадин гъиляй жемятдин ял атӀанвай шегьердин юкьвайтӀуз кьацӀай яд ва шегьердин зир зибилар гьуьлуьз тухузвай хвал физвай шегьерда вирини вири агъзур ктаб хуьзвай са ктабхана авай амма алкогольдин хъвадайбур маса гузвай цӀудралди чкаяр авай шегьер цив таъмин тушир ва жемятди чпиз яд чамчахра гъизвай ватандин чехи дяведин йисара магьачкъалавидиз советрин союздин кьегьал тӀвар ганай дяведилай кьулухъ йисара шегьерда чӀехи дегишвилер хьанай йисуз магьачкъалада кьуд вини чирвилерин идараяр вуз авай дагъустандин гьукуматдин университет хуьруьн майишатдин институт гилан дагъустандин гьукуматдин хуьруьн майишатдин академия медицинадин институт гилан дагъустандин гьукуматдин медицинадин академия ва педагогикадин институт гилан дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университет умуми чирвилерин мектебар вири санал миллион ктабд фонд авай цӀудралди ктабханаяр лай пара кинотетрар авай м гьажиеван тӀварунихъ галай заводар машинар акъуддай заводар гилан авиаагрегат сепараторов дагэлектромаш алатар акъуддай заводар стекловолокно радио алатар акъуддай заводар эльтав интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр революциядин женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни консерврин комбинат ва мсб хьтин кеспиятдин объектар кардик квай ссср дин чукӀун перестройка экономикадин реформаяр ва базардин майшатдин системадал элячӀун себеб яз асул гьисабдалди гьамиша дяведин кеспиятдин комплексдин заказар кьлиз акъудунал алахънавай магьачкъаладин кеспят лап усал гьалдиз атанай гьасилат агъуз хьунин яргъи девир й йисарин къене давам жезвай гьа береда кас кӀвалахдив таъминарзавай стекловолокно заводда гила кас кӀвалахзава эльтав завод алатар акъуддай завод радио алатар акъуддай завод дагэлектромаш завод интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр революциядин женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни консерврин комбинат кӀев хьанай ва абур алай чилер дараматар эцигуниз вуганай маса кеспиятринни эхир ихьтин хьанай эхиримжи цӀуд йисан къене шегьер пара дегиш хьана шегьердин бюджет зарб камаралди гзаф жез эгечӀнай месела шегьердин бюджетдиз къвезвай налогрин такьатар йисан млн рубльдилай йисуз млн рубльдал кьван хкаж хьана вири урусатда гьар йисуз кьиле тухузвай урусатдин виридалайни абад шегьер конкурсда магьачкъала йисуз й чка йисуз й чка йисуз й чка йисузни й чка кьунай эхиримжи йисара магьачкъалада рекьерин шегьердиз гьахьунин магистралрин шегьердин тарихдин патан цӀийика хъувун патахъай зурба кӀвалахар кьиле фенай аллеяяр бульвар гуьлуьн кьер кьулан ва университетдин майданар цӀийика хъувунай ак гль вирин къерехда аялрин аттракционар галай цӀийи парк туькӀуьрнай йисуз метр яргъивал авай цӀийи рекьелай элячӀдай рехъ туькӀуьрна кардик вуганай къе магьачкъала кеферпатан къавкъаздин ва са тӀварцӀин федерал округдин культурадин экономикадин ва илимдин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я ина урусатдин илимрин академиядин дагъустандин центр ва кьван илимдинни чирна жагъурунрин институтар ава магьачкъалада умуми чирвилерин мектебар ава абурукай гимназиядиз колледжриз ва лицейриз элкъуьрна вини дережадин чирвилерин идара кардик ква абурукай дагъустандин гьукуматдин университет кеферпатан къавкъазда виридалайни чӀехиди я вини дережадин чирвилерин идарайрин филиалар лай пара аспирантураяр гьукуматдиз талукь тушир вини чирвилерин идараяр ва филиалар кьулан дережадин пешедин мектебар кӀвалахзава шегьерда алай аямдин тӀалабунриз жаваб гузвай кинотеатр ава республикадин метлеб авай ктабханаяр милли ктабхана а с пушкинан тӀварунихъ галай жегьилрин ктабхана аялрин ктабхана ва филиалар авай шегьердин ктабхана кардик ква лай пара телерадиопрограммаяр малуматрин агентствояр кардик ква журналар ва шегьердин газетар чапдай акъатзава къвезмай аямда шегьер туриствилин юкь хьиз вилик тухудай планар ава виридалайни зурба масштабдин планрикай сад магьачкъаладин къвалаг курортдин лазурный берег шегьер эцигун я шегьер дагъустан республикадин рагъэкъечӀдай пата каспи гьуьлуьн къерехдал тарки тау сувунни каспи гьуьлуьн юкьва авай шуькӀуь аран зулал ала алатай чӀавуз и чкадиз дагъустандин дегьлиз лугьузвай шегьердайтӀуз талгинка ва тарнаир вацӀар авахьзава шегьер кефер патай кьибле патаз октябрь революциядин тварунихъ галай каналди кьве кӀарзава шегьердин къене авай вирер вузовское ак гль грязевое шегьердин климат юкьван гьалдин чими континентал я гатуз чими жезва гатуз юкьван гьисабдалди вацран температура йикъан къене максимум чимивал градусдив агакьзава кьуьд пара хъуьтӀуьл я хъуьтӀуьн береда юкьван гьисабдалди йикъан температура йифиз нулдилай агъуз жезва йисан къене юкьван гьисабдалди мм къвалар къвазва гьавадин гекъигай ламувал хъуьтӀуьз июль ва август варцара тешкилзава адет тирвал югъ давам жезвай гатун береда алахьай йикъарин кьадар максимумдив агакьзава магьачкъала кеферпатан къавкъаздин федерал округда виридалайни пара агьалияр авай ва урусатдин фад чӀехи жезвай шегьеррин сиягьда кӀвенкӀве аваз физвай шегьеррикай сад я йисариз килигна магьачкъала шегьердин агьалийрин динамика магьачкъала гзафмиллетрин шегьер я ина дагъустанда уьмуьр ийизвай саки миллетрин векилар ава шегьерда гьардаз чпин хайи чӀал авай чара чара халкьари уьмуьр ийизва гьавиляй жемиятдин къене чара чара миллетрин векилри сад садахъ галаз рахуна урус чалакай менфят къучузвайди я урус чӀалан метлеб чӀехи тирвиляй ам магьачкъалавийрин гьар йикъан уьмуьрдиз гзаф дегьнедиз гьахьна ва нагьакьан кар ам я хьи хайи чӀал рикӀелай алудна хзандин къене урус чӀалал рахуниз элячӀнавай хзанрин кьадар йисандавай пара жезва жегьил несилрин арада и процесс лап къати физва магьачкъаладин агьалидин чӀехи пай суни мусурманар я шегьердин кьилин мискӀин тир юкьван жуьмя мискӀин имам шамилан проспекдал ала орджоникидзедин куьчедал магьачкъаладин епархиядиз талукь тир пак марьямдин кьилин клиса ава ермошкинан куьчедал чувудрин синагога ава гьакӀни магьачкъалада иридлагьай йикъан адвентистрин клиса ава шегьер пуд райондиз пай хьанва гьавадин рекьер кьведра советрин кьегьалдин тӀваруниз лайих хьанвай дагъустанви машгьур лтчик амет хан султанан тӀварунихъ галай магьачкъала шегьердин уйташ аэропортди дуьньяда ва урусатдин къене рейсар кьиле тухузва ракьун рекьер кеферпатан къавкъаздин ракьун рекьерал магьачкъаладин кьве станция ава махачкала порт ва махачкала сортировочная вокзалдайтӀуз кьиле физвай маршрутар шегьеррин арада физвай маршрутар магьачкъала сагъардай санаторияр авай туризмдин чӀехи юкьварикай сад я чими гьавадиз ва кутугай геомагнитизмдин дережадиз килигна шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи санаторияр ва сагърунин центрар ава марс кьуд лагьай планета ракъинин системада ракъинхъай ва ирид лагьай еке виляй планета ракъинин системада планетадин заланвал залан виликай ччилин чилиз виридалайни мукьва планета я чилиз виридалайни пара ухшар авай планетайрикай я адан диаметр км я чилелай ирид сефер гъвечӀи я марсдиз кьве тӀебии галайди спутник ава фобосни деймос грек чӀалай кичӀевал ва зегьле ракъурдай кичӀевал лугьудай гафар язва ибур аресан кьве гададин тӀварар я абуру чпин бубадихъ галаз санал дявеяр тухузвай тир абурун кьадар акьван екеди туш фобос км деймос км гьакӀни абурун кӀалуб чӀуруди я марсдин вичин юлдашрик фобосни деймос ква абур кьведни америкави астроном асаф холла йисуз ахъайнавай фобосахъни деймосахъ чӀуру жуьре авайди я са фикирдай абур марсдин чӀугвунин къуватди мукьвуг гъанвай астероидар я мегьамед эфенди ярагъ мегьамед йисуз вини ярагъ хуьре дидедиз хьана йисуз гуниб райондин согратль хуьре рагьметдиз фена кеферпатан къавкъазда суни мезгьебдин муьридизм рекьин бине кутур кас вири дагъустандинни чечнядин имамрин муаллим чехи философ лезгийрин гьакни дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датана женг чугур кас накшбанди тарикъатдин муршид къази мегьамед ва имам шамилан муаллим къавкъаздин халкьар пак дяве тир гъазаватдиз сифте яз эверайди мегьамед ярагъви тир мегьамед эфенди йисуз куьре округдин гуьне наибвилин вини ярагъ хуьре лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай мегьамед эфендидин паб айшат ахцегьви магьарам эфендидин руш тир абуруз пуд аял авай гьажи исмаил исхак ва руш гьафисат гуьгъунлай гьафисат имам къази мегьамедаз фенай мегьамед ярагъви йисуз аваррин согратль хуьре рагьметдиз фенвай адан сур къе пир я диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай гуьгъуьнлай ам согратль ва аракани хуьрера авай чехи алимрин шакуртвилик квай адан муаллимар а чавуз гзаф машгьур тир сейид хъачмазви сейид шиназви гьасан кудатливи ва ахцегьви магьарам эфенди тир келунар акьалтайдалай кьулухъ мегьамед ярагъви вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чалан теологиядин логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечнай гуьгъуьнлай дагъустандинни чечнядин имамар хьайи къази мегьамед ва шейгь шамил бухарадай тир хас мегьамед ва къази къумухви жамалдин мегьамед эфендидин шакуртар тир мегьамед эфендидин ва адан терефдаррин кьилин къаст урусатдин империядихъ галаз женг чугун паталди вири къавкъаздин халкьар сад авун тир ада тухузвай сиясатди вири къавкъаздиз ва гьакни къеце патаз чехи таъсир ганвай мегьамед эфенди йисуз м мавраеван типографияда чапдай акъатай асарал ас ярагъи ктабдин кирам тир ктабда мегьамед эфендиди вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай идалайни гъейри ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатар поэмаяр гьалтзава мегьарамдхуьруьн район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь мегьарамдхуьр хуьр я район дагъустан республикадин лап кьибле пата ала кефер патай стал сулейман кьурагь ва дербент районрихъ галаз рагъакидай патай докъузпара ва ахцегь районрихъ галаз кьибле патайни азербайжан республикадихъ галаз са сергьятра ава рагъэкъечдай патай район каспи гьуьлуьн ятари чуьхуьзва райондин лап рагъакидай патан чилер къавкъаздин кьилин циргъинин сувари кьунва рагъэкъечдай падни тамари райондин чилерин майдан км я кьилдин администрациядин тек хьиз мегьарамдхуьруьн район йисуз арадал атанвай йисуз мегьарамдхуьруьн район кьасумхуьруьн райондихъ гилигнай йисуз чара хьанвай йисуз мегьарамдхуьруьн райондин храхуба ва урьянуба лезги хуьрер ва абурун эгьлияр азербайжандин хъачмаз райондиз маса хганай йисариз килигна мегьарамдхуьруьн райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар ва хуьр акатзава мегьарамдхуьруьн райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава миграгъ къемер тахминан виш йисан сифте кьилера миграгъ хуьре уьмуьр авур лезги шаир ашукьрин манийрай чаз малум тирвал миграгъ къемер мазан ашукь лакӀаб алаз твар акъатнай шаир тир миграгъ къемер девлетлу тӀвар ван авай хзанда дидедиз хьана адан диде къарабагъдин эрмени бубани миграгъви лезги тир къемераз араб чалалди вичин вахтунин виниз тир дережадин чирвилер къачудай мумкинвал хьана ада вичи туькӀуьрай эсерар араб гьарфаралди кхьидай ва бубадин чуьнгуьрдихъ галаз вичин юлдаш рушар кӀватӀ хьанвай чкайра межлисра мелера лугьудай ада туькӀуьрай эсерар сиверай сивериз физ кӀел кхьин чидай ксари чпин кӀватӀалра кхьиз лезги халкьдин арада чкӀана иллаки мазанрин сиве меце гьатна абурукай са кьадарбур чавни агакьнава миграгъ мардали лезги шаир миграгърин хуьре асваран хзанда дидедиз хьана ада вири вичин яргъи уьмьурда дерзичивал ийиз хизан хвена самур ва куьре дерейра къуба пата мардали тефей хуьр бажагьат жагъин гзаф йисар ада шаир кесиб абдуллагь хайи хуьр тир манкъулида акъудна мардали савадлу дуьньядикай хабардар рикӀ михьи анихъ галай инсандикай хабар кьадай кас тир вичин рикӀ тӀар ва я шад авур вичиз таъсир авур крарикай ада чӀалар туькӀуьрдай жемятдиз уста мардалидин чӀалар бегенмиш тир вучиз лагьайтӀа адани етим эмина ахцегь гьажиди малла нуриди ва маса лезги шаирри хьиз зегьметчи инсандин дерди гьалдикай гьа аямдин татугайвилерикай кхьизвай уста мардалиди вичин чӀалар жуьреба жуьре месэлайриз бахшзава абурун арада мугьуббатдин яшайишдин насигьатдин ва сатирадин эсерарни гьалтзава уьмьурлух вичин зегьметдал яшамиш хьайи ва халкьдиз къуллугъ авур уста мардали йисуз кечмиш хьана шаирдин чав агакьай эсерри революциядлай виликан лезги литература мадни девлетлу ийизва мирикина ва ика йифен маймун ва ика пудцаралай дурукул жуьре некхвазайбур хзандин винел гьяркьуьнер алай маймунрин джендекдин йаргъивал см тумун йаргъивал см бедендин заланвал кг чехи пай бедендин ва тумунин ранг муьрхъуь рагъул чъин ва гардан экуьди вилер гзаф эке йа амма йифин уьмуьр тхузвай виляй бици элкънай кьил бици йапар ахъайнавай кеник нер хлер къакъуднавай гзаф шкуь цлал масса амерекан маймунралай бици кирер тик акъвазнавай атунин сарар йалхьанвай джендек хътуьл сар алай йаргъи кьулух квачер галкнин тижезвай тум незва тарцин бегьер ва пешер пепейар нуькрен какаяр нуьквер ва кьуркьу лифрл йашамиш ва гъуьрчез бици мехелрал йашамиш тарцин хъалхъамра жезва дишида йиса са шараг хазва кенин америкадин тамара гьалтзва москва урусатди федерациядин кьилин шегьер федерациядин мана метлеб авай шегьер юкьван федерал округдин административ юкь москва вилаятдин юкь амма адак акатзавач агьалийрин кьадардал гьалтайла урусатдин виридалайни чӀехи шегьерни субъект европада виридалайни чӀехи шегьер я тамамвилелди европада алай шегьеррикай дуьньяда виридалайни чӀехи шегьеррин цӀудак акатзава москвадин шегьердин агломерациядин юкь я москвадин чӀехи князвилин урусатдин пачагьвилин урусатдин империядин лагьай йисаррин къене советрин урусатдин ссрг дин тарихдин кьилин шегьер я кьегьал шегьер тӀвар хьузва москвада урусатдин федерациядин федерал гьуькуьмвилин органар конституциядин суд квачиз чара уьлквейрин посольствояр чӀехи пай урусатдин коммерциядин тешкилатринни жемят садхьунрин штаб квартираяр ала шегьерда чкадин вичи вичи ийидай идарайрин система тешкил хьана москва тӀвар алай вацӀал рагъэкъечӀдайпатан европадин кьулувилел волгани ока вацӀарин арада ала федерациядин субъект яз москвани калуга вилаятрихъ галаз сергьятра ава москва урусатдин чӀехи мана метлеб авай туриствилин юкь я москвадин кремль яру майдан новодевичий монастырь церковь вознесения в коломенском юнескодин виридуьньядин ирсинин сиягьдик акатзава гьакӀни москва чӀехи мана метлеб авай транспортдин тӀвал я шегьердин игьтияжриз къуллугъ ийизва аэропортди ракьун рекьин вокзалди вацӀун портди атлантикни кеферпатан муркарин океанрин бассейнрик акатзавай гьуьлерихъ галаз вацӀун алакъаяр ава лагьай йисалай инихъ москвада метрополитенди кӀвалахзава москвади урусатдин европадин паюнин юкьван пата окани волгъа вацӀарин арада смоленск москвадин кьакьанчил рагъакӀидай пата москва вацӀунни окадин кьулувал рагъэкъечӀдай пата ва меерадин агъачил кьиблединни рагъэкъечӀдай пата сад садахъ агакьнавай чкада мукь кьунвайди я лагьай йисуз шегьердин сергьятар дегиш хьайидайлай кьулухъ шегьердин чилин кьадар км я абурун пуд паюникай са пай км тупӀалдин автомагистралдин къене ава мтар амай км адан къеце пата гьуьлуьн дережадилай виниз тир юкьван гьалдин кьакьанвал м я виридалайни кьакьан тир мукь м ам теплостанская кьакьанчилел алайди я виридалайни аскӀан тир мукь беседрин муьгъерин патав москва вацӀ шегьердай экъечӀзавай мукьа гьуьлуьн дережадилай виниз и мукьан кьакьанвал м я пара зурар авай чилер квачиз мтар дин къене москва кефердин патай кьибле патаз километрдал яргъи хьанва мтар дин къеце пата километрдал рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз км шегьерди москва вацӀун кьве къерехда мукь кьунвайди я адан юкьван тир авахьуна и вацӀалай гъейри шегьердин чиляй тӀуз са шумуд цӀуд вацӀ авахьзава москвадин агъавацӀар абурукай ири тир ибур я сходня химка пресня неглинная яуза ва ниенка чапла патан агъавацӀар а также сетун котловка ва городня эрчӀи патан агъавацӀар пара бицӀи вацӀар неглинная пресня ва мсб шегьердин къене коллекторра аваз авахьзава москвада пара маса ятаргнарни ава далай виниз гьурни са шумуд вир москва пудлагьай сятинин чӀулуна авайди я москвада ишлемишзавай чӀав халкьарин арада авай стандартралди москвадин чӀав хьиз къалурзавайди я лагьай йисан лагьай баскӀумдалай гатӀумна гьакӀни москвадин юкьварра юкьван гьалдин астрономиядин нисини диз жедайди я москвадин климат юкьван гьалдин континентал я сезондалай сезондиз лап дегиш жедай кьуьд далай агъуз юкьван гьалдин югъни йифен температура авай девир юкьван гьисабдалди цӀехуьл вацран кьведлагьай цӀуд йикъалай лагьай цӀехуьл ибне вацран кьведлагьай цӀуд йикъал кьван лагьай ибне жедайди я йикъан температура гургутӀдалай виниз тир къалунив лагьай ибнедиз хкведайди я календардин хъуьтӀуьн девирдин къене кӀеви къай авай дал кьван кьериз дал кьван авай йифен температура яргъал чӀугун тавур югъ девирар малум жезвайди я акӀ ятӀани фундукӀ вацрааз ва гьер вацран сифтедиз мукьвал мукьвал чимивал жедайди я температура далай дал кьван яни адалай виниз агакьдайди я бязи чӀавуз ни жедайди я вднх метеостанциядин малуматралди лагьай йисаррин арада йисан виридалайни мекьи варз эхен адан юкьван гьалдин температура я элячӀунин сезонар лап куьруьбур я бязи чӀавуз нава вацран сифте паюниз саки гатун температураяр къейдзава гьа са чӀавуз тӀул вацран эхирдиз кьамуг вацран сифте паюниз мекьер ахлукьзава гад далай виниз йикъан температура авай ва далай виниз юкьван гьалдин югъни йифен температура авай девир тӀул вацран пудлагьай цӀуд йикъалай лагьай тӀул пахун вацран эхирдалди лагьай пахун жедайди я мукьвал мукьвал йикъан температура далай виниз жедайди я гатун сезондин къене юкьван гьисабдалди юкъуз жедайди я лагьай йисуз вацран къене эхиримжи йисан къене температура дал кьван сеферда агакьна абурукай лагьай йисуз виридалайни чими варз чиле я лагьай йисаррин арада адан юкьван гьисабдин температура тир йисан къене москвадани адак ккӀанвай чилера мм атмосферадин къвалар къвазавайди абурукай чӀехи пай гатун периоддал гьалтзавайди я къаваларин дережа лап чӀехи диапозондин къене дегиш жезвайди я абурун чӀехи кьадар месэла лагьай йисан чиледиз мм къвана ва я тӀимил кьадар месэла лагьай йисан чиледиз анжах мм къвана мумкин я экуьнин йикъан яргъивал сят декьикьадалай лагьай фундукӀдиз сят декьикьадал кьван юзазвайди я горизонтдин дережадилай виниз ракъинин максимум тир кьакьанвал далай лагьай фундукӀдиз дал кьван лагьай кьамугдиз юзазавайди я ракъини цӀапрап гунин юкьван гьисабдин кьадар сят я лагьай йисаррин арада юкьван гьисабдалди далай виниз сят тир москвада чилин циферни марфадин тӀурфанар пара жедай вакъиа я са вахтара москвада адет тушир тӀебиатдин вакъиаяр жедайди я месэла ихьтинбур тӀурфанар кӀеви юргъар гужлу алчудардай гарар лагьай йисан кьамуг вацран лагьай йикъалай лагьай юкъуз элячӀзавай йифиз москвадал адан вири тархдин къене виридалайни гужлу тӀурфан атан аватна москвадик округар районар ва хуьрер акатзава москва уьлкведин виридалайни чӀехи улакьдин тӀвал я шегьер ракьун рекьеринни федерал автомагистралрин чилин лап юкьвани юкьва ава лагьай йисуз пассажирар тухунин къимет эцигунин кьадар млрд кас тир шегьердин къене пара жемятдин улакьдин жуьрер вилик фенвайбур я лагьай йисалай инихъ метрополитенди кӀвалахзава жемятдин улакьди вири пассажирар тухудай кьадардикай ийизва москвадин территорияда халкьарин арада авай внуково ва остафьево аэропортри мукь кьунвайди я гьакни шегьердин агьалийри ва мугьманри москва вилаятдин территорияда мукь кьунвай домодедово чкаловский шереметьево халкьарин арада авай аэропортрин къуллугъар ишлемишзавайди я аэропортив автоулакьдалалди агакьиз жедайди я гьакни экспрессрикай менфят къачуна абур ракьун рекьин вокзалрай экъечзавайди я киевскийдай внуково аэропортунал кьван белорусскийдай шереметьево аэропортунал кьван ва павелецкийдай домодедово аэропортунал кьван шегьерда аэровокзалди квалахзавай тир амма с лагьай виш йис эгечдайлай кьулухъ ада гьакъикъатда яз вичин асул везифа квадарна адан дараматар алишверишдин мукьар патал арендадиз вугана лагьай йисан гьалдиз килигна аэровокзалдин дараматда анжах ракьун рекьин ва авиациядин билетар маса гузвай кассайри квалахзавайди я статистикадив кьурвал москвада миллиондилай пара велосипедист ава гьакӀ ятӀани садлагьай велосипедрин рехъ кьилин шегьерда анжах лагьай йисуз арадал атана лагьай йисуз велотрассайрин яргъивал километрдал кьван агакьна пара километрар авай маршрутар кваз мисал патал барклаян тварунихъ галай куьчедилай гатӀумна фили паркдай тӀуз крылатское метродин станциядал кьван км музеон паркдилай парк победы комплексдал кьван км гатун чӀавуз велосипедар кирида вугудай станцийри кӀвалахзава абурун кӀвалах банк москвыди туькӀуьрзава гьакӀни пара кьилдин кирида вугудай къуллугърини кӀвалахзава москва дуьньядин ири илимдин юкьварий сад я ина пара илимдинни ахтармишдай институтар ава абуру квалахзавай хилер ибур я хвехинин энергетика микроэлектроника космонавтика ва мсб садлагьай илимдин ахтармишунар москвада лагьай йисалай гатумна тухуз эгечна лагьай виш йисуз университдив урусатдин тарих медицина физика урус чал ва маса илимар чирдай илимдин капалар арадал акъатиз эгечна лагьай виш йисуз москвада кьилдин хилерин илимрин идарайрин чил туькуьриз эгечна москва виригалкдин минерал хам малдин институт жуковский тварунихъ галай юкьван аэрогидродинамикадин институт юаги карпован тварунихъ галай физикадинни химиядин институт л я карпован тварунихъ галай химиядин институт москвадин алакъадинни информатикадин техникадин университет курчатован тварунихъ галай атомдин энергиядин институт теориядинни экспериментдин физикадин институт ва мсб арадал акъатна шурайрин чавуз москвада академиядин чил кват жез гатумна туькуьрнавай ва москвадиз акъуднавай академиядин идараяр ибур я ленинан тварунихъ галай виригалкдин хуьруьн майишатдин академия ссрг дин илимрин академия ссрг дин иа дин президиум ленинграддай иниз лагьай йисуз акъудна ссрг дин медицинадин илимрин академия ушфср дин педагогикадин илимрин академия москва урусатдин чехи метлеб авай маарифдин юкьваррикай сад я уьлкведин садлагьай кьакьан дережадин маарифдин идара славянни грекни латин академия туькуьрунилай гатумна шегьерда лап пара чирвилер гудай объектар кват хьана шувалованни ломоносован инициативадиз килигна лагьай йисуз урусатдин виридалайни цуруни твар ван авай тир москвадин университетдин бине кутуна москвада кьван библиотека ава абурун арада урусатдин виридалайни цуру жемятдин библиотека москвадин гьукуматдин университетдин илимдин библиотека ва уьлкведин виридалайни ири ктабар хуьдай мукь урусатдин гьукуматдин ленинан библиотека ава нью йорк асш дин виридалайни чӀехи шегьер я дуьньядин виридалайни чӀехи агромерациядикай садак акатзава шегьердин агьалийрин сан гьисаб кас агломерациядин млн кас я шегьер атлантик океандин къерехал нью йорк штатдин рагъэкъечӀдай пата ала лагьай виш йисан сифте кьиле шегьер голландиядин колонистри диб эцигнава лагьай йисал кьван адаз цийи амстердам лугьузвай тир нью йорк райондикай боро бронкс бруклин куинс манхэттен статен айленд ибарат я асул тир килигуниз лайих авай чкаяр манхэттен борода ава абурукай тарихдин цавчухварар эмпайр стейт билдинг крайслер билдинг рокфеллер юкь вулворт билдинг художестводин метрополитен музей метрополитен опера соломон гуггенхайман музей живопись америкадин тебии тарихдин музей динозаврин скелетарни планетарий кьиса тир челси отель смт дин штаб квартира гарлем нью йорк дуьньядин лап чӀехи мана метлеб авай финансрин сиясатдин экономикадинни медениятдин юкь я нью йорк борояр акатзава гьар йисуз нью йоркда пахун вацран эхирда мара вацран сифте кьиле теннисдай асш рин ахъа чемпионат тухузава им чехи шлемдин турнирар теннис теннисдай чехи шлемдин сериядин кьуд турниррикай эхиримжиди я нью йоркдин стхавилин шегьерар формалиствилин юлдаш шегьер нумраяр система гьарфарин буквы нумраяр кхьин паталди слов числовые знаки гаф нумра килиг тавуна къалурда цуд ихьтин алфибдин знакар ава мадни гзаф жуьре алфибар римские нумраяр цуругудрин жуьре маярин нумраяр от до стандартные европейские арабские восточно арабские деванагари бенгальские гурмукхи гуджарати ория тамильские телугу каннада малаяли тайские лаосские тибетские р бирман кхмер монгол лимбу пакистан михьибурун чил ни тӀвар яргъидаз исламвилин халкьдин республика пакистан ислами джумхурийе пакистан азияда гьукумат пакистан йисуз британиядин индиядин майдан пайюнин нетижада арадал атана кьибле патай аравиядин гьуьлуьн ятари кьунва ирандихъ кьиблени рагъакӀидай патай афгъанистандихъ кефер ва кеферни рагъакӀидай патай китайдихъ кеферни рагъэкьечӀдай патай ва гьиндиядихъ рагъэкьечӀдай патай са сергьятра ава сергьятрин вири санлай яргъивал индия км афгъанистан км иран км китай км пакистан агьалийрин кьадардал гьалтайла дуьньяда ругуд лагьай чкада ава мусурманар гзаф кьадарда авай млн кьван кас индонезиядилай кьулухъ кьвед лагьай гьукумат я ч э в агъзур йисар вилик пакистан инсаниятдин виридлай дегь хараппа цивилизациядин юкь тир ч э в агъзур йисара пакистандин чилериз арияр кьуч хьана ацукьнай ч э виш йисара ина чӀехи къуват авай кушан империя арадал атанвай буддизм гегьеншардай садлагьай къул ч э виш йисарлай гьукуматдин къене ислам дин гегьенш жез эгечӀнай виш йисан юкьвара ина кьилел газневидарни гуридар аваз чӀехи мусурман гьукуматар арадал акъатиз хьанвай виш йисуз пакистандин чилер англиядин кьушунрин паталай кьуна британиядин гьиндиядик кутунвай мусурман гьукуматдиз бине эцигун паталай женг тухузвай ругьани лидер зари мусурман лигадин кьил сепаритиствилин гьерекатдин лидеррин организациядин кьил икбал тир садлагьай сеферда йисуз ада мусурман гьукумат туькӀуьриз теклифнавайди гьа икбал тир и гьукуматдиз пенжаб синд кеферни рагъакӀидай сергьятдин провинция ва белужистан акатнавай виридалайни регьятдиз гъавурда гьатдай спортдин жуьреяр поло крикет векьин хоккей пакистандин векьин хоккей хкянавайди пуд сеферда олимпиядин чемпион ва й йисан париж франциядин кьилин шегьер миллиондилай пара ксар ава гьукуматдин культурадинни экономикадин юкьв я кефер рагъэкъечӀдай патай авай париж иль де франсдик квайди я сена вацӀун къерехрал дуьньядин культурадин юкьварикай сад я париждин округар вири статистика париж ч э в виш йисан юкьва эцигнавайди тир кельтрин лютеция тӀвар алай хуьруькай а хуьр кельтрин халкь паризиярринди тир вични къенин сите тӀвар алай островдал авай лютециядин тӀвар сифте сефер юлий цезарьди кьунвай къенин париждин тӀвар гьа халкьдикай атанвайди я римвийриз а хуьр къачуз кӀанзвай са сефер гьалтни авуна адал ахпа й йисуз ч э в абур мад гьалтна лютециядал паризийри чпин хуьр кана вири муьгъвер цкӀирна римжувари абуруз туна гьа остров чпини сена вацӀун члахъ патал цӀийи шегьер эцигна ана абуру термаяр эцигна форум амфитеатр рим империяда шегьердихъ еке къуват авачир филипп августан чӀавауз шегьердин хуьнвал кӀиви авунвай й йисуз сенадин эрчӀи пата шегьердин цлар эцигнавай й йисуз эрчӀи пата гьа чӀавуз париждилай рагъакӀидай патахъ лувр къала эцигнавай садлагьай сеферда париждин гербдин твар виш йисуз кьуна йисуз карл королди тестикьарна къалхандин каник авай яру чуьлда гимишдин лепейрал алаз физавай елкен алай гимишдин гимидин суьрет чугуна вини авай вилида къизилдин лилияр вад минара авай къизилдин таж кьилел алай къалхан зейтунд ва мегъуьн ттарарин хилери элкъуьрна кьуна абурун бинейра виш йисуз тестикьарнавай латин чалал кхьей ам галтадзава амма ада цин каник ягъзавач лугьудай девиз алай гимишдин лента храна лентадин каник пуд орден ава дяведин хаш гьуьрмет авай легиондин орден ва хиласвилин орден франциядин гьуьлуьн къерехда авай шегьеррин гербрал гегьеншдаказ чканвай гимиди париж вацун порт хьиз арадал акъатун къалурзава къизилдин лилияр капетингрин династиядин эмблемадиз талукьзава гьа чавуз шегьер франциядин меркез хьана париждин пайдах вич язва кьве вертикал тир вилини яру рангар авай зулукай ибарат тир квадрат тир парча рангар виш йисалай гатумна квалахарзава париждин мэриядин логотип вич язва вилини яру ранг авай горизонтал тир зул адан эрчи къерехдив гим ала вили фондал лацудал кхьей париждин мэрия лишан ала лагьай виш йисан къене ва садлагьай дуьньядин дяве акьалтдалди париждин агьалийрин сан гьисаб чехи хъижезвай тир тарихдин вини кьилив лагьай йисуз агакьна млн кас и кьадар кьведлагьай дуьньядин дяве акьалтдалди амукьзавай тир амма лагьай йисарилай гатумна садлагьана тимил хъижез эгечна лагьай йисуз агьалийрин сан гьисаб миллиондал кьван агакьна лагьай йисарриз агьалийрин кьадар чехи хъхьана ам парани пара аялар хунин кьадар чехи хъхьунин нетижада хьана жегьилрин чехи пай малум жезва пенсионерар кьилин шегьердай провинциядиз ва уьлкведин юкьван патариз куьч хьунин нетижада смт дин малуматрив кьурвал лагьай йисуз париждин агломерациядин агьалийрин сан гьисаб млн кас тир евростатдин малуматриз килигна лагьай йисарин арада париждин урбан зонадин агьалийрин сан гьисаб кас тир антик чавара ва юкьван виш йисарра пара кьадардин дявейрин эпидемийрин ва массайрин гишинвилин гъиляй пара вахтара агьалийрин сан гьисаб садлагьана тимил хъижезвай тир мисал патал холерадин эпидемия хьайи вахтунда лагьай йисуз агъзур кьван кас кьена агъашегьерра абур гегьенш хъхьунин нетижада лагьай йисуз млн кас яшамизавай тир лагьай йисуз млн кас парижда лап пара шегьердин вири агьалийрикай паб тагъанвайбуру гъуьлуьз тефейбуру уьмуьр гьалзава адетдин париждин хзан касдикай ибарат я аялар хунин вири жем коэффициент я париждин хзанрикай чехи паюниз тек са аял ава лагьай йисуз аялар хунин коэффициент кьиникьин коэффициент тир ак хьайила агьалийрин тебии артух хьун умуми артух хьун я вири агьалийрикай христианар я ди чеб католикар яз гьисабзава абурукай чехи пай латин адетдин католикар сабур эрменринни византиядин адетрин терефдарар я мусурманар ва лугьудай округ кват хьана лагьай округда чка кьунвай париждин мискинди лагьай йисалай гатумна квалахзава вири санлай парижда католикрин жемят абурулай гъейри православиедин клиса синагога парижда чувуд яшамишзава мискин гзаф пай суьнни мусурмандин патал ва гижон куьчедал чка кьунвай эрменрин апостолрин клиса ава ражаб амирханов садлагьай лезги публицист ва шаир гьикаятчи ражаб амирханова йисара петербургда акъатзавай дагъустандин ярар ва мусурманрин газет газетриз са жерге макъалаяр чи зайифвал илим шаирдин кьиникь дагъустанвидин къейдер ва мсб акъудна и газетрин хсуси мухбир яз р амирханова лезги халкьдин ва бакудин фялейрин четин гьалдикай ахъадаказ кхьена зегьметчи халкьдиз кӀелун кхьин чируниз ва девлетлуйрин пацукай азад хьуниз эвер гана заз азадвал ва кӀел кхьин виридалайни багьа я малумарна мухбирди вичин са макъалада р амирханова лезги литературада садлагьай гьикая шакӀуртдин чар кхьена ам йисуз урус чӀалал дагъустандин ярар газетдиз акъудна ражаб амирханова лезги публицистикадин ва гьикаятдин бине кутуна ам йисуз залан азардик рагьметдиз фена хайи ахцегьа кучукнава рига латвиядин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер я прибалтикадин гьукуматрин виридалайни чехи шегьер я агьалияр кас я латвиядин экономикадин сиясатдинни медениятдин юкь я шегьер даугава вацун кьве къерехал вац ригадин заливдиз акахьзавай чкадилай яргъа тушир чкадал ала лагьай йисуз диб эцигна пара чаван къене рига ганзадин шегьер тир ина чара чара стилрикай акатзавай дараматар цуру шегьердин юкьван виш йисарин архитектурадилай модерндални алай чаван архитектурадал кьван мукьвал ала рига урусатдин империяда виридалайни чехи портрикай зурба мана метлеб авай промышленностьдин коммерциядинни медениятдин юкьварикай сад тир рига шегьердин тарихдин юкь юнескодин виридуьньядин ирсинин сиягьдиз кутунва лагьай йисуз рига европадин медениятдин кьилин шегьер хьиз гьисабиз гатумна урусат урусатдин федерация куьрелди уф рагъэкъечӀдайпатан европада ва кеферпатан азияда алай дуьньядин виридалайни чӀехи гьукумат йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар кас я чилин майдан км я майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда садлагьай чкадал ва агьалидин кьадардиз килигна кӀуьдлагьай чкадал ала урусатдин виридалай чӀехи ва кьилин шегьер москва я гьукуматдин чӀал урус чӀал я урусат федератив тегьердин акахьай республика я гьукуматдин кьил президент я кьилиз акъудунин везифаяр урусатдин гьукуматди кьиле тухузва векилвилинни къанунар акъуддай орган урусатдин парламент федерациядин совет я ам гьукуматдин думадикай ва федерациядин советдикай ибарат я йисан лагьай тӀулдиз владимир путин урусатдин президентдин къуллугъдал ацукьна лагьай йисан январдиз михаил мишустин урусатдин гьукуматдин председательвилин везифадал атанай урусат федерациядик субъект ква абурукай вилаят республика край федерациядин метлеб авай шегьер автономиядин округ автономиядин вилаят хьтин субъектар я урусат вири санлай уьлкведихъ галаз са сергьятра ава им дуьньяда виридалайни чӀехи кьадар я къураматда урусат норвегия финляндия эстония латвия литва польша белоруссия украина абхазия грузия кьиблепатан осетия азербайджан казахстан китай монголия корея хьтин уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава япониядихъни асш дихъ галаз урусатдин гьуьлуьн сергьятар ава урусат гзаф миллетрин ва динрин уьлкве тирвиляй этнокультурадин чӀехи жуьреба жуьревилив девлетлу я агьалидин чӀехи пайди чеб православие мезгьебдиз талукьарзава гьавиляй православ эгьлидин кьадардиз килигна урусат дуьньяда кӀвенкӀве ава вири дуьньядин банкди гайи малуматрив кьурвал йисуз урусатдин къенепатан вири бегьер къвб трлн доллар тир им са касдал къвезвай доллар я кардик квай пулунин тек урусатдин рубль я урусат дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай космосдин уьлквейрикай сад я вичик ядердин яракьар гвай уьлкве яз алай заманадин дуьньяда чӀехи нуфус авай зурба гьукумат гьисабзавайди я урусат шумудни са тешкилатрик ква грек чӀалалди росия грек тӀвар кьунвай сифте гъиливкхьинар виш йисарин кьулариз талукь я и тӀвар византиядин император константин багрянородныйди кхьей мярекатрикай ва империя идара авуникай гъиливкхьинра русь уьлкведин тӀвар грек чӀалалди къалурнавай кирилл гьарфаралди и гаф сифте яз йисуз кардик кутунай виш йисарин къене урусрин ватан тир москвадин князьвал алай чилериз грек чӀалан таъсирдалди дегиш хьанай росия лугьузвай конституциядалди тайин хьанвай урусатдин чилерин майдан км я ам дуьньяда виридалайни чӀехи уьлкве я урусат тамамдаказ чилин кеферпатан паюнал евразия материкдал ала ада европадин майдандин млн км ва азиядин майдандин млн км кьунва урусатдин чилерин тамарал къвезва уьлкве лас ва кеферпатан муркӀарин океанрин ва гьакӀни балтик чӀулав азов каспи гьуьлерин ятари кьунва гьавиляй дуьньяда виридалайни яргъи кьер км урусатдиз ава уьлкведин юкьва авай урал сувари урусат европа ва азия патариз пайзава рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз урусатдин яргъавал км кефер патай кьибле патаз авай яргъавал км я са сергьятрал алай уьлквейрин кьадардиз килигна урусатди дуьньяда садлагьай чка кьазва къураматда урусат агъадихъ галай уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава норвегия финляндия эстония латвия литва польша беларусия украина гуржистан азербайжан къазахстан монголия китай кореядин халкьдинни демократиядин республика американи япониядихъ галаз урусатдиз гьуьлуьн сергьятар ава урусатдин чилерин дилай пара пай аранрал ва кьулу чилерал къвезва уьлкведин рагъакӀидай пад гегьенш рагъэкъечӀдай европадин кьулувилин сергьятрин къене ала кефеп патай кьибле патаз экӀя хьанвай урал сувари рагъэкъечӀдай европадин кьулувални рагъакӀидай сибирдин аран чара ийизва уьлкведин кьибле ва рагъэкъечӀдай патариз сувун рельеф хас я европадин лап кьибледа къавкъаздин кьилин цӀиргъер яргъи жезва ина урусатдин виридалайни кьакьан чка тир эльбрус сув хкаж хьанва адан кӀукӀун кьакьанвал метр туькӀуьрзава сибирдин кьибледа алтай сувар рагъакӀидай ва рагъэкъечӀдай саянар становдин сувар ва муькуь сувун системаяр экӀя хьанва сибирдин кефер патара ва яргъал рагъэкъечӀдай пата аскӀан суварин системайри винизвал ийизва лап рагъэкъечӀдай пата авай камчатка зур остров ва курил островар вулканрин зонаяр я ина лай пара вулканар гьисабнавайди я абурукай гилани кардик квайбур я камчатка зур островдал ключевская сопка тӀвар алай евразиядин виридалайни кьакьан вулкан ава адан кьакьанвал м я урусат дуьньядин цив бул тир кьадарда таъмин хьанвай уьлквейрикай сад я уьлкведиз дуьньядин масштабра зурба тир кьадарда хъвадай цин игьтиятар ава винел патан ятари уьлкведин майдандин кьунва гьа ятарин пай урал суварилай рагъэкъечӀдай пата алай чилерал къвезва уьлкведин кеспиятдин рекьера яд пара харжавайди я хъвадай цин виридалайни чӀехи гьамбарханайрикай сад уьлкведин рагъэкъечӀдай пата алай дуьньяда виридалайни дегьне тир байкал вир я адан майдан км я дуьньяда виридалайни михьи яд авай цин гьамбарханайрикай сад я адан кӀане авай къванер гьатта метр дегьнедай акваз жеда байкалдиз халкьдин арада урусатдин гевгьер лугьуда уьлкве жуьреба жуьре менфят авай мяденрив девлетлу я ина федерациядин саки вири регионра нафтӀадин ва тӀебиатдин газдин мяденар дуьздал акъуднавайди я иллаки газ ямал ненец автономиядин округда пара ава уьлкведин чилерин пара пай лежбервилиз виже текъведай чилер я идан себебар къати кьуьд ва чилер яргъалди цӀурун тавуна муркӀади кьун я урусатда хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуз жедай бере вирини вири варз давам жезва мисал паталди европадани асш да лежбервилин бере варз давам жезва гьакӀ ятӀани дуьньядин цан цуниз виже къведай чилерин ва чӀулав накьварин урусатдал къвезва урусат баренц карадин лаптевар рагъэкъечӀдай патан сибирдин чукоткадин беринг охотадин япон чӀулав азов балтикадин гьуьлерин ятари кьунва урусата авай вирер каспий гьуьл дуьньяда виридалай чӀехи вир ам учӀуди я а вирен патаг алай чилел урусатдин виридалай агъана авай чка ава м байкал дуьньяда авай виридалай дерин вир ва дуьньядин виридалай михьи яд авай чка ладога онега ва чуддин вир ва масабур дуьнядин виридалай яргъи вацӀар урусатда ава лена обь иртыш енисей волга амур дон кеферпатан двина тамамдаказ евразиядин кефер пата алай виляй уьлкве са шумуд климатдин зуларал ала ибур арктик субарктик хъуьтуьл ва са кьадар субтропик зулар я урусатдин чилерин чӀехи пай хъуьтуьл климатдин зулал ала климатдин жуьреба жуьревал чкадин рельефдикай ва океандиз мукьва ва я яргъал хьуникай аслу я уьлкведин рагъэкъечӀдай паталай тафаватлу яз рагъакӀидай пата европада тӀебиатдин зонайри сада сад нубатдалди дегишзава ина кефер патай кьибле патаз арктик баябанар тундраяр тамун тундраяр тайгадин тамар акахьай тамар кьери тамар чуллер ва кьурагь баябанар сад садан гуьгъуьналлаз къвезва рагъэкъечӀдай патахъ фирдавай климат континентал жезва ва са гьяркьуьвилел къвезвай тӀебиатдин зонайрин кьадар тӀимил жезва уьлкведин чара чара регионра юкьван гьисабдалди январь вацран температура июль вацран температура арада юзазва сибирдин ва яргъа рагъэкъечӀдай патан муркӀари кьунвай бегьер авачир чилери вири урусатдин пай туькӀуьрзава урусатда къейд авунай виридалайни вини температура йисуз калмыкиядин утта метеостанцияда къейд авунай июль вацра ина гьавадин чимивал див агакьнай идаз акси яз уьлкведа виридалайни агъуз тир температура якутиядин оймякон хуьре йисан хъуьтӀуьз академик сергей обручева къейд авунай тир температурайрин максимал тафаватдиз килигна урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала уьлкведин кеферда арктикадин ва тундрадин зонайра песец кеферпатан мирг полюсдин къуьр гьуьлуьн кицӀ морж лацу сев хьтин гьайванар гьалтзава тайгада машах сев росомаха лось хундуз горностай бурундук хаз тамун верч биши кьукь кӀекӀе кедровка хьтин гьайванри уьмуьр гьалзава пеш алай тарарин тамара чӀуран къабан мирг норка пара кьадар жуьре нуькӀвер ва хуьрлинкӀар гьалтзава приамурье ва яргъал рагъэкъечӀдай пад дуьньяда мад санани авачир кьери гьайван амурдин пеленг гегьенш хьанвай ареал я ина гьакӀни север миргер ва маса гьайванар ава чуьлдин зонадин гьайванрин сиягь кьифрен хзандиз талукь тир гьайванри сайгакри барсукри сикӀери гьажилеглег кьукь ва стрепет хьтин чӀехи нуькӀвери ацӀурзава къумадин баябанра миргер чакъалар къумадин пси ва чакъвалайдай гьайванар ава къавкъаздин регионда сувун цӀегь къавкъаздин мирг дикобраз кицӀ кафтар барс ва пара кьадар жуьре рептилияр гьалтзава урусатдин флорадик жуьре набатат акатзава абурукай жуьре дамарар квай набататар жуьре хьирхьамар хьтинбур жуьре цин набататар жуьре хьахьар ва жуьре къижийрин набататар я набататрив виридалайни девлетлу тир регионар къавкъаз жуьре набататар ва яргъа рагъэкъечӀдай пад жуьре набататар сибирдин арктик островар набататрив виридалайни кьит чкаяр я ина вирини вири кьван жуьре набататар экъечӀзава урусатдин пай тамари кьунва тамари кӀевнай чилерин вири санлай майдан млн гектар я уьлкведин майдандин чӀехивилиз ва вичихъ жуьреба жуьре тӀебиатдин зонаяр аваз хьуниз килигна урусатда гьайванринни набататрин алемар гзаф девлетлубур я лап кефер патан арктик баябанра чкадин гьайванрин асул тӀуьнрикай тир хьирхьамар полюсдин бубуяр лютикар экъечӀзава тундрада и набататрин сиягьдик бицӀи верхьин макъун ва цӀивелин тарар акатзава тамун тундрада нарат тарцин хзандиз талукь тир муьтквер кедр пихта ва даур лиственница хьтин тарар экъечӀзава са кьадар кьибледихъ къвердавай мегъуьн гийин гъверши гъулцин хьтин гьяркьуь пешер галай тарарин тамар эгечӀзава приамурьеда пара кьван кьери тарарин жуьреяр экъечӀзава ибур моголиядин мегъуьн тар маньчжуриядин гъверши тар ильм къарагъаждин жуьрейрикай сад хъархъун тарар я чуьлуьн ва чуьлни тамар акахьай регионра мегъуьн тамар жуьреба жуьре векьер ва къуьлуьн набататар экъечӀзава чӀулав гьуьлуьз мукьва тир субтропик регионра цак алай мегъуьн тарарин рукар цӀирицӀ тарари чӀулав макъун тарари самшит тарари винизвал ийизва урусатда милли паркар ва къадагъа алаз хуьзвай сергьятар ава уьлкведин кӀвенкӀве авай проблемайрикай сад виш йисан къене къати хьанвай къанундай къецихъ акъатнай тамар атӀун я йисарин къене млн га там терг авунай тамар тӀимил хьунин йигинвилиз килигна урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала урусат гьукуматдин кьилел алай президентдин регьбервилик квай федератив республика я бязибуру урусат президентвилинни парламентдин республика тирди фикирзава гьукуматдин кьилин къанун йисуз кьабулнавай конституция я алай чӀавуз урусатда йисуз са кьадар дегишвилер авунай конституция кардик ква дегишарунар авур береда президентдин гьукум гьалунин йисар кьудалай ругуд йисалди ва госдумадин къуллугъ кьудалай вад йисалди яргъи хъвуни халкьдин бязи къатара наразивилериз гъанвай урусатдин гьукумат идара авунин институтрин бине гьеле уьлкве садавайни аслу тушир чӀавара арадал атанай амма йисалай структурада хьайи зурба дегиш хьунрин нетижада гьа къанун къайдайри крар авунин тегьердин бинедик цӀийивилер акатнай урусат федератив тегьерда туькӀуьр хьайи уьлкве я урусатдин федерациядин къене сад хьтин ихтиярар авай субъектар ава абурукай республика край вилаят федерал метлеб авай шегьер автономиядин вилаят автономиядин округ я и субъектра гьукум гьалунин органрин система умуми федерал дережада кьабулнавай принципралди тайин жезва гьар са регионда къанунар акъудзавай орган парламент къанунар акъудзавай кӀватӀал ва кьилиз акъудзавай орган гьукумат ава гьакӀни гзаф пай субъектра кьилиз акъудзавай органрин кьилел акъвазнай президент губернатор хьтин ксар ава чпиз тайин авур субъектра къанунрин сергьятра идара авунин там ихтиярар абуруз урусатдин президентдин паталай вуганвайди я идалайни гъейри урусат федерал округриз пай хьанва гьар округдин кьилин везифадал урусатдин президентди ихтияр ганвай векил кӀвалахзава урусатдин гьар са субъект административвилелди текриз пай жезва къайда тирвал субъектрин къене авай асул административ текар районар ва шегьерар я федерал округар экономика географиядин районар республикаяр адыгъея республика алтай башкортостан бурятия дагъустан ингушетия калмыкия къарачай черкессия республика карелия кеферпатан осетия алания республика коми республика крым къабарда балкъар марий эл мордовия саха якутия татарстан тыва удмурт республика хакасия чечен республика чуваш республика чувашия краяр алтай край забайкальедин край приморьедин край камчаткадин край краснодар край красноярск край пермь край ставрополь край хабаровск край вилаятар агъа новгороддин вилаят амур вилаят архангельск вилаят астрахань вилаят белгород вилаят брянск вилаят владимир вилаят волгоград вилаят вологда вилаят воронеж вилаят иваново вилаят иркутск вилаят калининград вилаят калуга вилаят кемерово вилаят киров вилаят кострома вилаят курган вилаят курск вилаят ленинград вилаят липецк вилаят магадан вилаят москва вилаят мурманск вилаят новгород вилаят новосибирск вилаят омск вилаят оренбург вилаят орл вилаят пенза вилаят псков вилаят ростов вилаят рязань вилаят самара вилаят саратов вилаят сахалин вилаят свердловск вилаят смоленск вилаят тамбов вилаят тверь вилаят томск вилаят тула вилаят тюмень вилаят ульяновск вилаят челябинск вилаят ярославль вилаят москва санкт петербург севастополь федерал метлебдин шегьерар автономиядин вилаятар чувуд автономиядин вилаят автономиядин округ ненец автономиядин округ хант манси автономиядин округ югра чукоткадин автономиядин округ ямал ненец автономиядин округ гьукуматдин кьилел президент акъвазнава алай чӀавуз урусатдин президент владимир путин я гьукуматдин кьилин везифаяр кьилиз акъудиз президентдиз куьмек премьер министрди гузва гилан премьер министр дмитрий медведев я президент кьейитӀа ва я везифадилай азад авуртӀа адан чкадал гьасятда премьер министр къвезва президент ругуд сан муьгьлетдиз хкязавайди я хкягъунар чинебан тегьерда халкьди ванер гунивди кьиле физва са касдивай президентдин везифадал кьве муьгьлетрилай пара акъвазиз жедач вилик президент кьуд йиса садра хкязавай ругуд сан къуллугъ йисуз конституциядин реформаяр хьайила тестикьарнай гьукуматдиз регьбервал ийизвай ксарин кьилел премьер министр акъвазнава адаз табий я вице премьер министр са шумуд министерствойрин ва ведомствойрин чӀехиди министр министерстводин чӀехиди гьукуматдин министр тайин тир ведомстводин кьил ва я кьетӀен тапшуругъар кьилиз акъудзавай кас ва министрдин везифадал алачир ведомстводин кьил президентдин гъиле гзаф метлеблу ихтиярар ава ада къецепатан политика идара ийизва ам уьлкведин яракьлу къуватрин вини кьил я госдумадин меслятдалди ада гьукуматдин председателяр гьакимар федерал министрар везифадал тайинарзава ва я везифадилай азад ийизва президентди ватандиз хиянат ва я муькуь гзаф залан къанун чӀуруниз рехъ гайитӀа ва и тахсирар вини кьилин ва конституциядин дуванханайри тестикь авуртӀа госдумадин тахсиркарвилин къарардалди федерациядин советдиз президент вичин везифадилай алуддай ихтиярар авайди я конституциядив кьурвал къанунар акъудзавай гьукум федерал кӀватӀал тир парламентдин гъиле ава вичин нубатда парламент кьве палатайрикай ибарат я ибур федерациядин совет ва гьукуматдин дума госдума я илимда абуруз вини ва агъа палатаяр лугьуда федерациядин советдик гьар субъектдай кьве векил акатзава гьукуматдин думадик депутат акатзава абур вири халкьдин хкягъунра партияйрин сиягьралди хкяна йисан муьгьлетдиз тайинарзавайди я йисалди кьуд сан муьгьлет тир дувандин гьукум агъадихъ галай дуванханайри кьиле тухузва конституциядин дуванхана вини кьилин дуванхана ва адаз табий тир арбитраж дуванханани умуми юрисдикциядин дуванханаяр урусатдин федерациядин субъектра конституциядин дуванханаяр кардик гала гьакӀан инсанрин ихтиярар ва азадвилер гьукуматдин органрин ва вини везифайрал алай ксарин гьахъсузвилерикай хуьн паталди урусатда омбудсмен лугьудай махсус кас ава адан везифа инсанрин ихтиярар хуьн я омбудсмен везифадал госдумади тайинарзава ва ам федерал конституциядин къанунрив кьурвал кӀвалахзава жуван крар кьиле тухудай чӀавуз омбудсмен гьич са гьукуматдин органдивай ва вини везифадал алай касдивай аслу туш ва садазни гьахъ гьисаб гузвач ссср дин давам хьиз урусат пара кьадар тешкилатрик квазва ибур садхьанвай миллетрин тешкилат оон чӀехи муьжуьд йисарин къене европадин совет обсе снг евразэс одкб шос еаэс агьалийрин кьадардикай малуматар лагьай йисан лагьай гьердалди къимет эцигунив кьурвал гана файл урусатдин империядин чӀехи герб рутул район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь рутул хуьр я район дагъустан республикадин кьиблединни рагъакидай пата ала республикадин чарода лак кули агъул ахцегь ва кьурагь районрихъ галаз са сергьятра ава райондин рагъакидай пад азербайжандихъдихъ галаз сергьятра ава райондин чилерин майдан км я цик дасср дин й сессияди йисан ноябрьда кьабулай къарардалди виликан самур округдин лучек участокдикай рутул кантон арадал гъанвай йисуз кантон райондиз элкъуьрнай йисариз килигна рутул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар ва хуьр акатзава рутул райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава къачунвай иммун дефицитдин синдром лап хаталу азар спид саки йис идалай вилик африкада малум хьайи гзаф хаталу инсанар гзаф кьадарра телеф хьунин тӀегъуьндиз элкъведай и азардикай неинки чи республикада гьакӀ россиядани виликрай хабар авайди тушир ам йисуз рагъакӀидай патан европада йисан июлдиз дуьньядин уьлкведа малум хьана анжах йисан мартдиз россияда ахьтин азар квай са кас дуьздал акъатна адалай инихъ спид ди йисалай суз гегьенш камар къачуз башламишна гьа икӀ ада дагъустандални гьужумна адан дувулар куьруь са вахтунда лап деринриз фена къе арадал атанвай гьалари республикадин здравоохраненидин министерстводикни къалабулух кутунва и хаталу азардин сирерикай ва ам чкӀизвай рекьерикай суьгьбет авун чи махсус корреспондентди дагъустан республикадин спид центрадин духтур жалал мегьамедович ризвановавай тӀалабна ингье ада вуч лагьанатӀа дугъриданни махсус вирусар вич вирус иммунодефицита человека себеб яз галукьзавай и азар гзаф хаталу сагъардай мумкинвал авачир инсанар телеф хьунал гъизвайбурукай я статистикадин делилралди спид дик дуьньяда йикъа агъзур инсан азарлу жезва агъзур кас рекьизва урусатдин федерацияда вич инфекция квай агъзур кас малум я дагъустанда лагьайтӀа абурун кьадар далай виниз алатнава жалал мегьамедович спид акьван хаталу хьунин себебрикай ва ам акатунин рекьерикай лагьанайтӀа хъсан тир хаталувал адакай ибарат я хьи ам галукьай инсандиз хабарни тахьун мумкин я кьвед лагьайди сагъардай дарманар саки малум туш спид квай инсан рекьизва пуд лагьайди адан инфекция квай инсандиз яргъалди вацралай йисалди хабар жезвач гила азардин лишанрикай лимфоаденоматияни гардандин кешерин хъуьчӀерин патар кӀанер цӀумаруфар са жуьре дакӀвада яргъал вахтунда ифинар акьалтда геждалди къен фида йифен вахтунда гьекь акъатда яхун жеда гзафни гзаф дуьшуьшра спид дик азарлубур стӀалжем хьанвайди хьиз аквада центральный нервийрин къурулуш харапӀ хьунни спид дин лишан я азар галукьунин рекьер гьихьтинбур я лагьайтӀа спид дик азарлу ксарихъ галаз месин алакъайра хьун гьахьтин азар квай касдин иви ягъун азар квай дидеди аял хун самур вацӀ чӀвегьер вацӀ кьулан вацӀ дагъустанда ва са кьадар азербайжанда авай вац вацун лап чехи пай дагъустандин чилерал къвезвайтани адан ятар и кьве уьлкведин арада барабар пайнава чехивилел гьалтайла самур дагъустанда кьведлай чкадал азербайжанжа кьудлагьай чкадал ала ада вичин кьил рутул райондин кьакьан суварай къачузва ва каспи гьуьлуьк акахьзава гарагърилай эгечна дуьз сдк дал кьван вац урусатдинни азербайжандин часпардин винелайтуз физва вацун тварцин арадал атуникай чара чара алимрин шумудни са фикирар ава садбуру самур гаф алан массагет тайифайрин чалал и ятара уьмуьр гьалзавай цуцул мана гузвайди гиман ийизва муькуьбурун фикирдалди вацун твар рутул чалан са сад мыри вац гафарикай арадал атанва лезги алим б б талибова вичин монографияда кхьейвал и гидроним гзаф дегьди я ва ибер къавкъаздин халкьариз талукь туш птоломеян ва маса дегь чаван тарихдаррин гъилив кхьинра твар кьунвай албанус вац гилан тарихдарри гьа и кьулан вац тирди гьисабзава лезги чала вацун кьве твар ава чвегьер ва кьулан вац чвегьер гаф ахцегь райондин сувара авай гадарнавай гзаф дегь чвегьер хуьруьн тварцихъ алакъалу тирди гиман ийида вацун кьведлагьай твар тир кьулан вац кьве пай хьанвай са лезги халкьдин юкьни юкьвалай авахьзавайвиляй ганвайди я лас океан дегьневилел ва майдандин чӀехивилел гьалтайла дуьньяда виридалай чӀехи океан рагъакӀидай пата евразия ва австралия материкрин арада рагъэкъечӀдай пата кефер ва кьиблепатан америкадин арада ва кьибле пата антарктидадин арада чка кьунва лас океан кефер патай кьибле патаз тахминан агъзур км ва рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз агъзур км диз яргъи хьанва адак акатзавай гьуьлер галаз умуман майдан млн км юкьван дегьневал м цин къенен кьадар млн км гьуьлер галачиз майдан млн км дегьневал м цин къенен кьадар млн км лас океандин ва вири дуьнья океандин виридалай дегьне чка м мариан чӀутхвар я лас океандайтӀуз тахминан лагьай меридианадай сятдин чӀул масакӀа жезвай зул физва европавийрикай садлагьайди и океан акурди испанви конкистадор бальбоа тир йисуз ам вичин сарекьин дустарихъ галаз панамадин хев элячӀна ва тийижир океандин къерехдихъ экъечӀна абур океандиз заливдин кьибле патай гьахьнавайвиляй бальбоади адаз кьибле гьуьл тӀвар эцигна йисан ноябрдиз ахъа океандиз фернан магеллан экъечӀна ада варзни йикъан къене океан цӀаюн чилелай филлипин островрал кьван кьве кӀарна фена ам океанда хьайи вири чӀавуз гьава хъсан ва лас секин тирвиляй магелланди адаз лас океан тӀвар эцигна йисуз французви географ жак николь бюашди адаз дуьньяда виридалай чӀехи океан тирвиляй чӀехи океан тӀвар эцигиз теклифна амма и тӀвар вирида кьабулнач ва дуьньядин географияда лас океан тӀвар гилани кьуватдик ква инглис чӀалан уьлквейра океандиз лугьузвайди я дуьнья океандин чинин кьунвай ва адан цин къенен кьадардин гьакьарнай лас океан планетадин виридалай чӀехи океан я кефер патай кьибле патаз тахминан агъзур км ва рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз агъзур км диз яргъи хьанва адан ятарин чӀехи пай кьибле гьяркьуьвалра чка кьунва гъвечӀи пай кефер гьяркьуьвалра вичин рагъэкъечӀдай къерехдив ада кьибле ва кефер америкадин рагъакӀидай патар кьунва вичин рагъакӀидай къерехдив ада австралиядин ва евразиядин рагъэкъечӀдай патар ва кьибле пата антарктида кьунва лас океандинни кефер муркӀад океандин сергьятдин зул беринг проливда авай дежнв мысдилай велс принц мысдал кьван физвай зул я атлантик океандихъ галаз сергьят горн мысдилай р акӀ я меридиандай тухузва лас океандин гьуьлерин проливрин ва заливрин умуми майдан млн км туькӀуьрзава им вири океандин я цин къенен кьадар млн км им вири океандин я гьулерин чӀехи пай океандин рагъакӀидай пата евразия материкдин яргъивилихъди чка кьунва берингово охотское япон къенепатан япон хъпи рагъэкъечӀдай китай филиппин кьиблединни рагъэкъечӀдай азиадин островрин арада авай гьуьлер кьибле китай ява сулу сулавеси бали флорес саву банда серам хальмахера молукк австралиядин цин къерехда авай гьуьлер цӀийигвиней соломон коралл фиджи тасман антарктидадин патав авай гьуьлер дюрвильдин сомовадин россадин амундсендин беллинсгаузендин кьибле ва кеферпатан америкадин яргъивилихъди гьуьлер авайди туш амма зурба проливар ава аляска калифорниядин панамадин лас океанда шумуд са агъзур островар гьарнал чкӀанва абур вулканрин гадрунрин нетижада арадал атанвайбур я и островрин бязибур вичелай кьулухъ кораллрин уьнуьгар атоллар туна кораллрив акьалтна цин кӀаник акатзавай островрин кьадардай агъзур кьван ва островрин вири санал кьазвай майдандай лас океан вири океанрин арада садлагьай чка кьунва и океанда дуьньяда чӀехивилел гьалтайла кьведлагьай ва пудлагьай чкада авай островри чка кьунва цӀийи гвинея агъзур км ва калиматан агъзур км островрин виридалай чӀехи кӀватӀал чӀехи зонд островар агъзур км абурун къене чӀехи островар калимантан суматра сулавеси ява банка маса чӀехи островарни архипелагар цӀийи гвинеядин островар цӀийи гвинея колепом япон островар хонсю хоккайдо кюсю сикоку филлипин островар лусон минданао самар негрос палаван панай миндоро цӀийи зеландия кефер ва кьибле островар гъвечӀи зонд островар тимор сумбава флорес сумба сахалин молукк островар серам хальмахера бисмаркдин архипелаг цӀийи британия цӀийи ирландия соломон островар бугенвиль алеут островар тайвань хайнань ванкувер фиджи островар вити леву гьавай островар гьавайяр цӀийи каледония кадьяк архипелаг курил островар цӀийи гебрид островар шарлотта королевадин островар галапагос островар веллингтон пак лаврентийдин остров рюкю островар риеско нунивак санта инес д антркастодин островар самоа островар ревилья хихедо архипелаг палмер шантар островар магдалена архипелаг луизиада архипелаг линга луайоте островар карагин кларенс нельсон принсесс ройал хановер командор островар мезозой эрада пангея улуконтинент кьве маса гондвана ва лавразия континетриз ччара хьайила гьавиляй ам элкъвена кьунвай панталасса океандин майдан гъвечӀи жез эгечӀнай мезозой эрадин эхирдал кьван цӀийи гондвана ва лавразия континентар тамамвилелди ччара хьанвай ва абурун сад садахъай гьарнихъ яргъа финин нетижада гилан чӀаван лас океан арадал къвез эгечӀнай юра девирда ласокеандин легъедин сергьятрин къене кьуд океандин тектоник плитаяр туькӀуьр хьанвай ласокеандин кула фараллон ва феникс кефердинни рагъакӀидай плита кула азия материкдин рагъэкъечӀдай ва кьиблединни рагъэкъечӀдай къерехрин кӀаник акатзавай кефердинни рагъэкъечӀдай океандин плита фараллон аляскадин чукоткадин ва кефер америкадин рагъакӀидай къерехдин кӀаник акатзавай океандин кьблединни рагъэкъечӀдай плита феникс кьибле аменикадин рагъакӀидай къерехдин кӀаник акатзавай киж девирда кьиблединни рагъэкъечӀдай ласокеандин океандин тектоник плита гьа чӀавуз сад тир австрални антарктикадин материкдин рагъэкъечӀдай къерехдин кӀаник акатунин нетижада материкдикай са шумуд чӀуквар хана галатна гьа чӀуквари гилан цӀийизеландиядин плато ва цин кӀане авай лорд хау ва норфолк кӀунтӀар арадал гъанва киж девирдин эхирда австрални антарктикадин материк кьве патахъ къакъатна австралиядин плита экватордин патаз кьилдиз рекье гьатна идалайни гъейри олигоцен девирда ласокеандин плитади вичин юзун кефердинни рагъакӀидай патаз масакӀа хъувуна миоцен девирдин эхир чӀавара фараллон плита кьве патахъ ччара хьанва кокос ва наска плитаяр тектоник плитайрин юзунар къени давамарзава и юзунрин гиг кьиблединни ласокеандин ва рагъэкъечӀдай ласокеандин кьакьанвилер авай юкьван океандин рифтерин зонаяр я и гигдилай рагъакӀидай пата океандин виридалай зурба ласокеандин плитади чка кьунва ада кефердинни рагъакӀидай патаз йиса см йигинвилелди юзурзава ва евразиядинни австралиядин плитайрин кӀаник акатзава рагъакӀидай пата ласокеандин плитади филлипин плита йиса см йигинвилелди евразиядин плитадин кӀаник эцягъзава юкьванни океандин рифтдилай рагъэкъечӀдай пата гуьгъуьнин плитаяр ава кеферни рагъэкъечӀдай пата йиса см йигинвилелди кефер америкадин плитадин кӀаник акатзавай хуан де фука плита ава юкьван пата йиса см йигинвилелди кеферни рагъэкъечӀдай патаз кариб литосферадин плитадин кӀаник юзурзавай кокос плита ава кьибле пата рагъэкъечӀдай патаз юзунзавай кьибле америкадин плитадин кӀаник йиса см йигинвилелди акатзавай наска плита ава материкрин цин кӀаник галай къерехар лас океандин кьазва шельфдин рельефда трансгрессив кьетӀенвилер хъсан тафават аваз аквада ахьтин кьетӀенвилер гьакӀни явадин ва беринг гьуьлуьн шельфра авай цин кӀанин вацӀарин дугунриз хас я корей шельфда ва рагъэкъечӀдай китай гьуьлуьн шельфда рельефдин цӀиргъерин формаяр гегьенш я экватординни тропик ятарин шельфда коралл дараматар гегьенш я антарктикадин шельфдин чӀехи пай м дилай пара дегьнейра яргъи хьанва ва ччин пад тектоник тегьердалди арадал атанвай нубатдалди сад садан гуьгъуьна физвай цин кӀанин суварив ва фурарив пара кьван агаж хьанва кеферпатан америкадин материкдин гуьне цин кӀане галай каньонрив агаж хьана ихьтин цин кӀанин зурба каньонар гьакӀни беринг гьуьлуьн материкдин гуьнедани чир я антарктидадин материкдин гуьне чӀехи гьяркьуьвилив жуьреба журевилив ва рельефдин агаж хьунив тафават аваз я цӀийи зеландиядин цин кӀанин къерехриз кьетӀен материкдин туькӀуьрун хас я адан майдан островдин вичин майдандилай ра чӀехи я им цӀийи зеландиядин цин кӀанин плато я ам вини кьил кьулу тир кэмпбел ва чатам кӀунтӀарикай ва абурун арада чка кьунвай баунки фурдикай ибарат я гьар патай ам материкдин гуьнеди элкъвена кьунва гьакӀни иниз мезозой девирдин гуьгъуьнлай арадал атанвай цин кӀанин лорд хау цӀиргъ талукь я и зонаяр океандин са гьалдай маса гьалдиз элячӀун къалурдай зулар я лас океандин рагъакӀидай къерехда гуьгъуьнин элячӀунин зонаяр ава алеутдин курилни камчаткадин япониядин рагъакӀидай китайдин индонезиядинни филлипинрин бониндинн марианадин меланезиядин витязевкадин тонгадинни кермадексдин маккуоридин чӀутхварар абурукай виридалай дегьне чӀутхвар м дегьневал авай мариан чутхвар я океандин рагъэкъечӀдай пата юкьван америкадин ва перудинни чилидин чӀутхварар чка кьунва вири элячӀунин зонайриз вулканизм ва вини дережадин сейсмиквал хас я вири санал и зонайри ласокеандин зурзунрин ва вулканрин чӀул туькӀуьрзава лас океандин майдандин юкьван океандин цӀиргъери кьунва им кьиблединни ласокеандин ва рагъэкъечӀдайни ласокеандин кьакьанвилер я ибур гьяркьу са тӀимил агаж хьанвай хкаж хьанвай чкаяр я кьилин цӀиргъедин системадилай къвалан хелер къекъечӀзава мисал паталай чилидин кьакьанвал ва галапагосс рифтедин зона юкьван океандин цӀиргъериз горда хуан де фука ва кефердинни рагъэкъечӀзавай пата чка кьунвай эксплорер цӀиргъерни талукь я юкьван океандин цӀиргъер фад фад зурзунар ва вулканрин гадрунар жезвай сейсмик чкаяр я ласокеандин кьакьанвалрин системади лас океандин къен кьве барабар тушир паяриз пайзава рагъэкъечӀдай пад мадни тӀимил яд авай ва рельеф тӀимил агаж хьанвай чка я ина чилий кьакьанвал рифтерин зона ва наска сала и гомес карнеги ва кокос цӀиргъер хкягъзава и цӀиргъери океандин рагъэкъечӀдай патан къен гватемал панам перуан ва чилий хандакӀриз пайзава хандакӀрин виридаз суварив ва кӀунтӀарив агаж хьанвай рельеф хас я галапагосс островрин районда рифтерин зона хкягъзава океандин къенен маса пай ласокеандин кьакьанвалрикай рагъакӀидай пата ава лас океандин къенен умуми майдандин пай кьунва адаз рельефдин четин туькӀуьрун хас я цӀудралди кьакьанвалри ва цин кӀанин цӀиргъери океандин къен пара кьадардин хандакӀриз пайзава сад садан гуьгъуьна физва виридалай кьакьан цӀиргъери океандин винел рагъакӀидай патай кьил къачуна кьиблединни рагъэкъечӀдай пата куьтягь жезвай чӀемерукдиз ухшар кьакьанвалрин системадин зул туькӀуьрзава ахьтин садлагьай система гьавай цӀиргъ я адаз къушаба картограф сувари маркус неккерди лайн островрин цин кӀанин цӀиргъери санал туькӀуьрзавай чӀемерукдиз ухшар зул физва и зул туомоту островрал кьван яргъи хьанва гуьгъуьнин чӀемерук хьтин зул маршалл кирибати тувалу ва самоа островри туькӀуьрзава кьудлагьай чӀемерук хьтин зул каролин островрикай ва капингамаранги кьакьанвалдикай ибарат я вадлагьай чӀемерук хьтин зул каролин островрин кьибле группади ва эаурипик кьантӀарди туькӀуьрзава цӀиргъерин ва кьакьанвалрин бязибур масабурукай вичин яргъивилихъди тафават аваз я ахьтинбурукай садбур императордин цӀиргъ шатскийдин магелландин хессдин ва манихикдин кьакьанвилер я гьакӀни и цӀиргъерин кукӀвар кьулу ва кӀеви карбонатрин къатари кьунвайди я курилл ва япон островри виридалай чӀехи чӀемерук хьтин зул туькӀуьрзава гьавай островра ва самоа архипелагда кардик квай вулканар ава лас океандин къене агъзур кьван вулканик сувар гьарнихъ чкӀанва абурун чӀехи пай гайотар я бязи гайотрин кукӀвар агъзур км дегьневалда ава ва абурун винел алай юкьван дегьневал кьван км я лас океандин юкьван ва рагъакӀидай пата авай вулканрин лап чӀехи пай асулдай кораллрин рекьелди арадал атанва коралл дараматри саки вири вулканик островар элкъвена кьунва азиядин амур хуанхэ янцзы меконг хьтин чӀехи вацари лас океандин ятариз зурба кьадарда миллион тонн кьван накьв акъудзава и накьвадин къат тамамвилелди къерехра авай гьуьлерин ва заливрин кӀанера ацукьзава америкадин виридалай чӀехи вацӀари юкон колорадо колумбия фрейзер гуаяс ва масабуру миллион тонн кьван накьв гузва ва накьвадин рагъулдинни кьардин акахьунин шельфда амукь тавуна ахъа океандиз физва гьавиляй шельфдин гьяркьуьвал акьванни пара туш лас океанда асул яз кефер зур пайда чепедин яру жуьреяр гегьенш я ин хандакӀрин чӀехи дегьневалдикай аслу я океан кремнийдинни диатомдин лилрин кьве чӀулдиз пай жезва кефер ва кьибле гьакӀни радиоляр лилдин экваториал зона ахъаз акваза океандин кьиблединни рагъакӀидай патан цин кӀанин зурба майданра кораллринни цин векьерин биоген къатар ацукьнава экватордилай кьибле пата глобигерин лилар гегьенш я коралл гьуьле птеропод лилдин къатарин са шумуд ник ава океандин мадни дегьне кефер пата ва гьакӀни перуан хандакӀра ракьни марганецдин къатарин гегьенш зурба никер чир я лас океандин авахьунрин умуми схема атмосферадин къекъуьнрин къанунри тайинарзава чилин кефер патан зур пайдин кеферни рагъэкъечӀдай пассатди океанда юкьван америкадин къерехдайтӀуз фена филиппин островрал кьван агакьзавай кефер пассат авахьун арадал гъизва ахпа и авахьун кьве хилез пай жезва сад кьибле патахъ алгъана экваториал аксиавахьундихъ акахьзава ва индонезиядин гьуьлерин гьавизриз авахьна физва кефер хел рагъэкъечӀдай китай гьуьлуьз физва ва анай экъечӀна кюсю островрин кьибле пата эгечӀзавай гзаф къуват авай куросио авахьундиз бине эцигзава и авахьун кефер патаз япониядин цин къерехдиз гел къачузва ва япониядин цин къерехдин климатдиз кьатӀуз жедай таъсир гузва к гь кефер гьяркьуьвал да куросия рагъэкъечӀдай патаз орегонадиз физвай кефер ласокеандин авахьундиз элячӀзава кефер америкадихъ галукьайла ам кьве хилез ччара жезва кефер патан аляскадин чими авахьун материкдин яргъивилихъди фена аляска зуростровдал агакьзавай ва кьибле патан калифорниядин къайи авахьун калифорний зуростровдин яргъивилихъди фена цӀийи кьиляй кеферни пассат авахьундиз авахьзавай чилин кьибле зур паюна авай кьиблединни рагъэкъечӀдай пассатди лас океанда колумбиядай молукк островрал кьван кьве кӀарна физвай кьибле пассат авахьун арадал гъизва лайн ва туамоту островрин арада ада коралл гьуьлуьз гел къачуна ва австралиядин цин къерехдин яргъивилихъди кьибле патаз фивай хел вегьена рагъэкъечӀдай австралиядин авахьун туькӀуьрзава молуккс островрин рагъэкъечӀдай пата кефер пассатдин ва кьибле пассатдин ятар сад садахъ акахьай чкада экваториал аксиавахьун арадал къвезва рагъэкъечӀдай австралиядин авахьун цӀийи зеландиядин кьибле пата индия океандай къвезвай лас океан рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патад кьве кӀарна физвай рагъакӀидай гарарин авахьундиз авахьзава кьибле америкадин кьибле кукӀва и авахьундин са хел кефер патаз фена перуан авахьун арадал гъизва маса хел кьибле америка элкъвена атлантик океандиз физва гатуз океандин экваториал зонадин рагъэкъечӀдай пата эль ниньо арадал къвезва им чими тӀимил уьцӀуьвал квай ятари перуан авахьундин къайи ятар кьибле америкадин къерехдикай чуькьвена къакъудунин гьал я а чӀавуз окенадин агъа къатариз кислороддин рехъ ахгал хъжезва гьавиляй цик квай планктон гъедер ва абур незвай нуькӀвер телеф жезва ва цин къерехрин мукьвавай кьурагь районриз чӀехи мусибатвилин цин ацӀурунар гъизвай зурба марфар аватзава виридалай вини дережадин уьцӀуьвал экваториал ва тропик зонайриз хас я гьина къваларин кьадар бугъдиз элкъвезвай цин кьадардал гекьигайла пара тӀимил я рагъакӀидай пата къайи авахьунрин таъсирдай цин уьцӀцуьвал агъуз я къваларин чӀехи кьадарди гьакӀни уьцӀуьвал агъузарзава кьетӀендаказ экваторда ва юкьван дережадинни субполяр гьавадин гьяркьуьвалрин рагъакӀидай цин къекъуьнра лас океанда мурк кьибле пата антарктикадин мукьва авай регионра ва кефер пата беринг охотск ва са тӀимил кьадарда япон гьуьлера арадал къвезва аляскадин кьибле къерехрай айсбергрин гьалда муркӀар къакъатзава мартда апрельда абур кь гь агакьзава океандин кефер регионриз къвезвай цин винел къекъезвай муркӀарин саки вири беринг гьуьляй авахьунри гъизва лас океанда вини патан вини патан кӀаник галай арада авай дегьнейрин ва цин кӀанин ятарин массаяр хкягъзава вини патан къатдин яцӀувал м я ва цин уьцӀуьвилив ва температурадин гьар пата барабарвалдив маса къатарилай тафават аваз я и къат океандин вини пата чимивалдин гун къачун къваларин ва бугъдиз элкъвенвай ятарин барабарвал ва акахьун таъминарзава гьа и кьетӀенвилер амма тӀимил кьадарда вини патан кӀаник галай цин къатдизни талукь я климатик зонайрикай аслу яз вини патан кӀаник галай цин къатдин яцӀувал м арада юзурзава вини патан кӀаник галай къат цин вини дережадин уьцӀуьвалдив ва къалинвалдив маса къатарилай тафават аваз я вини патан кӀаник галай ятарин масса чими климатда вини патан мадни уьцӀцуь ятарин агъуз хьунин рекьелди арадал къвезва арада авай ятарин къатариз температура ва уьцӀуьвал хас я арада авай ятарин агъа сергьят м дегьнейра ава дегьнейрин цин къатар антарктикадин ва беринг гьуьлуьн къайи ятарин цин кӀаник финин ва ахпа хандакӀриз авахьунин рекьелди арадал къвезва цин кӀанин ятарин массаяр м дегьнейра чка кьунва абуруз маса къатарилай тафават гузвай кьетӀен агъа температура ва цин уьцӀуьвилин гар пата барабарвал хас я и ятар антарктикадин шельфда кӀеви къайивилин гьалра арадал къвезва маса океанрин цин кӀанин ятарин массайрилай тафават аваз яз лас океандин цин кӀанин ятарин массайриз кислороддин агъа дережадин кьадар хас я цин кӀанин ятар дегьнейрин ятарихъ галаз лас океандин туькӀуьрзава лас океандин климат ракьнин радиация ва атмосферадин къекъуьн зонайралди паюнин нетижада ва гьакӀни азия материкдин эсердай арадал къвезва океанда дуьньяда авай саки вири климатрин зонаяр хкягъиз жеда кефер патан юкьван гьалдин зонада хъуьтӀуьз чуькьуьнвалдин юкь чуькуьнвалдин алеут минимум я гатуз зайиф жезва кьибле пата кефердинни ласокеандин антициклонди чка кьунва экватордин яргъивилихъди экватордин депрессия агъа дережадин чуькьуьнвалдин чка аваз я адалай кьибле патахъди кьиблединни ласокеандин антициклон океандин кьибле пата чуькьуьнвал агъуз жезва ахпа антарктидадин вине авай кьакьан дережадин чуькьуьнвалдиз масакӀа хъжезва и чуькьуьнвалрин юкьварин чкайрикай аслу яз гарар арадал кьвезва чилин кефер зур пайдин гьяркьуьвалра хъуьтӀуьз къати рагъакӀидай гарар виниз я гатуз зайиф кьибле гарар океандин кефердинни рагъакӀидай пата хъуьтӀуьн чӀавуз кефер муссон гарар къвезва гатуз и гарар кьибле муссон гарариз масакӀа жезва кефер зур пайдин тропик ва субтропик зонайра кефердинни рагъэкъечӀдай пассатар виниз я экватордин зонада йисан къене гар авачир лас гьава виниз я кьибле зур пайдин тропикра ва субтропикра кӀеви кьиблединни рагъэкъечӀдай пассат гьукумвал тухузва хъуьтӀуьз кӀеви ва гатуз зайиф асул яз гатуз тропикра гзаф къати тропик тӀурфанар арадал къвезва ина абуруз тайфунар лугьузвайди я адетдалди абур филлипинрилай рагъэкъечӀдай пата кьил къачуна кеферни рагъакӀидай па кефер патаз тайваньдай ва япониядайтӀуз физва ахпа бериг гьуьлуьв агакьдалди туьхуьн хъжезва тайфунар арадал къвезвай маса чка юкьван америкадин цин къерехда чка кьунвай районар я лас океандин рагъакӀидай патан гьава рагъэкечӀдай патан гьавадилай мадни чими я тропик ва экваториал зонайра гьавадин юкьван температураяр я океандин зурба гегьеншвалрин винелай физвай гарари вичик ламувал йигиндиз кужумзава экватордилай кьве патахъ яргъивилихъди физвай экватордин мукьвара авай зонайра къваларин максимумдин кьве шуькӀуь зул физва амма экватордин вичин винел кьурагь зона тафават аваз я лас океанда кьибле ва кефер пассатар сад садахъ гьалтзавай зонаяр авач экваториал ва тропик зонайрин рагъэкъечӀдай патара кьурагьвал агъуз жезва виридалай кьурагь регионар кефер пата калифорния зуростровдихъ агатзава кьибле пата чили ва перуан хандакӀрихъ игис жезва ина цин къерехра авай районрин йисан къваларин кьадар мм дилай агъуз я дуьнья океандин биомассадин дилай пара пай лас океандиз къвезва уьмуьр ина бул ва жуьреба журе гьалда гьалтда асул гьисабдалди азиадин ва австралиядин арада авай тропик ва субтропик зонайра гьина зурба майданар коралл рифри ва мангро набататри кьунва лас океандин фитопланктон асул яз микроскопик саклеткадин цин векьери туькӀуьрзава ахьтин цин векьерин ина жуьре ава набататрин чӀехи пай тӀимил яд авай чкайра ва апвеллинг зонайра экъечӀзава лас океандин кӀанин набататрикай агъзур жуьре цин векьер ва жуьре цуькведин набататар гьисабзава океандин юкьван дережадин ва къайи климатрин регионра гзаф кьадарда асул яз ламинария группадай рехи шуьтру цин векьер гегьенш я идалайни гъейри океандин кьибле зур паюна и хзандиз талукь тир м кьван яргъивал авай зурба набататриз гьалтиз жеда тропикра алул яз фукус цин чӀехи къацу векьер ва кьетӀен тӀвар ван авай яру цин векьер гегьенш я лас океандин гьайванрин алем маса океаннрикай жуьрейрин туькӀуьрундай ра бул я асул яз тропик ятара индонезиядин гьуьлера агъзурдилай пара гъедерин жуьреяр малум я амма кефер патан гьуьлера кьван жуьре океандин тропик чкада агъзурдилай пара моллюскрин жуьреяр гьисабдик ква амма беринг гьуьле жуьре ава лас океандин фаунадиз хас тир кьетӀенвал адан систематик группайрин дегьвал ва эндемизм я ина пара кьадарда гьуьлуьн кьуьгъуьррин дегь жуьреяр авайди я маса океанра авачир бязи лап дегь гъедер мис иордания гильбертидия ва сифте яшайишдин туртумар ава лососьхьтинбурун вири жуьредин лас океанда ава некхъвадайбурун эндемик жуьреяр дюгонь гьуьлуьн кац сивуч гьуьлуьн бобр лас океандин флорадин пара жуьрейриз зурбавал хас я океандин кефер пата зурба мидияр ва цин шкьуьнтар чир я экватордин зонада дуьньяда виридалай чӀехи моллюск тридакна яшамиш жезва адан заланвал кг я лас океанда мадни къати ультрабиссал фауна къалурзава зурба чуькьуьникди цин агъа температурадин шартӀара км дилай агъана тахминан жуьре чан алай затӀар уьмуьр гьалзава абурукай эндемикар я и жуьрейрин арада кьадардай виридалай вини голотурияр я пара тӀимил юзадай уьмуьрдин тегьер гьалзавай и чан алай затӀари тӀуьн иливардай хукадин ва ратарин системадайтӀуз зурба кьадарда накьв ахъайиз алакьзава вучиз лагьайтӀа икьван дегьнейра накьв кьилди сад тир тӀуьнин мяден я инсанди лас океанда тухузвай майишатдин кӀвалахар адан ятарин кьацӀуруниз ва чан алай затӀарин яван хьуниз гъанва гьакӀ виш йисан эхирдал кьван беринг гьуьле гьуьлуьн калар кьиляй кьилиз вири телеф хьанвай виш йисан сифте кьилера квахьунин кичӀевилихъ гьуьлуьн кацар ва китрин бязи жуьреяр тир гила абурун кеспидиз кьадар эцигна океандихъ галукьзавай чӀехи хата нафтӀадиз ва нафтӀадин продуктриз залан металлриз гьакӀни атомдин промышленностьриз къвезва зарар гудай ва агъу квай затӀар цин авахьунри вири океандиз гегьеншарзава гьатта антарктидадин цин къерехра гьуьлуьн чан алай организмрин къене и затӀар раиж хьанвай асшдин цӀуд штатди вичин хкатаяр гьамиша гьуьлуьз гадарзава й йисуз и тегьерда тонн хкатаяр терг авунай гьа чӀаварилай инихъ и цифра жизви агъуз хьана лас океандин кефер пата пластикрикай ва маса хкатай зибилрикай ибарат тир окенадин цин авахьунрин нетижада лас океандин зибилдин чӀехи тӀехв арадал атанва кеферни ласокеандин цин авахьунрин системади океандиз вегьезвай вири зибил са чкадиз тухвана кӀватӀзава и тӀвех лас океандин кефер патайтӀуз яргъи хьана калифорниядин цин къерехдай тахминан гьуьлуьн милядилай кьил къачуна гавайрин патавай фена ва япониядиз агакьунин жизви амукьна йисуз зибил островдин заланвал миллион тонн ва майдан млн км дилай пара туькӀуьрзавай гьар йисуз и зибил тӀвехинин майдан къвердавай пара жезва лас океандин сергьятдин яргъивилихъ чка кьунвай гьукуматар америкадин садхьанвай штатар мексикадин садхьанвай штатар гватемала эль сальвадор гондурас никарагуа коста рика панама колумбия эквадор перу чили австралиядин союз индонезия малайзия сингапур бруней даруссалам филиппинар таиланд камбоджа социалист республика вьетнам китайдин халкьдин республика республика корея кореядин халкьдинни демократиядин республика япония урусатдин федерация гьакӀни океандин гегьеншвалда островдин гьукуматар ва маса гьукуматри кьиливал тухузвай мулкар ава вири санал абуру океания туькӀуьрзава лас океандин жугъурна чирунрин ва менфят къачунин крар инсаниятда кхьинар арадал къведалди фадлай эгечӀнай океанда сирнавун паталай джонкаяр катамаранар гимияр ва гьакӀан плотар крарик кутузвай кьибле америкадин юкьван патай рагъакӀидай патаз рекьез акъатна полинезия островриз атанвай китайдин джонкри океандин яргъивилихъди индий океандиз къекъуьнар ийизвай мисал паталай йисара хьанвай чжен хэдин ирид сиягьат европавийрикай и океан садлагьайди акурди испанви конкистадор васко нуньес де бальбоа тир йисуз панам хевдин аскӀан суварин садан кӀунтӀалай кьибле патаз экӀя хьанвай тум кьил авачир лас океадин гегьенш ятар акурла ада океандиз кьибле гьуьл тӀвар эцигнай йисан зулуз португалви гьуьлера къекъведайди фернан мегеллана кьибле америкадилай элкъвена фена проливдай алатиз тӀем акьакьна ахъа океандиз акъатнай пуд варз давамарзавай цӀаюн чилелай филиппин островрал кьван экӀя хьанвай яргъи къекъуьнрин чӀавуз абурухъ са тӀурфанни гьалтнач гьава лас тир аквадай гьалда гьавиляй магеллана адаз лас океан тӀвар ганвай лас океандин куьлуь шуьлуь хъувунвай садлагьай карта йисуз ортелийди малумарнай йисара хьайи тасмана ва адан командади кьиле тухунвай экспедициядин нетижада австралия чара материк тир чӀал чир хьана океадин активдаказ жугъурна чирунар виш йисуз гатӀуннай европадин кӀвенкӀве аваз физвай гьукуматри лас океандиз чпин илимдинни жугъурна чирунрин экспедицияяр ракъуриз эгечӀнай и экспецидияйра гьуьлера къекъвезвай тӀвар ван авай гуьгъуьнин ксари регьбервал ийизвай ингилисви джеймс кук австралиядин ва цӀийи зеландиядин жугъурна чирунрин крарив алахъзавай пара кьадарда островар ахъайнавай абурун къене гьаваярни ава французви луи антуан бугенвиль ва жан франсуа лаперуз океаниядин островрин жугъурна чирунрин крар ийизвай итальянви алессандро маласпина кьибле ва кеферпатан америкайрин горн мысдилай аляска заливдал кьван кьиляй кьилин карта туькӀуьрнай океандин кефер пад уруср алимри чирзавай с и дежнвди евразиядинни кефер америкадин арада авай пролив ахъайнавай в берингди океандин кефер патар жугъурна чирзавай ва а и чириковди кефер америкадин кеферни рагъакӀидай цин къерех лас океандин кефер пад ва азиядин кеферни рагъэкъечӀдай цин къерех чирзавай йисарин къене урус гьулерхъанрин паталай дуьньядилай элкъвена кьил кьилиз ядай къекъун кьиле тухванай гьина урусрин дяведин ва коммерциядин флотди балтий гьуьляй лас океандиз тухузвай рехъ лишанарнай ва адахъ галаз остров ахъайнай йисара хьанвай ф ф беллинсгаузенди ва м п лазаревди кьиливал ийизвай экспедиция чӀавуз абуру антарктида ва лас океандин кьибле патан остров ахъайнавай гилан чӀавуз лас океандин цин къерехра ва островра инсарар яшамиш жез барабарвилелди ацукьнач промышленностьдин виридалай чӀехи юкьвар асшдин цин къерех лос анджелес райондилай сан франциско райондал кьван япониядин ва кьиблепатан кореядин цин къерехар я и океанди австралиядин ва цӀийи зеландиядин экономикадин уьмуьрдиз гузвай метлеб чӀехи я лас океандин кьибле пад космик гимийрин сурар я ина гимийрин рекьерикай яргъала чӀур хьана крарик кутуз виже къвезвачир космик объектар батмишарзава кеспидин виридалай пара метлеб авай чка лас океандин тропик ва юкьван гьалдин гьяркуьвилер я дуьньяда кьазвай гъередин лас океандин ятариз къвезва абурун арада кьизил гъедерхьтинбур мандав гъед кета кижуч сима селдкахьтинбур анчоус сельдь сардина трескахьтинбур треска минтай окуньхьтинбур скумбрия тунец камбалахьтинбур камбала гуьгъуьнин некхъвадай гьайванрал гъуьрч тухузва кашалот полосатикар гьуьлуьн кац калан морж сивуч кьулан ттар авачирбур гьуьлуьн пахлахан креветкияр гьуьлуьн шкьуьнт гьуьлуьн регъ кьилтумун моллюскар тӀуьн хъунин промышленностьда ва медицинада расзавай ламинария гьуьлуьн келем анфельция агоронос гьуьлуьн хъач взморник ва филлоспадикс хьтин набататар гьасилзава виридалай вини дережадин метлеб хкудзавай кеспияр лас океандин рагъакӀидайни юкьван ва кеферни рагъакӀидай патара кьиле тухузава кеспидин крар тухузвай лас океандин виридалай чӀехи гьукуматар япония токио нагасаки симоносеки китай архипелаг чжоушань яньтай циндао далянь урусатдин федерация приморье сахалин камчатка перу таиланд индонезия филиппинар чили вьетнам кьибле корея кхдр австралиядин садвал цӀийи зеландия асш ласокеан гьавиздин уьлквейрин арадин чӀехи метлеб авай гьуьлуьн ва гьавадин рекьер ва атлантикни индий океанрин уьлквейрин арадин транзит рекьер лас океандайтӀуз физва виридалай чӀехи метлеб авай океандин рекьер канададай ва асшдай тайваньдиз китайдиз ва филлипинриз тухузва лас океандин гимияр физвай асул проливар беринг татар лаперуздин корея тайвань сингапур малакк сангарск бассдин торресдин кукдин магелландин лас океан атлантик океандихъ галаз кьибле ва кефер америкайрин арада туькӀуьрнавай тӀебии тушир панам къубудив гилигнава лас океандин цин къерехра хкягъиз жедай чӀехи портар урусатда владивосток кьилин парар нафтадин продуктар гъедер ва гьуьлуьн продуктар там ва кӀарасдин материалар металлолом чӀулав ва рангадин металлар находка цӀивин нафтадин продуктар контейнерар металл металлолом маса парар восточный ва ванино цӀивин нафт кьибле кореяда пусан японияда кобе осака нафт ва нафтадин продуктар машинар ва алатар автомобилар металлар ва металлолом токио иокогама металлолом цӀивин памбагъ техил нафт ва нафтадин продуктар каучук химикатар сар машинар ва алатар парчаяр автомобилар дарманар нагоя китайда тяньцзинь циндао нинбо шанхай кьуру парарин вири жуьреяр жими парар ва кьилин парар сянган парчаяр пекер чӀунар радио ва электро малар пластмассдин затӀар машинар ва алатар гаосюн шэньчжэнь гуанчжоу вьетнамда хошимин сигапурда сингапур нафтадин продуктар каучук недай хъвадай суьрсет парчаяр машинар ва алатар малайзияда кланг индонезияда джакарта филлипинра манила австралияда сидней кьилин парар ракьун мяден цӀивин нафт ва нафтадин продуктар техил ньюкасл мельбурн цӀийи зеландияда окленд канадада ванкувер тамун парар цӀивин мяденар нафт ва нафтадин продуктар химиядин ва кьилин парар асшда сан франциско лос анджелес нафт ва нафтадин продуктар копра химиядин парар там техил гъуьр якӀун ва гъетрен консервар цитрус бананар къагьве машинар ва алатар джут целлюлоза окленд лонг бич панамада колон чилида уаско мяденар гъетер кудай затӀар суьрсетар лас океандин гьавизда пара кьадарда чӀехи ва гъвечӀи портар ава лас океандин гьавадин рекьерай парцин тухунар чӀехи роль къугъвазва океандайтӀуз садлагьай авиарейс йисуз сан франциско асш гонолулу гьавай островар маршрутдалди кьиле тухванай гила асул трансокеан рекьер лас океандин кефер ва юкьван районрай физва островра авай аэропортрин гьавадин рекьери океандин къене патан тухунар кьилиз акъудиз чӀехи метлеб гузва йисуз чӀехибританияди канада цӀийи зеландия ва автралиядин садвал гилигзавай океандин кӀаняйтӀуз агъзур км яргъивилин телеграфдин кабель чӀугнай фадлай ва гегьенш радиоалакьани кардик ква гила лас океандайтӀуз алакьа хуьн паталай чилин тебии тушир спутникар кардик кутузва ида уьлквейрин арада авай алакьа каналрин гьакьун мадни гьяркьуь ийизва лас океандин кӀанера зурба кьадарда жуьреба жуьре минералар квай мяденар чуьнуьх хьанва китайдин индонезиядин япониядин малайзииядин садхьанвай америкадин штатрин аляска эквадордин гуаякиль залив австралиядин бассов пролив ва цӀийи зеландиядин шельфра нафт ва газ хкудзава авай къиметриз килигна дуьнья океандин нафтадин ва газдин суьрсетрин лас океандиз къвезва къеле гьасилунин кьадардай дуьньяда садлагьай чкада малайзия физва циркон ильменит ва маса металлар гьасилунин кьадардай австралия океан ракьунни марганецдин мяденрив ацӀанва суьрсетрин вири санлай кьадар т ракьунни марганецдин мадни чӀехи суьрсетар океандин виридалай дегьне чкайра кефер пата акваз жеда гьакӀни кьибле ва перуан хандакра минералар квай асул мяденрин гьисабунра океанда марганец т цур т кобальт т ава лас океанда газрин гидратрин дегьне ятарин мяденар жагъанвай орегон лекъве курильск цӀиргъина ва охотск гьулуьн сахалин шельфда япон гьуьле авай нанкай чӀутхварда ва япониядин цин къерехдин кьвалара перуан лекъве йисуз японияди токиодилай кефердинни рагъэкъечӀдай пата лас океандин кӀане тӀебиатдин газ акъудун паталай урукулдив синагъдин эгъуьнар кьиле тухуз къаст авуна лас океандиз пара жуьрейрин рекреацион суьрсетар хас я виридуьньядин туризмдин организациядин малуматриз килигна виш йисан эхирда дуьньяда туризмдин кьилив атунрин рагъэкъечӀдай азиядиз ва ласокеандин региондиз къвезвай йсуз и пай дал кьван хкаж хьун мумкин я и регионда туризмдин къекъуьнар арадал къвезвай асул уьлквеяр япония китай австралия сингапур республика корея урусат асш ва канада я рекреациондин асул зонаяр гавай островар полинезиядин ва микронезиядин островар австралиядин рагъэкъечӀдай цин къерех бохай залив ва китайда авай остров хайнань япон гьуьлуьн цин къерех кефер ва кьибле америкадин цин къерехда авай районар ва шегьерар виридалай пара туристар къвезвай уьлквейрин арада гуьгъуьнинбур хкягъиз жеда китай йиса миллион атунар малайзия миллион гонконг миллион таиланд миллион макао миллион сингапур миллион республика корея миллион япония миллион индонезия миллион австралия миллион тайвань миллион вьетнам миллион филиппинар миллион цӀийи зеландия миллион камбоджа миллион гуам миллион кефер ва кьибле америкадин цин къерехра чка кьунвай уьлквейрин арада асш миллион мексика миллион канада миллионо чили миллион колумбия миллион коста рика миллион перу миллион панама миллион гватемала миллион сальвадор миллион эквадор миллион смугъулар дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр смугъулрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр ахцегь райондин юкьван пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал ахцегь вацун эрчи къерехдал ала смугъулар гуьгъуьнин тарихдин мягьлейриз пай хьанва аспашар кепер къантасар хуьруьн къваларив гвай чурар ва булахар чанах фечер ятах квар сув талук ягъар суван пад ярусув бугъаз каш вине чур микьий кветер къватар булах ягъудин булах гъуьйи латар хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш виш йисалай йисал кьван хуьр ахцегьпарадин азад жемиятдин ахцегьпара хуьруьн жемиятдик квай йисуз смугъулра мискин эцигнай мискиндин цлал араб чалал агъадихъ галай кхьин ала и бахтавар мискин туьхкуьр хъувунвайбур гьахъ кандай ва хъсанвал ийизвай смугъулрин жемятдин агьалияр я гьа йисуз сурхай хан ва умма хан къубадиз атана хуьрериз цай яна курнай ва гьакни мискискар хуьр чукурнай цларни хуьруьг хуьруьн устарри пайгъамбардин хижрадай адаз аллагьдин салаватни саламар хьурай йисуз эцигнай и кхьинар кхьейди мугьаммадали мискин эцигнавайбурни муса ражаб ва рамазан я йисуз ахцегьпарадин къушунар абурук смугъулрин къушунарни гваз къазикумухдин сурхай хан дахъ галаз санал урусрин генерал булгакован къушунрин аксиниз къубадин алпан хуьруьн мукьув хьайи ягъунра иштирак авунай ина смугъулрин фекьи юсуф кьенай фекьи юсуфан азабар квай кьиникай смугъулра адан пирел алай араб кхьинри малумарзава йисариз килигна смугъулрин агьалийрин дегиш хьунин динамика смугъулвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва ягьмеданбур кевисар алкашар кепер стӀал саяд машгьур лезги шаир дишегьли саяд пери тахминан йисуз куьре магьалдин агъа сталрин хуьре давутрин тухумдикай тир гьасан гьуьсенан хзанда дидедиз хьайи вад лагьай руш я саяд перидихъ вичиз кани мирземегьамедан шихрагьим лугьудай гада аваз рушахъ гьа девирда еке пул тир ганач лугьуз а пул гайи гьа чавуз агъа сталдал кавхавалзавай кьурагь патан векил пампур гьуьсейна саяд пери гужуналди вичин стха хуьрехуьруьнви шабанан хва исмаилаз тухвана адакай са аял аваз хуьруьз катна хтайла бубади шихрагьим хуьре авай девлетлу дербетан хтул рушал эвленмишнавай и арада саяд перидиз алимегьамед аял хьана шихрагьимакайни умуд атай саяд пери и кардилай гуьгъуьниз гьайифдилай рагьметдиз фена таза аял алимегьамед халайри хвена мехъерарни авуна пирмегьамед гада хьайидалай гуьгъуьниз сталжем хьана алимегьамедни кьена саяд перидин птулни халайри хвена чехи авуна адан аял вахтар халадин хъуьл сеферан квале фена ватандин чехи дяведин четин йисара пирмегьамед дербентдиз акъатна алай вахтунда адахъ саяд сиряд рушарин ва чехи бубадин твар алай исмаил хва аваз пирмегьамед дербент шегьердин патав гвай карл марксан тварунихъ галай совхозда уьмуьр ийизва шихрагьимавай къакъудна дакан касдиз хуьрехуьруьз мал хьиз пулдихъ гайила саяд периди гьахъ дуван авачир гьакимриз кавхадиз фекьидиз агьдин бейтер лагьанай стӀал саядан манияр вичин ва лезги дишегьлидин ихтияр авачир кьисметдикай теснифнавай девирдин гьахъсузвилер русвагьзавай бейтер зариди дуьнья тирвал авунвай гьараяр я кавхадиз дуьнья тирвал гьарайна за садакайни чара хьанач ва мсб и ва маса шииррай аквазвайвал стӀал саяд вичин хатӀ авай шаир я с саядан ашкъидин гьарай тӀвар алай кӀватӀал магьачкъалада йисуз акъатна стӀал саяд йисуз рагьметдиз фена стӀал сулейман йисан июнь йисан ноябрь дагъустан советрин литературадин диб эцигай лезгийрин тӀвар ван авай зурба шаир ва ватанперес вичиз бегьемдиз аялвал такур сулеймана йис хьайидалай кьулухъ кьве гъилелди фу къазанмишзава ада батрак яз дербентда фялевиле генжеда самаркандда бакуда кӀвалахна къад йисуз дуьньяда къекъвейдалай гуьгъуьниз ам хайи хуьруьз хтана кӀвал кутуна лежбервал ийиз хзан хвена революциядин ва граждан дяведин йисара стӀал сулейман киснач ада йисан революция пачагь тахтунай гадарун шадвилелди кьабулна дагъустанда советрин гьукум гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз стӀал сулеймана цӀийи уьмуьр туькӀуьрунин карда гьевес авайвилелди иштиракна гьеле аял чавуз шиирар туькӀуьрунал рикӀ алаз хьайи сулеймана вичиз аквазвай гьахъ авачир крарикай дегьне социал метлебдин чӀалар туькӀуьрзава чешне яз революциядилай вилик туькӀуьрнавай адан билбил кавхадиз судуяр фекьияр девлетлуяр чиновникар ва масабур къалуриз жеда заридин сатирадин эсерра гьа гьахъ авачир девир дегьнедай ва хцидаказ критика жезва стӀал сулеймана туькуьрай эсерар кьве чкадал пай жезва октябрдин инкъилабдилай вилик теснифайбур кавхадиз судуяр фекьияр девлетлуяр чиновникар ва мсб ва советрин девирда теснифайбур октябрдин инкъилабдиз рушариз яру аскер колхозчи паб инжиханаз большевик я чи вацӀун тӀвар жегьил шаирриз чи къуват ва мсб адан эсерра иллаки инкъилабдилай вилик теснифайбурун хци сатира квайди я зариди вичиз акур гьахъ авачир инсанвал авачир ва ахлакь авачир гьерекатар амалар ва хесетар негьзава зариди пачагь тахтунай гадарун советрин власть тестикь хьун шадвилелди кьабулнай ва цӀийи девирдин тарифзавай чӀалар теснифна амма адан рикӀелай халкьдин гьукуматдиз ва коммунистрин партиядиз хае кимивилерни алатнач ада тапан коммунистдиз хьтин хци чӀалар туькӀуьрна стӀал сулейман ленинан ордендиз ва дагъустандин халкьдин зари тӀварцӀиз лайихлу хьана адан гуьзел эсерар жавагьирар дагъустандин халкьарин урус ва маса цдудралди чгалариз таржума авунва ва кьилди ктабар яз акъатнава абур милли мектебра учи лиейра институтра ва университетра чирзава с сулеймана туькуьрай эсерри лезги ва дагъустандин литератураяр вилик финиз чехи таъсир авуна абур гь гьажибегова а агъаева н къапиевади гь гашарова гь гьамзатова р кельбе ханова ф нагъиева ва маса алимри ахтармишна чӀехи зари йисалай ссср дин писателрин союздин член тир стӀал сулейман ада вичи са шиирда къейд авурвал кӀел кхьин чин тийиз гьар са кардикай уях тир дуьз я хх асирдин гомераз кӀел кхьин чидачир амма ам савад авачир тир лугьуз жедач стӀал сулеймана неинки уьмуьрдин университет акъалтӀарна адаз неинки лезги фольклордин кьуьчхуьр саидан етим эминан произведенияр хуралай чидай гьакӀни низамидин хафизан саадидин навоидин ва гуьгъуьнлайни пушкинан лермонтова туькуьрай эсеррикай хабар авай им са шакни алачиз чехи культура я стӀал сулейманан поэзиядин дувулар фольклордин ва литературадин гзаф дерин ва жуьреба жуьре къатариз гьахьнава гьелелиг им чи вилик акъвазнавай месэла туш амма са кар къейд тавуна таз жедач чаз чиз стӀал сулейманаз искусстводин векилрикай виридалайни гзаф саадидитуькуьрай эсерри таъсирна гьам уьмуьрдин биографиядиз гьам поэзиядин образный къурулушдиз фикир авунин тегьердиз кьве зарини сад садаз мукьва я низ чида рагъэкъечӀдай патан базарра карвансарайра духанра жегьил стӀал сулейманаз куьчери ашукьрин ва ихтилатдал рикӀ алай инсанрин сивяй саадидин чӀалар гьикьван ван хьанатӀа азадвилиз гъейрат хупӀ ярагъуш я загьирда вун вилер ахъаз батӀинда буьркьуь дагъустан ада вар вичин дади юх жафа гьуьруьят хьана хьи я иеси кьей керекул вазни патрумдаш хьан хьи тӀимил тӀимил гила чи чӀал чир жез мусурман хьан хьи серф атайла яхун ламар къвез недай яйлах я къафкъаз гагь хузар гъиз гьагь на чӀижер гуж мийир чаз эхи тежер дуст я лугьуз куьгьне душман кьамир ви рикӀ шад жедайд туш зи гъилева регъуьн чӀутхвар ахъайдач за яд гуьзел яр мурад я дуьньяда кӀани рушни гада затӀ авачир эрчӀи гъилиз чапла гъил къуншиз амукьич эвел туьна кьел квай кӀуь шур гуьгъуьнлай яд хъун хъсан туш гьар патахъ туькӀуьрдай пурар вун черкес хъалтах я къвафказ ахмакь вилик квай азарар чир тахьун я хийир зарар гьар гьи касдихъ нагаь чирвал хьайтӀа жеч гьич зарар завал батӀулдаз гьахъ лугьуналди яд гъиз жеч гьич сафуналди гзаф тахьайтӀан са пара жувахъни чирвал кӀанда и заманда гила тек тек мед итим ваз жагъид экек а инсан хьи гзаф лавгъа вак текьий вич амаз ягъва чи жеч инсан акналди гафа збаз ахналди гьа гьи касди чӀгваз жафа анжах гьадаз дад гда фа гьа дст кьий жван аадай санал тӀь ф гьакӀ квададай стӀал сулейман йисан ноябрдиз агъа стӀалда регьметдиз фена ва гьукуматдин къарардалди магьачкъалада кучукнава чӀехи заридин тӀвар хайи райондал лезги театрдал кьасумхуьруьн юкьван мектебдал магьачкъала дербент киев ва маса шегьеррин куьчейрал колхозрал библиотекайрал эцигнава магьачкъалада заридин сур авай багьда ам заридин тӀварцӀихъ гала с сулейманаз зурба гуьмбет ам дагъустандин халкьдин художник скульптор хасбулат аскар сарыджади теснифна эцигнава инал гьар йисан майдиз сулейманан шииратдин югъ къейдзава гений океандиз ухшар я адаз жуьреба жуьре вацӀар кӀамар булахар авахьда океандин девлетрихъ сан гьисаб авач адан рикӀе гевгьерар кьилелни гьар уьлкведин гьар са халкьдин чилерал берекатлу марфар къурдай цифер жеда бес океандин гьава ам гьикьван таза я михьи я кьезил я ам инсандин сагъламвал патал гьихьтин дава дарман я стӀал сулейманан поэзия океан я адан девлетрикай рикӀевай гевгьеррикай марфадив ацӀанвай циферикай ва эхирни гьавадикай чи уьлкведа миллионралди кӀелдайбуру ва жуьреба жуьре миллетрин зарийри менфят къачуна са шакни алачиз лезги х тагьиран аварви гь цӀадасадин лакви э капиеван азербайжанви с рустаман гурживи г леонидзедин казах д джабаеван белорусь я купаладин урусар тир а суркован а безыменскийдин м исаковскийдин ва маса зарийри туькуьрай эсеррал стӀал сулейманан поэзиядин нурар аватна хх асирдин гомер неинки ссср дин жегьил зарийриз гьакӀни социализм эцигзавай халкьдин демократвилин милли азадвал патал женг чӀугвазвай колониальный ва капитализмдин уьлквейрин кӀвенкӀвечи зарийриз хайи халкьдиз къуллугъ авунин карда акьалтӀай зурба чешне я там къуб рук тарарин набататри кьунвай чилин са пай тамари къураматдин пудай са пай кьунвайди я чилин винел тамарин вири санлай майдан млн км я млн км бразилиядиз млн км канададиз ва км асшдин паюниз къвезва эхиримжи йисан къене тамарин майдан кьве сефердилай пара тӀимил хьанвай урусатдин федерацияда тек сад тир субтропикдин лиана тарарин там кьибле дагъустандин самурдин там я адаз фад фад лезгистандин гевгьерни лугьуда и тама гийин мегъуьн макъун лацу къавах гъверши кӀерец цуцун ичин чуьхверрин кицик чумал шуьмягъ тарар канаб ва гзаф муькуь набатарар экъечӀзава набататрин биологиядин кьетӀенвилерикай абурун яшарикай ва тайин тир физикадинни географиядин гьаларилай аслу яз тамара набататар са шумуд гьавайрикай ибарат жезва гьаваяр им набататрин органрин чуькуьндаказ кӀватӀ хьанвай ва хъсандиз акваз жедай сергьятдин горизонт я гьаваяр сад ва я са шумуд жуьре набататрикай арадал къвезвайди я тамара жезвай гьавайрин жуьреяр аруш жезвай ва акахьзавай набататрикай ва эпифитрикай ибарат тир гьаваяр авачир набататарни гьалтзава тамарин аваз хьун ва тахьун гзаф вахтара тарихдин процессрин финифиз ва халкьарин кьисметдиз арада масад авачир таъсир гузвай са бязи алимрин фикирралди тамара уьмуьр гьалзавай сифтегьан девирдин инсанрин уьмуьр инсаниятдин тарихдин къене тамарин куьмекдалди кьиле физвай ва инсаниятдин жемиятдин асул кьетӀен лишанрикай тир зегьметдин паюнин бине тир вучиз лагьайтӀа тӀебиатдин няметар кӀватӀунин кӀвалах папарин гъуьрчехъанвал ва гетерхъанвал хьтин четин кӀвалахар итимринди тир адалай кьулухъан алатрин ва затӀар гьасил авунин такьатрин вилик фин лежбервал ва малдарвал чирна менфят къачунин нетижаяр я им акӀ лагьай чӀал я хьи инсан тамарин аслувиликай къвез къвез хкечӀзавай тамари гьавадиз климатдиз ва чилин вине ва са тӀимил кӀаник пата физвай процессриз виле аквадай таъсир гузва тамун тӀебиатдин гуьгъуьнин компонентрихъ галаз алакъа ава цӀуру заманда икӀ лугьузвай тамун патав уьмуьр гьалун гишин тахьун там пачагьдилайни девлет аваз я таму тек са жанавур ваъ гьакӀни чӀехи итимни тӀуьн гунивди тухарда инсанди тамар хуьруьн майишатдин гуьгъуьнин асул хилера кардик кутазва гьайиф къведай кар ам я хьи къе атӀузвай тамарин майдандин кьадар абурун тӀебиатдин гуьнгуьна хутунин кьадардилай са шумудра пара я идав алакъа аваз цивилизация вилик фенвай уьлквейра и проблемадиз пара дикъет гузвайди я ахьтин уьлквейра татар цунин ва бязи тамара хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуниз эхтияр тагунин рекьелди тамарин къенен кьадар гзафарзава идан куьмекдалди а районра тамарин тӀебиатдин цӀийиз гьасил хъхьунин процесс къайдадиз къвезва гьакӀни са бязи уьлквейра инсандин гъил кягь тавур гъвечӀи кьадардин тамун чкаярни авайди я германияда ихьтин тамариз урвальд лугьузвайди я сифтегьан уьмуьрдин ва я дегь там ана гьатта цацар хьтин пешерин татарни мес муьтквер тар йисарал кьван уьмуьр гьална амукьзавайди я тамариз гигиенадинни санитаривилин ва сагърунин пара зурба метлеб ава тӀебиатдин тамар авай гьавада елай пара жуьреба жуьре химиядин галкӀунар ава тамари атмосферадин и кьацӀурунар кьетӀендаказ газ хьтинбур активдаказ дибдай масакӀа авуна цӀийи кислород гьасилзавайди я кьацӀай газар кислороддиз элкъуьрдай виридалай хъсан алакьунар авай тамар цацар хьтин пешер алай тарарин тамар нарат тар муьтквер тар цириц тар ва гьакӀни гъулцин тараринни верхьи тарарин са бязи жуьреяр я чилин винел углероддин виридалайни асул гьамбарханайрикай сад там я чилин атмосферада углекислотадин газдин шикилда гигатонн кьван углерод ава чӀехи пай тамари туькӀуьрзавай чилин набататра гигатонн кьван углерод ква и углерод атмосферадиз акъатайтӀа парникдин эффектдин къуват мадни пара жеда ва им дуьньядин глобал чими хьунин себеб жеда чкадикай арадал атуникай гьаларикай тарарин яшарикай ва абурун жуьрейрикай аслу яз тамар гуьгъуьнин жуьрейриз пай жезва татарар татар татарлар урусатда ва кьулан азиядин уьлквейра уьмуьр ийизвай туьрк халкь я йисан малуматриз килигна урусатда татаррин кьадар миллиондилай виниз тир ва вири агьалидин саки туькуьрзавай кьадардиз килигна чеб урусрилай кьулухъ уьлкведа кьведлагьай чкадал ала татарстан республикадин агьалидин татарар я пуд асул группайриз пай жезва волга уралдин татарар сибирдин татарар ва астраханьдин татарар гагь абурун арадай польша литвадин татарарни чара ийида татар чал туьрк чаларин кыпчак группадик акатзава ва пуд нугъатриз пай жезва рагъакидай патан мишар нугъат кьулан казан нугъат ва рагъэкъэчдай патан сибир татар нугъатар я диндал гьалтайла татаррин лап чехи пай суни мусурманар я абурук гьакни православар ва атеистар ква дуьньяда авай татаррин пай татарстандал къвезва амайбур федерациядин муькуь субъектра чканва татарстандилай гъейри чеб пара кьадарда авай субъект башкортостан республика я башкортостанда татарар вири агьалидин саки туькуьрзава тататар виридалайни тимил авай регион ингушетия я ина вирини вири татар ава агъадихъ галай таблицада урусатдин къанницикьуд регионра уьмуьр ийизвай татаррин кьадар къалурнава урусатдилай къецихъ виридалайни пара татарар авай уьлквеяр узбекистан кас ва къазахстан кас я идалайни гъейри татарри украина кас туркмения кас киргизия кас азербайжан кас китай ва муькуь уьлквейра уьмуьр ийизва татар миллет шумудни са субэтносрикай тайифайрикай ибарат я абурукай виридалайни чехи тайифаяр агъадихъ галайбур я казаньдин татарар тат казанлылар татаррин кьилин ва виридалайни чехи группа я абур виликан казань ханвилин чилерал арадал атанвайди малум я татар чалан кьулан казаньдин нугъатдал рахазва мишари татарар тат мишешлер волга вацун кьулан пата закамьеда ва приуральеда арадал атанвай татар тайифа я абур татар чалан рагъакидай нугъатдал рахазва касим татарар тат кечим касим ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифа я татар чалан кьулан казаньдин нугъатдал рахазва сибирдин татарар тат себерлилер сибирдин ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифайрикай сад я татар чалан рагъэкъэчдай нугъатдал рахазва астраханьдин татарар тат эстерханлылар астраханьдин ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифа тептярар тат типтер виш йисалай малум тир башкортостанда уьмуьр ийизвай татаррин тайифа кряшенар тат керешен волгадин ва уралдин татаррин къене авай этноконфессионал тайифа я вири мусурман татаррилай тафаватлу яз кряшен татарар христианар я польшадинни литвадин татарар липки белоруссиядин татарар белоруссия литва ва польша уьлквейра уьмуьр ийизвай татарар я чехи пай мусурманар гъвечи пай христианар я чпин хайи татар чал тамамдаказ рикелай алуднавайди я абурун кьадар тахминан агъзур кас я пермьдин татарар перьмдин крайда арадал атанвай ва бинедилай ана уьмуьр авур татар тайифа я нагайбакар тат нагайбеклер челябинск вилаятдин нагайбак ва чебаркуль районра уьмуьр ийизвай татарар я татар чалал кьулан нугъатдал рахазва диндал гьалтайла православие мезгьебдин христианар я урусатдин къанунрив кьурвал нагайбакар кьилдин гъвечи халкь тирди гьисабзавайди я татарар са миллет хьиз виш йисарин къене туьрк кипчак тайифайрин сад хьунин нетижада арадал атанай волгадин булгария уьлкведин девирда татарар мусурманвилиз элкъвенай ва араб чалан алфавит кьабулнай гилан татар чалан диде тир дегь татар чални кипчак чалан бинедаллаз арадал атанвайди малум я къизил орда чкайдалай кьулухъ шумудни са татар ханвилер тешкил хьанай сад садавай къакъатнай гьа ханвилера татар миллетдин субэтносар арадал къвез эгечнай абур къерин казаньдин татарар сибирьдин татарар мишари ва мсб я татарар туьрк чаларин группадин кыпчак чаларин хзандик акатзавай татар чалал рахазва сибирьдин татаррин нугъатар поволжьеда ва приуральеда уьмьур ийизвай татаррин рахуниз мукьва я эдебиятдин татар чал кьулан казань нугъатдал бинеламиш хьанва виш йисалай йисал кьван татарри татар чалал араб гьарфарин куьмекдалди кхьизвай йисалай йисал кьван яниалиф цийи алфавит лугьудай латин алфавит кардик квай йисалай къедалди татарри кирилл графикадал туькуьрнай алфавитдикай менфят къачузва татарстанда саки вири мектебдин программа ва ктабар татар чалаз таржума авуна тарсар гузвайди я идалайни гъейри кгасу дин факультетра татар чалал чирвилер тухузва вилик девирда дуьз йисалди татаррин чирвилер къачудай идараяр медресеяр тир усугъчай ушугъ дагъустан республикадин докъузпара районда авай хуьр райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я усугъчай хуьруьнсоветдин администрациядин кьилин хуьр хуьр дагъустан республикадин докъузпара райондин лап кефер пата мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав кьулан вацун эрчи кьерел гъуцар сув яру сув ва гитин кьил суварин канив чка кьунвайди я хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава тарихдин малуматрикай усугъчай лезгистандин дегь хуьрерикай сад тирди чир жезва абумуслиман тарих улубда усугъчай хуьруьн твар сияте яз кьунва ва ина кьиле фейи вакъиаяр чи эрадин виш йисуз талукь тирди къалурнава хьуре райондин начагъхана юкьван мектеб клуб улубхана почта райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идара ва дарманхана аптека квалахзава багъишев багъиш малладин хва лезги кхьираг драматург ва журналист фарси цӀийи фарси инд европадин чӀаларин хзандин иран чаларин группадик акатзавай гзаф девлетлу ва виш йисаралди алцум жезвай литература авай иран чӀаларин арада кӀвенкӀве аваз физвай чӀал и чӀалал вири дуьньядин литературади кьабулнавай ва дуьньядин эсеррин хазинада гьатнавай шедевр тир эсерар кхьенвайди я гилан фарс чӀал цӀийи чӀал я ам иран гьукумат арабри дяведалди къачунвай ва уьлкведа ислам динди винизвал къачузвай девирда араб чалан къати таъсирдик акатнавай дегь пегьлеви чалакай арадал атанвайди я ва а чӀалан давам я фарси пуд сад садаз мукьва тир вариантриз чара хьанвай ва азиядин пуд уьлквейра иранда афганистанда ва тажикистанда официал чӀалар хьиз кьабулнавай плюрицентрик чал я абурукай виридалайни вилик фенвай ва дуьньядиз мадни машгьурди иран ислам республикадин фарс чӀал я идаз себеб уьлкведи дуьньядин дережада кьунвай экономикадин потенциал ва и чӀалал рахазвайбурун чӀехи кьадар я ирандин фарс чӀалаз рагъакӀидай патан фарси ни лугьузвайди я фарс чӀалан рагъэкъечӀдай патан вариантар афганистандин гьукуматдин чӀал тир дари ва тажикистандин тажик чалар я фий дагъустан республикадин ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр фиярин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр ахцегь райондин кьибле пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал фий вацун къерехдихъ гала тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва ахкун паталар ватун хуьруьн мукьвал алай тебиатдин сергьятар бугъа уьрехъ цекер тумуч хуна хевиг яхва чагра мукар юкьларуьч келачук чатун рат цуцах гъурум лацу какалар калал чулав хана каричик укарар хевехъ яхвал мурта цехуьр тулар цугуни севра чух чурар хани гуьней цуцай тара кьил ичара къабана ачар вергьел кьваяхъ хуьре ва адан къваларив гвай булахар хуна булах латуг булах хани гъурум яхва фий хуьр гьеле алпан заманрилай малум я виш йисан сифте кьилера фий ахцегьпарадин азад жемиятдин ахцегьпара хуьруьн жемиятдик акатзавай ахцегьпарадик квай чавуз фияра вичин кавхаяр авай абурун кьадар сихилрин кьадардикай ваъ хуьруьн агьалидин кьадардикай аслу тир гьак гьар къад квализ са чехиди къвезвай гьакни хуьре са чавуш хабар гузвайди жедай фий хуьрелай садни зур километр кьиблединни рагъакидай пата гуьлуьн дережадилай м кьакьанда къавкъаздин кьилин циргъинин фиярин суван кьилелай элячдай рекьин мукьвал алай тик ва алгъай зурба къаябрал ва плитайрал инсанрин ва гьайванрин къахма авуна раснай суьретар ава а суьретрин чехи пай виш йисариз талукь я йисариз килигна фиярин агьалийрин дегиш хьунин динамика фиярин агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва къара мегьамедар данкьар микилар жумияр цакияр сахукар бамбияр къубушар гьажипулатар гьуркинаяр эльдарар карияр зулматар бегар гюлбияр мурсалар тингилар укаяр михар ванидар фаражар джандарар шейгь шалбурсар хуьре кьван майишатар ава агьалийрин асул квалах малдарвал я алай чавуз фияийри агъзурдилай пара лапагар абурукай кьил умуми майшатдик ква ва карч алай чехи малар хуьзва социалвилин идарайрикай хуьре мектеб культурадин квал ва ктабхана кардик ква йисан декабрьдилай хуьре кабинетар авай акушервилинни фельдшервилин пункт кардик кутунай виш йисуз эцигнавай ва виш йисуз гьажи гьамзатан хва ахмеда туьхкуьр хъувунай метр кьакьанвилин минара квай жуьме мискин къенепатан майдан м я франция официал тӀвар фран республика рагъакидайпатан европада авай гьукумат я республикадин девиз азадвал барабарвал стхавал адан диб принцип гьакимвал халкьдиндинди я ам халкь патал халкьди ийизавайди я абурукай вишекайди франциядин гьукуматвияр я дин гвайбурукай чӀехи пай католикар я къанунар акъуддай орган кьве палатадин парламент я сенатни миллетдин алтӀушун административ чара авунар вилаят метрополияни гьуьлерилай анихъ авай вилаят абурук департамент ква метрополияда гьуьлерилай анихъ авай департамент францияди ракьунинни уранрин рудаяр бокситар хкудун тухузава расна акъудзавай индустриядин чӀехи метлеб авай хилер машинар акъудун гьа гьисабдик автомобиляр акъудун электротехникадинни электроникадин телевизорар чуьхуьдай машинарни мсб авиациядин гимияр авун танкерар гьуьлуьн паромар ва станокар акъудун я франция дуьньядин виридалайни чӀехи химиядинни нафтахимиядин продукция акъудзавайбурукай сад я гьа гьисабдик каустик сода синтетикадин каучук пластмасса минерал миянар фармацевтикадин метягьарни мсб чӀулавни рангадин алюминий кьуркьушумни цинк металлар вири дуьньядин базардал франк парталриз кӀвачин къапариз ювелирдин затӀариз парфюмериядизни косметикадиз коньякриз нисийриз далай пара жуьре акъудзава чӀехи машгьурвал ава экспорт машинар акъудунин индустриядин продукция гьа гьисабдик транспортдин оборудование къиметдай кьван автомобиляр хуьруьн майишатдинни недай хъвадай метягьар европада кӀвенкӀве аваз фидай экспортеррикай сад я химиядин метягьарни зурфабрикатар ва мсб антик берейра къенин францидин чилерал кельтрин халкь галлар яшамиш жезвай вишюса ч э в а чил вири михьиз римдин кьушунхъан юлий цезарди къачуна республикадик артухарна гьа чӀавунилай кьил къачуна къенин франциядин чилел романизациядин процессар эгечӀна чиликай римдин провинцияр хьана яшамиш жезвай халкь галлари къвез къвез чпин хайи чӀал рикӀелай физ римавийрин латин чӀалал рахаз хьана гьакӀ физ са кьуд виш йисалай а чилел мад са касни галл чӀалал рахазвачир кьулан вишйисарин бередиз пачагьдинни гьукуматдин виридалайни къуватлу инсанрин арада пара къалар авай гьакӀни францияда гегьеншдаказ инквизицияди кӀвалахзавай гьукуматдин кефер патал норманнар атана а чилиз чпин халкьдин тӀвар гана луи ӀӀдан чӀавуз англиядихъ галаз гьажетрини дявейрин яргъи жерге эгечӀна а пачагьдин чара хъхьанвай паб элеонора пуатуни аквитани йисуз генрих плантагенетазз гъуьлуьз фена гьакӀ хьана франциядин са пай кьван чил англиядик акатна филипп ӀӀ августдивай англия штауферрихъ галаз санал йисалди францидай акъуд жезвай йисуз пачагь луи Ӏ европадин виридалайни къуватлу пачагьрикай сад тир хиниви зайнаб асирдин сад лагьай паюна яшамиш хьана ам лезги миллетдик акатзавай хиналугь тайифадин хин хуьре ди дедиз хьана бажарагълу руша жегьилзамаз шиирар туькӀуьриз ва чуьнгуьрдихъ галаз манияр лугьуз башламишна хиниви зайнабан уьмуьр ва яратмишунар ширвандин шагь ма нучихрдин паб тамара ханумахъ галаз алакъалу я зайнаба вичин эсерар шиирар манияр рубаияр дидедин араб ва фарс чӀаларал теснифна чав агакьнавай рубаийрай аквазвайвал зайнабахъ дерин чирви лер ва тагьсил образование ава ада вичин чӀалар рубаийрин истемишунрал амал авуна философиядин мана хьун цӀийи цӀийи фикирар лугьун ва цӀарар рифмада хьун теснифнава ва абур рагьэкъечӀдай патан машгьур шаиррин рубаийрилай са куь нални усал туш ширвандин шагь манучихр кечмиш хьайила тамара бубадин ватандиз хъфена шаир зайнабан уьмуьр гьикӀ куьтягь хьанатӀа малуматар авач худат азербайжандин хъачмаз районда авай шегьер шегьердин статус йисуз къачунай шегьер азербайжан республикадин кефердинни рагъэкъечдай пата самур девечи аранда хъачмаз райондин юкьван пата райондин кьилин шегьер тир хъачмаз шегьердилай км кефер пата баку шегьердилай км яргъал худат ракьун рекьин станциядал ала йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар худат гзафмиллетрин шегьер я ина азербайжанар лезгияр куьрдер татар урусар туьрквер цыганар хьтин халкьари санал уьмуьр гьалзава агьалийрин чехи пай азербайжанари туькуьрзава совет береда шегьерда азербайжанаринни лезгийрин кьадарар саки сад хьиз тирта гила азербайжанар лезгийрилай саки кьведра пара ава лезгийрин тимил хьунин себебар суван къарабагъдин конфликт чавуз гзафбурун дагъустандиз куьч хьун ва шегьерда амукьай пара кьадарда лезги хзанар ассимиляция хьана азербайжанариз элкъуьн я ахьтинбурун паспортра миллет къалурзавай царцел азербайжанви кхьенвайди я шегьерда паспортра азербайжанви кхьенвай михьи азербайжанвияр саки авайди туш азербайжанвияр хьиз къалурнавайбурун гзафни гзаф пай тарихдин къене азербайжанлашмиш хьанвай татар куьрдер туьрквер лезгияр цыганар ва маса бици халкьар я абуруз чпин улу бубаяр маса халкьар тирди чизва амма чал ва гьа миллетдиз талукьвилин кьатун тамамдаказ квахьнава хайи чал са гьалда хвенвай тек сад тир халкь лезгияр я амма а лезгийрин са паюнин лезги чалан чирвилер акьван усал я хьи абур лезги чаланни азербайжан чалан акахьунал рахазва и акахьай чалан азербайжанарни гъавурда акьазва азербайжан агьалидин кьуьзуь несилар лезги чалан гъавурда акьазва гзафбурувай адал рахазни жезва шегьерда цыганри компакт шикилда уьмуьр гьалзавай къарачи мягьле ава шегьерда азербайжан чал ва культура йигиндиз вилик физвай береда маса халкьарин иллаки лезгийрин чал ва культура кьулухъ амукьзава шегьердин мектебра тарсар анжах азербайжандал тухузвайди я лезги хзанра къвезмай уьмуьрда четин тежедайвал ва мектебра сад садахъ галаз рахаз регьят жедайвал аялдиз сифте лезги чал ваъ азербайжан чал чирзава ахьтин хзанрин кьадар йисандивай йисуз пара жезва гьавиляй маса халкьар азербайжанарин арада црана терг жезва гилан гьалар и камаралди давам хьайита са кьве несил алатайла лезгиярни татринни куьрдерин гелеваз фида шегьерда лезгийрикай амукьдайди са твар ва азербайжанариз элкъвенвай жегьил несилар жеда гьил азербайжан республикадин кцӀар районда авай хуьр гьилерин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я гьил кцӀар райондин виридалайни чехи хуьр я ва азербайжандин виридалайни чехи хуьрерикай сад я хуьр кцар райондин кьулан пата райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала гьилерин мягьлейрин тварар ойконимар мегькема сирт мягьле пелен мягьле чехи хуьр гъвечи хуьр гьил лезгистандин дегь чаван хуьрерикай сад тирдал шак алач и кар тестикьарзавай делилрикай сад хуьруьн къвалав галай км яргъивилин дегь сурар я гьатта са бязи алимрин фикирралди гьил хуьр гьеле алпан гьукуматдин девирда авай хуьре виш йисуз пуд пипен къайдада эцигнавай пирер ава ва чкадин эгьлийри им са суфийвилин кар хьиз гьисабзава гьакни хуьруьн кунтарикай садал кьве виш йисан цуру мискин ала гьиливийри са кус аранда хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал гьилуба хуьр кутунай йисариз килигна гьил хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика гьилера авай сихилрин тварар къачабегар эребханар къара гадаяр дедемар шайтанар кекар мучар эйвазар бикеранбур ккарар цахуьрар къафарар нуруяр фиргъананбур адемиранбур мукаиланбур мусадинбур къафарар къуьсуьяр гъашурар бикерар мукаяр жуватанбур мегьетар фекьияр бегар къапалар бакияр мягьсумар чувачар шапаяр элияр ваданар шипаяр какурар хъалхъамар цегьер агъамар келеяр къамацар хъунжелияр мирзагъаяр какамар къарчугъаяр калацар цеквер цекквер лат арада перде авай лувар квайбурун дестедин цекверинбурун ивнихзандикай тир гьашаратрин хзан я жемятдин гьашаратар я каста арадал гъизва дишияр эркекар ва квалахунин индивидар дишиярни эркекар лувар квайбур квалахунин индивидар лувар квачирбур я спелар калам калам хьайибур дишийринбурни квалахунин индивидринбур эркекринбур каламдикай ибарат я са бязи жуьрейриз ва каламдикай спелдин асул калам скапус адетдалди масабурулай хейлин яргъиди я хурун кьулухъ патан пай эпинотум кьулухъ хурухъ галаз акахьнавай руфунин садлагьай сегмент я руфун вич садлагьайни кьведлагьай сегментри арадал гъанвай кьалуналди эпинотумдихъ гилиг жезва са бязи агъахзанрин акатзавай цеквериз мирмицинар понеринар ва мсб вилик фенвай мизмир ава зайиф хьанвай дамархьун квай лувар цеквер хзанриз кватхьана мукарра яшамишзава и мукариз цекверин кунт лугьудайди я абур накьвада карасра къванерик туькуьрзава са бязибуру цекверин кунтар куьлуь набататрикай авур паярикай эцигзава цуругъ дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр цуругърин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр ахцегь райондин рагъакидай пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал кьехуьлкам вацал ала хуьруьн къаншардилай гельмец ахцегь цийргъинин иер акунар ахъа жезва хуьруьн кьлихъ самур дугунда яргъи хьанвай самур циргъинин м кьакьанвал авай ялахъ кук хкаж хьанва тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва къаникъал цапаз царах вигьра хулихъ ратар къигьихъ шуьтерухъ хуьруьн мукьув гвай тебиатдин сергьятар аркъа верхьер вини сурар гъвечи яйлах чехи яйлах зигье кал чутериз чулав царар кал калун мигьий къванеркар цутар кам силин кам цигнид кам гъвечи сув кьилин ятах пирен ятах харабрин ятах тежибан ятах царал ятах умах дередин ятах тамун кьилин ятах кьаладин кьагияр хтум авай тулар хуьре ва адан къваларив гвай булахар вацун булах юрфа булах харабрин булах суван булах келен цин булах муркад булах таран чукарин булах аспарин булах панагьрин булах нуькрен булах милижаян булах къачан булах гьажисейн бубад булах купул цин булах хибдин чиперин булах цуругъар хуьруьн твар цур металл гафуникай арадал атанва вучиз лагьайта вилик вахтара хуьре цурцин чатун устарвал абад тир цуругъ хуьр вилик азербайжандин къуба районда авай са тварцин хуьряй дагъустандиз куьч хьанвайбуру арадал гъанвай абурун иниз куьч хьунин себеб ара датур тарашунар ва къенепатан дявеяр тир катнавайбур ахцегь беквалдин гъилик квай чилерел секин хьанвай сифте ахцегь беквалдин ахпа ахцегьпарадин азад жемиятдин сергьятда авай хуьр яз цуругъар гьамиша рутул беквал паталай вигьинрик акатзавай мукьвал авай кусесер хуьр рутулри барбатнай ва агьалияр луквилиз мажбур авунай рутулри цуругъриз виридалайни къати пуд вигьин кьиле тухванай гьа пудрани цуругъвийри ахцегьрин куьмекдалди рутулар яна алуднай къенепатар дявеяр кьве патайни регьимсузрвилерин арадал атунин себебар тир виш йисуз бязи муькуь лезги хуьрерни кваз цуругъарни рутул беквалдик акатнай са тимил вахтунилай рутулрин чехи мертебайра авай ксарин патахъай зулум къвезвайвиляй рутул беквалдик квай лезги хуьрерин эгьлийри каъзикъумухрин хан тир сурхай ханан гъилик акатун талабнай гьа чавуз хуьре дувандин крар адетрин ва шариатдин делилралди кавхайри ва къадийри кьиле тухузвай ссср цийиз арадал атайла цуругъар йисал кьван самур округдик квай гуьгъуьнлай администрациядин реформайрилай кьулухъ хуьр цийиз арадал гъанвай ахцегь райондик кутунай ватандин чехи дяведин йисара цуругъви фронтдиз рекье гьатнай абурукай кас элкъвена хтанач афгъан дяведа цуругъви иштиракнай йисариз килигна цуругъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика алай чавуз цуругъви хзан тюмень вилаятдин радужный шегьерда уьмуьр гьалзава тарихдал гьалтайла цуругъвияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва панагьар татарханар усманар искирияр аспарар эпелар къагьраяр циркерар палтабашар хуьре культурадин квал виш йисан гьуьжре галай мискин келдайбур гьакьарзавай мектеб улубхана фельдшерни акушервилин пункт хуьре колхозар ва хуьруьн майишатдин сад хьанвай муькуь организацияр авайди туш гьавиляй хуьруьн майишатвилин асул субъект кьилдин майишатар я вилик абад хьанвай бахчахъанвал йисуз агъуз аватнай асул гьисабдалди келемар цунивди вилик фенвай лежбервални гила агъуз аватна аксина малдарвал гегьеншдаказ вилик фенва хуьруьнвийри карч алай чехи малар ва дилай пара лапагар хуьзва хуьре чилериз яд гудай гуьгъуьнин системаяр ава ахцегь кьакарин къубу селер хвал царан хвал кьехуьл кам чагъвар кам кьиян кам китай ва я чин китайдин халкьдин республика пиньин рагъэкъечдай азияда авай гьукумат агьалийрин кьадардал гьалтайла дуьньяда виридалай зурба гьукумат миллиарддилай пара чилерин чӀехивилел гьалтайла урусатдилайни канададилай кьулухъ дуьньяда пудлагьай чкадал ала китай чехи пачагьвал ва смодин хата авачирвилин советдин даим авай член я экспертрин гзафбуру китай сссрдин чкадал кьведлагьай зурба къуват авай пачагьвал хьиз гьисабзава ракетайринни ядердин потенциалдал гьалтайла дуьньяда пудлагьай чкадал ала космосдин пачагьвал я дуьньяда виридалай зурба кьадардин армия авай уьлкве я кеспиятдин продукциядин жуьрейрин чӀехи пай гьасилунал гьалтайла дуьньядин лидер гьа гьисабдик китай дуьньяда виридалай зурба машинар гьасил ийизвай уьлкве ва авто базар я къецепатан уьлквейриз мал ракъурзавай дуьньядин виридалай зурба уьлкве я китайдиз фад фад дуьньядин фабрика лугьуда китайдин тарих пара кьадарда сагъдиз амукьнавай гъилелди кхьенвай чешмейрив ва тарихдин малуматрив кьетӀен я и чешмеярни археологиядин малуматар сад садахъ галаз кьадайвал тухвайтӀа абурун куьмекдалди китайдин тарих политикадин уьмуьр ва социалвилин процессар лап дегь заманарилай гатӀумна чириз жеда дегь китайдин къанунриз элкъвенвай гъилелди кхьинри кьетӀендаказ конфуцийдин илимдин тарсар авай диндинни философиядин ва тарихдин метлеб авай кхьинри китай цивилизациядин филик финиз ва халкьдин дуьнья кьатӀунин тегьердиз гзаф чӀехи таъсир ганвай китайдин цивилизация дуьньяда виридалай дегь цивилизация я китайдин алимри тестикьзавайвал адан яшар йис хьун мумкин я ятӀани гила авай гъилелди кхьенвай чешмейри лап агъа кӀан йисан девир кӀевирзава административ идара авунин фадан системайри китайдин гьукуматдиз шак авачир винизвал арадал гъанвай къуншивал ийизвай куьчери уьмуьр гьалзавай ва суван халкьарилай тафават аваз яз китайдин экономика лежбервилел бине кьуна пара вилик фенвай гилан китайдин гьукумат ва жемият им къвалав гвай муькуь азиядин халкьарин сад садахъ галаз гзаф виш йисарин къене физвай культурадин ва политикадин алакъавилин таъсирдин ва китайдин кьилин хань халкьдихъ галаз акахьунин ассимиляциядин нетижа я идахъ галаз гьисабдиз къачуна кӀанда хьи китайдин адетдин историографиядик муькуь халкьарин монголрин маньчжуррин уйгъуррин тарихдин гьукуматрин тарихни акатзава амма гилан китайди абурун гьукуматар чпин тарихдин паяр хьиз гьисабзава китайдин тарихдин илимди кьабулнавай хронологиядин куьруь таблица гъуьгъуьнлай гьукумдиз атанвай дэн сяопина и политика меземмет авунай йисан декабрьда хьайи цк ккпдин кӀватӀалдин й пленумди социалиствилин базардин экономикадиз курс къачунвай дэн сяопина гьукум тухузвай береда уьлкведин къецепатан политика маодин бередилай тафават аваз пассив хьанвай й йисарин эхирда й йисарин сифте кьиле китайдивай вичин агьалияр тӀуьнив ва уьмуьр гьализ асул герек тир затӀарив таъмин ийиз къвбдин хкаж хьунин темпар йигинариз ва халкьдин яшайишдин дережа хкажиз гъиляй атанвай и реформаяр адан чка кьунвай дзян цземинга йисалай ва ху цзиньтаоди йисалай давамарнавай къвбдин кьадардал гьалтайла алай чӀавуз китай асшдилай кьулухъ дуьньяда кьведлагьай чкадал ала валютадин резервар садлагьана кхаж хьанвай йисуз къецепатан савдадин кьадар млрд доллардилай пара тир уьлкведин рагъэкъечӀдай патан цин къерехдин регионар мадни гзаф индустриализация хьанвай гьакӀ ятӀани кхрдин къене пата авай регионар кесиб яшамиш жезва виридалай кесиб регионрикай сад тибет я армиядин харжар кхаж хьанвай дявевилин официал бюджет йисуз кьван кхаж хьанва ва млрд юань млрд доллар туькӀуьрзава китай рагъэкъечдай патан азияда чка кьунвайди я уьлкведин чилер рагъэкъечӀдай патай лас океандин гьуьлерин ятари кьунва кефердинни рагъэкъечӀдай патай кхдрдихъни урусатдихъ галаз кефер патай монголиядихъ галаз кефердинни рагъакӀидай патай урусатдихъни къазахстандихъ галаз рагъакӀидай патай киргизия тажикистан ва афганистандихъ галаз кьиблединни рагъакӀидай патай пакистан индия непал ва бутандихъ галаз кьибле патайни мьянма лаос ва вьетнамдихъ галаз са сергьятра ава китайдин чилерин майдан млн км туькӀуьрзава майдандал гьалтайла им азияда виридалайни чӀехи ва дуьньяда урусатни канададилай кьулухъ пудлгьай чкадал алай уьлкве я китайда сад тир сятдин чӀул я китайдин океандин кьер кеферпатан кореядин кефер патай кьил къачуна вьетнамдал кьван яргъи хьанва ва адан яргъивал км я китайдин чилер рагъэкъечдай китайдин гьуьлуьн кореядин заливдин хъпи гьуьлуьн кьибле китайдин гьуьлуьн ятари чуьхуьзава остров тайван китайдилай тайван проливди чара авуна китайдин топография пара жуьреба жуьрединди я ина кьакьан сувар платояр лекъвер къумлухар ва гегьенш кьулувилер авайди я адет яз ина орографиядин пуд чӀехи регионар чара ийизва китайдиз гзаф жуьреба жуьре климат хас я кьиблединни рагъэкъечӀдай пата субтропиквилин климатдилай эгечӀна кефердинни рагъакӀидай пата агъавал ийизвай къати континенталвилин климатдал кьван кьибле патан цин къерехда гьава муссон гарари тайинарзава абур кьураматдизни океандиз хас тир кужумдай хесетдикай арада къвезвайди я са тайин сезонра жезвай гьавададин юзунрик ва адахъ галаз санал арадал къвезвай гарарик гатун береда чӀехи кьадарда лам квайди я амма хъуьтӀуьз гзаф кьуру жезвайди я уьлкведа къвазвай къваларин кьадар ва пай хьун гзафни гзаф муссон гарарин атуникайни хъфиникай аслу я уьлкведин чӀехи пай юкьван гьалдин климатдин зонада алайтӀани адан чилера авай гьяркьуьвилинни яргъивилин чӀуларин арада авай тафаватри температурадин ва метеорологиядин режимрин жуьреба жуьревал арадал гъизва уьлкведин пудай кьвед пай суварин цӀиргъери суварин кьулувалрини платойри ва баябан чилери кьунва агьалийрин тахминан процент уьлкведин чилерин вирини вири да яшамиш жезва цин къерехра ва янцзы хуанхэ хъпи вацӀ ва перл хьтин зурба вацӀарин кьерейра авай районра яргъалди ва интенсиввилелди тухузвай хуьруьн майишатдин расунин ва элкъуьрна къваларив гвай гьава кьацӀурунин себебдилай и чилер экологиядин кӀеви гьалара авайди я китайдин виридалайни кефер пата авай хэйлунцзян вилаят урусатдин владивосток ва хабаровск шегьеррин климатдиз мукьва тир юкьван гьалдин климатдин зонада алайди я виридалай кьибле пата авай хайнань остров тропикдин зонада хъуьтӀуьз и регионрин арада жезвай температурадин тафават чӀехиди я амма гатуз гъвечӀи жезва хъуьтӀуьз хейлунгдзянгдинг кефер пата температура кьван агъуз мумкин я юкьван температура кьван я гатун июль вацра и вилаятда температурадин юкьван дережа туькӀуьрзава уьлкведин кьибле патан гуангдунг вилаятда юкьван температура январьда алай июльда дал кьван юзазва китайда къваларин кьадар уьлкведин патарикай аслу яз темперадурадилайни пара масакӀа жезва дегиш жезва циньлин суварин кьиблепатан гуьнейра гзаф кьадарда марфар къвазва абурун чӀехи пай гатун муссонриз къвезва суварилай кеферни рагъакӀидай патахъ финалди марфар къванин мумкинвал агъуз жезва уьлкведин кефердинни рагъакӀидай патан районар виридалани кьурагьбур я анра авай такла макан гоби ордос къумлухра къвалар саки авайди туш китайдин кьибле ва рагъэкъечӀдай вилаятрии йиса тахминан вадра жезвай чукӀурдай тайфунрикай яд акьалтунрикай муссонрикай цунамийрикай ва кьурагьвилерикай азабар чӀугвазва гьар гатфариз уьлкведин кеферпатан районар кеферпата авай къумлухрай къати гарари гъизвай хъпи руквадинни къумадин тӀурфанри кӀевирзава и къумад тӀурфанар гьатта кореядални япониядал кьван агакьзава китай жуьреба жуьре кудай ва муькуь мядендин менфят авай затӀарив девлетлу я абурун арада кьетӀен чка нафтӀадин цӀивиндин ракь ва муьрхъуь кьунтийизвай металлар квай минералри кьунва уьлкведа энергиядин кьилин чешме цивин я ам хкудунин кьадардай китай дуьньяда садлагьай чкадал ала цӀивинин мяденар гзафни гзаф уьлкведин кефер пата кӀватӀ хьанвайди я чӀехи суьрсетар гьакӀни уьлкведин кефердинни рагъакӀидай пата авайди я цӀивинрикай виридалайни кьитвал авай кьибле патан регионар я цӀивиндин мяденар авай чкайрин чӀехи пай къванцин цивиндинбур я китайда виридалай пара кьадарда цӀивиндин мяденар авай чка шаньси вилаят я уьлкведин цӀивиндин умуми кьадардикай ина ава энергия гузвай суьрсетрин муькуь метлеб авай чешме нафт я нафтӀадин кьадардал гьалтайла юкьван рагъэкъечӀдай ва кьиблединни рагъэкъечӀдай азияда китай кӀвенкӀве аваз физвай уьлкверихъ гала нафтӀадин мяденар са шумуд чкада дуьздал акъуднавайди я амма виридалайни гзаф кьадарда уьлкведин кефердинни рагъэкъечӀдай патан районра цин къерехрив гвай районра ава китайда пара кьадарда вацар ава абурун виридан санал яргъивал км я китайдин вацӀар кьве къенепатан ва къецепатан системайриз чара жезва кецепатанбур лас индиядин кеферпатан муркадин океанрин экъечӀун авай янгдзы хуангхе хейлунгдзян амур джуцзянг ланьцанцзян меконг нудзянг ва ялуцангпо вацӀар я и вацӀари уьлкведин майдандин кьунва кьадар тӀимил авай къенепатан вацӀар сад садакай яргъал ала ва абурун чӀехи пай абур кьери хьанва абур уьлкведин къенепатан вирериз авахьзава ва я къумлухра баябанра ва уьцӀуь уьленра терг хьана квахьзава и вацӀариз уьлкведин майдандин къвезва китайда гзаф вирер ава абуру кьазвай умуми майдан км я тӀебиятдин тушир вирер ва цин гьамбарарни ава вацӀар хьиз китайда вирерни къенепатан ва къецепатанбуруз чара жезва къецепатанбуруз асул гьисабдалди поянху дунтинху ва тайху хьтин уьцӀуь тушир вирер талукь я кенепатанбуруз уьцӀуь вирер акатзава абурукай виридалайни чӀехиди цинхай вир я кенепатан вирерин арада пара кьадарда кьуранвайбур ава месела лоб нор ва дзюйан китайда тамарин туькӀуьрзавай елай пара бамбукдин жуьреяр экъечӀзава уьлкведин вилаятдин тамара гьалтзавай бамбукдин кьакьан векьер кьалар гьайванрин гзафбурун уьмуьр гьалдай чкадилай гъейри гьакӀни къимет авай хам малдин чешме я абурун кьурана кӀарасар хьиз жезвай танарикай кеспиятда пара гегьеншдаказ менфят къачузвайди я китайда са шумуд цӀуд халкьари уьмуьр гьалзава абурукай китайдин гьукуматдин паталай кьалбунавайди я гьар халкьдиз чпин адетар милли алукӀунар ва гзаф вахтара чпин чӀал ава и халкьарик жуьреба жуьревал ва адетрин девлетлувал квайтӀани абуру уьлкведин агьалийрин вирини вири туькуьрзава агьалийрин асул пай чпиз хань лугьузвай ханьри китайри туькӀуьрзава жемият гилан заманадин тегьердиз гъун ва чара чара халкьарин акахьай никягьри халкьарин адара авай тафават къвез къвез чӀурзава акӀ ятӀани гзафбуру чпин тарихдал ирсинал ва асул гьи миллетдикай ятӀа гьаниз талукьвилел дамахарзава ва чпин адетрални диндал вафа кваз я агьалийрин гзаф хьун акъвазрун патал йисуз китайдин гьукуматди аялар хунин кьадардиз сергьят эцигнавай акӀ ятӀани йисанни йисан къене уьлкведин агьалияр йиса юкьван гьалда млн касдал кьван пара жезвай гила тӀимил паюник акатзавай халкьарилай гъейри чжуанар маньчжурар монголар уйгъурар ва мсб китайдин асул хань халкьдиз са хзанда са аялдилай пара хьун къадагъа я къайдадилай къерехдиз акъатнавайди ам я хьи хзанда дуьньядиз атай садлагьай аял набутвилер кваз хьайтӀа кьведлагьай аял хаз виже къведа гьукуматдин мурад виш йисан сифте кьилерал кьван уьлкведа агьалийрин гзаф хьун гьамиша сад хьиз амукьдайвал авун я и политикадиз акси яз экъечзавайбурни гзаф ава иллаки квалахдай къуватдиз ва ирсдардиз игьтияж авай ва винизвал гада веледриз гузвай хуьруьн эгьлияр и къанун чурзавай хзанри гьукуматди агьалияр сиягьдиз къачунин квалахар кьиле тухудайла гзаф вахтара тапарарзавайди я гьукуматдин официал политика хеси авуниз ва аял чуруниз акси ятани гьакъикъатда регионрин районрин гьукуматри аялар хунин кьадардиз сергьят эцигнавай политикада и тегьерар практикадал кардик кутузва вучиз лагьайта чкайрин чиновникривай агьалийрин гзаф хьун явашаруниз куьмек гуз тахьайта гьукуматди абурал чехи штрафар эцигзава китайдин агьалидин жинсиниз килигна гекъигайвал я и дуьньядин юкьван дережадилай са кус пара я вири санлай къачурла китайда дишегьлийрин уьмуьрдин яргъивал итимрин уьмуьрдилай пара я алай чавуз китайдин агьалидин уьмуьрдин юкьван гьаларин яргъивал йис тирди гиман ийизва гилан китайвийрин диде бубайрин цӀудай кӀуьд никягь чпин кӀанивилелди хьанвайди я амма шегьерра уьмуьр гьалзавай къенин жегьил китайивийрин уьмуьрда жинсинин алакъаяр гзаф фад гатӀумзавайди я фактик никягьар ва никьягьдилай вилик са шумуд партнрар масакӀа авун гегьенш хьанва виш йисалди китайвийрин фикирдани авачир чара хьунар гила адетдин кар я ина никьягьдилай вилик жинсинин алкъаяр акьван дережадал агакьнава хьи гьукуматди абур къанундив ва юриспруденциядив кьантийизвай тегьерда туькӀуьрунин суал патахъай рикӀивай веревирдер ийизва са хзан са аял политикади хзанрин адетриз чӀуру таъсир гузва ва аяларик кистахвал акатунин себеб яз гьисабзава хань халкьдиз уьлкведани гъурбатда менфят къачузвай чпин китай чал ва кхьинар ава китай чӀалал рахазвайбурун умуми кьадар миллиарддилай пара кас я китайда тӀимил паюник акатавай халкьрарикай гзафбуруз чпин хайи чӀалар авайди я вилик хань халкьдихъ галаз саки тамамдаказ акахьна чпин чӀал квадарна китай чӀалал рахазвай хуэй манджурар ва ше халкьарилай гъейри монголар тибетвияр уйгъурар корейвияр къазахар сибо тай узбекар киргизар татарар ва урусар чпин хайи чӀаларал рахазвай ва кхьизвай чпин кхьинар наси мяо цзинпо лису ва лазу халкьаризни авайди тир амма вилик фенвачир ва гегьеншдаказ кардик квачир амай халкьариз чпин кхьинар авачир абуру китай кхьинрикай гилани менфят къачузва кхр арадал атайдилай кьулухъ гьукуматдин программадин сергьятра халкьариз абурук джуан буи мяо дунг хани ли ва мсб кваз кхьинар туькӀуьрнавай лингвистикадин классификациядиз килигна чӀал китайни тибет хзандик чӀал алтай чӀал кьибле азиядин ва чӀал индоевропадин чӀаларин хзандик акатзава тайваньда гегьенш хьанвай гаошан чӀал индонезиядин чӀаларин хзандик акатзава мад са чӀалан са тайин тир группадиз талуьквал гьеле чирнавайди туш китайдин кхьин иероглификади вичин сифте кьил чи э в виш йисара гьукум гьалзавай шан династияда фал вигьин патал кӀарабрин винел алай затӀарин суьретар къалурзавай символрикай къачузва китайдин иероглифар дегь чӀавуз гьихьтин тиртӀа гилалди масакӀа тахьана ама газетар кӀелун патал кьван иероглифар чир хьана кӀанзавайди я чирвилер авай касдиз дилай пара чизва йисалай уьлквкедин официал чӀал китай чӀалан путунхуа мандарин нугъат язва амма идалай гъейри лугьунин тегьерда сад сада арада чӀехи тафават авай китай чӀалан регионрин нугъатарни авайди я гьавиляй китайдин чара чара регионрин эгьлийри сада сад гъавурда акьазвач абур сад ийизвади тек тир иероглифиядин система я китайда яшамиш жезвай чӀехи халкьарин кьадар китайдин динда адет яз конфуцианвал даосизм ва буддизм сад садак акахьнава абур хъсандаказ санал аваз я идалайни гъейри гзаф вахтара са клисадин сергьятра китайда садлагьай нуфуз къачунвай конфуцианвал гьакъикъатда инсандинни жемиятдин арада рафтарвилин къанунрин диб хьанва даосизмди инсанди вичин асул мана хъсанрунин ва тӀебиятдихъ галаз гармониядин идеяяр вилик тухузва буддизм дин китайдиз къеце патай атанвайди я ва ругьани алемдин сифте кьил эцигнавайди я культурадин революциядин береда китайда дин къадагъа тир китай са шумуд динар сад садахъ галаз санал яшамиш жезвай уьлкве я пуд асул буддизм ислам ва христианвал динрилай гъейри ина пара кьадарда маса гъвечӀи халкьарин чпин кьетӀен тӀебиятдин къуватриз ва гзаф гъуцариз агъазвай динарни авайди я хуэй уйгъурри къазахри киргизри татарартатарри узбекри тажикри дунгсянри саларри ва баоан халкьари ислам диндиз агъазва чара чара чешмейрин малуматрив кьурвал китайда мусурманрин кьадар миллион касдин арада юзазва тибетрин монголрин ва югуррин дин буддизм я мяо ва яо халкьарин арада христианвал ва дауррин орочонрин ва эвенкрин арада шаманизм гегьенш хьанва са бязи китайвияр ханяр христианвилин ва я буддизмдин пад кьазвайбур я амма хань халкьдин агъазвайбурун гзафбурун дин адетдин даосизм я къенин юкъуз китайда христианрин кьадар вири дуьньяда авай христианрин вири санлай кьадардилай пара я китайдин экономикади йисуз ввпдай япония кьулухъ туна дуьньяда кьведлагьай чка кьунвай мвфди лагьайвал йисан сифте зурйиса кнрдин ппсдай внп америкадиндилай вилик акъатна китайдихъ экономикадин еке алакъаяр ава урусатдихъ галаз урусатдай китайдиз пара нафтни газ физва китайдай урусатдиз къвезва гьар жуьре затӀар гьабурун арада парталар телефонар техника мебел ва мсб китайдин халкьдин республикади вилаятдин провинциядин винел администрациядин контроль тухузва гьакӀни кхрдин гьукуматди тайван остров чпин лагьай вилаят хьиз гьисабзава идалайни гъейри кхрдик миллетрин гъвечӀи паяр яшамиш жезвай автономиядин районар муниципалитетар ва администрациядин кьетӀен районар акатзава кхр дин конституцияда пуд дережадин административ паюн къалурнаваз я вилаятар автономиядин районар юкьван центрдин гъилик квай шегьерар уездар ва волостяр амма гьакъикъатда континентдин китайда вич вичи идара авунин вад дережа аваз я китайдин кьилин шегьер пекин я ятӀани уьлкведин виридалай чӀехи шегьерар шанхай ва чунгцин я китай дуьньядин виридалайни дегь цивилизацияррикай садан хайи ватан я ва агьалидин физиологиядин тип агъзур йисан къене масакӀа тахьанвай мумкин тек сад тир уьлкве я философиядин чӀугварвилин ва политикадин вилик финин йис гьисабдик квай тарих китайдиз талукь я регионрин арада авай тафаватри жуьреба жуьревилин гьисс арадал гъайитӀани чӀалан ва диндинни энтитикадин килигунин тегьердин садвалди китайдин культура сад ийизва китайдин культура дуьньяда виридалайни кьетӀенди я и культуради китайдихъ галаз къуншивал ийизвай монголиядин тибетдин индокитайдин кореядинни япониядин гегьенш чилера яшамиш жезвай пара кьадардин халкьарин культура вилик тухуниз чӀехи таъсир авунай чӀехи цал ва я китайвийри лугьузвайвал яргъи цал кеферпатан китайдайтӀуз километрдал яргъи хьанвай тарихдин имарат ва дуьньядин муьжуьд аламатрикай сад я цлан км кирпичдикай эцигнавайди я км суван къванерикай адан км гьич цални туш цив ацӀай яргъи къанав я цал эцигунин кӀвалахар китайдин чара чара гьукуматри юкьван азиядай абурал вигьинар ийизвай куьчери халкьарикай чеб хуьн патал чи э в виш йисара гатӀумнавай чи эрадилай вилик йисуз вири китай цинь империядин гьукумдик сад хьайила ши хуангди императорди цлан системадик вигьинрикай хуьнин цӀийи хилер гилигиз эмир авунай гъуьгъуьнаваз атай хань династиядин чӀавуз чӀехи цлан эцигунин кӀвалахар давам ийизвай ва ч э виш йисуз кьилиз акъуднавай алай чӀавуз кефердинни рагъакӀидай пата чӀехи цалди вичин сифтегьан кӀалуб хвенва амма рагъэкъечӀдай пата цал саки тамамдаказ чӀкана накьвадин кьантӀариз элкъвена сагъдиз амукьай чкайра цлан дибдин гьяркьувал метр вини кьиле гьяркьувал метр я цлан кьакьанвал метрдал кьван агакьзава цлан тахминан гьар метрдилай къаравулдин минараяр ава къеце патани душмандин вигьинрикай хуьзвай сарар хьиз экъиснавай чӀехи дестекар хьтин къванер ва яракьдин кӀуф туна ягъун патал тӀеквенар ава цлан винел патан кьулувал къванцин плитайрив кӀевирнавайди я вилик ам адан винелайтӀуз кьушунар ва пар чӀугвадай улакьар физваай гьяркьуь рехъ хьиз тир алай чӀавуз и кьулувалдин бязи чкайриз асвальт яна машинрин рекьер хьиз кардик ква асул гьисабдалди и цал рельефдин къекъуьнар тикрарзавай ва чкадин пейзаждив иердаказ кьазвай суван чкайрайтӀуз физва пекин шегьердин юкьни юкьвал дуьньядиз къадагъа тир шегьер тӀварцӀелди машгьур хьанвай императордин кӀвал дворец алайди я и дворецда йисан къене анжах императордиз ва адан хзандиз яшамиш жедай ихтияр авай къуллугъэгьлияр ва амайбур цларин анихъ амукьзавай йисалди гьакӀан адетдин инсандиз иниз гьахьун къадагъа тир йисуз юнеско дин виридуьньядин инсаниятдин ирсинин сиягьдик кутунвай кӀвалер йисуз эцигнавайди тир им китайдин императоррин макан тир вири санлай майдан агъзур км я адан къене кӀвалер ава кӀвалер метр яргъивал авай цлан сергьятдин къене ава ва къизилдин яд тӀвар алай цин къубуди элкъуьрна кьунва комплекс кьве къецепатан кӀвалериз ва къенепатан кӀвалериз пай хьанва императорди вичин гьукуматдин крар кьиле тухузвай къецепатан кӀвалерин асул чкаяр кьилин гармониядин тамам гармониядин ва гармония хуьнин тавханаяр къенепатан кӀвалера императорди адан папа пачагьри ва абурун папари гъуцраз ибадат ийзвай къугъвазвай ва яшамиш жезвай чкаяр ава къадагъа алай шегьердин и паюна авай асул чкаяр цавун михьивилин ислегьвилин чилин ласвилин секинвилин ва сад хьунин тавханаяр я гьакӀни ина императордин пуд бахчаяр авайди я яргъи уьмуьрдин регьимвилин ва ласвилин секинвилин багъар басмадин ктабар чини пек гуьзгуьяр таж ва чарчин гъуьлягъар ибур китайвири акъуднавай ва чна къенин йикъалди гьар юкъуз менфят къачузвай затӀарин гьеле тӀимил пай я фикир гуниз лайих тир кар ам я хьи чини расунин технология китайвийри европавийрилай йис вилик чирна туькӀуьрнавай китайдин кьве виридалай машгьур акъудай затӀар философиядин куьмекдалди акъуднавай садлагьайди кьинтийинвилин эликсир жагъуриз алахънавай даосдин алхимикри дуьшуьш яз барутдин формула дуьздал акъцднавай кьведлагьайди геомантияда ва фэн шуйда кардик квай алатдал бинеламиш хьанвай микьнатӀисдин кьиблелама тир китайда гьар йис кьетӀен символ ва астрологиядин тикрар жезвай цикл авай са гьайвандихъ галаз ассоциация жезва китайдин астрологияда тайин тир гьайвандин лишандик дуьньядиз атанвай инсандихъ гьа гьайвандиз хас тир кьетӀенвилер гилигзавайди я китай спортдин дуьньяда виридалай дегь жуьрейрин муг я китайда гьеле дегь заманада тумаждин тупунив гилан футболдиз ухшар са къугъун къугъвазвай чӀал тестикьарзавай делилар авайди я футболдилай гъейри уьлкведа вирида майилвал ийизвай спортдин акъажунар дявевилин харусенят гуьллейрин ягъунар столдин теннис гимнастика батутдал хкадрунар залан атлетика бадминтон кьезил атлетика сирнав шорт трек конькийрал къекъуьнар конькийрай авахьунин спорт баскетбол ва бильярд физикадин гьазурвилер китайдин культурада гегьеншдаказ вилик фенва ссср чкӀайдилай кьулухъ дуьньядин спортдин цӀийи пачагьвал асш дихъ галаз саки сад хьиз акъажзавай кхр китайдин халкьдин республика хьанвай йисан гатун олимпиададин къугъунар гьакӀни китайдин кьилин шегьерда пекинда кьиле тухванвай китайдин яракьвилин къуватар дуьньяда виридалай гзаф кьадардинбур я китай ядердинни ракетадин пачагьвал я партиядин регьбервалди экономикадин хкаж хьунин йигинвилинни дявевилин харжарин хкаж хьунин арада баланс хуьзва тайвандихъ галаз алакъайра акьалтзавай тарамвилин ва китайдинни америкадин алакъайра дестабилизациядин себебдилай яракьвилин къуватрин мумкинвилер цийи къайдада туьхкуьрна вилик тухун гьукуматдин кьилин политикайрикай сад хьанва виш йисалай яракьвилин къуватриз физвай харжар гзаф жез гатумнавай месела йисав гекьигайла йисан китайдин хуьнуьхин бюджет дал кхаж хьанвай специалистри гузвай къиметриз килигна йисалай китайди урусатдивай млрд доллар гьисабдал яракьар къачунвайди я йисуз урусатди къецепатаз маса хгузвай дявевилин маларин саки китайдиз атанвай ччил ракъинин системада ракъинилай пуд лагьай планета ччилин кӀеретӀдин планетайрилай диаметрал массадални къалинвиляй виридалайни чӀехи планета фад фад ччилиз дуьнья аби планета гьакӀни терра лугьуда инсандиз алай чӀава чан алай махлукьатар яшамиш жезвай ракъинин системада ва гьакӀни каинатда тек сад тир малум тело илимдин малуматар къалурзавайвал ччил ракъинин циферилай тахминан миллиард ийс идалай къулухъ арадиз атанва ва гуьгъуьнлай вичин тек сад тир спутник къачунай варз ччил ччилин кӀеретӀдин планетайриз талукь имни акӀ лагьай чӀал я хьи адаз юпитер хьтин газдин гигантайрилай тавафатлу яз кӀеви ччин авайди я ччил ракъинин системадин ччилин кӀеретӀдин планетайрилай гьам массадал гьакӀни кьадардал виридалайни чӀехи планета я адалай гъейри а куьд планетайрин арада ччилиз виридалайни чӀехи къалинвал виридалайни чӀехи ччинин гравитация ва виридалайни къуватлу магнитдин чуьл авайди я чилин форма геоид элчуькьай эллипсоиддиз мукьва я геоиддин точкайрикай ам аппроксимация ийзвай эллипсоиддив кьван яргъавал метр кьван агакьзава планетдин юкьван диаметр тахминан км барабар я ччилин масса тахминан кг барабар я ччил туькӀуьрзавай атомрин умуми кьадар я асул гьисабдалди ччил ракьуникай оксигендикай кремнийдикай магнийдикай гугуртдикай никелдикай кальцийдикай и алюминийдикай маса элементриз аватзава массадин сегрегациядин виляй къенепатан генгвал гимандалди ракьукай никелдин гугуртдин са тимил кьадардикай ибарат жезва гидросфера чилел алай кьадар ятар я ятарин чӀехи пай океанра ава абурулай лап тӀимил континентра авай вацӀарани чиле авай ятара гьакӀни пара ятар атмосферада ава цифер са пай ятарин кӀиви жуьреда ава живер муркар атмосфера газвилин къецепад чил планетадихъ элкъвена авай физикадинни химиядин паяриз атмосфера чирзавай атмосферадин физика лугьуда атмосферади чилин чинал алай гьаваяр кьиле тухузва гьаваяр чизрзавайди метеорология я климатдин жуьреяр климатологияди чирзавайди я мантия силикатдикай ибарат тир чилин элкъвей къенепатан кьатӀ периодитрикай кӀватӀ хьанвай периодитар и зтӀарикай кӀватӀ хьанвайди я силикатар магний ракь кальций мад масадбур мантий зтӀари туькӀуьрзавайди я базальтарни гьам хьтин цӀарунар хкаж жедайла чилин хам туькӀуьрзавай мантиядихъ чилин заланвал ава чилин екевиликай мантияди кьазва ам эгечӀзавайди я чилин хамунилай километр дирин тир чкадилай чилин рикӀел къведалди километр диринвал авай чкада мантиядихъ диринвилерин кьадар пара ава илисун еке жедалди мантиядин затӀуна фазадай масакӀавилер жезва минералри кӀеви гьал кьаз виридалайни еке масакӀавилер километр дирин чкада жезва а фазадин ужунин термодинамика ахьтинди я гьадалай я винихъ я агъухъ са затӀунивайни физ жезвач километрдилай винихъ вини мантия гала агъухъ агъа мантия и кьве патарихъ гьар жуьре ибарат ийидай зтӀарни ава физик талукь тир еэрни агъа мантиядикай чирвилер тӀимил аватӀани халисвал чида чил туькӀуьр хьайи чӀавунилай адан ибарат ийидай зтӀар вини мантиядилай чилин зам туткӀуьр авур тӀимил масакӀа хьайиди чимивал тухун мантияда яваш конвекцияди ийизава минералрин пластикдаказ маса форма гудайвили затӀунин йигинвал мантиядин конвекцияда йисуз са шумуд сантиметр я и конвекцияди литосфер плитаяр ужарзава мантиядин вини пата конвекция пай хьана физавайди я моделяр авайди я гьадалайни четин конвекциядин гьал алай чилин хвех урус ядро юкьван чилин виридалайни дирин чка мантиядин кӀаник гвай геосфера ракьукайни никельдикай цӀар хьана ибарат хьайи затӀуникай маса сидерофилрин элементрихъ галаз акахьна диринвал км я сферадин радиус агъзур км ам пай жезва къукъвай къенепатан рикӀел км радиус авай къецепатан ядро алахьайди я км хьти радиус авай гагь абурун арада буфер жеда чилин рикӀин юкьвни юкьва температура с я жуфт т м хьти илисун гпадалди чилин рикӀин заланвал степеньда кг я микитисри гьисабзавай саягъ чилни ракъинин системадин маса планетаяр млрд йис кьулухъ хьанвайбур я протопланетрин рукаринни газарин дискдай амукьнавайбур рагъ хьайила кьулухъ варз сакӀус геж хьанвайди я чиле кйана кьунвай са затӀуникай екевиляй марсдиз мукьвуг тир заланвиляйни чилин тирди гагь а затӀуниз тейя лугьуда а затӀунин пай чилик кткана пайни чилин патаг гвай арадиз кӀус кӀус хьана а кӀусар сад хьана варз туькӀуьрна газар акъатиз вулканри кӀвалахиз чилихъ сифтегьан атмосфера хьана ицин пар муркари кӀевизвай кометайри тухузвай океанар туькӀуьрна чилел чан гьикӀ хьанатӀа пара гипотезаяр ава млрд йис кьулухъ акъатайди я эхиримжи виридан атабуба ингл фотосинтез жез чан квай организмривай ракъин энергия кӀватӀ хьана гьакӀ жез атмосферада оксигениум кӀватӀ хьана вине патара озондин цӀар гъвечӀи клеткаяр еке клеткайрихъ галаз акахьайла эукариотар хьана халис параклеткайрин организмар клеткайрин кӀватӀалдикай ибарат хьанвай къецепатан крарик кутунвай ультрафиолет лучар озонди кьаз чилел алай чан хуьз жезва чандивай чилин чин кьаз хьана планетадин чин вишйис миллионрин къене дегиш жезвай континентар туькӀуьр жез чӀур жезвай континентар ужазвай чилин чинелай гагь суперконтинентдиз ибарат жез млн хьти йис кьулухъ инсанриз хабар авайбурукай виридалайни фад авай суперконтинет родиния кӀусарал пай жез хьана ахпа континентар паннотиядиз ибарат хьана млн йис кьулухъ ахпа суперконтинентрикай эхиримжидиз пангея миллион йис кьулухъ цкӀир хьанвай й йисуз гипотеза чил жив туькӀуьрна ада лугьузвай млн йис кьулухъ чил вири мурка кьунвай эта гипотезади ахъайзава кембрий пад хьунникай чандин параклеткайрин жуьре сад лагьана фад экъечӀиз хьайила кембрий пад хьунилай кьулухъ млн йис кьулухъ вад сефер вири зтӀар кьейиди тир эхиримжи виридан кьиникь млн йис кьулухъ хьайиди я метеорит аватайла динозаврар кьейила маса ири рептилиярни галаз гъвечӀи гьайванар амукьнатӀани некнезвайбурукай чилрегъведайбурун ухшар авай мадни къушар эхиримжи миллион йисуз гьар некнезвай гьайванарин кьадар пара жез хьана са шумуд миллион йис кьулухъ маймунрин ухшар авай гьайванривай дуьз къекъведай алакьунар кьабул хьана и карди мумкинвал гана зегьмет къачудай зтӀар ишлемишдай рахунин алакьунар гъидай тӀуьн кӀватӀиз жедай секе мефтӀини кӀвалах ийиз мажбур ийидай чилин кӀвалахар ахпа цивилизация куьруь чӀавуз инсанриз чил кардик кутадай мумкинвал гана са маса чандин жуьредивай тежедай саягъ эхиримжи муркарин девир млн йис вилик хьти эгечӀна адан кӀуькӀ плейстоцендал атана миллион йис кьулухъ хьти эхиримжи муркарин цикл чилин кеферпатан пата агъзур йис вилик хьти хьана варз чилихъ авай кьилди са юлдаш я адан диаметр чилин са кьуд я вацран чӀугунин къуватди чилел океандин ятарин атунарни хъфинар ийизава варз чилихъ гьамиша са патахъ галайди я са вацран къене варз чилихъ са сефер элкъвезва гьар йисуз варз чилелай ммдал яргъак жезва чилел йиф алай чӀавуз ракъинилай къвезвай экуьни вацралай акъатна чилел къвезва инсанриз сакӀус экв гуз вичин кӀашунихъ са сефер элкъуьн патал чилиз сятни декьикьани секунд герек я чилин ужунин йигинвал рагъэкӀидай патахъай рагъэкъечӀдай патахъ са сятдиз градус я градус декьикьадиз декьикьадиз чил гьамиша сакӀа элкъвезвач адан элкъуьнин йигинвал дегиш жезва апрелдизни ноябрдиз йикъан яргъивал гьамишандилай секунддал дегиш жезва чилинмикитвилин полюсар дегиш жезва йисуз элкъуьнин кӀаш арада зарзазва эхиримжи йисуз гьар са вишйиса чилин са элкъуьн секунддал еке жезва эхиримжи йисуз а еке жедайвал тӀимил хьанва секунд хьти йисуз чил ракъинихъ элкъвезва млн км адалай яргъивал аваз км сек йигинвал кваз йигинвал масакӀа жезва км секунддилай перигелийда км секунддал афелийда европа дуьньядин ругуд паярикай сад я азиядихъ галаз ада чилин кьадардални агьалийрин сан гьисабдал гьалтайла виридалайни чехи материк евразия туькуьрзава европадин чилин кьадар млн км агьалияр млн кас я европадин уьлквеяр гуьгъуьнин кьуд региондиз чара жезва рагъакидай патан рагъэкъечдай патан кефердинни кьибледин бязи географияхъанри вадлагьай тир юкьван регион чара ийизва къайи дяведин чавуз капитализмдин уьлквеяр рагъакидай патан регоиндик квайбур хьиз гьисабзавай тир амма социализмдин уьлквеяр рагъэкъечдай патан региондик кутазвай тир вири санлай къачурла европада уьлкведи чка кьунва абурукай аслу тушир гьукумат масадалай аслу тир территорияни кьабул тахьанвай республика я уьлкве островринбур континентдин къе авайбур уьлкведиз яргъи гьуьлуьнни океандин къерехар ава бязи европадин уьклвейриз африкада чпин территорияр ава ибур я испания канар островар ва мароккодин къерехдал испаниядин суверенитет авай территорияр лугьудай чилер португалия мадейра франция гьуьлерилай анихъ авай майотта ва реюньон департаментар кьве европадин уьлкведиз америкада чпин территорияр ава ибур я дания гренландия автономиядин регион ва франция гьуьлерилай анихъ авай майотта ва реюньон департаментарни капалар франциядин гвиана гваделупа сен мартен сен бартелеми мартиника и сен пьер и микелон гьакни европадин уьлквеяр хьиз вири аравилин гьуьлуьн гьукуматарни территориярни гьисабзава кипр ва кефердин кипрдин туьркиядин республика квачиз уругвай официал тӀвар рагъэкъечӀдай патан республика уругвай кьибле америкадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата атлантик океандин къерехда чка кьунвай гьукумат кефер пата бразилиядихъ галаз рагъакӀидай патани аргентинадихъ галаз сергьятра ава кьибле ва рагъэкъечӀдай патарай атлантик океандин ятари кьунва къураматдин сергьятрин яргъивал км ятарин къерехдин сергьятрин яргъивал км я кьилин шегьер монтевидео агьали млн кас уругвайдин ччилер испанжуври кьадалди ина чарруа тайифадин индеецар яшамиш жезвай виш йисуз иниз пара къадарда испанжуврин гьахьун эгечӀнай уругвайдилай рагъакӀидай падахъ гала аргентина галаз сергьят ава км бразилиядихъ кефер ва кефердинни рагъэкъечӀдай патан ара галаз км уругвайдилай рагъэкъечӀдай падахъ гала атлантик океан ва кьибле эстуарий гьуьлуькай залив ла плата дуьньяда уругвайди чӀехивиляй лагьай чка кьазва кьиблепатан америкадани лагьай чка уругвай унитар республика са эхтияр авай департаментар ва муниципияр акатзава халкь млн ксар чӀал испанрин рио де ла платрин нугъат гзафбур уругвайар хашпара дин хабарар кьун хашпара дин католикар протестантар ва мас атеистар ва агностикар афинар грециядин аттикадин администрациядин ва афинар перефериядин префектурадин кьилин шегьер я шегьерди эгей гьуьлуьн заливда авай пирей портунилай км кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ мукь чка кьунва ам метр кьакьанвал авай акрополисдин рагар чахар авай кӀунтӀарин ва метр кьакьанвал авай ареопагдин элкъвена вири патарихъ эцигнава аттикадин юкьван платодин кьибледин пата кефиссни илиссос суван вацӀар физвай арайра мукь чка кьунва афинар дуьньядин виридалайни цӀуру шегьеррикай сад адан йисарилай пара я садлагьай инсанрин аваз хьун чи эрадилай вилик агъзур йисариз талукь я шегьердиз афина хнуб гъуцардин дегь чӀаван полис лувак хуьзвайди гьуьрметдай тӀвар гана афинариз бул тарих ава дегь чӀаван афинар къудрат авай шегьер полис зурба метлеб квай чирвилер гудай юкь тир классикадин девирда чи эрадилай вилик лагьай виш йисуз шегьер гьукумат вичин вилик финин лап вини кьилив агакьна афинар европадин цивилизациядин кьеб вири дуьньядин демократиядин диге ватан я гьакӀ месэла шегьердихъ галаз европадин философиядин диб эцигнавай сократ платон аристотель философрин тӀварар ва драмадин диб эцигай эсхил софокл еврипид трагикрин тӀварар галкӀанвайбур я дегь чӀаван афинарин сиясатдин къурулуш демократия тир къе афинар гилан чӀаван космополитизмдин мегаполис грециядин сиясатдин экономикадин медениятдин финансринни индустриядин уьмуьрда юкьван мукь чка кьунва лагьай йисан нетижада маса къачунин алакьунал гьалтайла шегьер девлет авай шегьеррин арада дуьньяда лагьай мукьдал чкадал алай тир дин малуматрив кьурвал виридалайни масан шегьеррикай лагьайди я афинарин агломерациядин майдан км и чил эгалео парнита пендели ва имитос суварри элкъуьрна кьунва вири агьалийрин сан гьисаб лагьай малуматрив кьурвал кас я грециядин вири агьалийрикай пудай сад шегьердин юкьван кьакьанва гьуьлуьн дережадилай метр я гьакӀ ятӀани шегьердин чилин рельеф жуьреба жуьрединди я суварни кьулувилер кваз афинрин климат субтропикрин зур паюнин къумлухдинди я кепленан климатрин классификация хъуьтӀуьз кьериз кьериз мекьи жезва са бязи чӀавара живер къвазва гад лап чимидини кьурагьвал авайди я навани цӀехуьл варцарин арада кьезил мекьивилер тежер я са кьадар кьванни чӀехи къвалар са шумуд варцарин къене авачиз хьун мумкин я аравилин гьуьлуьн таъсирдин нетижада зул лап яргъал фейиди я гьакӀни гатфар са кӀус иглеш геж алукьзава шегьерар партнерар хкем цийи хкем дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр ахцегьрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр ахцегь райондин рагъэкъечдай пата самур вацун чапла къерехдал райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай м яргъал ала хуьрелай км мензилда суван чкада тарихдин хуьр тир гадарнавай цуру хкем хуьруь чка кьунва хуьруьн тарих адан тарихдин чка тир цуру хкемрихъ вини хкем хуьурьхъ галаз алакъалу я хуьруьн тарихдикай гегьенш малуматар гузвай гъилив кхьинар чав агакьнач амма самур округдиз талукь тир документра хуьруьн твар гзаф сеферда кьазва виш йисуз хкем хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин ахцегьпара наибвалдиз талукь тир хъуьлерихъ хуьруьхъ галаз хкемрин хуьруьнжемятдик акатзавай йисариз килигна хкем хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика хуьре кьван кьилдин майишатар ава хуьруьн агьалидин асул пай хуьруьн майишатдин бахчахъанвал лежбервал лапагар хуьнин крарал алахънава алла борисан руш пугачева йисан апрелдиз москва советрин ва урусатдин эстрададин манияр ягъдай дишегьли манияр кхьизвай композитор эстрададин режиссер продюсер кинойра къугъвазвай актриса ва телевидениядин передачаяр тухудай кас я ссср дин халкьдин артист урусатдин гьукуматдин пишкешдин лауреат хайи ватандин вилик гьунар дережадин ордендин кавалер адан репертуарда вад вишелай пара урус игилис немцерин французрин ивритдал финнрин къазахрин чӀаларал янвай мани ава ва гьакӀни къаддалай гзаф кьилди манияр кхьенвай пластинкаяр с ва урусатдилай ва муькуь ссср дин гьукуматралай гъейри а пугачевадин альбомар японияда кореяда швецияда финляндияда германияда польшада ва маса уьлквейра экъечӀна миллиондалай гзаф хьана умуми тираж адан манияр кхьенвай дискайрин а пугачевадиз зурба агалкьунар авай жуван ватандин къенени ва къвалав гвай европадин гьукуматрани исятда адаз лугьузва примадонна эстрададин королева россиядин кьиле авай певица йисалай башламишна йисалди пугачева виридалайни хъсан манияр ягъдай дишегьли яз хцабзавайди тир а пугачева апрелдиз йисуз москвада дидедиз хьана вири аялвилин йисар москвада крестьянски заставадал зонтичны куьчеда фена москвадин мектебда са шумуд вацра музыкадин муалим яз кӀвалахна подробнее дипломдин кӀвалах патал ада вичин цӀийи концертдин программа манияр ягъзавай дишегьлидин монологар къалурна урусар рагъэкъэчдай славян халкьарин группадиз талукь тир миллет кьадардиз килигна урусатдин вири агьалидин ва европадин виридалайни чехи халкь я украинада асш да белоруссияда ва дуьньядин маса уьлквейра урусрин чехи диаспораяр ава вири дуьньяда авай урусрин кьадар тахминан миллион кас я жемиатдин фикирар чирзавай вири урусатдин тешкилатди йисуз агьалидин арада тухвай жузунрин малуматриз килигна урусатда авай урусрин чеб православие мезгьебдин векилриз талукьарнавай гьакни абурун арада са диндизни ибадат тийизвай атеистарни пара ава урусрин хайи чал урус чал я вири дуьньяда урусрин кьадар тахминан миллион кас я бязи чешмейрив кьурвал миллион кас абурукай миллион йисуз урусатда уьмуьр тухузва им вири уьлкведин агьалидин саки я йисуз урусатда урусрин кьадар миллион кас яз вири агьалидин саки туькуьрзавай аквадай гьаларай муьжуьд сан къене урус миллетдин кьадар саки миллион тимил хьанвай ихьтин къати процессдин асул себебрикай сад маса уьлквейриз иммиграция ва урус миллетдиз хас тир тебии гзаф хьунин дережа пара агъуз хьун я чехи пай урус хзанри са аял хуниз ва я гьич тахуниз винизвал гузва урусатдин маса бинедин халкьарив гекъигайла урус миллетдин арада никагь квачир хзанрин чара хьанвай хзанрин кьадар лап чехиди я виликан ссср дин уьлквейрани йисалай йисалди эмиграциядин аялар хунин коэффициент агъуз хьунин себебралди урус миллетдин кьадар миллиондилай миллиондал аватнай алай чавуз урусри урусатдин федерациядин агьалидин чехи пай туькуьрзава идалайни гъейри урусрин чехи диаспораяр украина белоруссия къазахстан узбекистан латвия киргизия эстония литва молдавия туркмения асш канада бразилия германия уьлквейра ава чпи уьмуьр тухузвай региондикай мезгьебдикай майишатдин жуьредикай аслу яз урусар агъадихъ галай этнографиядин группайриз пай хьанва урус халкьдин антропологиядин кьетенвилер алимрин паталай хъсандиз чирнавайди я антропологиядин жигьетдай урус миллетдин вири къатар асул гьисабдалди са жуьрединбур я урусрин антропологиядин юкьван гьисабдалди лишанар рагъакидай европадин лишанрихъ галаз я сад къвезва я са жизви тафаватлу я урусар рагъакидай патан европадин агьалидикай чара ийизвай лишанар урусрин арада эпикантус галай инсанар гзаф кьери гьалтзава килигнавай агъзур касдин арадай эпикантус анжах касдиз авайди ашкара авунай амани кьерех тир береда эпикантусдин гьалтунин икьван кьеривал германиядин агьалидизни хас я чирунрин нетижада малум хьанай хьи антропологиядин жигьетдай урусар кьве чехи кластердиз чара хьанва кеферпатан ва кьиблепатан хромосомдин полиморфизмдикай къачур малуматрив кьурвал гегьенш кеферпатан кластердиз вологдадин урусар балтар латышарни литвавияр финн халкьар ва гьакни шведар талукь я идахъ галаз санал финн угоррилай пара урусрин балтрихъ галаз пара ухшарвал ава днк дин малуматрилай аквазвайвал кеферпатан урусрин кеферпатан европадин халкьар тир норвегар немецар австриявияр швейцарвияр полякар боснияр литваяр ирландвияр ва шотландивийрихъ галаз ухшарвал ава урус чал гьинд европадин чаларин хзандиз талукь тир рагъэкъэчдай патан славян чаларин группадик акатзава кхьинра кирилл графикадал бинеламиш хьанвай урус алфавитдикай менфят къачузвайди я урус чал смт дин ругуд официал чаларикай сад я йисуз журналдин чинрал акъатнавай макъалада кхьенвай вири дуьньяда урус чалан чирвилер миллион касдиз ава дуьньяда чкадал ала абурукай миллион касдиз урус чал хайи чал я дуьньяда чка я америкадин садхьанвай штатра авай гэллапан тварунихъ галай институтди урус чалаз талукьарнавай ва кьиле тухвай жемиятдин чирунрин нетижада малум хьанай хьи виликан ссср дик квай уьлквейрин агьалидин арада жузунар тухудайла белоруссиядин агьалидин украинадин къазахстандин ва киргизиядин агьалидин анкетаяр урус чалалди ацурнай институтди и макъаладиз урус чал хайи чал хьиз твар эцигнай алай чавузни урус чал виликан ссср дин уьлквейра кьведлагьай чал ва я хайи чал хьиз гегьеншдиз кардик ква советрин вахтунда ссср дай вири дуьньядиз чканвай эмигрантар пара авай уьлквейра месела израиль германия канада асш австралия ва мсб урус чалал тв ва радио гунугар газетар вахт вахтунда акъудзава мектебра урус чалан тарсар гузва израильда урус чал бязи юкьван мектебрин чехи классра къецепатан чал хьиз чирвилерин программада ава виш йисан й йисаралди рагъэкъэчдай патан европадин уьлквейрин мектебра урус чал асул къецепатан чал хьиз физвай халкьарин арадин космосдин станцияда квалахзавайбурун виридаз урус чал рахунин дережада чир хьун мажбур я урус чала пуд нугъатдин группаяр ава ибур кеферпатан о лугьуз рахазвай кьиблепатан а лугьуз рахазвай ва кьулан патан нугъатар я вичин нубатда абур пара кьадарда гъвечи чкадин рахунриз апай хьанва кеферпатан ва кьиблепатан нугъатрин арадавай сергьят псков тверь москва нижний новгород шегьеррин царцелайтуз физва и кьве нугъатрин арада кьулан нугъатдин группадик квай чкадин рахунри чка кьунва нугъатрин ва абурук акатзавай чкадин рахунрин арада инсанри са сад гъавурда гьат тийидай хьтин тафават авач тафават анжах ахъа ванерин ва лексикадин бязи къатара кьатуз жеда кеферпатан нугъатдик пуд группада рахунар акатзава кьиблепатан нугъатдик квай вад рахунрин группаяр кьулан нугъатрин рахунар урус чалан асул къамат ва литературадин чал кьулан нугъатрин рахунрал бине къачуна алай чавуз массайрин малуматрин такьатрин ва мектебрин чирвилерин вилик финин куьмекдалди и нугъатрин арада тафават гзаф тимил хьанва ва къвердавай квахьзава сифте славян халкьарин тарих лингвистика ономастика археология антропология хьтин илимрин куьмекдалди алимрин паталай хъсандиз чирнавайди я гьинд европадин халкьарин хайи ватан гьинаг тирта гила лугьуз четин я идан патахъай шумудни са гиманар ава алимрин фикирралди гьин европадин халкари гималай суварилай рагъакидай патан европадал кьван ва прибалтикадилай палестинадал кьван экя хьанвай тахминан миллион км майдан алай гегьенш чилерал уьмуьр ийизвай лингвистикадин малуматрин бинедаллаз гиман ийизва хьи гьинд европадин чал цийи чалариз чкайдалай кьулухъ тахминан чи э в агъзур йисара славянрин несилри юкьван европада протогерман ва протоиталик тайифайрихъ галаз къуншидал уьмуьр гьалзавай чи эрадилай вилик агъзур йисуз дегь славян чал арадал атанай чи э в агъзур йисарин эхирра чи э в виш йисан къене славян чалан нугъатар арадал атанай гьа девирда славян халкьарин балт иран герман фракия ва кельт халкьарихъ галаз кеви алакъаяр авай идахъ галаз санал славян чалариз виридалайни ухшарди балт чалар я дуьз агъзур йисан эхирдалди славянри мийитар курзавай гьавиляй юкьван вишйисан девирдалди славян халкьарин антропологиядикай малуматар авач археологиядин малуматриз килигна кьилдин миллет хьиз славянар чи э в агъзур йисарин юкьвара лугадин культурадин ва абурун чилерал атанай поморьедин тайифайрин культурадин сад садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанай виш йисуз рагъэкъэчдай патан славян халкарин сад садахъ галаз акахьунин рекьелди дегь урус миллет арадал къвез эгечнай дегь урус гьукуматдин чкунин ва татарринни монголрин вигьинрин себебралди гьеле кьилдин халкь хьиз тамамдаказ туькуьр тахьай дегь урус миллетни сад садавай тайифайриз къакъатнай гуьгъуьнлай русьда авай гъвечи князьвилер сифте москвадин чехи князьвилин ахпа литвадин чехи князьвилин ва эхирда речь посполитая гьукуматдин гъилик акатна сад хьайидалай кьулухъ дегь урус миллетдикай пуд миллет арадал атанай ибур белорусар урусар ва украинар тир урусар асул гьисабдалди рагъэкъэчдай патан славян тайифаяр тир кривичи словенар вятичи северянар ва виш йисара поднепровьедай куьч хьана атанвайбурун сад садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанвай халкь я урус халкьдин энтогенездиз славянрин колонияйра уьмуьр гьалзавай финн угор тайифайрин меря меера мурома чудь заволоцкая акахьунини тимил дережада таъсир къалурнай идалайни гъейри гиман ийизва хьи рагъэкъэчдай патан славян халкьари иллаки вятичри балт тайифа тир голядь ва финн угор тайифа меря ассимиляция авуна чпиз элкъуьрнай урус алим славист в в седован фикирдалди гилан къаматдал атанай урус миллетдин хайи муг владимир суздальдин русь тир урус халкьдин милли кьатуниз ва халкьдин арада садвилин гьиссинин къарагъуниз йисуз князь владимира кьиле тухвай русьдин креениеди хашунин цяй ягъуни лап зурба таъсир ганай христианвал кьабул авур югъ урусрин тарихда виридалайни чехи метлеб авай чка кьунва диндихъ галаз санал урусрин культура чпин милли суваррив адетрив календарьдив инсанрин тварарив алфавитдив девлетлу хьанай культурадин жигьетдай гзаф вилик фенай гьа чавалай къедалди а князьдин къаматди урусрин махара ва кьисайра кьетен чка кьунва владимир твар урусрин арада виридалайни мукьвал мукьвал гьалтзавай тварарикай сад я урус миллетдин русские твар чпин дегь девирдин уьлкведин тварцихъ галаз алакъалу я русские гаф русские люди урусатдин инсанар гафарикай арадал атанвай сифет я тарихдин къене люди гаф къакъатна русские аламукьнай дегь славян чалалди халкьдин твар рсьскъ рсьскыи тир вичин нубатда и гаф рсь гафуникай ва адак гилиг хьанвай чкадиз талукьвал къалурзавай ьск суффиксдикай туькуьр хьанвай русь гаф гьам миллетдин гьамни абурун уьлкведин твар тир виш йисарин къене русь твар дегиш хьана россияне диз элкъвенай гуьгъуьнлайни виш йисарин арада урус миллетдин твар великоруссы хьанвай малороссар а чавуз гилан украинар тир виш йисара рахунин урус чалай виридаз малум тир къенин русские гаф литературадин чалаз гьатнай ва кеви чка кьунвай амма а девирда русские гафуналди пуд халкь тайин жезвай урусар белорусар украинар великороссриз яни урусриз и гаф анжах йисуз талукь хьанай урусри са кьадар латин тварар антон валентин сергей ва чувуд тварар иван илья михаил семн яков анна елизавета мария кьабулнай гила урусриз бинедин славян тварар лап тимил ама абурни цурувилиз килигна аялриз кьериз эцигзавайди я дегь славян тварарикай амайбур месела ибур я владимир всеволод ярослав богдан людмила инсандин кьилдин тварцелай гъейри урусдин тварце касдин жинсиникай аслу яз ович ва я овна суффикс гилигна бубадин тварни къалурзавайди я урусрин фамилияяр ов ев ва я ин суффиксар гилигна туькуьр жезва месела петров никулин дишегьлийрин фамилияйрин эхирда а куьтягьун гилигзава мисал патал петрова урусрин фамилияйрин чехи пай виликан несилрин пеше ва я кеспидихъ галаз алакъалу я месела кузнецов фамилия алай касдин чехи бубаяр ва я адалайни вилик галай несилар мумкин я чатун устарар тир урусрин сивин эсеррин дегь чаван къатар тир махар былинаяр лирлияр бубайрин мисалар фадлугьунар абурун милли фольклор туькуьрзава былинайра дегь русьдин уьмуьр гьа девирдин вакъиаяр женгер кьегьал инсанар дуьздал акъатзава былинайра къалурнавай урусрин душманрин рольда гзаф вахтара куьчери халкьари монголар татарар бязи вахтара гъуьлягъдин къматда гьатнавай ксари месела тугарин им виш йисуз кыпчакрин хан тир тугоркан я чка кьунва абурун аксиниз экъечзавай кьегьалар адет тирвал илья муромец добрыня никитич алша попович ва масабур я махара кьилин персонажар яз гзаф вахтара иван царевич ва я иван дурак ва абурун душманар тир баба яга коей бессмертный змей горыныч ва гьакни аламатдин гьайванар месела соловей разбойник ва мсб къалурнава урусрин иллаки виш йисан литературади дуьньядин культурадиз метлеблу таъсир къалурнава урус кхьирагрин машгьур эсерар дуьньядин пара чалариз таржума авуна ва гзаф миллионрин тиражралди акъуднавайди я вири дуьньядиз машгьур хьайи урус литературадин бине кутур ва вилик тухвай зурба устадар тир кхьирагар пушкин лермонтов гоголь некрасов крылов грибоедов фонвизин державин толстой достоевский чехов тургенев есенин мандельштам шолохов ва масабур хьанай вад урус кхьирагар нобельдин премиядин лауреатар хьанай ибур бунин шолохов пастернак солженицын ва бродский я урусрин культурадиз хас тир адетдин квалерикай сад гъварарикай эцигай кьве патахъ алгъай къав галай изба тир квализ гьахьдай ракарив кьвед пуд карцин гурар авай гъвечи айван жедай дакарар гзаф вахтара кьуларив агалзавай недай хъвадай игьтиятар избадин каник галай гьамбарханада хуьдай избада серин урус сень ва рагъ аватзавай урус светлица лугьудай квалер авай избадин къене кьетен чка винел къаткидай чка авай чехи урус къулуни кьазвай цларин кане ацукьдай кьуьнцер ва сандухар жедай хзанар кват жедай чка иер суфрадив чагурнавай чехи стол тир урус квалин галудиз тежер атрибутрикай сад столдал алай самовар тир гьар избада адет тирвал дуъаяр келдай иконаяр авай яру пип авай кеферпатан ва кьиблепатан регионрин урус эгьлийрин милли алукунра са тимил тафават авайтани умуми шикилда са культурадиз хас тир асул лишанарни авай итимрин кьелеч алукунар адетдалди шихинин ва я рангадал вигьей парчадин къвалагай цидга хев галай перемар ва вахчагар тир перем вахчагрин винелай вигьезвай ва юкьвалай чулунив ва я сун кьуршахдив кутунзавай серин гьавада винелай яцу шихинин валчагъ ва я кафтан квачерални сапогар ва я шаламар гьалзавай дишегьлийрин алукунар кеферпатан ва кьиблепатан регионра чарабур я асул тафават кеферпатан костюмда авай сарафан кьиблепатан костюмда понва тир дишегьлийрин милли костюмдин кьилин элементар перем хуруган сарафан ва я понва ва шушпан тир хъуьтуьн алукунриз курт яцу валчагъ бармак бегьлеяр литинин чекмеяр ва мсб талукь я парталар суваринбур ва гьар йикъанбур жезва алукунрин бязи элементар урусри мукьвал галай муькуь халкаривай месела финн угор халкьаривай къачунвайди малум я уьлкведин чехивилин себебдалди регионрикай ва гьакни мукьвавал ийизвай халкьарикай асул яз урусрин цун квалера са кьадар тафават аквада урусрин туьнар лугьудайла рикел кан даканз хапаяр и пичекар блинар пирожкияр квас канбар силин фу ва маса ихьтин туьнар къвезва маса халкьарин цун квалер хьиз урусрини чпин цун квализ къуншидал алай чара чара халкьарин туьнар кьабулнава урусрин цун квализ чехи таъсир православие диндин къанун кадагъайри ганвай чпин динда йисан къене авай йикъарин чехи пай анжах набататрин туьнар недай ихтияр гузвай гьайванрин як къадагъа я сив хуьнин суварриз къвезвайвиляй урусрин милли цун квале як галачир туьнри винивал ийизва урус халкьдин милли макьаматди вичин сифте кьил киевдин русьда уьмуьр гьалай дегь славян тайифайрин фольклордилай къачузва чав агакьай бинедин урус лирлийрин гзафбуруна христианвилелай вилик хьайи мажусивилин гелер кумукьнава урус макьаматдин асул жанрар календарьдин сувариз мехъерриз талукь лирлияр гьакни кьуьлердай лирикадин макьамар ва частушкаяр тир клисади музыкадин алатрал эцигай къадагъадиз килигна и жанррик квай манийрин чехи пай мецелди лугьудайбур тир халкьдин музыкадин алатрикай кьериз царуз менфят къачудай иллаки чубанри ва я кьуьлердайла урусрин виридалайни гегьеншдиз кардик кутудай алатар сиристав гусли кфил рожок флейта жалейка кувикла тир тарихдин гъиливкхьинра жагъай мулуматрикай урусриз гьакни дяведин труба гъуьрчехъанвилин карч ва тафтар авайди малум хьанва юкьван виш йисарин девирда халкьдин лирлияр къугъунар ядай скоромохи лугьудай ксар гьукуматдин паталай кьуна дустагъарзавай ва алатар терг ийизвай гьавиляй бинедин урус алатар чав саки агакьнач алай чавуз ягъалмишна урусрин культурадиз талукьарнавай ирид симинин гитара чагъан балалайка ва маса ихьтин алатар ибур рагъакидай патан европадин халкьарин культурадай къачунвай ва виш йисара урусатдиз атанвай элементар я алай аямдихъ галаз са кваче физвай урус макьаматдик гила дуьньяда авай манийрин саки вири жанрар ква абурукай вирибурулайни машгьур хьанвайбур урус рок бардар хип хоп романс урус шансон ва мсб я урус халкьдин культурадин галудиз тежер элементрикай сад милли кьуьл тир папарин хороводар итимрин ацукьиз хкадриз ийидай кьуьлер виридаз чида ихьтин кьуьлер урусри балалайкадин чагъандин ва маса алатрин макьамралди суварар шадвилер хьайила ийидай театрдин ва харусенятин кардар тир сергей дягилева йисуз туькуьрнавай ва гъурбатда зурба машгьурвал къазанмишнай урус балетди урус культура европада иллаки францияда ва чехи британияда вилик кутунвай и балет дуьз дягилев рагьметдиз фидалди сезон кардик квай дягилван антрепризади урусатдин ва гьакни вири дуьньядин балетдинни хореографиядин харусентдин вилик финиз чехи таъсир ганва адан сезонри иллаки жар птица петрушка ва весна свяенная твар алай балетар квай сифтегьан сезонри урус культура европада машгьурнавай илим жемиятдин институт хьиз урусатдин империяда птрдин гьукумдин девирда арадал атанай йисуз уьлкве алай аямдихъ галаз кьурвал вилик тухунин курсдин сергьятра петербургдин илимрин академия тешкилнай ва аниз европадай пара кьадар твар ван авай алимар эвернай урусатдин ва дуьньядин илимдин вилик финиз акьалтай чехи кар кутунвайди гьа чавуз авай илимрин саки вири хилера вини дережайрив агакьай зурба алим универсал михаил ломоносов хьанай ломоносов химия минералогия картография стилистика риторика ва грамматика илимрин устад тир йисуз ада мосвадин университетдин бине кутунай виш йисуз урусатдин илим дуьньядин дережайриз акъатнай иллаки урус математикадин мектебди вичикай дуьньядиз хабар ганвай матанализдин мумкинвилин теориядин ва классик механикадин хилера алим м в остроградскийди цийи метлеблу крар кутунай дуьньядин литературада евклиддин тушир геометриядикай лобачевскийдин геометриядикай кхьей сифте тир бегьем крар яз и макъалади геометриядин ва адан хилерин вилик финифиз цийи рум ганай мягьтел кар ам я хьи лобачевскийди вичин теория урусатдин ва къецепатан илимрин мектебривай къакъатна кьилди фикирнаай лобачевскийди фикирай теорияди вичин девир акьван алатнай хьи гьатта зурба алим остроградскийди а теория гъавурда акьун тавуна мана авачирдикай гьисабнай ва петербургдин илимрин академияди ам публикация авунал рази тушир хх вишсан эхир хх вишсан сифтеяр урусатда хьайи кеспиятдин ва дараматар эцигунин йигин вилик финин девирдал къвезва идахъ галаз санал уьлкведа тебии ва инженериядин илимрин дережа хкаж хьанай йисуз д и менделеева тебиатдин кьилин къанунрикай сад тир химиядин элементрин девирдин таблица ахъайнай гилан метрология илимдин бине кутурдини гьа дмитрий менделеев тир металлургиядин хилек дуьньядин метлеб авай крар п п аносов п м обухов хьтин ва маса алимри кутунай в г шухован чирна къвекъуьнри нафтадин ва эцигунрин хилериз чехи крар кутунай ада сифте яз дуьньядин арзитектурадик гиперболоиддин калуб алай конструкцияр кутунай электротехника илимдиз кутур крариз килигна в в петров н г славянов м о доливо добровольский ва маса алимрин зегьметдиз чехи къимет ава чехи талантар авай урус алимрин гзафбур асш диз куьч хьана чпин карьера ана давамариз мажбур хьанай и и сикорский америкадин урус алим философ ва цийи шеъер акъуддай кас ада дуьньяда садлагьай кьуд мотордин самолт русский витязь йис кьуд мотордин залан бомбардировик пассажирар тухудай самолт илья муромец йис трансатлантикадин гидроплан ва вертолт акъуднай асулдай урус тир америкадин астрофизик г а гамов джордж гамов вичин физикада астрофизикада атомдинни ядердин физикада космологияда биологияда кутур крариз килигна пара машгьур хьанай в к зворыкин телевидение туькуьрай ксарикай сад в в докучаев урус геолог ва накьвар чирзавай алим накьварин географиядин мектебдин бине кутур кас ам виш йисан зурба алим в и вернадскийдин муаллим тир вичин нубатда вернадскийди накьвариз талукь биогеохимия илимдин бине эцигнай вернадскийди чирзавай илимрин сиягьдик геология накьвар чирзавай илим кристаллография минералогия геохимия радиогеология биология палеонтология биогеохимия метеоритика философия ва тарихни квай виш йисан юкьвара и в курчатован ва б л ванникован регьбервилик урусатдин атомдин кеспият арадал гъанай ссср гуьгъуьнлайни урусатдин федерация къецепатан хатадикай хуьдай ядердин яракьдин туькуьрунар эгечнай алай аямдин гьалариз килигна урус миллетдин арада тамам тушир хзанрин кьадар пара хьанва тимил аялар авай хзанри винизвал ийизва урус хзанрин тахминан аялар аял аял ва виниз аялар авай хзанар я амма вилик девирда и квалахар там аксина тир веледрив бегьерлу гьа вахтарилай урус чала мукьвавилин лишанар къалурзавай гафар пара амукьнава месела хен яран вах яран стха къавум хтул ва мсб гилан урус хзанра веледдиз свас ва я чам жагъурунра диде бубайри кьил кутузвайди туш амма вилик свас це лугьудай адет авай гуьгъуьнлай и адет квахьнава урусрин хзанра адет яз хайи йикъар юбилеяр гьукуматдин суварар месела цийи йис март гъалибвилин югъ хьтин суварар гурлудаказ къейдзавайди я православие мезгьебдиз талукь тир урусар сад ийизвай виридалайни чехи тешкилат урусрин православиедин клиса я упк урусатдилай къеце пата и тешкилатдин хилер тир епархияяр кардик гала месела украинадин православиедин клиса япониядин православиедин клиса ва мсб виш йисуз урус агьалидин гъвечи паюни патриарх никона клисадик кутур цийи дегишвилерин пад кьуначир ва и къакъатунин нетижада цуру адетрин рекьяй физвай урусатда старообрядцы лугьудай цийи мезгьебар туькуьр хьанай месела молоканар урусатдин империяда молоканрин аксиниз гьукуматди гзаф векъи политика тухузвай виляй абур мажбур яз гъурбатдиз экъечнай гила молоканрин чехи пай кеферпатан америкада са пайни къавкъазда иллаки азербайжанда ава гьакан халкьдин арада христианвилин девирдилай вилик хьайи мажусивилин гелер къедалди амукьнава абуруз исятда милли христианвал лугьузва дегь мажусивилин адетриз талукьбур ибур я масленица иван купала суварар радоница семик рикел хкун мифологиядиз талукь тир затариз агъун месела хъварц урус домовой леший гьуьлуьн перияр ва мсб фалчи жерягьвал фал кьун лишанриз агъун ва масабур урусрин арада мезгьебдиз ибадатзавайбурун кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал протестантвал я экспертри гайи къиметриз килигна йисуз урусатда чеб протестанвилин мезгебдиз ва адан чара чара хилериз талукь авур ксарин кьадар миллиондилай пара тир урусатда протестантвилин виридалайни чехи хел баптизм я кьван ибадатзавайбур алай чавуз гьукуматди азад ибадат авунин политика тухузва гьавиляй урусрин арада атеистрин кьадар лап винизва рутул дагъустан республикадин рутул районда авай рутул хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр ва адан администрациядин юкь райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я рутул халкьдин тарихдинни культурадин чехи метлеб авай юкьварикай сад хуьр дагъустан республикадин рутул райондин кьиблединни рагъэкъечдай пата самур вацун дугунин вини кьиле лалаан ва рутул вацарин сивел республикадин юкь тир магьачкъаладилай км кьибле пата ала виш йисуз рутул хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин лучек наибвалдиз талукь тир играх ича кича лакун ва хуник хуьрерихъ галаз рутул хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир йисариз килигна хуьруьн агьалийрин кьадар хуьре гуьгъуьнин сихилар ава кирзилиер сагьидер чилхъуйер гьали юсуфар месийер чакъыйер эьмэдер карагъыйер мамашийер сийдийер къазибегер аддулвэлиер къафланар бэхъер кичиханар эмыйер татар гьивизарыйер бакыйер къадимер артухъыйер кетер гьасанханар диллерийер танхъыйер джырыхыйер темезер палашер суьлийер халакыйер бицанийер карыйер ткьыйер сандусарар йеричивар хыркыйер хъинкийер кьартыйер центийер кьуцурыйер амычер кьубыйер гьумыйер мацанар къункъунар лаккуйер дзыдзыхъыйер шинтийер битийер суьхьуьйер къазатийер къузукьуйер шитанийер шебетийер магъарамар какалыйер грекрин алфавит грек чӀалан гьакӀни грек хелдин масса чӀаларин алфавит ам чи эрадин вилик виш йисан эхирдай ва я ч э в виш йисан сифте кьилерай гилалди датӀана кардик ква аквадай гьалда грек алфавит ахъа тир ва ахъа тушир ванар чара лишанрив къалурзавай садлагьай алфавит тир алфавитда гьарф ава идалайни гъейри класиик девирдай вилик грек чӀалан бязи нугъатра мад гьарф дигамма сан коппа сампи кардик квай классик грек чӀалал и кьуд дегь гьарфарикай садлагьай пуд гьарф цифраяр кхьин паталай кардик квай грекрин алфавит арадиз къвезвай финикрин кхьинрин пунал амма галкӀунвал авач сифте грек кхьинихъ цӀарцӀин кхьин б ни кипрдин кхьин системадихъ гьар гьарф финикрин алфавитди лугьузвай гафунал гатузвай га гьарфунлай и ухшарди садлагьай гьарфунин твар алеф джунгав кьведлагьай гьарф бет квал пудлагьай гьарф гимел деве гакни мсб гьарфар кардик кутурла грек чал кхьин авун патал тварар гьарфарин тимил масака хьанавай грек фонологидин журедихъ ик алеф бет гимел хьанва алфа бета гамма чпин мана михьиз квахьна геждаз цийи гьарфар кутурла амма масакни хьайила габриз мана авай тварар ганвай месела омикрон ни омега мана ава гъвечи о и эке о грек алфавит пун хьанва гьадан къайдадив арадиз атанава бул алфавитар булдаз чиканавай европада ни мукьув рагъакидай пата кардик квай кхьинрин системара бул гьукуматра дунеди габрин аради латин ни кирилл алфавитар мадни гьарфар кардик кутазва халкь арадин символар хьиз математикадини маса илимра кардик квай тварар лугьун паталди элементар частицар гъетерни маса шеэр аварар баркьуяр тарихдин къене гилан азербайжандин кефердинни рагъакидай пата гуржистандин рагъэкъечдай пата ва дагъустандин рагъакидай патан районра уьмуьр гьалзавай къавкъаздин бинедин суван халкь нах дагъустан халкьарин группадин авар анди цез халкьарин хзандиз талукь я кьадардиз килигна дагъустандин виридалайни чехи халкь я советрин береда аваррин сиягьдик абуруз мукьва тир анди цез халкьар ва лезги халкьарикай тир арчияр кутунвайди я аварви этнонимдин арадал атуникай са шумуд фикирар ава алимрин гзафбуру гилан аваррин несилар дегь куьчери халкь аварар тирди лугьузва ва садлагьайбурун энтогенездиз чехи таъсир ганвайди тестикьарзава муькуь версиядив кьурвал авар твар и халкьдиз къунши къумукьри ганай туьрк чаларал авар аварала гафари секинвал квачир къалабулух квай викегь дяведал рик алай ва маса ихьтин авар халкьдин къилихдиз кутугзавай манаяр гузва гьакни авар халкьдин твар юкьван виш йисара гьукум гьалнай аваррин гьукумат тир сарирдин царь авардин тварцихъ галаз алакъалу тирди гиман ийизва виш йисалди аварар тавлияр ва лезгияр твараралди малум тир урус дяведин тарихдар василий поттоди вичин гъилин квалахра аваррикай ик кхьенай авар тайифади чпи чпиз маарулал лугьузва амма къунши халкьари абуруз таулияр суварилай анихъ галай гуржистандин эгьлийри лезгияр лугьузва аварар дагъустандин виридалайни чехи халкь я абур дагъустандин суван районрин чехи паюнал ва аран районрин гзафбурунал пара кьадарда гегьенш хьанва дагъустандилай гъейри цуд агъзурралди аварар чечняда калмыкияда ва урусатдин маса субъектра уьмуьр ийизва гьакни аварар чпин тарихдин чилер тир азербайжандин белокан ва закаталара районра уьмуьр гьалзава йисан малуматриз килигна и кьве районра авай аваррин вири санал кьадар кас тир дагъустандин тарихдар а м магомеддадаева лугьузвайвал йисуз турцияда лай пара дагъустанвийрин хуьрер авай абурун авар хуьрер тир ана уьмуьр гьалзавай дагъустанвийрин кьуьзуь несилрин гафарикай малум хьанай хьи турцияда агъзурдалай пара дагъустанвияр ава ва кьезил гьисабунрин рекьелди абурукай тахминан агъзур кас аваррин несилар тирди акваз жеда гьак хьайила урусатдилай къеце пата аваррин виридалайни чехи диаспора турцияда ава идалай гъейри вилик осман империядиз къавкъаздай хзанралди куьч хьанвай агъзурралди мугьажир аваррин несилар гила сирия ва иорданияда авайди малум я амма кьадардиз тимил тирвиляй вахтар финвай абур чкадин арабрин ва чпелай кьадардал пара тир адыгринни чеченрин таъсирдик акатна чпин милли махсусвал квадарна аваррин тарихдин районар ва чеб гегьенш хьанвай чкаяр дагъустанда районра шегьерра азербайжанда районра къавкъаздин чехи пай бинедин халкьар хьиз дегь авар халкьдин арадал атуникай гьакъикъи делилар ва там тир малуматар авач амма чара чара алимрин ва тарихдаррин сад садавай къакъатнавай шумудни са гиманар ва фикирар ава гуржийрин картлис цховреба гуржистандин уьмуьр твар алай тарихдин ктабда кхьенва дагъустандин вири сувун халкьар нугь пайгъамбардин аллагьдин регьим хьуй вичиз хтулдин хтул тир лекосдикай арадал атанвайди я кьисадив кьурвал авар миллетдин бине эцигай кас лекосан хва хозоних тир хозоних лекосдин рухвайрин арада виридалайни гьуьрметлуди тир ада суван кама чка кьуна секин хьанвай ва ана хозанихети твар гайи шегьер кутунай хозоних ва я хозанихети им гилан хунзах хуьруьн дегь твар я виликди и хуьр вири авар ханрин кьилин шегьер тир фад заманада дагъустанвийрин чехи бубайрин гъилерик гзаф гегьенш чилер квай кьисадив кьурвал леканан лекос ихтиярдик дарубанд каспи гьуьлелай ломеки терек вацал кьван ва чехи хазарети волга вацал кьван экя хьанвай чилер акатнай тарихдин бязи кхьинра ихьтин са фикир кхьенва аварар алпандин легар гелар ва каспияр тайифайрикай арадал атанва амма и кар тестикьарзавай делилар авач ва алимри субут авуна хьи авар чала ва топономикада алпандин чалариз талукь тир гафар лексемар гьалтзавач аварри чпини чеб алпандин тайифарихъ галаз алакъалу тирди гьисабзавач виш йисуз юкьван азиядай кеферпатан къавкъаздайтуз европадиз куьчери халкь тир аварар гьахьнай алимри гиман ийизва хьи абур сифте кьилера сино къавкъаздин халкьарин лишанар къачунвай протомонгол иран халкь тир са кьадар геж абурук туьрк ва угор халкьарин лишанарни акатнай британиядин энциклопедияди гузвай малуматрив кьурвал евразиядин аварар гзаф дегь заманадин халкь я аквадай гьаларай абурун са пай дагъустандин сувара ацукьна гуьгъуьнлай сарир гьукуматдин бине эцигна ва дагъустандин тарихдик чехи крар кутунай аваристандин гьакимри чпин гьукуматда са умуми чал кардик кутуниз ва чара чара бици миллетар сад авуниз чехи метлеб гузвай сарир уьлкведа авай вири миллетар андияр ботлихар багалулар бежтаяр цумадаяр ва мсб авар чалалди рахазвай вучиз лагьайта виридалайни чехи ва нуфус авай халкь аварар тир гьак хьайила дагъустандин тарихда сарир гзаф къуватлу ва таъсирлу уьлквейрикай сад тир чалан куьмекдалди чара чара халкьар сад авунин сиясат къунши тир гуржистандани къатиз вилик фенвай гьавиляй гуржистанда авай гъвечи халкьар месела сванар месхетияр мегрелар кистияр аджарар ва масабур уьлкведин чехи халкь тир къартвелрик акахьна чара жезвач мумкин я аварри гьа гуржийривай къачунай и тежриба са кьадар геж виш йисуз араб сиягьатхъан ал гардизиди вичин ктабда къейд авунай хьи кьиблепатан дагъустанда иллаки дарги зонада са кьадар мукьва тир халкьар сад садавай къакъатна кьилди уьмуьр тухузва гьар сад вичин хайи чаларалди рахазва ва сад садахъ галаз акахьзавач амма авар сувара уьмуьр тухузвай цудав агакьна анди цез халкьарин виридаз авар чал чизва ва бязи хуьрера авар чалал рахуниз элячнава идан нетижада гила пара кьадар авай дарги халкьари сада сад гъавурда акьазвач агъулар цахурар рутулар кьадардиз чехи тир лезгийрик акахь тавуна чпин милли кьетенвал хвена бязи алимри авар гаф дегь сарирдин гьакимрикай сад тир авар пачагьдин тварцихъ галканвайди лугьузва муькуьбуру авар гафуни герман тайифа тир варварар гафуни хьиз залум кичевал кутадай инсанар мана гузвайди гиман ийизва вучиз лагьайта виликди авар тайифади къунши халкьарин винел дяведалди вигьинар ийизвай ва регьимсузвилелди тарашзавай авар гафунин арадал атунин гиманрикай сад абур уар ва хуни тайифайрикай арадал атанвайди лугьун я вири авар анди цез миллетар кавкасион антропологиядин жуьредиз талукь я буйдиз гъвечи ва къумрал арандин миллерилай тафаватлу яз месела къажарар татар аварриз расу чарар экуь рангарин вилер чинин гьяркьуьвал кьакьан буй хас я аварар нах дагъустандин чаларик акатзавай авар анди цез группадин авар анди хилек квай авар чалал рахазва бинедин гафарин кьадардиз килигна месела лезги чаларилай тафаватлу яз авар чал дагъустандин чаларин арада виридалайни михьи чаларикай сад я авар чал кеферпатан ва кьиблепатан нугъатриз пай жезва кеферпатан нугъатар салатав хунзах ва рагъэкъечдай патан нугъатар кьиблепатан нугъатар гидатли анцух закатала карах андалал кахиб ва кусур нугъатар кьетен батлух нугъат и группайриз талукь туш чалан нугъатрин арада фонетикадин морфологиядин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафават авайтани и нугъатрин векилри сада сад бегьемдаказ гъавурда акьазва авар чалаз вири анди цез чалар мукьва я хасавюрт ва буйнакск районрин аварриз адет тирвал къумукъ чалан чирвилер ава азербайжандин кефердинни рагъакидай патан районра уьмуьр тухузвай аварриз азербайжан чал хайи чалан дережада чизва гьатта бязи акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера мес мухах хуьре авар хзанра азербайжан чалалди рахунал элячнавай хзанарни ава турцияда авай пара кьадарда мугьажир авар несилрин чехи пай муькуь дагъустандин халкьарни хьиз туькверихъ галаз акахьна милли къамат саки квадарна хайи чал ва адетар анжах кьуьзуьбуруз чида дагъустан республикадин конституциядив кьурвал авар чалак гьукуматдин чалан статус гала агъазвай аваррин лап чехи пай суни мусурманар я тарихдин чешмейрикай малум хьайивал виш йисара аваррин сарир гьукумат асул гьисабдалди христиан уьлкве тир виш йисалай гатумна ислам дин дербентдилай кьил къачуна дагъустандин сувун районрални гегьенш жезвай урада тидиб хунзах галла тинди кванада ругуджа ва муькуь хуьрерин къваларив виш йисариз талукь мусурманрин сурар дуьздал акъуднай вилик девирда аваррин арада мукьвавилин алакъаяр хуьруьн жемиятрал бинеламиш хьанай са хуьре сад садаз миресар тир са шумуд сихилри уьмуьр ийизвай месела тайин тир сихилдиз талукь тир мулкунин мес там ник чур барабар иесияр сихилдик квай вири векилар жезвай рагьметдиз фейи инсанар вичин сихилдин сурал кучудзавай адетдалди са хуьруьн жемиятдик квалер акатзавай жемиятдин регьбер адан кьил тир хуьруьн кьил эгьлийри чпи хкягъзавай хкягъунра яшарилай чехи итим эгьлияр иштиракзавай виш йисан эхир кьилера хуьруьн жемиятрин метлеб къвердавай зайиф хьанай вучиз лагьайта жемиятрин кьилер урус гьукуматдин чуькьуьнин эсердик акатнай аваррин хуьрерин туькуьр хьунин тегьер дагъустандин муькуь сувун халкьарин хуьрериз ухшар я аваррин адетдин хуьрер сад садав мукьвал агатнай кьвед пуд гьавадин кьулу къав галай квалерикай ва къаравулдин минарадикай ибарат тир хуьруьн юкьвал алай ахъа майдандал хуьруьн ким ва мискин жедай кимел хуьруьн итимар кват хьана важиблу меселаяр веревирдзавай квалин къене хзанар амукьзавай са чехи квал авай квализ метлеблу атрибутрикай сад юкьва авай къул ва атай нехишар галай стун тир аваррин кьилин машгьулатар малдарвал хперхъанвал лежбервал саларбанвал ва ципицбанвал тир сувун хуьрера хеб лапаг хуьзвай арандин чкайра карч алай чехи малар хуьдай магьсулрикай сил къуьл мух гергер цуьк буран цазвай салара машмашар гугърияр алуча хутун тарар цазвай гъилин устарвилерикай квенкве авайбур гамар хрунин тумаж расунин цурцел нехишар авунин карасрал ва къванерал нехишар атунин кеспияр тир виш йисалай инихъ сувара лежбервилин метлеб агъуз хьанай аваррин милли фольклор чпин чал хьиз гзаф девлетлуди я адак пара кьадар махар меселаяр кьисаяр лирлияр ква виридалайни машгьур авар макъаматдин алат пандур я авар тамур ва лалу лугьудай кфил я дагъустандин маса халкьариз авачир адетрикай сад аварриз авай вилик девирда агьалидин аслу къатарилай гъейри амай жемят бо лугьудай дяведин кьушундик акатзавай яни вири халкь са кьушун тир кьушундин са векилдиз бодулав дяведар лугьузвай гьар дяведардин везива къуватлу викегь хьун ва женгинин ккунин алакьунар хъсанарун тир тарихдин къене авар миллетдиз хатбай лугьудай яракь авачиз женгинин жуьре арадал атанай и женгина анжах капаралди ккизвай гьакни аварриз мелигъдун лугьудай квачеривни юркварив ккидай ягъун ва адетдин кьуршахар авай гила и адетар амач аваррин милли алукунар муькуь сувун халкьарин алкунрилай яргъал къакъатнавач ибур адетдин хев галай перем вахчаг валчагъ я хъуьтуьз валчагъдин каникай памбагдин астар алукзавай папарин парталар жуьреба жуьревилив тафаватлу тир гьар са стильдик вичин мана квай алукунин тегьердиз парталриз рангуниз килигна дишегьли гьи хуьряй ята гьи жемиятдикай ята чир жезвай ва я кьилел атай вакъиядикай хата баладикай хабар гузвай гъуьлуьк квачир рушари рангар алай парталар алукзавай юкьвани яру пине кутунзавай яшар авай дишегьлийри са рангунин ва я мичи рангарин парталриз винизвал гузвай аваррин милли туьнар асул гьисабдалди тинидиннни якунбур я ва дагъустандин муькуь халкьарин туьнрилай саки тафават авач ибур хинкарар шурпа пичекар я аварриз як пара канзавайди я асул гьисабдалди гьерен ва малдин як якукай жуьреба жуьре шурпаяр тинидин туьнар шишер ийизва дагъустанда виридалайни твар акъатнай авар тунар авар хинкарар ва беркал ботишал я халкьдин рик алай шурпаяр мержемекдин шурпа ва цурун пешерин шурпаяр я кьурай яку авар цун квале кьетен чка кьунва холодильникар авачир береда кьурурай як яргъал вахтунда чур тахьана амукьзавай докъузпара район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь усугъчай хуьр я азербайжан чалан гаф тир дукъузпаради кӀуьд пай мана гузва доккуз кӀуьд пара пай чӀук и тӀвар виликан дукъузпарадин азад жемиятдик акатзавай кӀуьд хуьруьхъ галаз алакъалу я район дагъустан республикадин лап кьибле пата азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал ала докъузпара район рагъакӀидай пата ахцегь кефер пата мегьарамдхуьруьн рагъэкъечӀдай пата азербайжандин кцӀар ва кьибле патайни кьвепелени огъуз районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я йисариз килигна докъузпара райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсовет акатзава абурукни хуьрер акатзава докъузпара райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава районда кьве колхоз кардик ква продуктар гьасилдай кеспиятдин объектар авач райондин чилераллай машиндин рекьерин вири санлай яргъивал км я абурукай км асфальтдинбур я некхъвадайбур гъвечӀи нер леэн кьаркьулув лелев цуцӀул бакьуч серна сев гьакӀан муьнуьгъ тамун вак гьакӀни квахьзавай жуьрейрикай суван кьун ва вилик патан азиядин лекьен ва мсб рептилияр юкьван чурчул раган чурчул персиядин руьц гуьрзе тӀехвер алай кьамунин гъуьлягъ ва мсб гъетер форель барбус ва мсб нуькӀер свал чӀулав гриф сапсан кард кӀелерхъан лекь къвед туртур ва мсб гьашаратар майдин пепе шагьсуван жиж пепе эндемик чилинин красотел квахьзавай жуьре фаустан жиж пепе апполон нордман ва лацу чепелукьар стал сулейманан район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь кьасумхуьр хуьр я район дагъустан республикадин кьибле пата ала республикадин дербент хив табасаран кьурагь ва мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я цик дасср дин й сессияди йисан ноябрьда кьабулай къарардалди виликан куьре округдин гуьней улусс хъутур куьредин наибвилерикай ва кьибле табасарандин наибвилин лезги хуьрерикай кьасумхуьруьн кантон арадал гъанвай йисуз кантон райондиз элкъуьрнай йисуз райондик кьурагь район ва мегьарамдхуьруьн райондин са пай кутунай йисуз район вичин виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай йисариз килигна стал сулейманан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар ва хуьр акатзава стал сулейманан райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава гадарнавай хуьрер агъа макьар агъа ярагъ бигер бурши макьар вини арагъ вини ярагъ вини макьар векьелар даркуш ивигар кьеан келе куркурхуьр макьар мехкергъ рухун хпитар хутаргъ царахуьр чуьхверхуьр цицер цицигъ чантархуьр чилихъ ялцугъ лечет азербайжан республикадин кцӀар районда авай хуьр яргунрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр кцар райондин кефер пата дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала лечет хуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар майдандин мягьле лечет хуьруьн бине адан мукьув галай кунтал алай цуру лечетрин эгьлийри агъаниз куьч хьана кутунай гьа кунтал цуру хуьруьн харапаяр гилалди ама хуьруьн твар личи гафуникай арадал атанвайдал гиман ала ли гафуни лезги чӀалал чехи гьайвандин хам мана гузва ва туьрк чалал чи лезг хъан цийи гафар арадал гъизвай суффикс я вилик и хуьре лихъанри гамишрин лидикай шаламар расзавай хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я лечет хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва царуяр гилакар суьквелар агъул район урусат федерациядин дагъустан республикадин кьибле пата авай муниципалитетдин район администрациядин юкь тпиг хуьр я район дагъустан республикадин кьибле пата ала ирид районрихъ галаз са сергьятра ава кефердинни рагъэкъечдай пата табасаран райондихъ галаз рагъэкъечдай пата хив райондихъ галаз кьибле пата кьурагь райондихъ галаз рагъакидай пата рутул райондихъ галаз кефердинни рагъакидай пата кули райондихъ галаз ва кефер пата къайтагъни дахада районрихъ галаз райондин чилерин вири санлай майдан км я агъул район м кьакьанвал авай суван чилерал ала виридалайни кьакьан кук кьурудагъ я метр тимил тамар авай чка я тамар ина асул гьсабдалди кефер пата кьиблединни рагъакидай пата ва лап агъа патаава чилерин чехи пай валарин набататри кьунва саки вири район кефер пата авай гъвечи чилерилай гъери чирагъ вацун гьавиздиз талукь я вацук са шумуд маса гъвечи вацар акахьзва гьавиляй агъул район гуьнейрай пара хвалар авахьзавай са шумуд камариз пай хьанва район арадал атунилай кьулухъ ина магъудере камай элячнавай цийи муьгъ эцигнай дяведилай гуьгъуьнин йисара хуьрерин гзафбуруна медпунктарни начагъханаяр мектебарни улубханаяр ахъа хьанвай райондин инфраструктура вилик физ эгечнай йисариз килигна агъул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика агъул районда авай даргийрин арада дарги чаларик акатзавай кьве чал гегьенш я чирагъ хуьре чирагъ чал амухни шари хуьрера амух чал районда хуьр ава абурун чехи пай агъулрин хуьрер я пуд амух чирагъ ва шари хуьрера даргийри уьмуьр гьалзава гьакни гила гадарнавай анклух хуьрни вилик дарги хуьр тир райондик хуьруьнсоветар акатзава агъул райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава анклух хуьр амух хуьруьнсоветдиз талукь хьайитани хуьр саки амайди туш лугьайтани жеда хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьанвай алай чавуз саки тамамдаказ куьч хьана тунвай хуьрериз райондин кефер пата инсандин гъил агакь тийир чкайра авай цирхье ва шари хуьрерни талукь ийиз жеда и хуьрера са шумуд касди уьмуьр гьалзава хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди дербент райондин чинар хуьруьз куьч хьанвай миграгъ са нугъатра муграгъ дагъустан республикадин докъузпара районда авай хуьр миграгърин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я ийсан чиле вацра миграгъвийри тарихдин вгьрен тӀул тӀвар алай майданда чпин хуьруьн ийсан юбилей гурлудаказ къейднай миграгъ хуьр докъузпара райондин юкьван пата шалбуздагъ ярудагъ нисиндагъ ва гитин кьил дагъларин кукушрин арада авай кӀама ава чӀехи вацӀ вацӀун чапла къерехда мукьва авай хуьрер кӀлетар текипиркент килер кавалар тарихдин илимрин доктор амри шихсаидова кхьизва миграгъ къадим хуьрерикай сад я миграгърикай сифте делилар кӀуьдлагьай вишйиса кхьенвай ахцегь намеда гузва хуьруьн патав археологиядин рекьяй ахтармиш тавунвай куьгьне къеле гва ада куьнуьдин регъ хьиз игисна эцигнавай сад кьве мертебадин кӀвалерай ацӀанвай къеледиз хъенчӀин гунгаратуна ирид булахрин яд гъанвай къеледа чка амукь тавурла гьикьван хата тиртӀани цӀийи кӀвалер къецихъ рагъ акӀидай патахъ акъатнавай варарин вилик эцигзавай абурукай варар мягьле арадал атана виш йисара миграгъар мазанринни сазандаррин алимринни сухтайрин савдагарринни тажиррин меркездиз элкъвена миграгъа манийризни макьамриз ябгуналди тух тежедай уьзденар диндин ва тӀебии илимрал машгъул алимар эфендияр гьазурзавай медреса къуьрен карчни къачуз жедай гьафте базар цӀудралди туьвенар чатар заргарринни чекмечийрин карханаяр карвансара хуьрекхана авай хуьре яшамиш жезвай ксар суьннуь мусурман тир лезгияр я хуьрун мягьлеяр агъа варар кьилихъ латар салахъ тӀулан шахшандарин ягъухъ миграгъ лезгистандин ва гьакӀни дагъустан халичачивилин сенетдин юкьварикай сад я миграгъдин халичаяр вири дуьньядиз сейли я гьакӀни и хуьр гзаф тӀвар ван авай шаирринни кхьирагрин диге ватан я мисал яз и тӀварар кьаз жеда миграгъ къемер й виш ийс дишегьли шаир мазан ашугъ миграгъ мардали шаир шихнесир къафланов шаир арбен къардаш шаир кхьираг ва таржумачи ва масадбур й виш ийса инал тарсар гайи ва илимдин трактатар кхьей шейх шурван яшамиш хьанай хуьруьн кефер пата метрда юкьван виш ийсариз талукь инсан яшамиш жезвай чкайрин амукьаяр ава кьиблепатанни рагъэкъечӀдайпатан арада юкьван виш йисарин сурар ава хуьрьун кеферпатанни рагъакӀидай патан арада метрда гзаф медениятдни объектар авай къванцин склепар авай сурар ава санлай лугьудатӀа хьуруьн кьуд чкаданни гектардилай гзаф майдан кьазвай сурар ава ва и сурар миграгъ хуьруьн дегь хуьр тирди малумат гузва са бязи сурара гзаф гьавадин сад садан винел сурар акваз жеда и дегь сурара амукьнавай инсандин кӀарабар миграгъвийрин чӀехи бубаяр къуватлу ва кьакьан буйдин ксар тирди субутзава лезги халичачивал лезги халкьдиз хас тир халичачивал лезгийрин медениятдин дегь чӀаварин са пай я къавкъаздин вири халкьари хьиз лезгийрини шумудни са виш йисар я халичаяр храз къавкъаздин халичаяр жуьредиз региондиз чешнедиз ва лишандиз килигна са шумуд чкадал пай жезва лезги халичаяр лезгияр яшамиш жезвай чкайра къубада ширванда дербентда ва масанра генани пара гьалтда дегь чӀаварилай инихъ гзаф чешнейрикайни символрикай шумудни са халкьари менфят къачуна ва гьавиляй алай вахтунда са кьадар лезги чешнеяр тайинарун четин хьанва асул лезги чешнейрикай лезги гъед с диз ухшар чешне рагъ гъилиз ухшар цуьк къалурзавай чешнеяр капӀун патал хранвай рухарин чешнеяр мисал яз къалуриз жеда ибур инсанри майишатдай къачунвай чешнеяр я чешнеяр гамунин устӀарди ва художникди садалайни аслу тушиз чпи хкязавай лезги гамарин арада сумаг генани чешнелу я ам анжах лезги халкьдиз махсус гам я алай вахтунда лезгийрин къадим халичайрин чешнеяр гьам дуьньядин музейра гьамни кьилди ксарин коллекцийра гьалтзава чӀичӀ авай халичайрин адетдин мотивра набататрин гьайванрин инсандин зегьметдин алатрин геометриядин суьретар акваз жеда и вири гиширар нехишар лишанрин жуьреба жуьре алем я халичачивилин медениятдин чӀал я ва и чӀалан куьмекдалди халича храдай дишегьли устӀарар элкъвена къваларив гвай алем тӀебият суьретдалди къалурзава чпин гьиссерни гуьгьуьл къалурзава виликди халичайрин винел гьайванринни инсандин суьретрив магиядин мана авай ва и магиядин мана дегь чӀаварин ибадатрихъни адетарихъ галаз алакъалу тир амма къвез къвез тӀимил тӀимил а магиядин мана квахьнай ва и гиширар анжах чӀагурун патал тир къилих гъиз эгечӀнай лугьуз кӀанзава я хьи чӀичӀ авай халичайрин вири жуьреяр шикилдин къилихдиз килиг тавуна са композициядин принципдалди туькӀуьрзава яни халича кьве асул компонентдикай ибарат я юкьван майдандикайни аламдикай има композициядиз агалнавайвал гъизва кьиблепатан лезгистанда халичачивал гьеле буьруьнж ий ийса машгъул хьанай чи эрадал й агъзуратдин эхир й азъзуратдин кьил археологиядин эгъуьнрин нетижада мингечевирда катакомбрин куьчуькнавай чкайрай й виш ийсариз талукь тир рухаринни халичайрин амукьаяр жагъанва кьиблепатан лезгистанда халичачивалин виликфиникай геродот клавдий элиан ксенофонт ва маса дегь чӀаван тарихчийри малуматар гъизва гьа и вири фактар фикирда кьуна лугьуз жеда хьи и региондин халичачивилин медениятдин гзаф къадим тарих ава сасанидрин девирда кьиблепатан лезгистандин халичачивилин сенет мадни вилик фенай ипекдикай къизилдинни гимишдин гъаларикай лап иер халичаяр храдай й виш ийсай эгечӀна тарихдинни эдебиятдин чшмейра лезги заличайрикай гзаф гегьенш ва мас авай малуматар жагъуриз жеда алпанви моисей къаганкъатвацви й виш ийс араб авторар тир аль истахри масуди аль мукаддаси табари ибн хаукаль й виш ийсар фламанддин сиягьатчини монах рубрук й виш ийсар венециадин сиягьатчи марко поло й виш ийс ва масабдур и авторар лезги халичайрин иервилер пара гьейран хьанай й виш йисай эгечӀна ва й виш йисан къене кьиблепатан лезгистандин халичаяр гзаф кьадарда къецепатан улквейриз тухудай гзаф европадин тӀвар ван авай суьретчийри чпин шикилра лезги халичайрин тегьерер кхьидай къадим заманайрилай гамар хурун лезги халкьдиз адет хьанвай кар тир виликдай дишегьли аялдиз лап мажбури яз гамар храз чирзавай гьатта гъуьлуьз фидайла ада вичин гъилел хранвай гам халича тухун адетдизни элкъвенвай чичӀедин халичаяр хурунин кӀвалахдиз советрин девирда еке къимет гана дагъларин уьлкведин кьиблепатан вири районра гамар храдай хейлин фабрикаярни комбинатар кардик кутуна ва нетижада бейкарвилин вилик пад кьадай мумкинвал хьана хейлин дишегьлийри и пешедал машгъул яз гьалал зегьметдалди фу къазанмишна лезгийрин гамарин тӀвар ван неинки дагъустандани чи къудратлу уьлкведа гьакӀни вири дуьньядиз машгьур хьана йисуз парижда ачухай виридуьньядин художественный выставкада лезгийрин чичӀедин халичайриз еке къимет ганай абур къизилдин медалдиз ва сад лагьай дережадин дипломдиз лайихлу хьанай къизилдин гъилер квай чи дидейри вахари рушари сусари лезгийрин тӀвар меденият вири алемдиз раижна идалай гуьгъуьниз къецепатан уьлквейрай лезгийрин чичӀедин халичайриз гзаф муьштерияр пайда хьана агъзурралди заказар къвез гатӀумна италия тамам тӀвар италиядин республика европада кьибле пата авай гьукумат дегь чӀавара италиядин чилел алай халкьар этрускар лигурар венеттар галлар ретар латинар лагьай вишйиса чи эрадилай вилик рим гьукуматдик кьил кутуна къвез къведайдивай лагьай вишйисалди рима вири апеннинар къачуна италия дуьньядин виридалайни девлет авай гьукуматрик ква адан йисан бюджет млрд я лагьай чка дуьньяда гьукуматдин кефер пата хъсандиказ агалкьнава индустрия кьибле пата хуьруьн кӀвалахар ина акъудзава маншинар синтетикадикай зтӀар чухур ниси пекер ва маса зтӀар италия пекерин мода гудай виридалайни вилик гвай гьукумат я дуьньяда и бинедалди абуру бюджет пара кӀевиз ацӀурзава мадни италиядиз пара туристар къвезва рим флоренция милан неаполь венецияни маса шегьерра абуруз машгъур пара чкаяр ава кӀвалер паруяр къелеяр суваяр гьар жуьре монументарни шикилар исятда италиядин экономикадин виридалайни ажуз пад финансар я гьукуматдихъ еке дефицит ава экономика пара яваш вилик физва гьукуматдин кефер пад девлетлу ятӀа кьибле пад кесиб я ана пуд сефер пара кӀвалах авачирвал авайди я эхиримжи чӀавара италиядиз африкадин кесиб гьукуматрай пара ксар къвезва кӀвалах патал лап пара ксар неапольда ава ана кмда ксар ава сувавилин чкайра ксар акьван пара авач ина кмда кас ава дуьньядин сифте дяве куьтягь хьайила италиядин экономика вилик фена гьавиляй пара ксар хуьрерай шегьерриз фена а чӀавара италия кесиб гьукумат тир анай ксар дуьньядин маса патариз къазанмишар ийиз физвай гьи дяве куьтягь хьайила эгечӀнавай экономикадин хкажун патал ксар гьукуматдай экъечӀун акъвазар хьана гьич маса гьукуматрай ксар италиядиз къвез эгечӀна италиядин тамам чӀал итал я ам индо европадин хизандин руман кӀватӀалдик квайди я чӀал пай жезва гьар жуьре нугъатрал вири нугъатар кӀватӀнава вини юкьванни агъа нугъатрин кӀватӀалра итал чӀалахъ галаз са чкадал ала гьар жуьре регионра маса чӀалар гьакӀ хьана больцанодани агъа тирольда немцарин чӀалахъ тамам статус ава триестдани горицияда словен чӀалахъ тамам статус ава аостада франк чӀалахъ тамам статус ава италиядин чӀехи дамах адан культура я италар виридалайни чӀехи культура авай халкьарик ква дуьньядин еке чка кьазва архитектуради ина ава вири дуьньядиз чидай кӀвалер колизей пизан къеле ва амайбур виридалайни тӀвар ван алай зарияр я данте алигйерини петрарка италиядин тӀуьнарни пара тӀвар ван алайди я дуьньяда чӀехи пай пастани пицца паталди ихьтин лап чӀехи тӀвар ван алай ксар леонардо да винчи микеланджело рафаэль хьиз вири дуьньядиз чида миланда ава дуьньядин операдин юкьв театр ла скала промышленность цӀийи гаф кеспият хуьруьн майишатдин хилерин зегьметдин алатар гьасилунин хам мал материалар кудай затӀар акъудунин крар ва кеспиятдин муькуь хилера ва майишатра арадал гъайи продуктрин адалай кьулухъан расунин кӀвалахар кьиле тухузвай карханайрин кӀватӀал заводар фабрикаяр шахтаяр электростацияяр ва мсб кеспият жемиятдин затӀ гьасилунин къуватдин дережадиз кар къетӀъ ийидай таъсир гузвай халкьдин майишатдин виридалайни чӀехи метлеб авай хел я кеспият кӀвалин лежбервилин тӀебии майишатдин сергьятра арадал акъатайди я сифтегьан яшайишдин девирда халкьарин гзафбуруна затӀ гьасилунин асул дибдин хилер арадал къвезвай лежбервал малдарвал кӀвалин кеспиятдин вилин финиф дуьздаказ чкадин шартӀарикай ва хам малуникай аслу тир кеспият кьве чӀехи хилерин группайрикай ибарат я гьасилзавай кеспият гьасилзавай кеспиятдик мядендинни химиядин хам мал металлургиядиз чӀулав ва рангунин металлрин минералар металл тушир рудаяр нафт газ цивин торф чепрекьан кьел киреждин къван хкудзавай карханаяр ва гьакӀни цинэлектростанцияяр цин гунгар тамар эксплуатация авунин гъедер кьунин ва гьуьлуьн продуктар гьасилунин карханаяр акатзава расна акъудзавай кеспият расна акъудзавай кеспиятдик машинар акъуддай чӀулав ва рангунин металлар нафтӀадин ва химиядин продуктар машинар ва алатар кӀарасар расунин алатар цемент ва дараматар эцигунин кӀвалахра герек тир материалар кьезил ва недай хъвадай затӀарин кеспиятрин продуктар гьасилзавай карханаяр ва гьакӀни кеспиятдин затӀар ремонт хъийидай поездар локомотивар туьхкӀуьр хъийидай чимивилинэлектростанцияяр кинокеспият киноиндустрия хьтин карханаяр акатзава испания исп гал кат баск окс официал тӀвар испаниядин королвал исп гал кат баск окс европадин кьиблединни рагъакӀидай пата ва са пай африкада авай аслу тушир гьукумат я испанияди пиреней зуростровдин чилерикай чӀехи пай канар ва балеар островар кьунва вири санал гьисабайтӀа африкадин къерехдал алай чӀехи тушир испаниядин суверенитет авай чилер сеутани мелилья шегьерар кваз уьлкведин майдан км я и къалурзавай лишандал гьалтайла европада испания кьудлагьайди я урусатдин украинадинни франциядин гуьгъуьна испанияди агъадихъ галай гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава кефердинни рагъакӀидай патарихъай ам атлантик океанди кьунва кьиблединни рагъэкъечӀдай патарихъай аравилин гьуьлуь испаниядин чилин винел патан юкьван гьалдин кьакьанвал метр гьуьлуьн дережадилай виниз я европада авай гьукуматрикай виридалайни сувганди дагълух я уьлкве автономиядин жемятдизни автономиядин шегьердиз чара ийизва кьилин шегьер мадрид ва адалай аладайбурун лугьудай тӀварцӀин этимология гьуьжет алай месэла я ибериядин дегь чӀаван римдин тӀвар мумкин терминдикай арадал акъатна римвийри акӀ испаниядиз къешенгдаказ лугьузвай тир вич грек гафуникай аладайди я яни рагъакӀидай патан уьлкве акӀ грекри италиядиз лугьузвай тир римвийри и тӀвар испаниядиз ганва вучиз лагьайтӀа ам италиядилайни пара рагъакӀидай патахъ ала маса версиядив кьурвал испания тӀвар финикиядин даманрин къерех гафунилай аладайди я римвийри ам вири пиреней зуростров къейд авун патал паравилин кьадарда кӀвалахарзавай тир баскрин этимологиядив килигайвал тӀвар гафунилай аладайди я яни къерех сергьят вучиз лагьайтӀа спания европадин кьибледин къерех я гуманист антонио де небрихади вичин версия теклифарнава адан фикирдив кьурвал тӀвар ибериядин гафунилай аладайди яни рагъакӀидай патан дуьньядин шегьер хесус луис кунчиллосдин фикирдалди дувул финикиядин гафунилай аладайди я металлар гатун лагьай чӀал я акӀ хьайила металлар гатазвай чил лагьай чӀал я испания чӀехи пай сувавилин гьукумат я адан гьеч пай кьазва месета сувандуьзенди гьуьлелай метр винихъ алай испаниядин кефер пата ава кантабрия суваяр ада хуьзва гьукуматдин къене патар гьуьлуьн гьавайрикай испаниядин чӀехи пай метрдилай винихъ гала и кардай ада европада кьведлагьай чка кьазва швейцариядилай кьулухъ испаниядин кьибле пата ава андалусия дуьзен гьукуматдин кьулай физва адан виридалайни чӀехини яргъи вацӀ тахо мадрид европадин виридалайни кьакьан кьилин шегьер я испаниядин кефердинни рагъакӀидай пата гьуьлуьн мукьув гвай кьулувилерал ва суваррин гар къвезавай патахъай рагъул хъипи накьвар чкӀанва уьлкведин къенен чилер цӀуру ва цӀийи кастилия ибериядин сувар ва арагон плато шуьтруь накьваралди тафаватлу жезва киреждин къванер бул авай мукьарра чкайра терра роса гьалтзава элювиал тир накьв виридалайни кьурай тамар авачир мукьарра тӀимил гуж авай карбонатдин рагъулни шуьтруь накьвар чкӀанва гьакӀни инлай анлай рельефдин депрессийра шуьрекатар гьалтзава мурсиядин ариддин ландшафтра рагъул накьвар чкӀанва абурук гипсарни уьцӀуьвал квач чилиз яд гайитӀа абуру емишрин ва маса магьсуларин чӀехи гъалаяр бегьерар гузва кьул хьтин дегь чӀаван аллювиал тир кьулувилеррал барросрин залан чеб квай накьвар чара жезва дуьгуь расун патал абур лап виже къведайбур я чи эра эгечӀ тавунмаз къенин испаниядин чилер дегь римдик квай а гьукумат цкӀир хьайила испанияда акъвазна вестготорин къуват лагьай вишйиса испания кьуна арабри а чӀавуз абуру кордовадин эмиратдик кьил кутуна сакӀус чӀавунилай чилин ватанэгьлийри эгечӀна реконкиста италрини французри абуруз куьмекзавай къвез къведайдивай кордовадин эмиратдин чилер гъвечӀи жез хьана ватанэгьлийри чпин чил абурувай гахкъуд ийиз вад паччахвал авай кастилия арагон леон португалияни наварра абуру сад хьана арабриз женг гузвай чилер кьулухъ къачудайвал гьакӀ хьана лагьай йиса кастилияни арагон кӀватӀ хьана къачуна арабрин эхиримжи къеле гранада арабрин къуват пиренейра куьтягь хьана гьа чӀавуна испанри эгечӀна чпиз колонийрин империя эцигиз испания дуьньяда авай лагьай гьукумат я экономикадай гьамиша ина ксари хуьруьн кӀвалахар ийизвай индустрия ина хказ жез хьана дуьньядин кьведлагьай дяве куьтягь хьайила франкодин режим гитлераз куьмек гайи ина амукьнавайвили гьукумат кӀеви хьана амай дуьньядикай лагьай йисарин юкьва испаниядин индустрияди пара пул гуз хьана хуьруьн кӀвалахрилай лагьай йиса эгечӀна экрномикадин дегишвилер абур кьабул авурла халкьдин уьмуьрдин гьал авайлилай пара хъсан хьана лагьай йисара испаниядин экономика япониядиндилай кьулухъ виридалайни фад къуватлу жедайди хьана машиностроениени металлургия дал маса гьукуматрин идарайрик гав испанияда импорт млрд евро я экспорт млрд евро пара пул къвезва гьукуматдиз туризмдивай месала лагьай йиса испаниядиз млн кас атана абуру гъана пул млрд евро туризмдин чарадик ква миллион кас испанияда вири дуьньядиз чида ихьтин ял ядай чкаяр барселона мадрид валенсия канарар ибица балеарар испаниядин административ паюн конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва испания кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я баскрин чилизни каталуниядиз гьяркьуь автономияр ава испаниядин асул административни чилин тек автономиядин жемят исп бязи чӀавара абуруз автономиядин вилаят урус автономная область лугьузава алай чӀавуз административни чилин патахъай испания провинциядиз чара жезва абур автономиядин жемятдик акатзава гьакӀни испаниядик африкада авай автономиядин шегьер исп сеута мелилья ва испаниядин суверенитет авай чилер акатзава шегьердин агьалияр я агьалийрин къалинвал кас км я кастилиядин испан чӀал вири испания тирвал официал чӀал я амма са бязи автономиядин вилаятра чпин официал чӀаларни ава абурун статус кастилиядин чӀалаз барабар я уьлкведин сергьятрин къеце пата млн дилай пара испанар яшамишзава гьабурукай млн кас кеферпатан американи кьиблепатан америкадин уьлквейра рагъакидайпатан европада млн пара кас асул гьисабдалди франциядани германияда испаниядин гьайванрин дуьньяди гьяркьуь жуьреба жуьревал къалурзава уьлкве алай мукьан чкадин гъиляй пиреней зуростровди атлантик океандинни аравилин гьуьлуьн ва африкадинни европадин арада мукь кьунва ина яшамишдай мукьарин биотоприн климатдин чӀехи жуьреба жуьревал ава испаниядин фауна юкьван европадинни африкадин жуьрейрикай ибарат я гибралтардин рагал тек сад тир европада гьакӀ тӀебиидаказ яшамишзавай маймун ава магот тахьайтӀа магърибдин макак саламанкани севилья шегьеррин патав авай фермайра корридадин патал яцар хуьзава ина агъадихъ ганвай гьайванрин жуьреяр гьалтзава цуцулар север бацӀар генеттаяр египетдин мангустар къуьрер кротар тамун кацер сикер миргер машахар гьакӀни испанияда ихьтин некхъвадайбур яшамизава пиренейрин кьунарни миргер анжах суварра гьалтзава яру миргел спортунин патахъай гъуьрч ийизава тамун вакӀар пара чкайра гьалтзава косуля маралар эстремадурада чуьллер ва толерода сувар яшамишзава сернаяр кантабриядин суварра гьалтзава испаниядин рагъэкъечӀдай пата йиртижияр сев бацӀ машах сик египетдин мангуст вивверадин кац куница генетта муьньгъ ласка выдра ва мсб саралай ийизвайбур къуьр вагьши кроликар цуцул соня кьифер полевкаяр кужур дикообраз ва мсб гьашаратар недайбур кротар гьакан кьуьгъуьр алжирдин кьуьгъуьр выхухольдин чкадин жуьре землеройкадин са шумуд жуьре ва мсб кьаркьулуврин далай пара жуьре яшамизава рептилийрикай ина агъадихъ галай жуьрер ава гъуьлягъар аравилин гьуьлуьн ва испаниядин гадюкаяр хъалхъас хъиперхамелеонар пара чурчулар ва мсб гьашаратар африкадиз адет тир пепеяр чижер ва мсб испаниядин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай зуркъумганра атраганарни тарантулар гьалтзава испанияда агъадихъ галай нуькӀерин жуьреяр яшамишзаза лекь талгу чалагъан къузгъун лацу гьажилеглег цавун ранг авай керекул къаз кьукь европада авай виридайлайни чӀехи нуькӀерикай сад я эстремадурадинни месетедин чуьллера гьалтзава расу яру кеклик чуьлдин верчер султандин верч пат фламинго цапля ва мсб гьакӀни испанияда торрехон тӀвар алай ядхуьнуьхгандин къерехрал дуьньядин виридалайни чӀехи чӀулав чинеругрин колония ава аравилин гьуьлуьн къерехдив гвай ятара анчоусар лангустар лососяр пахлаханар тунецар яшамишзава вацӀарни вирер линь усач форель ва маса гъетерив бул я испанияда мажбури тир гьавайдан юкьван маарифдин йиса авай агьалияр патал системади кӀвалахзава вири кӀелизавайбурукай гьукуматдин мектебра гьукуматдин университетра чирвилер къачузава уьлкведин виридалайни чӀехи университетар мадриддин автономиядин университет комплутенсе мадридда барселонадин юкьванни автономиядин сантьяго де компостелла валенсияда авай политехникадин университет швейцария официал тӀвар швейцариядин конфедерация европадин рагъакӀидайпата авай лап чӀехи экономика авай гьукумат кьакьан уьмуьрдин гьал гвай ава са сергьятар и гьукуматрихъ галаз германия австрия лихтенштейн италия франция швейцария ала европадин рагъ экӀидай пата швейцариядилай кефер патахъ гала германия кьибле патахъ италия рагъ экӀидай патахъ гала франция рагъ экъечӀдай патахъ австрияни лихтенштейн гьукумат сувавилинди я адан чилин кьунва альпри швейцариядинни германиядин чилери пайзава чпин арада боден вир рагъэкӀидай патахъ женевадин патаг гва женевадин вир цуьрихьан патаггва цюрихан вир виридалайни яргъи вацӀар рейнни рона я виридалайни кьакьан сув дюфур я м гьукуматдин кьулал ала швейцариядин плато швейцарияда кӀватӀ хьанва европадин михьи ятарин швейариядин кантонар дегь риман чӀавара швейцариядин рагъ экӀидай пата яшамиш жезвай кельтрин халкь гельветар рагъ экъечӀдай пата авай ретрийар мумкин а халкь этрускриз мукьвади тир сифте сефер гельветарни римвияр сад садал гьалт хьана лагьай вишйиса чи эрадилай вилик а береда тигуринрин халкь кимврихъ галазни тевтонрихъ галаз кӀватӀ хьана кьибле патан галлиядал фена гаронна вацӀал абуру риман кӀеретӀар катана лагьай йиса гельветар каткана галлрин къарагъундик римдиз аксиниз ахпа абур гатана лагьай йисалай лагьай йисалди швейцариядин чил вири хьана бургундринни алеманнрин кӀаник карл чӀехидан береда швейцария пайнавай гауэдал лагьай йиса верденда швейцария кьвенал пайна рагъ экӀидай падни кьибле пад италиядик фена кефер падни рагъ экъечӀдай пад германиядик лагьай йиса акъатна исятда авай швейцария вич вичиз дамдиказ нидерландар тамам тӀвар нидерландрин паччахвал конинрийк дэр недэрландэн европадин рагъ экӀидай пата авай гьукумат тухузва сергьятар и гьукуматрихъ галаз германия бельгия нидерландар бенилюкс кӀватӀалдин пайдик ква тамам кьилин шегьер амстердам я ахпа халисвал кьилин шегьер гаага я нидерландриз гагь гагь голландияни лугьуда ам пара дуьз кар туш вучиз лагьайтӀа голландия адан кьве вилаятдин тӀвар яъ вири вилаятар ава екевиляй дуьньяда нидерландри лагьай чка кьазва ксарин кьадардай лагьай чка нидерландар европадин рагъ экӀидай пата авайди я адахъ галаз сергьят кьве гьукуматди тухузва германиядини бельгияди суваяр гьукуматда авач авайбур арденнрин сувайрин вилик гвай пелеяр я нидерландрин чилин еке пай гьуьлелай агъухъ гала а чил къуру авуна дамбаяр эцигна кефер патан гьуьлуь адан чил чхизва виридалайни яргъи вацӀар рейн маас шельда я виридалайни кьакьан чка ваалсерберг я м нидерландра нафтни газ жагъурнава гьаваяр нидерландрин чими я гьуьлуьнвилинди я вири чили гьукуматдин кьазва км абурукай къур км къенин ятар км сергьятрин яргъивал км германиядихъ галаз км бельгиядихъ галаз км лекь ини ина ер чӀулав жигер инсандин къене авай кьадар герек тушир кьацӀай зтӀар кӀватӀ жезвайди я анай абур ратаризни чурцӀин чувалдиз физвайди я лекь чӀур хьайитӀа беденда пис зтӀар кӀватӀ хьана ахкъат тувуна инсан рекьин мумкин я гьавиляй са касд пара гьерекь хъваз хьайитӀа лекь ацукьна адан бедендин ранг къепи жезва инсандин лекь чӀур хьайила адан ранг къепи жезвайди я вучиз лагьайтӀа чӀур хьайи лекьенивай токсинар цӀар жезвач гьа токсинарни хамунал физава гьавиляй адан ранг къепи жезва лап агъур ничягьвал гьар йисуз ам патал дуьньяда миллиондилай пара кас рекьизва инсан рекьидай онкологийрикай лекьен рак иридлагьай чкадал ала симптомар лекь инсандин токсинар цӀапдай органдизни лугьузва цава лув гудай нуькӀрезни лугьузва кхьидайлп сад лагьана кьил акъатдач квекай ихтилат физаватӀа акъат авун патал манадиз килигна кӀанда ахцагь нугъватда и макъалада ихтилат тухудай лекьениз ликь лугьузва абурун кьил квахьзавач и гафарин кьула дуьньядин кьведлагьай дяве й сентябрь й сентябрь кьве коалициядин арада хьайи инсаниятдин тарихда виридалайни чӀехи дяве я дяведа гьукумат иштиракнай им чилин агьалийрин я женгинин гьерекатар пуд континентдин чилерал ва кьуд океанрин ятара тухузвай им атомдин яракь кардик кутунвай тек сад тир гьуьжет я иштирак авур гьукуматрин кьадар дяведин къене дегиш жезвай садбуру активдаказ дяведин гьерекатар кьиле тухудай масадбуру чеб галай союздик квай гьукуматриз недай хъвадай затӀар яракьар гуналди куьмек ийизвай ва гзаф уьлквеяр и дяведа номиналдаказ иштиракнай антигитлер коалициядин къене авай тир формалдаказ антигитлер коалициядив панама коста рика доминикан республика сальвадор гаити гондурас никарагуа гватемала куба чехословакия непал аргентина чили перу колумбия иран албания парагвай эквадор сан марино туьркия уругвай венесуэла ливан сауди арабистан либерия боливия эгечӀнай дяведин финифда и коалициядиз нацист блокдай экъечӀнавай са бязи уьлквеярни агалтнава муькуь пата и дяведа нацист блокдин уьлквеяр иштиракнай дуьньядин кьведлагьай дяве гзаф ксариз еке эсер туна дяведал иштиракна гьукумат дуьньядин инсанар гьукуматрин ччилел дяве хана дяведин харж триллион доллар анжах ссрг асш британии ва германии авунва агъзур самолтар дяведин и транспортдин агъзур танкар вичин механизмдалди вич вичиз фидай тупар ва бронемашинар миллионрай гзаф артиллериядин тупар миллионрай гзаф пулемтар германия галачиз миллион винтовокаяр карабинар ва автоматар гзаф чӀехи къадар муькуь яракьар ва дяведин тадаракар дуьньядин кьведлагьай дяведикай гзаф шегьерни хуьрер чукӀурна дяве гуьгъуьнлай рагъакӀидай патан европадин чӀехибритания франция ва амабур роль гъвечӀи хьанва амма ни асш кьилин гьукуматар хьанва африкадин ва азиядин колонияр аслувалдикай аксивал башламишна ва гьа вахтундиз маса гьукуматрикай аслу туширвал къачунва эфиопия исландия сирия ливан вьетнам индонезия рагъэкъечӀдай патан европадал авай гьукуматрал ссргди социализмдин къурулушар режимар эцигна чӀулав тӀеквен хъалхъам генгвал заманда авай област я ва и чкадин гравитациядин ялун вичелди чӀугун акьван чӀехиди я хьи экуьнин тадивилихъ юзузвай объектар анлай экъечӀиз жезвач гьакӀни гьа экуьнин квантарни и областдин сергьятдиз вакъиайрин горизонт лугьуда адаз хас тир кьадардиз гравитациядин радиус лугьуда сферадин симметрия авай чӀулав хъалхъамдин лап гьакӀан дуьшуьшда а радиус шварцшильдан радиусдав барабар я генгвал пространство заманда авай ихьтин областрин авайвилин теориядин мумкинвал эйнштейндин барабарвилерин са бязи дуьз гьялунрикай хкатзава и гьялунрикай сад шварцшильда й ийса жагъанва и термин ни арадал гъанватӀа малум ттуш амма ама джон арчибальд уилер патай гегьенш массайриз чирнава виликди ихьтин астрономиядин объектриз коллапс хьанвай гъетер ва я коллапсарар ингл ва гьакӀни чӀаганвай гъетер лугьудай чӀулав хъалхъамрин гьакъикъи авайвал гравитациядин теория гьи дережада дуьз тирвилихъай галаз алакъалу я вучиз лагьайтӀа абурун авайвал гравитациядин теориядикай хкатзава виридалайни хъсан экспериментрин рекьелди субутнавай алай чӀаван физикада гравитациядин стандарт тир теория умуми нисбивилин теория я и теорияди вич вичихъ агъунваз чӀулав хъалхъамрин арадиз атун мумкинвилерикай виликамаз лугьузва амма чӀулав хъалхъамрин авайвал маса моделрин сергьятра мумкин я гьавиляй гуьзетдай ганайбур кӀвенкӀвени кӀвенкӀве умуми нисбивилин теориядин контекста анализни интерпретация ийизва амма кӀевидаказ лугьудатӀа гъетерин массайрин чӀулав хъалхъамриз мукьва тир генгвал замандин областриз талукь тир шартӀариз килигдатӀа умуми нисбивилин теория экспериментрин рекьелди субутнавач лагьана кӀанзава хьи акьалтӀай массив чӀулав хъалхъамриз талукь тир шартӀара а теория хъсандаказ субутнава космосдин мад са сир винел акъатнава алимри лугьузвайвал цава авай чӀулав тӀеквенар маса галактикайриз физвай рекьер я кьван анра генани виликди фенвай цивилизацияр ава алимрин фикирдалди а галактикайрай чи планетадиз атун патал миллион йис герекзава чилинвийриз лагьайтӀа гилан техникадин куьмекдалди анриз фин патал миллион йис вахт лазим я гележегда илим ва техника виликди фейила инсанар а галактикайризни акъатун мумкин я мацар дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай хуьр ма царин хуьруьн тварцикай де лилар жагъурунин мураддалди са шумуд ктаб тупалай авунвайди я тӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава гатфариз цан цадалди мацарвийри суварал сад садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар кьантӀар хкаж хьанвай чилер гьазурзавай гьа а жуьре чилериз абуру мацвар лугьудай гьавиляй чкадин агьалиди хуьруьз мацар тӀвар эцигнай муькуь версиядиз килигна мацар урус чалал маза араб чалай атанвай гаф я метрдин гьяркьуь машгьур пекдин рекьяй фидайла гирведилай элячай арабриз баябан чуьллер ва хуьр акуна абуру маза лагьана гьарайна кхьенва мацави эседуллагь саидован ктабда ада лугьузвайвал маза ма гьазьа араб чалал им вуч я мана гузва и гаф сувавийрин адетрин ва чалан ран дадикай хкатна хуьруьн твар маза мацар хьана хуьр ахцегь райондин кьибледа райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал мацар вацун эрчи къерехдихъ пара иер тӀебиат авай чкадал ала виш йисалай йисал кьван хуьр ахцегьпарадин азад жемиятдин ахцегьпара хуьруьн жемиятдик квай ахцегьпарадик квай чавуз мацара вичин кавхаяр авай абурун кьадар хуьруьн агьалидин кьадардикай ваъ хуьре авай сихилрин кьадардикай аслу тир вучиз лагьайта гьар сихилди хуьре регьбервал кьиле тухун патал чпин арадай са кавха хкязавай гьакни хуьре са чавуш хабар гузвайди жедай инсандин гъил агакь тийир чкадал авайвиляй йисуз хуьр арандиз куьчарнай хуьруьз тухудай гьич са автомобилдин рехъни авачир гьавиляй мацарвийриз хуьре майишатдин квалахар кьиле тухуз лап четин тир идалай кьулухъ хуьр физико администрациядин субъект жез акъваз хьанвай мацавияр азербайжандин ва дагъустандин чара чара хуьрериз куьч хьанай гила мацавийри кӀватӀидаказ уьмуьр ийизвай чкаяр мегьарамдхуьруьн райондин бутахуьруьн къазмаяр ахцегь райондин цийи усур ва хасавюрт райондин цийи къуруш хуьрер я куьч жедалди мацар хуьре лапагар кал яцар балканар квай чехи майишат авай куьч хьайила кьулухъ и мулкар фиярин ихтиярдиз вуганай хуьр кьуд мягьледикай ибарат тир ахкунар гъуялар кандаяр пахтаяр абурухъ гьардахъ ви чин булах бязи вахтара гьар са си хилдихъ мискин ва я жуьмя мис кин муьжуьд муьгъ вад регъв авай алатай виш йисан сифте кьилера мацара далай гзаф сихилар авай маргъузар къартияр пакьутар сибигер асланар папацар мутацар манатар зергерар фу тар исмияр фекьияр гьажияр ва мсб абурукай виридалайни гзаф кьадардин ва твар акъатнай сихил маргъузар тир алай чавуз хуьре касни амач дараматар харапайриз элкъвена мягьлеяр ахкунар гъуялар кандаяр пахтаяр тамар верхер зизадин къуза катазин хур булахар ахкунарин булах фекьияр булах херми булах юкьла булах пахтаярин булах вацар игъирин вац мацар вац чеперин вац камар жимерз кам кьифер кам тарахар кам тулар кам уьжур кам цифер кам цуванз кам сувар гуьже нисин пел регъез дагъ такур пел чулав сув кьуьгъверар зиза чур курух чур ратак ругун уьраз ач хинагъ хука цуги цуьтуьгъан чергъа чурар гъугъарук сувал чурарук филискъар дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай хуьр хуьруьн несилри филисим са итимдин тӀвар тирди лугьузва и хуьруьн бине кутур касдин тӀвар и кьиса агъсакъалрин эхтилатрини тестикьарзава хуьр ахцегь райондин рагъэкъечдай пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал шалбуздагъ циргъинин рагъэкъечдай патан хушал мугъулахвац камун вине кьилихъ гала хуьруьн патав галай сувариз филискъвийри несенпел ва курсукул лугьудай виш йисалай йисал кьван хуьр дукъузпарадин азад жемиятдик квай хуьруьн кьилихъ сурарин къванерал тийижир чӀалалди кхьинар алай цуру сурар ава хуьруьнвийри малар лапагар хуьнилай гъейри лежбервилел ва муькуь крарал алахънай мисал патал карасдин устарвал къелехъанвал хьтин кеспияр хуьре вилик фенай семед зейнал къазиагьмед стхаяр хуьруьн магьир къелехъанар тир ферзалиев идаят гуьлмегьамед чекмехъанар сеидагьмедов къужабубани умаров мелик рак дакар расзавай устарар тир филискъвияр пуд сихилриз пай хьанай къаримар кецинар ва качкъалабар алай чавуз хуьре касни амач дараматар харапайриз элкъвена умар ибн ал гьаттаб омар ибн хаттаб кьведлагьай хьалиф ай аль фарукъ тӀвар алай гьахъ тапуникай хкуддайди ислам халифатдин кьведлагьай хьалиф тир суннитри ам кьуд гьахъ хьалифрикай сад хьиз кьазва имамит шиитри ам гьич хьалиф хьиз кьабулзавач умар дидедиз йисуз меккада хьана гьаатабан хва хьиз къурайши жемятдин хъсан гьал авайбурукай сад тир адан дидедин тӀвар гьантама тир бубади ам вичихъ галаз алверунар патал гьар жуьре гьукуматриз тухузвай ахпа ам мусурманринни мугьаммад пайгъамбардин душман хьана ахпа ам адан ваха исламдиз гъана уммар мугьаммадахъ галаз хьана абур ясрибдиз медина хъфейила адан ана авай чувудривай тамг чил кьабулна умара вакфдиз кхьейи и гьяркьу къачунар авурла ислам хьалифатди и вири чилер кьиле тухун патал са гьукуматдин система эцигуниз мажбур хьана сириядин хашпересриз чпин дин хуьз ихтияр ганвай ятӀани абурун пара мумкинвилер сергьятнавай абурун гьал писзавай диндин патахъай пара еке мана авай умара вичин къуватдин чӀавуз каабадал вегьезавай кисва гьукуматдин пулунихъ къачуз адан бурж тир гьавиляй а сифте мушрикрин адет мусурманрин гьукуатдин чӀехи лишанрикай сад хьана ятӀани умар чӀулав къванцӀиз акси хьана вучиз лагьайтӀа ада ам мушрикрин девирдин куьгьне герек авачир амукьнавай адет хьиз кьаз гьакӀни малум ава умара йисуз абрааман кӀвачин гелер алай къван каабадин патаг вичин чкадал хтуниз бине тухузавай са сефердиз меккада ятариг ацӀайла амни галаз ам шегьердай ятари тухвана гьадалай гъейри рамадан вацра ада таравих капӀ тухузвай вичин хьалифвилин чӀавуз умара белайрикни масакӀавилер кухтуна ада абур кьуръанда авай саягъ авунач пайгъамбардин уьмуьрда хьайи саягъ цӀийи къанунар къачуна гьакӀни къванар вегьин гъуьлуьз фейибуруз паб гъанвайбуруз ада лагьайвал къванер вегьин сифте кьуръанда авай затӀ тир ахпа анай акъуднавай са месэлада лугьузавай саягъ ада лагьана заз акуна расулюллагьди къванер гудай ихтияр ганвайди гьавиляй чнани гузва эгера инсанри заз а кар пис цӀийивилерик кхьидачиртӀа за къванер гун кьуръандин ктабдиз кхьидай гьа кар вични чна дуьз кьатӀузава умар йисуз кьена пируз нагьавандиди пайгъамбардин са юлдаш аль мугъира бин шубади лукӀвилиз къачур персарин армиядик квай генерал ростам фаррокхзаддиз кӀвалахзавайда ам кьейила адан чкадал шуради утман ибн аффан хкягъна умарахъ абдаллагь тӀвар алай хва авай рикӀе кӀеви иман авай сиффинин женг хьайила кьулухъ али ибн аби талибдинни муавийадин арада дуьз къведай кандидат хьиз кьазвай дуьньядин садлагьай дяве й июль й ноябрь инсяниятдин тарихда кьиспесда хьайи виридалайни гегьенш масштабдин яракьвилин гьуьжет тӀвар йисуз дуьньядин кьведлагьай дяве эгечӀдалай кьулухъ къачуна дявед береда адан тӀвар зурба дяве тир урусатдин империяда адаз кьведлагьай ватандин ва гьакӀни формал тушир германиядин дяве лугьузвай гуьгъуьнлай ссргда империавилин дяве дяведин арада масад авачир себеб июндин къуз й йисуз сербияви студент гаврила принцип патай австриядин эрцгерцог франц фердинанд яна кьин тир дяведин нетижа яз кьуд империя чпин авайвал терг авуна урусатдин осман австро венгер германиядин амма кайзер германиядилай гуьгъуьнлай арадиз атай веймардин республикадин тӀвар формалдаказ германиядин империя тир уьлквеяр иштиракчияр млн кьван кас квадарнава динж ксар галаз млн кьван кас хирер къачуна антантадин галкӀчияр дяведа антантадин пад кьурбур асш япония сербия италия дяведа й эгечӀна антантадин пад кьунай пудан галкӀдин уьзви яз килиг тавуна черногория бельгия египет португалия румыния греция бразилия чин куба никарагуа сиам гаити либерия панама гватемала гондурас коста рика боливия доминикандин республика перу уругвай эквадор дяве хьуналди вилик европада чӀехи пачагьвилерин арада германиядин австро венгриядин франциядин чӀехибританиядинни урусатдин сад садаз аксивилер акьалтзавайтир къуватавай германиядиз кӀанзава хьи ам секинвиле турай ва адаз ислагьвилин рекье виликфиз мумкинвилер гурай ва им патал адаз къуватавай армия хьана кӀанзава вучиз лагьатӀа къакъаррин къене тур авайдан винел садни гьужум ийидач чун франция хкатайла вири гьукуматриз герек я ва и гьукуматар сад садахъ галаз акъажунрин нетижа яз жезмай кьван чи аксидиз тир коалицияр туькӀуьрдач амма и фикирдиз акси яз дявединни экономикадин жигъетдай къуват кӀватӀнавай германияди колонияр кьунин женгериз гьахьнай германияди гьужет алай ва колониал аслутушир регионар пацук авун тади ийизвай гьакӀни ангиядин франциядин бельгиядин нидерландринни португалиядин колониал ччилериз кичӀерар гузвай ва гьакӀни германияди рикӀин разивилиз антантадиз сад хьун мажбур хьайи европадин виридалайни чӀехи империйрин чӀехибританиядинни франциядин авайвилиз кичӀерар гуз эгечӀнай гзафмиллетдин гуькумат яз австро венгрияди къенепатан миллетрин арада аксивилерин виляй европада гьарчӀаван стабилтуширвилин муг тир к й йисуз кьван кьве блок тамамвилелди туькӀуьр хьанай антанта блок урусатдин империя чехибритания франция пудан галкӀ блок германия австро венгрия италия жуьреба жеьре чешмейра къалурнавайвал дяведин себебриз агъадихъ къвезвайбур талукь я томас вудро вилсонди лагьанай бразилия тамам официал кӀалуб бразилия федератив республика кьибледин америкада авай гьукумат америкадин континентда авай тек сад тир португал чӀалал рахазвай уьлкве я чилин кьадар км им вири дуьньядин кьураматдикай я агьалийрин кьадар кас чилин кьадардиз килигна дуьньядин вадлагьай чкадал ала агьалийрин кьадардал гьалтайла ругудлагьай чкадал ала чилинни агьалийрин чӀехивиляй бразилия кьибледин америкадин виридалайни чӀехи гьукумат я кьилин шегьер бразилиа я маса къайдада адаз бразилия лугьуда алай чӀаван президент мишел тремер я пуд виш йисалай пара вахтунин къене ам португалиядин колония тир бразилия лагьай йисуз педру алвариш кабралди ахъана кьибледин америкадин къерехдал эвичӀайла лагьай йисалай гатӀумна бразилиядин колонизация эгечӀ хьана бразилиядин империя тӀвар алаз ада лагьай йисуз вичин аслутуширвал малумарна лагьай йисуз бразилиядикай республика хьана акӀ ятӀани адан кьве палата авай парламент гила адаз конгресс лугьуда лагьай йисуз туькӀуьрна садлагьай конституция кьабулайла гилан конституциядив кьурвал бразилия федератив республика я федерал округдикай штатдикай ва муниципалитетдикай ибарат тир галкӀ къвб дин номинал чӀехивилиз килигна бразилиядиз дуьньядин кӀуьдлагьай экономика ава гьакӀни маса къачунин алакьунин паритетдин жигьетдай гьиссабунай иридлагьай чкадал ала экономикадин рекьяй тухунвай реформайри уьлкведиз виридуьньядин тестикьун гъана бразилия смт ват меркосур кьибледин америкадин миллетрин галк ва маса халкьарин арада авай тешкилатрик акатзава гьакӀни ам брикс дик ква португалияди виликан метрополияди уьлкведин медениятдиз зурба таъсир авуна португал чӀал уьлкведин официал ва саки тек сад тир рахунрин чӀал я агьалийрин чӀехи пай католикар я и къалурзавай лишандал гьалтайла бразилия дуьньядин виридалайни чӀехи уьлкве я чилин кьадар км бразилияди кьиблепатан америкадин рагъэкъечӀдай ва юкьван пад кьунва кефер патай кьибле патаз виридалайни чӀехи яргъивал км рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз км я чилини эквадор квачиз ам континентдин вири уьлквейрихъ галаз са сергьятда ава адаз франк гвианадихъ суринамдихъ гайанадихъ венесуэладихъ кефердин пата колумбиядихъ кефердинни рагъакӀидай пата перудихъни боливиядихъ рагъакӀидай пата парагвайдихъни аргентинадихъ кьиблединни рагъакӀидай пата ва уругвайдихъ кьибледин пата галаз умуми сергьят ава къураматдин сергьятдин яргъивал кьван км я рагъэкъечӀдай патай адан къерехар атлантик океанди кьунва къерехдин цӀарцӀин яргъивал агъзур км я бразилиядин ибаратдик са шумуд архипелаг акатзава месэла фернанду ди норонья рокас сан паулу и триндади э мартин вас уьлкведин кефердин пата амазонкадин аранди амазония чка кьунва дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарикай сад тирдан зурба дугун я вичин кефердин пата къвез къвез ам гвианадин кьулусуван кефердин патан кӀунтӀар авай кьулувилериз элкъвезва кьакьанвал м кьилдин кукӀвар метрдал кьван абур гьукуматдин сергьят тирвал серра имерадин серра паримадинни серра параймадин рорайма сув м тик рагари элкъуьрна кьунва къерехдин суван битавар серра ду мар серра да мантикейра ва мсб м бандейра сув кьакьанвилел кьван агакьзава къерехдин суван битавар серра ду мар серра да мантикейра ва мсб м бандейра сув кьакьанвилел кьван агакьзава уьлкведин саки вири амай территория бразил кьулусува кьунва ам кьибледин ва кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ кьакьан хъижезва гьакӀни ам къерехдин атлантикадин арандин гуьтӀуь къерехдихъ садлагьана аватзава атлантикадихъ гвай битаврилайни амай кӀунтӀарилай бразилид серра ду эспиньясу рагъакӀидай патахъ тектоникадин аватунагрин чкадал къатунин ва моноклинарно къатунин кьулувилерин чӀул экӀя хьанва паранадин лавадин плато ва мсб юкьва ва кефердин пата цоколдин кьулусуварни кьулувилер артух жезва абур платойрихъ шападар галаз нубатдалди дегиш жезва рагъакӀидай пата бразилиядин территориядиз парагвай вацӀун вини кьилин аккумуляциядин аран пантанал гьахьзава бразилиядиз лап чими климат хас я юкьван гьисабдалди вацран температура градусрин арада галтад жезва анжах кьакьан рагъэкъечӀдай патан массиврал юкьван гьисабдалди июлди температура градусрин арада ава кьезил мекь мумкин я амма къваларин режим ва климатдин жуьреяр сад хьтинбур туш амазониядин рагъакӀидай пата экваториал ламу климат йиса мм къвалар къвазва юкьван гьалдин вацран температуйрин амплитуда с я амазониядин рагъэкъечӀдай патаз ва къвалав гвай алгъай гвианадинни бразил кьулусуварин гуьнейриз субэкваториал климат хас я ина варз авай кьурагьвал авай период жезва йиса мм къвалар къерехдал мм бразил кьулусуван юкьвани пантаналда субэкваториал ламу климат йиса мм къвалар къвазва температурайрин чӀехи амплитудаяр хас я иллаки акьалтӀайбур дал кьван кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай пата йиса къвазвай къваларин кьадар мм дал кьван тӀимил жезва марфар лап кьериз къвазва им мукьвал мукьвал яргъал фейи кьурагьвилин район я рагъэкъечӀдай патан сергьятриз пассатдин тропикдин лап чими ва ламу климат хас я ина куьруь кьурагьвал авай период жезва кьулусуван кьибледин пата датӀана ламу климат жедайди парана платодал тропикдин ва вине авай рагъэкъечӀдай патан районра кьибледин гьяркьуьвилелай кьибледал кьван субтропикрин климат жеда вацӀун чил лап къалинди я вири амазониядиз гвианадин кьулусуван кьибледин патаз ва бразил кьулусуван кефердин патаз амазонка вацӀун системади яд гузва бразил кьулусуван кьибледин патаз уругвайни парана вацӀарин системайри яд гузва рагъакӀидай патаз парагвай вацӀу паранадин агъавацӀ яд гузва рагъэкъечӀдай пад сан фрасиску вацӀун бассейндик ква кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай сергьятриз дуьм дуьз атлантикадин океандиз авахьзавай куьруь вацӀари яд гузва абурукай виридалайни яргъиди парнаиба вацӀ я ичӀи анжах амазонка вичин рагъакӀидайни рагъэкъечӀдай агъавацӀарихъ галаз вири йисан къене цив ацӀайди ва гимийривай къекъвез жедайди я бразил кьулусуван вири вацӀариз акьалтӀай кефердин патан вацӀарилай гъейри яд харжунин садлагьана жезвай галтад хьунарни зурба селер хас я вацӀарал гуьрцеларни чарчарни жедайди гьа гьисабдик игуасу чарчар са тӀвар алай паранадин агъавацӀал алайди урубупунга ва сети кедас чарчар паранадал алайбур паулу афонсу сан франсискудал алайди кьулусуван вацӀариз гидроэнергиядин чӀехи запасар ава амма абур ичӀи анжах куьруь кьатӀарал гимийривай къекъвез жедайбур я парнаиба ва сан франсиску квачиз гьакӀн абуна бразилиядин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай вацӀ км тамам яргъивал аваз амма ичӀи вичин км дал гимийривай къекъвез жедайбур я бразилия латин америкадин виридлай чӀехи гьукумат я кьибле америка материкдин саки зур пай кьунва майдан км им дуьнья къураматдин я чӀехивиляй россия канада китай ва асшдилай кьулухъ вадлагьай чкада ава кьибле америкада чка кьунвай гьукумат кефер патай кьибле патахъ виридлай пара яргъивал км рагъэкъечӀдай патайни рагъакӀидай патахъ км кьибле америкадин са чилини эквадордилай гъери вири гьукуматрихъ сергьятра ава кефер пата франциядин гвиана суринам гайана венесуэла кеферни рагъакӀида пата колумбия рагъакӀида пата перуни боливия кьиблединни рагъакӀидай пата парагвайни аргентина кьибле патани уругвай къураматдин сергьятрин яргъивал агъз км рагъэкъечӀдай патай атлантик океандин ятари кьунва цин къерехдин зулун яргъивал агъз км бразилия федератив республика какатзава са эхтияр авай штатар ва федералдин кьилин шегьер округ бразилиа гьажиев мегьамед мегьамедан хва чӀехи лезги алим филолог ва шаир ам йисуз рикӀин азардик рагьметдиз фена магьачкъалада кучукнава адан тӀвар мегьарамдхуьруьн сад лагьай юкьван мектебдал эцигнава м гьажиев чи чӀал дериндай чирна жагъурай садлагьай лезги алим я дагъустандин тарихдин чӀалан ва эдебиятдин институтда къуллугъай къад йисан вахтунда алимди далай виниз къиметлу кӀвалахар арадиз гъана лезги чӀалан тарсарганарни эдебиятдин хрестоматияр илимдин макъалаярни ктабар лезги чӀалан гафарганар дидедин ва урус чӀаларал кхьена чапдай акъудна халкьдив агакьарна ам савадлу ва илимдар авуник чӀехи пай кутуна илимдин къекъуьнар тежрибадихъ галаз алакъалу авуна гзаф йисара дагъустандин пединститутда тарсар гана м гьажиеваз лезги чӀалалай гъейри мадни араб табасаран азербайжан ва урус чӀалар чизвай мегьамед гьажиев шаир драматург ва таржумачини тир ада аялар патал теснифнавай шиирар йисара гь гьажибегова а фетягьова ва н агьмедова туькӀуьрнавай тарсарган учебник ва хрестоматийра гьатнава йисуз м гьажиева конкурсдиз дагълара пьеса вугана ада лезги чӀалаз урус кхьирагрин эсерар л толстойдин гьажи мурад повесть м горькийдин диде роман ва мсб таржума авуна кьилди ктабар яз чапдай акъудна м гьажиева чӀалан илимдик ва милли эдебиятдик чӀехи пай кутуна бразилиа йисан апрельдилай бразилиядин кьилин шегьер шьегьер гьукуматдин юкьва гуьлелай м кьакьанвалда прету ва дешкоберту вацӀарин арада чка кьунва ин чка махсус республикадин политикадин юкьварикай рио де жанейро ва сан паулу шегьеррай яргъала хкягънай тропикрин континенталвилин гьава ламувални марфар квай гад гьа чӀавуз кефер пата кьуьд жезва ва къурувал квай ракьинин кьуьд майдин юкьвалай октябрьдин юкьвал кьван юкьван гьисабдалди йисан температура йисан финифда сезонра арара юзурзава виридалай чими варз сентябрь я гьавадин ламувал дилай пара жезвач хъуьтӀуьзни кьван агъуз жезва яз бразилиада гьамиша кас амукьзава шегьердин къерехар галаз миллион касдилай гзаф я идалайни гъери виликамаз шегьер кас кьун паталай планарна эцигнавай гьавиляй гила шегьерда машинар кьадардилай гзаф ава азербайжан чӀал азербайджан дили туьрк чаларин кьиблединни рагъакӀидай хилен огъуз зургруппадин кыпчак чалар кӀватӀалдиз талукь кьетӀен лишанар авай азербайжанвийрин чӀал азербайжанда урусатда кьетӀендаказ дагъустанда гуржистанда иранда иракда туьркияда сирияда украинада асшда великобританияда германияда гьакӀни юкьван азиядин гьукуматра къазахстанда уьзбекистанда туьркменияда киргизияда гегьенш я азербайжандин официалвилин чӀал ва дагъустандин официалвилин чӀаларикай сад я рахазвайбурун кьадар миллион кас я азербайжан чӀал адетдалди алтайдин чӀалан хзандин туьрк хилен кьиблединни рагъакӀидай патан огъуз группадик кутазва идахъ галаз санлай огъуз ареалдик акатзавай чӀаларин классификацияр ва адак акатзвай сад садаз мукьва тир идиомрин сиягьар пара ава садлагьай сеферда туьрк чӀалариз илимдин рекьяй классафикация востоковед и н березина авуна ада чӀал туьркиядин рагъакӀидай патан группадиз кутуна азербайжан анатолиядин дагъустандин къиримдинни румелиядин виш йисан востоковед тюрколог в в радловди азербайжан туьркиядин туьркмен чӀалар ва гьакӀни къиримрин татар чӀалан бязи рахунар туьрк чӀаларин кьибледин группадик кутуна филолог ф е коршди вичин классификация туькӀуьрдайла еке ареалар желб ийидай лишанар хкягъзвай тир адан фикирдалди сифтедай туьрк чӀалар кефердинни кьибледин группайриз чара пай жезвай тир гуьгъуьнлай эхиримжидикай рагъакӀидай патан ва рагъэкъечӀдай патан группаяр хкатна рагъакӀидай патан группадик ада азербайжан туьркиядин османрин ва туьркменрин чӀалар кутазвай тир туьркиядин филологни тариххъан м ф кепруьлуьзаде азербайжан чӀал михьиз огъуз чӀал хьиз гьисабзвай тир лингвист востоковед туьрколог с е малован классификациядиз килигна азербайжан чӀал туьркмен туьркиядин салар кипчакни половцийрин ва чагъатай чӀаларихъ галаз цӀийи туьркрин чӀаларик кутазвай тир лингвист в а богородицкийди теклифнавай версиядалди азербайжан гагауз къумукь туьркиядин ва туьркмен чӀалар кьиблединни рагъакӀидай патан группа туькӀуьрзава гьакӀни чуваш чӀалахъ абуруз ухшар тир са кьадар кьетӀен лишанар гва германиядин лингвист и бенцингдин классификациядиз килигна азербайжан чӀал гилан вахтунин кьибледин огъуз группадик туьркиядинни туьркмен чӀаларихъ галаз сад хьиз акатзвай чӀал хьиз гьисабна амма асул гьисабдалди вичин классификация туькӀуьрдайла ада чӀалар группайриз чара авунин географиядин принципдал бинеламиш тир германиядинни америкадин туьрколог алтайдин филологиядин профессор к г менгесдин вичин классификацияда тарихдин бине гьисабдиз къачузва амма тӀварар ада географиядин къайдада группайриз чара авуна адан фикирдалди азербайжан гагауз туьркиядин ва туьркмен чӀалар туьрк чӀаларин а группадик юкьван ва кьиблединни рагъакӀидай патан квай кьиблединни рагъакӀидай патан огъуз подгруппадик акатзвай тир йисуз акъатнавай лугьудай ктабдин редакциядин комитетдин версиядиз килигна азербайжан туьркиядинни туьркмен чӀалар туьрк чӀаларин цӀийи туьрк группадик квай кьибледин туьрк подгрупадик акатзава урус тюрколог н а баскаковди арадал гъанвай классификациядалди азербайжан туьркиядин урум чӀалари ва къиримдин татар чӀалан кьибледин къерехдин нугъватди туьрк чӀаларин рагъакӀидай патан хуннрин хилен огъуз группадик квай огъуз сельджукрин подгруппа туькӀуьрзава германиядин туьрколог г дерфердиз килигна огъуз чӀаларик азербайжан туьркиядин туьркмен хорасандинни туьрк чӀалар ва афшар хьтин нугъватар акатзава марлен дитрихь тамам тӀвар мария магдалена дитрихь й декабрь й май немецни америкадин актриса ва манияр ядайди кьиспесда дитрихь зурба тӀвар ван авай мани ядайди хьиз амукьна мария магдалена дитрих йсан декабрьдиз шнеберг шегьерда луи эрих отто дитрихан х й ва адан папан вильгельмина джозефина фельзингдин х й хзанда дидедиз хьана бубади йсара уландин кьушунра кьллугъзавай гьина адаз са шумуд орден пишкешнава ва руш хьайи чӀавуз ам полициядин лейтенант тир диде девлет авай сятар маса гузвай ва гьакӀ масагунрив алахънавай хзандай тир отто гьакӀан хзандай тир лугьуз рушан мукьвабурин рази туширвалдиз килигтавуна йисуз джозефина оттодиз гъулуьз фена мария жедалди са йис вилик адан чӀехи вах элизабет дуьньядиз атана дитрихри кӀеви дамахар гвачир уьмуьр гьалдай оттодиз карьера туькӀуьриз мурадар авачир марленан ругуд йисарин береда адан дах отто регьметдиз фенай амма кьиникьиндай са йис вилик дидени буба ччара хьана маса чкайра яшамишзвай гьавиляй вичин дах мариядин рикӀел амукьначир дидени пара кӀеви къилихар квай кас тир ва вичин хзанда адаз пили лугьузвай рагъ астр ракъинин системадин тек сад тир гъед ракъинин системадин муькуь объектар ракъинилай элкъвезва планетаярни абурун спутникар карлик тир планетаярни абурун спутникар астероидар метеороидар кометаярни космосдин руг ракъинин масса вири ракъинин система гьисабдиз къачурла жезвай массадин тешкил ийзва ракъинин чукурун излучение чиле авай уьмуьр хуьзва рагъ гьидрогендикай массадин ва къенен кьадардин гьелийдикай массадин ва къенен кьадардин ва маса гъвечи концентрацияда авай химиядин элементрикай ибарат я ракьуникай никелдикай оксигендикай азотдикай кремнийдикай гугуртдикай магнийдикай карбондикай неондикай кальцийдикайни хромдикай гьидрогендин миллион атомдиз гьелийдин атом оксигендин атом карбондин атом неондин атом азотдин атом ракьун атом магнийдин атом кремнийдин атом гугуртдин атом аргондин атом алюминийдин атом никелдин натрийдин ва калцийдин гьар садан атом ва са тимил кьван кьадардин вири маса элементар кьвезва ракъинин юкьван къалинван г см я яни кьейи гьуьлуьн цин къалинвилиз барабар я спектрдин синифриз паюниз килигна рагъ хъипи карлик типдиз талукь я ракъинин ччинин температура к кьван хкаж жезва гьавиляй рагъ саки лацу экв гузва амма мадни къуват авай чукурунин гъиляй ва спектрдин гъвечидалгъадин пай ччилин атмосфера патай туькьуьнин гъиляй ракъинин дуьз экв чи планетадин ччинин патав сакус хъипи ранг къачузва алахьай цава цавукай чканвай экуьнин аби рангунин жемда галаз ччиле авай объектрин умуми экуь авун мадни лацу жезва ракъинин спектра ион хьанвай ва нейтрал тир металлрин царар ва гьакни ион хьанвай гьидроген ава чи некедин рекье миллиардлай гзаф гъетер авагаллактикада ик хьайла чи галлактикадин гъетерин ракъинлай тимил къати тир гъетер я чпин лап гзаф кьадарда абур яру карликар я кьилин сад садан гуьгъуьнлай галай галайвал атунин вири гъетер хьиз ракъинин энергия термохвехуьнин синтездалди арадиз къвезва рагъ къачурта адан энергиядин гзаф пай гьидрогендикай гьелий синтездалди гьасил жезва ракъинин ччиликай яргъавал млн км тахминан астрономиядин текдиз барабар я вилериз аквадай пипен диаметр лагьайта вацран хьиз зурградусдилай тимил кьван чехи я декъикъа рагъ некедин рекьин юкьвалай тахминан экуьнин ийса ава ва некедин рекьинилай элкъвезва са элкъвена кьил кьиле ягъун млн ийсалай гзаф я ракъинин орбитал тядивал км с барабар я и тегьерда рагъ са экуьнин ийс ччилин ийсан къене физва са астрономиядин тек лагьайта ччилин ийкъан къене ччилин диаметр ччилин майдан ччилин къенен кьадар ччилин тахминан агъзур км радиус авай яни ракъинин радиусдин ва термохвехуьнин реакцияр физвай ракъинин юкьван патаз ракъинин хвех лугьуда хвехуьнин веестводин къалинвал кг м тешкил ийизва цин къалинвилилай сефер гзаф я ва ччиле авай виридалайни чехи къалинвал авай металлдин осмий металлдин къалинвилилай сефер гзаф я хвехуьнин юкьва авай млн к лай гзаф я миссия патай кьиле тухванвай ганайбурун данные анализ къалурнава хьи хвехуьна ракъинин вичин гигинилай элкъуьрунин тядивал скорость ракъинин ччинив гекъигайла гзаф кьадарда чехи хвехуьна протон протондин термохвехуьнин реакция кьиле физва ва и реакциядин нетижада кьуд протондикай гелий арадиз къвезва идахъ галаз гьар са секунддин къене млн тонн веесто чукуруниз элкъвезва амма и чехивал ракъинин массади гекъигайла тонн затни тушир кьадарда гъвечи я хвехуьнин чара чара зонайрин патай хкатзавай къуватлувал моность а зонайрин ракъинин юкьва кьван авай яргъивилилай асул я и къуватлувал теориядин гьисабунралди юкьва кьван хкаж жезва и тегьерда са инсандин къенен кьадардиз м ккал югъ кдж югъ чимивилин хкатун аватзава имни ччан алай ксун тийизвай инсандин чимивал хкатунилай са дережа кьван тимил я ракъинин вири къенен кьадардин гекъигай удельный энергиядин хкатун лагьайта ам мадни кьве дережа тимил я ихьтин гъвечи энергиядинхкатун себеб яз гьидрогендин игьтиятар гьеле термохвехуьнин реакцияр хуьн патал мадни са шумуд миллиард ийс кьван бес я хвех ракъинин термохвехуьнин реакциядин нетижада арадиз къвезвай энергияни чимивал авай тек сад тир чка я ракъинин маса чкаяр а энергиядал ифирнава хвехуьнин вири энергия фотосфера кьван галай галайвал вири къатарин къеняй физва и энергия ракъинин экв ва кинетик энергия тегьерда чкизва фотосфера экв гудай къат ракъинин аквадай ччин туькуьрзава алайчава ракъинин са шумуд лап кьвед лагьай калубар малум я абур практикадин жигьетдай ракъинин массадиз эквивилиз светимость температурадиз к металлвилиз яшариз млрд лет ва мсб килигна чи гъетрен тамам аналогар я украина украна рагъэкьечӀдай европадин гьукумат агьалияр кас йисан кьилин шегьер киев административвилинни чилерин паюнар область республикавилик талукь тир шегьер киев крым зуростровдин чӀехи пай урусат федерациядинни гьуьжет алай чилера контролвал кьиле тухузвай украинадин арада гьужет ийизвай кар я урусатдин федерациядин федератив къурулушдив кьурвал крымдин чилерал урусат федерациядин субъектар ала крым республика ва федерациядин мана метлеб авай севастополь шегьер украинадин административни территориал паюниз килигна крымдин чилерал украинадик квай крым автоном республика ва кьетӀен статус гвай севастополь шегьер ала чилерин майдан крым кваз крым авачир км кьибле патай чӀулав ва азов гьулерин ятари кьунва вирина ва гьакӀни украинадани виридалайни гегьенш ва макьи версия ам я ки вириславян чӀалал оукраина къерехда авай чка лагьай славян халкьарин русь гьукуматда кардик квай гаф тир сифте яз ин гаф йисуз переяславян ханвалдиз талукь тир гуьгъуьнлай урусрин маса ччилериз кьетӀендиз украинадалай яргъара авай ччилериз оукраина лугьузвай къебиладин векилар сифте яз украинадин ччилера миллион йис идлай вилик гьасил хьанва археологрин фикирдай украинадиз абур вилик патан азиядай балкандлайни юкьван европадлай атанай украинадин ччилерин майданда сифте палеолитдин инсанрин яшамишзавай пунар жагъурнавай абурикай виридалайни цӀурубур закарпатьеда авай пгт королво донецк областьда авай амвросиевки ва хмельницк областьда авай лука врублевицка я неандерталар гилан украинадин ччилериз агъзур йис идлай вилик ва кроманьонар агъзур йис идлай вилик атанвай ч э виш йисуз юкьван азиядай иниз атанвай иран халкь скифри чулра яшамиш жезвай киммерийяр чукурна чпи абрин чка кьунвай тахминан гьа чӀавузни кефер причерноморьеда грекри садлагьай колониярин бине эцигиз эгечӀнай гьисабзава ки украинадин ччилерал садлагьай гьукумат скифри туькӀуьрнавай ч э вилик йисан мукьвара сарматри скифар чуькьвена акъуднай ч э виш йисуз кеферни рагъакӀидай патай украинадиз готар куьч жезва ва ина чпиз ойум тӀвар авай скифрин гьукуматдилай гуьгъуьнлай украинада кьведлагьай гьукумат арадал гъизва виш йисан эхирда украинадин ччилериз славян тайифариз талукь тир антринни склавинри винизвал ийизвай тӀимил вахтунлай украинадин чапла къерехни таврия ччилер хазар каганатдин аслувилик гьатзва украинадин кеферни рагъакӀидай патар славян халкьар гьасил хьайи мумкин тир чкаяр я агъзур йисарин эхирра украинадин ччилера авай славян тайифариз ибур талукь тир полянар древлянар северянар бужанар тиверар уличар волынянар ва масабур х виш йисара новгороддин князь олегди днепропетровскдин ччилер хазар каганатдиз гузвай харжуникай ада авурла а ччилера кьилин шегьер киев хьанвай рюриковичар династиядин гьукумдик квай дегьурусрин киевдин русь гьукумат арадал атана святославди гьукумвал тухузвай чӀавуз киевдин русьдихъ вири рагъэкьечӀдай славян халкьар акатзава ва балканризни хазариядиз яракьвилин вигьинар кьилиз тухузвай ярославди печенгар барбатӀ авурла кьулухъ виш йисуз украинадин чуьлериз куманар куьч жезва ва русьдин кьибле сергьятриз гьамишан вигьинар ийизва ярославдин кьиникькай кьулухъ киевдин русьдин гьар областьдин князьрин арада къенепатан дявеяр эгечӀзава куьчери халкьарин вигьинрикай чеб хкудун паталай славянрин чӀехи пай кеферни рагъэкьечдай русьдиз куьч жезва гьина юрий долгорукийдин гъилик абури пара цӀийи шегьерар эцигиз гегьеншарзавай гьа йисуз владимирда чӀехикнязьвилин юкь бинеламиш жезва гуьгъуьнлай иниз митрополит масксим кьуч жезва виш йисара гилан украинадин кьибле патар ичӀи баябан хьайи куьчери тушир жемятар галачир чуру ник тӀвар авай ччилер тир юкьван приднепровьедай никиз гьахьдай кьетӀен жуьредин варар днепрдин рагар тир гилан днепропетровскдинни запорожьедин юкьва авай днепр вацӀун авахьун кьве кӀарна фидай тӀебии суван къванцин жинсинин экьечӀунар рагарилай агъа пата днепр хилериз ччара жезвай гзаф кьадарда вирер заливар проливар гъедерни ничхирар бул хьайи чкаяр гьасиларзавай гьина инсанриз чуьнуьх жез ва чеб хуьз пара къулай тир гьа чӀавуз речь паспалитаядин ччилерай катзвайбурун кӀеретӀар арадал кьвез эгечӀзавай ва гьар сад иниз вичин себебралди кьвезвай гьа ксари чпиз казакар лугьузвай ва кьетӀендиз гъуьрчехъанвилихъ гъедер кьунрихъ лежбервилихъ маса гунрихъ ва дяведин крарихъ алакьнавай казакар са миллетдиз талукь тучир сифте яз казакрин тӀвар йисуз кьунвай кхьинра кхьенвай ки христиан казакар киевлянар ва черкасар днепр вацӀун сивик туьркверин гимидиз вигьин авунай речь посполитайдин диндин ва жемятвилин зулумрикай запорожьедин сечь гьукуматдин аксиниз женг тухузвай чка хьана виш йисан эхирда казакрин къарагъунрин кьадар гзаф хьана ва полякринни полякар хьанвай украинадин магнатрин кьуватдалди абур са къайдада басмишна секинарзвай виридалай гзаф агалкьунриз агакьнавай къарагъун йисара хьайи хмельницкидин къарагъун я ин къарагъундин нетижада автономиядин кьилдин гьукумат гетманина гьасил хьанва ва польякрин гьукумдизни чӀехи телефвал акуьна кьилдиз женг тухуз четинвиляй ва вичиз куьмек ийизвай крымдин хандиз ихтибар авачирвиляй богдан хмельницкийди переяслав мешверада урусат царстводин раятвал кьабулна гьавиляй гугъуьнлай йисуз урусринни полякрин дяве эгечӀна украинадин агьалидин юкьван къалинвал ксар км агьалидин кьадардин масакӀавилин динамика авай халкьар украинар урусар белорусар молдоваяр болгарар венграр полякар румынар чувудар эрменар грекар татарар ва мас аргентина исп тахьайтӀа официал жуьре аргентинадин республика исп кьиблепатан америкадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай федератив республика я аргентинади кьиблепатан конусдин чӀехи пай кьунва уьлкве кефердин пата боливиядихъни парагвайдихъ галаз кефердинни рагъэкъечӀдай пата бразилиядихъ галаз рагъэкъечӀдай пата уругвайдихъ галаз ва рагъакӀидай пата чилидихъ галаз сергьятар тухузва гьакӀни аргентинадин къерехар атлантик океандинни дрейк проливдин ятари кьунва гьукуматдин виридан майдан км я и къалурзавай лишандал гьалтайла аргентина дуьньяда муьжуьдлагьайди латин америкадани кьиблепатан америкада кьведлагьайди я гьакӀни чилин майдандин патахъай ам виридалайни чӀехи испан чӀалал рахадай уьлкве я аргентинадини чехибританияди фолкленд мальвин островрин суверенитетдин патахъай гьуьжет кьазва идалай гъейри аргентинади антарктидадин паюнин кьиблепатан георгиядинни кьиблепатан сандвич островрин патахъай иддя кьазва кьилинни виридалайни чӀехи шегьер буэнос айрес я официал чӀал испан чал я пулунин тек аргентинадин песо я аргентина вилик физвай гьукуматриз талукь я латин америкада ва кьиблепатан конусда виле аквадай гуж уьлкве тирди аргентина дикни дик ква адав дуьньяда кьилин экономийрикай сад гва и къалурзавай лишандал гьалтайла латин америкада ам пудлагьайди я гьакӀни уьлкведи смт да вбк да ват да меркосур да кьамг да лакбгьукӀ да иагьут да иштираквал ийизва вичин стабилвилин базардин кьадардин ва кьакьан дережададин технология квай сектордин пай чӀехи хъхьунин гъиляй инвесторри аргентина юкьван дережадин вилик фидай экономика ва лап кьакьан инсандин потенциал вилик финин индекс гвай уьлкве хьиз гьисабзава алай чӀавуз аргентина тӀвар алай областьда авай инсанар аваз хьуникай виридалайни садлагьай малуматар палеолитдин девирдиз талукь я испаниядин колонизация лагьай йисуз гатӀумна испанар хуан диас де солис кьиле аваз аргентинадин къерехрал эвичӀна аргентина рио де ла плата тӀвар алай вице королвилин лагьай йисуз диб эцигнавай испаниядин гьуьлерилай анихъ галай колония чка кьунвай гьукумат хьиз арадал атана декларациядилайни аслутуширвал патал женг чӀугунилай гуьгъуьниз йй яргъал фейи гражданвилин дяве хьана лагьай йисуз акьалтӀ хьанвай дяведин нетижада уьлкве провинцияр квай федерациядиз элкъвена адан кьилин шегьер яз буэнос айрес малумарна гьа чӀавалай европадай миграциядин зурба лепейри аргентинадин медениятдинни демографиядин винел патан акунар масакӀа авурла аргентинада саки стӀун тахьай агьаллувилин чӀехи хьун аваз тир лагьай виш йисан сифте кьиле уьлкве девлетлувал ва вилик финин дережа къалурзавай лишанрал гьалтайла дуьньяда лагьайди тир гьукуматдин кьилин шегьер буэнос айрес я кефер патай кьибле патахъ аргентина км яргъи я екевал млн км я аргентина авайди я кьибле патан африкадин материкдин кьибле пата гьукуматди тухузва сергьятар кефер рагъ экъечӀдай пата уругвайдихъни бразилиядихъ галаз кефер пата парагвайни боливия рагъ экӀидай пата кьилди чили кьибле патахъгала атлантик океан кьибле рагъ экъечӀдай пата гьуьляйтӀуз гала чехибританиядин кӀвачихъ галай мальвин островрихъ галаз сергьят гьукуматдин къене рагъ экӀидай пата ава кордильерар суваяр рагъ экъечӀдай пата гьукуматдин къерехар чхизва атлантик океанди вишйисан кьиле гьар жуьре гъвечӀи халкьар исятдин аргентнинада яшамиш жезвай йиса испанрин экспедициядин кьиле аваз педро мендосади эцигда къеле санта мария дель буэн айре исятдин аргентинадин кьилин шегьер йиса туькӀуьрнавай вице паччагьвал рио де ла плата а паччагьвилик квай исятдин гьукуматар парагвай аргентина боливиядин пай уругвай кьилин шегьерни адан тир буэнос айрес йисара кьве сефер британрин кӀеретӀар кӀукӀвар хьана буэнос айрес къачуз кӀан хьайила йиса аргентинвийри вице паччагьвалдикай гьакӀан паччагьвал хъувуна чпиз паччагь фернандо кьабулна аргентина федератив республика провинцияни округар акатзава буэнос айресдик барриосар акатзава ва абур коммундиз сад хьанва провинциядин малуматар ракъинин система юкьван гъед тир рагъ ва ракъинилай элкъвезвай вири тӀебиатдин космосдин объектар кьазвай планетдин система я рагъ галаз гравитациядалди алакъа авай объектрин массадин чӀехи пай муьжуьд нисби тир хелветда гьахьнавай ва саки элкъвей цӀарцӀин орбитаяр авай планетрин къене ава и планетаяр саки кьулу дискдин сергьятра эклиптикадин кьулувиле ава кьуд мадни гъвечӀи къенепатан планетаяр меркурий венера ччилни марс ибуруз гьакӀни ччилин кӀеретӀдин планетаярни лугьуда асул гьисабдалди силикатрикайни металликай ибарат жезва кьуд къецепатан планетаяр юпитер сатурн уран ва нептун ибуруз гьакӀни газдин гигантарни лугьуда асул гьисабдалди гьидрогендикайни гьелийдикай ибарат жезва ва ччилин кӀеретӀдин планетайрилай массив я ракъинин системада гъвечӀи телойрив ацӀурнавай кьве област ава марсни юпитердин арада авай астероидрин чул квай затӀариз килигна ччилин кӀеретӀдин планетаяр галаз сад я вучиз лагьайтӀа силикатрикайни металликай ибарат я астероидрин чӀулдин виридалайни чӀехи объектар церера паллада ва веста я нептундин орбиталай анихъ муркӀади кьунвай цикай аммиакдикайни метандикай ибарат тир транснептундин объектар ава ва и объектрикай виридалайни чӀехи плутон седна хаумеа макемаке ва эрида я и кьве областда агъзурралди гъвечӀи телойриз алава яз инал гъвечӀи телойрин жуьреба жуьре популяцияр ава астероидар планетрин квазиспутникарни троянар ччилин мукьва авай астероидар кентаврар дамоклоидар ва гьакӀни ракъинин системада элячӀна юзазвай кометаяр метеороидарни космосдин руг муьжуьд планетадилай ругудан ва пуд карлик планетайрин элкъвена къваларив тӀебии спутникар гва къецепатан планетайрикай гьар садан элкъвена къваларив рукан гаьлкъаяр ва маса кӀусар гва ракъинин гар ракъинилай къвезвай плазмадин сел гелиосфера лугьудай гъетерин арада авай чкада чкӀанвай дискдин къерехдив агакьзавай куркур арадиз гъизва яргъидевирдин кометрин чешме тир оортдин циф гелиосферадав гекъигайла агъзур сеферда кьван гзаф тир мензилдиз чкӀиз жезва ракъинин система карванд рехъ галлактикадин пай я ракъинин системадин юкьван объект рагъ я спектрал синифдин кьилин галай галайвилин последовательность гъед я хъипи карлик я ракъини системадин вири массадин лап чӀехи пай кьван кьазва вичин чӀугуналди ада ракъинин системадиз талукь тир планетаярни муькуь телояр кьуна хуьзва виридалайни чӀехи тир объектар газдин гигантар амукьзавай массадин кьазва ва и кай юпитердинни сатурндин паюниз аватзава ракъинилай элкъвезвай чӀехи объектрин еке пай практикадин жигьетдай эклиптикадин кьулувал лугьузвай са кьулувиле юзазва амма гьа и вахтунда фад фад кометайризни клайпер чӀулдин объектриз и кьулувилиз килигна мадни чӀехи алгъундин пӀипӀер авайди я вири планетаярни муькуь объектрин чӀехи пай ракъинин элкъуьрунихъ галаз ракъинилай са патаз элкъвезва сятдин акьрабдин аксиниз ракъинин кеферпатан полюсдин патай килигдатӀа амма адетдилай къерехдиз акъатнавайбурни авайди я мисал яз галлеян комета виридалайни чӀехи тир пипӀен тядивал меркурийдиз ава ада ракъинилай анжах ччилин йикъан къене тамам элкъвена кьил кьиле ягъиз алакьзава виридалайни яргъа авай планета нептун лагьайтӀа адан элкъуьрунин девир ччилин югъ тешкил ийзва рагъ ракъинин системадин гъетни адан асул компонент я адан масса ччилин массайриз барабар я ва и масса ракъинин къене синтездин термохвехуьнин реакция хуьн патал бес я и реакция нетижада асул гьисабдалди электромагнит чукӀун жуьреда генгвилиз чкӀизвай гзаф кьадардин энергия арадиз кьвезва и чукӀунин максимум далгъайрин яргъивилер нм дин аквадай экьунив кьадай диапазондиз аватзава гъетерин синифриз паюниз килигна рагъ синифдин хъипи карлик я экв галаз ракъини ракъинин гар тӀвар алай акъвазунавачир заряд авай кьусарин сел плазма чукӀурзава и кӀусарин сел сятда млн км тядивилив скорость чкӀизва ракъинин къвалав авай област ацӀурзава ва ракъинин патав планетар атмосферадин аналог арадиз гъизва гелиосфера и атмосфера ракъинилай астрономиядин текда авай яргъивилиз чкӀизва идаз планетрин арада чка лугьузва ракъинин системадин къенепатан област ччилин керетдин планетайрикайни астероидрикай ибарат жезва асул гьисабдалдисиликатрикайни металликай ибарат тир къенепатан областдин объектар гекъигайла ракъиниз мукьва я и област системадин виридалайни гъвечи пай я адан радиус юпитерни сатурн арада авай яргъивилилай гъвечи я кьуд къенепатана планетаяр асул гьисабдалди залан химиядин элементрикай ибарат я абурун тимил спутникар авайди я ва абуруз гьлкъаяр авайди туш гзаф кьадарда абур четиндиз црадай металликай ибарат я мисал яз силикатрикай ва металлар абурун мантияни чкал туькуьрзава которые формируют их ва гьакни ракь ва никель хьтин металликай ибарат жезва ва и металлар абурун хвех арадиз гъизва къенепатан планетайрин пудаз венерадиз ччилиз ва марсдиз атмосфера авайди я виридаз ядай кратерарани ччинин тектоникадин лишанар авайди я мисал яз рифтдин чухурарни вулканар астероидар виридалайни гзаф кьадарда авай ракъинин системадин гъвечи телояр астероидрин чул марсдинни ва юпитердин арада авай орбита кьазва ракъинилай ва а т мензилда лугьузва хьи астероидар ракъинин системадин арадиз атунин гравитациядин хъилерин гъиляй чехи са тело арадиз гъиз алакьнавачир амукьаяр я вири параметраяр къалинвал хкудна ччилин гьа параметрийрив гекъигна къалурна кьурагь район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь кьурагь хуьр я район дагъустан республикадин кьибле пата ала кьибле пата ахцегь ва мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз кефер пата агъул ва хив районрихъ галаз рагъакидай пата рутул ва рагъэкъечдай патани стал сулейман райондихъ галаз са сергьятра ава райондин рельефдин чӀехи пай сувари кьунва райондин кьибле патайтуз самур циргъ яргъи хьанва адан яргъивилихъди мегьарамдхуьруьн ахцегь ва рутул районрин кьурагь райондихъ галаз сергьят физва райондин чилерин майдан км я дагцик ан й сессиядин тарихдин къарардалди виликан куьре округдин агъул ва кьурагь участокрин чкадал лак округдин чирагъ хуьр ва куьре округдин хъутур куьре участокдин вини макьар бурши макьар ва агъа макьар хуьрерни кутунивди кьурагь кантон арадал агъанвай вцик ан тарихда кьабулай къарардалди кантон райондиз элкъуьрнай вцик ан тарихдин къарардалди буркихан гоа дулдугъ курагъ рича тпиг ва хутхул хуьруьнсоветар кьурагь райондивай чара авуна агъул район арадал гъанвай пвс рсфср дин тарихдин къарардалди кьурагь район терг авуна адан чилер кьасумхуьруьн райондик кутунай пвс рсфср дин тарихдин къарардалди район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай йисариз килигна кьурагь райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондин агьалидин чехи пай лезгияр тимил пайни агъулар я кьурагь районда вад агъул хуьр ава хвереж укуз усугъ квардал ва хуьпуькь райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар акатзава кьурагь райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава астероид ракъинилай орбитадалди элкъвезвай гекъигайла чӀехитушир ракъинин системадин тело я планетайрив гегъигайла астероидрин массани кьадарар гзаф кьадарда гъвечӀи я абуруз дуьзтушир форма ава абуруз атмосфера авайди туш амма астероидриз спутникар хьун мумкин я астероид термин кай гъед хьтин кай гъед ва кай куц акунар ери уильям гершель патай илимдиз тунвай вучиз лагьайтӀа а объектриз телескопдалди килигайла гъетерин стӀалар хьиз аквадай планетаяр лагьайтӀа абур телескопдалди килигайла дискар хьиз аквада и чӀавалди астероид терминдин дуьз тариф гьеле тайин хьанвач й ийсалди астероидриз гьакӀни гъвечӀи планетаяр лугьудай классификация ийидайла асул параметр телодин кьадар я астероид м лай гзаф диаметр авай тело я адалай гъвечӀи кьадарар авай телойриз метеороид лугьуда португалия миранд официал твар португалиядин республика европадин виридалайни рагъакӀидай пата авай гьукумат пиреней зуростровдин кьиблединни рагъакӀидай пата чка кьунва кефер ва рагъэкъечӀдай пата испаниядихъ галаз са сергьятра ава кьибле ва рагъакӀидай патарай атлантик океандин ятари кьунва гьукуматдин тӀвар порту шегьердин тӀварцикай арадал атана латин чӀалал чими порт мана гузва португалиядин чилерал дегь чӀавалай инсанри уьмуьр авурди малум я галияр кельтар лузитанар кинетар финикияр римвияр ва дегь немец халкьарикай свевар бурияр вестготар хьтин дегь тайифайри португалиядин харусенятда медениятда ва тарихда чӀехи гел тунва гилан португалиядин майдандик акатзавай лузитания провинция рим империядиз талукь тир португал чӀалан арадал атуниз римдин культуради чӀехи таъсир ганва португал чӀал римвийрин латин чӀалаз пара мукьва я виш йисарин береда гьуьлерин къекъуьнрин куьмекдалди поргугалияди африкада азияда ва кьиблепатан америкада колонияяр авуна вичиз зурба империя туькӀуьрнай гьа чӀавуз португалия полидикадин ва яракьвилин къуватрин крара дуьнья гьукуматрин арада кӀвенкӀе аваз физвай португалия вилик фенвай уьлквейрикай я яшамиш тегьердин рейтингда дуьньяда лагьай чка кьунва европа садвалдин ва садхьанвай халкьарин организациядин член я португалия гьакӀни латин садвал латин америкадин уьлквейрин организация оэср нато португал чӀалан уьлквейрин садвал евродин зона ва шенгендин зона хьтин организацияриз бине эцигнай уьлкве я португалия тӀвар чи эрадин й йисалай й йисарин къене арадал атанва ва цӀудлагьай виш йисан эрирда и тӀвар фад фад кардик кутузвай чӀехиди лакӀаб авай леондин ва кастилиядин король фердинанд да йисуз вичин хва дон гарсияди королвилин гьукумдиз атайла португалиядин ччилериз официал тӀвар ганвай вадлагьай виш йисуз и чилера швабри гьукумвал тухузвай чӀавуз идасио де чейвсди реквиарио катнавай тӀвар авай чкадикай кхьизвай реквиарио абуру лугьузвай чкадиз катнавай гьина теодорих корольди ам есир кьунвай ва къаравулдин гуьзетуник эцигнай чан аламаз амукьнай маса свесри гуьгъуьнин женгина рей ганвай садбур кьенвай и тегьерда свесрин королвал терг хьанвай масабурун фикирдай португалия гаф гафуникай арадал атанвайди я дегь чӀавалай гилалди ина порт авайвиляй и тӀвар иниз вигьинар ийизвай грекри ганвай садлагьай сефер и тӀвар геральдикадин кьилин элемент яз йисуз пак варфоломей кампелудин клисади д афонсу энрикесдиз кхьенвай чарчел кьунвай тахминан агъзур йис идлай вилик юкьван европадай иниз кельтар куьч хьанвай ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай грекрин жугъурна чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз дегь грек гуьрзедин ччил тӀвар ганвай вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я ч э вилик йисуз финикийри карфаген колония туькӀуьрнай и колониядик пирненей зуростровда чка кьунвай португалиядин кьибле падни акатнай гуьгъуьнлай дору ва тежу вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи лузитан тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай ч э вилик йисуз римдинни карфагендин арада дяве эгечӀнай йисан къене римдин кьушунри пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай ч э в виш йисара португалиядин ччилерин чӀехи пайда лузитанар яшамиш жезвай ч э в виш йисан эхирда римди португалия муьтӀуьгъарнай ч э виш йисарин лагьай зур пайда португалия вестготри кьунвай йисарани арабри реконкистадин финифда йисуз португалядин графвал туькӀуьрнай ийсуз официал йисуз ада короллвал хьана виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя виш йисан лагьай зур пайда агакьнава йисуз испаниядиз муьтӀуьгъ хьанвай дяведин финифда йисуз лиссабондин ва метуэндин икьрарар къабул авур португалия чӀехибританиядин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва йисуз португалиядиз наполеон кьушунар гьахьзава йисузни англиядин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай виш йис португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва йисан португалиядин революция йисан сентябрьдин революция гражданвилин дявеяр мигелист дявеяр мария да фронтедин дяве ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг виш йисан лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай португалия парламентвилин гьукумат я йисан президент виридан ван гуналди хкягъзава португалияда гзафпартиядин система кардик ква португалиядин округарни автономдин регионар португалия евразия континентда виридалай рагъакӀидай патан гьукумат я пиреней зуростровдин кьиблединни рагъакӀидай пата чка кьунва къураматда кьилди са испаниядихъ галаз сергятда ава км гьакӀни азор островарни мадейраостров португализ талукь я азор островар атлантик океандин кӀане авай хъиткьердин юкьва арадал атана островрикай бязибур са тӀимил вилик вулканиквилинбур тир португалиядин виридалай кьакьан чка пико островда авай пико сув вулкан я гьуьлелай м кьакьанда ава вулкандин эхиримжи гадрун йис къван идлай вилик хьанвай гилан береда вулкандин гадрунар ччилин кӀаникай экъечӀзавай чими ятарин ва газрин гьалда гьалтзава португалиядиз океандин къерехда авай гзаф гегьенш ччилер ава материкда авай португалиядин къерех ччилерин яргъивал км азор островрин къерех ччилер км ва мадейра островдин къерех ччилерин яргъивал км я иниз гьакӀни касни яшамиш тежезвай селваженш остров ва порту санту остров талукь я порту сантру островдин къерехра авай км яргъивилин къумадин кӀунтӀар асулдай органикадинбур я континентдин португалиядин асулдай минералрикай арадал атанвай къумадин кӀунтӀарилай тафават аваз я ва туристрин арада пара тӀвар ван авай чка я португалиядин океандин къерехда авай ччилериз кьетӀенвал гузвай чка авейру шегьердин мукьва авай вогу вацӀун сивик чка кьунвай риа ди авейру тӀвар авай къенепатан вир я яргъивилиз км ва гьяркьуьвилиз км авай вир кьери гъетерив ва гуьлуьн нуькӀверив бул я субтропикни аравилин гуьлуьн климат ава хъуьтӀуьн юкьван температура гатун португалия хъуьтуьл гьавадин жуьре авай европадин уьлквейрикай сад я йисан юкьван температура кефер пата суварин чкайра кьибле пата гвадиана вацӀун гьавизда с я уьлкведин кефер патан сувара ва юкьван районра гад хъутуьл я хъуьтӀуьнни зулун гьава адетдалди чӀимел ва къайи я кефер патан районра и мекьи береда аязар алукьзава амма португалиядин кьибле патан районра хъуьтӀуьн температура адетдалди с кьван жезва ва кьван кьериз агакьзава къайдадалди гатунни гатфарин береда виридалай кьуру ва яргъи ракьинин йикьар авай июнь ва август варцара уьлкведин пара патара кьетӀендиз алентежу регионда чимивал кьван агакьун мумкин я соа вацӀун дугунда авай археологиядин паркуна тухванвай жугъурна чирунрин нетижада малум хьана хьи ина чимивал дережадиз хкаж хьанвай тахо ва дору вацӀарин гьавизра чка кьунвай районра йисан юкьван температура кьван хкаж жен мумкин я виридалай максимал чимивилин температура риудадеш региондин сан жуан да пешкейра шегьерда малум хьанвай уьлкведа йисан юкьван къваларин къадар суварин кефер районра мм кьибле алентежу регионда мм хъуьтӀуьз рагъ авай сятерин къадар сят гатуз сят са йисан къене рагъ авай сятерин къадар сят я жив гьамиша къайдадалди уьлкведин кьуд районра къвазва гуарда браганса вила реал визеу ва кьибле патаз фидалди тӀимил жезва алгавре региондин чӀехи пайда кьуьд жив галачиз алатзава серра да эштрела серра ду жеров ва серра монтешинью хьтин кьакьан сувавилин чкайра хъуьтӀуьз температура кьван агъуз жезва ва пара живер къвазва ина живер октябрьдилай майдал кьван амукьзава дору вацӀун кефер пата кча кьунвай португалиядин рагъакӀидай пата авай минью ва алту тразуж монтиш рагъэкъечӀдай пата авай алту дору провинциярин рельеф лекъвер синер кӀамар авай сувавилин чкаяр я дору вацӀалай тежу вацӀун вини патал кьван фенвай бейра провинцияни сувавилин чкайри кьунва и провинциядин юкьван пата материкда португалиядин виридалай кьакьан чка эштрела сув ава м тежу вацӀун агъа пата ва къерхдив гвай лиссабон шегьердин кеферни кьибле патара авай мублагь дуьзенвал эштремадура провинциядиз талукь я эштремадурадилай рагъэкъчӀдайни кьибле патара кӀунтӀар авай ччилерин алентежу провинция физва амма португалиядин вири кьибле пад кефер африкада хьиз аравилин гуьлуьн тӀебиатдин гьал авай алгавре региондин дуьзенвалри кьунва португалиядин ччилера дору ва тежу вацӀарин дугунар ачух тафават аваз я вини патан авахьунра вацӀар гуьтӀуьни дерин я атлантик океандин мукьув вацӀар гьяркьуь хьана дуьз дугунриз элкъуьр хъжезва ин вацӀари португалиядин ругуд штатрикай вад штат тӀебии сергьятриз пайзава инсадин эсер чӀехи хьайитӀани португалиядин флорани фаунади тӀебии гьал авайвал хуьнва къерех патара набататрикай нарат ттар гзаф битмишзава гьукуматдин кефер ва юкьван патан къерех чкаяр мегъуьн ттарарин тамари ва цӀивелин ттарарин кӀапаӀалри кьунва кьурагь чкайрин чими гьава пробка ттарарин ва къванцин мегъуьн ттарарин экъечӀуниз хъсан таъсирзава вири санлай къачурла португалиядин майдандин тахминан пай тамари кӀевирза тамарин цацар хьтин пешерин ттарари кьунва чӀехи пай нарат ттарар пробкадин мегъун ттар агъз га майданда битмишзава гьавиляй португалияди вири дуьньядиз къван пробкадин мегъуьн ттарцин чкал гузва эвкалипт ттарарин плантацияяр битмишзава целлюлозадинни чарчин промышленностьдин асул ва чӀехи метлеб авай чешме я ттарар маса эвкалипт ттарарикай фад чӀехи хьунивди тафават аваз я португалиядин экономика гзафни гзаф тамарикай аслу я лугьузни жеда португалиядин фауна маса юкьван европадин гьукуматра авай хьиз я некхъвадай гьайванрин фауна пара жуьреба жуьре я ина сикӀ барсук ибериядин машах ибериядин жанавур чӀуру кьун чӀуру кацӀ кӀвалин къуьр цӀуцӀулар мангуст генетта кьеридиз миньо вацӀун мукьув шуьтруь севни гьалтзава португалия куьч жезвай нуькӀверин рехъерин кьилин рехъе ава лугьуз ини зурба къадарда нуькӀверин жуьрейриз гьалтиз жеда ина нуькӀверин тахминан жуьре ава ва гьар йисуз цӀийибур сиягьдиз кхьизва уьцӀуь тушир цин гъедерикай ина жуьре ава абурикай садбур пара кьетӀен кьери яшамиш жезвай чкаяр квахьунин кьурагьвал галукьунин ва тӀебиат кьацӀунин себебдалди терг жезвай жуьреярни авайди я гуьлуьн гъедерин жуьреба жуьревилерай португалия дуьньяда садлагьай чкайра ава ина гуьлуьн гъедерин жуьре ава абурикай виринриз магьшурбур сардинар тунец атлантикадин скумбрия португалияда кьетӀендаказ хуьзвай тӀебиатдин ччилер халкьдин паркдиз акатзава уьлкведа халкьдин парк ава эхиримжи парк й йисуз туькӀуьрнавай кӀуьд къадагъа алаз хуьзвай чкаяр вад тӀебиатдин имаратар ава накьвадин винел алай къат асул гьисабдали португалиядин накьв къумадинни кислота квай я кьетӀендиз вулкандин жинсиникай арадал атанвайди я португалиядин гьава рельеф ва накьв виже къвезвайвиляй хуьруьн майишат пара вилик фена кӀвалах алакьдай агьалидин хуьруьн майишатра кӀвалахзава гзаф чӀехи кьадарда зейтундин ттарар км ципицӀ салар км къуьл км ва хархар гьажибугъда км гьасилзава чехирдизни кьетӀендиз портвейн ва мадейра зейтундин чӀемдиз хас тир вини дережадин еридиз виринра кьимет аваз гьисабзава гьакӀни португалия хъсан еридин емишар гьасилзавай уьлкве я гьабрун арада алгавредин апельсинар рагъакӀидай региондин роч чуьхвер гардунгьа цӀиргъина битмиш жезвай шурван пӀини ва мадейрадин банан португалия индустриални аграрвилин гьукумат я промышленностьдин адетдин хелерикай пара метлеб авай хелер хрун памбагъдикай парчаяр цун чехир авун зейтундин чӀем гьасил авун гъедерин консервар гьасил авун пробкадин чкал расун дуьньяда кӀвенкӀве чкада ава чӀулав ва рангадин металлар расун машинар туькӀуьрун гимияр туькӀуьрун ва кӀватӀун ва гакӀни химиядин нафтӀ расун нафтӀадинни химиядин цементдин шуьшединни хъенчӀин промышленностяр гегьенш жезва хуьруьн майишатра лежбервал вини я расзавай ччилерин зур пай къван кьуьгъверри кьунва хуьруьн майишатда вине физвай хелерикай сад малдарвал я карч алай чӀехи малар хуьн хпехъанвал вакӀарбанвал гъедерхъанвал экономикада гъедерхъанвалдин метлеб агъуз хьана и хиле гьукуматдин кӀвалахдай къуватдин кардик ква португалиядин флотди кьетӀен португалиядин экономикадин зонада гъедер кьазва умуман и ятара и жуьре гъедер гьалтзава сардин макрель осьминог тур гъед ва тунец виридалай пара метлеб авай промышленностьдин хел пробка расун я дуьнядиз къвезвай пробкадин португалияди расзава португалияди вири дуьньядиз маса гузвай минералрин ресурсар цур литий вольфрам къеле уран никӀин шпат къванцин кьел тальк ва мармар экспортдиз гузвай асул затӀар парча партал техника электрикадин алатар транспортдин алатар кӀвачин къапар тумаж кӀарас пробка чар ва мсб уьлкведи асул гьисабдалди евросадвалдин испания германия франция италия ва чӀехибритания хьтин уьлквейриз экспорт ийизвай португалиядин чивилерин система чирвилерин министерстводин ва макитдин технологияринни чӀехи чирвилерин министрдин къайдадик ква гьукуматдин чирвилерин система мадни кьиле физва ва гегьенш кардик ктузва амма ина чирвилерин гьар са дережадин кьилдин ксарин хсуси мектебарни ава аялар ругуд йисалай мектебдиз физ эгечӀзава мажбури яз йис кӀелзава чирвилерин сад лагьай дережа базадин дережа са шумуд циклриз ччара жезва й цикл йис йис й цикл йис йис й цикл йис йис гьар циклдилай къулухъ студентри португал чӀаланни математикадин тестар гузва гуьгъуьнин дережа чӀехи дережадин чирвилер я классар кьунва студентриз гьакӀни чирвилерин курсариз ва профессионал курсариз физ жеда квалификация гилигун паталай студентди професионалвилин сертификат къачузва португалиядин университетар йисалай аваз я абурилай виридлай цӀуру коимбра университет я коимбра шегьерда амукьдалди вилик ам лиссабонда туькӀуьрнавай адетдалди университетар факультетрикай институтрикай ва мектебрикай ибарат я португалиядин университетри болониядин декларация й йисалай къабулнавай гила уьлкведа виридалай чӀехи университет порту я ина кьван студентар кӀелзава ва адан инженериядин факультет европада виридалай чӀехиди я ина университетрин цӀийи дараматар эцигун планра ава ва къведай береда иберия зуростровдин уьмирдикай макитдин зурба юкь жеда статистикадиз килигайла йисарилай вини кӀелиз кхьиз жезвай агьалидин чирвилерин юкьван дережа я итимрин арада папарин арада йисан къиметар кьилин мектеб акьалтӀнавайбур я агьалидин саки диз чӀехи дережадин чирвилер ава португалиядиз ччара уьлквейрай пара кьван студентар кӀелиз къвезва ва лагьай исуз ччара уьлквейрай атанвай студентрин къадар диз агакьнай сагъвалдин система сагъвалдин халкьдин системади кьиле тухузва европадин маса уьлквейра хьиз португалиядани кьиникьрин чӀехи пай инфекциятушир начагьвалрин себебдай жезва ина рикӀинни хъиртишрин начагьвалрикай жезвай кьиникьрин къадар еврозонадилай пара я гьакӀни кьиникьрин цереброваскуляр начагьвалрикай жезва агьалидин пахлахан начагьвалдикай рекьизва им европадилай са тӀимил агъуз я пахлахан фад фад аялрик ва йисарилай агъа папарик гьалтзава дишегьлийрин арада жигеррин пахлахан гегьенж жезва ва никӀедин цӀумаруфдин пахлахандин дережа фад агъуз жезва йисалай европада шекердин диабет начагьвалдикай рекьизвайбурун къадардай португалияди сад лагьай чка кьунва португалия энергия бегьем тушир уьлкве я маса уьлквейрай къачузвай ччиликай хкуддай мядендин менфятдин затӀар вири энергия гьасилун паталай харж ийизва й йисуз португалияди гвт с энергия гьасил авунай асул гьисабдалди кьве чешне кардик ктунвай акьалтӀ жезвай цӀивин тӀебии газ нафтӀ ва акьалтӀ тежезвай чешмеяр яд гар биомасса масабур португалиядин гьукуматди йисуз вири энергиядин акьалтӀ тежезвай чешмейрикай хкудиз къаст авуна гьавиляй алентежу региондин алкева хуьруьн мукьув рагъакӀидай европада виридалай чӀехи цэс туькӀуьрна кардик ктунвай автомобиляр ва маса транспортдин улакьар гегьеншдаказ кардик квайвиляй й йисара португалияда транспортдиз чӀехи метлеб гузвай дуьньяда садлагьай автомагистраляр туькӀуьрнавай уьлквейрикай сад португалия я ина йисуз лисабонни оэйраш шегьерда авай вири дуьньядиз тӀвар ван авай халкьдин майдан футболдин майдандиз физвай португалияда садлагьай автомагистраль рехъ ахъайнавай гуьгъуьнлай йисуз эцигна куьтягьнавай лиссабонни кашкайш автомагистраль рехъ ахъайнавай гилан а й йисалай ина авто рехъер эцигунин кӀвалахар йигин ккамаралди гегьенш жез эгечӀнай гила португалиядин автомагистральдин чил пара вилик фенвайди я ва саки вири уьлкве кьунва вири чӀехи шегьерар ва цин къерехда авай шегьерар сад садахъ гилигзава чилин умуман яргъивал км кьван я уьлкведин чӀехи районра метрополитендин системаяр ава лиссабондин метрополитен метро сул до тежу ва портодин метрополитен гьар садан яргъивал км дилай пара я инсанрин тухунар ва парарин чӀугунар км яргъивилин ракьун рекьин куьмекдалди кьилиз акъудзава гьисятда электик кьуватдалди кӀвалахзавай поезда кардик ква абурукай поезд кьакьан йигинвалдинбур я ва сятда км йигинвал кӀватиз алакьзава ракьун рекьин хилериз компанияди килигзава амма инсанар тухун ва парар чӀугун португалиядин ракьун рекь компаниядин везифа я йисуз компанияди кас ва тонн пар тухванвай португалиядин алакьадихъ телефон тв ва радио гегьеншвал почтадин алакъа интернетдиз экъечӀун акатзава дуьньяда мобил телефонар гьатунин темпда португалия кьакьан чкада ава ва мобил телефонрин къадар уьлкведин агьалийрин къадардилай виниз экъечӀнай йисуз мобил телефонрикай менфят къачузвайбурун кьадар тир португалия аялвилин кьиникьрин къадардин коэфициент виридалай агъада авай уьлквейрикай сад я агьалийрин уьумьурдин юкьван яш йис я йисан гзаф хьун аялар хунинвал агъзур касдиз кьиникьар агъзур касдиз кӀелиз кхьиз чирвилерай агьалидин кхьзни кӀелиз жезва савад авачирвал йисарин финифда агъуз жезва португалия вилик фенвай гьукумат хьайитӀани уьлкведин бязи чкайра инсанриз цин гунгарриз ва электричестводиз гилани рехъ атӀана санитарвилин алакьа гьеле уьлкведин вири майдан кьунвач ва канализацияр авачир кӀвалер пара къадарда ава медицинадин къуллугъриз ва дарманар къачунин рехъ гьукуматди саки вири агьалидиз замин авуна португалияда къван иммигрантар яшамиш жезва им вири агьалидин къван я идалайни гъейри иммигрантрин чӀехи пай бразилия украина кабо верде ва гьакӀни молдова румыния гвинея бисау ангола рагъэкъчӀдай тимор мозамбик сан томени принсипи ва урусат хьтин уьлквейрай куьч хьанвайбур я португалиядин оффициал чӀал португал ва йисалай миранд чӀалар я дуьньядин пуд континентда евразияда африкада ва кьиблепатан америкада и чӀалал рахазвайбурун къадар миллиондалай пара я гегьеншвиликай дуьньяда вадлагьай чкада ва рагъакӀидай дуьньяда пудлагьай чкада ава португал чӀал роман чӀаларин группадин иберни роман агъагруппадин чӀалариз талукьвиляй испан чӀалаз пара ухшар я вучиз лагьайтӀа испан чӀални иберни роман агъагруппадиз акатзава португал чӀалан гьасилуниз зурба таъсир герман ва араб маврар тайифайри ганвай гьинай португал чӀалдик гафарин чӀехи пай акатнавай португалиядин культура аравилин гуьлуьн а патай ва европадин континентдай атанвай культурайрин таъсирдай арадал атанвай акахьнавай культура я цӀуд йисарин къене ва йисара португалияди вичин культурадин объектар гегьеншарна вилик тухузвай ва йисуз галуст гуьлбенкянан фонд туькӀуьрнавай гьакӀни уьлкведин пара районра обество культурадин кӀвалер улубханаяр ва концертрин дараматар эцигна ва я гуьнгуьна хтунвай абурикай виридалайни гзаф тӀвар ван авай лиссабонда культурадин юкь белем ва порту шегьерда серралвс фонд ва музыкадин кӀвал я реннесанс береда португалиядин зариятда чӀехи метлеб авай ва машгьур эсеррин арадай луис де камоэнсдин эпосдиз талукь тир лузиадаяр поэма хкягъиз жеда им географиядин ахъаюнрикай кхьенвай садлагьай эсер я португалиядин маса тӀвар ван авай а чӀаван зарийрикай сад са ди миранда я виш йисан португалиядин театордин харусенятдиз чӀехи метлеб авай крар драмматург жил висентеди кутунвай ада вичин эсерар португал ва испан чӀалал кхьизвай виш йисан португалиядин литературадин зурба векил реалист зари жозе мария эса ди кейруш тир авантюрист ва португалиядин кьиспесда виридалай чӀехи зари луис де камоэнсди вергилий марондин энеида эсердай менфят къачуна ва а тегьерда кхьенвай луизиадаяр португалиядин гилан бередин зариятдиз пара хъсан таъсир гана португалиядин гилан бередин зариятдин тӀвар ван авай векилар алмейда гаррет камило кастелу бранку еса ди кейруш софия ди мелу брейнер антониу лобу антунеш ва мигел торга я гьакӀни зариятдин и стильда мадни магьшур йисуз нобелдин зарият премия къачур зари жозе сарамаго я португалиядин виридалай чӀехи луиш ди камойнс ва фернанду песоа зарийрин береда португалиядин зариятдин поэззия хелда кӀвалахзавай антеру де кентал эужениу ди андраде софия ди мелу брейнер флорбела эспанса цезариу верди антониу рамуш роза мария цезарину жерберту элдер ал берту алешанду онил руй белу хьтин зарияр къалуриз жеда португалиядин умуман культурадиз ва гьакӀни музыкадиз диб эцигнавайди романрин культура я португалияди кьунвай маса халкьарин ва маса халкьари португалиядин ччилер гъилериз чӀугунин алахъунрин финифда арадал атанвай культурайрин пара компонентар гвай музыка я португалиядин музыкадиз испаниядин музыкадихъ галаз са дувулар ава ва виш йисаралди санал вилик физвай амма португалиядин музыка къати кьетӀенвилелди тафават аваз я португалияда музыкадин жанрикай виридалай гегьенш жанр фаду порт кьисмет я ин жанр португалиядин виликан колонияр хьайи кабо вердеда ва бразилияда гилани вилик физва европадин уьлквейрин арада португалия харусенятдин карда са чӀавузни кӀвекӀве аваз фидайди тушир гьатта ренессанс береда уьлкве лап вини дережада вилик физвай чӀавуз португалиядин чӀугварар европадин харусенят вилик фининда къерехда акъвазнай гьа береда португалиядин чӀехи чӀугвар нуну гонсалвиш тир виш йисуз португалиядин чӀугварвалдин тӀвар ван авай векилар ва гилан бередин халкьдин чӀугварвалдиз бине эцигай ксар жозе мальоа ва колумбану бордалу пиньейру тир мадни машгьур чӀугвар францияда чӀугварвилин чирвилер къачунвай йисар хьайила кьейи амадеу ди соза кардозу я португалиядин конституцияди гьар са диндихъ адавилелди чӀалахъ жез ва динрин барабарвал заминарзва уьлкведин агьалидин католицизм диндихъ чӀалах я эвелимжи нубатда им тарихдикай ва испаниядихъ галаз мукьвавиликай галкӀанва клиса гуькуматдикай ччара я ва гьукумат паталай са финансвилин куьмекни кьвезвач вири агьалидин протестантар я лассабондани портуда санал агъз кас кьазвай чувудрин жемиятар ава хабар кьунин нетижарикай агьалидин чеб атеистар гьисабзава тӀимил пай ислам кас буддизм ва маса динар я кьетӀендиз иммигрантрикай ибарат я португалиядин яракьавай къуватариз бине эцигай пуд хел аскервал флот ва португалиядин дявединни гьавадин къуватар я и къуватар уьлкведин майдан сагъдиз хьуьн гуманитар куьмек уьлкведа ва сергьятдилай къеце авай уьлквейра саламатвал хьуьн патахъай къуллугъдик ква й йисарилай ина мажбури тир аскервилин къуллугъ кардик квач гуьгьуьлавазвилелди тир эскервилиз эверун йисал кьван я къад лагьай виш йисуз португалия кьве чӀехи дяведик акатнай дуьньядин садлагьай дяве ва португалиядин колониалвилин дяве уьлкведа спортдин виридалай машгьур жуьре футбол я португалия дуьньядиз пара кьван зурба тӀвар ван авай футболистар ганва уьлкведин кӀвенкӀве аваз физвай футболдин клубар лиссабондин бенфика ва спортинг гьакӀни фк порту я йисан футболдай дуьнья чемпионатда португалиядин халкьдин кӀватӀал пуд лагьай чка кьунвай йисуз кьудлагьай чка футболдай гъейри португалияда гьакӀни мини футбол футзал гьуьлуьн футбол регби елкендин спорт балкӀандал финиф дзюдо велоспорт фехтование хоккей бицӀи чархарал къезил атлетика ва тфенгар ягъун йисалай португалия олимпиядин къугъунра иштиракзава португалиядин спортсменри къезил атлетикадай кьуд къизил олимпия медаль ва спортдин маса жуьрейрай пара кьван гимишдин ва кишпирдин медалар къачунвай кьиблепатан африкадин республика ва кьибле африкадин республика африкаанс кьиблепатан африкада авай гьукумат ксар млн кьар унитар республика провинцияни округар шегьер дистриктар ва районар акатзава ксарин кьадардай кь пар чкадал ала гьукуматда миллион кас яшамиш жезва эхиримжи къад йисан къене ксарин кьадар гьукуматда стӀунни дегиш жезвач гьич сакӀус тӀимил жезва къвез къведайдивай лацубур кь парда тӀимил жезва папарин уьмуьр йис яргъи я итимрин уьмуьр йис чӀулавбур лацубур ранг алайбур чӀехи пай мулатар индусарни амай азиатар азиаты сифте халкьдин хцабди къалурнай йиса ина лацубур авай тир лагьай йисал лацубурун пай дал агъуз хьана гьукуматда са чӀехи дин авайди туш сионар яхцӀурницӀудхъанбур католикар методистар голланд реформатар англиканар амай хашпересар мусурманар маса динар са падни кьун тавунвайбур атеистар кь пар африкадин виридалайни девлетлу гьукумат я ам авай са гьукумат я африкада пудлагьай дуьньядик куткн тийидай къвп лагьай йисуз млрд долл тир лагьай чка дуьньяда къвп хкаж хьайи чӀавуз ам дин гележегда авай лагьай йисуз гьукумат гилалдани дуьньядин девлетлубурук квач гьукуматдихъ ацӀана чилин хийир зтӀар ава валюта кьибле патан африкадин рэнд гьамни центдиз талукь я импорт нафт тӀуьн химик еэр экспорт алмазар къизил платина маншинар автомобиляр импорт млрд долл экспортдилай млрд долл пара я муьзеффер низаман хва меликмамедов лезгийрин тӀвар ван авай зари тарихдар лезги чӀалан пешекар журналистни публицист я м меликмамедов лезги ва азербайжан чӀаларал чапдай акъуднавай ктабдин автор я адан йифен экв беневша хьиз экъечӀда хачмази гъалибвилин рехъ хуьзва кӀанидаз кьве виш мани полковникдин кьин касар ва маса ктабар кӀелдайбуру хъсандиз кьабулна лезги тӀвар алатӀа ктабдалди ада лезги литературада эссе жанрдин бине кутуна азербайжандин кп дин цк дин совет кенди газетда кӀвалахал акъвазай ам шиирдалди кхьенвай фельетонралди сейли хьана ада журналистикадин рейд жанр вилик тухвана йисуз адан газет ва халкьдин контроль ктаб агъзур тираждалди чап хьана м меликмамедова къизил къусар советский моряк совет кенди гьеят берекат алпан газетрин корреспондентвиле редактордин заместителвиле редакторвиле гьакӀни самур газетдин кьилин редактордин заместителвиле кӀвалахай йисара далай гзаф макъалаяр очеркар эссеяр репортажар корреспонденцияр фельетонар зарисовкаяр басмадай акъудна журналистикадин рекьяй м меликмамедов медалдиз азербайжандин журналистрин союздин къизилдин къелем премиядиз ва азербайжандин кивгьи дин араз премиядиз лайихвилер аваз хьана забит ризванов кцӀарин халкьдин яратмишунрин кӀвалин директор тир вахтунда ина йисуз арадал атай рикӀин гаф кӀватӀалдик квай къелемэгьлияр фад фад кӀватӀ жедай йисан январдилай муьзеффер меликмамедовани кӀватӀалдин тедбирра мукьувай иштиракна ингье кӀватӀалдик квай ксарилай тафават кваз яз адахъ вичиз кьилдин фикирар авай садра забит муаллимди адаз лагьанай ви хуьруьнви рагьмет авай теймур алиханов чи кӀватӀал арадал гъайи адаз регьбервал гайи ксарикай я заз вун гьа кас хьиз женгчи хьунухь кӀан я лагь кван вун женгерив мус эгечӀда муьзеффера жаваб ганай гъиле къелем кьуна лезгидалди кхьиз эгечӀай йикъалай зун женгерив эгечӀнава ва гьавиляй рикӀин гафунин тедбирра иштиракзава амма заз жемятдин арада тайин чка кьуна ахпа жуван гаф лугьуз кӀан я исятда зи ван низ къведа забит муаллим гададин акьулдал дериндай фагьум авунал гьейран хьанай ва адан къуьнел гъил эцигна хьиз лагьанай гьалал хьуй ваз чан хва вун къвезмай чавуз лезги халкьдин ихтиярар хуьдай чӀехи женг ийидайди жедайдан чӀалахъ я зун муьзеффер меликмамедова хайи чӀал девлетлу авуник еке пай кутунва ада неинки лезги чӀалалди яратмишзава гьакӀни ам илимдал бинеламиш хьана ахтармишзава рикӀелай алуднавай хейлин гафар майдандиз ахкъуднава иллаки чкайрин гьайванрин къушарин набататрин тӀварар къуба патан нугъатар ахтармишунални машгъул хьанвай ада лезги литературный чӀала къуба нугъатдин саки дав кьван агакьна гафар тун меслят къалурзава якъин и теклиф кьабулайтӀа адал чи алимри амал авуртӀа лезги чӀал мадни девлетлу авунин карда им лап вижевай кӀвалах жеда хайи чӀалан нугъатра лезги къадим хейлин гафар аваз чун литературный лезги чӀала маса чӀаларай къачунвай гафар тваз ва абур ишлемишиз вучиз гьавалат жеда дугъриданни муьзеффер меликмамедова лезги литературный чӀалакай ийизвай веревирдер чпел фагьум фикир авуниз лайихлубур я м меликмамедова лезги чӀалан илимдин чара чара хилерай далай гзаф макъалаяр кхьена чапдай акъудна вичин йисуз басма авур лезги чӀалар ктабда лезги табасаран будугъ хиналугъ ва къирицӀ чӀаларин лексика гекъигунин рекьелди ахтармишзавай адаз дагъустандин гьукуматдин университетди и рекьяй диссертация хуьн теклифна м меликмамедова лезги чӀалалди гьукуматдин газет арадал гъун патални гзаф алахъунар авуна са шумудра дагъустандин милли сиясатдин информациядин ва къецепатан алакъайрин рекьяй министрдин кьилив фена ссрг чкӀидай вахтунда вири халкьари хьиз лезгийрини халкьдин гьерекатдик кьил кутуна а вахтунда м меликмамедов азербайжандинни дагъустандин далай гзаф лезги хуьрериз фена чкадин агьалийрихъ галаз гуьруьшмиш хьана абур аямдин гьаларин гъавурда туна лезги халкьди вичин дигмиш хьанвай месэлаяр гьикӀ гьялна кӀанзаватӀа лагьана са шумудра адаз азербайжандин кп дин цк диз эверна лагьанай вуна лезги халкьдин месэлаяр къарагъарунилай гъил къачуртӀа чна ваз вад утагъдин кӀвалерни гуда кутугай хъсан къуллугъни гъил къачун тавуртӀа вун и затӀарикай магьрум яз амукьда гила жува хкягъа муьзеффер муаллимди сифте яз курсунин ва дипломдин кӀвалахар дидед чӀалалди кхьин деб кутуна гила дагъустандин вири вузра м меликмамедован тежриба кардик ква усал лезги такурай зи вилериз гьикьван кӀеве акӀайтӀани зарияр кьегьалар я шиирривди халкь хуьдай гьахъ тӀалабиз тахьай шаир чан аламаз рекьидайд я намус хвейи лезгидин хенжелди пас кьурди туш дустни душман чир жедайвал чанда са кӀус хъилер кӀанда пехърен гъиле гьатна девран чи дагълариз лекь чизамач ви рикӀе къе халкьдин тӀалриз чка авачтӀа итимвал квадарда вуна азад хьана кӀанзавачтӀа са халкьдиз несиб женни адан чилиз абадвал ватан патал чан тагайтӀа ватандин чил кӀубан жедач меликмамедовакай рикӀяй къвезвай хуш келимаяр лагьанвайбур гзаф я чехи хъиткьинун чилин цаварин сифте кьилерай виликфинин тегьерар кхьизвай космологиядин модель яни каинатдин гьяркьуь хьунин эвел и гьяркьуь хьунин вилик чилер цавар сингулярвилин гьалда авай тир алайчаван чирвилериз килигна чна къе гуьзетзавай чилер цавар каинат са бязи сифте кьилин сингуляр везиятдай млрд ийс инлай вилик арадиз атанва ва гьа чаварилай арадатана гьяркьуь ва къайи жезва алайчӀаван физикадин теорийрин кардик кутунин малум тир ограниченийриз килигна тегьерар кхьинин мумкинвилер гузвай виридалайни фад тир момент кьван температура планкдин температура ва кьван къалинвал авай планкдин къалинвал планкдин эпохадин момент гьисабзава кӀвенкӀве каинат гзаф чӀехи энергиядин къалинвал температурани илисун давление авай чӀехи сажуьредин ва изотроп среда тир гегьеншрун ва кайи хьун процессрин нетижада каинатда газдикай жимивал конденсация хьун хьиз амма элементар кӀусариз талукь тир фазадин элячӀунар кьиле фенай владимир владимирович путин йисан октябрь ленинград урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан я йисан майдилай гуьгъуьниз алай чаван урусатдин федерациядин президент ва урусатдин федерациядин яракьлу къуватрин лап кьилин главнокомандуюий я владимир путин лагьай йисан лагьай октябрдиз ленинград шегьерда маяковскийдин куьчедал чка кьур снегиреван тӀварунихъ галай аялар хадайбрун кӀвале дидедиз хьана ам спасо преображенский соборда хашунин цяй яна путин вичин хзанда пуд лагьай ругул аял тир адан кьве чӀехи стха владимир вич хадалди кьенва виктор ва альберт ватандин чӀехи дяведин гатӀумдалди кьенва виктор ленинград блокадада хьайи чӀавуз дифтериядин гъиляй кьена ам пискаревский сурарал кучукна владимир путинан диде бубадин сурар серафимовский сурарал ала колибри нуькерин тухум я колибридиз ухшарбур дестедин тек сад тирди дуьньяда колибридин жуьредикай гзаф малум я абурун ватан кьиблепатанни кеферпатан америкаяр я кьиблепатан аляскадалайни лабрадорлай цун ччил кьван инай абур вири дуьньядиз чкана дуьньяда къулухъ лув гуз жезвай тек сад тир луван ничхир я колибридин яргъивал см заланвал грамм я тек са жуьредин колибрийрин яргъивал сантиметрдив агакьзава маса къушарилай тафаватлу яз колибриди цава эллипс ва я рекьем кхьида саягъда лув гуда абуруз гьакни куьлуь вертолет лугьуда абурувай цава азим чавуз лув тагана акъвазиз жеда инсандиз абуру гьик лув гудата аквадач куьлуь циф аквазвай хьизжеда и къушарин куф ва тум чпин бедендилай гзаф яргъи я вич гзаф иер я лугьуз адаз гевгьер лугьуда адал гьар жуьредин рангар ала и рангар экуь ва михьибур я колибридихъ гзаф везинлу ван ава ва адан манийри вири гьейранарда далдам гатадай музыкадин алатрин хзан я саки вири халкьарин арада чкӀанва пара макьамрин кӀеретӀрик ансамблдик кваз кӀвалахарзавайди я и хзандикай хас тир лишан къалурзавай тирди мембранадин далдам я ам тайин кӀалуб авай хамуналди тахьайтӀа пластикдин мембраналди акьалжнавай пичӀи жендек резонатордикай тахьайтӀа рамадикай ибарат я адан акьажуналди масабрув гекъигайла тир ванцин кьакьанвал къайдада тазвайди я далдамдин жендек кӀарасрикай металлдикай гьулдан тахьайтӀа латун акрилдин пластикдикайни чепедикай расзавайди я хъуьтуьл кӀвенкӀв алай кӀарасдин кӀутадалди тӀвалуналди гъилералди мембрана гатунин ва гуьцӀ авунин рекьелди ван акъудзавайди я са шумуд алат санал кӀвалахарун патал далдамар гатадай эцигуниз кӀватӀзавайди я маса туькӀуьр хьунухьар авай далдамриз гьулдан далдам ферцин далдам мембранаяр авач абур идиофонриз талукь я нуькӀвер кьулан тар авай какаяр хадай чими ивидин гьайванрин кӀеретӀ вич адетдалди кьилдин класс хьиз гьиссабзавайди тирди маса алай чӀавун гьайванрив гекъигайла вич хъсандиз чара хьанвай кӀеретӀ язва вичиз виридалайни хас тир сифетрикай сад тирди цӀакулрикай винел алай къат я ада беден температурадин пис дегишивилеривай хуьзва лув гудайлани зурба рол къугъвазва лув гунин алакьун нуькӀверин виридалайни чӀехи кьетӀенвал я бязи жуьрейриз ам авачирвал кьвед лагьай дережадин гьал я вилик патан кӀвачер гъилер луварин кӀалубдиз элкъвена нуькӀвериз ялцинни хуьрек иливрунин органрин кьетӀен къурулуш ава ам абуруз авай лув гунин алакьунихъ галаз алакъалу я кӀуф мад са тафаватлу ийидай сифет я пара нуькӀверин жуьрейри чилин са региондалай масадаз акадар тийиз яргъи миграцияр ийизва адалайни чӀехи кьадарди куьчеривилидаказ яшамишзава чпин ареалрин сергьятрин къене гьамиша чӀехи тушир яргъивилериз элячӀиз нуькӀвер социал гьайванар я сад садахъ галаз абур визуални ванцин сигналрин куьмекдалди алакъалу жезва бязи дуьшуьшра абуру жемятдин крар ийизва коммунальный муг авун санал гъуьрч авун ва душманривай хуьн жуьрейрикай чӀехи паюниз могогамия хас я адетдалди какаяр мука хадайди абурал са тахьайтӀа кьве диде буда ацукьдайди я нуькӀверин чӀехи пай яргъал вахтунда чпин шарагрихъ гелкъвезва нуькӀвер вири дуьнуьядин экосистемайра яшамиш жезва антарктидадин къенен патарни кваз халкьарин арада авай орнитологрин галкӀдин малуматралди лагьай йисан гьалдиз килигна илимдиз чан алай нуькӀверин жуьре агъажуьре гьакӀни гилан тарихдин чӀавуз терг хьанвай жуьре чида и тегьерда нуькӀвер кьуд кӀвач квайбурун виниклассдин виридалайни чӀехи жуьреба жуьревал авай кӀеретӀ я урусатди чилерал жуьре къейдна муг ийидай жуьрени кваз чпин муг къалур тавунвай жуьре ва терг хьанвай жуьре лап вини дережадин кьулан тар авай гьайванрин виридалайни пара кьадардин ва чкӀанвай кӀеретӀ яз гьакӀни чпин биологиядин кьетӀенвилиз килигна нуькӀвер тӀебиатдани инсандин уьмуьрда чӀехи рол къугъвазва пара жуьрейриз зурба экономикадин метлеб ава нуькӀверхъанвал хуьруьн майишатдин кьилин хилерикай сад язва ада инсандиз як кака пиярни цӀакулар гузва пара нуькӀверин жуьреяр инсанди кӀвалин гьайванар хьиз хуьзва инсандин кӀвалахунин гъиляй нуькӀвер чеб вилик фена садбур синантропар хьанва гьа са чӀавуз жуьре терг хьунин кичӀевилик ква абур миллетдинни халкьарин арада авай къанунри хуьзва нуькӀвер ахтармишда чирдай илимдиз орнитология лугьудайди я алюминий химиядин элементрин девирдин системадин пудлагьай девердин пудлагьай кӀеретӀдин кьилин агъакӀеретӀдик какатзавай элемент гимишдин ранг алай кьезил металл нормал температурадин шартӀара алюминий кьелечӀ ва кӀеви оксид хамуни кьунва гьавиляйни классик цуру ийдай затӀарихъ галаз химиядин реакцияр арадал гъизвач с чими авун галачиз и себебдин нетижада алюминий практикадин жигьетдай коррозия жезвач ва гьавиляй алайчӀаван индустрияда вичин гегьенш чка кьунва амма оксид хам чкӀайла мисал яз аммонийдин кьелерин цӀрайбур кудай елочар галаз контактда хьайила ва я амальгама авунин нетижада алюминий актив металл гуьнгуьна гьат хъиидайди жезва гьакӀан веествойрихъ галаз химиядин реакцияр арадал гъизва алюминийдин сульфидни карбид тамам гидролиз жезва сложный веествойрихъ галаз республика корея кьиблепатан корея тэхан мингук гьукумат рагъэкъечӀдай патан азияда ва кьиблепатан корея зуростровда авай кьилинни чӀехи шегьер сеул корей чӀалал республика корея дин тӀвар я фад фад и вири тӀварцин куьруь тегьердани лугьузвайди я хангук гагь гагь гьакӀни кьибле хан мана гузвай лугьузвайди я и гаф кефер корея гафунин аксиниз я хан гаф корея зуростровда дегь чӀавуз яшамишзавай самхан тайифайриз талукь я ва корей чӀалал пуд хан сам пуд хан чӀехиди лидер лагьай гаф я корея гаф и зуростровда ч э йисара авай кре гьукуматдин тӀварцикай туькӀуьр хьанвайди я вичел атайла кре гаф вичин сифте кьил цуькведа авай чӀавуз корей зуростровдин кефер пад кеферни рагъэкъчӀдай китайдин ва гилан урусатдин приморье гьуьлуьн яхадив гвай чка ччилер кьунвай когур гьукуматдикай къачуна садлагьай инсанар кореядиз йис идлай вилик атанвайди яз гьисабзава кьисадикай къведай хьиз ч э в тангунди кочосон династиядиз бине эцигнай кореядин тарихда дяверин нетижада арадал къвезвай ва терг жезвай пара къадарда гьукуматар шегьерар авай амма абурукай виридалай къуват авай ва кореядин тарихда чӀехи гел тунвай кьве виш йисалай пара гьукум гьалнавай ва вириниз кореядин пуд пачагьвал тӀвар алаз машгьур пэкче силла ва когуре пачагьвалар тир чи эрадин йисуз кореядин майдандин саки вири ччилер са пархэ пачагьвалдикай гъейри силла пачагьвалди кьунвай и пачагьвалдик акатзавай маньчжуриядин са пай ва корея областрин арада хьайи къене патан дяверин себебдалди силла кьве кьибле ва кефер штатриз ччара хьана пак кьейила къулухъ гуьгъуьнин йисар политикада стабилвилин къалабулухар авай йисар тир йисуз гьа чӀаван премьер министр чхве гю хади уьлкведин гьукумдиз чӀехи масакӀаяр тваз кӀан хьайивиляй генерал чон ду хванади адан аксиниз гьукуматдин элкъуьрун кьилиз акъудна ва вич президентвилин къуллугъдиз атана гьа и чон ду хван гьукумдиз атай факт халкьдин арадиз зурба къалабулухар туна адан аксиниз пара акцияяр ва къарагъунар жез эгечӀнай халкьди гьахъ тир президентвилин хкягъунар тӀалабзавай чон ва адан пад хуьзвайбуру кьибле кореяда йисал кьван кьиливал тухузвай ахпа оппозициядин кӀеретӀри ва кӀвалах ийизвай ксарин гьерекатри адан аксиниз акцияяр кьиле тухунвай эхирни чонди ва гьахъвилин демократик партиядин чӀехиди ро дэ вуди йиюльдиз президентдин хкягъунар тухуз малумарнай и хкягъунра но му хн гъалиб хьана кьибле кореяни япония йисан дуьнья чемпионатдин иесияр тир гуьгъуьнлай лианкур островрин паталай хьанвай гьуьжетунин себедай кьибле кореядинни япониядин араяр чӀур хьана кьибле корея корей зуростровдин кьибле пата чка кьунва суван зуростров рагъакӀидай патай хъпи гьуьлуьн рагъэкъечӀдай патай япон гьуьлуь кьибле патай корей проливдинни рагъэкъечдай китай гьуьлуьн ятари кьунва адан ччилерин майдан км я ччилер кьуд асул патариз пайиз жеда суван чкайрин рагъэкъечӀдай пад рагъакӀидай пата кьулувилин ччилер кьиблединни рагъэкъечӀдай пата сувар ва дугунар кьиблединни рагъакӀидай патани нактонган вацун гьавиз ччилеин чӀехи пай суван чкаяр я лежбервалдиз виже къведачир ччилер я корея унитар республика артух статусдин шегьер тхыкпльси сеул дуьз гъилик кутундин шегьерар кванъкси пусан тэгу инчхон кванджу тэджон ульсан провинцияр то чхунчхон пукто ва чхунчхон намдо канвондо кнгидо кнсан пукто ва кнсан намдо чолла пукто ва чолла намдо ва артух автономдин провинция тхыкпль чачхидо чеджудо акатзава кьиблепатан корея дуьньядин виридалайни пара гимияр туькӀуьрзавай гьукумат я кореяди акъудзавай машинар дуьньядин виринриз чир я азиядинни вири дуьньядин виридалай къуват авай экономикайрик квайди я гьакӀ ятӀани кьиблепатан кореядихъ вичин ажуз патарни ава гьукуматдихъ еке буржар ава дуьньядин капиталар инихъ анихъ ужунрилай пара аслу я ам гьукуматдин пай еке тирвиляй экономикадин зиянар жезва кьиблепатан кореядин гьукумат яшамиш жезвай кьван йис адан экономикадин гьал пара дегиш хьана йисарин къене кьиблепатан кореядин экономикадин чӀехи пай хуьруьн кӀвалахарни кьесил индустрия тиртӀа гила агъур индустриядини сервиса пай кьазва йисан къене гьукумат регьбера пак чон хиди сифте вадйисат кьабул авурдилай кьулухъ гьукуматдин экономика лап фад вилик физ эгечӀна экономикадин вичин гьални пара дегиш хьана ихьтин чӀехи агалкьунар йисариз экономикадин патахъай хьайивиляй кьиблепатан кореядиз гонконг сингапурни тайвань галаз азиядин тиграр лагьана лагьай йисарин эхирда кьиблепатан кореядин экономикадин вилик фидай гьал яваш жез эгечӀна йис хьана ахпа кӀвалахдихъай къвезвай къазанмишзавай пуларин кьадарни хкаж хьайивили гьадахъ галаз инфляцияни хкаж жез эгечӀна амай чӀехи экономика авай гьукуматар хьти кьиблепатан кореядин экономикадинни чӀехи пай сервисди кьазва кьиблепатан кореяда гьукуматдин кьил президент я къенин президент ли мн бак я ам йисуз хкягънавай президент кьиблепатан кореяда халкьди хкягъзавайди я вад йисал кӀвалах йисуз туькӀуьрнавайди я кьиблепатан кореядин парламент са кӀеретӀдин халкьдин кӀватӀал чка я депутат хкягъзавайди я артухвилин системадай депутатдин къуватдин чӀав йис я хкягъунар парламентдиз йисалай тухузвайди я византиядин империя чӀехи юкьван виш йисарин гьукумат йис я тахьайтӀа йис йис рагъэкъечӀдай патан римдин империя авай чка дегь чаван римдин юкьван виш йисарин чка кьунвайди я византий империядин халкь эвелди жуьреба жуьре хьана грекар коптар эрменар чувудар фракар иллирияр дакар кьиблепатан славянарни маса миллетар византиядин рагъакӀидай патан экономикада политикадани культурада виридалай кӀенкӀве грекар физвай рагъэкъечӀдай пата эрменар эвелди византиядин гьукуматдин чӀал латин чӀал эхирдал грек чӀал римдин империядилай византиядиз пачагьвалдин гьукум императорни кьилел галаз монархия атана векдлай императордин тӀвар автократор я я тахайтӀа василевс я византий империядиз кьвед префектура авай рагъэкъечӀдай патан иллирик гьар префектурадин кьилел префектар акъвазна рагъэкъечӀдай патан преториядин префект иллирикадин преториядин префект лат ва кьилди авай константинополь константинопольдин шегьердин префект галаз лат гьукумат яшамиш хьайи кьадар вахтуниз адан кьилин шегьер гьамиша кьилди константинополь тир византия йисуз туькӀуьр хьайиди я рим империядин константин императорди гьукуматдин кьилин шегьер римдай византий шегьердиз тухвана вични империя кьвенал пай авурла гьакӀ хьана риман империя пай хьана рагъэкӀидай патан риман империя рагъэкъечӀдай патан риман империя рагъэкӀидай патан империя германри къачуна кӀукӀварна адан чилерал чпин гьукуматар туькӀуьрна рагъэкъечӀдай патан империя амукьна вири четинвилер эх хьана мал агъзур йис яшамишна туьркери константинополь йисуз къачудалди рагъэкъечӀдай патан риман империядиз византия гила ганвай тӀвар я абуру чпи чпиз риман империя лугьузвай чеб халис рим империя яз гьисабзавай ахпа императорри чпин титулриз цӀийи тӀварар ганвай эгера вилик бередин римди вичин императорриз цезарь лугьузвайтӀа византий империядин императорриз василевсни автократор лугьузвай къвез къведайдивай византий империядин сергьятар гьяркьуь жез хьана юкьван йисан береда юстинианан девирдиз византиядин велаятарвилиз цӀийи чилер къачуна вергилийа ам империядин къуршунхъан тир юстинианан бере византиядин виридалайни кьакьан чӀав я сифте сефер туьркер византиядин чилерал лагьай вишйисан эхирда атана гъвечи азиядин шегьерарни велаятар къачуз абуру гьанал чпин гьукумат туькуьриз эгечна осман бейлик кони султанатни амайбур йисуз туьркери византийжуваривай бурса къачуна абуру гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана пуд йис алатайла йисуз туьркери никея къачуна константинопольдин патриархдиз пара аламат хьана чир хьайила никеядин агьлияр османрин къуватдик гьеч ирид йис хьанваз виридаз туьрк чални чир хьана парабуру исламни кьабулна йисуз туьркери никомедия кьуна йисуз туьркери босфордилай европадиз фена йисуз мурада фракия къачуна ахпа филиппополь къачуна ахпани туьркери адрианополь къачуна адан тварни дегишна эдирне эхцигна йисуз гьаниз чпин кьилин шегьерни тухвана и хабарар хьайила йисуз византиядин императорди иоанн палеолога вич туьркерин султандин вассал яз кьабулна йисуз османрин цийи султаназ баязидаз константинополь къачуз кан хьана пара кьуршунар вегьена аниз эхир къачуз хьанач шегьер йисуз мурада константинополь къачуж кьуршунар ракъурна гьадавайни хьанач а береда византиядихъ авайди кьилди константинопольни патаг гвай чилер тир эхирки йисуз мехмеда агъзур кас кьуршунар ракъурна константинополь шегьер къачуна гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана византий империядин девир куьтягь хьана амукьнавай грек чилер мореяни трапезунд туьркери къачуна лагьайни лагьай йисуз къачуна византийжуври чпи чпиз румажувар лугьузвай грек чӀалал ромеяр чпин гьукуматдиз рум ромей империя кьулангрек византий чӀалал я куьруьдаказ романия рагъэкӀидай пата византиядин яшамишдай девирдин чӀехи пайдин къене грек империя лугьузвай вучиз лагьайтӀа виридалайни пара рахадай чӀал грекринди тир мадни империядин халкьар эллин культурадик экечӀзавай дегь русьда византиядиз гьамиша хьти грек паччагьвал лугьузвай адан кьилин шегьердиз паччагьшегьер мугьаммад аллагьдин виридалайни лайих авай вири инсаниятдизни жинриз ракъурнавай пайгъамбар аллагьди халикьнавай виридалайни хъсан кас аллагь кьилди сад тирди вяз ахъайдай кас ва ислам диндин пайгъамбар и диндин аллагьдилай къулухъ юкьван кас макитисрин алимрин чирвилерив кьурвал аллагьди вичин пак кхьинар авай къуръан улуб мугьаммад пайгъамбардиз ракъурнай пайгъамбардин сихил гуьгъуьнлай авайди хьиз я мугьаммад ибн абдуллагь ибн абд аль мутталиб ибн хашим ибн абд манаф ибн кусайй ибн килаб ибн мурра ибн ка б ибн лу айй ибн галиб ибн фихр ибн малик ибн ан надр ибн кинана ибн хузайма ибн мудрика ибн илийас ибн мудар ибн низар ибн ма д ибн аднан аднан лагьайтӀа умуми фикир асасдиз къачуна лугьуз жеда хьи ам исмаил ибн ибрагьиман абуруз кьведни салам хьурай несилдикай тир амма садазни малум туш хьи аднанни исмаилдин арада шумуд несил авай тир ва гьакӀни аднанан ата бубайрин тӀварарни малум туш пайгъамбардин диде амина бинт вахб ибн абд манаф ибн зугьре ибн килаб тир пайгъамбардин тайифадин тӀвар къурейш тир и тайифа араб тайифарилай виридалай асул тӀвар ван авай ва кьакьан гьурмет авай тайифа тир и тайифадин тӀвар ван авай ксар чӀехи ксариз яни аристократиядиз талукь тир ва я кьилел алайбур тир и чӀехи ксарикай тафават авайди кусайй тир и касдин гьакъикъи тӀвар зейд тир зейд каабедин къурайш тайифадикай садлагьай килигдайдини адан къуллугъчи тир имни акӀ лагьай чӀал тир хьи зейд каабедин куьлегрин хуьдайди тир ва каабедин ракар низ ва мус кӀандатани ахъа ийдай гьа и касди къурайш тайифадин ксар меккедиз гъанай ва инал яшамиш жез ацукьарнай виликди къурейш тайифа маса тайифайрин арада мекке шегьердин къерехра яшамиш хьанай эхирда гьа зейда зияратчийриз гьаж вахтунда хъун гун сикайа ва тӀуьн гун рифада адетрин бине эцигай каабедин кеферпата кусаййади кӀвал эцигнай ва и кӀвал дар ан надва кӀваталрин кӀвал тӀвар къачунай и кӀвале къурайшдин ксар меслятар ийиз кӀватӀ жезвай а кӀвал абурун социал яшайишдин юкь тир вучиз лагьайтӀа а кӀвале вири никягьар туькуьрзавай ва вири важиб кӀвалахар гьял ийидай адалай гъейри кусайй гьакӀни дяведин кьилевайди тир ва тек ада дяедин гьерекатар гатӀунун патал буйругъар гудай ада жумарт ва акьул авай кас хьиз тӀвар ван къачунай ва вичин тайифадин ксарин арада чӀехи гьурметдин сагьиб тир пайгъамбардин сихил гьашимрин сихил хьиз машгьур я ва адан тӀвар пайгъамбардин улу бубайрикай тир гьашиман тӀварцикай арадиз атанай кусайидин сейли везифайрикай гьашима зияратчийриз тӀуьн хъун гунин везифа ирс къачунай ва адан кьейидалай къулухъ а везифа адан стха аль мутталибаз ирс яз фенай ахпани гьашиман аялриз ва а аялар ислам дин арадиз къведалди а везифаяр кьиле тухузвай тир гьашим вичин тайифадин ксарин арада виридалайни гзаф нуфуз авай кас тир ада фу куьткуьдай як галаз какахьдай ва сарид шурпа хьтин затӀ тӀвар алай тӀуьн гьазур ийдай а тӀуьн гьашима ксариз гудай гьавиляй ада и лакьабни къачунай гьашим яни кукӀварзавайди адан халисан тӀвар амр тир ада ийса кьве карван гьазурна ракъурунин адетдин бине эцигна адурулай сад хъутӀуьз йемендиз муькуьди гатуз суриядиз рекье гьатдай адакай малуматрилай малум тирвал ада вичин вахтунда гун къачун кӀвалахар кьиле тухун патал суриядиз фенай йасрибдиз мединадиз агакьайла ада ана ади ибн ан нажар тайифадай тир салма бинт амр тӀвар алай рушал эвленмиш хьанай ва адахъ галаз са ват яшамиш хьанай адан паб кӀвачел залан хьайила ам вичин рехъ суриядиз давам авунай амма гьашим газзада фелестинда са шегьер кьенай адан папа салмади мединада гада ханай ва а гададин тӀвар шайба эцигна вучиз лагьайтӀа а гададин чӀарар рехивиле кьунай шайб а аял вичин эмейрин патав мединада чӀехи жезвай адан бубадин стхаяр лагьайтӀа меккеда яшамиш жедай ва адан имияр адакай чизвайд тушир а аялдин ирид ийс хьайила адан имидиз аль мутталибаз адакай хабар ганай мутталиба мединадиз атанай ва а аял меккедиз тухванай къурайш кусайя абд ад дар абд манаф абд шамс хашим й мутталиб умайя абдул мутталиб шайба абдул ас харб хамза абу талиб абдулла аббас абу лахаб аль хакам аффан абу суфьян мугьаммад хадижа марван усман муавия али фатима зайнаб рукайя умм кулсум й хасан хусейн мугьаммад пайгъамбар саламни салават адаз хьуй дидедиз хьана вири мусурманриз пак тир мекке шегьерда гьана ада яшамишни хьана вичин сифте йис и девир кьвенал пай жеда мугьаммад саламни салават адаз хьуй пайгъамбар хьайи вахтунилай фадни геж мусурманрин дин чилел акъат авурдилай кьулухъ сад лагьана адаз аксиниз фейибур хьана гьакӀ яз пайгъамбарди аллагь субгьанагьу ва таалядин салаватни салам адаз хьуй сифте сураяр жемятдиз ахъай ийиз эгечӀ авурла адан хайи халкь къурайшар адаз аксиниз фена гьабурухъ галаз бегьс яз хьана ам вичин умматрихъ галаз лагьай йисуз мединадиз фин мажбур хьана гьижра лугьудайди я мугьаммад пайгъамбар салаватни салам адаз хьуй вичин умматрихъ галаз лагьай йисуз меккедай мединадиз финиз медина меккедилай километрдал кефер патахъ гала гьижра эгечӀнай чӀав вири мусурманрин цӀийи йисан сифте югъ яз гьисабзава вичихъ пайгъамбардихъ саламни салават адаз хьуй уьмуьрд къене цӀипуд пабни ирид аял авай адан чӀехини сифте паб хадижа сифте кас тир адан чӀалахъ хьана ислам кьабул авур халисвал хабар авач мус пайгъамбардин буба кьенатӀа я кьве вацрал фад ам жедалди я сакӀус вахтунилай ам хьайила кьуръан мусурманрин диндин чӀехи ктаб я мусурманри гьисабзава ана аллагь таалядин гафар авайди тир жебраил малаика мугьаммад пайгъамбардиз саламни салават адаз хьуй халкьар патал ракъурнавай кьуръандай мугьаммад пайгъамбардин саламни салават адаз хьуй уьмуьрдикай гьар жуьре зтӀар хкуд жеда гьакӀани ам яшамиш хьайи девирдин тарихдихъай кьисаяр пайгъамбарди саламни салават адаз хьуй лагьай гафар адан куьмекчийри кӀватӀна мусурманрин диндин кьведлагьай делил туькӀуьрна сунна кьуръандихъ галаз ам шариатдин чӀехи делилрик ква сунна пай жезва гьадисра гьар гьадисда пайгъамбарди салаватни салам адаз хьуй лагьай гафар ава гьи саягъ мусурманди уьмуьрда вич тухвана кӀандатӀа сетӀренжар столдихъ галай акьулвилин къугъун дуьньядин виридалайни тӀвар ван алай къугъунрикай сад я сетӀренжар инсандин акьул вилик тухудай къугъунрик кваз гьисабзавайди я гъалибвал кьун паталди и къугъуна къугъвадайбуру акъваз тавуна фикирна кӀанда гьихьтин финифар ийидатӀа и къугъуна кьилди кьве касдивай къугъваз жедайди я авайди я лацуни чӀулав фигураяр лацубуру гьамиша сифте фин ийиз къугъун эгечӀзавайди я гьар къугъвадай касдихъ сетӀренжар эгечӀдайла фигураяр ава са пачагь са ферз кьве рух кьве лиф кьве балкӀан муьжуьд аскер ни масадан пачагьдиз мат эциг ийидатӀа гьада гъалибвал кьада сетӀренжар гьич чи девирдилай вилик индияда кьилиз акъуднавай къугъун я абурувай а къугъун арабриз фена арабриз сетӀренжар пара кӀан хьана гьабурувайни сетӀренжар европадиз акъатна чи йикъара сетӀренжар инсанрин виридалайни кӀани къугъунрикай сад я сетӀренжрин кьилин шегьер яз элиста гьисабзава й йисуз й виридуьньядин сетӀренжрин олимпиада тухун патал элистада сити чесс ингилисдалди сетӀренжрин шегьер эцигнава гугъри гугърид ттар урус персик персиядин хват марвардхьтинбур хзандин бадамдин жинсиникай набатат бадамдиз пара мукьва я ва адакай са емишдив тафават аваз я чкулдиз ухшар сарар хьтин къерехар авай пешер ва марвардцуькдин рангунин цуьквер ахъайзавай ттар гугъри элкьвей са пата хвал хьтин шуьткьвер авай махпур чкалдин емиш я хайи чка дуьздаказ малум туш амма кефер китайда пекиндин мукьвара гьалтзавай ттар гилан гугъри ттарцин чуру жуьре хьунин мумкин я ятани абуруз пара ухшарвилер ава гьугъуьнлай персиядиз гьатна ахпа садлагьай виш йисан юкьвара европада садлагьай сефер италияда цанвай емишар гьасилун паталай европада асулдай францияда азиядин чими уьлквейра ва америкадин кутугай климатдин чкайра чехи кьадарра кутузва виридалай пара гугъридин консервар гьасилзавай уьлкве кефер америка я гугъридин цилерикай персико ликр гьазурзавайди я математика чирун илим кьадарар структураяр кайдаярни гекъигунар чирзавай илим я и илим гьакъикъи объектрин винел гьисабун алцумун ва тегьерар кхьин операцийрин бинедалаз арадиз атанва математика тӀебии илимриз талукь туш амма тӀебии илимра адакай гьам абурун къенеавайбурун дуьз формулировка патал гьакӀни цӀийи нетижаяр къачун патал гьегьеншдиз менфят къачузва математика фундаментал илим я жугъурна чирзавай объектрин идеал авунвай кӀетӀенвилер я аксиомаяр тегьерда я кутугай математикадин объектрин тарифда абурун тӀварар кьазва гуьгъуьнлай логикадин нетижа акъудунив кьурвал а кӀетӀенвилерикай муькуь гьакъикъи кӀетӀенвилер теоремаяр хкат ийзва и теория вири сад садал гьалчна жугъурна чирзавай объектдин математикадин модель арадал гъизва акӀ хьайила сифтени сифте генгвилеринни кьадардин гекъигунар гьисабдиз къачуна математикади мадни абстракт гекъигунар къачузва а абстракт гекъигунарни алайчӀаван математикадин чирунин предмет я адет яз математика кьве патаз ччара жезва теоретик ва практикадин метлеб авай теоретик математикади математикадин къенепатан структураяр дерин анализ кьиле тухузва практикадин метлеб авай математикади муькуь илимризни инженердин дисциплинайриз вичин моделар вугузва а инженер дисциплинайрикай са шумудбур математика галаз сергьятдин гьал кьазва мисал яз формал логикадиз философиядин илимрин пай хьиз гьакӀни математикадин илимрин пай хьиз килигиз жеда механика физика хьиз гьакӀни математика я информатика компьютердин технологиярни алгоритмика инженериядиз хьиз гьакӀни математикадин илимриз талукь я ва масадбур лезги чӀалаз математика гаф урус чӀалай атанвайди я математика илимдин са шумуд тарифар авайди я мисал яз й лагьай виш ийсан зурба математикрикай сад алайчӀаван мумкинвилерин теориядин бине эцигайбурукай сад топологияда геометрияда математикадин логикада классик механикада турбулент теорияда алгоритмрин четинвилерин теорияда малуматрин теорияда ва математикадин са кьадар маса хилера фундаментал нетижиаяр къачур андрей николаевич колмогоров ихьтин тариф ганай математика гьакъикъи дуьньядин генгвилин формаярни кьадаррин гекъигунар чирзавай илим я алайчӀаван тарифни къалурун алайчӀаван теоретик михьи математика математикадин структуррикай ччара ччара системринни процессрин математикадин инвариантрикай илим я числояр натурал числояр целые числа рационал числояр гьакъикъи числояр комплекс числояр гиперкомплекс числояр кватернионар октонионар седенионар гипергьакъикъи числояр сюрреал числояр адик числояр математикадин константаяр названия чисел эхиравачирвал базаяр гзафвилерин теория абстракт алгебра керетрин теория алгебрадин структураяр алгебрадин геометрия числойрин теория топология царцин алгебра универсал алгебра категорийрин теория галай галайвилерин теория геометрия тригонометрия алгебрадин геометрия топология дифференциал геометрия дифференциал топология алгебрадин топология царцин алгебра фракталар комбинаторика гзафвилерин теория решткайрин теория математикадин логика гьисабун жедайвилин теория криптография функционал системайрин теория графрин теория алгоритмрин теория логикадин гьисабар гра дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр хуьр ахцегь райондин кефер пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал самур циргъинин кьиблепатан хушал ала виш йисан сифте кьилерай йисал кьван хуьр ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай ахцегьпара хуьрерин жемиятдик квай йисуз хуьр урусат империядин гъилик акатнай грар дагъустан вилаятдин самур округдин ахцегьпара наибвалдиз талукь тир йисуз ахцегь патахъай хьайи женгера имам шамилан кьушунри элкъуьрна кьунвай ахцегь къеледа авай урусрин гарнизон кьиникай хкудун паталай кьурагьрай куьмекдиз къвезвай генерал аргутинскийдин кьушунрин вилик экъечӀнай гра хуьруьн сувавийри ягъунра вахт ялун патахъай ахцегьриз тухузвай дуьз рехъ атӀанай ва генарал аргунтинскийдин кьушунриз кӀамун муькуь патай фин мажбур авунай йисуз гра цӀийиз арадал гъайи ахцегь райондик кутунвай тарихдин малуматриз килигна кьурагь райондин кимихуьре асулдай грар хуьряй тир агъакишияр тӀвар алай сихилди уьмуьр ийизвай алай чӀавуз хуьре вичин улу бубайрин хуьряй виридахъ галаз куьч жез кӀан тахьана амукьнавай бичӀе баде тӀвар алай са кьуьзуь къариди кьилди уьмуьр гьалзава лукар дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр лукар хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин кьибле пата дербент райондин кьибле пата гуьлгери вацун кьере мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав дербент шегьердилай км кьибле пата ала мукьвал алай хуьрер кумухъ къартас къазмаяр хуьруьн бине иниз дербентдай лук хзанар куьчарунин рекьелди кутунвай туьрк чалал кул лук лагьай чал я куллар гзафвилин форма я голландви сиягьатхъан ян стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи девлет авай ксари а лукар пулунихъ къачуна тухвана абуруз адавал азадвал пишкешзавай ада хьайи лукари чпиз ина мукьварал азадугъли хуьр арадал гъанвай туьрк чалал азад ада оглы хва лагьай чал я яни ада хва виш йисуз лукар хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин улусс магалдиз талукь тир азадугъли нюгди ва салик хуьрерихъ галаз лукар хуьруьнжемятдик акатзавай гелхен дагъустан республикадин кьурагь районда авай хуьр квардал хуьруьхъ галаз гелхен хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пата кьурагь вацун вини кьиле гуьлгери вацун кьере чка кьунвайди я хуьруьн къваларив пара иер ландшафт акваз жеда тӀулар гегьенш чӀурар вацӀарин дугунар тамар булахар чӀехи ахъа чкаяр гъулугъ кьачӀул ва кафир дере хьтин кьулу никӀер и тӀебиатдин няметрин вирида хуьр мадни иер ва вичел дикъет чӀугвадай ийизва гелхен са лезгистандин ваъ гьакӀни вири дагуъстандин виридалайни дегь ва гзаф девлет авай тарих авай хуьрерикай сад я им субутзавайди цӀуру иски ва цӀийи хуьрерин къваларив ва къене амукьнавай сурун къванер я хуьруьн цӀуру пад гелхен вацун чапла кьере авай кӀунтӀунин винелайтӀуз метр яргъи хьанвай дакӀарар галачир зурба къванерикай ибарат тир тӀем акакь тийир къеле хьиз я адан винел инсанри уьмуьр гьалзавай кӀвалер ава куьчедин кьве патайни кьве къатан варар авайди тир ва герек чӀавуз хуьр къачуз тежедай къеледиз элкъвезвай гелхен хуьр ирид гъвечӀи хуьрерикай арадал атанвайди я чфур туьхуьр никез келхен келе кьерегь зупа гелхен хуьруьн тӀвар ибарат кьве гафуникай гел кел ва хен яни гелар яшамиш жезвай чка гелар кавказдин албанияда яшамиш жезвай халкьарикай сад тир хуьруьн майдан майишатдин мулкарни кваз гектар я хуьре йисуз эцигнавай мискӀин авайди я гелхенвийри лай пара йисар авай шейх султан агьмадан зияратдив гзаф дамах ийзва хуьруьн къваларив археологри дегь заманадин къеледин амукьаяр дуьздал акъуднавай хуьруь вичи вич душманрикай хъсан хуьзвай хуьре чирвилер авай ксар алимар пара авай абурукай виридалайни тӀвар ван авайди султан шейх ахмад тир адаз са диндин чирвилерилай гъейри ада гьакӀни шиирарни кхьизвай илимдал алахънавай са шумуд чӀал чизвай сифтегьан чирвилер гелхенви аялри кьве медресейра къачузвай са вахтунда и хуьре гуржи эрмени ва цӀап миллетрин векилар секин хьанвай и кар тестикьарзавайди хуьре авай кьейибурун сурун къванер я абурун несилри чеб гелхенвияр яз гьисабзава ина кьвед пуд гьавадин сурарни ава кьейиди ацукьнавай гьалда кучуднавай сурарни гьалтзава мукьвал алай хуьрер сад садахъ гилиг хьана чӀехи хуьр арадал атайдилай кьулухъ эгьлийри вацӀун кьве патани чпиз кӀвалер эцигиз эгечӀнавай ина кьакьан суван хуьрера хьиз кӀвалер сад садан винел гурарар хьиз акъвазайла жедай чалпачух авач хуьре пуд куьче ава кьве вацӀун куьчеяр садни твех пата авай куьче виш йисан юкьвара гелхен хуьр азербайжандиз ва муьква азиядин муькуь уьлквейриз маларин гуьгъуьна физвай савдагарар йиф акъудиз ва ял ягъиз акъваззавай пекдин рекьин гъвечӀи хел хьтин савдавилин чӀехи пункт хьанвай гьеле виш йисуз гелхенра литература тарих медицина ва муькуь хьтин илимар вилик фенвай а береда виле аквадай гегьеншвал араб чалди къачунвай ина араб чӀалал кхьенвай сурун къванерал алай кхьинар пара кьадарда амукьнава дагъустандин къеце пата диндин чивилер къачунвай къараярин магьамад мусса мулла ибрагьим мулла абдулмутӀалиб габибуллагь гьажиабдуллаев али ибрагьим хьтин чӀехи арабист алимрин алахъунрин куьмекдалди хуьр кьибле дагъустандин диндинни культурадин асул метлеб авай юкьваз элкъвенвай и карда кьетӀен чка са шумуд чӀалар чидай алим ва зари шейх султан ахмад гана кӀанда йисуз шакулидин хвайри шамай ва мугьамед устӀарри эцигнавай адан сурун гуьмбет гила ам гзаф рикӀ алаз сейлиз кьунвайбурун зиярат ийидай пӀир хьанва идахъ галаз санлай йисар къвез къвез и пӀир вичи хуьзвай са лезги чӀалалай гъейри гьакӀни араб фарс ва туьрк чӀаларал кхьей кьери чарарин документрин улубрин чкадин ва къеце патан алимри ва зайри гъилив кхьей кӀвалахрин тарихдинни этнографиядин чӀехи метлебдиз килигна мадни уникум тир чка жезва гьайиф й йисара и документра диндин тематика жагъурнавай авам ксари абур майдандиз акъудна са шумуд югъ сад садан гьуьгъуьна цӀай яна курнавай кулаквал терг авурдалай кьулухъ и чарарин лап бицӀи пай кьилдин ксарин гъиле гьатнавай нетижада виш йисарин гъал ва дегь заманайрихъ галаз алакъа квахьнавай дегь заманадилай инихъ гелхен хуьр гьусейн ибрагьим ва сираждин хьтин чпи чпиз кӀелна чирай духтуррин кьадардив тафават аваз тир гьеле йис идалай вилик хуьре начагъбур жуьреба жуьре азаррикай сагъарзавай ва сагъариз тежезвай начагъбур хуьрелай чара авуна тӀегъуьнрин вилик пад атӀудай чара авунвай азарханаяр авайди тир чирвилер сувавийри медресайра къачузвай хуьруьн эгьлийри кӀунтӀарал ва суварал къванцин гуларин шикилда туькӀуьрнавай ракьинин календардикай менфят къачузвай йисарин береяр цан цунин векьер ягъунин ва бегьер кӀватӀунин вахтар гьа ракьинин календардин куьмекдалди чирзавай хуьруьн тӀвар ашукь амрах ашукь раджаб ва ашукь гьусейн хьтин машгьур ашукьри акъуднавай ина армениядай ва азербайжандай къвезвай ашукьрин арада акъажунар кьиле тухузвай лезги халкьдин тӀвар ван авай мани хьанвай суваллай яр гьей манидин кирамвал ашукь гьусейназ талукь я къванцин ва кӀарасдин алимурад ва исак хвани дах устӀаррин гъилин кӀвалахар гила харусенятдин шедеврар я кьибле дагъустандин хуьрерин арада картуфар цуниз сифте кьил кутурбур гелхенвияр тир абуру гьакӀни кьибле дагъустандиз хас тушир техилдин магьсулар цазвай гъул атӀанвай мичӀи рангунин къуьлуьн кӀеви сорт маар мухдиз ухшар амма чӀехи тварар авай ва хъуьруьшар галачир техилдин са жуьре гьеле виш йисуз гелхенви рагьим цагурова сад садаз ягъиз набататрин цӀийи хъсан сортар ва гьайванрин цӀийи хъсан жинсер арадал гьунин кӀвалахдал алахънавай ада аязар ва чкадин гьавадин шартӀар эхиз жедай къуьлуьн цӀийи сортар арадал гъанвай гелхенвийрин улу бубайрин зегьметдалди гилан несилри менфят къачузвай виш гектарралди цан цадай ва дигидай никӀер арадал гъанвай хуьре девлетар авай хзанарни авайди тир ахьтинбуруз лай кьван кьил лапагар ел кьван карч алай чӀехи малар балкӀанар ва кьадар авачир чӀижер жедай хуьруьн виридалайни девлетар авай хзанар абасар гьажиабдулагьар серкерар абдулмутӀалибар тирди гьисабзавай хъуьтӀуьн ва гатун берейра хпер хуьн патал гьар агьвал авай хзандиз гьуьндуьгар авай вирини вири гелхенра кьван гьуьндуьгар авай гьакӀни ина далай пара ратар ва гьардай рекъверни хьрар авайди тир ибуру вири акӀ лагьай чӀал я хьи и бул няметрал ва агьвалрал гелхенвийри чпин зегьметралди агакьанавайди тир виш йисуз гелхен вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир усугъ укуз ва квадрал хуьрерихъ галаз усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай виш йисан сифте кьилера дагъустанда хьанвай тарихдин вакъиайра гелхенвийрини активдаказ иштирак ийизвай йисан революциядин вакъиайрихъ галаз алакъа авай кьасум гьарун ва къапул тӀварар алай ксар жандармар паталай кьуна гуьллейриз акъудна кьинай муькуьбур дагъустанда совет гьукум туниз чпин куьмек ганвайвиляй машгуьр хьанвай чпин улу бубайрин зегьметдин адетрал вафа авай гелхенвийри йисуз кьурагь вацун агъа кьиле гелхенвияр ва усугъвияр электричестводив таъмин ийизвай колхоздин цин электростанция эцигнавай йисуз кирован тӀварунихъ галай колхоздин тӀвар гелхендин совхоздиз цӀийикӀа туьхкӀуьрнавай хуьруьн виридалайни виле аквадай чкадал ватандин чехи дяведа чан эцигнавай сахуьруьнвияр рикӀел хкидай обелиск акъвазнава фронтдиз кас рекье гьатнай абурукай даз кӀвализ хтун кьисмет хьаначир фронтдиз тефенвайтӀани бязибуру хуьре яз гъиляй къвезвай куьмекар гузвай гьакӀ рамазанов осман ва абдулмутӀалибов хидирнеби эгьлийри хуьнуьхин фондуниз манат ибрагимов нурмагомеда манат ракъурнавай хуьре гуьгъуьнин сихилар ава керимар къапулар кьуйинар музулар фекьияр мурадар кьунацар пирер гузварар серкерар яхулар гелхенвияр лезги чалан гелхен рахунив рахазва хуьре хуьруьн администрациядин дарамат алакъайрин идара клуб колхоз кьулан мектеб интернат фельдшервилинниакушервилин идара малдарвилин ферма кардик ква кьибле дагъустандин хуьрерин арада картуфар цаз виридалайни фад гелхенвийри эгечӀнай ина салдинни багъдин майишатар цазва лежбервилелай гъейри ина карч алай чӀехи малар ва лапагар хуьдай кар вилик фенвай анжах эхиримжи вахтара маларин ва хперин кьадар гзаф тӀимил хьун малум жезва хуьре йисуз эцигнавай мискӀин ава адалай гъейри гелхенда вири дагъустандиз машгьур тир султан шейх агьмадан пӀир ава кьисадив кьурвал ам шакулидин веледар тир сумай ва мугьамед устӀарри йисуз эцигайди я пӀирел кьве сур ава абурукай сада шейх вич кучуднава и пӀир кьибле дагъустандин халкьари зиярат ийизвай чка я са бязибуру лугьузва хьи пӀирди гелхен хуьр кьурагьвиликай хуьзва ва суралай къачур накьвади инсандин беденда тӀалар авай чка сагъар хъийизва дегь заманайра хьиз гелхен хуьр гилани алимрин кьегьал рухвайрин зегьметдал рикӀ алай ксарин макан я гелхенвияр жуьреба жуьре хилера кӀвалахзава ингье тӀвар ван авай гелхенвийрин тӀварар гьасанов рамазан сад лагьай муалим сад лагьай кас кьилин образование къачур дяведин участник кавалер ордена славы ахцегьрин гьамамар ахцегьа авай кудай дарман ятарин сагъвилин комплекс ахцегьрин кудай дарман ятарикай дегь чаварилай инихъ менфят къачузва лагьай виш йиса абурукай чапхунчи сасанидрин персеризни хабар хьана дербентдин нарын къала эцигай ануширванан эмирдалди адан тахай стха бязи чешмейралди хтул шагь бани фарс агьалийрикай хзанни солдат галаз тӀуридиз ахцагь атана кӀелез хивел къванцин хвех тӀвар алай куьгьнеди къене туна шагьбани къеле ва алпан ахты чай вацӀун дереда тӀури шегьердивай километридин яргъа авай чими ятарин чешмейрал гьамамрин сифте бинеяр къванцикай чарх алаз туькӀуьрнавай ва экв аватун бугъ акъатун патал къава дакӀар авай чкаяр туькӀуьрна абур ишлемишунайни чкадин жемятдал харж эцигна лезгийри чпин чилелай чапхунчияр чукур хъувурдалай кьулухъ гьамамрикай мад азаддиз менфят къачуз девирар алатна пачагь николаян буйругъдалди и ятарин менфятлувал ахтармишна анал ахцегь къеледин гарнизондин солдатри чуьхуьнагар авун патал чарх алай цуру архитектурадин къайда хуьналди солдатрин офицеррин генералдин ва чкадин жемят патал вирибурун итимрин дишегьлийрин тӀварар алаз гьамамрин махсус дараматар эцигна советрин девирда абур хъсандиз туькӀуьр хъувуна районэгьлийринни мугьманрин къуллугъда эцигна малум тирвал анжах са вини гьамамрал са тӀимил агъа патал женийрин гьамамар ала чими ятарин чешме ала абурукай виридалайни кудайти тир чешмедин солдатрин гьамамдин яд дебит ийкъа агъзур литр чимивал градус химтуькӀуьрундал гьалтайла гьидросульфатно хлоридно гьидрокарбонатно натрийдин ва кьезилдаказ са жерге маса минераларни гугурд гьидроген квайбурук акатзава бязи чешмеяр сагъламвал мягькемарунилай алава хъунизни гьакьван ериавайбур и жигьетдай гьатта тӀвар ван авай ессентукидин пятигорскдин курортрин дарман ятариз ва къенепатан азарар сагъар хъийидай боржоми машук нарзан ятариз барабарбур я абуру рикӀин кпулдин хамунин хуквадинни ратарин чулав лекьинин нервийрин ва маса начагъвилер сагъар хъийизва район яшайишдинни экономикадин жигьетдай вилик тухун патал кьабулнавай республикадин программадин куьмекдалди ахцегьрин тӀвар ван авай гьамамар чна девирдин кӀан хьунрив кьурвал цӀийикӀа туькӀуьр хъийизва цин чешмеяр михьзава куьгьне гьамамар цӀийи кьилелай эхцигзава капиталдаказ ремонтзава мугьманханаяр гуьнгуьна твазва гьамамрин багъ гьакӀ вири территорияни къулайдаказ дуьзмишзава майдиз ахцегьрин гьамамрин душринни ваннайрин сифте дарамат кардик кутуниз вахкунин мярекат шадвилин гьалара кьиле фена нигерия федератив республика нигерия рагъакӀидай патан африкада авай гьукумат агьалидин кьадардиз килигна африкадин уьлквейрин арада садлагьай чкадал ала агьалидин кьадар млн кьван кас гьакъикъи гьисаб миллиондилайни гзаф хьун мумкин я са бязи малуматрив кьурвал нигерия й йисалди агьалийрин кьадардиз килигна дуьньядин виридалайни гзаф авай пуд уьлквейрин сиягьдиз аватда садхьанвай миллетрин тешкилатдин прогноздалди нигериядин агьалийрин кьадар й йисуз миллион жеда негириядин тамам тӀварар инглис чӀал игбо чӀал йоруба чӀал гьауса чӀал фула чӀал нигерия федератив республика штатарни федерал кьилин шегьер акатзава цахур чӀал цахур цахна миз цахур халкьдин хайи чал нах дагъустан чаларин хзандин лезги чаларин группадик акатзава чал асул гьисабдалди дагъустандин рутул районда ва азербайжандин къах ва закатала районра гегьенш я урусатда цахур чӀалал рахазвайбурун кьадар кас я йис чӀал пуд нугъатриз пай жезва цахур сувагел гелмец курдул ва сапунчи нугъатар литературадин цахур чал гьеле арадал атанвач цахур чӀалал дагъустанда нур жемиятдинни политикадин газет акъатзава цахур чал дагъустандин рутул райондин хуьре ва азербайжандин закатала ва къах районрин хуьрера гегьенш я азербайжан республикади тухузвай бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада кьибле пата цахур чал терг хьунин кичевилик ква мектебра цахур чалал тарсар гудай ихтияр авач аялриз дидед чал тарсуна азербайжан чални литература чирзава сергьятдин постара ахъай тавуна дагъустандай цахур чалал газетар хкидай ихтиярар гузвач пара кьадарда цахур хуьрер эгьлияр сад садахъ галаз рахуна азербайжан чалаз элячна ассимиляция хьана азербайжан хуьрериз элкъвена терг хьана мес илису сарыбаш ва мсб гилан цахур чала пуд асул нугъатар ава цахур сувагел гелмец курдул ва сапунчи нугъатар системадинни структурадин кьетенвилерай гелмец курдул нугъат рутул къириц ва будугъ чалариз гзаф мукьва я цахур чалан нугъатар урусатда кардик квай цахур алфавит порту лат португалияда лиссабондилай къулухъ чӀехивиляй кьведлагьай шегьер са тӀвар алай округдин юкь чӀехи порту шегьер агломерициядин юкь я агьалидин къадар агъз кас муництипалитет чӀехи порту агломерациядин агьали млн кас шегьер ва муниципалитет уьлкведин экономикадинни статистикадин кефер региондик ва чӀехи порту агъарегиондик акатзава алатай чӀавуз португалиядин дору литорал провинциядиз талукь тир португалиядин кьилин лиссабон шегьердилай км яргъал чка кьунва порту шегьердин тарихдин юкь дору вацӀун эрчӀи пата вацӀ атлантик океандиз авахьзавай чкадилай са шумуд км яргъала чка куьнва шегердин юкь юнеско паталай вири дуьньядин культурадин эменни яз малумарнай муниципалитет кефер патай матозиньюш рагъэкъечӀдай патай гондомар кьибле патай вила нова де гайа районрихъ галаз сергьятра ава ва рагъакӀидай патай атлантик океандин ятари кьунва чӀехи порту шегьер агломерициядиз талукь тир районар цийи макьар дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр цийи макьарин хуьруьнсоветдин административ юкь хуьр стал сулейман райондин рагъэкъечдай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км кефердинни рагъэкъечдай пата къавкъаз федерал трассадал ала цийи макьар хуьрелай анихъ ростов баку рекьин мукьув цуру сурун виней алай кунтарин ник километрдиз экя хьанва кухмазкунт твар алай кунтарикай сада чирна жагъурунин квалахар кьиле тухунин нетижада метр дегьневал авай гурар авай чилин каник квай гуьтуь яргъи дегьлиз дуьздал акъуднай кучудуникай инсандин са шумуд карабар амукьнай рехи ва яру гетеяр кур ракьун чукул ва ч э виш йисан хтар жагъанвай хуьруьн къваларив археологиядин имарат тир мамраш твар алай вилик инсанар яшамиш жезвай чка ава ана хъенчин амукьаяр чахмахд къванцин кусар тупунин калуб алай твар регъведай алат къванцин хайи кусар дуьздал акъуднай алай чавуз хуьруьн майишатар гваз кьван кас итим паб яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр сунни мусурманар я ийсан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр кас туькуьрзавай ичин дагъустан республикадин стал сулейман районда авай цмуррин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кеферни рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал ала мукьвал алай хуьр цнал виш йисуз ичин хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьре наибвалдиз талукь тир алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим паб майишатдик гьукуматдин налог эцигнай ва гьар йисуз и майишатри гьукуматдиз рубль вугузвай вири санал рубль хзан налогрикай ада тир гачалхуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай цмуррин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин юкьван пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км рагъакидай пата чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер бигер цмур хуьруьнэгьлияр малдарвилив хуьруьн майишатдин крарив бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай виш йисуз гачалхуьр хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир ивигар ва цмур хуьрерихъ галаз цмуррин хуьруьнжемятдик квай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир цмур дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр цмуррин хуьруьнсоветдин администрациядин юкь аквадай гьалда хуьруьн твар туьрк чалан чумур лезги чалал ругъ яни цацар алай чилин валар мана гузвай гафуникай арадал атанвайди мумкин я вилик хуьр гьар патай анжах ругъарин валари элкъвена кьунвай хуьр стал сулейман райондин рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай рагъакидай патахъ км яргъал цмур вацун дугунда чка кьунвайди я республикадин кьилин шегьер магьачкъаладилай кьибле патахъ км яргъал ала цмур вацун дугун райондин виридалай иер чкайрикай сад я хуьруьн къваларив тамар сувар багъар вацар ва булахар ава гьа и хуьре вири уьлкведиз твар акъатнай рычал яд цин чешме авайди я цмуррилай м кеферни рагъакидай пата рычал вацун къерех сад садалай вине авай айванар хьиз кьантар кьантар хьана фенвай чкадин алгъай гуьнеда сифте ракьун девирдиз талукь тир х м алцумар алай цуру заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава хуьрелай м кеферни рагъакидай пата рычал вацун эрчи пата цин электорстанциядин эцигунин квалахар кьиле тухудайла чехи зиянар галукьай къене кул патахъ элкъвенай скелетар авай накьвадин кучудунар авай дегь чаван сур ава и имаратдай дуьздал акъудай затарин арада хъенчин гетеяр къапар ва гьабрук са куф галай квар авай сур скифринни алпандин девирдиз талукь я сурарин къванерал ва бязи квалерин цларар алай кхьинри шагьидвалзавайвал цмур хуьр йис идалай вилик арадал атанвайди я адан бине чкар хъалхъамар чуру салар хьтин са шумуд гъвечи хуьрерин эгьлийри кутунвайди я эгьлияр са шумуд сихилрикай ибарат тир бажияр агъасияр нуьквер кьавалар тарашар хуьр рекьин кьвечхелда чка кьунвайвиляй табасаранрин агъулрин даргийрин яхулрин хуьрерай кьасумхуьруьн базардиз рекье гьатайбур инлайтуз физвай ина йиф акъудна пакам кьиляй чпин рехъ давамарзавай цмурвийрин асул крар лежбервал ва малдарвал тир гьакни сувавияр нафтадин кеспийра квалахиз азербайжандиз физвай виш йисуз цмур хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьре наибвалдиз талукь тир гачалхуьр ва ивигар хуьрерихъ галаз цмуррин хуьруьнжемятдик квай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир хуьре минерал рычал яд гьасилзавай завод кардик ква цмур хуьр вичин чирвилерив кеви жафадалди ва зегьметдал рик хьунивди зурба агалкьунрив агакьнай талант авай рухвайрив машгьур я корей чӀал корейвийрин хайи чӀал корей зуростровдин кхдр ва республика корея гьукуматрин официал чал гьакӀни тӀимилдай китайда японияда асшда урусатда ва юкьван азиядин уьлквейра гегьенш я рахазвайбурун вири санлай къадар млн кас гиман яз алтай чӀалариз талукь я сифте яз и фикир патахъай г рамстедтди делилар гъанвай корей зуростровдин дегь чӀаван пэкче силла ва когур гьукуматрин чаларин арада ухшарвал авайтӀани и пуд чӀаларин гилан корей чӀалаз талукьвал гилани шак ваз я лингвистрин садбуру когур чӀал гилан япон чӀалаз мукьвавал успатарзава маса лингвистрини гилан корей чӀал дегь силла чӀалдикай арадал атанвайди гьисабзава китай чалай къачур гафар лап пара ава эхиримжи вахтара кьибле корей чалаз къвез къвез мадни пара ингилис чалан гафар акъатзава корей гьисабунин тегьер япондин хьиз я куба официал тӀвар республика куба официалтушир тӀвар йисалай адавилин остров кариб гьуьлуьн кефер пата авай островдин гьукумат уьлкведин майданди чӀехи антил островриз талукь тир куба остров хувентуд островар ва пара кьван маса гъвечӀи островар кьунва кефер америкадикай куба кефер патай флорид проливдив ва кьибле патай юкатан проливдив атӀанва уьлкве йисалай оондин член я виридалай чӀехи ва кьилин шегьер гьавана я куба кефер юкьван ва кьибле америкаяр ккӀанвай чкада ава ва вест индияда виридалай чӀехи куба остров хувентуд островар ва кьван маса гъвечӀи чӀехи антил островриз талукь тир островар кьунва цин къерехда авай чкайриз къулай бухтаяр ва пара кьван дерин заливар хас я остров рифри ва кораллри элкъвена кьунва кубадин ччилерин майдан км кьибле патай куба кариб гьуьлуьн ятари кеферни рагъакӀидай патай мексика заливдин ятари ва кеферни рагъэкъечӀдай патай атлантик океандин ятари чуьхуьзва кубадилай америкадал кьван яргъавал флорид проливдин виридалай гуьтӀуь чкадай км гаити островдал кьван гарун проливдай км ямайка островдал кьван колон проливдай км мексикадал кьван юкатан проливдай км я кубадин рельефдин чӀехи пай кьулувал тукӀуьрзава кьакьан чкар ва сувар уьлкведин пай кьазва ина суван пуд асул системаяр рагъакӀидай пата кордильера де гуанигуанико юкьван пата эскамбрай ва рагъэкъечӀдай пата сиерра маэстра системаяр я виридалай кьакьан суван массив кьиблединни рагъэкечӀдай цин къерехдайтӀуз км диз яргъи хьанвай сиерра маэстра я адан лап кьакьан кӀукӀ туркино кӀукӀ я м островдин рагъакӀидай пата авай гуьрчег сувар иердаказ гудунва ва инсанар ана яшамиш кьеридиз ацукьзава кубадин гьар сана карст гегьенш я гьавиляй ина пара кьадарда чӀехи кьветӀар ава гьакӀ кубадин рагъакӀидай пата санто томас кьветӀдин система ава ччилин кӀаник и кьветӀ пара кьван галереярриз гегьенш жезва и галереяррин вири санал яргъивал км я фад фад ина моготес тӀвар авай чкайризни гьалтиз жеда моготес карстдин тропик форма я кьакьан саки тик гуьне ва кьулувилин кӀукӀ авай раг я инсанри чпиз яшамиш жез ацукьиз са тӀимил кӀунтӀар авай кьулувалар виридалай пара хкягъзава цин къерехар ина аскӀан гагь уьленар авай ва манграрин къалин вал кусар экъечӀзавай чкаяр я фад фад са шумуд километрриз яргъи жезвай къумадин пляжар ава абурукай тӀвар ван авай пляж икакос островда авай варадеро курорт я никель гьасилунин крара куба дуьньяда кӀвенкӀве аваз физва запасрив лагьай гьасилунин крара лагьай чкада пара кьадарда хромдин марганецдин ракь ва цур квай мяденрин асбестдин къванцин къелин ва фосфоритрин запасар ава цӀивинрин мяденар авайди туш уьлкведин рагъакӀидай пата нафтӀадинни газдин мяденар жагъурнавай бязи малуматрикай кубада нафтӀадин запасар млрд баррельдилай пара я амма гьаваннади и цифраяр млрд кьван хкажзава газдин запасарни млн куб м кубадин климат тропик ва пассат гарар авайди я ина йисан юкьван температура туькӀуьрзава видалай къайи январь вацран юкьван температура я виридалай чими августдин къереха авай ятарин температура хъуьтӀуьз гатуз кьван агакьзава асул гьисабдалди юргъарин тегьерда къвазвай къваларин йисан юкьван къадар мм я амма пара вахтара кьурагь йисарни жезва кубада климатдин кьве бере тафават аваз аквазва марфарин бере май сентябрь ва кьурагь бере октябрь апрель кубадин климатдин кьетӀенвал йисан къене масакӀа тежезвай адетдин вини дережадин ламувал я вини дережадин ламувал ва чимивал инсанрин сагъвалдиз виже текъвердаказ таъсирзава амма цин къерехра авай чкайра гьуьлуь гьавадин зегьемвал тӀимиларзава ва нянин береда гьава серинарзава кубадик гатунни зулун береда июнь ноябрьдин юкь арадал къвезвай тропик циклонар галукьзава циклонар гъвечи антил островра ва кариб гьуьлуьн рагъакӀидай пата сифте кьил къачуна ахпа флоридадал элячӀзава тайфунрихъ галаз арадал къвезвай бул юргъар ва лап къати гарар островдин агьалийриз ва майишатриз чӀехи зиянар галукьарзава кубадин вацӀар куьруь ва тӀимил ятар авайбур я ина авай вацӀарикай кефер патаз амайбур кьибле патаз кариб гуьлуьз авахьзава цин къерехда пара къадарда авай уьленрикай виридалани чӀехиди сапата уьлен я виридалай чӀехи вацӀ куба островдин рагъэкъечӀдай пата авай кауто вацӀ я яргъивал км вацӀари гзафни гзаф марфарикай менфят къачузва кубадин вирер гъвечӀи уьцӀуь ва уьцӀуь тушир цин гьуьлуьхъ галай вирер я куба островдин кефер патан цин къерехда лагуна де лече лагуна ава патаг гвай гуьлуьн селлерихъ галаз кӀаникай хкажзавай киждин хар харар вириз авахьайла лагуна нек хьиз лацу жезва цин гьамбарханайрикай чӀехиди саса я кубада авай накьвадин жуьредикай гарун эсердик тӀимил тӀимил чукӀанвай киреждин къванцикай арадал атанвайди я ин яру рангунин кӀеви накьвар вини дережадин мублагьвалдив тафават аваз я ва ина вири йиса кьиляй кьилиз плантацияррин набататат цазвайди я асулдай шекердин нац кубадин асул мублагъ районар кьибле пата гьаванадилай сьенфуэгосдал кьван камагуэй провинциядин рагъакӀидай пата гьакӀни сьерра де санкти спиритус суванни кариб гьуьлуьн арада авайди я яд гузвай ччилерин майдан км кубада дилай пара набататринни цьукверин жуьреяр экъечӀзавайди я идалайни гъейри кубадин флорадин векилрин эндэмикар я яни кьилди са кубадиз хас бур я ва дуьньядин маса чкайра авайди туш америкадин колонизация эгечӀайла къулухъ кубада авай тамарин майдан пара кьван тӀимил хьанва европавияр къведалди тамари уьлкведин саки зур пай кьазвай ахпа и лишан кьван агъуз хьана гила тамар кьилди са сувар ва уьленар авай районра амукьнава амма й йисарилай уьлкведин гьукуматдин алахъунрин нетижада ичӀиз амукьнавай ччилерин чӀехи пайда ттарар цанвай ва гьавиляй гила уьлкведин къудай са пай тамари кьунва тропик тамара пеш авахьдай ва гьамиша къацу тир ттарарикай ибарат я ина яру ттар гуяк ттар кампеш ттар ва цедрела кьулувалрин ва аскӀан гуьнейрин яру накьвара экъечӀзава рагъакӀидай пата авай пинар дель рио провинцияда куба островдин рагъэкъечӀдай пата ва хувентуд островда авай кьурагь районриз хас тир къванцин накьвара нарат ттарцин тамар гегьенш я гзаф кьериз гьалтзавай ва бязи малуматрикай дуьньяда млн йис кьван авай пальмадин ттарар пинар дель рио провинцияда экъечӀзава ина кьил гъидай набататар экъечӀзавай саваннаяр гьакӀни куьлуь пешерин валар кактусар ва агаваяр экъечӀзавай районар ава агъада авай цин къерехдин районра мангрри чка кьунвайди я нек хъвадай гьайванарин векилрикай ина кубадин такуахе гила саки терг хьанва сараралайбурукай хутияр ва кьаркъулуврин жуьре гъуьрчехъанвал ийидай ничхиррикай иниз масанай гъанвай ва хуьнвай миргер ава кубада нуькӀверин жуьре авайди я абурукай жуьре кьилди кубадиз хас я ва дуьньядин маса чкайра гьалтзвач ина фад фад гьатзавай нуькӀвер фламинго чулав нуьквер билбилар колибри тутунуькӀ ара гъвечӀи грифар кьилди кубадиз хас тир кубадин трогон нуькӀ рангунай кубадин пайдахдиз ухшар я лугьуз кубадин халкьдин нуькӀ яз гьисабзава рептилиярикай фад фад аллигаторар игуанар ва маса хуьрлуьнкӀар къураматдин хъалхъас хъипер кьил кьилиз галканвай хъалхъас къиб ва бисса крокодилар цалцампузаррин удав ва маса агъу квачир гъуьлягъар жуьре хъипер абурун арада кьеридиз гьалтзавай кубадин къиб ва яц къиб ятара виш жуьре гъедер авайди я са шумуд жуьре акулаяр цин къерех чкайра ва вацӀара америкадин ламантин авайди я карстдин кьветӀера авай вирера буьркьуь гъедер ва креветкаяр гьалтзава пахлаханхьтинбурукай кьураматдин краб ва дервиш пахлахан куба унитар гьукумат я йисал кьван остров провинциярриз ва са хувентуд островдиз административвилелди ччара жезвай йисан январьдилай гьавана провинция кьве артемиса ва маябеке провинциярриз ччара ийиз къетӀъ авуна гьавиляй провинцияррин къадар дал кьван хкаж хьана куба островда кубадин ракьун рехъ автомобил рекьерин чил маса уьлквейрихъ галаз гьуьлуьн ва цавун алакьа ава кубадин асул авиакомпаниядиз дуьньядин уьлкведа векивал ава кастро гьукумдик атай чӀавуз кубадин алакьа четин йикъа авай сссрди иниз суьрсетар ва телевидениедин алатар гуналди кубадин алакьа вилик тухуз пара кьван куьмек авуна кьенин кубада мобил алакьадин кьилди сад тир оператор кардик ква копания гьукуматдин контрольдик квай савдавилин марка алаз кӀвалахзава йисал кьван гьакӀан ватанэгьлийриз мобил алакьадин къуллугъдикай менфят къачуз къадагъа тир мобил алакьа кардик кутуз кьилди са ччара уьлкведай тир ксариз ва гьукуматдин чӀехи къуллугра авайбуруз ихтияр авай рауль кастроди и къадагъаяр пуч авурла къулухъ йисан апрельдилай компанияди гьакӀан ксариз вичин къуллугъар вугуз эгечӀнай кубавияр асулдай маса халкьар сад садахъ галаз акахьуналди арадал атанвай халкь я иниз испанжувар къведалди кубада сибонейрин аравак группадин индейциярин гуанаханабейрин ва гаитидай иниз куьч хьанвай индейциярин тайифаяр яшамиш жезвай амма испанрин клонизациядин нетижада индеецрин чӀехи пай телефнай испан колонистриз плантациярра кӀвалахиз пара кьван кӀвалахдай ксар герек хьайивиляй абуру юкьван африкадай лукӀар гъиз эгечӀнай лукӀар асул гьисабдалди йоруба ашанти эве конго тайифарикай тир йисан къене испанжуври иниз миллиондилай пара африкадин лукӀар гъанвай гила куба агаьалидин гьа лукӀарин несилар я гьа и себебдилай й йсалай й йисал кьван азиядай иниз дилай пара китайжувар гъанвай и чӀавалди гаванада чайна таун тӀвар алай китайжувар амукьзавай мягьле ава идалайни гъейри иниз юкатандай юкьван ва кьибле америкадай тӀимил къадарда индеец лукӀар гъизвай гьа бередани испаниядай иниз кас куьч хьанвай асул яз галисияр кастилар наваррар каталонар амма ина яшамиш жез вири амукьнач виш йисан эхирдилай иниз гьаити островдай ва луизианадай французрин чӀехи авахьун къвез эгечӀна бегьем чӀехи куьч жезвай ксарин авахьун иниз гьакӀни германиядай британиядай ва итадиядай тир мексикадай иниз пара кьван индейцияр кьуч хьанвай кубадиз куьч хьунин зурба къалабулухар садлагьай ва кьведлай дуьньядин дяверин чӀавуз эгечӀнай эвелимжи нубатда иниз пара къадарда чувудар катзавай кубадин этник туькӀуьрундикай авай малуматар сад садав кьазвач йисуз лацубуру вири агьалидин кьазвай йисан агьали сиягьдиз къачунрин официал малуматрикай кубадин агьали лацубур къумралар чӀулавбур китайжувар туькӀуьрзава британиядин газетдин малуматрикай латиноамерикадин уьлквейрин арада агьалидин кьадар агъуз жезвай уьлкве кьилди са куба я дин фикирдай идан асул себеб агъа дережадин аялар хунин кьадар я йисуз са папаз жезвай аялрин кьадар тир й йисуз и цифра кьван агъуз хьанвай гила са папаз аватзавай аялин кьадардин коэффициент я маса патахъай халкьдин сагъвал хуьн патал кардик квай система хъсан кӀвалахзавайвиляй уьлкведа кьуьзуьбурун къадар хкаж хьана гьа ивиляй йисуз уьлкведин тарихда садлагьай сефер йисалай жегьил ксарин кьадар йисалай чӀехи ксарин кьдардихъ галаз барабар хьанвай и вакъиади кубадин пенсиядин система хатавилик кутузва европажуврикай иниз садлагьай атанвайди колумб тир ам й йисуз островдин рагъэкъечӀдай пата эвичӀнай й йисуз диего веласкес де куэльярди островдин бинедин агьали муьтӀуьгъарна форт баракоа эцигна ва кубадин садлагьай испанжув губернатор хьана колонизация индейциярин кьиникьин шартӀуналди физвай вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз островдин агьали индейцияр тайно тир рим империя рим республикадин хтул дегь чӀавун гьукумат йис ч э в йис тамам чӀал латинди тир кьилин шегьер сифте рим тир ахпа константинополь август императорди туькӀуьр авурди я ромул императордин чӀавуз ам эхирки чӀур хьана гай юлий цезарь кьейила империядин кьиле октавиан августни рагъакӀидай пата марк антоний рагъэкъечӀдай пата хьана къвез къведайдивай марк антоний вичин цӀийм папаз мисридин паччагь клеопатрадиз яб гуз хьана гьадан чӀалахъ пара килигиз и кар руман сенатдизни октавиан августаз бегенмиш хьанач октавиана адаз дяве гана ам гьуьлуьн женгда гатана й йисуз гьакӀ хьана мисри рум империядик кутун провинциявилиз лагьай йисуз октавиана императордин титул кьабулна румдикай империя хьана къенепатан дявейрин эхир эциг авуна лагьана италиядани провинцийра авай ксари октавианаз гьуьрмет ийизавай адалай кьулухъ атай императорриз чпин къуват кӀиви ийиз кӀанзавай абуру мад халкьдин кӀватӀалар эверзавачир рум гьукуматдин вири агьлияр мажбур хьана императорриз гъуцариз хьти гьуьрмет гуз цӀийи гъуцариз монументарни храмар багъишзавай императоррин хайи йикъар вири халкьдин суварар хьиз тухузвай сад хьайитӀани и кардал рази тахьайтӀа ам рекьизавай рум тариххъан тацита кхьизавай виликра крар патал азаб гузвай гила гафар патал сифте вишйисан императоррикай виридалайни писдини яманди нерон тир нерона вич лап чӀехи алакьнар авай артист актрни шаир яз гьисабзавай ада кӀелзавай вичин шиирар театрра грекрин трагедийрин роляр кьилиз акъудзавай румажувар мажбур тир адан къугъунрал атуниз неронан мялим сенека тир й йиса рума пара еке цӀаяр хьана лап пара кӀвалер кана садбур шегьердай катна халкьдиз румак цӀай кутурди нерон тир хьти тир ихьтин гафарал цӀар чӀугвун патал ада вири тахсирар хашпересрик кутуна парабур абурукай а саягъ яман кьенвай гьа гьакӀан румажувариз абурун язух атана неронан девирдин эхирда адаз аксиниз къушунар хкаж хьана вичин лукӀраз ада вич йикь лагьана гьакӀа нерон кьена цӀийи диндик кьил кутурди иисус тир палестинадай адакай амукьнава пара кьисаяр адахъ галайбуру туькӀуьрнавай кьве агъзур йис кьулухъ шегьеррани хуьрера палестинада сириядани гъвечӀи азияда руман гъилик квай ксар акъатна чеб гъуцран хцин иисусан юлдашар я лугьудайбур абуру лугьузавай иисусан диде кесиб палестин шегьер назаретжув мария тирди траян императордин чар провинциядин префект плиний секунд гъвечӀидаз вуна лап дуьз карна зи секунд ваз хашпересрикай хьиз ван гайи ксарихъай ахтармиш авур виридаз сахьтин ихтияр ина эциг жедайди туш абурухъ къекъуьнни паргар кар туш эгера абурал арза кхьена абурун хиве а кар туртӀа абур катана кӀанда эгера ни хашпересвиликай вич хкуд авуна чи гъуцариз тӀалабнар авуртӀа абуруз рикӀ ахъайна кӀанда виликра абур ахтармишзавайтӀани иисусни адан юлдашар чувудар тиртӀани абурун дин къвез къведайдивай пара грекри сирийжуври коптри румажуври галларини амай халкьари кьабулзавай хашпересри лугьузвай гъуцран вилик вири сад хьтинбур я грекарни чувудар лукӀарни адабур итимарни папар гьар инанмишдайдивай гъуцран пачагьвилиз гьахь жедай эгера адан рикӀ хъуьтул ятӀани хъсан ксар ийиз хьайитӀа рум гьукуматди вич душманвилиз тухузвай хашпересрик абур къесизавай шегьеррай тӀваларал ягъазавай дусахриз твазвай рекьизвай хашпересиз мажбур хьана чинеба кӀватӀ жез сурарал тунвай кӀвалерани маса чкайра диоклетианан тетрархия пара чӀавуз яшамиш хьанач цезарривай пара вахтуна чеб августриз экъечӀдалди акъваз жезвачир гьелелиг диоклетиан амаз йисуз кьейи душманрин кьула женг эгечӀна британиядин легионри й йисуз цезарьвилиз кьабулнавай константина риман цларик вичин душман риман претореанри эхиримжи кьабулнавайди цезарь максенций хай гьа чӀавуз хашпересвал рима хкаж жез хьана константина хашпересриз рим империяда дамвал гана ахпа тамам динни авуна адакай й йисуз адрианопольдик рагъэкъечӀдай патан август лициний гатана константинан эхиримжи душман кьейила хашпересрин дин адан къуватдин даях хьана диоклетианан тетрархия кьуд префекурадал дегиш авуна константина вичин вилик гвай императордин административ масакӀавилерин эхир кутуна ахпа константина никей собор кӀватӀна хашпересвал кьабул авурла констанин риман император хьти гьакӀан мушрик тир чӀехи понтифексдилай пара хкаж хьана цӀийи империядиз цӀийи кьилин шегьерни герек атана ами константиноноль хьана босфордаллай византий тӀвар алай шегьердиз империядин юкьв тухвана адал тӀвар эцигна цийи рим лат ихьтин еке империя константинопольдай кьиле тухуз пара четин тир варваррин халкьар рейнни дунай вацӀарилай империядин сергьятар тир гьукуматдин къенез гьахьзаваз адан провинцияр къачузавай империя кьвенал пай авур са шумуд йис кьулухъ италиядал еке белаяр атана руман девлетар къачуз кӀанз германрин халкь готарин къавха алариха вичин къушунар румдал тухвана вири чилерал готар яшамиш жезвай дунайдин вилик гвай патарилай альпарин суваяр къведалди халкьди аларихан пад кьазвай лукӀарни лежберар адан къушунрик физвай къалурзавай рекьер тӀуьнар хуьзвай чкаяр кичӀевиляй катзавай румажувари чуьнуьхарзавай чпин гапурарни фуъар альприн вилик аларихан къушунариз румд къушунри рехъ атӀана гьакӀ ятӀани румажувар ана тӀимил авай чӀехи пай аник квай галларни германар тир империядин къушунар кьиле стилихона тухузвай вич ам германрин вандалар халкьдикай тир ада готар катана кьилди палканрин къушунар адавай хъхуьз хьана а чӀавуз рагъакӀидай пата император итимдин рикӀ авачир намус авачир гонорий тир готар гьалтнай вахтуниз ам италиядин кефер пата авай са къеледиз катна ацукьнай румда авай девлетлу гьуьрметлу ксари гонорий чпин чӀалахъ гъана хьи бес стилихон аларих хьиз германжув тирди рума къуват вичиз къачуз кӀандайди гьакӀ хьана стилихон ада кьена стилихонан юлдашар рум армияда авай германжув солдатар катаз эгечӀна и кардикай пара хъел хьана агъзур варвар легионер хъфена аларихан патал чеб румдал тухун патал стилихон кьейила аларихаз мад вижевий душманар хъхьанач ада рум элкъвена къушунрик кьуна са карни алакь тийидай гонорий мад румдай катна адан агьлияр туна готри шегьер тӀупӀалда туна адан порт кьуна тибр вацӀун эхирда авай гьакӀ хьана руман къене амай агьлияр фу амачиз хьана гишинвилини ничягьри рекьизавай инсанар румажувар аларихахъ галаз меслятар ийиз эгечӀна лугьузавай абуруз месала шегьерда пара ксар ама женг жедай хъвер ийиз алариха жаваб гана гьикьван пара векь аватӀа гьа саягъ регьетдаказ ам гуьз жеда румдивай гила мад варварар акъвазар жезвачир лагьай вишйисан юкьва шегьер мад къачунай и сеферда вандалри одоакр кьиле аваз шегьерда лап еке ичӀивилер туна абуру гила варваррин къавхайри кьилди са рагъакӀидай патан чилер кьиле тухузвачир абурун гъилик италияни атана лагьай йисуз са гермажув къавхади эхиримжи рум императордивай къуват гакъудна эхиримжи императордин тӀвар ромул тир шегьер вич эциг авур кас хьти яру пекни диадема императордин къуват къалурзавай зтӀар тир германжувари константинопольдиз ракъурна рагъакӀидай патан рум империядин уьмуьр куьтягь хьана ам мад яшамиш хьанач и хабар дегь дуьньядин тарихдин эхир яз гьисабзавайди я дегь рум пара халкьар авай гьукумат тир гьеч кьилди италияда латинрилай гьукуматдин кьилин миллет къецяй пара гъвечӀи халкьар авай галлар этрускар италикар грекарни амайбур рума вирида инанмишзавай чпин гъуцарихъ апполон нехирар хуьдайди ракъинин экв гудайди микитрин къав венера цуьквер авай багъларинни гатфарин гъуц кӀанивилин гъуц рум халкьдин къав марс дяведин гъуц юпитер гъуцарин дах цавун гъуц экуьнин нурун гъуц юнонадин гъуьл церера сатурнан руш ямишрин гъуц сатурн чилинни цанарин гъуц юнона папарин дидевилин хизандин къав марсан паб империяда хашпересвилини еке чка кьазвай й йисуз константин императорди хашпересриз чпин дин ахъайвилиз инанмиш ийидай ихтияр гана хашпересри гьар са велаятда чпин кьил хкягъзавай епископар рум шегьерда авай епископахъ виридалайни еке гьуьрмет хьана инанмишзавайбурун кьула ада вичиз папа лугьуз хьана грек чӀалал папа буба дах лагьай гаф я рум шегьердин сифте епископ иисусан юлдаш птр апостол хьана гьавиляй руман папайри чеб птран варисар яз гьисабзава рим цивилизациядин чӀехи даях адан армия тир гьадан куьмекдалди римдивай дегь чӀаван виридалайни еке империя эциг хьана риман армия са шумуд кьатӀарал пай хьанвай виридалайни еке кьатӀ легион тир са легиондин къене агъзур кас авай гьабурукай чӀехи пай кӀвачеллай солдатни сакӀус балкӀандаллай тарихда амукьнва легиондин тӀвар гьакӀ ятӀани са береда римдихъ кьилди легион авай республикадин девирда легиондин чӀехиди тир империяд чӀавуз легиондин чӀехиди легат тир армиядин къене низам тунилай къецяй ракьун низам хуьни рим армиядиз еке женгвални руьгь гузвай адан агъзур йисанилай пара хьайи девирдин къене гагь гагь чӀехибуру солдатар титегь авун патал ихьтин крар ийидай вишйис чи эрадилай вилик кьиникьрин канун кьабулнавай армиядикай чпин кьил гакъудзавайбуруз вегецийдин девирдиз кьиникьдикай суьрнеди ван гузвай гьукуматдин кьвевал квахь хьайила принципатдихъ галай сенатдин гьални дегиш хьана принципат уьмуьрлухъ авай сенатдин президентвал авай сенатдиз аксинвал авайтӀани сенатди кьазвай гьакӀ ятӀани риман сенат са маса затӀ жез эгечӀна вилик чӀавара ам риман лап чӀехи ксарин еке къуллугъарнавай кӀватӀал тир рима гьамиша писдаказ вичиз дуьз текъведай цӀийивилер кьабулзавай са сефер аппий клавдий сенаторди кьийн гана сифте латинжув сенатдиз гьахьдай вичин гъилелди рекьидай цезарьдин девирдиз цицеронни адан дустари галлиядай акъатай сенаторрал ягьантар ийизавай ахпа й вишйисуз риман сенатдик египетжув кераунос экечӀ авурла рима а кар дакӀан жедай кас мад амачир маса саягъ хьунни мумкин тушир провинцийжуврикай виридалайни девлетлубур къалаяр къачуз риман чӀехи ксарин бахчаярни кӀвалер къахчуз римдиз яшамиш жез хъфидай гьа кар паталди августан девирдиз италияда кӀвалер пара багьа хьанвай гьи цӀийи чӀехи ксари сенат ацӀуриз хьана атана вахтар сенатдиз вири провинцийрин умуд вири дуьньядин абур инсанрин туман абур лугьудай эхир сенат кьвенал пай хьана риманни константинопольдин сенатрал гьакӀ ятӀани а карди гьукуматдиз пара масакӀавилер гузвачир гьукуматдин къуват сенатдин гъиляй консисторийдик хъфенвай рум империядин культура республикад девирдин неве я гьадан кьакьан гьал яргъи хъувур вири империядин кьилни рикӀ рума къалурзавай амайбуруз фидай рехъ рум шегьерда авай пара театрар гимназияр тавернаяр гьамамр ротондаярни амай кӀвалер рум девирдин монументарни кӀвалер парабур исятдани амазма абурукай виридалайни тӀвар ван алайди колизей я рум империядин шегьеррин чӀехи паюнихъ форумар авай хъвадай яд шегьерриз акведукрай къвезвай са шумуд гьукуматри чеб рум империядин невеярвилиз гьисабзавай рагъекъечӀдай пата адан неве византий империя тир вишйисан юкьва византий император юстиниана рагъакӀидай рум империядин чилерин еке патар къачуна адан невейривай а чилер хуьз хьаначтӀани рагъакӀидай пата рум империя цкӀейила адан чилерал пара гъвечӀи гьукуматар туькӀуьр хьана й йисуз оттон чӀехиди иоанн папади пак тир рум империядин императордин титул гана а империя гьар гьукуматвилин жуьрейра жез й йисалди яшамиш хъхьана урус империя кьве франузрин империяни наполеонанни наполеонан осман империяди гьакӀни чеб дегь руман невеяр хьти гьисабзавай москвадин гьукуматда иван девирдиз акъатна теория москва пудлагьай рум чӀехи француз инкъилаб й виш йисуз франциядин сиясатдинни социал системайра хьайи зурба масакӀавилер нетижада цуру къайда терг хьана ва монархиядикай франция де юре гьукумат хьана девиз адавал барабарвални стхавал йисан чиледиз бастилия къачурла эгечӀнавайди я й вишйиса франция ацӀай монархия тир кьушунривайни гьукуматдин къуллугъчийривай даях кьазвай гьукуматда авай система туькӀуьрнавайди тир вишйисара хьайи къенепатан дявейрилай кьулухъ жемятдинни экономикад суалар хьана кӀандай саягъ вичин цӀарцӀе тун тувуна халкьдин гьалтунар гьукуматдивай эхиз хьайила халкьдиз пара регьетвилер ганвай политикавилин ихтийрар жемятдин чӀехи кӀеретӀривай гакъуд авурвили паччагьди абурухъ авай артух ихтийрар хуьзвай маса регьетвал лежберризни ганвай пара яргъи лежберрин дявеяр хьайи девирдиз вишйисар абуру чпиз ихтийрар гьукуматдивай къазанмиш авуна гьакӀ хьана авай налогрикай чӀехи пай абуруз гьукуматди тагудай ихтияр гана пудлагьай регьетвилер гьукуматди буржуадиз ганвай са шумуд агъзур куьлуь идараяр авай гьабурун иесийри буржуа дережа ибаратзавай гьакӀ хьанатӀани и четин процессри туькӀуьр авур системадивай франциядиз дуьзгуьн уьмуьр гуз жезвачир й вишйиса франция вичин къуьншийрихъай хкат ийиз эгечӀна сифтеди англиядихъай къвез къведайдивай виш йиса француз жемятдин кӀукӀва авай фикирар цӀуру куьгьне низам дегиш авуна кӀандайди гьукуматда пара еке коррупция авай налогар кӀватӀдай жуьре цӀуруди куьгьнеди тир пачагьдивай франция вилик тухуз жезвачир гьукумат алай чкадал пара чӀавуз амукьзавай католик диндин итимар бегарни буржуяр пачагьдин чӀалахъ мад жезвачир монтескйе руссони гьахьтин халкьдин алимар чирвилер авай ксар патал жемятдин фикирар дегиш жез эгечӀна виридан гъавурда акьаз хьана пачагь гьукуматдиз хийир квайди туширди эхирки людовике луи девирда мадни людовик девирда гьукуматдин политикадани экономикада масакӀавилер жез хьана цӀуру куьгьне низам чӀурдай пачагьдиз мукьвуг тир ксариз гьукуматдин халкьдин ассамблея квадар ийиз кӀанзвайди чир хьайила парижжувариз пара хъел атана вучиз лагьайтӀа абуру а ассамблеядихъ пара чпин мурадар ктӀунвай чиледиз йисан инсанар пачагьаз аксиниз къарагъна гьукуматдин кьушунарни халкь сад садал парижда гьалдар хьана камиль демулена вичин кӀерпӀедик къацу лентӀ ктӀуна халкьдиз ван гуз хьана гъиле тфенгар кьаз чиледиз парижда эвердай ван гузвай уькуьнихъ чиледиз ничягьбурун кӀвале халкьди кьуна артиллерий тфенг агъзур гьакӀан тфенгни гьабурук порох халкьдин хцаб тежедай кӀеретӀар садбуруг тфенгар кӀуькӀвер галай тӀвалар гвай масадбуруг кутӀваяр нажахар кӀашар гвай ацӀурна куьчеярни паруяр бастилиядик кканвай бастилия франциядин виридалайни чӀехи дусах тир ана гьакӀан ксар ацукьнавайбур тушир аниз твазвайбур гьукуматдиз пачагьдиз аксиниз тир ксар парижда авай кьушунрин чӀехибурал бине эцигзавачир версальдихъ галаз алакюа хкатнавай сятини садаз йикъан бастилияда авай артиллерияди халкь галай патахъ цӀай гана гьакӀ ятӀани халкьди къеле элкъвена кьунвай хъфиз кӀанзвачир уькуьнихъ кьунвай артиллерия абуру бастилиядиз аксиниз ишлемишиз кӀанзвай гарнизондин гъавурда акьуна халкьдиз аксиниз женг гун манасуз тирди гьавиляй сятини вадаз къеле халкьдиз хгана пачагь мажбур хьана халкьдин ассамблея кьабулиз къведай гьафтейра вири францияда халкь къарагъна чиледиз труа шегьердин халкь къарагъна чиледиз страсбургда чиледиз шербурда чиледиз руанда са пай шешьерра ксар къарагънавай ван гваз фу це йикь къачуз маса гудайбур къарагънавайбуру фу къачузвай шегьеррин ратушаяр ана авай документар кузвай ахпа шегьерра маса гьукуматдин идараяр ахъайна хкягъай тешкилтар муниципалитетар париж жегьердин мэр къуллугъ туькӀуьрна кьушунрин цӀийи кӀеретӀ авуна халкьдин гвардия къарагънавай лежберри бегерин къалаяр кузвай абурун чилер къачуз и крариз й йиса хьайи гана тӀвар чӀехи кичӀ людовик пачагьан паб австрий принцесса мария антуанэтта тир й йисан сентябрдиз парижда халкьдин конвент ахъай хьана гьа юкъуз ада монархия чӀурна францияда республика малумарна конвент пуд чкадал пай хьана члахъбур монтаньярар абурун чӀехиди дантон тир робеспьерни марат ильтибур жирондистар бриссоди тухузвай монархистар конвентда мад амачир конвентди дуван эгечӀна алуднавай пачагь людовикал й йисан январдиз людовик гильотинадал кьена ватандиз дегиш авурвилини къуват вмчиз къачур патал й йисан февралдин эхирда мартдин кьиле конвентди англиядизни нидерландриз дяве малумарна ахпа испаниядизни августдиз сен дени базиликада регьметрик квай француз пачагьрин кьацӀай руьгьдикай михьна октябрдиз мария антуанеттадал дуван эгечӀна адаз кьиникь гана жирондистар кьейила сифте суал робеспьеранни дантонан гьажетнар хьана якобинрин сабурлу пайдик квай са патахъай эберахъ галаз халис масакӀавилер герек я лугьудай маса патахъай й йиса сифте эбера ахпа адан юлдашар ахпа дантонни демулен дусахпа туна дуван авуна кьенвай и кьиникьрилай кьулухъ робеспьерахъ мад амачир аксиниз тир ксар манасуз террор дакӀан хьана конвентдин са пай колло д эрбуани баррас кьиле аваз й чиледиз термидорий кьих туькӀуьрна халкьдин гвардияди пад кьур робеспьерни адан са виш юлдаш кутоннт сен жюст кваз дусахда туна гильотинадал кьена куьру вахтунин къене карноди са шумуд армия туькӀуьрна абурук экечӀнайбур жемятдик квайни квачир виридалайни кьегьелвал квайни къуватлубурни иштегьар авайбур тир виридалайни кьакьандаказ алай кӀвалахар армияда нивай хьайитӀани къачуз жедай алакьунар авайтӀа пара тӀвар ван алай генералар акъатайди тир а чӀавуз гьакӀан солдатрин кьулай къвез къведайдиаая инкъилабдин армия директорияди маса чилер къачун патал ишлемишиз хьана и рекье директориядиз аквазвай мумкинвилер гьукуматда авай четинвилерилай халкьдин фикирар алудун патал мадни гатанвай гьукуматривайни халкьаривай пул къачудай рехъ италий армиядин кьиле директорияди жегьил генерал наполеон бонапарт эцигна йисара сардиния савоядилай гъил алудиз мажбур авуна ломбардия кьуна парма модена пападин велаят венецияни генуядилай пул къачуна гьадалайни гъейри пападин чилерин са пай ломбардиядик гахгана вичин ломбардиядин тӀвар цезальпийрин республикадал дегишарна австрияди дяве акъвазариз минетзавай австриядихъ галаз куьтягьарна бонапарта директориядиз лагьана англиядиз мисрида женг гана кӀандайди гьавиляй аниз француз кьушунрин кӀеретӀар ракъурна икӀ хьана инкъилабдин дявейрин девирдин эхирда франциядихъ бельгия рейн вацӀун рагъакӀидай патан къерех савойяни сакӀус италиядин чилер франциядихъ элкъвена авай адаз талукь тир республикаяр аялар гьа чӀавузни франциядиз аксиниз тир цӀийи коалиция туькӀуьр хьана адак экечӀнавайбур австрия урусат сардинияни туьркия тир павел императорди италиядиз суворов ракъурна суворова ана французвийрилай гъалиб къачуна йисан зулухъ вири италия французвийрива михьна европада жезвай крар чир хьайила бонапарт франциядиз кьулухъ фад хъфена брюмердиз ноябрдиз кьих къарагъарна вахтунин регьбервал туькӀуьрна алак квай пуд консул бонапарт роже дюкони сийес и кар чӀехи францу инкъилабдин чӀав атӀана яд гьидрогендин оксид экв аквадай жимивилин тегьерда авай ранггалачир гъвечӀи кьадарда ни авачир ва тӀям авачир нормал ва стандарт шартӀара химиядин веество химиядин формула н кӀеви гьалда авай циз мурк жив ва я къирав лугьуда газдин гьалда лагьайтӀа цин бугъ лугьуда ччилин ччинин тахминан цив кьунва океанар гуьлер вирер вацар муркар хъсан гзафполяр цурурдайди я тӀебиатдин шартӀара це гьамиша цӀранавай веествояр ава кьелер газар цин яшамишвал арадиз гъин ва хуьн патал рол чӀехи я ва гьакӀни чан алай организмрин химиядин туькӀуьр хьанвай тегьерда климатдинни гьавадин туькӀуьруна ччиле авай яд пуд асул гьалда жезва жими газдин ва кӀеви ва жуьреба жуьре кӀалубар къачуз жезва а кӀалубривай савахтунда сад садахъ галаз къуншивал ийиз жеда цин бугъни цава авай цифер гуьлуьн ядни айсбергар муркадин гьамбарарни ччилин ччина авай вацӀар ччилин яд квай къатар ци жуьреба жуьре тӀямар къачуна гзаф веествояр цӀуруриз жеда цин уьмуьрдин чешме хьиз важиблувиляй ам фад фад жуьреба жуьре принципралди ччара ччара типриз пайзава арадиз атун квайбурни кардиз кутун принципдалди формалдаказ цин са шумуд илимдин жигьетдай дуьз тир химиядиндин тӀварар авайди нормал атмосфер шартӀара яд жими гьалда жезва цин пуд агрегат гьал авайди я фазадин диаграммадин элемент пуд къатан точкаяр цин молекулада авай гьидрогендин изотопдин типдиз килигна гуьгъуьнлай авай цин жуьреяр ччар ийизва тӀебиатдин цин къене изотопологрин гьисабнавай молекуляр массаяр халкьаринарадин юкьван молекуляр масса ва юкьван молекуляр масса стандартрив кьадайвал кӀвалин температурада яд агъадихъ къалурнавайбурухъ галаз химиядин реакция арадал гъизва чими авурла ци химиядин реакция арадал гъизва катализатор алай чкадал ци химиядин реакция арадал гъизва волга урусатда авай вацӀ адан гъвечӀи пай дельтада авай къазакъстанда ава дуьньядин виридалайни яргъи вацӀарик квайди я гьакӀни ам европадин виридалайни яргъи вацӀ я вацӀун яргъивал км я адан яд кӀватӀ жезвай чилин гьяркьуьвал км я волгадал кьуд шегьер ала миллиондилай пара агьалияр авай агъа новгород казань самара волгоград волгади вичин кьил валдай кьакьанчилелай къачузва м авахь каспий гьуьлуьз ийизава адан сив океандин цӀарцӀалай метр агъухъ гала аватун метр я волга дуьньядин къенин авахьунин виридалайни яргъи вацӀ я океандиз авахь тийидай вацӀун бассейндин системадик агъзур авахьдай вацӀ ава вири агъзур км яргъивал авай волгади вичи авахьдай вацӀар кьабулзава чебни чаплабур эрчӀибурулай пара ятар авайди я камышин шегьердилай анихъ мад ахьтин еке авахьдай вацӀар авайди туш волгадин бассейнди урусатдин европадин патан кьазва гьакӀни валдайни кьуланурус кьакьанчилерилай рагъакӀизавай пата уралдал рагъакъатзавай пата жезва волгадин ятар кӀватӀ жезвай чкайрин чӀехи пай кьилелай казандал къведалди тамари кьазава кьулан пай самарани саратов шегьерралди там чуьлуьн зонада ава агъа пайни волгограддал къведалди чуьлуьн зонада ава гьадалай кьибле патахъ зуркьлумлух зонада яз гьамиша волга пуд паюнал пайзавайди я вини волга вацӀун кьилелай ока вацӀун сивелди кьулан волга ока вацӀ авахьдай чкадилай кама вацӀун сивел агъа волга кама авахьзавай чкадилай сивелди волга верхневолжски вирерай тӀуз акъатдай чкадал йисуз яд аватунин кьадардиз килигун патал банд верхневолжски бейшлот эцигнавай кьилелай эгечӀна волгадал алай сифте еке шегьер ржев я тверьни рыбинск шегьеррин арада волгадал иваньковски ядхуьнаг туькӀуьрнавай дубна шегьердин патаг плотинани гэс гваз яд кӀватӀзавай чилин гьяркьуьвилиз килигайла волга сакӀус еке я агъзур км акси я агъзур кв км ахпа гьа чилел волгади тӀимил вацӀар кӀватӀзава камадилай агъ вацӀ акси камадин яд авахьзавай кьван куб метр секунддиз волгадин кьилди волгадин бассейндин кьуланни кӀуькӀвен кьакьанвал тӀимил я камадиндилай вучиз лагьайтӀа камадин бассейндик урал суваяр ква ахпа камадин дегь дугун чӀехи я волгадиндилай кьудан периоддин сифте пата виридалайни чӀехи муркӀадин периоддиз волга гьелелиг авачир авайди кама тир вишерадихъ галаз сад хьана каспий гьуьлуьз авахьзавай къенин камадин бассейндин вине патан вацӀар виликра винихъ физавай вычегда вацӀуз муркӀар атайла гидрография дегиш хьана виликра вичин ятар дондиз гузавай вини волга камадиз авахьиз хьана агъа волга къени камадин дугунин давамарун жезва волгадин ваъ йугьан круифф амстердам барселона экъисай нидерландрин футболхъанни тренер нидерландрин аяксдинни барселонадин къугъвадайдини вердишардайди я вири вичин карьерадин къене ада матч къугъвана гол ягъна пудра къизилдин туп къачуна пудра къугъвадайди яз ва садра вердишардайди хьиз чемпионрин лига гъалибна гегьеншдаказ виш йисан квайни квай къугъвадайбурукай сад яз гьисбазавайди йохан кройфди къугъвадайвилени тренервиле кӀеретӀдиз авур лайихвилиз килигайвал йисан ибнедиз ам барселона фк дин гьуьрмет патал хкягънавай президент яз малумарна клубдин цӀийи президент сандро розелди вахтуналди яз ам гьа къуллугъдалай алудна вучиз лагьайтӀа клубдин къанунрин кӀватӀалда ахьтин къуллугъдикай кхьенвач ам тӀвар алай кӀвачел алукӀдайбур акъуддай брендин иесийрикай сад тир гьендрик йугьаннес круифф лагьай йисан лагьай навадиз амстердам шегьердин линнаустрат куьчедал алай дявединди тушир азарханада дидедиз хьана ам германуьс корнелис круиффдин ва адан паб петрунелла бернарда драйердин рухва тир вичин тӀвар ада дидедин бубадин гьуьрметдай къачуна адан буба диде йурдан райондай тир дяве акьалтӀайдалай кьулухъ абур тӀвар алай салан мейвайрин туьквенда яшамишизни кӀвалахиз авай тир аял тир чӀав йугьана шегьердин рагъэкъечӀдай пата авай бетундруп райондин аккерстрат куьчедал де мер стадиондин патав тухвана вичин чӀехи тахай стха гьеннидихъ галаз ам йугьанан дахдиз садлагьай паб гъуьле хьанвай гада я куьчедал пара футбол къугъвана ахпа абуру аяксдин жегьилрин кӀеретӀда санал къугъвана круифф нидерландрин футболдин ва виридан тотал тир футболдин чан алай шикил хьана и къайдада садлагьай сеферда къугъванвайбур лагьай йисаррин круиффдин аякс ва нидерландрин кӀеретӀ тир аяксдихъ галаз сад садан гуьгъуьна аваз пудра чемпионрин кубок ва муьжуьд сеферда нидерландрин чемпионат гъалибна лагьай йисуз ам барселонадиз хъфена ам гьа чӀаван рекорд тир трансфер тир гьадахъ агъ гана са йисалай ада дуьньядин чемпионатда миллетдин кӀеретӀ финалдиз акъудна амма гьа къугъуна абур германиядин кӀаник акатна къведай циклда круиффди нидерландвийриз хкягъунин дережа алудиз куьмек гана амма нидерландрин королвилин футболдин галкӀдихъ галаз финансрин месэлайрал меслят тахьана ада лап аргентинадин дуьньядин чемпионатдин вилик халкьарин арада авай карьера акъвазиз кьетӀъ авуна къугъвадайдан карьера акьалтӀайдалай кьулухъ адан тренервиле кӀвалахиз гатӀумна лагьай йисарин арада адан регьбервилик кваз каталуниядин барселонади кьудра испаниядин чемпионат европадин чемпионрин кубок ва кубокрин кубок гъалибна лагьай йисуз уефа дин йис тамам хьуниз килигна тухванвай хабар кьунин нетижайрив кьурвал ам нидерландрин яхцӀурни цӀуд йисан квайни квай къугъвадайди яз тестикьарна зун кӀили амачиз амукьна дуьнья чӀехи футболхъан амачиз амукьна зун адал гьейран тир ам кьетӀен къугъвадайди тир ам вири чӀаварин квайни квай къугъвадайди тир гарри линекер футбол къугъун иер хьун патал вири тарихда виридалайни пара авур кас амачиз амукьна джанни инфантино йугьан круифф къешенг къугъвдадайди тир дуьньядиз акур къугъвадайбурукай виридалайни чӀехибурукай сад тирди круифф элегант къугъунин лишан тир адан ашкъилувал тир фанриз чӀехи шадвал гъидай чешме тир ада вичин тӀвар футболдин тарихда гьамишалиг кхьена туна аякс барселона фейеноорд нидерландар аякс барселона эсперанто виридалайни гзаф рахазвайбурун кьадар авай тӀебии тушир чӀал и чӀал варшавави окулист лазарь людвиг маркович заменгоф патай ийсуз йсан кӀвалахдин нетижа яз арадиз гъанай эсперанто чӀалал садлагьай басма авур ктабдин тӀвар халкьаринарадин чал сифте гафни тамам тарсарган тир заменгофдин псевдоним эсперанто умудзавайди са куьруь вахтунда гьа чӀалан тӀвар хьанай эсперанто чӀалал рахазвай инсанриз эсперантистар гьакӀни эсперантофонар лугьуда алай чӀава жуьреба жуьре гьсабралди эсперанто чӀалал рахадайбурун инсанрин кбадар виш агъзурдалай са шумуд миллион кьван я алфавит эсперантодин арадиз гъана латин алфавитдал алфавитда гьарф ава гьабур мана ава ванциз вад ачух кьве пай ачух ни ачух тушир эсперанто гьар са савад авай инсандин вичин хайи чӀалакай кьвед лагьай чӀал хьиз яни халкьаринарадин чӀал яз арадиз гъанвайди я нейтрал ва чирун жигьетдай четинтушир тир чӀал кардик кутун дуьньядин чӀаларинарадин контактар мадни цӀийи дережадиз гъин мумкин я амма лагьана кӀанда хьи эсперанто чӀал тамам нейтрал чӀал туш вучиз лагьайтӀа адан дибда гзаф роман дувулар авайди я гьинд евпропадин тушир гафарни адахъ практикадин жигьетдай авайди туш людвиг заменгоф белостокда къенин польшадин территорияда гьа чӀавуз и чка урусатдин империядин са пай тир и шегьерда урусар белорусар полякар чувудар немцер яшамиш жедай ччар ччара миллетринвекилрин арада фад фад душманвал авай тир гъвечӀи чӀавалай заменгофди вири инсанриз абурун арада душманвални къайивал арадал хкудун патал сад тир умуми чӀал гуз кӀандай и идеядиз ада вичин вири уьмуьр серфна вичин проектдал ада цӀуд ийсалайни гзаф кӀвалахна ва й йисан июлдиз варшавада урус чӀалал международный язык предисловие и полный учебник тӀвар алай чӀехитушир брошюра арадиз атанай автордини д р эсперанто псевдонимдин къулухъ чуьнуьхнй гуьгъуьнлай чӀалан садвал хуьн цӀийи гафар тестикь авун ва гьужетавай суалар гьялун патал эсперантодин академия туькӀуьрнай й йисуз й дуьньядин эсперантодин конгресс кьиле фенай дезоксирибонуклеин цуруцӀ днц чан алай организмрин виликфинин ва чпин функцияр кьиле акъудунин генетик программа хуьдай несилдикай несилдиз тухудай ва реализация ийидай макромолекула эукариотрин клеткайра мисал яз гьайванар ва я набататар днц клеткадин хвехуьна хромосомрин къене авайди я ва гьакӀни са шумуд клеткадин органоидрин къене ава митохондрийрин ва пластидайрин прокариотик организмрин клеткайра бактерийрин ва архейрин днц гьалкъадин ва я цӀарцӀин молекула нуклеоид къенепатай клеткадин мембранадиз галкӀанава абуруз ва агъа эукариотриз мисал яз дрожжайрин плазмидаяр лугьудай чӀехитушир асул гьисабдалди гьалкъадин днц дин молекулаяр жезва идалай гъейри днц са ва я кьвецепдин молекулайривай днц къенеавай вирусрин геном арадиз гъиз жеда химиядин жигьетдай днц тикрар жезвай блокрикай нуклеотидрикай ибарат жезвай яргъи полимер молекула я гьар са нуклеотид азотдин дибдикай шекердикай дезоксирибозадикай ва фосфат кӀеретӀдикай ибарат я днц къене азотдин дибрин кьуд жуьре авайди я аденин гуанин тимин и цитозин санкт петербург йисан августдилай йисан январдал кьван петроград йисан январдилай йисан майдал кьван авайвал лагьайтӀа йисан сентябрдал кьван ленинград урусатдин федерациядин федерал метлеб авай шегьер кефердинни рагъакидайпатан федерал округдин ва ленинград вилаятдин административ юкь я адан бине петр чӀехида лагьай йисан лагьай тӀулдиз кутунва лагьай йисаррин арада урусатдин гьукуматдин кьилин шегьер тир шегьер урусатдин федерациядин кефердинни рагъакӀидай пата фин заливдин къерехдал ва нева вацӀун сивел мукь чка кьунвайди я санкт петербургда урусатдин федерациядин конституциядин суд урусатдин федерациядин президентдихъ галай гералдикадин шура ленинград вилаятдин властдин органар атгькӀ дин гьукуматрин парламентрин арада авай ассамблея авайди я гьакӀни шегьерда гьуьлуьн дяведин флотдин ва урусатдин яракьламишнавай къуватрин рагъакӀидайпатан дяведин округдин кьилин командование авайди я шегьер пуд инкъилабдин юкь тир лагьай йисаррин лагьай йисан февралдин буржуазиядинни демократиядин инкъилабдин ва лагьай йисан баскӀумдин социализмдин инкъилабдин агьалияр кас я миллион касдилай виниз халкь авай санкт петербург шегьер кефер патахъди виридалайни яргъал ала европада тамамдаказ мукь чка кьунвай шегьеррикай агьалийрин кьадардал гьалтайла санкт петербург пудлагьайди я гьакӀни ам агьалийрин сан гьисабдихъай виридалайни чӀехи меркез тушир шегьер я пара йисан санкт петербург вилик ракъурунин стратегиядин инновациядин сценарийдив кьурвал лагьай йисал кьван санкт петербургдин агьалийрин сан гьисаб млн кас хьана кӀанзавайди я шегьер санкт петербургдин шегьердин агломерациядин юкь я шегьердин майдан км лагьай йисан лагьай чиледиз москва гьяркьуь хьайидайлай кьулухъ чилин кьадардал гьалтайла санкт петербург уьлкведа кьведлагьайди я гьакӀни севастополь шегьер урусатдин федерациядихъ гилигдалди майдандал гьалтайла ам урусатдин федерациядин виридалайни гъвечӀи субъект тир санкт петербург урусатдин лап чӀехи метлеб авай экономикадин илимдинни медениятдин юкь чӀехи улакьдин тӀвал я санкт петербургдин тарихдин юкь ва адахъ галкӀанвай памятникрин комплексар юнеско дин виридуьньядин инсаниятдин ирсинин сиягьдик ква им уьлкведин виридалайни зурба туризмдин юкьваррикай сад тирди виридалайни чӀехи метлеб квай медениятдинни туризмдин объектар ибур я эрмитаж кунсткамера мариинский театр урусатдин миллетдин библиотека урус музей петропавловскдин къала пак исаакан собор невский проспект медениятдин ирсинин объектар хуьнин рекьяй месэла санкт петербургдин тарихдин юкь хуьнин ва вилик ракъурунин программа кьабулнава агьалийрин кьадар кас я санкт петербург агьалийрин сан гьисабдал гьалтайла урусатдин кьведлагьай ва европадин кьудлагьай шегьер гьакӀни агьалийрин кьадардал гьалтайла гьукаматдин меркерз тушир шегьеррикай кьведлагьайди я истанбулдилай кьулухъ санкт петербургдин шегьердин агломерациядин юкь я миллион касдилай виниз халкь авай санкт петербург шегьер кефер патахъди виридалайни яргъал ала шегьердин районрикай агьалийрин кьадардал гьалтайла виридалайни чӀехиди приморский район я агъзур кас лагьай йисуз петербургвийрин уьмуьрдин вил алай яргъивал итимриз йис ва папариз йис тир и къалурзавай лишанар лагьай йисан къалурзавай лишанрилай са йисал чӀехи я лагьай йисан гьалдиз килигна шегьерда млн агъзур кас яни вири агьалийрикай пенсионерар тир абурукай инвалидар гьа чӀавуз шегьерда йиса авай агъзур кас яшамишзавай тир гьакӀни далай виниз йиса авай агъзур кас ва лай виниз йиса авай кас яшамишзавай тир санкт петербургди урусатдин федерациядин кефердинни рагъакӀидай пата невадин агъачилин сергьятрин къене мукь чка кьунвайди я юкь авай мукьдин координатар нева вацӀун сивик ккӀанвай фин заливдин невадин къерех ва невадин делтадин пара кьадардин островар кьуна шегьер кефердинни рагъакӀидай патай кьиблединни рагъэкъечӀдай патаз километрдал яргъи хьанва гьуьлуьн дережадилай виниз шегьердин кьакьанвал ихьтинди я юкьван пад м кефердин пад м кьибле ва кьиблединни рагъакӀидай пад м я шегьердин сергьятрин къене авай виридалайни кьакьан мукь красное село шегьердин арада авай дудергофдин кьакьанвилер абурун максимум тир кьакьанвал метр я шегьердин территорияда кьакьанвилерни деринвилер гьисабдай системадин гургутӀ тир лишан ава ада са шумуд гьукуматдин нивелирдин чилериз сифте кьилин мукь яз къуллугъ ийизавайди я санкт петербургдин сятинин чул москвадин чав санкт петербургдинни агъашегьеррин къацу акӀурри цин чинихъ галаз шегьердин вири чилерикай кьунвайди я лагьай йисан малуматралди лагьай йисуз са шегьердин агьалидал акӀуррин м гьалтзавай тир къацу акӀуррин виридан кьадар агъзурдалай виниз га я гьа гьисабдик парк урук сквер булвар къацарив туькӀуьрнавай куьче квайди я шегьердин паркри гьар жуьредин ландшафтдин шартӀарин къене мукь кьунвайди я фин заливдин къерехдин агъадани вине авай террасайрал стрелнадин петергофдинни ломоносовдин паркар гьуьлуьн кьулувилел пушкин шегьердин паркар камрин кӀунтӀарал шуваловрин парк осинадин тамун капал асул гьисабдалди паркар гилалди чпин жинсинин ибарат хвенвай тӀебии тир тамаррикай ибарат я сосновка удельный парк дяведилай гуьгъуьнин йисарра кутур паркрикай чӀехи пай саки таран набататар авачир территорийриз чара авунвайди я гъалибвилин москвадин парк гъалибвилин гьуьлуьн къерехда авай парк шегьердин къерехда авай мукьарра алай чӀавалди кьибледин тайгадин агъазонадикай амукьнавай тамун битавар амазма юнтоловкадин тамун дача ржевдин тамун парк ухта вацӀун къерех ва таллиндин шоссе тирвал нева вацӀун ва москвадиз физвай ракьун рекьин арада авай тамун бицӀи островар санкт петербургда кьетӀендаказ хуьзвай тӀебиатдин территория ава гьукуматдин тӀебиатдин заказник юнтоловкадин гладишевкадин нева губадин кефердин къерех ва тӀебиатдин памятник дудергофдин кьакьанвилер комароводин къерех стрелнадин къерех сергиевка парк санкт петербург вилик ракъурунин кьилин пландалди шегьерда цӀийи заказник ва кьве цӀийи тӀебиатдин памятник туькӀуьрдайди я шегьерда гьукуматдинни кьилдин вини дережадин кӀелдай идарадин бине кьунвайди я гьа гьисабдик квай тӀвар ван авай идараяр ибур я санкт петербургдин гьукуматдин университет санкт петербургдин гьукуматдин архитектурадинни эцигунин университет академик и п павлован тварунихъ галай санкт петербургдин гьукаматдин медицинадин университет император александр дан петербургдин гьукуматдин алакъадин рекьерин университет санкт петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет профессор м а бонч бруевичан тварунихъ галай санкт петербургдин гьукуматдин телекоммуникацийрин университет санкт петербургдин гьукуматдин политехникадин университет санкт петербургдин гьукуматдин технологиядин институт техникадин университет санкт петербургдин гьукуматдин электротехникадин университет санкт петербургдин гьукуматдин экономикадин университет санкт петербургдин гьукуматдин суван институт санкт петербургдин миллетдин информациядин технологияр механикани оптика ахтармишдай университет а и герценан тварунихъ галай урусатдин гьукуматдин педагогикадин университет санкт петербургдин гьукуматдин тамун техникадин университет ва мсб шегьерда са шумуд дяведай кӀелдай идарайри кӀвалахзава а ф можайскийдин тварунихъ галай космосдин дяведин академия с м кирован тварунихъ галай дявединни медицинадин академия михаилан артиллериядин дяведин академия санкт петербургдин гьуьлуьн дяведин институт инженердинни техникадин дяведин университет санкт петербургдин вини дережадин радиоэлектроникадин дяведин училие ва мсб санкт петербург урусатдин виридалайни ири маарифдинни илимдин юкьваррикай сад я ина вири уьлкведин илимдин потенциалдикай ава им далай виниз илимдин тешкилат гьа гьисабдик уф дин илимдин академиядинни маса гьукуматдин академийрин тешкилат ква гьа тешкилатра агъзур илимдин кӀвалаххъанди кӀвалахзава гьабрук агъзур илимдин духтур ва агъзур илимдин кандидат квайди я илимдинни маарифдин хиле кӀвалах ийизвай инсанрин кьадардал гьалтайла санкт петербургди урусатдин федерацияда кьведлагьай мукь кьазва шегьердин виридан агьалийрин сан гьисабдив гекъигайла шегьерда далай виниз академиядин институтни маса илимдинни ахтармишдай идара пара илимдинни ахтармишдай институтар сад ийизвай урусатдин илимдин академиядин санкт петербургдин илимдин юкьва мукь кьунвайди я шегьердин кьибледин къерехда урусатдин илимдин академиядин кьилин пулководин астрономиядин обсерваторияди мукь кьунвайди я санкт петербургда конфессия ва диндин садхьун ава урус православиедин клисадан садхьун цуруправославиедин клисадин эрмени апостолик клисадин жемят католик клиса жемят инжилдинни луьтеран клиса садхьун мусурманрин садхьун буддизмдин садхьун чувудрин садхьун баптистрин садхьун иридлагьай йикъан адвентистрин клиса жемят яхцурни цудлагьай йикъан клиса садхьун багьайийрин жемят ва мсб диндин садхьунрин идарадикни ихтиярда ибадатдин дарамат ава гьа гьисабдик федерал метлеб авай объектар ква пак исаакдин клиса къазандин клиса пак сампсондин клиса смолний клиса петрдинни павелдин клиса пак николайдин гьуьлуьн клиса владимирский клиса софиядин клиса пак пудан клиса феодоровский клиса ивидаллай хуьдайдан клиса александр невскийдин лаврада авай пак пудан клиса православиедин монастирар александр невскийдин лавра иоандин папан клиса пак чан хтунин клиса гьуьлуьн къерехда авай пак сергиян клиса пак екатеринадин эрмени апостолдин клиса пак екатеринадин базилика пак антониян католик клиса пак петрдинни павелдин луьтеран клиса голландиядин реформатрин клиса санкт петербургдин шегьердин жуьмя мискин чӀехи хорал синагога буддистрин дацан ва мсб шегьерда урус православиедин клисадик акатзавай санкт петербургдин ибадатдин академияди ва санкт петербургдин ибадатдин семинарияди кӀвалахзава гьакӀни мария апостолрин хнубпачагь тӀвар алай католикрин вини дережадин ибадатдин семинарияди кӀвалахзава шегьерда пак тир александр невскийдин кронштадтви иоаннан петербургви ксениядин амукьаяр ава санкт петербургда я гьевескаррин я пешекарвилин спорт лап вилик фенвайди я шегьерда далай виниз мукь авай стадион спортдин зал спортдин дворец тӀебии тушир мурк авай кӀевнавай объект бассейн велотрек лижайрин база луьтквеяр гьалунин базани канал авайди я абурун арада петровский стадион юбилейный спортдин дворец муркӀадин дворец хъуьтӀуьн дворец петербургский спортдинни концертрин дворец сибур арена ска сирнавун патал тир бассейн ава йисалай гатӀумна крестовский островдин рагъакӀидай пата агъзур кас гьакьардай цӀийи футболдин стадион эцигзавайди я п ф лесгафтдин тварунихъ галай миллетдин гьукуматдин физикадин културадин спортдинни сагъвилин университет спортдин медениятдин чӀехи метлеб авай юкь язва шегьерда са шумуд тӀвар ван авай пешекарвилин клубри мукь кьунвайди я биология био уьмуьр чирвал илим уьмуьрдикай илим я чан алай тебиатдикай тебии илимрикай сад я и илимдин объектар чан алай махлукьатар ва абурун элкъвена къваларив гвайбурухъ сад садахъ галаз алакъа аваз кар авун я акарология анатомия альгология антропология бактериология биогеография биогеоценология биотехнология биоинформатика океандин биология виликфинин биология биометрия бионика биосемиотика биоспелеология биофизика биохимия ботаника биомеханика биоценология биоэнергетика бриология вирусология генетика геоботаника герпетология гидробиология гистология дендрология зоология зоопсихология иммунология ихтиология колеоптерология космосдин биология ксенобиология лепидоптерология лихенология микология микробиология мирмекология молекуляр биология морфология нейробиология палеонтология палинология паразитология радиобиология систематика систем биология синтетик биология спонгиология таксономия теоретик биология териология токсикология фенология физиология чӀехи нервдин кӀвалахдин физиология гьайванринни инсандин физиология набататрин физиология фитопатология цитология эволюциядин биология эмбриология эндокринология энтомология этология флорида англ исп цуьк ахъайзавай кьилин шегьер таллахасси тир асшдин кьиблединни рагъэкъечдай пата авай штат мексика заливдинни атлантик океандин арада авай сатварцин зуростровда чка кьунва кьибле патай флорида проливдин ятари кьунва ксарин кьадардай асшда кьуд лагьай чкада физва калифорния техас ва нью йоркдилай къулухъ ва майдандин чехивиляй кьанникьведлагьай чкада чехи шегьерар джэксонвилл виридалай чехиди майами тампа орландо асшдин алабама ва джорждия штатрихъ галаз сергьятарзва штатдин сергьятар вири зуростровдин яргъивилихъди физва гьакни адахъ кефер пата са тимил ччилер ва кьибле пата авай флорида кис островрин кватал акатзава зуростровдинни флорида кис островрин арада флорида пролив ава штат рагъакидай патай мексика заливдин кьибле патай флорид проливдин ва рагъэкъечдай патай атлантик океандин ятари кьунва штатдин виридалай кьакьан кук бриттон хилл кунт я адан кьакьанвал м ва вири штатрин кьакьан чкайрикай виридалай асканди я и кунт штатдин лап кефер пата ава ва флорид зуростровдиз талукь туш зуростровдин виридалай кьакьан кук шекердин кьил сув я штатдин майдандин чехи пай кьулувал я кьилди са кефер пад кунтар авай чкаяр я флоридадин климат вири штатда сад туш кефер пата муссон гарарин гьава вини я окибочи вирин мукьув субтропиквилинни ламу гьава ва кьибле пата океанвилин гьава майами шегьердин хъуьтуьл кьуьд хъутуьн береда ам курортдин асул зона ийизва кефер ва юкьван флоридадик йисан къене къвезвай ракьинин экведин сятер сят кьибле патаз сят штатдин кефер патан йисан юкьван температура с дилай кьибле патан с кьван кефер патан хъуьтуьн юкьван температура с дилай кьибле патан с кьван гатуз температура с дилай виниз кьеридиз физва флоридадин юкван ва кьибле патара гуьлуьн къезил гарарин себебдилай гад гьакьванни чими туш виридалай вини температура монтечиллодин мукьув гуьзетнай с виридалай агъа температура таллахассидин мукьвара хьанай с ина къваларин йисан кьадар штатрин арада виридалай пара я фад фад иниз тропик турфанарни къукърумар къвезва и штат цайлапандин ягъунрин кьадардай рекордар ягъазва къукърум галаз гьакни хар ва торнадо жезва флоридадин кьибле пата авай ва саки гуьлуьн дережада авай шегьерриз цин ацурунри чехи зиянар гузва жив жуьреда къвалар кибле пата гьеле садрани хьанвайди туш кьилди са кефер пата кьеридиз къвазва куьруь вахтунин живер гуьзетнай адалайни артух и живер гьар йисуз къвазвайди туш гадни зул турфанрин бере я йисалай йисал кьван флоридадайтуз турфан алатнай абурукай лагьай категориядиз талукь тир гилан чаван гьихьтин гьава жедата виликамаз лугьунин тегьерар турфандикай галукьзавай чукурунрин кьадар пара кьван агъуз ийиз куьмекзава амма адахъни бафа авач ва риск алай вакъияяр тимил хьанвач гьак йисан августдиз флоридадин киблединни рагъэкъечдай патайтуз алатнай эндрю твар эцигнай турфандин нетижада дилай пара кас кьенвай пулунин жигьетдай галукьнавай зиян миллиард доллар тир гьа турфан чавуз майами шегьердин патаг гвай хомстел шегьердин дараматрин чукунар галукьнавай адетдалди марфарин бере флоридада июлдин эхирда эгечна ноябрьдин сифте кьилерал кьван давамзава мадни фад фад флоридадиз турфанар сентябрь вацра къвезва флоридадин гьава пара метлеб ва къимет авай тебиятдин ресурс я гьа и климатди гьар йисуз иниз чимивал ва гьарчавуз кьацуз амукьзавай пальма ттарар канзавай миллионралди туристар чугзава амма мадни пара туристар флоридадиз хъуьтуьз къвезва вучиз лагьайта хъуьтуьн флорида кефер америка континентда виридалай чими чка я январьдин юкьван температура я флоридадин майданда сад садахъай аквадай гьалда тафават авай набататрин са шумуд зона ава субтропик ахъа тамарин зона маса зонайрикай гзав цуькверин жуьрейрикай гьакни орхидей цуькверин чехи жуьреба жуьрейрикай ина дилай пара жуьре ава тафават аваз я валарин тамарин зона асулдай куьруь къумадин наратт тарарикай ибарат я гьа и зонада мадни пальметто мериленддин мегъуьн ттар ва чулав мегъуьн ттар экъечзава уьленрин зона ибурун арада эвергдейдс хьтин чехи уьленар ава гьакни уьцуь уьленрин гъвечи зонаяр тамарин зона ина чехи пайда кеви жинсинин тарар виниз я гьакни цацар хьтин пешер алай тарар уьленрин наратт тар наратт тарцин маса жуьреяр мегъуьн тарцин ва шумал тарцин жуьреяр ава асулдай и тамар флоридадин кефер патара чка кьунва юкьван флоридада саваннрин зона ава гьина кагьу латук ва америкадин лотос хьтин набататар экъечзава лелев африкада азияда ва кьиблединни рагъэкъечӀдай европада гьалтзавай кицерин хзандиз талукь тир пуд ва я кьуд жуьредиз ганвай умуми тӀвар кефер америкада авай койотдинни лелевдин яшамиш жезвай майдандин экологиядин гьал сад я чӀехи тушир юкьван алцумрин лешер ва амукьаяр недай як недай гьайван адан яргъи кӀвачер ва акӀажай кӀирер некхъвадай гъвечӀи гьайванрал нуькӀверал ва рептилиярал гъуьрч ийиз кутугзава км сятда йигинвилелди катун яргъал вахтуна хуьз жезва йифен хурушумра мадни актив я лелевриз моногамия хас я яни эркек лелевриз са диши лелевдилай пара тахьунин къайда абуру чпин майданар кьетӀьивилелди хуьзва чарабур чукӀурза ва чилер чухьвадив ва нежесдив лишанарзава абур яшамиш жезвай чилерин майдан гзаф гегьенш жен мумкин я и чилера шарагар чпиз маса чилер жугъурдалди диде бубадихъ галаз яшамиш жезва гагь лелевар лужаризни кӀватӀ жезва мисал паталай гьатнавай чӀехи леш санал тӀуьн паталай амма гъуьрчез адетдалди кьилдиз ва я жуьтуьна экъечӀзава лезги чӀалан нугъатрин чӀехи пайда азербайжан чӀалакай къачунвай чакъал гаф кардик ква юкьв азрб чаггал амма зизик вини стӀал ва юкьван стӀал хуьрера лезги чӀалан асулдай авай лелев гаф амукьнава и гаф са мана авачир кьве лев ванерин сад садахъ гилигунин нетижада арадал атанвайди я гилан чӀаван чирна жугъурунар лелеврин жуьрейрин арайра авай мукьвавилер тестикьарна къецепатай сад садаз пара ухшар хьайитӀани вири сад хьиз туш зулар авай лелев ва кул чулав лелев сад садав пара мукьва я амма маса африкадин ва евразиядин чӀуру кицерикай ва жанавуррикай тахминан млн йис идлай вилик чара хьанвай гьакӀан лелев ва эфиопиядин жанавур рехи жанавурдин кӀвалин кицин ва койотдин сихилдиз талукь я рим италиядин кьилин шегьер рим вилаятдин ва лацио областьдин административ юкь тибр вацал чка кьунва дуьньядин виридалай цӀуру шегьеррикай сад рум империядин дегь кьилин шегьер гьеле дегь чӀавара ч э виш йис римдиз гьамишан тӀвар эцигнай и тӀвар кьунвайбурун садлагьайди римви зари альбий тибулл ч э виш йис тир вичин кьведлагьай элегияда гьакӀни римдиз ирид кӀунтӀал алай шегьер лугьузвай виликан инсанар палатин кӀунтӀал яшамиш жез ацукьнай гуьгъуьнлай мукьув галай капитолий ва квиринал кӀунтӀарални куч хьана ацукьнай са кьадар геж амай кьуд кӀунтӀални целий авентин эсквилин ва виминал инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр арадал атанвай рум империядин кьилин шегьер рим дуьньядин виридалай дегь чӀаван шегьеррин сиягьда авайди я виридалай гегьенш кьисадиз килигна альба лонга шегьердин пачагьдин рея сильвия рушахъай ва марсдин гъуцахъай хайи ромул ва рем стхаяр тибр вацӀун къерехдал чӀехи хьанвай альба лонга шегьердин тахтунал гьахъ авай гьаким чпин чӀехи буба нумитор малумарна ромул ва рем колонияррин бине эцигун паталай тибр вацӀал элкъвена хтанвай ахпа стхайрин арада къал гьатнай ромулди вичин стха рем рекъинай ва палатина кӀунтӀал кӀеви авунвай яшамиш жезвай чкадин бине кутунвай ч э в виш йисуз римдин бине эцигунин са шумуд тарих гьисабнай виридалай чирвал авай тарих ч э в йисан апрель я ромул римдин садлагьай пачагь хьиз физва вири санал римдин тарихда ирид пачагьри гьакимвал ийизвай сервий туллий пачагь адет яз сервийдин цал эцигнай кас хьиз гьисабзава пачагьри кьиливал йизвай чӀавуз римда садлагьай капӀ тӀят кӀвалер ва клисаяр арадал къвез эгечӀнай абурун арада вестадин капӀ тӀят кӀвал ва янусдин капӀ тӀят кӀвал тит ливий тарихдин макитисдин малуматриз килигна сервий туллия римда кьиле тухванай садлагьай агьали сиягьдиз качунрин нетижада шегьерда агъзур кас гьисабнай гзаф вахтунда шегьер сервий цлан сергьяртрин къене авай гьукуматдин гегьенш хьунин финифда рим ва ам адан италияда авай колониярихъ ва яргъара авай провинцияррихъ галаз гилигзавай пара кьван рекьер туькӀуьрнай римдин юкьван майдан квиринал ва палатин кӀунтӀарин арада чка кьунвай форум тӀвар авай дугун я инлай пара метлеб авай куьчеяр гьарнихъ физвай мисал паталай римдин виридалай пак тир чкадиз юпитер копитолийдин капӀ тӀят кӀвализ тухузвай пак рехъ куьче шегьердин къене пата авай маса пара метлеб авай майдан тибр вацӀун къерехдал алай малар маса гузвай базар яцран форум тир ам шегьердин савдавилин чкада виридалай пара инсанрин гьерекат авай чкада авайди тир адан мукьвал амма шегьердин цлан къеце пата салан мейвайрин базар аваз тир республикадин римда авай капӀ тӀят кӀвалерин ва клисайрин кьадар рим халкьдин диндин кӀевивал субутарзава шегьердин гьар пӀипӀе зурба пак чкаяр гилани акваз жеда гьакӀни шегьерда ч э в йисуз эцигнавай дегь триададин капӀ тӀят кӀвал ава республикадин римдин чӀавуз римвидин гьакъикъи акьул вичин пул мулкар гзафарун паталай абур менфят авай рекьиз ттун патаз кӀвалахзавай пул кьенят авун паталай ужуз материалрикай гзаф гьавайрин кӀвалер эцигзавай идахъай кӀвалерин багьавал шегьердин санитариядин ва умуми усал гьал шегьердин агьалидин шикаятрин себеб хьана рим гьукуматдин чӀехи хьайивиляй шегьерда чӀехи масакӀавилер арадал акъатнай гьа чӀавуз ам зурба империядин кьилин шегьер тир цезарь ва август гьукумдал къведалди луций суллади римдин померий гегьеншариз ва гней помпейди цӀийи дараматар эцигиз эгечӀнавай тибр вацӀун ва аппий аллеядин яргъивилихъди арадал атанвай цӀийи гъвечӀи шегьерар рим шегьердик кутуна абурукай шегьердин юриствилин чкаяр авун чара авачиз тир анжах и рекьелди шегьерда уьмуьр гьалунин гьаларин дережа хкаж жедай гай юлий цезарьди вичин тӀварцихъ галай сенатдин цӀийи дарамат туькӀуьрзава ва форумдин рагъакӀидай пата зурба базиликадиз бине кутазва марс никӀе халкьдиз ва диндиз талукь тир дараматар эцигун паталай майдан арадал гъун ва форумдин мукьув галай цӀуру шегьер цӀийи марс никӀедихъ галаз гилигун фикир юлий цезарьдинди тир адан садлагьай фикирди марс никӀе эцигнай хкягъунар чӀавуз ванер гудай саепта юлио портда чара жугъурна адан кьведлагьай фикир юкьван капӀ тӀят кӀвалин къвалара тӀебии тушир майданар эцигун тир юлий цезарьди юкь венера улу бубадин капӀ тӀят кӀвал хьйи юлий цезарьдин форум туькӀуьрнай юлий цезарьдин тамам планар мягьледин шегьердин бине эцигай октавиан августди бегьемарнай гьа чӀавалай римди кӀеви шегьердин хесет квадарнай сервий цлан къен пад тамамвилелди дараматар кӀвалер эцигна ацӀанвай ва къецихъ галай мулкар шегьердик акатзава рим форумда юлийдин курия ва базиликадилай гъейри августди гьакӀни шегьердин юкьван пата инсанар кӀватӀ жезвай ростраяр эцигнай юлий цезарьдин форумдин мукьув августдин форум арадал атана ва адан патав кьисас къахчудай марсдин капӀ тӀят кӀвал туькӀуьр хъувунай квел шегьердин юкь марс никӀихъ галаз гилигуниз цӀийи кам вегьенай гьакӀни къенин йкъал кьван сагъдиз амукьнай пантеон эцигнай нерона гьукум кьле тухузвай чӀавуз римда чӀехи цӀай кьун хьанвай и цӀаю кьунин нетижада шегьердин цӀукьуд мягьледикай цӀуд мягьле барбатӀ хьанвай шегьер цӀийи кьиляр гуьнгуьна кухтунвай и сеферда мадни иер амма флавияр династия кьилик галаз цӀийиз ттунвай полициявилин хесетдин тедбирри куьчейрин тегьер масакӀа хъийизва хуш акунар авай цӀийи кӀвалер эцигиз гатӀунай ва веспасианан къарардив гьар кӀвалихъ гъвечӀи сегьне хьтин чка гилигун мажбури тир ивиляй куьчейри ахъа галереярин акунар къачузвай цӀай кьурла къулухъ шегьерда амукьнавай ичӀи чкайра гьейбат авай дараматар эцигзавай палатиндинни эсквилиндин арада авай дугунда колизей арадал атанвай ва адан къвалара къуллугъдиз талукь тир дараматар виликан императоррин крар туькӀвейвилелди траяна кьилиз акъудзава ада марс ник ва шегьерда авай императорвилин майданар тамамвилелди гилигзава ва арадал траянан форум къвезва и форумдин къене вириниз тӀвар ван авай траянан стун эцигзава са тӀимил геж рим империядин гьалар четин хьайивиляй дараматрин эцигунин кӀвалахар акъвазарнай къеце патай хата гьисс авунвай римдин императорри виш йисан эхирда аврелиандин цал эцигнай и цла гегьенш хьанвай рим шегьерни тибр вацӀун муькуь пата авай чилер тамамдаказ кьунвай виш йисуз христианрин капӀ тӀят кӀвалерин ва клисайрин эцигунар эгечӀнай империядин залан вахтар виш йисуз эгечӀнай йисуз вестготрин регьбер аларихди вичин къушунрихъ галаз рим куьна тарашнай йисуз шегьер регьим авачирвилелди вандалри тарашнай римдин бине тибр вацӀун чапла къерехда тиррен гьуьлелай км яргъал ва акьванни апеннин суварилай яргъал апеннин сувар гьуьл патаз агъуз эвичӀзавай дугунда кутунвай юкьван италиядин лацио областда чка кьунва европадин маса шегьерилай тафават аваз яз римда шегьердин дараматар авай чкадин майданди шегьердин къенепатан цӀарцӀин умуми майдандин кьудай са пай кьунва виш йисарин къене патав гвай уьленар галай ва хуьруьн майишатриз виже текъвер областяр вичик кутунай рим шегьердин майдан км я гьакӀни италиядин виридалай чӀехи шегьер я ва европадин чӀехи кьилин шегьеррикай сад яз гьисабзава рим гьегьенш жезвай ва вилик физвай чилериз геологиядин къетӀен туькӀуьрун хас я гьар патай кьиблединни рагъэкъечӀдай патай лацио вулканди ва албан сувари кеферни рагъакӀидай патай монти сабатини вулкандин регионди элкъвена кьунвайвиляй винел шегьерди чка кьунвай кӀунтӀарин чӀехи пай вулкандин жинсерикай арадал атанвайди я римдин майданда тӀебиятдин са шумуд ландшафтар ва экологиядин характеристикаяр хкягъиз жеда сувар ва кӀунтӀар абурун къене ирид кӀунтӀ кьулувалар вацӀар тибр уьленар вирер браччано ва мартигнано къумадин пляж лидо ди остия тиррен гьуьл сейсмиквал зона агъа дережадин сейсмиквал римдиз хъуьтуьл ва кьеж квай кьуьд ва чими кьурагь гад галай аравилин гьуьлуьн климат хас я ийкъан къене йисан юкьван температура нисинихъ ва йифиз виридалай къайи гьер январь вацра юкьван температура нисинихъ ва йифиз туькӀуьрзава чими чиле июль ва пахун август варцара юкьван температура нисинихъ ва йифиз туькӀуьрзава нисинихъ ва йифиз юкьван температура галаз виридалай къайи варцар фундукӀ декабрь гьер январь ва эхен февраль я адет яз живер кьеридиз къвазва амма гьар йисуз куьруь вахтунин живер къвазвайди я живедин маргъалар галачиз гьавадин юкьван гекъигунин ламувал туькӀуьрзава чиле июль ва цӀехуьл ноябрь варцара гьавадин ламувал арайра юзурзава гьуьлуьн цин температура эхен февраль ва ибне март варцарин агъа дережадин дилай пахун август вацран максимумдал кьван юзурзава август императорди гьукум тухузвай чӀавуз рим тахминан са миллион кас агьалидив дуьньяда виридалай чӀехи шегьер тир гьа чӀавуз рим йисан лондондив гекъигиз жедай гьи чӀавуз лондон дуьньяда виридалай зурба шегьер тир рагъакӀидай рим империя чкӀайла кьулухъ шегьердин агьали кас кьван агъуз хьана ва реннесанс девирдалди агъуз жез давамарзавай йисуз рим италия корольвалдин кьилин шегьер хьайила шегьердин агьали касдилай касдал кьван фаддаказ гзаф хьанвай дуьньядин садлагьай дяведин дехьненлай муссолини вичин фашиствилин режим гваз агьалидин акьалтӀай чӀехи гзаф хьун виликамаз чараяр акуна алудиз алакьнавайтӀани адавай й йисара агьалидин касдал кьван хкаж хьунин вилик пад атӀуз хьанач дуьнядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ агьалидин гзаф хьун мадни давам хьанва идан себеб дяведилай кьулухъ хьайи экономикадин зарбдиз хкаж хьун тир гьакӀни й ва й йисара дараматар эцигунин крарин дережа хкаж хьун шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи шегьервилин яшамиш жезвай чкайрин арадал атунин себеб хьанвай ди гузвай статистикадин эхиримжи малуматриз килигна агьалидин испанвияр туш иммигрантрин зур пай асулдай европавияр я асул гьисабдалди румынар полякар украинар албанар ва вири санлай къачурла абур кас ва я им вири агьалидин я амай асулдай европааияр тушир халкьар я асул гьисабдалди филлипинвияр кас бенгалар кас перуанар кас ва китайвияр кас эсквилин кӀунтӀал алай термини ракьун рекьин вокзалдин мукьув галай мягьлеяр иммигрантрин мягьлейриз элкъвена гила китай мягьле хьиз физва амма китайвийрилай гъейри ина кьван уьлквейрин ватанэгьлияр амукьзава им вилик фенвай чӀехи савдавилин районрикай я маса халкьарин тӀуьнрин цӀудралди ресторанар ава пекер маса гудай туьквенар ава абурукай туьквен китайвийринди я маса иммигрантрин амай ни итальянвийриз талукь я шегьердин къерехра къанундив кьур тавур пунара трейлерра цыганар амукьзава италиядин маса патара хьиз римдин асул дин рим католицизм я виш йисарин къене рим и диндин ва зияратдин чӀехи метлеб авай юкь тир римдиз християнар къведалди дегь римдин дин инин асул дин тир гьа чӀавуз римэгьлияр гъуцариз агъазавай абурун виридалай асул гъуц юпитер тир метлебвиляй гуьгъуьнин гъуцар дяведин гъуц марс римдин бине кутунвай гъуцар ромула ва рем стхаяр тир ва мсб гьакӀни рим са шумуд чинебан ибадатар арадал гъанвай къул тир абурукай сад митраизм ибадат я са кьадар геж римдиз христианар къвез эгечӀнай ч э йисуз ина пак птрдин базилика эцигна рим хашпара диндин шегьердиз элкъвенай римда кьван клисаяр ава шегьердин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата виридалай асул собор латеран базилика ава и соборда рим пападин кафедра чка кьунва гьакӀни шегьерда гуьгъуьнин базиликар хкягъиз жеда базилика санта мария пак павелдин базилика сан клементе базилика сан карло базилика ва жезу клиса римдин кӀаник дегь чӀавалай амукьнавай катакомбаярни ава уьлкведин виридалай чӀехи метлеб авай диндин мектебар римда ава латеран пападин университет пападин библейский университет григориан пападин университет ва пападин рагъэкъечӀдай патан университет рим шегьердин къене авай ватикандик пак птрдин базилика апостолрин кӀвалер сикстинск капелла са шумуд музеяр ва маса дараматар акатзава вилик й йисал кьван и район римдин борго рионадик акатзавай йисуз сарацинри рим шегьер тарашнавайвиляй лев пападин къарардив рим шегьердикай чара авун паталай ватикандал леонадин цал элкъуьрна кӀевирнай йисан латеран икьрар къабулнай италия гьукуматди леонадин цлан сергьятра авай ватикандиз чара гьукумат статус ганвай эхиримжи йисара римдин мусурман жемятдин кьадардин чӀехи хьун акваз жеда им асул гьисабдалди кефер африка ва мукьва рагъэкъечӀдай патан азиядин уьлквейрай иммигрантрин куьч хьуникай аслу я нетижада шегьерда ислам дин мадни вилик физва ивиляй гьукуматдин паталай пауло патрагеси архитекторди кхьенвай пландихъ кьурвал европада виридалай чӀехи рим мискин эцигнай ва йисан июньдиз мискӀиндин официалвилин ахъаюн кьилиз акъуднай рим республикадилай кьулухъ рим чувуд жемятдин метлеб авай юкьварикай я гилан трастевере ва цӀуру рим гетто мягьлеяр чувудрин мягьлеяр тир римдин кьилин синагога римдин чӀехи синагога я виш йисарин къене римдин архитектура кьиляй кьилиз вилик физвай кьетӀендаказ классик ва дегь римдин архитектурадин стильдай гилан чӀаван фашист стильдиз рим й й й виш йисарин къене дуьньядин классик архитектурадин ва арка тагъ къубба хьтин цӀийи кӀалубар арадал гъанвай виридалай кӀвенкӀве аваз физвай юкьварикай тир са тӀимил геж шегьер реннесанс девирдин ва бароккодин кьилин юкь хьана римдин символрикай сад ч э в й йисара рум империяда эцигнавай чӀехи амфитеатр колизей я сифтегьан килигдай ксар гьакьарзавай ам гладиаторрин ягъунар кьиле тухун паталай кардик кутазвай дегь римдин чӀехи метлеб авай килигуниз лайих тир машгьур чкайрин ва затӀарин сиягьда гуьгъуьнинбур физва римдин форум нерондин къизилдин квал пантеон траяндин стунар траяндин базар чӀехи цирк каракалладин термар катакомбаяр пак малайикдин къеле августдин мавзолей константидин арка цестийдин пирамида ислягьвилин мигьраб ва гьакъикъатдин мез фад фад рикӀелай алатзава хьи римдин юкьван виш йисарин ирс италиядин муькуь шегьеррилай виридалайни зурба я ина христианвилин сифте кьилериз талукь тир кьве базилика ава санта мария маджоре ва сан паоло фуори ле мура и кьве базиликайрин корпусрин къене авай клисарин цлар алкӀана кьунвай мозаика чи эрадин кьудлагьай виш йисариз талукь я юкьван виш йисарин геж вахтарин мозаикаяр ва фрескаяр санта мария ин трастевере санти гуатро коронати ва санте прасседе клисайра акваз жеда гьа чӀаван римдин дараматрин планировкадик торре делле милицие ва конти минара хьтин минараяр ва санта мария ин арачели базиликадиз тухузвай зурба гурарар акатзавай ренессанс девирдин дуьньяда анжах флоренциядиз чка гана кьведлагьай чӀехи юкь рим тир масабурун арада ренессанс девирдин архитектурадин шедевр дуьньядин зурба тӀвар ван авай итальянви архитектор микеланджело паталай туькӀуьрнавай римдин капитолия кӀунтӀ я гьа девирдин къене чӀехи девлетар авай римдин зурба аристократрин хзанри яшамиш хьун паталай чпиз гзаф чӀагай къенин йикъалди амукьнавай кӀвалер эцигзавай абурун арада пачагьдин кӀвал квиринал гила италия республикадин президентдин резиденция венециядин пачагьдин кӀвал пачагьдин кӀвал фарнезе пачагьдин кӀвал барберрини киджидин пачагьдин кӀвал гила италиядин премьер министр ацукьнавай чка пачагьдин кӀвал спада пачагьдин кӀвал канцелерия вилла фарнезина къадагъа алаз хуьзвай чкаяр ва виридаз талукь тир паркар римдин майдандин чӀехи чӀук кьунва европадин шегьеррин арада къацу набататар цанвай виридалай чӀехи чка римда ава вилик шегьердин и къацу пата аристократрин кӀвалер дараматар ва багъар авай ва гуьгъуьнин й виш йисан дараматар эцигунин бум хьайила гьа дараматрин ва паркарин чӀехи пай чкӀурнай амайбурун арада мадни виле аквадай паркар вилла боргезе вилла ада ва вилла дориа памфили я рим вичин пара кьадардин гьар жуьредин стильра классикдилай юкьван виш йисарин бароккодилай неоклассицизм стильра туькӀуьрнавай иер фонтанрив вири дуьньядиз тӀвар акъудна кьве агъзур йис кьван и фонтанри римдин майданар чӀагурзава ва шегьер хъвадай цив таъминарзава ч э й йисара рим империядин чӀавуз римдин консул италиядин кардал алахънавайди ва кхьизвайди секст юлий фронтиндиз аквариумрин куратор лакӀаб ганвай ам рим шегьердин цин къаюм тир ада гьейбат авай фонтандиз ва виридаз талукь тир гьавизриз яд гузвай кӀуьд цин гунгара туькӀуьрнай идалайни гъейри и гунгарилай яд императордин кӀвалериз гьамамриз ва девлет авай ксарин виллайриз физвай й виш йисарин эхирда римдин папайри чкӀанвай ва виже текъвер гьалдиз атанвай фонтанар гуьнгуьна хутунай ва цӀийи фонтанар эцигиз эгечӀнай римдин фонтанар пауль рубенсан шикилар хьиз цӀийи барокко стиль къалурзавай абур эмоцияр ва юзунин гьиссер квай аллергоик фигурайрив ацӀанвай ва килигзавайбурун рикӀериз чӀехи эсер ийизвай фонтанрин скульптураяр асул элемент хьанвай ва яд и скульптурайриз руьгь ва иер къамат кутун паталай менфятдик квай абур барокко стильдин бахчаяр хьиз уьлкведин аквадай гьалдин къалурун вичихъ агъайнавал ва кьуват авай гьукум къалурзавай лишанар хьиз тир рим вичин статуярив ва гьабрукай яз римдин рахазвай статуярив машгьур я ибур адет яз дегь чӀаван статуяяр я гьа чӀавуз римэгьлийри абурун патав политикадикай ва социал гьаларикай веревирдер тухузвай ва винел чпин фикирар фад фад сатира тир фикирар кхьенвай чарар алкӀурзавай кьве асул рахазвай статуя ава пасквино ва марфорио амма ибурукай гъейри мад кьуд статуя къалуриз жеда иль бабуино мадам лукреция иль фачино ва аббат луиджи и статуяррин чӀехи пай дегь римдин ва я классик стильриз талукь я ва абурун чӀехи пайди мифрин гъуцарин ва дегь чӀаван кьисайрик квай ксарин суьретар къалурзава мисала паталай пасквино статуяди дегь чӀаван римдин зариятдин илиада эпосдин асул къегьал менелай къалурзава аббат луижди статуяди римдин тийижир дуванбег иль бабуино силен гъуц тир марфорио статуяди океан гъуцран суьрет къалурзава мадам лукреция статуя исидадин бюст я ва й йисуз эцигнавай иль фачино кьилди сад тир римдин тушир ва са затӀни къалурзавачир статуя я шегьерда муьжуьд дегь мисридин ва вад дегь римдин обелискар гьакӀни мадни гилан замандин шумуд са обелискар ава дегь чӀаван обелискар римдин императорри мисридай римдиз гъанвай и обелискар шегьердин пьяцца навона пак птрдин майдан пьяцца монтекиторио ва пьяцца дель пополо хьтин майданра чка кьунва мадни римдин юкьва дегь чӀаван римдин кьве алчуд хьайи кӀалубдин стунар ава марка аврелийдин ва траянан стунар римда муьгъ ава абурукай виридалай машгьур честио муьгъ мильвио муьгъ номентано муьгъ сант анджело муьгъ витторио эмануэль ан муьгъ систо муьгъ фабричо муькъвер я гила шегьерда дегь римдин вад муьгъ амукьнава шегьердин муькъверин чӀехи пай классик барокко ренесанс неоклассицизм ва гилан заманадин стильра эцигнавай британиядин энциклопедиядиз килигна римдин виридалай хъсан дегь муьгъ ч э й йисуз эцигна куьтягьнавай сант анджело муьгъ я гьакӀни ам й йисуз лоренцо берниниди туькӀуьрнавай малаикрин цӀуд статуяррив чӀагурнавай римда пара къадарда дегь катакомбаяр ва чилин кӀанин кучудунар ава абур шегьердин кӀаник ва я мукьув гала ва къенин йикъалди яхцӀур кьван чилин кӀанин сурар жугъунвай абурукай бязибур эхиримжи цӀуд йисан къене ахъайнавай чӀехи пай христианрин кучудунар хайитӀани абурун арада мажусивилин ва чувудрин сурарни акахьай ва чара гьалра гьалтзава сифте яз абур чилин туф ва хъуьтуьл вулкандин жинсера шегьердин серьятдилай анхъа эгъуьнвай вучиз лагьайтӀа дегь римдин гьукумди шегьярдин цӀарцӀин къене кучукунар тухуз къадагъа авунай рим элкъвей цӀарцин кӀалуб авай шегьер я италия зуростровдин юкьни юкьвал чка кьунвайвиляй рим италиядин ракьун рекьин виридалай асул хев я римдин кьилин вокзал термини я им европадин ракьун рекьин виридалайни чӀехи вокзалрикай сад я ва италия виридалайни гзаф менфят къачузвай вокзал я гьар юкъуз инай агъзур кас физва шегьерда чӀехивиляй кьведлагьайди рим тибуртина вокзал я гила адакай чӀехи йигинвилин ракьун рекьин вокзал туькӀуьр хъувуна римда пуд аэропорт кӀвалахзава шегьердин кьилин аэропорт римдиз талукь тир фьюмичино шегьер спутникда авай вириниз аэропорт фьюмичино тӀвар алаз чир тир континент арадин леонардо да винчи аэропорт я дуьньядин виридалай цӀуру аэропортрин сиягьда римдин чампино аэропорт сифте кьилера физва римдиз талукь тир ва адалай рагъэкъечӀдай пата авай чампино шегьерда чка кьунва лугьуз адаз чампино аэропорт тӀвар эцигнавайди я метлебвиляй пуд лагьай чкада рим урбе аэропорт физва им чӀехи тушир агъуз тир трафик галай шегьердин юкьвалай км кефер пата чка кьунвай вертолтрин ва кьилдин гъвечӀи самолтрин цавай финар таъминарзавай аэропорт я шегьердин куьчеяр хилер хилер яз фенвайбур я лугьуз улакьрин проблемрин гъиляй шегьерэгьлийри чӀехи азабар чӀугзава ва са кьучедин рекьяй маса куьчедин рекьиз улакьра аваз финиз къулай шартӀар авач маса чӀехи шегьеррин метрополитенрив гекъигайла римдин гъвечӀи алцумдин метрополитенди и проблемаяр арадай акъудиз куьмек ганач идалайни гъейри гьар касдиз такси къвезва им европадин маса чӀехи шегьеррин лишандилай агъуз я римда римдин метрополитен кардик ква садлагьай а хилен эцигунар йисуз эгечӀнай йисуз эцигунрин кӀвалахар куьтягь хьанвай ва хел ахъа хьанвай й йисара кьведлагьай в хел эцигна ахъайнавай авай а ва в хилер римдин термини вокзал авай чкада сада сад кьве кӀарна физва йисан кьамугдиз июньдиз в хилен в филиал ахъа хьанвай хилен эцигуниз миллион харж авунай в хел болонья майдан авай чкада в хилехъ гилигзава ва км яргъалвилин арада кьуд станция ава пудлагьай с хел эцигунин девирда ава миллион харжун гьисабдик ква ва км яргъалвилин арада станций жервал я адан поездар тамамдаказ авоматламиш жеда хилен садлагьай пай йисуз туькӀуьрна куьтягьна кӀанзавай амма туннельдин эгъуьнар тухузвай береда чиляй археологиядин затӀар экъечӀзавайвиляй кӀвалахар энгел хьанвай ва хилен ахъаюнин тарих йисал тухванай кьудлагьай хел гьакӀни пландиз къачунва хилен км яргъивал ва адак станция жеда римдин чилин винел патан улакьар автобусрикай трамвайрикай ва шегьердин поездрикай ибарат я автобусдин хилез автобусдин цӀарар ва агъзурдилай пара акъваздай чкаяр къвезва гьакӀ ятӀани трамвайдин система км рекъикай ва акъваздай чкарикай ибарат я шегьерда йисуз ахъайнавай троллейбусдин са цӀар ава рим вирихалкьарин ва халкьарарадин вини дережадин чирвилерин гзаф кьадарда академияяр колледжар ва университетар авай асул юкь я дуьньяда авай тарихдин чирвилерин культурадин ва иер шегьеррикай рим кьведлагьай чкада физва ада вичин чирвилерин еридив ва чирвилер къачуниз талукь жуьреба жуьре чкайрив дуьньядин маса чӀехи шегьеррин вилик дамахар ийиз жеда дегь рим ва реннесанс берейра римни флоренция сад хьиз дуьньядин виридалай асул культурадин ва кьатӀуниз талукь тир юкьварикай тир адан садлагьай университет ла сапиенца йисуз бине кутунай чӀехивиляй дуьньяда кьведлагьай чка кьунва ва европада виридалай чӀехи университет я ина кӀелзавайбурун кьадар я йисуз и университет европадин виридалай хъсан университетрин сиягьдик ва дуьньядин виридалай хъсан университетрин сиягьдик акатна ла сапиенцада кӀелзавайбурун кьадардилай артух ацӀайвал тӀимиларун паталай эхиримижи къад йисан къене римда кьве университет эцигнай йисуз тор вергата ва йисуз рим три университетар гьакӀни римда папавилин ва маса университетарни гзаф ава гьабурун арада римда авай британиядин мектеб римда авай француз мектеб папавилин григориан университет дуьньяда виридалай цӀуру иезуитрин университет я йисуз бине кутунвай дизайндин европадин институт джон каботдин университет римда америкадин сент джон университетдин филиал лоренцо де медичидин мектеб линк кампус университет кампус био медико университет римда йисуз бине эцигнай анжелика улубхана ава им италиядин садлагьай виридаз талукь тир улубхана я йисуз бине кутунвай касанатенс улубхана валлиселиана улубхана гьертциана улубхана халкьдин юкьван улубхана италияда халкьдин кьве улубханайрикай сад том кхьинар ава вилла целимонтана италияда географиядин специалиствал чирзавай улубхана ватикандин улубхана дуьньядин виридалай дегь ва чӀехи метлеб авай улубханайрикай сад я официалвилелди й йисуз бине кутунвай амма гьакъикъатда гзаф вилик ва дуьньядин вири тарихдин улуб хуьзва рим италиядин комунна я ва уьлкведин комуннайрин арада майдандай виридалайни чӀехиди я исятда кьиливал джанне алемано мэрди ва шегьердин советди тухузва шегьердин гьукумат капитолий кӀунтӀал алай сенаторио палаццо дараматда кӀватӀ хьанва им шегьердин гьукуматдин тарихдин чка я шегьердин администрациядин арада римдиз капитолия ни фад фад лугьузва им римдин ирид кӀунтӀарикай садан тӀвар я гьакӀни рим административ тушир текриз пай жезва шегьердин тарихдин юкь рионайриз пай жезва и рионаяр борго ва пратидилай гъейри аврелианан цлан сергьятрин къене ава рим италиядин халкьдин кьилин шегьер ва италия гьукуматдин резиденция гьукуматдин кьилел алай кас яшамиш жезвай чка я италия республикадин президентдин ва италиядин премьер министрдин парламентдин ва конституциядин дуванханадин официал резиденцияяр шегьердин тарихдин юкьва чка кьунва гьукуматдин министерствояр шегьердин гьар патаз чкӀанва абурук олимпиядин стадиондин патав галай палаццо делла фарнесино тӀвар авай дараматда чка кьунвай чара уьлквейрин крарин министрествони талукь я италиядин кьилин шегьер яз уьлкведин вири асул институтар уьлкведин президентдин ва гьукуматдин дараматар парламент кьилин дуванхана ва италиядинни ватикандин дипломатиядин крар тухузвай векилрин дараматар ридма кӀватӀ хьанва къариб гьал ам я хьи рим шегьер ватикандин къене яз италия гьукуматдин майданда ава ивиляй ватиканда италиядин посольство ава им посольство вичин уьлкведин сергьятрин къене хайила кьери вакъиа я исятда рим бета статус галаз дуьньядин глобал шегьеррин сиягьда й чка кьунва амма й йисуз альфа статус галаз италиядин хъсан шегьер яз й чкада авай италиядин милан й чкада авай римдин экономика залан промышленность авачирвилив тафават аваз хьайитӀани инин экономика кьакьан дережада хуьзвай дибдин крар экономикадин къуллугъар кьакьан дережадин технологияррин компанияяр аэрокосмикдин хуьнуьх телекоммуникацияяр илимдинни чирна жугъурунрин дараматар туькӀуьрунин идараяр коммерция крарин банкар ва экономикадин вилик тухуниз акъалтӀай чӀехи метлеб туризмдин гузва римдин халкь арадин аэропорт фьюминчино италиядин виридалай чӀехи аэропорт я шегьерда италиядин чӀехи компаниярин штаб кӀвалер ва кьилин офисар ва гьакӀни дуьньядин виридалай зурба компанияррикай пудан ва дин штаб кӀвалер ава университетар радио телевидение ва киноиндустрия римда экономикадин пара метлеб авай хилер я гьакӀни ийсалай кӀвалахзавай чинечитта итал кинокомпаниядин куьмекдалди рим италиядин киноиндустриядин юкь хьана кьакьан дережадин культура чӀал дин политика цӀун кӀвал архитектура ва мода италиядин кьилин рим шегьердиз талукь я виликан рим империядин кьилин шегьер римдин бине тахминан ч э в й йисуз эцигнай хашпара диндин виридалай кьилин юкь римдинни католик клисадин кӀвал ва италия республикадин резиденция вичин дегь тарихдин ва социалвилин чӀехи метлебдин нетижада римдиз фад фад дуьньядин кьилин шегьер лугьузвай рим музыкадин чӀехи метлеб авай юкь я ина пара музыкадин сегьнеяр авторитет кесер авай консерваторияр ва театорар ава й йисуз дуьньядин вирилай чӀехи музыкадин парко делла музика комплексда санта чечилиадин академиядин бине эцигнай гьакӀни шегьерда римдин операдин театр ва са шумуд музыкадин гъвечӀи идараяр ава й йисуз шегьерда евровидение ва й йисуз церемония кьиле тухванай музыкадин тарихдиз римди чӀехи эсер авунай римдин музыкадин мектебда лагьай виш ийсара ренессанс ва барокко девирра активдаказ кар ийизвай адет яз клисайрин музыкаяр лугьузвай композиторрин кӀватӀалар авай и композиторрин гзафбуруз ватикандин пак тахтунихъ ва пападин клисайрихъ галазни алакьаяр авайди тир римдин музыкадин мектебдин виридалай машгьур векилрикай джованни пьерлуиджи да палестрина тир амма идалай гъейри жуьреба жуьре стильра ва формайра кӀвалахзавай маса композиторарни авайди тир къе рим вичин гьисабуналди куьтягь тежезвай ва ттум кьил авачир археологиядинни художестводин девлетрин ва вичел рикӀ ацукьарзавай надир тир адетрин вичин панорамадин иер акунрив ва къацу виллайрин паркарин чӀагай гьейбатдин куьмекдалди дуьньядин туризмдин виридалай метлеб авай чкайрикай я мадни метлеб авай суьрсетрин арада пара кьдарда музеяр капитолиядин музеяр ватикандин музеяр галерея боргезе ва мсб цин гунгар фонтанар гьавизар клисаяр пачагьдин квалер тарихдин дараматар имаратар катокомбаяр ва римдин форумдин харапӀаяр европадин садвалдин шегьеррин арада лондон ва париж шегьеррилай кьулухъ туристрин атунрин кьадардай рим пуд лагьай чка кьунва ва са сан къене иниз млн туристар къвезва колизейдиз млн туристар ва ватикандин музейриз млн туристар къвезва мукьвара хьайи чирна жугъурунрин малуматриз килигна и кьве чка туристрин атунрин кьадардай дуьняда лагьай чкайра вини нубатдив кьурвал физва рим археологиядин асул юкьварикай ва дуьньяда археологиядин чирна жугъурунрин кӀвалахар тухузвай виридалай кьилин юкь я шегьерда пара кьадарда римда америкадин академия ва римда швециядин институт хьтин культурадин ва илимдинни чирна жугъурунрин институтар ава римда пара кьван дегь имаратар ава абурун къене римдин форум траяндин базар траяндин форум колизей ва пантеон колизей дуьньядин аламат хьиз физва римда зурба ва хъсан таъсирзавай ччара ччара девирриз талукь тир живописьрин скульптурайрин фонтанрин мозайкайрин фрескайрин ва шикилрин коллекцияяр ава металлрин расун металлдин пулунин атӀун багьа затӀар филдин кӀарабар шуьшеяр хъенчӀин затӀар къазмишунин крар римдин харусенятдин гьеле гъвечӀи пай тир са тӀимил геж флоренциядилай кьулухъ рим реннессанс девирдин чӀехи юкь хьана вучиз лагьайтӀа папайри базиликаяр пачагьрин кӀвалер майданар ва чӀагай дараматар эцигун паталай зурба пулай харжнай гьа чӀавуз рим европада ренессанс харусенятдин юкь хьанвай ва париж венеция хьтин культурадин юкьварив ва чӀехи шегьррив гекъигиз жедай рим бернини караваджо карраччи борромини ва кортона хьтин кьетӀен чӀехи чӀугваррин ва архитекторрин кӀвал я вишйисан эхирда ва вишйисан сифте кьилера шегьер гранд турдин юкь хьанвай иниз дегь чӀаван культура архитектура философия ва харусенят акун паталай англиядин ва европадин чӀехи девлетар авай аристократар сиягьатар ийизвай римда гилан заманадин харусенятдин ва архитектурадин суьрсетарни тӀимил туш й йисуз римда иракви архитектор загьа гьадид паталай туькӀуьрнавай гилан чӀаван харусенятдин ва архитектурадин й виш йисан харусенятрин халкьдин музей тӀвал алай галереяррин комплекс эцигнай комплексдик культурадиз талукь тир отдел илимдинни чирна жугъурунрин крар кьиле тухузвай лаборатория акатзава рим дуьньядин модадин кьилин шегьер хьиз къабул хьанва дин йисан малуматрив кьурвал рим миландилай нью йоркдилай ва париждилай кьулухъ дуьньяда дуьнядин модадин кьуд метлеб авай юкьварикай я модадин ва заргарвилин виридалай асул гзаф чӀагай дараматар ва я гьакӀни римдин кесер авай ва мода тир виа дей кондотти куьчеда ва хьтин вири дуьньядиз чир брендрин чӀехи чӀагай бутикар ава римда цӀун кӀвал социалвилин политикадин ва культурадин масакӀавилерин девирда ва виш йисарин къене вилик физвай дегь чӀавара рим гастрономиядин кьилин юкь тир дегь римдин цӀун кӀвал дегь грециядин кӀеви таъсирдин кӀаник тир гуьгъуьниз империядин сергьятрин гегьенш хьунин себебдилай римвийриз ашпазвилин пара кьван цӀийи рецептар ва тӀунар гьазурунин тегьерар чир жезва са тӀимил геж ренессанс девирда рим кьакьан дережадин кесер авай цӀун кӀвалин юкь тир инин кӀвенкӀве аваз физвай ашпазар папайриз кӀвалахзавай идаз мисал яз ватиканда пий пападиз кӀвалахзавай бартоломео скаппи ашпаз я ада вичин машгьурвал й йисуз адан тӀвар авай ашпазвилин улуб акъатайла къазанмишнай улубда ренессанс девирдин цӀун кӀвалин кьван рецептар ава ва тӀуьнар гьазурунин тегьерар ачухдиз къалурнава гилан заманада шегьерди кьилди вичиз хас тир кьетӀен цӀун кӀвал туькӀуьрнава ва асул суьрсетар хпрен як ва салан мейваяр я асул яз антришокар идаз къушаба яз ч э в вишйисуз римда амукьзавай чувудри чпиз хас тир тӀвар алай цӀун кӀвал арадал гъанвай римдин хуьрекрин мисалар сальтимбокка римдин стильда авунвай винел ниси кьеле тур ва гумадал кьурурай вакӀан як ветчина шалфей вигьена ва лацу чахурни чӀем алава авуна яваш тир цӀалди чуранай данад якӀун котлетар каркиофи алла гиудиа зейтунд чӀемеда чуранай артишокар чувудрин хуьрек каркиофи алла романа винел патан пешер алудна куьткуьннавай пурния серг ва фан кьелечӀ кьурурай кӀусар галаз вичин бугъадал чуранай римдин стильдин артишокар спагетти алла карбонара какаяр пекорино ва бекон галай спагетти ньокки ди семолино алла романа маннадин чӀахар къуьлуьн гъуьр кака ниси рикотта картуф шпинат фан куьткуьнар галай римдин стильдин гуьрзеяр европа континентдин кино индустриядин виридалай чӀехи юкь ва италиядин кинодин кьилин юкь чинечитта киностудия римда чка кьунва гьина пара кьадарда хит кинояр лентадиз къачунва студиядин дараматрин комплексдин гектар чил км римдин юкьвалай км яргъал ала ва дуьньяда голливуддилай кьулухъ виридалай зурба кинодин жемият я ина дилай пара профессионалар тарихдин парталар цвазвай устӀарар ва визуал эффектрин специалистар ава агъзур кино эсерар гьа и киностудиядиз къвезва абурукай классика жанрдин тӀвар ван авай фильмар бен гур клеопатра ва итальянви оскар премияррин иеси федерико феллини кинорежиссрдин фильмар я къе рим шегьердин чӀал са латин чӀалахъ галаз галкӀанвайтӀани дегь чӀавуз икӀ тушир гьа чӀавуз гзаф тайифайри гьарда вичин чӀалал рахазвай чӀехи тайифадикай сад сабинаяр тир сабинайрин хайи кьибле пицен чӀал ва этрусс чӀал сад хьиз республика арадал къведалди ч э в й йисуз шегьерда гьаким хьайи эхиримижи пуд асул пачагьрин асул чӀалар тир клавдий императордин паб плавтия ургуланилла этруссрин оратор тир амма са шумуд формайра арадал къвезвай латин чӀал классик римдин кьилин чӀал тир шегьерда пара кьадарда иммигрантар лукӀар ва маса уьлквейрин посолар авайвиляй рим гзафчӀалан шегьер тир кӀелай римвийрин чӀехи пайдиз грек чӀал чизвай ва империя жедалди римдин агьалидик пара кьадарда грекар сирийвияр ва чувудар акатзавай юкьван виш йисара агьалидин арада латин чӀал арадал къвез эгечӀнай ва цӀийи чӀал арадал атанай латин чӀалан эхиримжи форма са шумуд нугъатрин акахьунин нетижада арадал атанвайди я ва абурун арада виридалай чӀехи агьалиди рахазвай нугъат тоскан нугъат хайитӀани римвийри чпиз романеско нугъат туькӀуьрнавай юкьван виш йисара романеско кьибле итальян чӀаларин неаполитан нугъатдиз мадни мукьва тир чирвилер къачудай ва массайрин информациядин такьатринни алакъайрин алат хьиз романеско гилан итальян чалаз пара ухшар я италиядин зариятда гуьгъуьнин кирамри чпин эсерар романеско нугъатдал кхьенвай джузеппе джоаккино белли италиядин виридалай зурба зари трилусса ва цезарь паскарелла гилан заманада романеско нугъат хайи нугъат тир италиядин тӀвар ван авай актрар альдо фабрици альберто сорди нино манфреди анна маньяни гиги проетти энрико монтесано ва карло вердоне романизация процессдин куьмекдалди галлиядин иберий зуростродин италиядин дакиядин ва италияди колониярриз кьунвай гьукуматрин халкьар итальянвийрихъ галаз акахьна ва абурун культурадин таъсирдин кӀаник латин чӀалаз элячӀнай идалайни гъейри англиядин норманд муьтуьгъруин нетижада гилан инглис чалан гафалагдин чӀехи пай латин чӀалакай къачунвай гафар я италиядин маса регионра хьиз римдани виридалай кӀвенкӀве аваз физвай ва халкьдиз пара кӀани спортдин жуьре футбол я й йисан ва й йисан футболдай дуьньядин чемпионатар гьа римда кьиле тухванвай эхиримжиди чемпионат серия а дивизиондин рома ва лацио клубрин кӀвал тир олимпиядин майданда хьанвай и командайра къугъвазвай футболистар шегьерда хайибур я ва адет яз франческо тотти ва даниэле де росси футболистар хьиз машгьур жезва атлетико виликан клуб тир садлагьай дивизионда къугъвазвай адан кӀвалин майдан стадио фламинио тир римда й йисан гатун олимпия къугъунар кьиле тухванвай вилла боргезе ва каракалл термаяр хьтин дегь ва килигуниз лайих авай чкаяр къугъунар тухудай чкаяр хьиз чӀехи агалкьунралди кардик кутунай гьакӀни олимпия къугъунар тухун паталай цӀийи комплексар эцигнай гьабрукай яз олимпиядин чӀехи цӀийи майдан олимпиядин хуьр иштирак ийизвай спортсменар амукьзавай чка регби вилик физвай спорт я фламинио майдан й йисалай ругуд миллетрин чемпионатда къугъвазвай италиядин халкьдин регби командадин кӀвалин майдан я ва чпин рази ийиз тежезвай экъечӀунрив и команда чемпионатра садрани гъалиб хьанвайди туш гьакӀни рим юнион капитолина регби регби рома ва лацио хьтин регби командайрин кӀвал я гьар тӀулдиз майдиз римда авай италиядин форумда мастерс сериядин тенисдин турнирар кьиле тухузва дуьньядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ велоспорт халкьди майилвал ийзвай спротдин жуьре тир амма исятда адав гьевез квахьнава кьведра й ва й йисара римда джиро д италия дин финал кьиле тухванвай рим спрортдин маса командайринни кӀвал я гьабрук баскетболдин виртус рома волейболдин м рома волейбол гандболдин ва цин полодин командаяр акатзава юкьван виш йисалай рим христианрин зияратдин асул чкайрикай сад я христиан дуьньядин гьар патай инсанар римда авай папавилин чкадиз ватикандиз кьилив къвезвай юкьван виш йисара папа виридалай нуфус авай кас тир папавилин ва римдин пак империядин арада хьайи женгинин юкьва рим зияратдин асул чка хьанва виш йисарин къене римди вичин папавилин ва пак шегьер дин статус хуьнвай гьатта папавал авиньон шегьердиз куьч хьана фей чӀавузни католикри гьисабзава хьи ватиканда пак птр кьейи йикъалай къенин йикъалди гьар йисуз агъзурралди диндихъ агъанвайбур кӀватӀ жезва зияратзавайбур кьил чӀугзавай чкайрикай сад пак гурар я кьисадив кьурвал и гурар ватикандиз й йисуз пак еленади иерусалимдай понтий пилатдин кӀваляй гъиз ганвай ва адай иисус христос дувандиз хкаж жезвай римда зиярат ийизвай чкайрин сиягьдиз чӀехи кьадарда муькуь римдин ватиканда ва италия гьукуматдиз талукь чилера авай чкаярни акатзава абурун гьисабдик христианри капӀ ибадат ийзвай ва кьейибур кучукзавай дегь катакомбаяр клисаяр ва христианрин муькуь пак чкаяр пак птрдин базилика зияратдин виридалай асул чка я вучиз лагьайтӀа инаг вири папаяр ва гьакӀни католикри садлагьай папа хьиз гьисабзавай пак птрни кучукнавай чка я партнр шегьерар сингапур республика сингапур кьиблединни рагъэкъечӀдай азиядин островра чка кьунвай гьукумат шегьер малайзиядик акатзавай жогьор султӀанвалдихъ галаз ва индонезиядин риау островрихъ галаз сергьятарзава сингапур тӀвар санскрит чӀалакай аслан малай чӀалаз атанвай синга аслан ва санскрипт чӀалан пура шегьер гафуникай арадал атанва сингапурдин майдан км туькӀуьрзава йис йисалай кьиле тухузвай тӀебии тушир гьалда цин винел чилер арадал гъана ва абур гегьенш авунин программадин куьмекдалди майдан къвез къвез чӀехи жезва уьлкведин майдандик кьилин остров сингапур ва адан цин къерехдин яргъивилихъ галай гъвечӀи островарни акатзава абурукай виридалай чӀехибур убин теконг бесар брани сентоса семакау ва судонг я виридалай кьакьан чка букит тимах кӀунтӀ м я сингапур дуьньяда гьуьлун зурба портрикай сад улакьдин финансрин ва биржадин юкь я сингапур унитар республика я округар акатзава иосиф виссарионович сталин революционер советрин гьукуматдин чӀехиди цк вкп б дин чӀехиди яз ссср дин кьиле хьана йисара иосиф сталин йисуз дидедиз гори шегьерда хьана тифлисдин губерниядик квай миллетдин жигьетдай адан буба диде гуржуяр тир са кӀус чӀехи хьайила ам тифлисдиз хашперес диндин семинария кӀелиз фена ахпа ам марксистрин кӀеретӀдик экечӀна москвадиз хъфена кӀвалахал са шумуд сефер сталин урусатдин империядин къуватри сибирьдиз ракъурнай гьакӀ ятӀани йиса урусатда революция хьайила ам адан чӀехибурукай сад тир лениназ куьмекариз йисуз ленин кьейила сталиникай партияда ва йисуз гьукуматдин чӀехиди хьана вичихъ кьве гадани са руш авай кьена й йисуз сталин парабурун рикӀе амукьна халкьар депортацияр авурвиляй гьакӀ хьана й йисуз февралдиз чеченарни ингушар вагонра туна къазакъстандиз ракъурна абурукай са пай рекьени гишила кьена гьа йисуз мартдиз къарачай балкъарар сибирдиз ракъурна кьилди кьилихъ ансамблдин иштиракхъанриз битлар лугьузава гьакни абуруз къешенг кьуд ва ливерпулдин кьуд лугьузава ливерпуль шегьердай тир британ рок кӀеретӀ я адан бине лагьай йисуз кутунва адан ибаратдик джон леннон пол маккартни джордж гьаррисон ринго старр квай тир гьакӀни чара чара чавара кӀеретӀдик кваз пит беста стюарт сатклиффа ва джимми николди экъечзавай тир адалай гъейри абурухъ галаз са шумуд сеферда эрик клэптонани билли престона манияр ягъна дин эсеррин чехи пай джон леннонани пол маккартниди санал ята кьилди кхьенва гьакни манияр абурун твараривай кхьин хъувуна керетдин дискографиядин гьисабдик йисаррин арада акъатнавай официал студиядин альбом ва мани акатзава керетдин музикахъанри ва абурун продюсерни звукорежиссер джорджу мартина ван кхьинин жуьреба жуьре стилар гьа гьисабдик симфониядин ва психоделикадин музика кваз сад садав кьадайвал туькуьрна сад авунин ва видеоклипар чугунин крарик чехи метлеб авай цийивилер кутуна журналди вири чаварин лап чехи ягъизавайбурун арада садлагьай чкадал эцигна твар алай сиягьда садлагьай чка альбомди кьунва керетди цуд грэмми къачуна уьлкведин вилик авай лайихлувилер тестикьдай лишан яз вири кьуд музикахъандиз орден гана лагьай йисан гьалдив кьурвал асш ра миллиондилай пара керетдин альбом маса гана керетдиз талукь тир медиаконтентдин текар дискарни кассетар маса гунин виридан кьадар миллирдилай пара экземпляр хьана вахтуналди тир иштиракхъанар ина анжах чехибританияда акъатнавай официал тир студиядин альбомар къалурнава тамам дискография кьилин макъалада ганва и сиягьдик ри авур иштираквал кваз официал рекьелди акъатнавай филмар кутуна венера кьвед лагьай ракъинхъай планета ракъинин системада планетада заланвал залан виликай чилин венерадилай ракъинал млн км ава венерадилай чилел къведалди яргъивал масакӀа жезва млн кмдилай млн кмдал ракъинихъ ам чилин йикъан къене элкъвезва орбитадин кьулан йигинвал км с орбита эклиптикадик патах я венера вичин кӀашдихъ элкъвенва перпендикулярдилай цӀалцӀамвилик дал патах тир планета рагъэкъечӀдай патахъай рагъакӀидай патахъ физва кӀашунихъ са сефер ам йикъан къене элкъвезва екевиляй венера чилиз мукьуг я планетадин радиус км я чилиндикай заланвал кг чилиндикай кьулан жуфт г см венерадин атмосфера карбониумдин газдикай туькӀуьр хьанвайди я азот йицин парни оксигениум лап тӀимил ава ни венерадин атмосферада газ чилиндилай сефер пара ава илисвал винел атм я температура к ам меркурийдин температурадилайни пара я ракъиник кьве сефер патаг гвай эфиопия официал твар федератив демократиядин республика эфиопия виликра ам абиссиния хьиз малум тир гьуьлуьв экъечун авачир эритрея лагьай йисуз чара хьайидайлай кьулухъ рагъэкечдай африкада авай гьукумат я уьлкведа миллиондалай пара кас яшамишзава чилин кьадар км я агьалийрин кьадардиз килигна нигериядин гуьгъуьнлай африкада кьвед лагьай чкадал ала дуьньяда лагьай чкадал чилин кьадардиз килигна африкада лагьай чкадал ала дуьньяда лагьай чкадал агьалийрин кьадардал гьалтайла гьуьлув экъечун авачир гьукуматрин арада садлагьайди я эриятриядихъ галаз санал пайзвай кефердинни рагъэкъечдай патан сергьят тирвал физвай царцелай яру гьуьлел кьван авай ара анжах км кьилин шегьер аддис абеба я гьукуматдин статус гвайди амхар чал я федератив гьукумат парламентвилин республика язва лагьай йисан лагьай октябрдиз мулату тешоме президентдин къуллугъдал акъвазна африкадин рагъэкъечадай пата чка кьунва кефер пата эритреядихъ галаз кефердинн рагъэкъечдай пата джибутидихъ галаз рагъэкъечдай пата сомалидихъ ва кьабул тахьанвай гьукумат сомалиленддихъ галаз кьибле пата кениядихъ галаз кефердинни рагъакидай пата судандихъ галаз кьиблединн рагъакидай пата кьибледин судандихъ галаз сергьят пайзава халкьаринни медениятрин жуьреба жуьревилив тафаватлу я эфиопиядин пудакай кьве пай кьван агьали христиан язва аграр уьлкве я лагьай йисуз маса къачунин алакьунин паритетдиз килигна къвб дин кьадар млрд хьана пулунин тек эфиопиядин быр фад вахтарилай эфиопияди жуьреба жуьре халкьарин арада авай тешкилатра иштираквал ийизва ам миллетрин лигадин иштиракхъан тир смт дин эвелимжи иштиракхъанрикай сад хьана гьакни эфиопия африкадин галк тьукуьрнавайбурукай сад я ам африкадин кариб бассейндин ва лас океандин гьукуматри арадал гъизвай халкьарин ара авай тешкилатдик ква эфиопия федератив республика регионар округар штатар ни кыллыл шегьерар регионар акатзава португалиядин тарих тахминан агъзур йис идлай вилик юкьван европадай иниз кельтар куьч хьанвай ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай грекрин жугъурна чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз дегь грек гуьрзедин ччил тӀвар ганвай вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я ч э вилик йисуз финикийри карфаген колония туькӀуьрнай и колониядик пирненей зуростровда чка кьунвай португалиядин кьибле падни акатнай гуьгъуьнлай дору ва тежу вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи лузитан тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай ч э вилик йисуз римдинни карфагендин арада дяве эгечӀнай йисан къене римдин кьушунри пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай ч э в виш йисара португалиядин ччилерин чӀехи пайда лузитанар яшамиш жезвай ч э в виш йисан эхирда римди португалия муьтӀуьгъарнай ч э виш йисарин лагьай зур пайда португалия вестготри кьунвай йисарани арабри реконкистадин финифда йисуз португалядин графвал туькӀуьрнай ийсуз официал йисуз ада короллвал хьана виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя виш йисан лагьай зур пайда агакьнава йисуз испаниядиз муьтӀуьгъ хьанвай дяведин финифда йисуз лиссабондин ва метуэндин икьрарар къабул авур португалия чӀехибританиядин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва йисуз португалиядиз наполеон кьушунар гьахьзава йисузни англиядин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай виш йис португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва йисан португалиядин революция йисан сентябрьдин революция гражданвилин дявеяр мигелист дявеяр мария да фронтедин дяве ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг виш йисан лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай кертагъ давдакь дегь алпан уьлкведа уьмуьр авур мазан шаир ва философ я ада къавкъаздин албаниядин гирдиман вилаятда уьмуьр авурди я ва жаванширдин пачагьдин рикӀ алай арифдар тир давдакьан эсеррикай чав чӀехи шарвал жаваншир кьейила авур ишел тӀвар алай ясдин чӀал агакьнава ам цӀарцӀикай ибарат тир чӀехи шиир я шиирда шарвал жаванширан къамат ганва ва зариди адахъ яс чӀугвазва и эсердай аквазвайвал ам теснифнавайди дегьне чирвилер авай вичин гьиссер къалуриз алакьдай чӀалан устад кар алакьдай зари я давдакьакай сифте малуматар алпанрин зари ва тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим дасхуьруьнви моисеян албанрин тарих улубда ганва давдакь эхиримжи йисаралди эрменийри чпин азербажанри чпин зари яз гьисабзавай чӀехи шарвал жаваншир кьейила авур ишел чав грабар дегь эрмени чӀалал кхьенваз агакьнава давдакьан чӀехи шарвал жаваншир кьейила авур ишел лезги чӀалаз зари азиз мирзебегова элкъуьрна ва басмадиз акъудна гутум дагъустан республикадин ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр гутумрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр ахцегь райондин кьибле пата къавкъаздин кьилин циргъинин кеферпатан гуьнедал гутум вацун къерехдал азербайжандихъ галаз сергьятдилай км яргъал райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал ала гутум ахцегь райондин виридалайни кьакьанда суван хуьр я тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва чухур тетешер тикъишар самагъарар хахъар хуьруьн мукьвал алай тӀебии сергьятар чилихъ эгъевже хенел цӀаилахъан куьней яйлах къузай яйлах алипаша къажал челеби тулар сувун яйлах цӀангур ва гьакӀни булахар бахтавар булах уьхуьндезин булах гьезретен булах вацӀун булах къайиханазин булах хуьруьн тӀвар кӀакӀ мана гузвай араб чалан кутум гафуникай арадал атанва хуьруьн бине кутур дуьз тарих гилани малум туш виш йисалай виш йисал кьван гутум ахцегьпарадин азад жемятдик акатзавай ва ахцегьпара хуьруьн жемятрин садвалдин пай тир урусатдин империядик гутум йисуз акатзава гьа чӀавуз хуьр цӀийиз арадал гъанвай дагъустан вилаятдин самур округдик квай хин хуьруьхъ галаз хинерин хуьруьнжемятдик акатзавай йисалай ахцегь райондин составдик ква йисуз гутумвияр хинерин къарагъуна иштирак авунай чӀехи ватандин дяве чӀавуз фронтдиз гутумви фенай абурукай элкъвена хтаначир йисуз хуьр электричестводив таъминарнай йисуз хуьруьз рехъ чӀугунай йисара хуьре лапагар карч алай чӀехи мал ва балкӀан авай амма алай чӀавуз гутумра лапагар карч алай чӀехи малар ва балкӀан ава йисариз килигна гутум хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика тарихдал гьалтайла гутумвияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва газанар заманар цуругъар мухтарар тетешер къаргъаяр аташар качалар къулияр виш йисан мискӀин гутумрин кьилин мектеб гутум яд завод клуб улубхана фельдшерни акушервилин пункт гьусейнрин юнус имамдин хва ушу саньда спортдин жуьредин дуьньядин чемпион агъа лакар лекар азербайжан республикадин кцӀар районда авай хуьр агъа лакарин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр кцар райондин рагъэкъечдай пата хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала агъа лакарин мягьлейрин тварар ойконимар агъа мягьле вини мягъле дере мягьле камун мягьле агъа лакар хуьруьн тарихдикай ва тӀварцикай эхтилатар фейила дисскусияр арадал къвезва са бязи алимри хуьруьн бине эхиримжи виш йисан къене кутунвайди ва дегь тарихдиз талукь туширди субут ийизва муькуьбуру и фикир таб тирди лугьузва и хуьруьн бине кутунвайбур дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин гилияр хуьряй куьч хьана атанвайбур тир чӀал субутарзавай ксарни авайди я абуру лакар ва гилияр хуьрерин нугъатрин мукьвавал шагьид яз къалурзава хуьруьн чилера авай тарихдин имаратар хуьруьн дегьвал тестикьарзава мисал паталай рушарин кунтар тӀвар авай къеле хьтин чкади субутарзава хьи и чилера виш йисарани инсанри уьмуьр ийизвай гьакъикъи яз хуьруьн тӀвар лезги тайифадикай арадал атанвайди я антик тарихдал кӀвалахзавай страбондин геродотдин ва мсб тестикьзавай фикирриз килигна алпанда дилай пара тайифаяр авай алимри фадлай субутнава хьи и тайифайрин вири лезги ва лезги чӀалан тайифаяр тир шак авачиз и хуьруьн тӀвар дегь чӀаван лезги лег тайифадикай арадал атанвайди я ва тарихдин вакъиаррин таъсирдай лег ар гаф лак ар гафуниз дегиш хьанва хуьруьн тӀвар урусрин лагерь гафуникай арадал атанвайди тир лугьузвай фикир шак авачиз гъалатӀ тир фикир я вучиз лагьайтӀа къавкъаздиз урусар й виш йисан сифте кьилера атанвайди я ва абур къведалди хуьр тӀвар галачиз тушир йисариз килигна агъа лакар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика агъа лакара агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва айибанбур сеферанбур пириманбур тагьиранбур сикер шухунар шагьабасар хуьрерин тарих чируниз кьетӀен роль эпиграфиядин имаратар сурун винел алай къванерал алай ва цӀуру кӀвалерин цларал алай кхьинри къугъвазва лакарин сурар чал сифтегьан кӀалубда агакьнач сурарин чӀехи пай тӀебиатдин вакъиайрин эсердай чкӀанва гьакӀни совет гьукуматди гьукум тухузвай береда дин халкьдин терьяк я лозунгар галаз диндин аксиниз женгер тухувай чӀавуз и сурарин чӀехи пай терг авунай ва абурун чкадал цӀийи дараматар эцигнай амукьнавай сурарин садан кьведан кьилин къванцел кучукнавай инсанрин кьиникьин йис кӀелиз хьана гьакӀни адан винел гапурдин тфенгдин чекмейрин ва лампадин суратар атӀанвай лакар хуьруь тарихдин имаратрин арада кьетӀен чка агъаханд кӀунтӀ ва рушарин кӀунтӀар хьтин дегь чӀаван имаратри кьунва хуьруьн тарихдин муькуь имаратрикай сад цӀуру мискӀин я мискӀиндин цларал авай кхьинрикай чир хьана хьи адан бине й йисуз кутунай хуьряй ашуг яхья гьажи кази мегьемад хьтин тӀвар ван акай ксар акъатнавайди я вена австриядин кьилин шегьер гьукуматдин виридалай чӀехи шегьер политикадин культурадинни экономикадин юкь кас агьали галаз им уьлкведин агьалидин пай я австриядин виридалай чехи метлеб авай шегьер я европадин садвалдин шегьеррин арада агьалидин кьадардай вена лагьай чкадал ава й виш йисалди вена германиядин виридалай чехи шегьеррикай тир ва дуьньядин садлагьай дяведин вилик австриядинни венгриядин империя чкидалди шегьердин агьали миллион кас кьван агакьнай шегьер австриядин рагъэкъечдай пата чехия словакия ва венгриядихъ галаз сергьятдин мукьув чка кьунвайди я венади миллион агьали авай шегьердин регион туькуьрзава й йисуз шегьердин юкь юнескодин виридуьньядин ирсинин сиягьдик кутунвай венгер босний ва серб чаларал шегьердин твар бэкс я шегьер дунай вацал авайвиляй словен чалал шегьердиз дунай лугьузвайди я шегьер австриядин рагъэкъечӀдай пата альп суварин кӀане дунай вацӀун къерехда словакиядинни венгриядин сергьятдилай км яргъал чка кьунвайди я вена шегьердайтӀуз дунай вацӀ вичин дунай къубу хилехъ галаз ва вена вац авахьзава тарихдин къене шегьер дунай вацӀун кьибле пата гегьенш жезвай амма эхиримжи кьве виш йисара вацӀун кьве патани чӀехи жезвай шегьерда гьуьлуьн дережадилай виридалай кьакьан чка германскогель район м ва виридалай агъа чка лобау м шегьер вена тамун юкьва аваз я вичин кӀалубдай вена юкьвалай дунай вацӀ кьве кӀарна физвай элъквей цӀар хьиз я адан юкьван пад цӀуру шегьер я рингштрассе элкъвей куьче ва я ринг тупӀал цӀуру шегьер элкъвена кьунвай сад садан гуьгъуьна авай бульваррин цӀиргъ я рингштрассдин тарих й йисуз эгечӀнай гьа чӀавуз императорди виже текъвер гьужумдикай хуьнин хас тир лишанар квадарнай ва шегьерда манийвал ийизвай дяведин имаратар чукӀурна абурун патал чӀагай бульварар ва тарихдин стильда дараматар эцигиз къетӀъ авунай гила абур шегьердин асул килигуниз лайих тир машгьур чкаяр я венадин гуьртел чӀул куьче гьакӀни виш йисуз вена шегьер ва адан къвалав гвай хуьрер душманрикай хуьзвай ва виш йисуз виже текъвер гьалдиз атанвай дяведин имаратар чукӀурунин нетижада арадал атанвайди я гуьртелдилай анихъ й йисуз официалвилелди венадик акатнавай виликан хуьрер ава вена районриз чара хьана гьар са райондиз вичин тӀвар авайди я амма фад фад районрин номерар лагьана гъавурда твазвайди я юриспруденциядин фикирдай и районар австриядин административ паюнин районар туш гьакӀ шегьер администрациядин чӀехи паюник квай гъвечӀи пай я гьакӀ ятӀани и районра хкягъунар кьиле тухвазвайди я ва хкягънавай векилриз бязи политикадин ихтиярар авайди я идалайни гъейри гьар районда администрациядин дараматар ава ва районрилай гъейри абуру са дарамат пайзава гьавиляй шегьердин агьалийри чпин админситратив игьтияжвилер чеб амукьзавай районда туькӀуьриз жеда мисал паталай цӀийи паспорт къачуз венадин районар вена кппендин климатрин классификациядив кьурвал океандин климат континентдин ламу климатдиз элячӀзавай чкада авайди я шегьерда гатуз чими юкьван температура максимум жезва хъуьтӀер мекьи юкьван температура яд мурк жезвай температурадал кьван агъуз жезва ва фундукӀдилай декабрь ибнедал кьван март бул живер къвазва гатфарни зул хъуьтуьл уьлкведа къваларин кьадар йисан къене адет яз юкьван гьал хуьзва къваларин юкьван кьадар йиса мм я чкайрикай аслу яз тафаватар авайди я вена тамун климат уьлкведин муькуь патарив гекьигайла мадни ламу я ва ина къваларин йисан юкьван кьадар мм кьван агакьзава уьлкведин рагъэкъечӀдай патан кьулувилериз кьурай гьава хас я инин къваларин йисан юкьван кьадар мм я фикирдиз къвезвай умуми шикилда вена ракъинин шегьер я гьина йисан кьуд берени ахъадаказ акваз жеда вена римдин католик клисадин архиепархиядинни митрополиядин юкь я й йисан ягьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна шегьердин агьали диндай гуьгъуьнин тегьерда пай жезвай венада халкьдиз талукь тир улакь хъсан гегьенш я адан диб туькуьрзавайбур трамвайдин алакъадин рекьер венада й йисуз арадал атанвай ва гила шегьерда умуми км яргъивилин трамвайдин рекьер авайди я гьавиляй дуьньяда виридалай цуру ва яргъи трамвайдин рехъ венада авай рехъ я официал сайтар венадин шикиларни видеояр венадин тарих вена шегьердикай малуматар зинданмуругъ азербайжан республикадин кцӀар районда авай хуьр кузун хуьруьнсоветдик акатзава хуьр кцар райондин кьибле пата кцар вацун кьерел райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала зинданмуругъра авай чкайрин тварар ойконимар къая курт мискин калал дуьзен чка зинданмуругъ хуьруьн эгьлияр са кьадар арандиз куьч хьана зинданмуругъ хъишлах хуьр арадал гъанай хуьре йисуз эцигнавай цуру мискин ава динриз ибадат ийиз къадагъа тир совет береда гьа мискиндин дарамат гьамбархана хьиз кардик квай дараматдин гьалар усал тирвиляй адан чкадал йисуз гьа цуру мискиндин акунар алай кас гьакьарзавай цийи са мискин туькуьрнай хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я зинданмуругъра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва мегьенар якъубар татахар хасияр кемечар къурушар куфуба азербайжан республикадин кцӀар районда авай хуьр ширвановка хуьруьнсоветдик акатзава хуьр кцар райондин кефер пата самур вацун кьерел дагъустандин мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала куфуба хуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар куф мягьле хуьруьн твар дегь куф хуьруьн тварцихъ галаз алакъалу тирди шак алачиз я ва гилан куфубадин эгьлияр дегь куф хуьруьн эгьлийрин несилар тирдал гиман ала урусатдин дяведин архивдин материалра къалурнавайвал йисуз къубадин гъулгъула къаткурдайла урус генералри лезгийрин цудралди хуьрер чукурнай куф тагьар уьзден маши харах хьтин дегь лезги хуьрерин гелер гьа чавалай квахьна хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я куфуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва куьчайбур умарар усманар лацар азербайжан республикадин кцӀар районда авай кьакьан суван хуьр кузун хуьруьнсоветдик акатзава азербайжандин туризмдин хуьрерикай сад я хуьр кцар райондин рагъакидай пата чехи къавкъаздин хушарал гъуцар сувун ценерив райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала хуьруьхъ гзаф иер тебият ква лацарин чар чарриз килигиз республикадин вири пиперай къвезвайди я лацар хуьре чкайрин тварар ойконимар келет лацар хуьруьн квале тахминан касди уьмуьр ийизва агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я лацар хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва кекрез чирайбур шатдинбур хинелугъар тачанар рух калчукайбур хуьр кеферпатан азербайжанда квенкве аваз физвай туризмдин юкьварикай сад я лацарин кьилихъ галай ял ягъунин сувар базадиз дуьньядин вири патарихъай къвезвай туристрин кьадар йисандавай пара жезва йисан февралдиз лацар хуьре мурк кьунвай чар чардиз акьахунай республикадин ахъа чемпионат кьиле фена акъажунра азербайжандин урусатдин турциядин ва ирандин дав агакьна спортсменри иштиракна ина далай виниз клубрин векилри гьуьжетарна кьве юкъуз кьиле фейи ахъа чемпионатда кцарин спортсменрини чпихъ чехи алакьунар авайди субутна хуьре са кьуд йисан мектеб кардик ква респудликадин виридалайни чехи тебиятдин парк тир шагьдагъдин милли паркдиз гьахьунинни контрольдин пост лацар хуьре туькуьрнай манкъулидхуьр азербайжан республикадин кцӀар районда авай хуьр манкъулидхуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр кцар райондин рагъэкъечӀдай пата райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала манкъулидхуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар байрамрин мягьле сепийрин мягьле гъетегърин мягьле агъвалрин мягьле заркъалрин мягьле чакаррин мягьле археологиядин амукьайри гилан манкъулидхуьруьн чилерал дегь хуьрер хьайиди субутзава азербайжандин алимрикай ж а халилова къ о къошкъарлыди ва р б аразовади гавдишан пелера тухвай жагъурунрай аквазвайвал манкъулидхуьруьвай километр яргьал тир й ва й гавдишан пелера лезгийри гьеле чи эрадал къведалди хуьрер кутунай й гавдишан гилан къалажух хуьруьз мукьва я ва гьанагни дегь чавара яшайишдин макан тир чиливай метр хкаж хьанвай й гавдишан пелен археологиядин амукьайрилай малум жезвайвал и хуьруьн агьалияр фад фад тарашхъанрин аксина женг чугваз мажбур хьанай и пелелай дагъустандин гьакни къуба ва хъачмаз районрин чилер хъсандиз аквазва гьавиляй гавдишан пел лагьайла чкадин агьалийри гьа и пел фикирда кьун дуьшуьшдин кар туш хуьруьвай километр яргъал тир й гавдишан пел кьулувилел экя хьанва ина чи эрадал къведалди сад лагьай агъзур йисан юкьвара хуьр кутунай тебиатдин ва тарашхъанрин басрухар себеб яз хуьруьн агьалийри чпин чка са шумудра дегишарнай дегь чавара абурун чехи бубайри эчехуьруьнни чехи муругърин арада кьакьан пелел хуьр кутунай и хуьуьн дегь амукьаяр исятдани ама хуьруькай кьиблепатан дагъустандикай очеркар магьачкъала азербайжандин тарих баку жилд у а мейлановадин лезги чалан диалектология магьачкъала ктабра ва маса чешмейра са кьадар делилар дуьшуьш жезва хуьруьн топонимрини адан тарихдикай чирвилер гузва кьенчеб тахта лугьудай чкада дегь чаварин лангу шегьердин гелер ама ина са чиб чил эгъуьнин кумазни накьвадикай хъенчин куьшуьйрин кутаррин бекьейрин циперин кусар хкатда кьенчеб тахтада шабуран хвал лугьудай чкада археологиядин дегь чаван амукьаяр гьалтзава урусрин рекьи й птр дагъустандиз атайла ина кьиле фейи вакъиаяр рикел хкизва император дербентдиз къведалди хуьруьхъ маса твар авай урусрин пачагь кьиблепатан дагъустандиз йисан августдиз атанай адан агъзур касдикай ибарат балкандар кьушунди ам дербентдиз къведалди халкьдин кьилел чехи мусибатар гъанай алкьвадар гьасана вичин асари дагъустан ктабда кхьизвайвал балкандар кьушунри дербентдилай къубадин велвеле вацалди чпин хурук акатай вири хуьрериз гьад кьунай гьеле петр дербентдиз къведалди гьажи давуда иран шагьдин гарнизон инай чукурна манкъулидхуьряй тир манкъули бег шегьердин наибвиле тайинарнай петр дербентдиз атайла и касди тимил къуватралди императордин чехи кьушундин хура акъвазун мумкин туширди кьатанай ва гьавиляй урус пачагьдин вилик хъсандиз экъечнай шегьердин гимишдикай раснавай куьлегар адав вуганай вич ик кьабулинай императорди манкъули бегдиз генерал майорвилин чин ганай ва ам дербентдин ханвиле тайинарнай урус пачагьди и касдиз вичин патай кьилди мажибни ганай дагьустанда петравай яргъалди таб гуз хьанач къубадин муьшкуьрдин ва ширвандин лезгияр урусрин аксина къарагъна муькуь патахъай гьажи давуд бег муьшкуьрвидини урусрал вегьин патал агъзурдав агакьна кьушун туькуьрнавай гьа ихьтин крар себеб яз петр йисан сентябрдиз вичин кьушунарни галаз астрахандиз хъфена дербентда ада агъзур аскердикай ибарат гарнизон туна урусар хъфейдилай гуьгъуьниз манкъули бег тарашхъанри чукурай хуьрер арадал хкиз алахъна квенкве ада вичин хуьр гуьнгуьна хтуна вичин такьатралди кесиб хзанриз квалер эцигизни туна и къайгъударвиляй агьалийри хуьруьн виликан твар дегишарна адаз манкъули бегдин твар гана манкъулидкуьр шумудни са тарихдин вакъиайрихъ галаз алакъалу я йисуз хуьруьн агьалияр иран шагьдин кьушунрин хура акъвазнай йисан зулуз надир шагьди й гавдишан пеле постар туькуьрнай ва вишералди касдиз зулумар авунай ада гьилерин тамара кватал хьанвай лезги керетрин аксина женг чугваз кан тахьайбурун вилер акъуднай гьилер атанай тарагъаждай акъуднай ватандин чехи дяведин йисара грецияда элас тешкилатдин партизанрихъ галаз санал фашистрин кура кьегьалвилелди акъвазай мидгьед ширинбегова дяведин йисара къалурай кьегьалвилерикай кьилди ктабар кхьенва манкъулидхуьр вичихъ фу авай девлетлу хуьрерикай я гьеле хх виш йисан сифте кьилера и хуьруьн ичин салар дуьгуьдин плантацияр къецепатан уьлквейризни сейли тир иллаки инин сарыбугъдадин тариф вириниз чканай гзаф хуьрери чпин хъуьтуьн раж инай къачудай йисуз къуба аялатдин зегьметхъанри гьасил авур агъзур пуд дуьгуьдикай агъзур пуд магьсул манкъулидхуьруьнвийринди тир им аялатда вичиз тай авачир яру дуьгуь тир абурухъ чехи никер агъзурралди мал къара чехи геллегьар ва рамагар авай инин ниси гьасилдай заводди вичин магьсулар къецепатан уьлквейризни рекье твадай хуьруьхъ уьмуьр тухун патал къулай шартар авайвиляй иниз маса лезги хуьрерай гзаф инсанар куьч хьанай миграгъай гъетегъай чакардилай четкуьнай киригай тигьиржалдилай хуьлуьхъай цилингдилай гьатта табасарандай ва гуржистандай куьч хьана атайбурун сихилар хуьре исятдани ама амаханан тахта лугьудай чка советрин девирдилай аманат я инагар яру лежбер колхоздин ципицрин салар тир никяй хкведайбуру арабайрин чархарив салидолдин чкадал запун гуьцай чкадиз халкьди сабунар ядай кам лугьуда бам дин эцигунар гатунай йисуз и хуьрени цийи мягьле кутунай ва хуьруьнбуру адаз бам твар ганай гила ина дав агакьна квалер ава хуьруьн нуфуз аваз сихилрикай сад эфендияр я абурухъ хуьре сулейманан хва абдуррагьманан тварцихъ гадай пирни ава истанбулда диндин рекьяй чирвилер къачур и эфенди хуьлуьхъай тир манкъулидхуьруьнвийрин талабуналди иниз куьч хьайи и алим ва муъмин касди вичин хайи хуьре хьиз манкъулидхуьре ва адан мукьув гвай хуьрерани чехи гьуьрмет къазанмишнай адан ктабрикай азербайжандин ва дагъустандин мискинра менфят къачузвай абдуррагьманан хва зикруллагь хуьруьн сад лагьай муаллимрикай тир эфендидин хва тирди багьна яз йисуз ам суьргуьндиз ракъурнай ва а чавуз касдин кваляй са фургъун ацай ктабарни тухванай адан етим амукьай веледдини институтар акьалтарнай абдулгьамидани абдулрагьима хуьре абдулрауфа кцара математикадин муаллимвиле квалахнай азербайжандин нафтадинни химиядин институт куьтягьай абдулазиз илимрин доктор я эфендияр чпихъ чехи алакьунар авай ва зегьметдал рик алай ксар я йисалай виниз кцара муаллимвиле квалахай методист муаллим абдулрауф эфендиеван веледдин дакай математикар хьанва абел лагьайта рязан шегьердин кьилин архитектор я манкъулидхуьр шумудни са твар ван авай ксаралди машгьур я лезгийрин чехи зари миграгъ мардалиди гзаф йисара ина уьмуьр авунай чи твар ван авай зарийрикай кесиб абдуллагьан ва забит ризванован ватан я инаг машгьур сеняткар тардал зурбадиз ягъидай физеммед куругълиева тесниф авур макьамарни манияр халкьдин меце къедалди ама ада алатай виш йисан й йисара сифте яз кцар районда стахановчивилин твар къачур тайгъун къайибалидин рушаз теснифай тайгъун мани халкьдин мани хьиз ктабра гьатнава гзаф йисара хуьруьн колхоздиз регьбервал гайи ина шумудни са эцигунар кьилиз акъудай наруллагь къадимован твар халкьди гьамиша гьуьрметдивди кьада ада лечетрин хуьряй манкъулидхуьруьз ракьун гунгаррив яд гъанай дербентдин уьлчуьдалди къванцин рехъ кутунай мектеб патал кьве дарамат гьакни медениятдин тавхана эцигнай гьаживерди гьаживердиеваз республикада сифте яз азербайжандин лайихлу ветеринар твар ганай хуьряй зурба алимар акъатнава нью йоркдин илимрин академиядин член физикадинни математикадин илимрин доктор профессор икрам новрузбегов техникадин илимрин доктор абдулазиз эфендиев хьтин инсанралди вири халкьди дамахзава чугвар сейфеддин сейфеддинов хьтин ксари чпин хуьр вириниз сейли ийизва шумудни са манкъулидхуьруьнви полковникри чи республикада ва къецепатан уьлквейра квалахзава абурукай талим ярметова генжеда адилхан абдулкеримова волгоградда низамуддин салегьова къазахстандин актау вилаятда изамуддин магьсимова мангистау вилаятда къуллугъзава полковник лейтенант садуллать асланханов гимидин командир яз йис я азербайжандин дяведин флотда йисуз къуллугъзавай рангдин капитан расим ширинбегов магьачкъалада уьмуьр ийизвай милициядин подполковник вагьид агьжабегов ва масабурулай жегьилри чешне къачузва абур вири вичихъ чехи тарихар авай манкъулидхуьруьн мектебди квачел ахкьалдарна агакьарнавайбур я йисуз къуба уездда гьукуматди агьалийрин талабуналди пуд хуьре цийи мектебар кардик кутунай кцара яргундал ва ва манкъулидхуьре йисуз манкъулидхуьре урус секторни ахъа хьанай гьейдар алиеван фондуни такьатралди хуьре классдин дарамат эцигнай хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я манкъулидхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва миграгъар миграгъ хуьряй атанвайбур кьинтарар тапацар квасаяр киригар цегвер хуьлуьхъар тигьиржалар чепер цилингар цилинг хуьряй атанвайбур гуржияр чавмараяр эфендияр мучугъ мучар азербайжан республикадин кцӀар районда авай хуьр мучугъ хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр кцар райондин кефер пата дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала мучугърин хуьр алай чка кцарин муькуь хуьрерилай тафават авайди я лагьайта ягъал жеч мучугърин хуьр яргунрилай виниз сув галай патахъ фейила чапла гъилик карвандин рекьелай къерехда рехъ куьтях жезвай са кама ава яни мучугъриз сув патахъ шегьре рехъ авай къунши хуьр авач гьа и кар себеб яз са версия хьиз мучугъвийри мугьманар пара масанвилив икрамвилив кьабулда кама авай хуьряй кьве вац авахьзава хуьруьнвийри мучугърин вац кьуру вац твар ганвай и вацар кьулан вацухъ какахзава пуд пад кьакьан пелери царце тунвай хуьр гине авайди хьиз аквазва мучугъ хуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар уба мягьле гьуку мягьле гъугъан мягьле кунтан мягьле агъа мягьле калал мягьле хуьруьн уьруьшар рагъ акъатзавай патай кьил ктуна кьай яцу къурт яргунрин сув бутан кек чавун авсаран къуза камавай сув чакаррин сув гьаниз диргесни лугьузва чехи сув цицер терехан сув уругъ синер шимер квай пел анцуд пел никер паласаяр финдун кам балабекан ник абдулкъанидин чилер беделан гьафиза къузада шихкериман чил мамедалидин чил бубадин чил менцид хандак мусадин ник къелемлухда хийирбекан ник биягъра керимханан ник гемреда ражабан ник гавдишандин ник тигьиржалрин ратар пелелай вирин киник галай фетегьан ник кикер леф пад кьуна кьай гуьнедин кикер хеметан кек супадин булахдин кек хандак кек шимед кек хъиран булахдин кек къадиран гуьне уьшкуь кек агъаметан кек асад кек зиядханан кек мегьралидин кек зейналан кек шайдабеган кек медетан кек базаран кек кьац ягъадай кек кекерин кьакьанвилер син кек м кьай кек м уругъ пел м сув м и пелел геологри эцигнавай гуьдендин плита ала пелелай рагъ авай юкъуз сумгаитдин цаяр аквазва зиккуратар яран пелер мучугърин хуьруьн юкьвал кьве пел ала уругъ пел ва арад пел уругъ пелел хуьруьнвийри яран сувариз цаярда ва анлай лезгийрин пак яз гьисабзавай пуд сув шар сув м басар сув м гъуцар сув м аквазва арад пелни сакрал пел хьун мумкин я лугьунрай сур чавариз гъуцариз къурбандар гудай береда акьахна цаварин иесийриз зикр ийидай пел яни инсанрин дуаяр минетар гъуцарив агакьриз куьмекзавай пел гидронимар вирер залуд вир и вире авай рагъулрив мучугъвийри чпин сагъламвал тарамрда сеферан вир булахар бендед булах кьай булах хьиран булах царахан булах кьемкьер булах къванчин булах атад булах тагъийрин булах кьвалун булах хъвер булах земзем булах кунтар булах сидрзадин булах менцид булах ратар чкадин булах нуьдуьрбеган булах хъурхъуан булах гьабад булах шамилан булах таркалрин булах вацар кьуру вац мучугърин вац кунтар вац цавун вац пирер киримкъулудин пир пиркъулидин пир и пирел хзан хуьдай дуаяр ийида цамар пир версия хьиз гьелени инал сур мучугърин хуьруьн хандакар алай лугьузма агъаметан кике авай пир и пирел аялар авачирбур фида султанан кьвалаллай пир и пири тандал хирер алайбуриз куьмекда мучугъвийри са кьадар арандиз куьч хьана цӀийи мучугъуба хуьр кутунай къенин йикъан мучугъар кцар райондин чехи хуьрерикай сад я агьалияр кас квалер паласада маишатар чилер гьектар я мучугърин чилерал тарихдин гелер авай топоним ва тарихдин кхьинар алай мискин ама тарихдик галканвай топонимар чкадиз килигайла килисадин архитектура ва эцигунин формади и кар тесдикьарзава хуьруьн мискидал ам гуьгъуьнай эхцигай йисан тарих алама хъпи накьвадин шире арада тваз чиг керпичрив эцегнавай мискинар гьар йисалай зурзалагри чкурун шак авачир кар я хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я мучугъ хуьре агъадихъ галай сихилар ава стур азербайжан республикадин кцӀар районда авай кьакьан суван хуьр стурин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр кцар райондин рагъакидай пата докъузпара райондихъ галаз сергьятдин мукьвал чехи къавкъаздин хушарал райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала хуьруьхъ гзаф иер тебият ква ам инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала кцарилай акьванни яргъал алачиртани шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва умуми яз кцар райондин стурар къутургъан кьуьхуьр яргъи кек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтани жеда рекьерин чкадал жигъирарни гелер я и хуьрериз анжах сувун машинрал алаз джипар хкаж хьун мумкин я хъуьтуьз жив къвадайла и жигъирайтуз уьцуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атанвай хьиз жезва стур хуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар далагьар мягьле садиррин мягьле хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана стуруба хуьр арадал гъанай агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я стур хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва батар аскерар чамбулар дахарар мемехар тигьирар азербайжан республикадин кцӀар районда авай хуьр тигьиррин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр кцар райондин кефер пата гъенер вацӀун чапла кьерел райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала тигьир хуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар кьуртун мягьле кутан мягьле булах мягьле куташан мягьле сурарин мягьле хуьре чкадал сурар ала хуьруьн тарих дегь ч авариз фена акъатзава хуьруьн кьуьзуьбуру лугьузвай гафариз килигайта хуьр виш йис вилик тагьир твар алай касди туькуьрнава хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я тигьир хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва чухар туькьуьлар чувалар кьепирар кьурагь райондин кьепир хуьряй атанвайбурун несилар фекьияр уьнуьгъ азербайжан республикадин кцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр уьнуьгърин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр кцар райондин кьибле пата кцар вацӀун кьерел райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала уьнуьгърин мягьлейрин тварар ойконимар майдан мягьле мискин мягьле къурт мягьле чурал мягьле цийихуьр мягьле уьнуьгъар лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад тирди тестикьарзавай делилар пара ава хуьре виш йисариз талукь тир уьнуьгъ кӀеле ава хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана уьнуьгъуба хуьр арадал гъанай агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я уьнуьгъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва айдаяр арабар чакъалар фекьияр гьажиханар пиемар татлаяр тигьирар мискискар къарабагъвияр эгрияр кесдияр абукарар къутургъан азербайжан республикадин кцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр стурин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр кцар райондин рагъакидай пата чехи къавкъаздин хушарал райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала кцарилай акьванни яргъал алачиртани шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва умуми яз кцар райондин гьа и къутургъан стур кьуьхуьр яргъи кек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайта гъалат жедач рекьерин чкадал жигъирарни гелер я и хуьрериз анжах сувун машинрал алаз джипар хкаж хьун мумкин я хъуьтуьз жив къвадайла и жигъирайтуз уьцуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атанвай хьиз жезва хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тебиатдин кьакьан суварин къацу чурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чугуда къутургъан хуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар такь мягьле хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я къутургъан хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва тампулар чамбулар гьетемар чурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава чехи муругъ азербайжан республикадин кцӀар районда авай хуьр эчехуьруьнсоветдик акатзава хуьр кцар райондин кефер пата кур вацун кьерел райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала кьегьалвилин тарихар авай чехи муругъдихъ тикрар авачир тебиатни ава чехи муругъ тебиатдин мужидатрикай я ам шагь сувун ценерив гвай кьакьан пелерин къацу тамаринни цуькведин яйлахрин къужахда экя хьанва инаг къайи булахрин макан я виш йисар я сувал верхер апул суна бут бут сенгер уьзден ларан некъи пикин къая булах къайи булах сикрен булахри хуьр вириниз сейли ийиз муругъ яшарин пипин тараривни девлетлу я инин яйлахарни набататрин иллаки цуькверин гзафвилелди чешнелу я чехи муругъ хуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар агъа мягьле къучумрин мягьле мискиндин хур латун хур лезгистандин райондин дегь хуьрерин арада муругъ компонентдикай арадиз атанвай кьве хуьр ава чехи муругъ ва зинданмуругъ тарихдин чешмейрай малум жезвайвал абур кьведни юкьван виш йисара кутунвай хуьрер я муругъ ойконим сифте яз х виш йисаз талукь абу муслиман тарих ктабда дуьшуьш жезва ана кхьенва абу муслиман хва санжабахъ сейфедин юсуф насираддин жамал абдуллагь гьемзе али бархут тварар алай ирид хва авай абурукай юсуф кьуд хцин буба тир адан рухвайрикай агъажан твар алайди штул амайбур къуруш хуьре абурун сихилрикай шабан хушнах халибан хин рамазан дигагь юсуф учук халид эчехуьр жамал муругъ умар ва мегьамед ахцегь абдуллагь халтун режеб тпиг халиф штул рамадан уьнуьгъ хуьрера бине кутуна амукьна вичихъ яргъал тарихрихъ ялзавай гзаф топонимар авай кьуьзуь агьалийрин меце къедалди дегь гафар амай халкьдин фольклор вилин нини хьиз хуьзвай и хуьре тарихар рахада вав чехи муругърин дегь сурари ина дуьшуьш жезвай дегь хуьрерин харапайри гьакни яргъалди уьмуьр гьалай ксарин ихтилатри са береда чехи муругърин патав мад са хуьр гъвечи муругъ хьайидакай шагьидвалзава ономастикадин илимдал бинеламиш хьайита чехи твар алай хуьр авата гъвечи твар алай хуьрни хьунухь мумкин я лезгийирин гзаф дегь хуьрерин тварар хьиз муругъни чи дегь гафарикай сад хьунухь мумкин я кьакьандал алай вичихъ гзаф мекьи кьуьд авай и хуьруьн твар мур гафунин бинедаллаз арадиз атун акьулди кьатудай кар я азербайжанви алим гьуьсейн миртекъевидин фикирдалди и гаф дегь хурритрин чала авай хва кас хьтин манаяр гузвай мар ва я мур гафуникайни арадиз атун мумкин я ада и твар гьакни дегь гьалдей чала авай аллагь инсан мана гузвай ур гафунихъ галазни алакъалу хьун мумкин я лугьузва маса фикирарни ава алимри и гафунин этимологиядикай хъсандиз веревирдер авуна атай гаф лугьун чара авачиз я хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я чехи муругъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва сикер думбар пешекар баргуьлар шемехар игъригьар айдунбегар яргун азербайжан республикадин кцӀар районда авай сувун хуьр яргунрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я яргун хуьр маса лезги хуьрерин арада шии мезгьебдалди ибадат ийизвай лезги агьалидив тафаватлу я ихьтин хуьрерикай садни докъузпара районда авай мискискар я хуьр кцар райондин кефер пата кӀур вацӀун кьерел райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала яргун хуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар тегъвер карвансара къурт калал пад агъа мягьле вини мягьле са кьадар арандиз куьч хьана яргъунвийри яргунуба хуьр арадал гъанай хуьре шейгь жуьнейддин мавзолей авай хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни ва шии мусурманар я яргун хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва яцкаяр цинкьилар камуяр шиияр келбияр мегьамедалияр фекьияр кефердинни рагъакӀидай англия англиядин рагъакӀидай пата авай регион вад церемониядин графвиликайни са шумуд муниципалитетдин районрикай ибарат я административ юкьвар ливерпульни манчестер я кефердинни рагъакӀидай англия тӀвар алай регионди км чилин кьадар авай территория кьунва регионрин арадал чӀехивилел гьалтайла лагьай чка рагъакӀидай пата ирландиядин гьуьлуь кьунва региондин мукьув галайбур регионда чӀехи агъзур касдилай пара агьали шегьердин агломерация ава йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар тӀимил хьунин тегьерда кефердинни рагъакӀидай англия тӀвар алай региондик сад садалай аслу тушир административная единица ава регион кьве метрополиядин графвиликайни чӀехи манчестерни мерсисайд кьве метрополиядин тушир графвиликайни камбрияни чешир ругуд садхьанвай единицадикай блэкпул блэкбернни дарвен рагъэкъечӀдай чешир рагъакӀидай чеширни честер уоррингтонни халтон ибарат я метрополиядин графвилерни метрополиядин тушир графвилерни садхьанвай единицар церемониядин везифаяр таъмин авун патал церемониядин графвилик ава чӀехи манчестер камбрия ланкашир мерсисайд ва чешир метрополиядинни метрополиядин тушир графвилер метрополиядинни метрополиядин тушир райондикай ибарат я садхьанвай единицайрихъ къене авай паюн авач ингье региондик квай графвилерни районар кефердинни рагъакӀидай англия тӀвар алай регионда сити статус авай административ единица ава кефердинни рагъакӀидай англияда ягуар бэнтли воксхолл тӀваруник авай автомобиляр акъудзавай штаб квартираярни акъудунар ава мерсисайд графвиле ягуар карс лимитед компаниядин тӀвар алай люкс дережадин автомобиляр акъудзавай завод ава заводдал кас кӀвалахзава чешир графвилин крю шегьерда премиум дережадин автомобиляр акъудзавай бэнтли моторс компаниядин заводни штаб квартира ава йисуз бентли автомобильрин акъудун дерби шегьердай крю шегьердиз акъуднавайтир чешир графвилин элесмир порт шегьерда воксхолл моторс компаниядин завод ава адал кас кӀвалахзава пуд сменада гьар йисуз заводди автомобиль акъудзава адал вад рак квай хэтчбек ва ругудлагьай несилдин тӀвар алай универсал акъудзава англияда база кьазва футболдин лигадин чемпионатда клуб уртах ийизва садлагьай лигада клуб уртах ийизва кьведлагьай лигада клуб уртах ийизва миллетдин конфедерацияда клуб уртах ийизва кефердин конфедерацияда клуб уртах ийизва пекин кит гафба гаф кеферпатан кьилин шегьер халкьдин республика китайдин кьилин шегьер я шегьер пуд патай хэбэй провинцияди элкъвена кьунва ва кьиблединни рагъэкъечӀдай пата тяньцзинь провинциядихъ галаз сергьятарзава пекин агьалидин кьадардай китайда шанхайни чунцина шегьеррилай кьулухъ й чкадал ала им ракьун рекьин авто рекьин ва гьава рекьерин уьлкведа виридалай чӀехи кар алай пунктрикай я идалайни гъейри пекин китайдин политикадин чирвилерин ва культурадин юкь я гьакӀ ятӀани экономикадин юкьвар шанхайни гонконг я пекин китайдин кьуд дегь кьилин шегьеррин сиягьдик ква й йисуз ина гатун олимпиядин къугъунар кьиле тухванвай пекин лугьунин тегьерда бейдзин кит пиньинь гьарфба гьарф кеферпатан кьилин шегьер мана гузва рагъэкъечдай азиядин уьлквейрин виридаз талукь тир адетдив кьурвал кьилин шегьердин статус гьа шегьердин тӀварцихъ вичин эсер дуьздал акъудзава мисал паталай шегьер уьлкведин кефер пата аватӀа адаз кеферпатан кьилин шегьер тӀвар эцигзавайди я и тегьерда тӀварар къачунвай муькуь шегьерар китайдин нанкин кьиблепатан кьилин шегьер япониядин токио яп рагъэкъечӀдайпатан кьилин шегьер япониядин муькуь киото шегьердин тӀвар гьакӀ кьилин шегьер лагьай чӀал я пекин тӀвар гилан китай чӀалан лугьунин тегьердив кьазвач китай чӀалан официал путунхуа нугъатдал шегьердин тӀвар бейдзин лугьузвайди я пекиндин шегьердин зона гуьгъуьнин районриз пай жезва чкайрин гзафбурун тӀварар варар мана гузвай мэнь диз куьтягь жезва вучиз лагьайтӀа и районра шегьердин са тӀварцин къеледин цлан варар авай шегьердилай къеце пата гуьгъуьнин шегьерарни шегьервилин хуьрер авайди я пекиндин административ ччилер районриз ва уездиз пай жезва эхиримжи йисан къене пекин шегьердин кьве юкьван районрин агьалияр млн кас диз пара хьана мукьув галай гъвечӀи шегьеррин агьали млн кас диз пара хьана яргъал алай гъвечӀи шегьерин агьалияр млн кас диз пара хьана ва къерехрихъ галай районрин агьалияр млн кас диз пара хьана пекиндин районни уездар гуьгъуьнин административ текриз пай жезва шегьервилин хуьр волостяр халкьдин волостяр ва куьчедин комитетар сальвадор дали тамам тӀвар сальвадор доменек фелип жасинт дали и доменек маркиз де пуболь исп й йисан тӀулуз май й йисан гьериз январь испаниядин чӀугвар живописец график скульптор режисср эсерар кхьдайди сюрреализмдин виридалайни тӀвар ван авай векилрикай сад ада гьугъуьнин фильмрин винел кӀвалахна андалузиядин киц къизилдин виш йис ицит хьайиди дали сальвадоран чинебан уьмуьр са генийдин йкъан дафтар улубрин ва милле анджелюсан трагедиядин мах эсердин кирам я сальвадор дали й йисан тӀулуз майдиз испаниядин херона провинциядин фигерасе шегьерда агьвал авай нотариусдин хзанда хайиди я миллетдай каталонви тир ва вичин и кьетӀенвилелди дамахарзавай адаз са вах ва аял чӀавуз минингитдикай кьенвай чӀехи стха авай й йисан баскӀумдиз октябрь йисан пахуниз август район дунчэн кит пиньинь китайдин халкьдин республикадин пекин шегьердин гъилик квай район шегьердин твар рагъэкъечдайпатан шегьер мана гузва китайдин кьилин шегьердин и районда пекиндин вокзал ва кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин кеферни рагъэкъечдай пад хьтин метлеб авай объектар авайди я феодал чавара ина уьлкведин гзафни гзаф девлет ва кесер авай ксар амукьзавай цин династия гьукум тухузвай береда и чка дасин уезддиз талукь тир синьхай революциядилай ва китай республика арадал атайла кьулухъ и ччилер садлагьай ва пудлагьай къенепатан районрин гъилик квай китай халкьдин республика туькуьр хьайила кьулухъ й йисуз дундань ва дунсы районрин бине кутунвай й йисуз и кьве район сад хьанвай ва цийиз арадал атанвай райондиз дунчэн твар эцигнай й йисуз дунчэн райондик чунвэнь район акатнай район куьчедин комитетриз пай жезва район чаоян кит пиньинь китайдин халкьдин республикадин пекин шегьердин гъилик квай район шегьердин твар ччин ракьинихъ элкъуьрун мана гузва кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин рагъэкъечдай патан рагъэкъечдай пата чка кьунвайди я иниз пекиндин къеледин цлан чаоянмэнь вар экъечзавай чаоян район пекиндин виридалай фад вилик физвай районрикай сад я пекиндин кардин юкьван район гьа ина чка кьунвайди я гьакни район вичин багьа ва чагай баррив ва ресторанрив чир я урусатдин туристризни бизнесменриз и район адав чир я хьи ина пара кьадарда урусар амукьзавай ябаолу куьче авайди я ва инглис чалан газетра и куьчедин твар хьиз фад фад кьазвайди я императорри гьукум гьалзавай чавара и ччилер дасин уездик акатзавай й йисуз ина рагъэкъечдай патан шегьер арадал гъанвай й йисуз рагъэкъечдай патан шегьердин твар чаоян район диз масака хъувунай район куьчедин ва чкадин комитетриз пай жезва районда кхрдин ччара уьлквейрин крарин министерстводин ва кхрдин культурадин министерстводин кьилин идараяр авайди я тител азербайжандин хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр и муниципалитетдик вич тител хуьр гъвечи барахум ва нагъиуба хуьрер акатзава тител къусарчайдилай кефер пата уьзден уба шоллар ва урян убадихъ галаз чилерин часпарар авай дегь са хуьр я хуьруьн дегьвал къалурзавай факт хуьре алпан чӀаварин сурар хьун я дуьз я и сурарин къванерикай кхьинар алайбур республикадин девлетдин тарихдин музейдин кӀвалахдарри тухванва амай сурар хуьруьнвийри чараз усуна туна икрамвиливди хуьзва и сурарин са пай винел сандухдин хьиз къапах алайбур къене къизилар ава лугьузвай са тапарунал чӀалах хьанвай вандалри хана пучнава алпан чӀаварин сурар хьуни тестикьарзава хьи хуьруьн тарих вишйисарилай вилик я хуьре умуьрзавай азербайжанари и хуьруьн тӀварцӀин мана икӀ ахъайна дагъустанви тарихдар абдулкерим бутаева деделидин виликан тӀвар титӀел яз къалурнава хуьруьн агьалияр касди туькӀуьрзава хуьре дилай пара кӀвал ава и хуьр гьажи давуд муьшкуьрвидин хайи хуьр я деделида къенин юкъуз амай сихилар эхиримжи виш йисара гьукуматдин авсиятдин базардин чӀал цӀап чӀал я лугьуз вири гьа чӀалалди рахазва лезгийриз чи чӀал чизмач ассимилияция лугьузни мез къвезвач яни мажбурай кас авач ва хуьруьн авсиятдин чӀалани и хуьре уьмуьрзавай вири халкьарин гафар ава лезгияр лагьайтӀа абур мисал яз чепивияр тӀигьиржалвияр ятӀани гьайиф хьи бубайрин ватандихъ галаз алакъаяр авач хуьре авай азербайжанар асрдиз фатали ханди ардебил гилян мугъан патарай агъанвай шахсевен тӀвар алай азербайжанар я азербайжанар къведалди вилик михьи лезги хуьр тир храхуба азербайжандин хъачмаз районда авай хуьр кцар вацун чапла патан къерехда чка кьунвай хуьр я хуьруьн агьалияр кас тир вири лезгияр тир храхуба урусатдин пачайгьлугъдин дагъустандин областдин самурский округдин храх лугьудай хуьряй куьч хьайи хизанри асирдин сифте кьиляй кутуна йисус цӀийиз хьанвай азербайджандин гьукуматди дагъустандик акатзавай храх хуьруьн жемят кӀцар вацӀун чапла пата га чилин иеси я лагьай чар гана ватандин чӀехи дяведилай вилик храхубада кӀвалер колхоздин ферма ва маса ицигнавай дараматар авай йисуз ссср дин гьукуматдин къарардалди дагъустандин асср дин ва азербайжандин сср дин арада вахтуналди яз йис хпер хуьнуьн кӀвалахра кардик кутаз сада садан гъиле ччилер га вуганай и кардин нетижада дагъустанди гьалзавай малар лапагар хъуьтӀуьз хуьн патал вахтуналди азербайжандин ччилер къачунвай са бязибуру къвез къвез а чкайра нехирбанар ял ягъаз акъваззавай чкаяр инсанри уьмуьр гьалзавай кӀвалер арадал къвезвай са бязибуру гьа и тегьерда гьа чӀвавуз ахцегьрин райондик акатзавай храхуба ва урьянуба лезги хуьрер арадал атанвай лугьузва амма ибур таб ихтилатар я сад лагьайди советрин гьукуматди йисан майдиз кьабуднавай нумрадин къарар вичин бинедал азербайджандини дагъустанди ччилер сада садав вугай ерли храхубадикайни урьянубадикай туш ана ихтилат физвайди хъуьтӀуьз хпер хуьдай мугъанда авай чилерикай я кьвед лагьайди храхубани урьянуба а йис алукьдалди авай хуьрер тир кьепир къазмаяр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай кьепир къазмайрин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни рагъэкъечдай пата азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал самур вацун эрчи кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал каспи гьуьлелай км яргъал ала кьепир къазмаяр кучун къазмаяр ва газардкам къазмаяр хуьрер сад садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я хуьруьн чилерин майдан км я кьепир къазмайрин тарих вичин бинедин кьепир хуьруьхъ галканва хуьруьн бине йисалай йисал кьван кьурагь райондин суван кьепир хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай кьепир къазмайрилай гъейри кьепирвийри ярукьвалар хуьрни арадал гъанвай йисан чукурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз кьурагь райондин хуьрехуьруьн са пай куьч хьанвай гила хуьре кьепирвийрилай гъейри кьурагь райондин хуьрехуьруьнни кукваз хуьруьн докъузпара райондин кама кучун хуьруьн ва рутул райондин вруш хуьруьн рутулар эгьлиярни ава къе кьепир къазмаяр райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атузвай завод чехирдин завод идарадин азархана кас гьакьарзавай шадвилерин квал юкьван мектеб мискин фельдшервилинни акушервилин пункт кардик ква кафеяр барар туьквенар ава хуьруьн къваларив гегьенш чурар ципицрин багъар чуьхверрин хутарин алучайрин ичерин мулкар цанвай никер экя хьанва хуьре лезгийрилай гъейри маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава ибур рутулар агъулар табасаранар аварар я абурун виридаз лезги чал хайи чалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач азадугъли дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай азадугъли хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни рагъэкъечдай пата дуьз дербент райондихъ галаз сергьятдал кьулан вацун чапла кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала виликан азербайжан хуьр я лукар хуьруьз дербентдай лук хзанар куьчарнай туьрк чалал кул лук лагьай чал я куллар гзафвилин форма я голландви сиягьатхъан ян стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи девлет авай ксари чпиз сувабар къазанмишун патал а лукар пулунихъ къачуна тухвана абуруз азадвал багъишзавай азад хьайи лукари чпиз мукьварал азадугъли хуьр арадал гъанвай фарс чалал азад азад туьрк чалал оглы хва лагьай чал я яни азад хва виш йисан йисуз азадугъли хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин уллу магьалдиз талукь тир лукар нюгди ва салик хуьрерихъ галаз лукарин хуьруьнжемятдик акатзавай венесуэла тамам тӀвар боливарвилин республика венесуэла кьиблепатан америкада авай гьукумат латин америкадин уьлквейрик акатзава венесуэла испаниядин колония хьиз бине кьунвайди тир кьилин шегьер каракас я гьукумат кьибле америкадин кефер пата чка кьунвайди я кефер патай кариб гьуьлуьнни атлантик океандин ятари кьунва рагъэкъечӀдай патай гайанадихъ кьибле патай бразилиядихъ ва рагъакӀидай патай колумбиядихъ галаз сергьятарзава сергьятрин вири санлай яргъивал км я бразилиядихъ галаз км колумбиядихъ галаз км гайанадихъ галаз км цин къерехдин зулун яргъивал км туькӀуьрзава административ жигьетдай венесуэла штатриз ччара жезва жезва венесуэладин штатар амасонас ансоатеги апуре арагуа баринас боливар гуарико дельта амакуро сулия карабобо кохедес лара мерида миранда монагас нуэва эспарта португеса сукре тачира трухильо фалькон яракуй венесуэладин агьали касди туькӀуьрзава агьалидин са йисан къене гзаф хьунин коэффициэнт аялар хунин кьадар дал уьмуьрдин юкьван яргъивал итимрин йис папарин йис миллетарни расаяр метисар европавияр испанар итальянар португалар немецар африкавияр индейцияр кӀел кхьиз чирвал агьалидин йисарин малуматар шегьердин агьали йисуз бутахуьруьн къазмаяр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай бутахуьруьн къазмайрин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата азербайжандин кцар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км самур вацалай км яргъал ала хуьрелай км яргъал рагъакидай пата р кавказ авто рехъ физва хуьруьн тарих вичин улу буба тир тарихдин бутахуьруьн тарихдихъ галканва бутахуьруьн къазмайрин бине стал сулейман райондин сувун бутахуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай гьакӀни иниз ахцегь райондин чихъискар хуьруьн эгьлиярни куьч хьанай виш йисан йисуз бутахуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьне наибвалдиз талукь тир зугьрабхуьр ва хтун хуьрерихъ галаз зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай хуьрелай километр райгъакидай пата яд тухудай бер къубудин патав бутахуьруьн къазмайрин кунтар твар алай археологиядин имарат ава им цуру сурарин виней алай элкъвей калубдин кунтар я гьидроген водород химиядин элементрин девирдин системада авай сад лагьай элемент адан химиядин символ я тӀвар латин чӀалай къачунвайди я дегь грек ядни хазва яд хадайди тӀебиятда гегеьншдиз чкӀанвай веествойрикай я гьидрогендин изотопдин виридалайни гзаф чкӀанвай катион ва хвех протон я водороддин пуд изотопдихъ гьардахъ чпин тӀавр ава протий н дейтерий ва тритий радиоактиввал квайди я гьакӀан веество гьидроген кьезил ранг авачир газ я гьавадихъ галаз ва я оксигендихъ галаз ам кузвайди я хъиткьин жеда этанолда цӀразва ва гьакӀни и металлра ракь никель палладий титан платина гьеле й виш йисара цурувилерни металлар арада реакцийрин нетижа яз фад цӀай кьадай газдин арадиз атун малум тир й йисуз инглис физикни химик генри кавендиш и газ ахтармишна ва адал кудай гьава тӀвар эцигнай амма кавендиш флогистон теориядин пад кьазвайди тир ва гьавиляй адавай дуьз нетижаяр ийиз хьанач француз химик антуан лавуазье инженер ж менье галаз хсуси газометраяр кардик кутуна й ийсуз гзаф ифирнавай ракьун куьмекалди цин бугъ ччара авуналди цин синтез кьиле тухванай ва гуьгъуьнлай адан анализни авунай гьа адалди кавендиша жагъурна хьи кудай гьава цин составдик ква ва цикай ам къачуз жеда водород каинатда виридалайни гзаф чкӀанвай элемент я адан паюниз вири атомрин кьван аватзава кьван гелийдин атомар тешкил ийизва санал къачурла маса вири элементрин пай лай тӀимил я и тегьерда водород гъетерин ва гъетеринарадин газдин асул кьилди компонент я гъетерин температураррин шартӀара мисал яз ракъинин ччинин температура я водород плазмадин гьалда авайди я гъетерин арада авай генгвиле и элемент суествует в виде ччара ччара молекулрин атомрин ва ионрин тегьерда авайди я ва кьадардал къалинвиле ва температурадал гзаф тафават авай молекуляр цифер арадал гъиз жезва ччилин чкалдин къене водороддин массадин пай тешкил ийизва ам авайвилиз килигна цӀуд лагьай элемент я чан алай организмрин клеткайра атомрин кьадардиз килигна водороддин аватзава водороддин молекулар бес тир кьадарда кӀеви я ва водород химиядин реакцийриз гьатун патал гзаф кьадардин энергия серфна кӀанда гьавиляй адетдин температурада володород анжах пара актив тир металлрихъ галаз реакцийра гьатзава мисал яз кальций ва образуя кальцийдин гидрид арадал гъизва ва тек сад тир металлтуширди фтордихъ галаз ва фтороводород арадиз гъизва гзаф металлар ва металлартуширбур лагьатӀа водород чӀехи температурада ва я маса таъсирдалди реакцийра гьатзава мисал яз экв гудайла водород са бязи оксидрикай оксиген къакъудиз жезва мисал яз галогенрихъ галаз галогеноводородар арадиз гъизва бипӀинрихъ сажа галаз гзаф чими авурла реакциядиз гьатзава актив металлрихъ галаз водород гидридар арадал гъизва гидридар кьеил хьтин кӀевуи веествояр я асантдаказ гидролиз жезва оксидар металлар кьван кӀвачел акьалдар хъжезва гилияр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай гилийрин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни кьибле пата азербайжандин кцар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал самур вацун чапла кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала хуьруьн патавайтӀуз республикадин мегьарамдхуьр ахцегь рутул трасса физва хуьруьн тӀвар дегь алпандин гелар тайифадикай арадал атанва цуру гилияр хуьруьн чилерал цурцинни кишпирдин девирдиз талукь тир инсанри уьмуьр гьалай чкайрин гелер дуьздал акъуднай гилийрин дегь сурар виш йисан йисуз гилияр хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир чепел ва гьакьидхуьр хуьрерихъ галаз гилияр хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир вилик гилияр хуьр самур циргъинин рагъэкъечӀдай патан кьиле алай йисуз гиливияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цӀийи хуьруьн бине кутунвай гуьгъуьнлай йисуз ахцегь райондин кьехуьл хуьуруьн эгьлияр гилийриз куьчарна ацукьарнай газардкам къазмаяр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай кьепир къазмайрин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни рагъэкъечдай пата азербайжандин хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал самур вацун эрчи кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала мукьвал алай хуьрер кучун къазмаяр кьепир къазмаяр чахчах къазмаяр хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир газардкам хуьруьн тарихдихъ галканва газардкам къазмайрин бине стал сулейман райондин сувун газардкам хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай виш йисан йисуз газардкам хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир хужадхуьр ва чахчах хуьрерихъ галаз чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай чепел дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай киркарин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни кьибле пата азербайжандин кцар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал самур вацун чапла кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала хуьруьн патавайтуз республикадин мегьарамдхуьр ахцегь рутул трасса физва гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир цуру чепелрин тарихдихъ галаз алакъалу я виш йисан йисуз чепел хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир цуру гилияр ва гьакьидхуьр хуьрерихъ галаз гилияр хуьруьнжемятдик акатзавай вини чепел хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан км яргъал кефер пата сувал алай йисуз хуьруьн эгьлияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цийи хуьруьн бине кутунвай гуьгъуьнлай иниз хуьрел хуьуруьн эгьлияр куьч хьанвай гила хуьурьн агьалидин тахминан хуьрелвияр я къартас къазмаяр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай къартас къазмайрин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин тек сад тир хуьр ва администрациядин юкь я хуьр мегьарамдхуьруьн райондин кефердинн рагъэкъечдай пата дербент райондихъ галаз сергьятдин мукьвал райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал р кавказ авто рекьин къвалав гала алай чкадин рельефдал гьалтайла хуьр каспийдин кьерин кьулувилел гуьлгери вацун чапла кьерел ала виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин билиж станция хуьрелай км яргъал ала виш йисан йисуз вини къартас хуьр вири куьредин ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьне наибвалдиз талукь тир агъа къартас ва царахуьр хуьрерихъ галаз агъа къартас хуьруьнжемятдик акатзавай кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай малум хьайивал къартас къазмайрин бине виш йисарин эхирра хьайи лежбервилин реформайрин береда арандиз куьч хьанвай куьре округдин гилан стал сулейман райондин вини къартас хуьруьн лежберри кутунай хуьре уьмуьр гьализ ацукьай садлагьай кас данил тир гьатта гилан хуьруьн рагъэкъечдай пата бетон рекьин мукьвал данил къазма твар алай чка ава гуьгъуьнин йисара иниз вини къартасрин чилер девлетар авачир лежберар куьч хьана къуьл мух сил цун патал чкадин тарарин гапалар валар дувулрай акъудна цан цадан никер гьазуриз эгечзавай суван хуьряй атанвай лежберрив арандин зегьем квай гьава кьазвачир ва мурдарарни ветер авайвиляй никерин квалахар чехи жафадалди кьилиз акъудзавай абурун зегьметдин алатар акв ва гъилин мишер тир чилер туьрезрив расзавай хуьруьз сифте куьч хьанвайбур агьадуллагь мегьарам сулейман гьуьсейн рамазан киримхан ва мсб тир чиликай атанвай квалера азерб къазмайра вирини вири са шумуд хзанар авай гьа и себебдалди хуьруьн тварцихъ къазмаяр топоним гилиг хьанвай накьвад кирпичрикай квалер эцигиз ахпа гатумнай октябрдин революциядин вилик квай береда къартас къазмайра хзанар авай вини къартасра а чавуз са шумуд сихилри уьмуьр гьалзавай ибур гьасанар будаяр кучумар жигерханар фекьияр гьуьмияр зейфатар байрамар ва мсб тир октябрдин революция къведалди хуьруьз куьч хьанвай са кьадар девлетлу лежберар лежбервилелни малдарвилел алахънавай яд гайи чилерал абуру къуьл сил мух дуьгуь хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини суван хуьруьн мулкарай акъудзавай бегьердив гекъигайла инай абуруз са шумудра пара ва хъсан бегьерар къвезвай дигидай яд абуру гуьлгери вацукай чпин гъилелди эгъуьнна хуьруьз чугунай километр яргъивал авай къубудай къачузвай лежберри гьакни карч алай чехи малар ва лапагар хуьзвай гамишар калер хпер ва чугвадай къуват хьиз балканар са тимил геж абур емишрин багъар цунин квалахрив эгечнай багъра пинияр шурван пинияр машмашар ва къарпузар халияр буранар хьтин халид салан магьсулар цазвай са бязи майишатри хуьруьн майишатдин магьсулар цунин квалахра гьакъидихъ фялеяр кьуна кардик кутузвай иллаки эчел эчидай ва бегьерар кватдай береда виш йисан й йисарал къведалди хуьре хзанар анжах са тайин сезонда амукьзавай яни гатуз папарни аялар суван хуьруьз чпин мукьвабурун патав ракъурзавай вучиз лагьайта ина гатуз эхи ийиз тежер хьтин чимивал авай ва а чавуз хуьруьн къваларив гвай уьленра ветер гзаф жезвайвиляй инсариз мукьвал мукьвал цаяр къвезвай хуьруьн колхоз а чавуз мегьарамдхуьруьн райондин виридалайни квенкве аваз физвай ва гзаф хилен колхозрикай тир ина къуьл мух гьажибугъда хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини дережадин бегьерар кватзавай гьавадинни накьвадин шартари ина къарпуз хали ва буран хьтин халид салан емишар цадай къулай мумкинвилер гузвай ина экъечзавай емишрин твар кьибле дагъустандин вири районриз чканвай гуьлгери вацун дугуна къартас къазмайрин мукьвал лай пара дегь чаван сурарин кунтар ала абурукай метр кьакьанвални м диаметр авай азербайжан чалал коркмас тепе кичевал квачир кунт твар алай кунт чара жезва гзафбуру урусатдинни дагъустандин къуватдин органра квалахна кьакьан везифайрив агакьнай кучун къазмаяр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай кьепир къазмайрин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни рагъэкъечдай пата азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал самур вацун эрчи кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал каспи гьуьлелай км яргъал ала кьепир къазмаяр кучун къазмаяр ва газардкам къазмаяр хуьрер сад садахъ гилиг хьанвайди я хуьруьн бине йисалай йисал кьван суван кучун хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай а йисара вини хуьруьн эгьлийрин вири аранда кутунай хуьруьз куьч жедалди кьве кучун хуьрер авай гилан кучун къазмаяр ва вини кучун гуьгъуьнлай вини кучунрин эгьлиярни арандиз куьч хьанвай дуьз й йисарал кьван кучун къазмаяр далай пара куьчеяр авачир гъвечи къазмаяр тир кьуьзуь несилрин эхтилатрикай и къазмаяр хх виш йисан й йисара вини хуьряй куьч жезвай са кьве хзанри арадал гъанвайди малум хьанва вилик и чилер валари нацари кьунвай баябан чкаяр тир иниз вини хуьряй чпин малар хуьз чубанар эвичзавай абур чиликай атанвай квалера къазмайра амукьзавай ва маларизни лапагриз махсус парахар эцигзавай вини ва цийи хуьрерин арада даим алакъа авай алай чавуз хуьре са шумуд туьквенар улубхана фап юкьван мектеб колхоз садвал кардик ква хуьр газдив цив таъмин я юкьван куьче асфальтдив кевнава советский дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай советский хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я хуьр мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечдай пата стал сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал м къавкъаз авто рекьел ала хуьруьн бине суван чувудрин дегь мамрач ва хенжелкеле хуьрер алай чкадал суван лезги хуьрерай куьч хьанвайбуру кутунвай хх виш йисан й йисара чувудар хуьряй тамамвилелди куьч хьана хъфенай асул гьисабдалди ахцегь ва кьурагь райондин кьакьан суван хуьрерай иниз эгьлийрин куьч хьунар йисуз гатумнай сифте ахцегь райондин ялцугъ филискъар ва филифар хуьрер гуьгъуьнлайни кьурагь райондин тек сад тир яхулрин хуьр бурши макьар хуьр куьч хьанвай эхиримжи цуд йисарин къене советский хуьруьз мегьарамдхуьруьн райондин мамрач хенжелкеле магьмутахуьр целегуьн хуьрер ва стал сулейман райондин агъа къартасрин агьалидин са пай ва рутул райондин чара чара мулкар куьч хьанвай советский хуьр кьибле дагъустандин виридалайни абад хуьрерикай сад я ам генпландив кьурвал туькуьрзавай гьяркьуь ва дуьз куьчеяр хъсан ери авай кьве гьавадин квалер дараматарни объектар хуьре гьукуматдин садхьанвай кархана фрунзенский гуп почтадин идара сагърунин амбулатория культурадин квал кьве аялрин бахчаяр мискин республикадин краеведениедин музей ва хуьруьн виридалайни иер дарамат тир советский хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектебдин пуд гьавадин дарамат кардик ква хуьре кьибле дагъустанда виридалайни хъсан ва абад спорткомплекс ава йисуз мектебдин краевединиедин музей цийика туьхкуьрна республикадин краевединиедин музей арадал гъанвай уружба уруж уба дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай уружба хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата самур вацун чапла кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала виш йисан йисуз уружба хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьне наибвалдиз талукь тир фаргат хуьруьхъ галаз уружба хуьруьнжемятдик акатзавай уружба хуьруьн арадал атуникай са шумуд фикирар ава кьуьзуь эгьлийри рикел хкизвайвал хуьре сифте квалер виш йисан юкьвара эцигнай ва инин садлагьай эгьлияр хив райондин цнал хуьряй куьч хьанвай гьажиеврин чехи бубаяр ва агъасийринни къагьриманрин чехи бубаяр тир къагьриманрин чехи бубаяр иниз кьиблепатан лезгистандин къуба райондай куьч хьана атанай бязибуру хуьруьн бине кутунвайди къуба райондай тир уруж твар алай кас тирди тестикьарзава вилик хуьруьн твар уруж уба тир цап чалал уба хуьр лагьай чал я хуьруьн тарихдикай мадни дуьз малуматар чав агакьнач амма малум я хьи хуьруьн сифте квалер самур вацун дуьз кьерел алай гатфариз гъуцар сувал алай живер црадай береда вацун цин дережа садлагьана хкаж хьанвай ва квалер цик акатунин кичевилик квай гьавиляй хуьруьнвияр вацалай са кус яргъал гилан уружба хуьр алай чкадиз куьч хьанай цуру хуьр алай чкадал цуру сурар къедалди амукьнава октябрьдин революциядилай кьулухъ хуьре вирини вири квал авай абурукай кьве квал кьве гьавадинбур амайбурни са гьавадин квалер тир хуьруьнэгьлийри гзаф кесиб уьмуьр гьалзавай абурун асул квалах лежбервал тир ватандин чехи дяве чавуз хуьруьн чехи пай фронтдиз рекье гьатнай абурукай садбур женгера терг хьана садбурни хабар авачиз квахьнай элкъвена хайи хуьруьз хтайбурун гзафбур пишкешар гваз хтанай месела ибрагьимрин алимегьамед гьажийри къурбансмяли тигьирхуьр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай мегьарамдхуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала виш йисан йисуз цуру тигьирхуьр вини тигьирхуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир цуру къуйсун ва мегьарамдхуьруьхъ галаз мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай тигьирхуьруьн бине кунтал алай цуру тигьирхуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунай вини хуьр винел пад кьулу кунтал чехи тамун агъа кьиле алай хуьруьн кьибле пата алгъай там ала вини хуьр гилан хуьрелай тахминан метр кефер пата ала гила цуру тигьирхуьруьн чкадал анжах квалерин харапаяр ва кьулухъ чехи сур амукьнава хуьруьн твар адан бине кутур тагьир твар алай касдихъ галаз алакъалу я тагьиран хуьр гзаф дегь ва гъвечи хуьр тир ина вирини вири квалер авай хуьруьн кьулухъ пара гегьенш сур ала а сурал араб чалал эпиграфиядин шикилар ва кхьинар алай сурун кьилин къванер ама са тимил вилик вахтунда хуьре цларал араб чалал кхьинар алай цуру мискин амукьнай амма гуьгъуьнлай амни чкана тигьирхуьруьнвийрин рикел цуру хуьре кьилдин чурарин мулкарин ва багърин тварар къедалди амукьнава ибур загьиран чур загьиран никер къафланан багъ къафланан ник тварар тир хуьруьн гьар са квалин кане къуьл хуьдай фур авай совет береда хуьре сифте кьилин мектебдин дарамат эцигнай цийи филер филер дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай филерин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин кьибле пата дуьз азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал самур вацун эрчи кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала мукьвал алай хуьрер хужадхуьруьн къазмаяр ва кцар райондин ширвановка кьведлагьай цехуьлуба цийи филерин бине иниз докъузпара райондин къара куьре хуьруьвай къакъатна куьч хьанвай киривийри кутунай гуьгъуьнлай йисуз къати чилин зурзунрин нетижада иниз мегьарамдхуьруьн райондин лап рагъакидай пата авай суван цуру филер хуьруьн эгьлиярни эвичнай амма куьревийрилай филивияр пара авайвиляй хуьруьн тварни гзаф авайбурун гуьрметдай цийи филер эцигнай виш йисан йисуз вини филер хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир вини гъебцегь хуьруьхъ галаз филерин хуьруьнжемятдик акатзавай филивияр агъадихъ галай сихилриз пай хьанва гачалар иридар мундугъар квахъар хуьре урбанизациядин яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ кьиле физвайвиляй цийи филерин агьалийрин кьадар йисандивай тимил жезва киркар дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай киркарин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни кефер пата стал сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал самур вацун чапла кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала хуьряйтуз республикадин мегьарамдхуьр ахцегь рутул трасса физва гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир цуру киркарин вини киркар тарихдихъ галаз алакъалу я виш йисан йисуз киркар хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир хуьрел ва муьгъверган хуьрерихъ галаз киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир вини киркар хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан км яргъал кефер пата сувал алай хуьруьн эгьлияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цийи хуьруьн бине кутунвай калук дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр калукрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр ахцегь райондин юкьван пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал ала самур ва гелмецӀ ахцегь цӀиргъерин арада мегьарамдхуьр ахцегь рутул трассадал чка кьунва къутунхъ кӀаму хуьр кьве пайзава тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва кал агъа мягьле кӀварар латар хуьруьн мукьув гвай тӀебии сергьятар эрех кӀам балха тартар нажмудинан къурухар гъвечӀи йогъв чӀехи йогъв чӀуру хуьр хуьруьн тӀвар калук чӀур мана гузвай дегь чӀаван кал гафуникай арадал атанвайди я хуьруьн бине йис идалай вилик ахцегьрин макӀатар сихилдин векилри кутунай алай чӀавузни хуьруьн агьалидин гьа и сихилдин несилдикайбур я гьатта са тӀимил вилик вахтара калуквийри купӀар ахцегь хуьруьн жуьме мискӀинда ийизвай ва кьейибур ахцегьрин сурара кучукзавай йисариз килигна калук хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика тарихдал гьалтайла калуквияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва макӀатар айдемирар гьезрединар мердалияр велиханар дустабур лялияр керемар ушурар хуьре юкьван мектеб кардик ква къутунхъар дагъустан республикадин ахцегь районда авай кьакьан сувун хуьр ахцегьрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр ахцегь райондин кефер пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал гельмец ахцегь циргъинин кеферпатан гуьнедал ала къутунхърай агъада авай кьакар калук луткун хуьруьг цуругъ хуьрер акваз жеда хуьруьн кьилихъ несен пел сув м хкаж жезва къутунхърилай рагъакидай пата тамари кевнай ва гзаф булахарни чешмеяр авай чкадин эгьлийри мисув лугьудай сув ава хуьрелай рагъэкъечдай пата югъвал мигьий лугьудай мублагь суван чка ава адетдалди и чилерал техилдин магьсулар цазвайди я хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр виш йисуз къутунхъар вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин ахцегьпара наибвалдиз талукь тир кьакар хуьруьхъ галаз кьакарин хуьруьнжемятдик акатзавай къутунхъ райондин виридалайни дегь хуьрерикай я йисуз ина хуьруьн йис тамам хьайи вахт къейднай йисариз килигна къутунхърин агьалийрин дегиш хьунин динамика вишелай пара къутунхъвийри хуьруьн сергьятрилай анихъ уьмуьр ийизва муниципалитетдин умуми чирвилерин мектеб ва мискин квалахзава агьалийрин асул кеспи малдарвал гъилелди ли расун ва кавалар гьасил авун я велиханов къудрат кибечханан хва йис кцӀар район кьилегь хуьр йисан кьамуг июнь кцӀар район кьилегь хуьр хх виш йисуз къуба пата арадал атанвай лезги эдебиятдин тӀвар ван авай векил вичин шиирар кефчи къудрат ва кьилегь къудрат лакӀабралди кхьей лезги зари адан поэзияди лезги фольклордай миже къачунва ва зариди чи зариятдин зурба классикар тир етим эминан стал сулейманан ва хуьруьг тагьиран адетар чӀехи устӀарвилелди давамарнава велиханви къудрат йисуз азербайжан республикадин кцар райондин кьилегьрин хуьре дидедиз хьана хайи хуьре ирид йисан мектеб куьтягьайдалай кьулухъ уьмуьрдин жегьил чӀавар ватандин чехи дяведин йисарал дуьшуьш хьайи жегьил зари йисуз фронтдиз рекье гьатна дяведин вахтунда адал хер хьана ам ватандин чӀехи дяведин дережадин ордендиз ва маса пишкешриз лайих хьана велиханви къудратахъ галаз ихтилатдай ахпа куьмекдивди хайи кӀвал туьхкӀуьр хъувуна къайдадиз хкай жегьилди йисуз жавагьир тӀвар алай папахъ галаз хзан туькӀуьрна веледрин иеси хьанва дяведилай гуьгъуьнин йисара къ велиханви сифте колхозда йисалай совхозда фяле кӀвалахнай им заридихъ галаз адан рикӀ алай кцӀарин редакцияда эхиримжи гьалтун ва ихтилат хьанай чан аламаз вичин шииррин са бегьем улуб акъудиз тахьай и зурба зари й йисан кьамугдиз июндиз хайи хуьре рагьметдиз фена ва ана кучуднай къудрат велиханви шиирар кхьиз жегьил яшарилай эгечӀайди я адан къелемдин сифтегьан бегьерар кӀанивилин лирикадин шиирар тир гуьгъуьнай уьмуьрдин цуьк ахъайнавай бере инсаф тийир дяведин йисарал аватай зариди и йисара ватан хуьниз эвер гузвай ягъи душмандиз вири советрин халкьдин нифрет къалурзавай ва гьакӀни хайи ватандал уьмуьрдал кьарувиликай пара шиирар кхьена дяведилай гуьгъуьнин йисара къ велиханвидин шииррин тематика гегьенш ва жуьреба жуьреди жезва и девирда адан къелемдикай чими гьиссерин лирикадинни гьакӀни хци сатирадин шиирар хкатзава къудрат велиханован шиирар сифте яз й йисуз дукъузпара райондин эренлардин сес газетда акъатна гуьгъуьнай адан эсерар къизил къусар газетдин чинра бакуда лезги чӀалалди акъатай самурдин авазар бахтунин эквер бахтавар чил альманахра басма хьана а мирзебегвиди къудрат велиханвидикай кхьей макъаладин кьатӀ ахвар сад атана булахдал назназидик гар галаз ашукь хьана дамахдал вилерик ахвар галаз рикӀ хурудай экъечӀна рушан патав катна зи руш кьадайла патав гвай кац капашда гьатна зи уях хьана ахваркай кьил хурудал кватна зи хабар кьунач гьалдикай эй кефчи къудрат на зи кьакар дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр кьакарин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр ахцегь райондин юкьван пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км рагъакидай патахъ кьакар вац самур вацуз акахьзавай чкадал ала хуьрелай кефер пата самур циргъ кьибле патани гельмец ахцегь циргъ яргъи хьанва хуьр мегьарамдхуьр ахцегь рутул трассадал ала хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр булахар ашумлатар чачъран булах пулатметен булах фуанцин булах купулцин булах хуьруьн мукьварал ва самур циргъинин кьиблепатан гуьнеда алай гатун чурар хпар багахтул чехи ятах чехи хпу царакус верхер ва мсб тарихдар б г алиева тестикь ийизвай фактариз килигна цуру хуьр гилан цийи хуьрелай тахминан км яргъал алай ам монголарни татарар паталай чукурнавай хуьруьн эгьлийри душмандиз къати кьулухъди румар ганвайвиляй абуру хуьруьз цай яна курнай монголринни татаррин гъиляй хкатай кьакарвияр самур дугундин вини кьилерив гвай чкайриз катнай цийи хуьруьн бине рутул хуьруьн бацарар сихилдин векилри кутунай и сихилдин векилри гилани кьакара уьмуьр ийизва хуьруьн бине кутур бацар вич чехи хъпехъан тир са тимил геж ивидин кьисасдикай хкатун патал иниз шбит ва кьурбан стхаяр вичин зулейха вахахъ галаз куьч хьанвай абуру кьурбанар сихилдин бине кутунай ахпа чара чара йисара мукьвара галай ялахъ къутунхъар хуьруьг хъулидар хуьрерай иниз инсанар куьч жез эгечнай кьакариз цийиз атайбуруз чилер гузвачир абуру чпиз гьа чкадин агьалидикай чилер пулунихъ къачузвай виш йисуз кьакари вичин мукьув галай хуьрерихъ галаз кьакарин беквал арадал гъанай виш йисан эхирда къазикъумукь шамхалвалдик акатзавай луткун ва ялахъ хуьрер кьакарин бегдин гьукумдик гьатзава хуьруьгдихъ галаз дяведа ахцегьвийринни рутулвийрин дуствилин паталай рутул беквалдик квай кьакар гъуьгъвез усур хуьрер йисуз ахцегьпарадин азад жемятдин ихтиярдиз вуганай совет гьукумдин сифте йисара револоциядилай вилик хуьре активдаказ ислам дин вяз ийизвай йисуз хуьр ахцегьпарадин чилерал цийиз арадал гъанвай ахцегь райондик акатнай йисара хуьре колхоз туькуьрнай йисариз килигна кьакар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика кьакарвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва бацарар шийитар женгъуяр архъар бакаяр тесер гьажиханар жбитар жебесар хуьре майишатар ава агьалидин асул квалахар малдарвал бахчахъанвал ва хпехъанвал я хуьруьнвийри лай пара карч алай чехи малар ва лай пара лапагар хуьзва хуьре умуми чирвилерин мектеб мискин клуб улубхана ва докторвилин амбулатория юкьван парк чачъвар чарчар ава мичегь дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр смугъулрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр ахцегь райондин юкьван пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал гелмец ахцегь циргъинин рагъэкъечдайпатан гуьнедал камин вац ахцегь вацуз акахьзавай чкадал ала кеви мичегь къеледин патав йисуз ягъунар хьанвай гьина надир шагьдин къушунри сувавияр каник кутунай мичегьрин сурара лагьай йисара имам шамилан къушунри ахцегь къеле кьун патал авур женгера рагьметдиз фейи муьрид алимаммат бедиралидин хва кучуднавайди я йисариз килигна мичегьрин агьалидин дегиш хьунин динамика хуьре миджахский кохоз ва хуьруьн майишатдин затар гьасил авунин кооператив миджахский кардик ква мичегьрин сифте чирвилер гузвай мектеб кардик ква ыгыл угул дагъустан республикадин ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр ухулрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал шалбуздагъдин къерехдив гвай циргъинал сувун куквалай рагъакидай пата муглах вацун къерехдихъ гала хуьруьн мукьвал алай тебии сергьятар вацун гъенер камай къапал къацугъ никер кьвечер сув лекь сув чикер чун тегъуьн пад харапар цар цула кал чулав шим амбар булах мегьмедан кьил хай булах лукьманан булах тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва багьар мягьле мегер мягьле хшар мягьле мафар мягьле хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш цурудай уьмуьр гьалзавай кьуьзуь эгьлийрин эхтилатриз килигна сифтедин хуьр сутар твар алай сувал алай тахминан виш йисуз хуьруьн агьалидин са пай гилан чкадиз куьч хьанвай муькуь пайдини алай чавуз кцар районда авай стур хуьруьн бине эцигнай виш йисалай йисал кьван ыгыл докъузпарадин азад жемятдик акатзавай гьа чавуз хуьр докъузпарадин виридалайни чехи хуьрерикай сад тир ватандин чехи дяведин фронтра ухулви кьенай хайи хуьруьз кас элкъвена хтанай йисариз килигна ыгыл хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика тарихдал гьалтайла ухулвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва шагьар къирихар къацанар такацар пахълар идрисар къирер панагьар ухулвийрин гзафбур райондин юкь ахцегьриз дукъузпара райондин къаракуьре хуьруьз мегьарамдхуьруьн райондин цийихуьруьз ва азербайжандин еникент ва узунмеше хуьруьз куьч хьанвайди я хуьре ыгылрин сифте чирвилер гузвай мектеб лежбервилин фермадин майишат ухулви хуьруьн майишатдин затар гьасил авунин кооператив шалбуздагъ кардик ква хин дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр хинерин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр ахцегь райондин кьибле пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал къавкъадин кьилин циргъинин суван хилеринни гельмец ахцегь циргъинин арада чка кьунва ахцегь вацуз къизилдере вац ва дали вац акахьзавай чкада алайди я райондин юкь тир ахцегь хуьрелай км аргъал алайди я тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва гьажибала мыданар ужагълар ибайшты човгънайшты хуьруьн мукьвал алай тебиатдин сергьятар урумуда говундады тарадады духуду гукьейшид хал донгъуз там бухай пахурчи катаван вурады катаван йикигды хыдсайича махраб вусун вузаяр шурдых дад югъалмад архаб кырыдад калдывус анады хуьре ва адан къваларив гвай булахар азамудады булах хдымад булах махраб кимурдад мугьумуй адысид амедеид катаван булах велес булах чылыхун булах качекди булах пахурчи булах ймкьади усуду булах кулейши булах анади булах хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш амма ахцегь наме хроникадай чир жезва хьи хин хуьруьн бине арабар къавкъаздиз къведалди хин донгуз тала нухух жилих курдул хуьрерин сад хьунин рекьелди кутунай хуьре йисан тарихдиз талукь тир мегьаммад ибн аббас лугьудай са касдин дегь чаван сур амукьнава виш йисуз фарибурз ширваншагьди хинерин аксина вигьин кьиле тухванай адаз себеб хиневийри мус ята кьвепеледин мукьув адан лашкаристан твар алай амледин хва яна кьинай пара кьван инсанар телеф хьанай малар чуьнуьхна тухванвай суван хуьрериз цай яна курнай йисуз хиневияр рутулрихъни цахуррихъ галаз санал кахетиядиз дяведиз рекье гьатна абуру гуржияр алазан вацалай анихъ куьч жез мажбур авунай йисуз хинерин къушунри урусрин аксиниз дяведа таркийрин шамхалдин пад кьуна иштиракнай виш йисалай йисал кьван хин хуьр гутум фий мацар ва рутулрин борч хуьрерихъ галаз ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай ахцегьпара хуьруьн жемиятдик квай ахцегьпарадик квай чавуз хинера вичин кавхаяр авай абурун кьадар сихилрин кьадардикай аслу тир вучиз лагьайта гьар сихилди хуьре регьбервал кьиле тухун патал чпин арадай са кавха хкязавай гьакни хуьре са чавуш авай йисуз хиневийри рутулдин бег тир агъа бегахъ галаз шеки шегьер къачунин карда иштирак авунай йисуз хин хуьруьн мукьвал алай ахцегьрин женгинин рехъ туькуьрун патал урусрин аскерри суван жинсина туннель акъуднай ватандин чехи дяведин ягъунра лай пара хиневияр кьенай йисариз килигна хинерин агьалийрин дегиш хьунин динамика тарихдал гьалтайла хиневияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва гьажибалаяр мызанадбар агъаяр умаханар къуркъушинар хинкалар чал хинерин агьалияр рутул чалан хинеринни борчи нугъатдиз талукь тир хинерин нугъатдал рахазва тебиатдин сергьят тир урумудда м кьакьанвиле метр яргъивал ва метр гьяркьуьвал алай пуд кьакьан суван ноур вирер ава хуьре углекислотадинни лочдин ифей цин чешмеяр ава хинерилай км кьибледа къизилдере кама къизилдере твар алай цурцинни колчедандин чехи мяденар ава ахцегь вацун яд алахьдай векьин чкадал къариб тарих авай муьгъ ава муьгъ эцигна куьтягьайдалай гуьгъуьнин юкъуз вацу вичин къен дегишарнай гьакни хуьре виш йисан мискин советрин союздин кьегьал тир алиев гьасретан ва ватандин чехи дяведа кьенвай хиневияр рикел хуьн патал эцигнавай гуьмбетар ава хуьре почтадин идара умуми чирвилер гузвай мектеб культурадин квал тахт гьакьдай участокдин начагьхана ветеринариядин идара ава цийи начагьханадин эцигунар кьиле физва хинерилай кьве километр кьибле пата къизилдере кама цурцинни колчедандин чехи мяденар ава чиликай мядендин менфят авай затар хкудунин кар региондин экологиядиз зурба зарар галукьунихъ галаз алакъалу я цурцин оксидар самур вацун гьавиздик квай къизилдере вацуз авахьзава идалди вацарин ятар кьацурзава къвезмай вахтара и экологиядин проблемадин катастрофадиз элкъуьнин мумкинвал гзаф жезва хасавюрт хасавъюрт хьиз лугьузвайди я урусатдин дагъустан республикада шегьер хасавюрт райондин администрациядин юкь я шегьердайтуз хасавюрт ракьун рекьин станция физва шегьер дагъустандин юкьванни рагъакӀидай пата республикадин кьилин шегьер тир магьачкъаладилай км кефердинни рагъакӀидай патахъ чка кьунвайди я шегьердин твар костек хуьуьн эгьли тир къумукьрин князь хасаван гьуьрметдай эцигнавайди я хасавюртдин бине йисуз ярык су вацун эрчи кьерел урус савдагарар ислягь тушир сувавийрин чеченрин паталай вигьинрикай хуьзвай дявевилин къеле хьиз кутунвайди я йисуз ам гражданвилин регьбервилик квай слобода тир йисуз хасавюрт округ арадал гъанвай адак салатавия ва аух кутунвай йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар кизилюрт шегьердин миллетрин состав шегьерда хуьруьн майишатдин хам мал расунал бинеламиш хьанвай туьнин продуктар гьасилунин кеспият вилик фенва консерврин комбинар емишрин салан мейвайрин якун консерваяр якун комбинат некедин ва чехирар хкуддай завод гьакни ципицрин бахчахънвал ва нуьквер хуьнин хилер вилик фенвайди я шегьерда кьуд клиса авайди тир абурукай сад чи къенин йикъалди амукьнавай ордженикидзе куьчедал алай гъуцран дидедин лишанрин ибадатхана я мукьва чавалди кеферпатан къавкъаздин виридалайни чехи провославиядин ибадатхана тир хасавюрта гьакни чехи мискинни авайди я цийи гъуьгъвезар дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай ахцегь райондин хуьр анклав хуьруьгрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата райондин администрациядин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала хуьруьн бине ахцегь райондин вини гъуьгъвезрин эгьлийри й йисара арандиз куьч хьана кутунвайди я гъуьгъвезвийрин чехи пай дагъустандин магьачкъала дербент ва маса шегьерриз куьч хьанвай гьакни абур азербайжандин хъачмаз райондин хуьрерин гзафбуруна ва баку шегьерда уьмуьр ийизва вини гъуьгъвезар гила харапайриз элкъвена йисариз килигна гъуьгъвез хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика тарихдал гьалтайла гъуьгъвезвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва хуьре умуми чирвилер гузвай мектеб ава хуьруьнэгьлияр хуьруьн майишатдин крарал алахънавайди я цийи усур дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай ахцегь райондин хуьр анклав луткунрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата райондин администрациядин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала ростов баку м федерал рекьин патав азербайжандин сергьятдилай км яргъал чка кьунва цийи хуьруьн бине вилик ахцегь районда самур циргъинин кьиблепатан гуьнедал кьакьан сувал алай вини усуррай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай куьч хьунин себеб сувун хуьрериз зурба зарарар галукьарнавай йисан чилин къати зурзунар хьанвай гьа чавуз гзаф сувун хуьрерин эгьлийри чпин квалер туна арандиз куьч хьана цийи хуьрер арадал гъанай йисариз килигна цийи усур агьалийрин дегиш хьунин динамика хуьруьн майишат асул гьисабдалди лежбервилел бинеламиш хьанва хуьре хуьруьн майишатдин гьасил авунин кооператив умуд кардик ква чепер дагъустан республикадин ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр чеперин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я хуьр ахцегь райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал дукъузпара райондин сергьятдин мукьвал ала шалбуздагъдин цӀиргъинин хиле гьуьлуьн дережадилай км кьакьанда цорцин суван м кӀане чка кьунва чепер хуьрелай мегьарамдхуьр ахцегь рутул рекьел кьван суван рекьерайтӀуз алай яргъавал км я тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз пай жезва агъа мягьле къаргъа мягьле салус мягьле жалар мягьле хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр чепер хуьр гьукуматдинни дяведин зурба лезги кардар тир гьажи давуд муьшкуьрвидин сихилдин хуьр я виш йисалай йисал кьван чепер хуьр дукъузпарадин азад жемятдин кьилин хуьр тир гьеле октябрьдин революциядилай вилик чепер хуьруьн эгьлийри азербайжандин хъачмаз районда авай чпин гатун чӀурарал урьянуба хуьр арадал гъанай гьа хуьр азербайжандин чилерал алай дагъустандин хуьр анклав тир йисуз урусатди урьянуба ва храхуба хуьрер абурун ев агакьана лезги агьалидихъ галаз азербайжандиз маса ганай йисариз килигна чепер хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика тарихдал гьалтайла чепервияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва къараханар кӀисрияр гъабгъанар будахар жалалар ширван къулияр хуьре умуми чирвилер гудай мектеб виш йисан жуьме мискӀин клуб улубхана фельдшервилин пункт ва карч алай чӀехи малар лапагар хуьзвай совхоз ава ялахъ дагъустан республикадин ахцегь районда авай хуьр ялахърин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр ахцегь райондин кефер пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал самур циргъинин кӀама зегье дере тӀвар алай тӀебии сергьятда суван кӀам вацӀ гъвали кӀам вацӀуз акахьзавай чкадал ала тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз пай жезва берги мягьле сурар мягьле цӀурар мягьле хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр хуьруьн бине кутур тарих дуьз малум туш кхьиналди ялахърикай хабар гузвай садлагьай якъин тир малуматар х виш йисуз талукь ятӀани шак алачиз хуьр адалай виликни авай улу бубайрилай амай сивяй сивиз атай кьисайралди хуьруьн бине чара чара чкайрай атайбуру эцигнай вилик ялахърин элкъвена патарив са шумуд хуьрер авай харабгуьней гилан цару чӀур фризар ина мусурманвалдилай виликан девирдин эрменийрин лугьудай дегь чӀаван сурар амукьнава ва мсб къецепатай къвезвай душманрин вигьинрикай жув хуьн мураддалди и хуьрерин агьалияр ялахъ хуьре сад хьана куьч хьанвайбурун гьр сихилди хуьруьн къене чара мягьлеяр арадал гъана ана уьмуьр гьалзавай х виш йисуз хуьр рутул хуьруьн жемиятдик акатнай ялахърин ва хуьруьн жемиятдин кьилин рутул хуьруьхъ галаз хьайи кӀеви женгер субутарзавай кхьинар амукьнава и ягъунрин себеб рутулриз менфят гун патал ялахъвийриз залан кӀвалахар ийиз кӀан тахьун тир и женгерин вакъиайрин садакай ялахъ хуьре амукьай кьисади хабар гузва а кьисадин малуматрив кьурвал рутул хуьруьн кцыр тӀвар алай векил ялахъвийрин патахъай кьуна тагьар хуьруьн мукьув шешелда твана кьакьан рагалайгъуз вигьенвай х виш йисан кьудай са паюна рутул жемиятдай эхкъечӀиз алахъзавай ялахъвийри ахцегьрин кавхайривай чеб ахцегьпарадин хуьруьн жемиятдиз кьабулун тавакъу авунай амма политикадин са бязи себебралди ахцегьвийри ваъ лагьана жаваб ганай чара авачир гьалариз атай ялахъвияр луткунвийрихъ галаз мажбур яз къазикъумухдин хандивай адан лувак хьун тавакъу авунай гьар йисуз ялахъвийри ханаз тайин тир кьадарда къуьл вугунивди абур кьве патазни менфят авай икьрардал атанай и тегьерда ялахъвийрини луткунвийри чпиз хата авачир уьмуьр таъмин авунай сифтедай хана вичин наибни нуьквер ялахъриз ракъурнай гуьгъуьнлай х виш йисан эхирда сурхай хана адаз кьве хуьряй къвезвай къуьлуьн ихтияр вичин хайи шуайб бег ва исаак бег стхайриз вуганай и стхаяр кьакар хуьре хана абуруз пулунихъ къачуна пишкешнавай мулкара уьмуьр ийизай гьа чӀавуз къазикъумухдин беган гъилик квай ялахъ ва луткун хуьрер кьакӀарин бегвалдин ихтиярдик физва адалай кьулухъан вахтара хх виш йисуз ялахъвийринни кьакӀарин бекрин арада шумудни са сефердин акьунар хьанвай ватандин чехи дяве чӀавуз ялахъви фронтдиз рекье гьатнай абурукай кас ягъунра кьегьалвилелди кьенай абур рикӀел хуьн патал устӀар мурада хуьре гуьмбет эцигнай йисариз килигна хуьруьг хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика хх виш йисуз ялахъар бегьем чӀехи хуьр тир им хзанрикай малуматри агьалияр сиягьдиз къачунин цӀуру нетижайри ва муькуь архиврин малуматри тестикьарзава идалайни гъейри виш йисан кьведлагьай паюна хуьруьн агьалийрин кьадар гзаф хьун къейд авунай йисуз ялахъра куьче йисуз куьче ва йисан агьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна хуьре куьче авай йисан августдиз куьчеяр ва касди уьмуьр гьалзавай тарихдал гьалтайла ялахърияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва квасаяр цӀурар мегьреванар салманар чкибар жуьме мискӀин мискӀиндин цларал набататрин нехишар ва йисуз мискӀин туьхкӀуьр хъувуникай хабар гузвай малуматар араб гьарфарив атӀай нехишар авай пара иер плитаяр авайди я вьетнамдин дяве вьетн виш йисан кьведлагьай паюна хьайи дяведин виридалай зурба гуьжетрикай сад вьетнамвийрин культурада чӀехи эсер авай гел тунай ва вьетнамдин гьакӀни дяведа иштирак авур сссрдинни асшдин цӀийи тарихда метлеб авай чка кьунвай вакъиа дяве кьибле вьетнамда граждан дяве хьиз эгечӀайди я адалай кьулухъ дяведик са тӀимил геж китайдинни сссрдин куьмек къачунвай кефер вьетнам ва кьибле вьетнамдин пад кьунвай асш вичихъ галаз союздик квай сенто блок гваз ктканвай вакъиайрин гегьенш хьунин финифда и дяве ва лаосдани камбоджада къушаба кьиле физвай граждан дявеяр сад садак акахьнай й йисарин эхирдай йисал кьван кьиблединнирагъэкъечӀдай патан азияда кьиле фейи дяведин гьерекатар индокитайдин кьведлагьай дяве хьиз чир я курукун дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр хуьр ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал муглах вацун эрчи къерехдихъ гала виш йисан сифте кьилерай йисал кьван хуьр дукъузпарадин азад жемятдик квай йисуз курукунар хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин докъузпара наибвалдиз талукь тир филискъар ва ялцугъ хуьрерихъ галаз ялцугърин хуьруьн жемиятдик квай профессор хидир рамазанова кхьизвайвал цан цадай чилерин кьитвиляй виш йисан юкьвара курукунрин эгьлийрин са пай азербайжандин аран районриз пара мумкин я хъачмаз райондиз куьч хьанай алай чавуз хуьре касни амач дараматар харапайриз элкъвена игъир дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр хуьр ахцегь райондин кьибле пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал мацарин кама мацар вацун хел тир игъир вацун мукьвал ва азербайжандихъ галаз дуьз сергьятдал ала хуьруьн твар кьунвай таихдин малуматар виш йисариз талукь я хуьруь къавкъаздин кьилин циргъинин суварин кьилелай элячдай рекьериз килигзавай къеледин роль къугъвазвай йисуз дагъустандиз гужалди туьрквер гьахьзава абуру игъир ва ахцегь хуьрерин ихтияр аваррин гьаким тир тунай жалаван гъилик вугузва виш йисалай йисал кьван игъир хуьр дукъузпарадин азад жемиятдик квай алай чавуз игъирвийрин азербайжанариз элкъвенвай несилар азербайжандин хъачмаз райондин нережан хуьре маса районра ва гьакни дагъустандин хасавюрт райондин цийи къуруш хуьре уьмуьр гьалзава гила цийи къурушра игъирви хзанар амукьзавай игъиррин куьче ава хуьруьн куьч хьунин себебкарар дагъустандин ва азербайжандин сср рин гьукуматар хьанай дасср динни асср дин регьберрин арада икьрар кутуннай гьа икьрардин талабунралди ахцегь ва докъузпара районрин кьибле пата авай лезги чилер азербайжандиз вуганай гьа чилерихъ са шумуд лезги хуьр чкадин эгьлйрин чурар ва мулкар квай идан нетижада мал лапаг хуьдай майишат тухудай чилер галачиз амукьай бязи лезги хуьрер азербайжандик акатнай месела фил фил ва мсб бязи хуьрерни азербайжанарин гъиле гьат тавун патал дагъустандин маса чкайриз куьч хьанай месела цийи къуруш хуьруьз тарихдал гьалтайла игъирвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва пекуьрар чанахъар эмирар будахар кьерехъар тегьмезар бибитар цуцухар незирар сетекар алай чавуз хуьре касни амач ва дараматар харапӀайриз элкъвена къудчагъ дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр хуьр ахцегь райондин кьулан пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал ахцегь гелмец циргъинин къудчагъ кама ала виш йисан сифте кьилерай йисал кьван хуьр ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай ахцегьпара хуьрерин жемиятдик квай дяведилай гуьгъуьнин йисара къудчагърин колхоз м айдинбекован тварунихъ галай ахцегьрин колхоздихъ галаз сад авунай йисуз къудчагърин колхоз гуьнгуьна хтунай йисан сифте кьилера искра колхозда колхозник квалахзавай ва майишат кардик квай карч алай чехи мал ва лапагар авай кьуьд акъудун патал къудчагъвийрин малар азсср дин халдан райондиз гьалзавай са тимил геж мугъан райондиз йисара хуьруьн агьалияр къурукал хуьруьз ва дагъустандин маса хуьрериз куьч хьанай алай чавуз хуьре касни амач дараматар харапайриз элкъвена лгар лгапирхуьр дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр хуьруьн тварцин арадал атунин гьакъиндай са версия ава хьи цуру заманда хуьруьз сириядай сулейман твар алай кас атанай ада кьуьзуь жедалди лгавийрин малар чура хуьзвай ам рагьметдиз фейила хуьруьнвийри адаз сур гьазурна ам кучудиз кан хьайила садлагьана гьинай ятани лиферин луж атана ва вирибурун вилик адан мийит кхажна гъуцар сувал тухунай гьина ам ахпа кучуднай кьисадив кьурвал а вакъиадилай кьулухъ хуьруьз лгапирхуьр твар эцигнай яни пир авай хуьр хуьр ахцегь райондин рагъэкъечдай пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал шалбуздагъ циргъинин кефердинни рагъакидай патан хушал ала виш йисалай йисал кьван хуьр дукъузпара азад жемиятдик квай йисуз лгар вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин докъузпара наибвалдиз талукь тир храх ва ухул хуьрерихъ галаз ухулрин хуьруьн жемиятдик квай алай чавуз хуьре касни амач дараматар харапайриз элкъвена усур дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр хуьр ахцегь райондин кефер пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал самур циргъинин кьиблепатан хушал шекиз пел рагун кьуьнтел усур кӀам булахдин вини кьиле ала лап сифте кьилера усур хуьруьн чкадал ахцегьрин хуьруьн эгьлийрин чӀурар авай виш йисуз хуьр рутул бегвалдик акатнай хуьруьгдихъ галаз дяведа ахцегьвийринни рутулвийрин дуствилин паталай йисуз гуьгъвез усур ва кьакар хуьрер ахцегьпарадин азад жемиятдин гъиле вуганвай йисара хуьр ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай ахцегьпара хуьрерин жемиятдик квай ватандин чехи дяведа усурви рагьметдиз фенай алай чавуз хуьре касни амач дараматар харапайриз элкъвена хълар дагъустан республикадин ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр хуьруьн тӀвар лезги чалан квал гафуникай арадал атанвайди мумкин я хуьр ахцегь райондин кьулан пата райондин администрациядин юкь тир ахцегь хуьрелай км яргъал ахцегь вацун чапла хел тир кӀамун вацун къерехдихъ гала хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр хуьрелай анихъ булах гала гьа булухдай хуьрел кьван цин гунгар тухванай виш йисалай йисал кьван хуьр ахцегьпарадин азад жемиятдин ахцегьпара хуьрерин жемиятдик квай хъларин агьалияр гуьгъуьнин сихилрикай ибарат тир къарамар пашаяр сикер селимар пиретар шепенар хуьр вичин тежриба авай хпехъанрив гамарин цунин ва нехишар алай гуьлуьтар хрунин устӀаррив машгьур тир алай чавуз хуьре касни амач дараматар харапайриз элкъвена хуьре кьуркьушумдин къизилдин цурцинни колчедандин ва муькуь металлрин мяденар ава тукиркил мяденар чвегьер дагъустан республикадин ахцегь районда авай лап дегь чавуз гадарнавай сувун хуьр хуьр ахцегь райондин кеферни рагъэкъечдай пата грар камун эрчи пата кунтунин чапла пата алай адан мукьвал грар хуьр ала хуьруьн дегьвилиз килигна адан тарихдикай ва куьч хьуникай са малуматни авач кьисадиз килигна агъу квай гъуьлягърин вигьинрин себебдалди мажбур яз тунвай гзаф дегь хуьруькай тек са къатарин сурари ва душманрин вигьинрикай хуьдай кунтал алай пуд къаравулдин минарайрин харапайри малумарзава мумкин я и минараяр сигнал гудай алатар хьиз кардик квай вучиз лагьайта и кунталай дукъузпарадин усугьчай хуьрелай рутул райондин хъулидар хуьрел кьван экӀя хьанвай вири самур дугун аквазва ахцегь райондин эгьлийрин лексиконда самур вацӀун кьведлагьай тӀвар тир чвегьер вацӀ гаф ава и гаф гьа дегь чвегьер хуьруьн тӀварцӀхъ галаз алакъалу тирди шак авачиз я лезги хуьр тир алкьвадар дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр алкьвадар хуьруьнсоветдин административ юкь хуьр стал сулейман райондин кеферни рагъакӀидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай кеферни рагъакӀидай пата кьасумхуьр хив авторекьел чка кьунвайди я чирагъ вацун эрчӀи къерехда ала мукьвал алай хуьрер сардархуьр курхуьр векьелар хуьруьн бине эцигай тарих дуьз малум туш амма виш йисуз хуьр авайди тир вичин тӀвар хуьруь тахминан лагьай виш йисуз къачунвайди я хуьрелай м кьибледа чирагъ вацун эрчӀи къерехда тунвай цӀуру алкьвадар хуьр авайди я и хуьруьн рагъакӀидай къерехда архитектурадин имаратар капӀ тӀят ийидай пӀир ва рамазанан кӀвалин гъенел алай пӀир ала хуьр къецепатан къуватралди шумудни са сеферда барбатӀнавай ва хуьруьнвийри цӀийи чкадал гуьнгуьна кухтазвай тир и кар тестикьарзавайди ам я хьи хуьруьн къваларив гектар майданда авай чӀурал дегь чӀаван харапӀаяр амукьнава йисуз абдуллагь эфендиди хуьре гьуьжре эцигайди тир йисуз ада и гьуьжреда вичин хва ва сухта тир дагъустандин машгьур халкьдин арада чирвилер илим чукӀурдай кас гьасан эфенди алкьвадаридиз тарсар гузвай гуьгъуьнлай и гьуьжре гражданвилин мектебдиз элкъуьрнай алай чӀавуз хуьре майишатар гваз кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисуз хуьре кӀвал авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб хуьруьн килигиз лайихвал авай кьилин чкайрикай сад алкьвадар гьасан эфендидин музей я муькуь килигиз лайих тир чкаяр архитектурадин имаратар капӀ тӀят ийидай пӀир ва рамазанан кӀвалин гъенел алай пӀирер я агъа стал агъа кран дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр агъа сталрин хуьруьнсоветдин административ юкь чехивилел гьалтайла стал сулейман райондин виридалай чехи хуьрерикай сад я магьачкъаладилай км кьибле пата ала хуьрелай км рагъэкъечдай пата чилин винел пата дараматрин къванер ва юкьван виш йисариз талукь тир хъенчин кусар жагъанвай инсанар яшамиш хьайи дегь чаван чка ава хъенчин са бязи кусар кьиляй кьилиз физвай царарив ва лепе гузвай хьтин ва кьулу царарив кевирнава агъа стал хуьрелай км рагъакидай пата кьулан сталриз тухузвай рехъ физвай кьакьан чкадин синел дегь заманадин сур авайди я эгъуьнна хкуднай кьве кучудуникай садан къеняй гимишдин цамар хтар ва япагьанар муькьудан гимишдин са япагьан жагъанвай хуьрелай тахминан км кьибле пата цин регъуьн мукьув м кьакьанвал ва м пун авай элкъвей винел пад вацун къванери кевирнай кунт ава кунтунин кьиблединни рагъакидай патан гуьнедин кьецил чкада чепедин къапарин яру ва чулав кусарикай гьайванрин карабрикай ва цивинрикай ибарат тир культурадин къат аквазва агъа сталрилай км кьиблединни рагъэкъечдай пата гуьлгьери вацун эрчи къерехда ва арал чурал алай фермадилай км рагъакидай пата чилин винел пата дараматрин амукьаяр ва ч э вилик виш йисариз талукь тир хъенчин хайи кусар авай дегь заманада шегьер хьайи чка авайди я чкадин улу бубайрилай амай сивяй сивиз атай кьисайрив кьурвал и чкадал юкьван виш йисарин шегьер алайди тир къавкъаздин алпандин заманада гилан хуьр алай чкадал кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир йисуз вини стал кьулан стал ва агъа стал хуьрерин мукьув иранвийрин лезгийрихъни кьабгъанрихъ галаз ягъунар хьанвай хуьруьн агьалияр йисан урусат империядин аксиниз кьиле тухвай къарагъунда активдаказ иштирак авунвай империядин кьушинри гужалди бамишрай къарагъундилай кьулухъ иштиракнавайбурун чехи пайдиз кьиникьалди жазаяр ганвай ва хуьряй акъудна сибирдиз ракъурнай агъа сталда сурун кьилихъ галай къванерал алай кхьинри шагьидвалзавайвал абурун яшар йис кьван я кхьнар гьич алачир къванерни ава гьа са чкадал са шумуд къатарин сурун гуьмбетар дуьздал акъатзавай чкаярни ава латарин пирен патав тандин диаметр метр ва йис яшар авай тар кьакьан жезва вилик хуьре кьве чад квалахзавай майишатдин крара вишелай пара куьтенан пуд вишелай пара жуьт яцар ва дилай гзаф регьвер тайибан ферзилагьан бедеван нурдинан кериман шахмирзедин кайибан эмирханан шихжамалан ва муькуь регъвер кардик квай вири йиса кьиляй кьилиз иниз къуншидал алай хуьрерай гъуьр регъвез къвезвай вучиз лагьайта мамрачрилай кьасумхуьрелай ва стал вацалай эгечна кварчагъ дугундал кьван яргъи хьанвай чилер агъасталвийриз талукь тир агъасталвияр гектардилай пара майдандин чилерин иесияр тир магьсулар кват хъувунин къати квалахрин вахтара векьер ядай вахтара абуруз куьмек гуз суван хуьрерай цудралди инсанар къвезвай чугвазвай зегьмет паталай абуру техилдив кутугай гьакъи къачузвай гьар йисуз ина техилдин магьсулрин емишрин ва салан мейвайрин бул бегьерар кватзавай хуьре вад мискин авай абурукай сад жуьме мискин гилани амазма абдуллагь эфендидин гьуьжре кардик квай чурухуьруьн къваларив гвай чкайра хъуцу кунтал са чавуз цур цурурдай завод квалахзавайди тестикьарзавай шагъидвилер ава райондин хуьрериз газ тухудай гунгар чугвадайла чурухуьр кунталай км яргъал сур дуьздал акъуднай жагъанвай затарин арада авай са бязи затари шагьидвалзава хьи и чкайрин яшайишдин дин мус ята христианвал хьанвай жинеррин кунтарин муькув археологиядин эгъуьнар тухвадайла александр македонский девирдиз талукь тир хьилерин чахмахд къванцин квенквер жагъанвайди тир тахминан виш йисара агъа кран хуьр чурухуьр чкадай гилан чкадиз тухванвай виш йисуз агъа стал хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир вини стал ва кьулан стал хуьрерихъ галаз агъа сталрин хуьруьнжемятдик акатзавай алидхуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр хуьр стал сулейман райондин юкьван пата райондин юкь тир кьасумхуьруьн къвалав чка кьунвайди я арагъ вацунун эрчи пата ала патав гвай хуьрер агъа арагъ кьасумхуьр хуьр са шумуд гъвечи хуьрерин гилигунивди арадал атанва кьисади малумарзавайвал кьуд стха авай али саид кьасум ва мисрихан абуру сад садан мукьвал эцигай квалерин чкадал алидхуьр саийидар кьасумхуьр ва мисриханхуьр хуьрер арадал атанай алидхуьр кьеци тимуран надир шагьан ва муькуь душманрин вигьнар акур арада масад авачир шагьид я хуьруьн патав алпан гьарфалагдин гьарфарив кхьинар алай сурун къванер авай гзаф цуру сур ава и хуьр вичин бармакар хуьруьн майишатдин алатар квалин герек затар расунин ва чатун гурлу устаррив твар ван аваз тир агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисуз хуьре квал авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб асалдхуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай испикрин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибле пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км агъа пата чка кьунвайди я патав галай хуьрер цийи испик бутахуьр салиян пиперхуьр зугьрабхуьр уллугъетягъ хуьр вичин бине эцигай касдин асалидин тварунихъ гала кьисадив кьурвал ам мажусийрин динда къурбанар туквадай кьабулдай ибадат ийидай диндин къуллугъхъан тир адан сур хуьруьн сурарин виле аквадай чкадал алайди я хуьруьн агьалияр фад заманарилай малдарвилелни хуьруьн майишатдал алахъзавай хх виш йисалай хуьруьнэгьлийрин итимрин пай кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай абур кьвевар баку шеки хьтин шегьерриз квалахиз физвай алай чавуз хуьре майишатар гваз кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисуз хуьре квал авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб агъа къартас дагъустан республикадин стал сулейман районда авай уллугъетягърин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибле пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км агъа пата чка кьунвайди я патав галай хуьр вини къартас хуьруьн тарихдин къартас твар хуьруьнэгьлийри дегь карс шегьердик кутунзава алай чавуз хуьре квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна хуьре квал авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб хуьруьнвияр лезги чалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа нугъатдал рахазвайди я хуьре тамам тушир кьулан мектеб культурадин квал медпункт крарик ква вини къартас дагъустан республикадин стал сулейман районда авай уллугъетягърин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибле пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км агъа пата чка кьунвайди я патав галай хуьр агъа къартас хуьруьн бине эцигай дуьз тарих малум туш тварцин арадал атуникайни баянар гуз мумкин туш хуьр кьве вини ва агъа мягьлейриз пай жезва фад заманарилай хуьруьнэгьлияр малдарвилел хуьруьн майишадал бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавайди тир гзаф кьадарда гамишар хуьзвай виш йисан эхирра вини къартас хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьана мегьарамдхуьруьн районда къартас къазмаяр хуьр кутунвай алай чавуз хуьре майишатар гваз кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна хуьре квал авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб хуьруьнвияр лезги чалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа нугъатдал рахазвайди я герейханован совхоз дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр герейханован хуьруьнсоветдин административ юкь хуьр стал сулейман райондин кьиблени рагъэкъечӀдай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км рагъэкъечӀдай пата кьасумхуьр кьвевар авторекьел ала хуьуьн тӀвар кьасумхуьруьн вкп б райкомдин секретарь совхоз арадал гъуниз сифте кьил кутур кас юсуф герейханован гьуьрметдай эцигайди я герейханован совхоздин лагьай пай цӀийикӀа туькӀуьрна гилан герейханован совхоз хуьр арадал гъанвайди я совхоз арадал къведалди ина км яргъал акахьай тарарин къалин макъун там алай чкадал хкаж хьанвай чкадин къерехда магьмут цӀелегуьн ва царук хуьрерин къазмаяр авайди тир герейханов хуьр цӀудралди цӀуру сурун виней алай кӀунтӀари элкъвена кьунва герейханован совхоз хуьрелай метр кьиблени рагъакӀидай пата кьасумхуьруьз физвай рекьин мукьув кӀунтӀ тӀвар алай цӀуру сурун виней алай кӀунтӀ хьтин хкаж хьанвай чка ава и чкадал кишпирдин девирдин сифте кьилериз талукь тир инсанар яшамиш жезвай чкадин амукьаяр ама герейханован совхоз хуьруьн чилерал шаракун дугунда селевкидрин ирандин пачагь тир интиохан ч э в йисар тӀвар алай кьве кишпирдин монет жагъанвай ина кӀвалер эцигунин кӀвалахар кьиле тухвайла чиляй монетрин хазина акъатнай хуьрелай км рагъэкъечӀдай пата ростов баку авторекьин эрчӀи пата авай ципицӀ багъарин арада алпан девирдиз талукь тир хъенчӀин кӀусар гьалтзава бегьем уьмуьр гьалдай шартӀар авачир цӀаярикай азар инсанар рекьизвай чкадал гила къулай уьмуьр гьалдай вири шартӀар авай иер хуьр экӀя хьанва бутахуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай шихидхуьруьнсовет дик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай км кьибле пата чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер испик шихидхуьр пиперхуьр хтун хуьруьн арадал атуникай цуру эгьлийри эхтилатзава хьи са чавуз и чкайриз вад стха атанай бут бабут захраб ших хтун ва мублагь чилера вад хуьр эцигиз къетъ авунай районда и чавалди ихьтин тварар алай хуьрер ава амма хуьр мус арадал атанвата дуьз малум туш бутахуьрун дегьвал тестикьарзавай археологиядин са шумуд жгъай затар ава йисан зурзунрилай кьулухъ квалер эцигунин квалахар тухвайла хуьруьн чилерал мусурманвилелай вилик девирдин инсандик калуб алай хъенчин кварар дуьздал акъуднай абур мусурманвилелай вилик девирдинбур тир чал тестикьарзавайди ам я хьи ислам динда инсандин калуб ва суьрет чугваз къадагъа я хуьруьн кеферни рагъакидай къерехда кунтунин рагъакидай патан гуьнеда археологиядин имарат цуру заманада инсанар яшамиш хьайи сенгер твар алай чка ава хуьруьн кьибле къерехда кунтал дин паталай женгера кьенвай гзаф азабар къачур шагьидрин археологиядин имарат шагьидрин пир ава виш йисуз бутахуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьне наибвалдиз талукь тир зугьрабхуьр ва хтун хуьрерихъ галаз зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьре квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре квал авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб векьелар дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кеферда райондин юкь тир кьасумхуьрелай км кьибле пата чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер алкьвадар сардархуьр цмур агъа цинит аквадай гьалда хуьруьн твар векь гафуникай туькуьр хьайиди я векьелар векьер гзаф авай чка лагьай чал я гьакъикъатда хуьруьн къваларив галайбур са векьин чкаяр я вич хуьр суван куквал алайди я инлай ярки ва кьурагь дугунрин иер акунар ахъа жезва капан юкьвал алай хьиз куьредин хуьрер ва каспий гьуьлуьн зурба гегьеншвилер акваз жеда хуьрелай м рагъэкъечдай пата архитектурадин имарат чешме ава хуьруьн къерехдилай кьиблединни рагъэкъечдай пата архитектурадин имарат тир пир ва хуьруьн кефер патани архитектурадин имарат мискин ава виш йисуз векьелар вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир йисал кьван хуьр алкьвадар хуьруьнсоветдик акатзавай векьелвийрин чехи пай кьулан сталра яшамиш жез ацукьна куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб зизик дагъустан республикадин стал сулейман районда авай кварчагърин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кеферда райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал хив райондин сергьятдин мукьув чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер нуьцуьгъ экен кварчагъ хуьруьн арадал атуникай са малуматни авач тварцикай баян гун мумкин туш хуьруьнэгьлияр фад заманрилай инихъ малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди я кьетендаказ гьажибугъда цунив и магьсул ина вижеваз экъечзава дяве чаван четин йисара анжах зизик хуьруьнэгьлийри ваъ гьатта стал сулейман табасаран ва хив районрин мукьвал алай хуьрерин агьалияр зизик хуьруьн гьажибугъдадин куьмекдалди сагьдиз амукьнай виш йисуз зизик вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьибле табасарандин наибвалдиз талукь тир экен имамкъулидхуьр ва кварчагъ хуьрерихъ галаз кварчагърин хуьруьнжемятдик квай алай чавуз хуьруьн квале касди уьмуьр гьалзава агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре квал авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб зизик хуьре гъуьгъуьнин сихилар авайди я къемкьерар кьакьалар гаргарар ченехьар гамбуяр эпитар зугьрабхуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай шихидхуьруьнсовет дик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер сайтархуьр пиперхуьр хтун хуьрел хуьруьн арадал атунин тарих малум туш амма зугьрабхуьр цуру хуьр я им сурарин кьилел авай къванерал алай кхьинри ва хуьр кьун патал винел вигьинар авур душманрин аксиниз тухвай женгерин кьисайри шагьидарзава гзаф иер чкаяр я пара векьер алай чкаяр тамар булахар ава хуьре виш йисан мискин ава вини мягьлейра иски сурар твар алай цуру сур ава хуьрелай км рагъэкъечдай пата тама архитектурадин имарат пир ава виш йисуз зугьрабхуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир бутахуьр ва хтун хуьрерихъ галаз зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир испик спик дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр испикрин хуьруьнсоветдин администрациядин юкь хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал ала мукьвал алай хуьрер асалдхуьр бутахуьр шихидхуьр цийи испик хуьруьн тварцикай баян гун мумкин туш хуьруьн арадал атуникай вирида кьабулнавай кьиса тир са версия ава и кьисадив кьурвал са чавуз азербайжандин къуба шегьердай иниз пуд стха атанай верди стхади шандак хуьр арадал гъанвай гуьгъуьнлай а хуьр татарарни монголрин къушунри харапайриз элкъуьрнай гезер стхади гезерхуьр ва нишкер стхади гилан испик хуьруьн бине эцигнай х х виш йисар хъенчер нехишралди расунин испикрин устарвал цуькведа авай вахт тир и хъенчед затарин кусар азербайжандин къуба районда авай испик ва сулейман сталрин испик хуьрера пара кьадарда дуьздал акъуднавайвиляй устарвилиз испикрин устарвал твар ганай испикрин устарри расай гзаф хъсан хъенчин затар кварар курар къапар ва мсб вичин вахтунда рагъэкъечдай къавкъазда ва адан къеце пата пара твар ван аваз тир фактари къалурзавайвал вилик устарри хъенчин затар расунин квалахра кардик кутвазвай чепедин мяденар испик хуьруьн мукьув гилани авайди я цуру испикра куьм яни алугардай къул твар алай мягьле амукьнава хуьре кьве мискин авай молла мегьти молла велимет етим эминан дуст абдулманаф эфенди хьтин араб чалан ва зариятдин машгьур специалист алимар авай испикрилай км кеферни рагъэкъечдай пата сур ава мад са сур хуьрелай метр кьиблединни рагъэкъечдай пата акваз жеда тарихдин имарат шандакар твар алай сур хуьруьн кьиблединни рагъэкъечдай патан къерехдилай агъа пата са тварцин нике чка кьунва хуьруьнэгьлияр малдарвилив хуьруьн майишатдин крарив гъилин устарвилив бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай виш йисуз испик хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир кварчагъ дагъустан республикадин стал сулейман райондин чехи хуьрерикай сад кварчагърин хуьруьнсоветдин административ юкь хуьр стал сулейман райондин кеферда райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал иер кварчагъ дугунда чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер зизик экен нуьцуьгъ инсанар яшамиш хьайи сифте чка гилан хуьрелай км кеферни рагъэкъечдай пата кунтал алай къванцин булах твар алай чка хьанвай анлай кьибледнинни рагъакидай патаз дакар кьулувалдиз куьч хьанвай са тимил геж мукьвал алай муькуь кунтални квалер эцигиз хьанвай тийижир себебралди хуьруьн агьалийрин са пай нуьцуьгъриз гьина къенин йикъалди абурун сихилдикай тир дакар твар алай сихилдин векилар яшамиш жезва муькуь пайни кьибле лезгистандин кцар райондин дакар хуьруьз куьч хьанвай и чка тебиятди туькуьрнавай къеле хьиз тир гьар патай кьвал квай тик гуьнеяр аниз анжах са рехъ физвай а кьакьан чкада инсанар йисал кьван яшамиш жезвай адалай кьулухъ хуьруьнэгьлияр кьулухъ кварчагъ дугундиз куьч жез эгечнай кварчагъ хуьрелай км кьибле пата лакар твар алай чкадин ципиц багъарин чилера чилин квалахар кьиле тухвадайла къванцин сурун гуьмбетар дуьздал акъуднай плантациядин квалахарин береда ина къеняй куьлуь теквенар авай тум алай ч э в х х виш йисариз талукь тир кишпирдин гапур акъатнай сур ахъа хьанвай хуьре архитектурадин имарат мавзолей ва хуьрелай км яргъал сиртыч хуьруьз тухузвай рекьел сур авайди я хуьрелай км кьиблединни рагъакидай пата фад заманада инсанар яшамиш хьайи цуру кварчагъ чка ава и цуру хуьруьн рагъэкъечдай пата мискин ва кеферни рагъакидай къерехда чувудрин сурар твар алай сур ава виш йисуз кварчагъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьибле табасарандин наибвалдиз талукь тир зизик имамкъулидхуьр ва экен хуьрерихъ галаз кварчагърин хуьруьнжемятдик квай алай чавуз хуьруьн лай пара майишатар гваз кьван кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир абурун кас чувудар тир амайбурни лезгияр кӀахцугъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай кьасумхуьруьнсовет дик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай км кьиблединни рагъакӀидай пата чка кьунвайди я хуьруьн тӀварцӀикай баян гун мумкин туш хуьруьн арадал атунин тарих малум туш кӀахцугъар сад садан мукьув галай ирид гъвечӀи хуьрерин сад хьунивди арадал атанвайди я кьунча хъчарихъ стӀалдихъ хуьруьн сурун рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат мегьамедханан хва молла мамман мавзолей авайди я хуьруьн юкьван пата мискӀин кьибле къерехдани шуруз пӀир тӀвар алай пӀир ава хуьрелай м кеферда мад са пӀир ва сурун винел алай кьве плитаяр ава хуьруьн кьибле ва кефер къерехра сурар ава виликан хуьр тир стӀалдихъ чкадин мукьув алпандин девирдиз талукь тир сурун кьилихъ галай къванер дуьздал акъуднавайди я абуруз гьакӀни эрменийрин сурар лугьузва кӀахцугърин тӀвар адав акъатнава хьи и хуьряй лейли тӀвар алай руш цилингви савзиханаз гъуьлуьз фена зурба классик зари етим эминан диде хьанвай хуьруьнэгьлияр малдарвилив хуьруьн майишатдин крарив бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай виш йисуз кӀахцугъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир птидхуьр даркуш вини арагъ ва татархан хуьрерихъ галаз татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чӀавуз хуьре майишатар гваз кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир курхуьр дагъустан республикадин стал сулейман райондин чехи хуьрерикай сад курхуьруьнсовет дин административ юкь хуьр стал сулейман райондин кеферда райондин юкь тир кьасумхуьрелай км кеферни рагъакидай пата чирагъ вацун чапла къерехда чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер алкьвадар сийидар вини стал хуьурьз вишелай пара яшар ава цуру курхуьр твар алай чкадин юкьван пата архитектурадин имарат мискин ава цуру курхуьруьн мискиндилай метр рагъэкъечдай пата пир авайди я курхуьре йисуз юкьван вишйисарин лезги зариятдин классик зари куьре мелик дидедиз хайиди я ада тамерлана дагъустандиз вигьинар ийизвай чавуз уьмуьр гьалзавай зари викегьвилелди душманрин аксиниз экъечнай ада халкь хайи ватан хуьз эверзавай хуьряй хуьруьз къекъвена инсанрин жуьрэт хкаждай патриотвилин шийирар келзавай амма гуьгъуьнлай тамерландин ксари куьре мелик кьуна адаз регьим авачирвилелди жазаяр ганвай халкьдин арада чканвай кьисади лугьузвайвал душманри ам буьркьуь авунай амма вичин рикиз умуд авачирвал агалд тавуна зариди вичин халкьдиз къуллугъ ийиз давамарзавай алай чавуз хуьре майишатар гваз кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр сунни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир хуьре гуьгъуьнин сихилар ава купчияр къубалуяр ярабар дугъанар сутаяр царахар бирякьар цемпияр фудурар сикер гачалар шинекар лакарар хуьр газдив электричестводив ва цин гунгунив таъмин я кьве мектеб сагърунин амбулатория улубхана аялрин бахча мискин ва спортзал кардик ква къайи дяве къайи тигь йисара са патай ссргдин ва адахъ галаз галкдик квай уьлквейрин муькуь патайни асшдин ва адахъ галаз союздик квай уьлквейрин арада хьайи геополитикадин дявевилин экономикадин ва информациядин женгер сссрдихъ галаз союздик квай уьлквеяр гдр польша чехословакия венгрия румыния болгария куба монголия вьетнам ва муькуьбур абур сэв тӀвар алай садвалдик кӀватӀ хьанвай кьушун патахъай овддиз кӀватӀ хьанвай абурун аксиниз рагъакӀидай патан гьукуматар акъвазнавай абурун кьилихъ галайди асш тир ва адахъ галаз союздик квай уьлквеяр чӀехибритания фрг франция норвегия нидерландар испания ва муькуьбур къайи дяве йисуз ссрг чкӀайла куьтягь хьанвай адахъ галаз сэвни овд чкӀанвай нуьцуьгъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай кварчагърин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кеферда райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал нуьцуьгъ камун къерехда чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер зизик экен кварчагъ цуру эгьлийрин эхтилатралди хуьр йис идалай вилик арадал атанвайди я цуру хуьруьн харапайра къаравулвилин минара амукьнава ам эцигай тарих садазни малум туш цуру мискиндиз далай пара йисар авай чал малум я ам халимбеков хисен устарди эцигайди тир кьисади лугьузвайвал са вахтунда хуьруьн твар гуман тир тебиятдин уьцуьн баладилай кьулухъ ам тамамвилелди чканвай патав гвай хуьрерин эгьлийри и хуьрз уьцей хуьр лугьуз хьанвай къвез къвез и твар уьцуьгь риз масака хьанвай ва са кьадар вахтунилай хуьруь нуьцуьгъ твар къачунвай хуьрелай км кьиблединни рагъэкъечдай пата х м алцумар авай дегь чавуз инсанар яшамиш хьанвай винел пата ч э агъзур йисариз талукь тир хъенчин кусар жагъанвай чка ава гьа гьана дегь чавуз инсанар яшамиш хьайи чка авай суван кьибле гуьнеда чахмахд къванцин кусар дуьздал акъуднай нуьцуьгърилай м рагъэкъечдай пата вацун мукьув чорох твал алай дегь чавуз инсанар яшамиш хьайи хуьр ава адакай амукьайди са минара я и чкадай кватнавай хъенчин къапарин кусар юкьван вишйисан девирдиз талукь я нуьцуьгъ хуьруьн мукьув дегь заманадин сур ава ина чиликай чеб хкудайла цурцин цумар ва тупалар жагъанвай виш йисуз нуьцуьгъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьибле табасарандин наибвалдиз талукь тир чилихъар хуьруьхъ галаз нуьцуьгъ хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир хуьре гуьгъуьнин сихилар ава баширар жиганар курарар куркурар мерцефар чеперар лакарар шугурар чакарар кьулан стал дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр кьулан сталрин хуьруьнсоветдин административ юкь хуьр стал сулейман райондин юкьван пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер агъа стал вини стал агъа сталрин къазмаяр кьасумхуьр хуьр гуьгъуьнин ругуд мягьлейриз пай жезва агъа мягьле вини мягьле кацерин мягьле сикерин мягьле пирен мягьле кьулан мягьле кьулан стал хуьруьз дегь тарих ава хуьруьн гуьнеда культурадин квал эцигунин квалахар кьиле тухудайла чил михьна дараматдин хандак эгъуьдайла метр дегьнеда цуру заманадин затар къапарин кусар акъатнай суруз гьалтнай хуьруьн къваларив алпандин ва араб девиррин сурар пара ава кхьинар алачир сурарни авайди я цуру эгьлийрин гафариз килагайла и сурар виридалай дегьбур я цуру мискиндин цал чкайла йисан хуьруьн тарихдикай чалар ахъайзавай атай кхьинар алай къванер жагъанвай хуьряйтуз гзаф сеферра монголрин арабрин фарсарин ва туьркерин кьушунрин керетар фенай са вахтунда кьулан стал хуьруьн мукьув квард лугьудай хуьр авай ам тарашхъанрин кьушунар паталай терг хьанвай шейх ибрагиман сурун къванцел гьижридай йис атай кхьин ала вилик хуьре пуд мискин ва кьве чатар авай и чатара устарри хуьруьн майишатдин квалахра кардик кутадай алатар ва яракьар чукулар гапурар расзавай ирид рекьвер авай шихмамедан нуралидин бегдин усенан шихабедан кьасумбеган яхулжуван устардин хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат пир мавзолей ава хуьруьн кефердинни рагъэкъечдай пата абдул рамазанован квалин гъенел пир ава пирер гьакни хуьруьн кьбилединни рагъакидай пата гьалтзава вини сурар ва абдулманаф гьажимурадован квалин гъенел алай пир кьулан сталрин кпул ятар твар алай дарманд цин булахар гзаф машгьур я фад заманайрилай инихъ кпул азар сагъарун патал и цикай менфят къачузвайди тир алай чавуз купул ятарин чилера цин дарманхана кардик ква хуьр къулай ва иер чкада авайвиляй иниз куьч хьана уьмуьр гьализ канзавайбурун кьадар садрани кимиз тушир йисара иниз омарбеганни кьасумбеган мукьвабур куьч хьанвай абурун мукьвабурукай сад эмиргьемзебега урусрин начальникрин куьмекдалди хуьре целди квалахзавай азербайжанурар галай регъв эцигнай хуьруьн муькуь рекьверилай тафават гваз и цийи регъв мадни пара къуват авай ва бегьер гудай регъв тир гьавиляй хуьруьнвийри адаз цай регъв твар ганвай эмиргьемзебега вичин такьатралди хуьре гражданвилин мектеб эцигнай асул гьисабдалди кьулан сталвияр лежбервилив бахчахъанвилив пешекарвилив ва малдарвилив алахънавай виш йисуз кьулан стӀалар вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир алай чӀавуз хуьре майишатар гваз кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим паб хуьруьн тӀвар ван авай сихилар устӀарар пӀирер сикӀер кацер дункӀаяр кьарнаяр мегьяцӀар къамбаяр пиперхуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай шихидхуьруьн хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай кьибле патаз км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер уллугъетягъ шихидхуьр бутахуьр хтун сайтархуьр хуьруьн твар кьве пипин тарцин жуьре ва хуьр гафарикай арадал атана са вахтунда хуьруьн твар къуза тир туьрк чалал хъен авай пад мана гузва гьакъикъатда хуьр суван хъен авай кефер пата авайди я аквадай гьалда хуьруьн мукьвал пипин там авайвиляй хуьруьз пиперхуьр лугьуз хьанвай пипин там ана гилани авайди я хуьруь бине кьунвай тарих малум туш хуьруьз дегь тарих ава вад чкада дегь чаван сурар ва пак ксарин сурар ава виш йисуз пиперхуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир сайтархуьр ва уллугъетягъ хуьрерихъ галаз уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисуз хуьре майишатра кас яшамиш жезвай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир пиперхуьруьн сихилар умарар тибинар крар хуьруьн гектар чилера гзаф кьадарда булахар ава и чкадин чуьхверрин кьван чара чара жуьреяр пара куьлуь емишар экъечзава хуьруьн килигуниз лайихвай авай чкаяр гъуьлягъ булах цин гзаф къайивиляй цекверин пир лезгийрин мажусивилин девирдин ругьани имарат камарван къемерван азербайжан республикадин кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет хуьр кьвепеле райондин кефер пата райондин кьилин шегьер тир кьвепеле шегьердилай км яргъал кичен сувалай км кьибле пата ала хуьр вири патарихъай чехи къавкъаздин сувари элкъуьрна кьунва кьуд пад ичерин багъар я хуьруьн агъа патай физвай ятых вацӀ кичӀен сувалай эгечӀна кцар вацухъ галаз са чкадилай кьил къачуна куьрдиз авахьзавай турян вацӀук акахьзава хуьрелай кефер патахъ килигайла кичӀен сувун жив алай кӀукӀ михьиз аквада хуьр океандин дережадилай метр вине ава камарван халис лезги гафарикай арадиз атанвай ойконим я камар ван камарин ван камарван а бакиханова яфезан тамун гьайванрин ничхиррин гъуьрчехъан тир хва камари лезги тайифайрикай садан чӀехи бубайрикай сад хьайиди кхьизва ва гьакӀни турциядин кефер пата ва къарабагъдани эрменийриз камарван тӀвар алай хуьрер ава и топонимар вири са пуналай арадиз атанвайди я са бязи тарихдин чешмейра кьвепеледикайни камарвандикай малуматар гьалтзава йис идалай вилик кхьенвай арабрин налогрин сиягьда камер камари канийе камибеван тварарни дуьшуьш жезва хуьре дегь алпанрин сихилрикай тир мягьлеяр ава ялцугъар фелискъарар чепер жигискъарар кьаркьарар хырахар лыгар игъирар мискияр ва масабур йис идалай вилик кипрда анатолияда хьанвай пелазгийрин дегь кхьинра и сихилрин тварар дуьшуьш жезва фелискъарар йис идалай вилик гъвечӀи азиядин фелискъар уьлкведа кьаркьарарни мил кьулувиле яшамиш хьайи лезги тайифайрин тӀварар я хуьруьз агъзур йисалай виниз тарих ава субутрикай сад инавай сурар я качал суван ценерикай хкатзавай сурар чепедикай гьазурнавай куьшуьяр хьтинбур я ихьтин сурар чи эрадилай вилик агъзур йисаринбур я инлай алатайла маса сурарин тарих агъзур йисар я ина кьуд къат катакомба кьуд пад сал къванер тир сурар ава гьар са къат сурар арадал атуниз йис герек къведа дявейринни тӀебиатдин катаклизмаяр себеб хьана хуьруьн чка са шумудра масака хьанвайвиляй хуьре мадни чкадал сурар ала абурукайни гьар сад арадал атун патал тӀимил хьайитӀа йис герек я хуьревай мусурманрин сурар вацун рагъэкъечдай пата мажуси диндиз икрамзавай дегь чаварин алупанрин пелезгийрин сурар рагъакӀидай пата ава сурарин кьилин къванерикай садан винел агъзур йис идалай вилик кардик хьайи иероглифар ала алатай виш йиса йис идалай вилик хуьруьн аялри гьуьжреда лезги чалал тарсар къачузвай хуьруьн интеллигентрикай мегьаремни гьидаят йисуз сибирдиз акъудна куьчарнай жемятди советрин гьукуматдин вири зулумриз эхнай хруованни брежневан вахтунда дидедин чалал келиз кхьиз ихтияр авачиртани амма и девирда хуьре мектебдин почтадин клубдин ва больницадин чехи дараматар эцигнай алай чӀавуз хуьре кьван касди уьмуьр гьалзава вири лезгияр суни мусурманар я птидхуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай уллугъетягърин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай кьибле патаз км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер уллугъетягъ татархан сайтархуьр хуьруь бине кьунвай тарих малум туш хуьруьн твар вичин бине кутур ксан тварунихъ гала хуьруьн вини рагъакидай пата архитектурадин имарат мискин ава тарихдин ва архитектурадин имаратрикай хуьре хуьруьн цуру паюнилай м кьибле пата кпулцин пир хуьруьн юкьван пата пир ибадатхана ва хуьрелай метр кьибле пата авай кунтал алай пелал алай пирен тар твар алай пир сур ава птидхуьрвияр лап фад заманарилай инихъ лежбервилив ва малдарвилив алахънавайди я виш йисуз птидхуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир даркуш кахцугъ вини арагъ ва татархан хуьрерихъ галаз татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир птидхуьрруьн сихилар шалбузар йизитар фергьятар гьаданшар шабанар къубуцар саидхуьр гьакни саидар дагъустан республикадин стал сулейман районда авай кьасумхуьруьнсовет дик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин саки юкьван пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай кефердинни рагъакидай патаз км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер алкьвадар курхуьр хуьруь бине кьунвай тарих малум туш хуьруьн твар вичин бине кутур ксан тварунихъ гала цуру хуьр гилан хуьрелай км яргъал цмурриз тухузвай рекьин муькув алайди тир виш йисуз сийидар вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьре наибвалдиз талукь тир алкьвадар ва векьелар хуьрерихъ галаз векьелрин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир сайтархуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай уллугъетягърин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай кьибле патаз км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер птидхуьр пиперхуьр татархан уллугъетягъ хуьруь бине кьунвай тарих малум туш хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат мискин ава сайтархуьрелай м рагъакидай пата пир атлу твар алай пир ава виш йисуз сайтархуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир пиперхуьр ва уллугъетягъ хуьрерихъ галаз уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир сайтархуьрвияр малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди я салиян дагъустан республикадин стал сулейман районда авай испикрин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай кьибле патаз км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер асалдхуьр испик цийи испик хуьруь бине кьунвай тарих малум туш хуьруьнвияр малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди тир салиянра стаханован тварунихъ галай совхоз авай чехи ватандин дяве чавуз фронтдиз кас рекье гьатнай абурукай анжах кьуд кас элкъвена хтанай виш йисуз сийидар вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир арал ва гилан мегьарамдхуьруьн райондин махмудхуьр ва целегуьн хуьрерихъ галаз махмудхуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьре майишатар гваз кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир сардархуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай алкьвадар хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кефер пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай кеферни рагъакидай патаз км яргъал чирагъ вацун эрчи къерехда чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер кошхуьр чилихъар алкьвадар векьелар хуьруьн бине эцигай тарих малум туш хуьруьн твар вичин бине кутур ксан тварунихъ гала сардархуьруьн рагъакидай къерехда х м алцумар авай инсанар яшамиш хьайи дегь чаван чка ава эгъуьнай чкайра чара чара девирриз талукь тир культурадин къатар аквазва ина ч э в агъзур йисан кьведлай паюниз талукь тир кишпирдикай расай якв ва гьа а девирдиз талукь тир хъенчин къапар хуьруьн мукьув кьасумхуьруьз физвай рекьин патав цин гунгунин эцигунар кьиле тухвадайла хуьруьн эгьлийрин паталай дуьздал акъуднай чилик каник кучудунар авай сур ава ина шлем кьеркь кишпирдин гьалкъа яру чепедин къаб ва ч э в агъзур йисан садлагьай паюниз талукь тир дяведин якв сифте и хуьр куьлге раг рагунин рагъэкъечдай гуьнеда чка кьунвай гуьгъуьниз сардархуьрвияр виликан чкадай са тимил агъаниз кьулувалдиз куьч хьанвай къвез къвез хуьр чехи жезвай иниз ахцегь райондай рутул райондай цудахаррай усугьчайдай инсанар куьч жезвай фекьидин къуллугъ ахцегьрай тир гьамидов мажида кьиле тухузвай адаз араб фарси туьрк чалар чидай виш йисуз сардархуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр куьре округдин котур куьредин наибвалдик акатзавай кошхуьруьхъ галаз кошхуьруьн жемят арадал гъанвай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисуз хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир хуьруьнэгьлийрин асул крар малдарвал лежбервал ва гъилин устарвал тир татархан дагъустан республикадин стал сулейман районда авай уллугъетягърин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай кьибле патаз км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер уллугъетягъ птидхуьр сайтархуьр хуьруь бине кьунвай тарих малум туш аквадай гьалда хуьруьн твар татарарни монголрин тарашхъанрин вигьинрихъ алакъа аваз я и хуьр са чавуз татаррин кьушунрин кьилел алай кас яшамиш жезвай чка хьун мумкин я гуьгъуьнлай адаз татархандхуьр лугьуз хьанвай яни татаррин хандин хуьр хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат мискин ала хуьруьн рагъэкъечдай патан къерехда пир сефер али пир ала виш йисуз татархан хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир даркуш кахцугъ вини арагъ ва птидхуьр хуьрерихъ галаз татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай татархандхуьрвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал малдарвилив бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я уллугъетягъ чехи гъетягъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр уллугъетягърин хуьруьнсоветдин администрациядин юкь хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай кьибле патахъ км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер шихидхуьр птидхуьр сайтархуьр пиперхуьр хуьруь бине кьунвай тарих малум туш аквадай гьалда хуьруьн твар туьрк уллу чехиди кьилинди ва гъед цавун тело гафарихъ галаз алакаъа аваз я хуьрелай км рагъэкъечдай патахъ архитектурадин имаратар тир уллугъетягърин дегь чаван сурар авайди я хуьрелай км кеферни рагъэкъечдай патахъ пир ва цуру заманада инсанар яшамиш хьайи цекпер пир твар алай чка ава хуьруьн кеферпатан къерехда эриенийрин сур ава виш йисуз уллугъетягъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир пиперхуьр ва сайтархуьр хуьрерихъ галаз уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай ва агьалийрин кьадар кас тир хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва чкаяр сикеяр юркъулияр къаргъаяр къанбацар пилтияр уллугъетягъвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал малдарвилив бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я хъпуьхъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр хъпуьхърин хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай рагъакидай патахъ км яргъал чка кьунвайди я хуьруь бине кьунвай тарих малум туш ва тварцикай баянар гун мумкин туш хъпуьхъвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал малдарвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я гзафбур кеспи ийиз кьетендаказ векьер ягъиз азербайжандин шеки ва ширвандиз физвай гьавиляй абуруз азербайжан чал чидай хуьре мукьвал алай хуьреризни къуллугъзавай вад чатар авай хъпуьхъар гьакни живедин мядендив машгьур я ина сифте инглисри ва бельгийвийри чпиз живе хкудзавай октябрьдин революциядилай кьулухъ и мяден вири халкьдин мал авунай садлагьай продукция пуд живе йисуз в и лениназ ракъурнай жаваб яз ленина зегьмет чугвазвай дагъустанвийриз багьа савкьат патахъай сагърай лагьанай тел ракъурнай мяден й йисарал кьван квалахзавай гила адан квалах акъвазарнава живед мяден квай чка жугъуруникай са кьиса ава гьумарар сихилдикай тир алиди вичин гъилелди кьуръан чин къачуз кхьизвай ва улубар расна формада твазвай адакай тариф вири къавкъаздиз чканвай ада туькуьрай улубрин иеси жез гзафбуруз канзавай садра алиди чура вичин хпер хуьдайла адаз рагалайгъуз авахьзавай царцар гузвай са зат акуна ада и жими зат са къапуниз кватна квализ гъанай ва йифиз кьуръандин чарчин жилдинал адав са зат чугваз жедата акваз алахъна пакамахъ къарагъайла адаз улубдин жилд царцар гудай хьана акуна адалай кьулухъ ада кьуръандин жилдер живедив расиз хьанай кьуръан улубрин нубатдин партия гваз темир хан шура гилан буйнакск шегьердиз фейи алидивай ада живе гьинай къачузвай чал жузунай кевиз мягьтел хьайи алиди чкадин твар кьунай кьисадиз килизна живедин мяден квай чка садлагьай дуьздай акъудай кас гьумарбурун али хьанвай виш йисуз хъпуьхъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир куркурхуьр келе цицигъ ва чилихъ хуьрерихъ галаз цицигърин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай ва агьалийрин кьадар кас тир хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва гьумарар шиметар юзбигенбур агъаш къулияр беглер михекар хтун дагъустан республикадин стал сулейман районда авай шихидхуьруьнсовет дик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай кьибле пата км аргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер бутахуьр шихидхуьр зугьрабхуьр хуьруьн хтун твар хтун тарар авай чка ва элкъвена хтун манаяр хьиз таржума ийиз жеда виридалайни мумкин тирди ам садлагьай манадихъ галаз алакъа аваз я вучиз лагьайта элкъвена къваларив гвай тебиатдихъ галаз алакъа авай хуьрерин тварар фад фад гьалтзава мис пиперхуьр чухверхуьр ва мсб хуьр арадал атай тарих малум туш виш йисуз бутахуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир зугьрабхуьр ва бутахуьр хуьрерихъ галаз зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьре квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре квал авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб вини стӀал дагъустан республикадин стал сулейман районда авай хуьр вини стӀалрин хуьруьнсоветдин административ юкь ва сад тир хуьр хуьр стал сулейман райондин юкьван пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунвайди я хуьр гьуьлуьн дережадилай м вине ала агъана кьибле пата самур циргъиниз элкъвезвай гуьлгери вацун дугун экӀя хьанва самур цӀиргъелай анихъ къавкъаздин кьилин циргъинин кьиблепатан гуьнедихъ агалтзавай самур ахцегьрин дугун эгечӀзава и чкада къавкъаздин кьилин цӀиргъ кичен сув шагьдагъ муркӀадин суварикай ва лезгийрин пак чка тир шалбуздагъдикай ибарат я и вири чкайрин акунар вини стӀал хуьряй ахъа жезва мукьвал алай хуьрер сийидар кьасумхуьр кьулан стал курхуьр хуьруьн къерехда чилериз яд гудай къубу эгъуьдайла культурадин къатар дуьздал акъудай цӀуру заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава чилин метр дегьнеда хуьруьнвийри сагъ ва ханвай къапар жагъанай идахъ галаз къапарикай сад чи э в лагьай агъзур йисуз талукь тир и чкадин чилера пара кьадарда алпан девирдин рехи хъенчӀин къапар кӀватӀнавай ва къванцин имаратрин амукьаяр дуьздал акъуднай хуьруьн рагъакӀидай пата вини мягьле мягьледа к абдулкеримован кӀвалин гъенел гзаф сейлиз кьунвай ва мажусивилин девирда лезгийри марф эверзавай чка пӀир ала хуьруьн рагъакӀидай къерехда ва хуьрелай м рагъакӀидай патахъ пӀир сурар ава вини пӀир ва пӀир баба джан чкадин мектебдин этнографри хуьруьн сурарал кӀватӀнавай эпиграфиядин материалри хуьруьн алатай вахтарикай метлеб авай са шумуд шикилар гузва сурарин кьилел авай къванерал алай тарихдин илимрин доктор а р шихсаидова таржума авур араб чӀалай кхьинрикай вини стӀалрин пӀирер сихилдин улу бубаяр дагъустандиз сириядин дамаск шегьердай атанвай чӀал чир хьанвай вини стӀалрилай зур километр яргъал дугун тӀвар алай чкадал чилин м дегьнеда ина са вахтуна дегь чӀаван хуьр авай чӀал тестикьарзавай археологиядин жгъай затӀар дуьздал акъуднай дгьуда кӀвалахзавайбуру и чка х виш йисариз талукьарнай виш йисуз вини стӀал хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьне наибвалдиз талукь тир агъа стал ва кьулан стал хуьрерихъ галаз агъа стӀалрин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чӀавуз хуьре кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре агьалийрин кьадар кас тир цӀуру заманада акьалтзавай несилдиз чирвилер гун патал диндин мектебар ва гьуьжреяр медресаяр кардик квай й йисара вини стӀалра ахьтин мектебар кьилдин кӀвалера ахъайзавай тарсар гьаваян тир ва кар анжах араб кхьинар кӀелуниз къвезвай чирвилерин бине муаллимдин чӀалаз килигун тир ва тахсиркарвал паталай гатуналди жазаяр гузвай архивдин малуматри лугьузвайвал вини стӀалра мектебрилай гъейри са ислам диндикай ваъ гьакӀни алгебрадин математикадин зариятдин ва муькуь илимрай чирвилер къачуз жедай гьуьжреяр авайди тир виридалай тӀвар аван авай арабист алим хх виш йисуз вини стӀалрин садлагьай гьуьжре арадал гъанвай зари мусурманрин вязер ахъайдайди ва муаллим аругуддин тир и гьуьжреда гьасан алкьвадариди вичин асари дагъустан улубда тӀвар кьунвай алим зари ахмед эфенди катрухиди тарсар гузвай вини стӀал хуьруьнэгьлийриз чпин хуьре эцигун кӀан хьанвачирвиляй советрин гражданвилин садлагьай мектеб кьулан сталра эцигнай тарсар гуз ам йисуз ахъа хьанвай гьакӀ ятӀани йисуз вини стӀалра цӀийи сифте мектебдин дарамат эцигнай сифте яз кӀелунар туьрк чалал тухузвай мектебдин садлагьай кьилел алай кас даркушрай тир алибеков кьурбан тир сифте мектебда гуьгъуьнин муаллимар кӀвалахзавай алибеков кьурбан даркӀуш мамеев иса кьасумхуьр ибрагьимов ибрагьим кьурагь ибрагьимов абдуллагь кьурагь селимов гьажи вини стӀал исрафилов али кьасумхуьр алиев сулейман вини стӀал гьабибулаев шафи кьулан стӀал ашуров зейдуллагь кьасумхуьр эфенди эфенди хив гьусейнов гьусейн кьулан стӀал нурмегьамедов жафер кьулан стӀал фатуллаев буба кьулан стӀал урус чӀалан тарсар ганвай муаллимар кислякова лидия семеновна бабаева дина ксенофонтовна магомедова антонина михайловна руфина федоровна вирина авай хьиз вини стӀалрин мектебни вахтарин финифда цӀуру иски хьана виже текъвер гьалдиз атанай амма ремонт ийиз такьатар гьамиша хьиз агакьзавачир цӀай кьуникай ва чилин зурзунрилай кьулухъ мектеб вахтуналди яз финнрин баракрал тухванай цӀийи мектеб эцигдалди цӀуд йисаралди вил алаз акъвазун чара авачиз тир анжах й йисарин эхирда асул дибдин стандарт тир мектеб эцигуниз кьил кутунай йисуз вини стӀал хуьруьз пуд гьавадин кас гьакьарзавай цӀийи мектеб пишкешнай алай чӀавуз чирвилер къачунин процесс кьиле финин вири къулай шартӀар ава чимивилин система классрин ва кабинетрин кӀвалерин герек кьадар интерактив кьул доска авай компьютеррин кабинет гъвечӀи классрин шакӀуртрин тӀуьнин кӀвал райондин хуьрерин ва муькуь районрин арада спрортдин акъажунар кьиле тухузвай чӀехи спортзал гзаф шакӀуртар мектеб куьтягьна москва ростов на дону саратов ва магьачкъала ва маса шегьеррин престиж авай кӀелунин идарайра университетра мектебра кӀелзава вини стӀалрин килигиз лайихвилер авай чка цӀуру девирдин имарат аругуддинан мискӀин я хх виш йис юкьван виш йисарин архитектурадин чешне тир адетдинди тушир кӀалуб авай къубба хьтин къав авай ам хуьруьн юкьвал акъвазнава ва адаз тешпигь тир мискӀин дуьньяда авач са тӀимил вилик имам яралиеван куьмекдалди хуьруьнвийрин паталай ам тамамдаказ туьхкӀуьр хъувунвай ва ибадат ийиз вири шартӀар арадал гъанвай шихидхуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай шихидхуьруьнсовет дик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай км кьибле пата чка кьунвайди я мукьвал алай хуьр бутахуьр кьисади лугьузвайвал хуьруьн бине кьибле лезгистандин къуба шегьердай атанвай шихи твар алай касди кутунай хуьруьн шихидхуьр твар адахъ галаз алакъа аваз я амма хуьр мус арадал атанвата дуьз малум туш шихидхуьрелай км рагъэкъечдай пата къванцин яикар авай дегь чаван сур ала абурун къеняй чепедин ва кишпирдин затар дуьздал акъуднай хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат пар ала хуьруьн кеферда мискин ава хуьрелай кеферни рагъакидай патахъ м яргъал эски сурар яни цуру сурар твар алай чехи сур ава сурун къванерикай садал лагьай йис атай кхьин алай ва и сур гьуьрмет авай улуханан сур тир чал малумарзавай тарихда хуьруькай садлагьай сефер твар кьун йисуз шихидхуьруьн мукьув урусрин кьушунри сурхай дахъ галаз хьайи ягъунихъ галаз галканвайди я фад заманрилай инихъ шихидхуьрвияр лежбервилив малдарвилив бахчахъанвилив ва гъилин устарвилив алахънавайди я улу бубайри кутунвай багъар хуьре гилалди амукьнавайди я цуру эгьлийрин эхтилатралди шихидхуьрвияр ада ва аслу тушир жемятдин къанунрив яшамиш жезвай абур ханриз муьтуьгъ тушир нуькверрин талабунар бегьемарзвачир ва харжар вугузвачир гьакни абуру йис уьмуьр гьалнай кьасумрин шикерхандикайни эхтилатзавай йисан къарагъунра иштирак авурвиляй царьдин гьукумди шикерхан сибирдиз акъудна ракъурнай амма йисалай ам ватандиз элкъвена хтанай фад вахтарилай хуьре хуьруьнвийрин ругьани чирвилер къачузвай гьуьжре медресе кардик ква и гьуьжредай твар ван авай диндин алимар акъатнай абурун арада кьетендаказ машгьурди абдул гьалим эфенди я адан твар алкьвадари гьасана вичин асари дагъустан улубда кьунвайди я абдул гьалим эфенди мегьамед ярагъвидин шакуртрикай сад тир йисуз абдул эфенди кьейила кьулухъ адан кар адан хва молла абдул ганиди давамарнай хуьруьн муькуь алим алипулат эфенди медицинадин географиядин ва тарихдин пара кьадарда улубрин кирам тир гьайиф а улубар ва гъилелди кхьинар чи къенин йикъалди гьеле жагъанвач виш йисуз шихидхуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир испик ва хезерхуьр хуьрерихъ галаз испикрин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьре квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре маишатар авай агьалийрин кьадар кас тир экен дагъустан республикадин стал сулейман районда авай кварчагърин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кеферда райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал иер кварчагъ дугунда чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер зизик нуьцуьгъ хуьр арадал атай тарих малум туш тварцикай баянар гун мумкин туш хуьрелай км кьибле пата кьакьан чкадал архиологиядин имарат цуру экен твар алай фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава цуру экендин рагъакидай патан къерехда ава мискиндилай рагъакидай пата нуьцуьгъви абдулкериман пир мавзолей ава йисуз цуру экендин эгьлияр кьулувалдиз куьч хьана гилан экен хуьр арадал гъанвай виш йисуз экен хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьибле табасарандин наибвалдиз талукь тир зизик имамкъулидхуьр ва кварчагъ хуьрерихъ галаз кварчагърин хуьруьнжемятдик квай алай чавуз хуьруьн квале кас яшамиш жезва агьалидин вири лезгияр суьнни мусурманар я йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир табасаранар лезгияр администрациядин юкь кьасумхуьр хуьр хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер кьасумхуьр кахцугъ сийидар хуьруьнсовет стал сулейман райондин юкьван пата чирагъ ва кьурагь вацарин дугунда чка кьунвайди я чилерин рельеф са кьадар кьулу туш райондин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я муниципалитетдин хуьрерин чилерин климат ламу ва юкьван дережадин я алай чавуз хуьруьнсоветда майишатар квалер ава агьалияр касди туькуьрзава итим паб агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар я хуьруьнсоветда демографиядин гьалар ксарин кьадар виниз хьунивди тафават аваз я йисуз дидедиз хайибурун кьадар кас кьейибурун кьадар кас тир агьалийрин яшариз килигна туькуьр хьунин тегьер гуьгъуьнин тегьерда аквазва а зегьмет чугунин яшарилай агъуз тир ксарин кьадар кас я им вири агьалийрин кьадардин я б зегьмет чугваз алакьзавай ксарин кьадар кас я им вири агьалийрин кьадардин я в зегьмет чугунин яшарилай виниз тир ксарин кьадар кас я им вири агьалийрин кьадардин я урусат федерациядин гьукуматди кьиле тухузвай дидевилиз ва аялвилиз социал куьмек гунин политикадихъ галаз алакъа аваз цийиз хайи аялрин кьадар гзаф хьана йисан вацран къене аял дидедиз ханай им йисан гьа ихьтин вахтунин къене хайи аялрин кьадардилай виниз я администрациядин юкь уллугъетягъ хуьр хуьруьнсоветдик ругуд хуьр акатзава уллугъетягъ агъа къартас птидхуьр сайтархуьр татархан вини къартас хуьруьнсовет стал сулейман райондин кьибледа райондин администрациядин юкь тир кьасумхуьрелай кьибле патахъ км яргъал чка кьунвайди я муниципалитет дагъустан республикадин кьилин магьачкъала шегьердилай кьибле патахъ км яргъал алайди я виридалай мукьвал алай кьвевар шегьердал кьван алай яргъавал км я виридалай мукьвал алай ракьун рекьин станция билиж шегьервилин послокда авай яргъал алай билиж ракьун рекьин станция я чилерин рельеф са кьадар кьулу туш ва райондин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я муниципалитетдин хуьрерин чилерин климат ламу ва юкьван дережадин я алай чавуз хуьруьнсоветда майишатар гваз кас яшамиш жезва итимар папар агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар я агъа макьар дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьиблединни рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунвай виш йисуз агъа макьар вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир вини макьар ва бурши макьар хуьрерихъ галаз вини макьарин хуьруьнжемятдик квай хуьре форель гъетер авай вац гьуьндуьгар лугьудай малар хпер хуьдай фад заманадин дараматар ва чиле къванерикай туькуьрай пуд гьавадин инсанрин кучудунар амукьнава куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб алай чавуз хуьр ичизва акуша район дарг ахъуша район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь акуша хуьр я район дагъустан республикадин юкьван пата ала вад районрихъ галаз са сергьятра ава кьиблединни рагъэкъечӀдай пата дахада райондихъ галаз кьиблединни рагъакӀидай пата кули райондихъ галаз кефердинни рагъакӀидай пата лак райондихъ галаз кефердинни рагъэкъечӀдай пата сергокъала райондихъ галаз ва кефер пата леваши райондихъ галаз райондин чилерин вири санлай майдан км я рсфср ан лап кьилин президиуман тарихдин къарардалди акуша район адан чилер чӀехи хьанвай леваши райондик кутунивди терг авунай пвс рсфср ан тарихдин къарардалди акуша район виликан сергьятрин къене туьхкӀуьр хъувунай йисариз килигна акуша райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика районда хуьр ава абурун саки вири даргийрин хуьрер я кьуд балхар кули уллучара ва цуликана хуьрера яхулри уьмуьр гьалзава райондик хуьруьнсоветар акатзава акуша райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер яцу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава бигер дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьиблединни рагъакӀидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал чка кьунвайди я хуьруьн арадал атуникай малуматар авач тӀварцӀикай баян гун мумкин туш виш йисуз бигер хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир макьар цицер хпитар ва ялцугъ хуьрерихъ галаз ялцӀугърин хуьруьнжемятдик квай гуьгъуьнин йисара бигер хуьр кьеан хуьре авай садхьанвай новый мир колхоздик акатзавай куьч жедалди хуьре кӀвал гьисабнай ва агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре кӀвал авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб алай чӀавуз хуьр ичӀизва хпитар дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьиблединни рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал чка кьунвайди я хуьруьн арадал атуникай малуматар авач тварцикай баян гун мумкин туш виш йисуз хпитар хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир макьар цицер бигер ва ялцугъ хуьрерихъ галаз ялцугърин хуьруьнжемятдик квай хпит хуьруькай виридалай сифте малуматар кьурагь хуьре авай цуру мискиндин цлал алай кхьинрай малум хьанвай гьакни кьурагь дере гьукуматдин сергьятар къалурзавай тарихдин документра хпитрин регъуьн твар кьунвай гьеле октябрьдин революциядилай вилик йисуз хьайи нубатдин зурзуникай кьулухъ хуьр виже текъвер гьалариз атанай ва адан эгьлияр цийи чкадиз куьч хьуниз мажбур тир ахьтин чка къвалав галай сувал алай кьулу чка гьинай дуьз каспий гьуьлелай экъечзавай рагъ акваз жедай ахпа йисан кеви зурзунрилай кьулухъ хпитвияр кьведлагьай сефер куьч хьуникай чара авачиз тир амма и гъилера абур кьулувалдиз эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишат авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб хпитра гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай нитрекьушун какар сумар чапинар цахар хуьруьнэгьлияр малдарвилел хуьруьн майишатдал ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахъзавай алай чавуз хуьр ичизва цицер дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьиблединни рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал кьунвайди я хуьруьн арадал атуникай са кьиса ава и чилера цицерин булвал тирвиляй ада и твар къачунай хуьруьн елай пара йисар ава адаз вичин мискин авай фекьидин везифа шейх твар алай касди кьиле тухузвай иниз штул ва цехуьл хуьрерай инсанар куьч хьанвай виш йисуз цицер хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир макьар хпитар бигер ва ялцугъ хуьрерихъ галаз ялцугърин хуьруьнжемятдик квай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре гьаятар авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб цицервийрин асул квалахар малдарвар ва лежбервал тир алай чавуз хуьр ичизва ялцугъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьиблединни рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал чка кьунвайди я хуьруьн арадал атуникай малуматар авач тварцикай баян гун мумкин туш ялцугъ хуьруьн твар литературадин лезги чалан бине эцигай зурба зари этим еминан куьмекдалди акъатайди я хуьруьн бине кьеан хуьряй атайбуру кутунвайди я гуьгъуьнлай иниз цилинг кири ва келе хуьрерин эгьлиярни куьч хьанвай виш йисуз ялцугъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир макьар хпитар бигер ва цицер хуьрерихъ галаз ялцугърин хуьруьнжемятдик квай хуьре этим эминан сур авайди я куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб ялцугъвийрин асул квалахар малдарвар лежбервал ва балкандарвал тир алай чавуз хуьр ичизва вини ярагъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьулан пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал чка кьунвайди тир хуьруьн арадал атуникай малуматар авач тварцикай баян гун мумкин туш виш йисуз вини ярагъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир берекехуьр билбилахуьр кансавахуьр ва агъа ярагъ хуьрерихъ галаз вини арагъ хуьруьнжемятдик квай агъа ва вини арагъвияр мегьарамдхуьруьн райондин ярагъ къазмайриз куьч хьанай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалийрин кьадар кас тир алай чавуз хуьр ичизва тарихдин чинар цийи девир даркуш дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьиблединни рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал кьасумхуьр кьурагь рекьин мукьув чка кьунвайди я хуьруьн шумуд йис авата ва тварци гьи мана гузвата малум туш даркушрин рагъэкъечдай пата архитектурадин имарат мискин ава хуьруьн кефердинни рагъэкъечдай пата сур ва юкьван пата сихилдин сур ава ва хуьруьн кеферндинни рагъакидай къерехда пир ва цуру сур акваз жеда виш йисуз вини арагъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир птидхуьр кахцугъ вини арагъ ва татархан хуьрерихъ галаз татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир эгьлияр малдарвилел хуьруьн майишатдал бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай алай чавуз хуьр ичизва ивигар дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунвайди я хуьр мус арадал атанвата ва тварци гьи мана гузвата малум туш виш йисуз ивигар хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир гачалхуьр ва цмур хуьрерихъ галаз цмуррин хуьруьнжемятдик квай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб алай чавуз хуьр ичизва кьеан дагъустан республикадин стал сулейман районда авай гадарнавай хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунвайди я хуьр арадал атай тарих ва тварцин мана малум туш са чавуз и хуьруьн медресада зурба лезги зари мазан етим эмина чирвилер къачузвай виш йисуз кьеан хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир хутаргъ ва чуьхверхуьр хуьрерихъ галаз кьеан хуьруьнжемятдик квай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб асул гьисабдалди кьеанвияр лежбервилел ва малдарвилел алахънавай алай чавуз хуьр ичизва хутаргъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакӀидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал суван ценерив гвай чкада алайди я хуьруь бине кьунвай тарих дуьз малум туш тӀварцӀикай баянар гун мумкин туш амма хуьре авай саки гектар майдан кьунвай суру и хуьр гзаф дегь хуьрерикай тир чӀал шагьидвалзава хуьруьн майишатдин мулкарихъ галаз санал хуьруьн майдан га кьазва абурукай га тум цайи чилер векьер ядай никӀер амайбурни чӀурар я хутаргъ хуьр ивигар чуьхверхуьр мехкергъ чилихъ келе хпитар бигер ва кьеан хуьрерин мулкарихъ галаз сергьятарзава хуьре прехазран бубадин пӀир ва пак ксарин ругуд сур ава вилик ина мискӀинни авайди тир виш йисуз хутаргъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир кьеан ва чуьхверхуьр хуьрерихъ галаз кьеан хуьруьнжемятдик квай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир хутаргъвийрин асул кӀвалахар лежбервал малдарвал гъилин устӀарвал ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервал тир хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай ширер сафарчияр шамлуяр къажарар пехълияр ахцегьар алай чӀавуз хуьр ичӀизва келе дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал чка кьунва келе дегь хуьр я адан къерехра ислам диндилай вилик девирдин кучудунар амукьнава хуьруькай садлагьай малуматар алимри кьурагь хуьруьн цуру мискиндин цлан къванел алай кьурагь жемятдин карта къалурзавай кхьинрай къачунвай и къван йисаз талукь я хуьр алай чка кьакьан танарин тарарин тамарив бул я ина пипин ва мегъуьн тарар гьверши ва къавах тарар гъулцин ва верхьи тарар кьакьан жезва ничхирар вагьши гьайванар ва жуьреба жуьре емишар пара ава гъвечи вацарилай хкатзавай булахринни чешмейрин булвал и чкадиз кьетен иервал гузва амма келейрин килигиз лайихвал авай тебиятдин кьилин чкаяр кьве чарчар я абурукай садан кьакьанвал метр кьван я и чилериз гьамиша артух дикъет гудай вирида йисуз урусатдин пачагьдин къарардив келе хуьруьз ва адан къваларив галай муькуь хуьрериз талукь тир тамар урусат гьукуматдин мал мулк хьиз адан иесивилик акатнай адалай кьулухъ тамуз казакри килигзавай гилани тамун патав галай никин твар урусрал я фад заманарилай инихъ келе хуьруьз чат легъв твар алай вилик мумкин я анжах гатуз келевияр чеб яшамиш жезвай чка талукь я и чкада лап й йисарал кьван кьул шалман чугвадай завод квалахзавай виш йисуз келе хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир куркурхуьр хъпуьхъ цицигъ ва чилихъ хуьрерихъ галаз цицигърин хуьруьнжемятдик акатзавай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим и паб келе хуьре чат легъв чкадихъ галаз санал квал авай ва ругуд асул сихилар яшамиш жезвай купулар гьасанар арабар штулар яхулар сикер ва гьакни абурук агатнавай гъвечи сихилар гьар сихилдиз вичин регъв авай штулар сихилдиз талукь тир мукаилан регъв муькуьбурулай иллаки тафават аваз тир алай чавуз хуьр ичизва куркурхуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунва хуьруь бине кьунвай тарих малум туш куркурхуьруьн твар лезги куркур гафуникай арадал атанва виш йисуз куркурхуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир келе хъпуьхъ цицигъ ва чилихъ хуьрерихъ галаз цицигърин хуьруьнжемятдик акатзавай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир гьар майишатди гьукуматдиз йиса рубльни кепек налог вугузвай хзан налогдикай ада тир куьч жедалди хуьре кьван квалер авай хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай дунгъузар кикецар ценхъуьяр чахаяр алай чавуз хуьр ичизва чӀилихъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакӀидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунва хуьруь бине кьунвай тарих малум туш тӀварцӀикай баянар гун малум туш хуьрелай рагъэкъечӀдай пата мехкергъ хуьруьн мукьув дегь заманадин кӀвалерин харапӀаяр амукьнавай сув тӀвар алай чка ава са вахтунда ина инсанар яшамиш хьайи гъвечӀи хуьр хьтин чка авай мумкин я чӀилихъ хуьр сифте а чкада арадал атанай ахпа агьалияр макан вацӀун дугундиз куьч хьанвай виш йисуз чӀилихъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир келе хъпуьхъ цицигъ ва куркурхуьр хуьрерихъ галаз цицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб куьч жедалди хуьре кьван кӀвалер авай хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай чангалар празар тетешар бахлияр агьалияр малдарвилив хуьруьн майишатдив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбербилив алахънавай алай чӀавуз хуьр ичӀизва чӀилихъ алим ва халкьдин арада чирвилер чукӀурдай зари чилихъ абдулгьамидан хайи хуьр я хх виш йис цицигъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунва цуру эгьлийрин эхтилатриз килигна хуьр йис идалай вилик арадал атанвайди я адан бине къуба ханвалдин штул захит ва наби хуьрерай атайбуру кутунвай хуьруьн твар лезги чалал циц мана гузувай гафуникай арадал атанвайди я цицигъ хуьр арадал къведалди и чкадал нацархуьр твар алай хуьр авай а чкадиз гилани нацархуьр лугьузвайди я цицигъ хуьруьн чилер сад садан арада км кьван яргъавал авай келе хъпуьхъ ва чилихъ хуьрерин мулкарив сергьятарзавай гьавиляй революциядилай виликни гуьгъуьниз и хуьрер администрация цицигъ хуьре авай са хуьруьнжемятдик квай жемятдин месэлаяр жемятрин кваталда кавхайри фекьийри ва дуванхъанри гьял ийизвай эгьлияр асул гьисабдалди лежбервилин малдарвилин гъилин устарвилин ва салбанвилин квалахрал алахънавай папари гамар рухвар хразавай сун гуьлуьтар ва винелай алукдай парталар цвазвай итимрин арада дараматар эцигзавай устарар ва харат устарар тафават аваз тир абурун устарвиликай тариф муькуь хуьреризни чканвай хъуьтуьн береда цицигъвияр кеспи ийиз шегьерриз физвай виш йисуз цицигъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир келе хъпуьхъ чилихъ ва куркурхуьр хуьрерихъ галаз цицигърин хуьруьнжемятдик акатзавай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб гьар йисуз абуру гьукуматдиз налогар вугузвай хзан гзаф кесиб яшамиш жезвайвиляй налогдикай ада тир куьч жедалди хуьре кьван квалер авай хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай жагьанжаяр мудумар патахъар матишкаяр северхъанар мугьулар кушаяр патахъар сихилдин дишегьлийрин гзаф иер алукунрал рик алайвиляй абуруз цийи матишкаяр твар ганвай агьалияр малдарвилел хуьруьн майишатдал лежбервилел салбанвилел ва гъилин устарвилел алахънавайди тир алай чавуз хуьр ичизва мехкергъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чигих ва кунтар камарин арада чка кьунвайди я мехкергъ хуьр малдарвилин ва лежбервилин вилик финиз куьмек гузвай хъсан шартар авай чкада ала гьар пата тамар тамун зулар ва булахар ава хуьруь бине кьунвай дуьз тарих малум туш адан тварцикай баян гун мумкин туш сифте яз мехкергъ хуьр гачалхуьруьн кефер пата авай хъампут харапар твар алай чкадал алайди тир и кар и чкадал пара кьадарда амукьнавай цуру сурари тестикьарзава гуьгъуьнлай тийижир себебдилай хуьруьн агьалияр вацун муькуь патаз куьч хьанвай кьуьзуьбуру лугьузва хьи цийи хуьруьн бине къазиха твар алай касди кутунвай гьавиляй ада къазихадхуьр твар къачунвай эхиримжи сефер хуьр идалай вилик куьч хьанвай сувавийри мехкергъ твар къачунвай цийи хуьр арадал гъанвай хуьруьн кефер пата архитектурадин имарат мискин алайди тир хуьруьн рагъакидай къерехда къвалав пак чка пир алай сур ава виш йисуз мехкергъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир рухун ва ичин хуьрерихъ галаз рухунрин хуьруьнжемятдик акатзавай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир майишатдикай да гьар йисуз гьукуматдиз налогар вугузвай гьар хзанди йиса рубль гузвай вири санлай рубль туькуьрзавай хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай къвалцару кавхадбур кивхаяр бижатбур судуяр бадирхаяр мамешар джажилар гачахар къахар лавлавар джавар скатар пахъар тахьар калам къадир бандагъар тагъарбур алай чавуз хуьр ичизва мехкергъ чехи талант авай алимрин диндин алимрин мехкергъви шихмегьамед ва къазимегьамед стхайрин ва гьакни селим эфенди абукар эфенди насруллагь эфенди ва къазимегьамед эфенди хьтин сейли ксарин ватан я рухун дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай км яргъал чка кьунвайди я хуьруь бине кьунвай дуьз тарих малум туш адан тварцикай баян гун мумкин туш рухун вичин зурба алимрив зарийрив араб чалан ва ислам диндин алимрив гьамиша машгьур тир ва куьре округдин культурадин юкьварикай сад тир рухун х виш йисан зурба заридин диндин алимдин рухун алидин хайи хуьр я улу бубайрилай амай сивяй сивиз атай кьисади лугьузвайвал рухун хуьруьн бине чепе хуьряй атай пуд гъарач селим ва шамхал стхайри кутунай хуьр адан къваларив галай къазихадхуьр сикрегъар тулархуьр къекъергар бахчадхуьр хьтин гъвечи хуьрерин сад садахъ гилиг хьунивди арадал атанвайди я хуьрелай км рагъэкъечдай пата археологиядин имарат фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка къазихадхуьр ала хуьрелай км рагъакидай пата къекъерган ва км кьибле пата сикрег твар алай фад заманада инсанар яшамиш хьайи чкаяр ава хуьруьн юкьвал архитектурадин имарат мискин ава хуьрелай м рагъакидай пата пак чка агьмадан гуьмбет ава виш йисуз рухун хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир мехкергъ ва ичин хуьрерихъ галаз рухунрин хуьруьнжемятдик акатзавай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир гьар майишатди гьукуматдиз йиса рубль налог вугузвай гьар хзанди йиса рубль гузвай вири санлай рубль туькуьрзавай налогдикай садни ада тушир им ам лагьай чал я хьи виридаз чпин мулкар девлетар авай хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай гъарачар селимар шамхалар бакьашар казияр агьмадар хуьруьнэгьлияр лап цуру заманрилай инихъ малдарвилел ва хуьруьн майишатдин крарал алахънавайди тир абурун мал мулкарик карч алай чехи малар лапагар ва балканар квай алай чавуз хуьр ичизва чантархуьр дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьулан пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал чка кьунвайди тир хуьруьн арадал атуникай малуматар авач хуьр вичин бине кутур касдин тӀварунихъ гала виш йисуз чантархуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир асалдхуьр барбархуьр ва шерифахуьр хуьрерихъ галаз асалдхуьруьнжемятдик квай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суьнни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай кьамбаяр урусар алай чӀавуз хуьр ичӀизва ахвах район авар гахьвалал район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь карата хуьр я район дагъустан республикадин рагъакидай пата ала кьуд районрихъ галаз са сергьятра ава кефер пата ботлих райондихъ галаз рагъэкъечдай пата хунзах райондихъ галаз кьиблединни рагъэкъечдай пата шамил райондихъ галаз кьиблединни рагъакидай пата цумада райондихъ галаз райондин чилерин вири санлай майдан км я район йисуз виликан андий округдин паюникай арадал гъанвайди я йисариз килигна акуша райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика къейд агьалияр сиягьдиз къачудайла ахвахар каратаяр багалулар хьтин бици миллетар аварар хьиз къейд авунай райондик хуьр ва муниципалитетдин хуьруьнсоветар акатзава ахвах райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава райондин сергьятрилай къецихъ галай ахвах райондин кутанар ва хуьрер кирпич кутан индира андуз казиюрт камыш кутан цияб цолода хариб инхело хуьрер ва арчо рачабулда тадмагитль тлибишо хуьрерин кутанар райондин хуьруьн майишатда квенкве авай физвай хел хпехъанвал я алай чавуз ахвах районда хмпк хуьруьн майишатдин производстводин кооператив лфм лежбервилинни фермадин майишат кькм кьилдинни куьмекдин майишат квалахзава районда мектебдилай вилик чирвилер гудай идараяр умуми чирвилерин мектебар нянин мектеб кардик ква районда райондин юкьван начагъхана участокдин начагъхана амбулатординни поликлиникадин идараяр медицинадин куьмекдин зур станция суван чкайра фельдшервилинни акушервилин пуктар квалахзава районда культурадин квал хуьруьн клубар юкьван улубхана аялринни жегьилрин улубхана хуьруьн улубханаяр ава ахвах районда пара кьадарда архитектурадинни тарихдин имаратар ава райондин чилера республикадинни гьа чкадин метлеб авай вири санлай тарихдин ва архитектурадин имаратар ава бабаюрт район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь бабаюрт хуьр я район дагъустан республикадин кефер пата къумукъ аранда ала кьуд районрихъ галаз са сергьятра ава кефер пата кизляр райондихъ галаз кьилбе пата хасавюрт кизилюрт кумторкъала районрихъ галаз ва рагъакидай пата чечнядихъ галаз галаз са сергьятра ава райондин рагъэкъечдай пад каспий гьуьлуьн ятари чуьхуьзва райондин чилерин майдан км я гко дин дагъустандинни чечнядин ассрдай немецар куьчарунин къарардалди йисан октябрьдиз районда авай вири немец агьали къазахстандиз ва кьулан азиядиз куьчарна ацукьарнай ссср дин гьукуматдин хуьнуьхин комитетдин чеченарни ингушар къазахстандиз ва киргизиядиз куьчарунин къарардалди йисан январьдиз бабаюрт райондин чилерай вири чечен агьалияр акъудна къазахстандиз ва киргизиядиз куьчарнай ватандин чехи дяведалди райондин чилера немецрин са шумуд колонияр авай романовка люксембург харч львовский ней гофнунг новая надежда туршунай дик хасанай эйгенгейм татаюрт эбенфельд каплановка шпрингель шенфельд аграхан каплан мариенфельд ней терек абурун агьалияр акъудна сибирдизни къазахстандиз куьчарнай райондин агьалийрин чехи пай туьрк халкьариз къвезва къумукьар нугъаяр лай пара йис суван халкьар аварар даргияр яхулар рутулар и райондиз виш йисан юкьварай куьч хьана ацукьиз эгечнай районда урусрин пай йисуз дилай йисуз дал кьван агъуз хьанвай йисариз килигна бабаюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика алай чавуз бабаюрт райондин чилера кутан лугьудай дагъустандин суван районриз талукь тир чилин белгенар ава й йисарилай кьил кутуна а белгенриз чеб талукь тир районрай инсанар куьч жез хьанвай белгенрин гзафни гзаф пай гьамишан агьалияр авай хуьрериз элкъвенай исятда райондин чилера кьван ахьтин хуьрер ава абурун садбур маса районриз талукь я садбурни официал статус авачир хуьрер я а хуьрерин вири санлай агьалийрин кьадар агъзур кьван кас я ам вич бабаюрт райондин агьалийрин кьадардилай пара я райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсовет акатзава бабаюрт райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава района кьуд тунвай хуьр ава аликазган новогеоргиевское остриковка шенфельд идалай гъейри бабаюрт райондин чилера административвилелди муькуь районриз талукь тир хуьрер ава анклавар бежта белген урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин белген административвилелди цунта райондин пай хьиз арадал атанвайди я администрациядин юкь бежта хуьр я район дагъустан республикадин суван рагъакидай пата авар къойсу вацун кьиле чехи къавкъаздин кьилелай элячдай циргъера гьулуьн дережадилай м кьакьанда ала кефердинни рагъакидай пата цунта райондихъ галаз кефердинни рагъэкъечдай пата тлярата райондихъ ва рагъакидай пата гуржистандихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я белгендин климат къайи яргъи хъуьтуьвни куьруь гаталди тафават авай юкьван гьалдин мекьи я белгендин гьавадин вини дережадин ламувал набататрин хъсан экъечуниз куьмек гузва хъчарин жуьреба жуьревилив ва булвилив тафават авай гегьенш чурар белгендин асул девлет я гьавиляй хуьруьн майишатдин асул квалахар ина лежбервални малдарвал я белгендин чилера пара кьадарда гъвечи ва чехи минерал цин чешмеяр ава недай затар гьазуруниз виже къведай кьел квай сода квай ятар ва сагъардай экъуьнар ийидай гугурт гургуртни водород ва шуьтруь ракьун чими ятар бежта белген йисуз арадал гъанвай ва дагъустан республикадинни гьакни вири урусат федерациядин административивлин паюнда уникум тир гьал я дагъустан республикадин конституцияди тайинарнавайвал бежта белген цунта райондин составдик акатзава йисариз килигна бежта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика чкадин миллетар бежтаяр ва гунзибар я абур бежта ва гунзиб чаларал рахазва диндал гьалтайла вири суни мусурманар я райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсовет акатзава бежта белгендин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава административвилелди бежта белгендиз талукь хуьруькай ругуд хуьр бабаюрт райондин чилерал ала бабаюрт райондин чилерал алай бежта белгендин цунтин райондин хуьрер ботлих район авар болъихъ мухъ урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь ботлих хуьр я район дагъустан республикадин рагъакидай пата ала кьуд районрихъ галаз сергьятарзава рагъэкъечдай пата гумбет райондихъ галаз кьиблединни рагъэкъечдай пата хунзах райондихъ галаз кьибле пата ахвах ва цумада районрихъ галаз амай патарайни чечнядихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я ботлих район административвилинни территориядин чара тек хьиз цик дасср ан й кваталдин й сессиядин къарардалди йисан ноябрьдиз кантон хьиз арадал атанвай адаз гумбет районни талукь тир вцик ан йисан июнь тарихдин къарардалди кантондиз район статус эцигнай йисариз килигна бабаюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсовет акатзава ботлих райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава административвилелди ботлих райондиз талукь чилин белгенар кутанар ва хуьрер бабаюрт райондин чилерал ала бабаюрт райондин чилерал алай ботлих райондин чилин белгенарни хуьрер ботлих райондин чилера пара кьадарда архитектурадинни тарихдин имаратар ава гьакни районда тебиатдин пара метлеб авай имаратрикай сад кезенойам вир ава вашингтон америкадин садхьанвай штатрин кьилин шегьер официал тӀвар колумбия округ я са штатдизни акат тийизвай кьилдин административ тек я шегьердин бине йисуз кутунвай ва адан тӀвар асшдин садлагьай президент джордж вашингтонан гьуьрметдай эцигнавай йисалай вашингтон джорджтаун шегьердихъ галаз колумбия федерал округдик кутунай гьавиляй америкавийри уьлкведин кеферни рагъакӀидай пата авай сатӀварцӀин штатдихъ галаз акахь тийин патал адетдалди вашингтон шегьердиз ди си ва я вашингтон ди си лугьузвайди я шегьердин девиз лат виридаз адалат авай дуван вашингтон асшдин кеферни рагъэкъечӀдай пата атлантика океандилай тахминан км яргъал чка кьунвайди я шегьердин вири санлай майдан км туькӀуьрзава абурукай км кьураматдиз км ни ци кьунвай чилериз къвезва шегьер кьиблединни рагъакӀидай патай гъейри мэриленд штатдин сергьятрин цӀарцӀин къене ава амма административвилелди и штатдиз талукь туш шегьер пуд потомака ва адан хилер тир анакостия ва рок крик вацӀарал алайди я адан кьудлагьай хел тайбер крик вацӀ са вахтунда шегьердин милли аллеядайтӀуз физвай амма й йисара ам чилин кӀаняйтӀуз чӀугунвай шегьердин сергьятрин цӀарцӀин къене са шумуд островар ава потомака вацӀал теодор рузвельтан остров колумбиядин остров пуд вахарин островар ва муькуь гъвечӀи островар ала анакостия вацӀал алай виридалай чӀехи остров кингменан остров я шегьердин майдандин тахминан кутунвай паркари кьунва шегьердин тӀебиятдиз адак милли парк рок крик парк теодор рузвельт островдал алай парк конституциядин багъар хьтин паркар кваз милли паркарин америкадин идаради регьбервал ийизва милли паркарин америкадин идарадин регьбервилик квачир тек сад тир чка хуьруьн майишатдин министерстводи регьбервилик квай милли дендрарий я вашингтон ламу тир субтропикдин климатдин зонада ала адан климат чӀехи гьавизрилай яргъал алай юкьван атлантика областьдин жуьредиз хас я гатфарни зул чими я кьуьд мекьи хъуьтӀуьз къвазвай живерин гьар йисан кьадар см туькӀуьрзава декабрьдин юкьвалай февральдин юкьвал кьван хъуьтӀуьн юкьван температура я юкьван гьисабдалди живед тӀурфанар вашингтондал гьар йиса садра галукьзава виридалай къати тӀурфанриз нордистер лугьузвайди я абуру кӀеви гарар сел хьтин марфар ва вахт вахтунда жедай живер гъизва ихьтин штормар америкадин рагъэкъечӀдай цин къерехдин районрал фад фад галукьзавайди я гатуз гзаф чими ва ламу я июль вацра юкьван температура я ва гьавадин юкьван ламувал тахминан я гатуз вини дережадин температурадин ва ламувилин вири кӀватӀал гзаф мукьвал мукьвал жедай цӀайлапанрин ва бязи вахтара торнадойрин арадал атунин себеб я виридалай вини дережадин чимивал ина йисан августдиз ва йисан июньдиз къейд авунай гьакӀ ятӀани виридалай агъа дережадин температура йисан февраль тарихда живедин чӀехи тӀурфан хьайи чӀавуз малум хьанвай археологиядин малуматрив кьурвал гилан анакостия вацун мукьув лап тӀимилдай йис идалай вилик бинедин америкавияр яшамиш жезвай европавийри и чилер виш йисан сифте кьилерай къекъвена чириз гатӀумнай абурукай садлагьайди капитан джон смит тир гилан вашингтон шегьер алай чкадал вилик са шумуд хуьрер авай гилан колумбия округдин чилера колонияр авай садлагьай мулкунин иесияр джордж томпсон ва томас джерард тир йисуз абурун гъилик капитолий кӀунтӀунин къваларив гвай чилер ва потомак вацӀун агъана авай мулкарни акатнай йисуз мэриленд штатдин гьукумри и чилера яшамиш жезвай америкадин бинедин халкьар къуватдалди рагъакӀидай патаз чуькьвена къакъудна ина форт эцигнай континенталвилин садлагьай конгрессдин кӀватӀалдилай эгечӀна кьведлагьай конгрессди малумарнавай аслу туширвилелай кьулухъ цӀийиз арадал гъанвай америка гьукуматдин кьилин шегьер филадельфия тир жуьреба жуьре себебралди асшдин сифте йисара гьукуматдин кьилин шегьердин статус вахт вахтунлай чара чара шегьеррал элячӀзавай амма гьар са сеферда элкъвена филадельфиядал къвезвай америкадин маса мегаполисрив гекьигайла вашингтон шегьердин агьалийрин кьадар гьамиша гзаф тушир йисуз дуьз гражданвилин дяведалди вашингтонда тахминан кас яшамиш жезвай им муькуь нью йорк ва я филадельфия хьтин шегьеррилай пара тӀимил тир гражданвилин дяведилай кьулухъ шегьердин агьалияр дал кьван хкаж хьанвай ва й йисарин зурба депрессиядал кьван масакӀа тахьана амукьнавай дуьньядин кьведлагьай дяве чӀавуз федерал органриз атана чкаяр кьунвай гьукуматдин къуллугъхъанрин гьисабдалди шегьердин агьалийрин кьадар гьакӀни хкаж хьанвай й ийсуз вашингтондин агьалияр вичин максимумдив агакьнай кас амма идалай са тӀимил вахт алатайла гегьеншарнавай рекьерин системади шегьердин къеце пата кӀвалер къачуна регьятдаказ фидай хкведай мумкинвилер арадал гъанвайвиляй шегьерда виче агьалийрин кьадар агъуз хьанвай й йисара хьайи жемятрин къалабулухар ва къанун чӀурдай крар йисуз шегьерди вичин агьалийрин кьудай са пай квадрунин себеб хьанвай шегьердин агьалияр й йисралди агъуз жез давамарзавай амма й йисалай садлагьай сефер агьалийрин кьадардин гзаф хьун къейд авунай ва йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна агьалийрин кьадардин виниз хьунин коэффициент тир вашингтонда адан бине кутур вахтарилай инихъ бегьем гзаф афроамерикавияр яшамиш жезвай аслу туширвал патахъай хьайи дяведилай кьулухъ асшдин кьибле патай негр лукӀар шегьердиз куьч хьана ацукьиз гатӀумнавай садакайни аслу тушир чӀулав агьалийрин кьадар дяведилай вилик дилай йисуз дал кьван хкаж хьанвай ва й йисарин девирда агьалийрин афроамерикавийри туькӀуьрзавай асшдин агьалияр сиягьдиз къачунин бюроди йисуз кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал шегьерда яшамиш жезвайбурун афроамерикавияр азиатар ва америкадин бинедин халкьар тир муькуь расайрин векилри ва акахьай расайринбуру туькӀуьрзавай латин америкадай куьч хьана атайбуру вири агьалийрин туькӀуьрзавай вашингтондин агьалийрин чӀехи пай христианар я агьалийин католикар америкадин баптистар кьибле баптистар православиедин христианар ва христианвилин муькуь хилерин векилар я шегьердин ислам диндин ва иудаизм диндин векилар я шегьердин эгьлийрин маса динрин пад кьазвайбур ва я са диндални ибадат тийизвай атеистар я вашингтонда чӀехивилел гьалтайла дуьньяда ругудлагьай чкада авай асшдин англикан епископвилин клисадин кьилин собор авайди я гьакӀни шегьерда асш дин виридалай чӀехи католиквилин клиса рехне квачир аял кьунин милли пак тир чкадин базилика ава вашингтон шегьердин экономика садлагьай нубатда гьукуматдин идаравилин крарин сферада кӀвалахзавайбуру тайин жезва агьалийрин вини процент идаравилин сферада кӀвалахзавайди я яни федерал къуллугъхъанар я абурун процент гьар йисуз масакӀа жезва ам гьукуматди кӀвалахдай чкаяр гзаф ва я тӀимил авунив алакъа аваз я йисан январьда федерал къуллугъхъанрин кьадар вири агьалийрин кьадардин тир йисуз гьукуматди кӀвалахдай чкаяр пара авунивди и лишан дал кьван хкажнай йисуз шегьердин къенепатан вири бегьер млрд доллар туькӀуьрнавай и лишан патахъай вашингтон америкадин штарин арада й чка кьунва формалиствилин юлдаш шегьерар эмирван азербайжан республикадин кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет хуьр кьвепеле райондин кьиблединни рагъакӀидай пата райондин кьилин шегьер тир кьвепеле шегьердилай км яргъал чка кьунва эмирван хуьр кьвепеле райондинни исмаилли райондин тӀебиатдин сергьят арадал гъанвай гекчай вацун чапла къерехда асул яз тамунни суван чкада алайди я ч э в виш йисуз и хуьр алпанрин халкьар яшамиш жезвай чка тир ина гилани алпан девирдиз талукь тир тарихдин чкаяр ава мисал патал дегь алпан сур адалай ахпагьан чавара иниз эрменияр куьч хьана ацукьнавай амма суван къарабагъдин гьуьжетдилай кьулухъ хуьре авай эрменийрин вирида хуьр гадарна хъфенвайвиляй алай чавуз хуьруьн агьалийрин вири лезгийри туькуьрзава алай чӀавуз хуьруьн кьван кӀвале кас яшамиш жезва вири лезгияр суни мусурманар я вилик хуьруьнвийрин асул квалах малдарвал кьетендаказ хперхъанвал тир виш йисан сифте кьилера ссср гьукумдин чавуз хуьре самур колхоз кардик квай а колхозда ксари хперхъанвилелай гъейри туьтуьн ва къуьл цунин крарал алахънавайди тир эмирванвияр лезги чалан ахцегь нугъатдал рахазва амма азербайжандин гьукуматди лезги чал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чалан гьалар йисар къвез къвез канда жезва хуьре са мискӀин кьве мектеб кӀвалахзава мектебра кӀелзавайбуру чирвилер азербайжан чӀалал къачузва лезги чӀал анжах классрал кьван кьилдин тарс хьиз гузва лацар азербайжан республикадин кьвепеле районда авай муниципалитет ва хуьр лацар кьвепеле райондин кефер пата райондин кьилин шегьер тир кьвепеле шегьердилай кефер патахъ тахминан км яргъал чка кьунва хуьр чехи къавкъаздин суварин ценерив демирапаран вацал алайди я кьисадив кьурвал хуьруьн бине кцар райондин суван лацар хуьряй арандиз эвичӀна хъуьтӀуьз лапагар хуьдай чкадихъ къекъвезвайбуру кутурди я хуьруьн арадал атунин тарих виш йисан эхир виш йисан сифте кьилер яз гьисабзава алай чӀавуз хуьре кьван касди уьмуьр гьалзава миллетрал гьалтайла вири лезгияр суни мусурманар я лацарвияр лезги чӀалан дукъузпарадин нугъатдиз мукьва нугъатдал рахазва амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва хуьре кӀуьд йисан лацарин кьулан мектеб кӀвалахзава мектебра кӀелзавайбуру чирвилер азербайжан чӀалал къачузва лезги чӀал анжах классрал кьван кьилдин тарс хьиз гузва султаннуха азербайжан республикадин кьвепеле районда авай муниципалитет ва хуьр султаннуха кьвепеле райондин юкьван пата райондин кьилин шегьер тир кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ тахминан км яргъал чка кьунва хуьр кьвепеледин радиолокациядин станциядин мукьув алайди я хуьре дегь алпан девирдин тарихдин имаратар амукьнава султаннуха вилик удинрин хуьрерикай сад тир немецви филолог а а шифнера вичин кӀвалахра и хуьр агьалияр удин чӀалал рахазвай хуьр хьиз къалурнава амма виш йисан сифте кьилера ина кьве чӀалал рахазвай сад садак какахьнавай азербайжан удинар гьалтзавай гила и хуьре удин чӀал тамамдаказ терг хьанва алай чӀавуз хуьре кьван кас яшамиш жезва миллетрал гьалтайла чӀехи пай лезгияр амайбурни азербайжан хьанвай удинар я чӀехи пай суни мусурманар я хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдиз мукьва нугъатдал ва азербайжан чӀалал рахазва кьвепеле район азербайжанда авай муниципалитетдин район кьилин шегьер ва администрациядин юкь кьвепеле шегьер я район азербайжандин кефер пата чка кьунвайди я кефер патай дагъустан ва кцар райондихъ гагаз рагъэкъечӀдай патай къуба ва исмаиллы районрихъ галаз кьибле патай гекчайни агъдаш районрихъ галаз рагъакӀидай патайни огъузни шеки районрихъ галаз са сергьятра ава райондин кефер пад чехи къавкъаздин сувари кьунва юкьван пад алазан ва гьафтеран вацӀарин дугундал ала я виш йисуз гилан райондин чилерал куткашендин султанат феодалвилин гьукумат арадал атанвай са тӀимил вахтунилай и султӀанат шеки ханвалдик акатнавай ва шекидин ханри тайинарнавай наибрин регьбервилик квай шекидин ханвал терг хьайидилай кьулухъ куткашен са область хьиз шекидин уезддик акатнавай йисуз куткашен район арадал атанвай йисуз райондин тӀвар дегь кьвепеле шегьердин гьуьметдай кьвепеле район диз масакӀа хъувунвай райондин агьалийрин вири санлай кьадар кас туькӀуьрзава азербажандин официальный йисан переписда къалурнавай малуматдай райондин миллетрин состав гуьгъуьнинди я азербайжанар лезгияр удияр туьрквер масабур анжах этнографрин малуматрай ин районда лезгирин кьадар я мегьамадагъалы азербайжан республикадин кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет и муниципалитетдик вич мамайлы хуьр ва овужлу хуьр акатзава хуьр кьвепеле райондин рагъэкъечдай пата райондин кьилин шегьер тир кьвепеле шегьердилай км яргъал чка кьунва исмаилли райондихъ галаз сергьятдин мукьув ала хуьруьн къене и чавалди дегьнедилай чирна жугъурунрин квалахар гьеле кьиле тухванвайди туш амма хуьре дуьздал акъуднавай къванцин винел алай алпан девирдин кхьинри и хуьруьн дегьвал субутарзава хуьруьн къерехда дегь пекдин рекьел экъечнавай ракьун тарарин там ала гьакни алпан девирдин кхьинар алай къван ва алпан клисадин харапаяр амукьнава алай чӀавуз хуьре кас яшамиш жезва агьалийрин саки вири азербайжанар я хуьре са кьулан мектеб кардик ква бум азербайжан республикадин кьвепеле районда авай шегьервилин хуьр послок ва муниципалитет муниципалитетдик вич бум послок зергерли ва къарасу хуьрер акатзава агьалийрин кьадардал гьалтайла кьвепеле районда пудлагьай чкадал ала хуьр кьвепеле райондин кефер пата райондин кьилин шегьер тир кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ км яргъал чка кьунва тиканлы вацун эрчӀи къерехда алайди я хуьре йисуз эцигнавай джаме тӀвар алай цӀуру мискӀин ава ина христианвал диндин садлагьай мукарикай тир кильседагъ клиса ва виш йисан говур къеле ава и кузнецова къейд ийизвайвал къавкъаздиз урусар атай чӀавуз бум хуьре чеб азербайжанар хьиз кьатӀанвай амма удин чал гьеле рикӀел аламукьнавай мусурман хзанри уьмуьр гьалзавай абур азербайжанарихъ галаз акахьна цӀап хьанвай удинар тир алай чӀавуз хуьре дилай пара касди уьмуьр гьалзава агьалийрин чӀехи пай азербайжанар я вандам азербайжан республикадин кьвепеле районда авай шегьервилин хуьр послок агьалийрин кьадардал гьалтайла кьвепеле районда кьведлагьай чкадал ала хуьр кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата райондин кьилин шегьер тир кьвепеле шегьердилай км яргъал чка кьунва вандам вацун къерехда алайди я вандам хуьре суван ценера ирид иерди азер йедти гуьзел тӀвар алай чарчар ава хуьре чирвилер гудай пуд карханаяр кӀвалахзава абурукай виридалайни чӀехиди йисуз эцигнавай мектеб я малдарвал усалдиз вилик фенва бахчахъанвал гегьенш хьанва цазвай набататрикай асулбур шабалт шуьмягъар ичерин жуьреба жуьре сортар чуьхверар я ичерин виридалай тӀвар акъатнавай жуьре гызылахмеди я къизилагьмеди хуьр къавкъаздин кьилин цийргъинин ценерив иер акунар авай тӀебият авай чкадал алайвиляй хуьре туризм гзаф вилик фенва ина сагъардай центрни ял ядай кӀвал дуйма рикӀ аладардай центр семерана кардик ква ниж уди ныъж ниъж азербайжан республикадин кьвепеле районда авай чехи шегьервилин хуьр послок агьалийрин кьадардал гьалтайла районда кьудлагьай чкадал ала хуьр кьвепеле райондин рагъакидай пата райондин кьилин шегьер тир кьвепеле шегьердилай кьиблединни рагъакдай патахъ км яргъал чка кьунва хуьруьн майдан тахминан км я вири патарай цанвай чилери кьунва емишдин тарар цанвай квалин кьилив гвай чилер авай дараматрив эцигна ацанва ниж шакка эхир кьил лугьудай мягьлейрикай ибарат я фалчулу манджулу агъдаьлаьки маьликли фаьримли малбел ваьзири даьлаькли джирмаьлаь дарамаьлаь даьрабагъ къожаьбаьли пуьцуьли йалгашлы ва абдаллы абдаллы ва йалгашлы мягьлейра азербайжанари уьмуьр гьалзава гила хуьре кьулан мектебар кардик ква абурукай пуда школы келунар удин чалал тухузва ва кьве школы мектебда цап чалал кьвепеле азербайжан республикадин кьвепеле райондин администрациядин юкь ва кьилин шегьер йисалди послок тир шегьер кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата базар юрт ва туфан суварин кӀамун агъа кьиле чехи къавкъаздин суварин ценера дамирапаранчай вацун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я шегьердин майдан км кьван я гилан кьвепеле шегьер тарихдин дегь кьвепеледилай кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ км яргъал алайди я са чӀавуз ам къавкъаз алпандин кьилин юкь тир гуьгъуьнлай ам галай галайвал ширваншагьрин гьукуматдин ва шеки ханвалдик акатнавай виш йисуз кьвепеледин чилера гъвечӀи феодалвилин форма къуткъашендин султанат арадал атанвай са тӀимил вахтунилай и султӀанат шеки ханвалдик акатнавай ва шекидин ханри тайинарнавай наибрин регьбервилик квай шеки ханвал терг хьайидилай кьулухъ и чилер урусатдин империядин елизаветополь губерниядин нуха уезддик акатнавай урусат империядик квай чӀавуз шегьердин тӀвар къуткъашин куткашин ва йисалай къуткъашен хьанвай гуьгъуьнлай йисуз къуткъашен район арадал гъанвай гилан кьвепеле район йисуз райондин тӀвар дегь кьвепеле шегьердин гьуьметдай кьвепеле район диз масакӀа хъувунвай шегьерда гилан тӀвар алай консерваяр расзавай завод гьакӀни цементдин ва туьтуьндинни ферментациадин заводар кардик ква йисуз ина голландиядин маркадин фортепианояр расзавай фабрика эксплуатациядик вуганвай шегьердиз туризмдин гзаф чӀехи потенциал ава кьвепеледин къерехда ай ишигъы вацран экв тӀвар алай ял ядай зона тамариз сувариз финар гъетер кьаз ва гъуьрчехъанвал кьилиз акъудзавай экскурсиядинни туризмдин къуллугъ суван турбаза ава сагьил тӀвар алай алай ял ядай зона нохур вирин къерехда кьвепеле баку шосседилай км яргъал алайди я туристривай ина авай чарчарриз тарихдинни архитектурадин имаратриз килигиз ва муькуь иер чкайриз финар кьиле тухуз жеда кьвепеле шегьердилай тахминан км кьибле пата кьвепелпдин рлс дарьял ава им ракетайрин вигьирникай виликамаз хабар гузвай система я вилик урусатдин арендадик квай шегьердин патай къугъвазвай азербайжандин чемпионрин премьер лигада экъечӀзавай кьвепеле футболдин клуб ава клубдин бине йисуз кутунвай алай чӀавуз клубдин кьилин тренер англиядин кӀватӀал командадинни арсенал клубдин виликан къугъвархъан тони адамс я исмаил бек куткашенский урусат империядин армиядин генерал майор пак георгий ордендин садлагьай азербайжанви кавалер зари ибрагим бек мусабеков тӀвар ван авай зари буйнакск урусатдин дагъустан республикада шегьер буйнакск райондин администрациядин юкь агьалияр кас йис шегьер дагъустандин юкьван пата суван шура озень вацал чка кьунвайди я республикадин кьилин шегьер магьачкъаладилай км яргъал ала улу бубайрилай амай сивяй сивиз атай кьисадиз килигна шегьердин бине тамерланан темир хан тварцихъ галканва йисуз тамерланан кьушунри чкадин сувавийри темир хан шура твар ганвай вирин мукьув чпиз лагерь туькуьрна амукьнавай шара дарги чалал вир яни вири санлай тамерланан вир йисуз вир кьурурнавай абур акъвазванай чкадал са тимил вахтунилай хуьр арадал атанвай сифте а хуьр тарки шамхалвалдик акатзавай ахпа бамат князвалдин гъилик экечнай йисуз хуьруьн мукьвал урусрин са тварцин къеледин бине кутунвай йисуз къеле мадни гьяркьуь авунвай ва анаг кеферпатан дагъустандин кьушунрин командирар амукьзавай чка тир йисан ноябрьдиз имам шамила агъзур кьван касди душмандикай хуьзвай къеле элкъуьрна кьунвай амма тамамдаказ къачуз тахьана декабрьдиз урусриз куьмек гуз атанвай генерал майор фрейтаган кьушунрин паталай каник акатнавай йисуз къеле каспий гьуьлуьн кьерин кьушунрин регьберрин резиденция хьанвай йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар шегьерда квалахзавай фабрикаяр мебелдин квачин къапарин трикотаждин ва парталар цвадай фабрика заводар агрегатрин алатар туькуьрзавай ва шинар расзавай консервдин мураба компотар межеяр гьасилзавай заводар юкьван чирвилер кьетен юкьван чирвилер вини дережадин чирвилер дегь греция грециядин тарихда чи э в агъзур йисалай чи э в виш йисуз римди греция къачудалди яргъи хьанвай девир грекри чпи къенин йикъалди чпин уьлкведиз эллада ва чпиз эллинар лугьузвайди я греция тӀвар чал дегь римдин вахтарилай атанвайди я тариххъанрин гзафбуру адаз дуьньяда рагъакӀидай патан цивилизациядин культурадин бине кутур уьлкведиз хьиз килгзава дуьньядин демократия рагъакӀидай патан философия архитектурадин асул принципар скульптура зарият ва гьакӀни физикадинни математикадин илимар театрдин харусенят олимпиядин къугъунар арадал гъанвай ватан яз гьисабзава европадин саки гьар са халкьдиз вичин культура агакьарнавай рим империядиз грек культуради гзаф къуват авай таъсир авунвай дегь грециядин чилерин юкь балкан зур островдин кьибле пад гьакӀни адан мукьув галай островар ва гъвечӀи азиадин кьер я агъдам район вилик азербайжанда авай муниципалитетдин район йисан гаталай райондин пай кьиблединни рагъакидай пад кьабул тахьанвай суван къарабагъдин респубдикадин гъилик акатнава гила и райондин чилер административвилелди скър дин аскеран райондин чилерал ала амай пайни азербайжанда ава администрациядин юкь агъдам шегьер тир азербайжан пата гила вахтуналди яз послок кузанлы я район къарабагъдин юкьван пата къарабагъдин суван циргъинин кефердинни рагъэкъечдай пата куьре аракс арандин рагъакидай пата алайди я гьуьлуьн дережадилай м кьакьанда ала виридалай кьакьан чка метр я климат асул гьисабдалди юкьван дережадин чими субтропик кьурагь я кьакьандиз хкаж хьунивай гьава хъуьтуьл жезва райондин чилерайтуз каркарчай ва хачинчай вацар авахьзава избербаш изберг урусатдин дагъустан республикада авай шегьердин статус йисуз къачунвай шегьер йисуз избербашди урусатдин агъзур касдал кьван агьалияр авай виридалайни абад шегьер конкурсда садлагьай чка кьунвай агьалияр кас йис тӀварцӀин арадал атуникай авай са шумуд версиядин садав кьурвал йисалди къенин шегьер алай чкаяр уьленар ва баябан чилер тир гилан шегьердин чилерайтӀуз ракьун рехъ эцигзавай немецри мукьвал алай инсандин профиль алай суваз фикир ганвай и чкадиз абуру чпин арада немец чалал дас ист берг яни сув алай чка лугьуз хьанвай ва эцигай ракьун рекьин станциядиз истберг изберг тӀвар ганвай садлагьай сефер и суван алексей сергеевич пушкинан профильдиз ухшар тирди акур кас къавкъазда сиягьат ийз дилижандал алаз дербентдиз физвай французви кхьираг александр дюмадиз хьанвай гуьгъуьнлай чкадин агьалийри изберг гафунихъ кумык чӀалал кьил мана гузвай баш куьтягьун гилигнавай ва послокдин тӀвар избербаш хьанвай тӀварцӀин арадал атуникай кьведлагьай фикир ам я хьи и гаф кумык чалан гафарикай арадал атанвайди я кумык чӀалал шегьердин тӀвар са кьилин гел мана гузва шегьер дагъустандин рагъаэкъечӀдай пата каспий гьуьлуьн кьере республикадин кьилин шегьер тир магьачкъаладилай км кьибле патахъ чка кьунвайди я избербаш пушкинан профильдиз ухшар пушкин тау сував машгьур я шегьердин тарих нафтӀадин мяденар чирна жагъурзавай фялейри йисуз ракьун рекьин станциядин патаг эцигнавай садлагьай алачухдилай гатӀумзава дуьньяда садлагьай сефер гьуьлуьн кӀаняй эстакадрин ва кьеряй эгъуьнвай алгъай буругърин куьмекдалди нафтӀ избербашда акъуднавай йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар лезгинцев михаил васильевич мегьамед гьуьсейнов пешекар революционер владимир ленинан соратник октябрдин революциядин гьевес квай иштиракчи армиядин генерал урусатдин реввоенсоветдин финансрин идарадин кьил халкьдин комиссаррин советда хуьнуьхин министерстводин патай векил миллетдай лезги тир м гьуьсейнов йисан январдиз дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь волостдин штулрин хуьре дидедиз хьана вахтар ахьтинбур тир хьи хзандин агьваллувал хкажун ризкьи артухарун патал сувавияр зегьмет чугваз маса чкайриз физвай штулви гьуьсейнован хзанни чехиди тир гъилиз ирид лагьай велед атайла абур хуьн регьят акъвазнач гьуьсейн вичин хзанни галаз виликдай квалахай астрахан шегьердиз фена ина фадлай адан стха къилижни яшамиш жезвайди тир и чавуз мегьамедан йис хьанвай астраханда гъетерхъанвилин майишат вилик фенвайди тир мегьамеда дахдихъ стхайрихъ галаз гъетерхъанвилин карханайра квалахна амстердам нидерландрин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер кеферпатан голландия вилаятдин администрациядин юкь уьлкведин рагъакӀидай пата амстел ва эй вацӀарин арада чка кьунвайди я шегьердин тӀвар кьве амстел ва дам гафарикай арадал атанвайди я амстел шегьер алай вацӀун тӀвар я дам таржумада банд я виш йисуз им гъетерхъанвилин гъвечӀи хуьр тир амма нидерландрин къизилдин виш йисан чӀавуз амстердам дуьньядин виридалайни пара метлеб авай портарикай сад хьанвай ва уьлкведин савдагарвилин зурба юкь шегьер жуьреба жуьре культураяр кӀватӀ хьанвай чка я йисан апрельдиз ина кьван миллетрин векилри уьмуьр гьалзавай гьакӀни амстердам нидерландрин финансринни культурадин кьилин шегьеррикай я ина дуьньядин виридалайни зурба компанияррин штаб кӀвалер ава месела ва шегьердин юкьва дуьньяда виридалайни цӀуру фондунин биржа ала амстердамда гринписдин кьилин офис алайди я шегьерда авай рейксмюзеум винсент ван гоган музей шегьердин музей амстелдал алай эрмитаж яру фанусрин мягьле хьтин килигуни лайихвилер авай машгьур чкайри гьар йисуз шегьердиз миллион кьван туристар чӀугвазва кизилюрт авар гъизилюрт къум къызылюрт яру хуьр урусатдин дагъустан республикада авай шегьер кизилюрт райондин администрациядин юкь я цуру бавтугай хуьруьхъ ва гьакӀни бавтугай ва цийи сулак послкайрихъ галаз кизилюрт шегьердин агломирация туькӀуьрзава агьалияр кас йис агломирациядин агьалияр кас йис шегьер дагъустандин юкьван пата республикадин кьилин шегьер тир магьачкъаладилай км кьибле патахъ сулак вацӀал чка кьунвайди я климан юкьван дережадин континентал зегьем квай гад ва юкьван дережадин мекьи кьуьд кваз виридалайни мекьи январь вацран юкьван гьисабдалди температура виридалайни чими июль вацран юкьван гьисабдалди температура я йисан къене аязар авачир бередин яргъивал югъ я чилел жив алай йикъарин кьадар юкьван гьисабдалди йисан активвал къалурзавай лишанар йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар кизилюрт шегьердин миллетрин состав шегьерда спортзалар ахъа майданар спортдин мектебар ава шегьерда аялриз гатун рухсатра ял ядай ва сагъардай лагеряр ава шегьердин къеце патай авай сагъардай лагерра гьар йисуз агъзурдилай пара аялри ял язва шегьерда умуми чирвилерин мектебар ава анра кас кӀелзава мектебдилай вилик чирвилер гузвай идараяр ава анра аял кӀелзава аялринни жегьилрин спортмектебар творчестводин кӀвалер са жегьил техникрин станция ава шегьердин чирвилер гузвай идарайра кӀвалахзавайбурун кьадар кас абурукай кас муаллимар я шегьерда ва адан послкайра шегьердин культурадин кӀвал са культурадин парк ва аттракционар авай ял ядай парк кас гьакьарзавай харусенятдин кьве кӀвал кӀелзавайбур гьакьарзавай са музыкадин мектеб художестводин мектеб ругуд филиалар авай ва экземпляр улубдин фонд авай юкьван улубхана кардик ква кизляр урусатдин дагъустан республикада авай шегьер кизляр райондин администрациядин юкь я административвилелди шегьердин составдик шегьервилин послок комсомольский акатзава агьалияр кас йис я чирна жугъурзавай алимрин гзафбурун фикирдалди шегьердин тӀвар терек вацӀун гилан таловка хилен виликан тӀварцӀикай арадал атанвайди я хилен цӀуру тӀвар туьрк чалал яру тик кьвал мана гузвай кызыл яр тир и гафунин туьрк чӀалай кьведлагьай таржума кызляр рушар я шегьер дагъустандин кефердинни рагъакӀидай пата республикадин кьилин шегьер тир магьачкъаладилай км кефердинни рагъакӀидай патахъ терек вацӀал чка кьунвайди я дегь заманайрилай гатумна терек вацун агъа пад рагъэкъечдай пад европадин уьлквейрихъ галаз гилигзавай каспийдин савдагарвилин рекье чехи метлеб авай чка тир и себебдилай ина инсанар яшамиш жезвай чкадин арадал атун мумкин я и кар тестикьарзавайди гилан кизлярдин къвалав гвай дегь чавуз шегьер хьайи чка некрасовдин шегьер дин чи эрадин виш йисариз талукь тир амукьаяр я и чкайра авай дегь чаван хуьрерикай тарихдин дербенд намэ монографияда кхьенвайди я и монографиядин кирамди виш йисуз арабринни хазаррин арада хьайи дяве къалурзава ада лугьузва хьи тахминан виш йисара вичи уьмуьр гьалнавай сургьаб твар алай къеледиз халкьдин арада кызылйар лугьузвай официалвилелди шегьерди бине кьунвай тарих йис гьисабдик квайтани кизлярдин къеле эцигунин квалахар кьиле тухудайла ина инсанри уьмуьр гьалзавай чкаяр йис адалай вилик авайди тир кизлярдин бине кьуниз кьил иниз виш йисуз юкьван азиядай атана хуьр арадал гъайи тажик савдагарри кутунвай абуру чпин хуьруьз абсияхкент твар эцигнавай фарс чалал аб яд сиях чулав кент хуьр шегьер мана гузва амма мукьув уьмуьр гьалзавай къумукьри хуьруьз къарасукент кара чулав су яд кент хуьр шегьер ва кызларкала рушарин къела лугуьзвай пара кьадарда тварарин арадай йисуз персиядин финин чавуз птр ан къарардив шегьердин кьулухъ кизляр твар кеви авунай виш йисан къене кизлярда жуьреба жуьре халкьар уьмуьр гьализ ацукьзавай регионда урусатдин позиция кеви авун патал гьукуматди иниз активдаказ инсанар желб ийизвай иниз христианар эрменияр гуржияр кабардинар осетинар ва гьакни мусурман халкьар къумукьар ногъаяр чеченар куч жез ацукьзавай виш йисан эхирда шегьер урусатдин кьибледа чехи метлеб авай шегьеррикай сад хьанвай ва метлеб авай роль къугъвазвай кефер къавкъаздин экономикатин юкь хьанвай виш йисан садлагьай кьудай са паюна шегьердин агьалияр агъзур кьван кас тир киев ва астрахандилай кьулухъ ам кьибле урусатдин виридалайни чехи шегьер яз гьисабзавай къавкъазда кизлярдилай чехи шегьер йисуз агъзур кас агьалияр гваз тифлиз тбилиси тир и чкайрин адетдин кеспи гьетерхъанвал хьайитани гьукуматди ина ципицхъанвал ва чахур гьасилун вилик тухуниз кьетен фикир ганвай ва са тимил вахтунилай чахур гьасилунин кеспи тахьай дережайриз агакьна и чкадин экономикадин асул хилерикай хьанвай йисуз кизлярда урусатда садлагьай сефер коньяк гьасилунин кеспият тешкил авунай йисариз килигна шегьердин ва адаз талукь тир послокдин агьалийрин кьадар шегьерда урусринни тердин казакрин кьадар йисан касдилай йисуз касдал кьван агъуз хьана кизляр шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар куьче ава ракь д и менделееван химиядин элементрин девирдин системадин кьудлагьай девирдин муьжуьдлагьай кӀеретӀдин къерехдин агъакӀеретӀдин атомдин номер авай химиядин элемент символдив тайин жезва чилин чкалда алюминийдилай кьулухъ виридалайни гзаф гегьенш хьанвай металлрикай сад я регьятдиз гатаз жедай гимишдинни лацувилин акахьай рангунин химиядин реакцийриз гьатунин чӀехи алакьунар авай гьакӀан веество я ахъа гьавада ракь чӀехи температурадалди ва я чӀехи ламувиле фад коррозия жезва михьи кислородда ракь кузва гъвечӀи дисперс тир гьалара хьаназ хьуй ам ахъа гьавадани вичи вичиз цӀаю кьуна кузва тӀебиатда ракь михьи гьалда кьериз гьалтзава фад фад ам ракьни никель акахьай метеоритрин къене гьалтзава ракь чилин хвехуьнин чехи пай туькӀуьрзавайди лугьуда алатрин материал хьиз ракь лап дегь чӀаварилай малум я архелогиядин затӀар хкудиз ийидай эгъуьнрин нетижада жагъанвай ракьуникай раснавай затӀар чи эрадай агъзур ийсарин тарихдинбур я ва дегь шумер ва дегь мисри цивилизацийриз талукь я ракь кьуд стабил тир изотоприкай ибарат я и плазма чӀалай раснавай кӀалубдиз тунвай са кьадар ва я тамамдаказ ионизация хьанвай нейтрал атомрикайни ва я молекулрикай заряд квай кӀусарикай ионрикайни электронрикай туькӀуьр хьанвай газ плазмадин лап чӀехи метлеб авай кьетӀенвилерикай адан квазинейтралвал я имни акӀ лагьай чӀал я хьи ам туькӀуьрзавай заряд квай нулдикай виниз ва агъуз тир кӀусарин къенен кьадардин къалинвилер саки чеб чпиз барабар жезва плазмадиз гагь гагь веестводин кьудлагьай газдикай жимивидикай кӀевидикай къулухъ агрегат гьални лугьуда алай чӀаван чирвилериз килигна каинатдин веестводин виридалайни гзаф паюнин фазадин гьал массадиз килигна саки плазма я вири чӀехивилер гауссдин сгс текра ганвайди я амма ифин температура ва ионрин масса протондин массадин текда ганвайди я заряддин число больцмандин константа к лепедин яргъивал адиабатик индекс кулондин логарифм ччилин ччина авай плазмадин мисал цӀайлапанди ампер ва миллион кьван вольт чкӀурзава ва экв радиолепеяр хилер а гьакӀни гамма хилер гадарзава цайлапанда авай ифин кельвин кьван агакьзава ва электрондин къалинвилер далай гзаф хьун мумкин я керимрин седакъет къайинбеган руш йисан март кцар район къалажух хуьр лезги зари композитор жемиятдин зурба кархъан лезги чӀал ва культура вилик тухузвай лезги халкьдин тӀвар ван ва чӀехи метлеб авай векилрикай сад керимрин седакъет йисан мартдиз кцар райондин къалажух хуьре дидедиз хьана адан кьуд йис алукьайла ам яргун хуьруьз куьч хьанай гуьгъуьнлай кьве йисалай абур кцар шегьердиз дахди эцигай чӀехи кӀвализ куьч хьана ацукьнай керимрин седакъета вичин сайтуна вичин уьмуьрдикай ийизвай эхтилатдин кьатӀ ватандин чехи дяве къарагъайла керимоврин хизандай пуд стха къайинбег абдулрегьим ва гьажирегьим аскервилиз фена зи абдулрегьим ими дяведай хтанач гьажирегьим ими лагьайтӀа дяведилай кьулухъ украинада вичиз хизан туькӀуьрна гьана амукьна зи буба дяведай хайи хуьруьз хтайла вичин диде кучукна сурарай хквезвай хуьруьнбурал дуьшуьш хьанай вичин уьмуьрдин эхирдалди дидедин тӀвар кьурла вилерал накъвар акьалтдай адан рушарикай садаз гьуьруьят тӀвар ганай амма и пак тӀвар садрани мецел тегъиз веледдиз бабу лагьана эвердай ада дяведай гзаф орденарни медалар гваз хтай ада садрани абур алаз алачиз хурал алкӀурдачир йиса садра майдиз параддин форма алукӀна кӀваляй акъатдай ам а юкъуз буба са маса гьавада жедай вилер ацӀуз алахьиз дяведа кьенвай вичин дустарни мукьвабур рикӀел хкидай ада зи буба кцӀара сифте яз цӀийи багъар кутур ксарикай сад тир ада галатун тийижиз кӀвалахиз чи цӀудралди дегь сортар арадиз хканай кцӀарвийри къалажухвийри яргунвийри гьакьни маса хуьрерин жемятри исятдани зи бубадин тӀвар чӀехи гьуьрметдалди рикӀел хкизва алатай виш йисан й йисарин сифте кьилера ацӀай бегьер гузвай абасбиги синаб шафран циган ренет розмарин бельфлор телеб ичер хьтин дегь сортар цанвай багъар кӀаняй акъудна абурун чкадал палметдин багъар кутадайла зи бубади чӀугур рикӀин тӀалар къедалди зи рикӀел хъсандиз алама райондин алакьунар авачир регьберри багъманхъанри яргъал йисара чӀехи зегьмет чӀугуна арадиз гъайи бегьер авай багъар тергнай са шумуд йисар алатайла гьа ксари палметдин багъар цӀийи кьилелай салариз элкъуьрнай жемятдин зегьметар гарув вугузвай ксарин крар эхиз жедайвал тушир зи диде куьбра муаллим тир ада юкьван мектебда лезги ва азербайжан чаларин тарсар гузвай а чӀавуз хайи чӀалан тарсар арадай акъудиз кӀанзавай ксарни авай ингье дидедин ва маса муаллимрин алахъунар себеб яз районда лезги чӀалан тарсар арадай акъудиз хьанач лезги халкьдин манияр хъсандиз чидай ва ара ара абур иер ванцелди лугьудай дидеди ада зазни халкьдин манияр кӀанарнай ада йисуз кцар шегьердин номердин юкьван мектеб акьалтӀарна мектебда кӀелдай вахтунда с керимовадин шиирар гьикаяяр ва макъалаяр республикадин газетринни журналрин чинриз акъатнай йисуз азербайжандин гьукуматдин университетдин журналистикадин факультетдик экечӀай седакъет керимова гьеле студент тирла республикадин виридалайни чӀехи тираждалди басма жезвай азербайжан генжлери азербайжандин жегьилар газетдин чинриз акъудай макъала ва очеркралди сейли хьанай адан ахлакьдин месэлайриз талукьарнавай очеркри республикада ван кутунай азербайжандин печатдин органра гадарнавай аялрин дидейринни бубайрин проблемаяр сифте яз седакъет керимовади къарагъарнай седакъет керимовадиз ада туькӀуьрай эсерар фикирдиз къачуна ам гьеле университетдин вад лагьай курсуна кӀелзавай чӀавуз азербайжандин кп дин цк дин совет кенди советдин хуьр газетда корреспондентвиле кӀвалахун теклифнай гьа газетда ада ара датӀана йис кӀвалахна седакъет керимовади азербайжандин парламентдин орган тир гьаят уьмуьр гуьгъуьнлай адаз азербайжан тӀвар гана газетдин сад лагьай тилитдилай редакциядин завотделвиле кӀвалахна гуьгъуьнлай халкьарарадин гуьнай газетдин кьилин редактордин заместителдин къуллугъ кьилиз акъудна йисалай ам самур газетадин кьилин редактор я седакъет керимова азербайжан урус ва лезги чаларалди басмадай акъуднавай агъзурдалай пара макъалайрин очеркрин корреспонденцийрин зарисовкайрин эссе ва фельетонрин кирам я журналистикада къазанмишай агалкьунрай ам азербайжандин журналистрин союздин къизилдин къелем ва гьасанбег зердабидин тӀварунихъ галай премийриз лайихвилер аваз хьана седакъет керимовади республикадин журналистар патал тайинарнавай мегьсети генжевидин ва хандин руш натеванан тӀварарихъ галай премиярни къачуна ам хельсинкидин гражданвилин ассамблеядин амк дин ислягьвал премиядиз лайихвилер аваз хьана с керимовадин ван алачир гьарай тӀвар ганвай сад лагьай повестринни гьикаяйрин улуб йисуз язычи чапханада агъзур тираждалди басма хьана ва ада кирамдин кӀелдайбурун патай чӀехи гьуьрмет гъана йисуз с керимовадин са гатфарин йиф тӀвар алай прозадин кьвед лагьай улубдиз экв акуна ва кӀелдайбуру ам гзаф хушвилелди кьабулна и кӀватӀалрилай алатайла заридин къариб къушран мани тӀвар ганвай шииррин улуб басма хьана ва ана авай гзаф шиирар кӀелдайбурун сивяй сивиз фена композиторри улубда гьатнавай цӀудалай гзаф шиирриз манияр теснифна къелемэгьлиди йисуз азербайжан чӀалал кхьенвай алпаб роман азербайжандин прозада вакъиадиз элкъвена критикри и улубдикай цӀудралди рецензияр басмадай акъудна заридин лезги чӀалал сад лагьай улуб лезгинкадал илига тӀвар алаз йисуз азербайжан чапханади басмадай акъудна улубди лезги кӀелдайбурун патай шаирдиз чӀехи гьуьрмет гъана улубдин гьакъиндай дагъустандинни азербайжандин лезги къелемэгьлийри гзаф къимет авай макъалаяр кхьена йисуз с керимовади лезги чӀалалди къарагъ дуьнья лезгинкадал кьуьлериз тӀвар ганвай шиирринни поэмайрин улуб басмадай акъудна азербайжан чӀалал кхьенвай повестрикайни романрикай ибарат тир ряден кӀватӀалдини с керимовадиз сейливал гъана улубдихъ авсиятда газетринни журналрин чинриз рецензия акъатна лезги чӀалалди с керимовадин повестрин ва гьикаяйрин къайи рагъ шииррин мад са гатфар аялар патал кхьенвай рагъ хъуьрезва улубар басма хьана адан са шумуд повесть ва роман блажная гьакӀни шиирар за семью горами урус чӀалаз элкъуьрна басмадай акъуднавайди я с керимовадин кцӀар кцӀарвияр энциклопедиядин кӀватӀал адан яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа я и улуб районриз талукьарнавай кьилди улубрилай са кьадар тафават аваз я авторди тариххъанди чӀалан пешекарди журналистди таржумачиди фотографди гьакӀни кцӀар мукьувай чизвай ва адал рикӀ алай инсанди хьиз чӀугунвай зегьмет чӀехиди я улубдин кьилин лайихвилерикай сад ам кьве чӀалалди хьун я лезги ва цӀап и мукьвара сифте яз лезги чӀалал седакъет керимовадин аудио улуб шиирдал рикӀ алайбурал агакьна азербайжандинни америкадин уфуг тешкилатдин проект тир и улубда зариди вичин хкягъай шиирар кӀелзава аудио улубдин кьетӀенвилерикай сад ам я хьи гьар са шиирдихъ авсиятда туькӀуьрнавай макьамарни с керимовадинбур я седакъет керимова композитор хьизни сейли я ам вичин чӀалариз туькӀуьрнавай далай гзаф манидин кирам я бакудин жегьил тамашачийрин театрда вичин сад лагьай концерт гайи сувар ансамблдихъ муьжуьд макьамдар ва вад манидар авай лезги халкьдин манияр ва кьуьлдай гьаваяр халкьдив агакьарун вичин вилик къаст эцигай ансамблдин манидарар руслан пирвердиева агьмед къурбанова магьире шириновади дилбер агъаевади лезги манийрин мелерин бине кутуна гуьгъуьнлай ансамблдик решад ибрагьимов роза гьажимурадова жемиле залова жавагьир абдулова ва эльвина гьейдарова хьтин манидарар экечӀна ансамбль арадиз гъана адаз регьбервал гайи седакъет керимовадин алахъунар себеб яз адан репертуарда лезгийрин дегь манийрини кьуьлдай макьамри кьетӀен чка кьуна шарвилидин мехъер шарвилидин сусан тариф кай дилбер лезгид руш пейкер баха перизада даллай суна чан загъадурзагъа адахлу магьи дилбер чан сувал алай яр шагьсенем дагълар хъипи пешер авадариз ширин ширин хьтин халкьдин манийрал коллективди чан хкана с керимовади вичи тесниф авур вишдалай гзаф манидалди ансамблдин нуфуз хкажна адан лезгинкадал илига зи хайи эл шамилан дагъ асса кцӀар къведа жал шагь дагъдин цуьк каму яр баде хьтин манияр иллаки сейли я с керимовади и мектебда далай гзаф цӀийи кьуьлер арадиз гъана гьа чӀавалай сувар манийринни кьуьлерин ансамбль хьиз халкьдин рикӀ алай коллективдиз элкъвена йисуз азербайжандин гьукуматдин операдинни балетдин театрда кьиле фейи ансамблдин йисан юбилейдиз талукьарай концертда дав агакьна манидаррини кьуьлдайбуру чпин алакьунар къалурна алай чӀавуз сувар бакудин зурба кьуьлерин мектебдиз элкъвенва сувар ансамблди лезгийрин дегь чӀаварин кьуьлерин бинедаллаз цӀийибур туькӀуьрзава халкьдин манийрихъ цӀийи тӀям кутазва ансамбльдин тӀвар сув гзафвилин форма къалурзавай ар паюникай арадал атанвайди я и тӀварцӀи лезги чилерал алай кьакьан сувар символ яз хьузва бакудин жегьил тамашачийрин театрда вичин сад лагьай концерт гайи сувар ансамблдихъ муьжуьд макьамдар ва вад манидар авай лезги халкьдин манияр ва кьуьлдай гьаваяр халкьдив агакьарун вичин вилик къаст эцигай ансамблдин манидарар руслан пирвердиева агьмед къурбанова магьире шириновади дилбер агъаевади лезги манийрин мелерин бине кутуна гуьгъуьнлай ансамблдик решад ибрагьимов роза гьажимурадова жемиле залова жавагьир абдулова ва эльвина гьейдарова хьтин манидарар экечӀна ансамблдин репертуарда лезгийрин дегь манийрини кьуьлдай макьамри кьетӀен чка кьуна шарвилидин мехъер шарвилидин сусан тариф кай дилбер лезгид руш пейкер баха перизада даллай суна чан загъадурзагъа адахлу магьи дилбер чан сувал алай яр шагьсенем дагълар хъипи пешер авадариз ширин ширин хьтин халкьдин манийрал коллективди чан хкана с керимовади вичи тесниф авур вишдалай гзаф манидалди ансамблдин нуфуз хкажна адан лезгинкадал илига зи хайи эл шамилан дагъ асса кцӀар къведа жал шагь дагъдин цуьк каму яр баде хьтин манияр иллаки сейли я къедалди ансамблдин манийрин альбом ва зи хайи эл тӀвар алаз азербайжандин лезгийрикай ихтилатзавай кьве фильм арадиз атанва гьарма сад кьве сятдин материалдикай ибарат тир и фильмра лезгийрин ацукьун къарагъуникай халкьдин адетрикай культурадикай ва музыкадикай эхтилатзава йисуз ва йисуз арадиз гъанвай и филмар кцӀара чӀугунватӀани ана эхтилат физвай адетар вири лезгийриз талукьбур я сценарист ва режиссер тир с керимовади чка атунивай вичи тесниф авур манийрикайни менфят къачунва авазар сувар ансамблди тамамарзава гиясаддин абу аль фатгь умар ибн ибрагьим аль хайям нишапури йисан май персия иран нишапур йисан декабрь персия нишапур фарсарин зурба зари философ математик астроном астролог умар вири дуьньядиз рубаи тӀвар алай кьуд цӀарцӀин бенддикай ибарат тир шииррив машгуьр хьанва алгебра илимда ада кубдин барабарвилин классификация туькӀуьрна ва конусдин кьацӀарин куьмекдалди абурун гъял ганвай иранда умар хайям чна къенин юкъуз менфят къачузвай европадин григорийдин чӀаваргандилай календарь мадни дуьз тир ракъинин гьижра чӀаварган туькӀуьрунив тӀвар ван аваз хьанвай и чӀаварган иранда ва афганистанда виш йисалай гатӀумна гилалди кардик ква заридин тӀварцӀи адан уьмуьрда хьайи вакъиаяр къалурзава умар ирандин рагъэкъечӀдай патан хорасан вилаятдин гила хорасан резави нишапур шегьердин эгьли я адан буба гъвечӀи туьквендин иеси тир гьакӀни адаз гъвечӀи вах аиша авай адан йис хьайила ам математика философия ва астрономия илимрал дегьнедай алахънавай йисуз умар нишапур шегьердин медреседин шакӀурт хьанвай мусурман диндин къанунрин ва медицинадин курсар акьалтӀай хъсан дережада акьалтӀарна ада гьакимдин яни духтурдин пешекарвилин дережа къачунай амма медицинадин практикадал умаран акьванни гьевес квачир ада машгьур математик ва астроном сабит ибн курран ва грециядин математекрин эсерар кӀелна чирзавай хайяман аялвал юкьван азия селжукри дяведалди кьунвай регьим авачир вахтариз атанвай а чӀавуз пара кьадарда инсанар кьенвай абурук алимрин чӀехи пайни кваз гуьгъуьнлай вичин алгебра улубдин сифте гафара хайяма уьмуьрдин туькьуьл вакъиаяр рикӀел хкизвай гафар кхьизва чун алимрин телефвал жуван вилерив акур ксар тир абурукай гзаф азабар зиллетар чӀугур инсанрин гъвечӀи кӀеретӀ амукьнавай а чӀавара кьисметдин атӀугъайвили абуруз чеб чпин илимдиз дегьнедай экечӀуниз ва тамам хъсанруниз манийвал авунай алай чӀавуз алимрин къамат авай ксарин гзафни гзаф пайди илимда къалпдинни кьве ччин алайвилин сергьятритлай къеце патаз элячӀ тавуна гьакъикъатдин винел таб алукӀзава абуруз чпелай тавафат авай гьакъикъатдихъ къекъвезвай гьахъ кӀандай таб ва кьве ччин алайвал кьабул тийизвай яцӀу гафар ийидай хесетар квачир ва табдиз ваъ лугьузвай кас гьалтайла абуру ам чпин рахшандвилинни нифретдин затӀ ийизвай цӀуругуд яшара хайямаз вичин уьмуьрдин садлагьай чӀехи хажалат акунай тӀегъуьнин чӀавуз сифте адан дах ахпани диде кьенай умара дахдин кӀвал ва устӀархана маса хгана самарканддиз хъфенай гьа чӀавуз и шегьер рагъэкъечӀдай пата кьабулнавай илимдинни культурадин юкь тир самаркандда хайям сифте медреседин шакӀурт жезва гуьгъуьнаваз илимдин месэладал халкь кӀватӀ хьанвай чкада гьуьжетдин рахунра экъечӀнавай умарди ана авай алимар вичин акьулдивни алимвилив тажуб авурдилай кьулухъ адаз гьасятда муаллимвилин везифа ганвай а девирдин муькуь зурба алимар хьиз умарни са шегьерда гзаф акъвазавачир кьуд йисалай кьулухъ ам самаркаддай бухара шегьердиз куьч хьанвай гьина улубар хуьдай карханайра кӀвалахиз эгечӀнавай бухарада уьмуьр гьалнавай цӀуд йисан къене умара математикадин кьуд асул дибдин трактат кхьенвай зари йисан декабрьдиз регьеметдиз фенвай умаран уьмуьрдин эхиримжи сятерикай адан вахан гъуьлуьн гафар шагьид яз къалурзавай адахъ галаз са заманда уьмуьр гьалнавай бехакидин гафарикай малум я садра абу али ибн синадин сагъруникай улуб кӀелзавай чӀавуз хайяма кьиникьин мукьва хьун гьисснай а чӀавуз адан яшар кьудкъадалай пара тир ада виридалайни четин суалрикай тир гзафвиле теквал тӀвар алай метафизикадин меселадиз талукь тир улубдин паюнда кӀелун акъвазарна чарарин арада гъиле авай сарара экъуьрдай къизилдин къал туна улуб агалнай гуьгъуьнлай ада вичин мукьвабурни шакӀуртар эверна весидин чар кхьена гьа идалай кьулухъ ада фуни яд кьабулзавачир йифен капӀ авуна ада чилин салам дуьа гана ва метерал ацукьна гуьгъуьнинбур лагьана я аллагь зи къуватрин мумкин кьадарда за вун чириз алахънавай гъил къачу зи гунагьрилай заз вун чир хьуниз килигна зун ваз мадни мукьва хьана мецел гьа и гафар алаз хайяма вичин уьмуьр масакӀа авунай гьакӀни заридин уьмуьрдин эриримжи йисарикай лугьузвай кьуд эхтилатдин кирамди тунвай шагьадатнама ава йисуз балх шегьердин лукӀарин савдагаррин куьчеда авай абу саидан кӀвале хожа имам умар хайям ва хожа имам музаффар исфизари амукьнавай зун абуруз къуллугъ ийиз рази хьанвай садра тӀуьн хъунин чӀехи межлисда заз умара лагьанвай гафар ван атанай зи сур ахьтин чкадал жеда хьи гьина гьар гатфариз шагьварди зун цуькверив кӀвадарда и гафари зун мягьтел авунай амма за умар ихьтин касди ичӀи гафар лугьун тийидайди кьатӀузвай йисуз зун нишапурдиз атайла а чӀехи касди вичин чин накьвадин шаршавдив кӀевирунилай кьуд йис алатнай ва агъуз тир дуьнья хайям галачиз етим хьанвай заз ам чӀехи муаллим тир са жуьмя къуз за адан сур алай чка чидай кас къачуна адан кьилив фенай касди зун хайре тӀвар алай сурал гъана сурарин бахча элкъуьрна кӀевирнай суван кӀаникай чапла патаз элкъуьрна ва заз умаран сур акуна багъдай адан сурун винелай цуьк ахъайнай хилер гадарна экӀя хьанвай чуьхверринни гугърийрин тарар куьрс хьанвай адан сур кьиляй кьилиз цуьквери кӀевирнай зи рикӀел ада балхда лагьай гафар атана ва зун завай эхиз тахьана шел кьаз тежез гзаф шехьнай вучиз лагьайтӀа завай вири дуньяда адаз и чкадилай мадни кутугай чка гьатиз жедачир я аллагь пак чӀехиди вуна жуван регьимвилив ва жумартвилив адаз женнетдин бахчайра чка гьазур ая заридин сурун гуьмбет нишапур шегьерда имама махрукан гуьрметдай эцигнавай мискӀиндин мукьвал ала алимдин сурун винел виниз акъатнай гьейбат авай сурун гуьмбет ирандин виридалайни хъсан мемориал дараматрикай сад я йисуз адан эсерар гзаф рикӀ алаз сейлиз кьадайбурун дуьньядин гьар са патай кӀватӀнавай такьатралди заридин сурал обелиск хкажнавай хайям пара кьадардин илимдинни литературадин эсеррин кирам язва муллахуьр дагъустан республикадин дербент райондин чилерал алай кьурагь райондин хуьр арабляр хуьруьхъ галаз муллахуьруьнсовет дик акатзава хуьруьнсоветдин юкь я хуьр дагъустан республикадин каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле дербент райондин кьибле пата рубас вацун сивел дербент шегьердилай км кьибле пата чка кьунвайди я мукьвал алай хуьр арабляр хуьре кьулан мектеб культурадин квал клуб тахтунин идарадин начагъхана улубхана аялрин бахча ва администрациядин дараматар авайди я вири хуьр газдив таъмин я гила рекьериз асфальт чугунин квалахар гатумнавайди я халкьдин образование проэктдин куьмекдалди хуьре чка гьакьарзавай вири къулайвилер авай мектеб эцигнава кьве вишелай пара ксариз вини дережадин чирвилер ава мирзоев аллагьверди хаметов сабир ва нагиев рамазан хьтин ксар докторар ва илимрин кандидатар ибур хуьруьн дамах я эхиримжи йисара бизнесдал алахънавай ксарни пара хьана абурукай мирзоев мирза алиев нурмет хьтин бизнесменар хуьруьн социалвилинни экономикадин ва культурадин уьмуьрда активдаказ иштирак ийизвайди я абурун такьатрин куьмекдалди хуьре цийи мискиндин эцигунар кьилиз акъатзава ашахуьр дагъустан республикадин кьурагь районда авай хуьр штул хуьруьхъ галаз штул хуьруьнсоветдик акатзава хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин кефер пата райондин администрациядин юкь тир кьурагь хуьрелай км яргъал чка кьунвайди я ашахуьр лекьрен муг хьиз кьве суван кукӀварин арада метр кьакьанда питан ва ярар суварин арада авай дугунда ала им майишатрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр я хуьруьн елай пара йисар ава тӀебиатдин рекьелди арадал атанвай хуьр я вилик и чилер штул хуьруьз талукь мулкар тир садлагьай хзанар иниз гьа штул хуьряй куьч хьанвай гьардаз вичин себебар авай цӀуру адетралди сувавийрин хзанар гьакӀни стхайрин хзанар санал уьмуьр гьалзавай амма бязи вахтара хтулрикай садбур хзандикай чара хьана чпиз цӀийи чкада кӀвалер эцигзавай ингье жегьил штулвийризни чпиз цӀийи кутугай чка жагъанвай абуруз ана чӀурар ва цанвай чилерни мулкар авай эхирни штул хуьре дарвал ва менфят къведай чилеринни мулкарин яргъавал бязи ксарин малдарвилел ва хперхъанвилел алахъиз мадни къулай чкариз куьч хьуниз себеб тир цӀийи чкада кьакьан суварин векьин чкаяр мублагъ тӀулар тамун массивар гегьенш чӀурар авай амма лугьун герек я хьи абуруз ана четинвилер акунай сифтегьан йисара кьейи инсанар гъелеррал алаз улу бубайрин хуьруьз тухузвай ва виридан сурал кучудзавай вучиз лагьайтӀа абурун арада сихилвилинни миресвилин алакъаяр гзаф яргъалди амукьнавай сифте арадал атайла хуьруьн тӀвар вини штул тир ахпа ашахуьр хьанвай ашахуьруьн сурар асулдай аварви тир исмаил омаров кьейила тахминан йис идалай викил арадал атанвай ам вичин вахтуна итим кьиникьин себебдилай авар хуьряй акъудна ракъурнай адан кучудунрилай кьулухъ кьейи ашахуьрвияр штулрин суруз тухун тавуна гьа ашахуьруьн цӀийи сурал кучудзавай йисарин къене ашахуьруьн вичин сихилар арадал атанвай хуьре кьуд сихил ава суфияр гьажияр кунцӀилар аварар цӀуру эгьлийри лугьузвайвал ватандин чехи дяведалди хуьре кьилдин майишатар авай жафа ва гишин чӀавара са шумуд хзан затӀни амукь тавуна къекъверагвилин гьалара гьатна барбатӀ хьанвай инсанар гишила ва мекьила телеф жезвай муькуьбур са жуьредин уьмуьр гьализ виже къведай чкайрихъ къекъвена ана ацукьзавай хуьруьнвийрин четин уьмуьр й йисаралди давам жезва хуьруьн колхозда са цӀуру фермадилай гъейри сазатӀни амачир гьатта майишатрин контора ва культурадин идараяр кьванни амачир хуьруьз тухудай рехъ авачир хуьруьнвийрин асул улакь араба ва гъелерар тир йисалай эгечӀна кьакьан суван хуьруьн къамат садлагьана хъсан патаз масакӀа жез гатӀумнай гьа йисуз виридалайни кесиб колхоздин председательвиле штулрин муьжуьд йисан мектебдин муаллим рамазан ибрагимхалилов тайин авунвай куьруь муьгьлетдин къене хуьруьн эгьлийрин ва райондин регьберрин куьмекдалди пара кьадарда кьилин кӀвалахар кьилиз акъуднай хьуре садлагьай мектеб улубхана медпункт колхоздин контора инсанри уьмуьр гьалун патал кьве гьавадин кӀвал малдарвилин кьуд дараматар эцигнавай чпин къуватралди рехъ чӀугунвай ва ам ахпа гьяркуь авунай рагарин ва кӀамарин чкайрайтӀуз хуьруьз электричестводин къайтан чӀугунвай хуьре садлагьай сеферда радиодин ван акъатнай телефондин идара ахъайнай хуьруьз цин гунгара тухванвай хуьруьн экономика тади камаралди хкаж жезвай мал къарадин кьадар эхиримжи ирид йисан къене ругудра гзаф хьанвай техилдин культурайринни бахчахъанвилин бегьер пара хьанвай хуьруьн майишатдин культурайрин вини дережайрал агакьуниз килигна колхоз вахт вахтунда яру лишан гьуьрметдиз лайих жезвай гьайиф гила муькуь вахтар алукьнава инсанар ва абурун уьмуьрдин девлетар къевез къвез масакӀа жезва гила виликан мублагъ хуьруькай амукьайди са тӀвар я хуьруьн эгьлийри чпин кьилдин мулкар майишатар вилик тухузва як къуьл гьасилзава гьа идалди чпин кьил хуьзва къе сувара хуьруьн майишатдин муькуь сфера мад амайди туш ашар дагъустан республикадин кьурагь районда авай хуьр кукваз хуьруьхъ галаз ашар хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин кьибле пата кьурагь вацун кьерел чка кьунвайди я райондин администрациядин юкь тир кьурагь хуьрелай км яргъал алайди я кьибле дагъустандин муькуь лезги хуьреризни хьиз ашар хуьруьзни чара уьлквейрай атанвай регьимвал авачир тарашхъанрин кьушунрин паталай чӀехи чукӀурунар хажалатар ва телефвилер галукьнавай авай шагьидвал ийизвай фактарив кьурвал и хуьр тарашхъанрин паталай са шумудра чукӀурнавайди тир ва сувавийрин ам чпин къуватралди гуьнгуьна къухтвазвай муьтӀуьгъ тахьанвай виляй тамерланан эмирдалди адан кьушунри хуьр къеле чукӀурнавай ва хуьруьн эгьлияр техил гатадай йигарра чан аламаз регъвенвай йисан зулуз надир шагьан кьушунар кьурагь дугундив агакьнай ашар хуьрни къерехда амукьначир хуьруьн эгьлийри залумрихъ галаз кьегьялвиледи женг чӀугвазвайтӀани къуватар сад туширвиляй шагьан кьушунри хуьр дибдал кьван барбатӀнавай надир шагьан кьушунрин регьим авачирвилиз сергьятар авачир фарсари хурук аялар квай папарни кьуьзуь инсанар майдандиз чукурна кӀвачерни гъилер кутӀунна абуруз балкӀанралди кӀурар гана рекьзвай и залум вакъиаяр кьиле физвай шагь харман шагьдин йигарар тӀвар алай чкаяр кьуьзуь инсанрин рикӀера къенин йикъалди амазма ихьтин чкаяр квез гьар са хуьре къалурда хуьруьн эгьлияр фарсарин кьушунрин аксиниз итимвилелди кьулухъди румар гузвай ягъунра гьатта папарни иштирак ийзвай фарсариз чӀехи телефвилер хьанвай кьурагь хуьре фарсарихъ галаз ягъунра кьенвай жуьрэт авай аскер кучуднавай ибрагьиман пӀир ава зурба телефвилерилай кьулухъ сувавийри надир шагьан кьушунар кукӀварна кьулухъ ракъурнавай фарсариз ихьтин мисални авайди я шагь кӀамай ятӀа ам дяведалди лезгийрин винел фирай гьакӀ хуьруьн бинедин агьалияр тамамдаказ телеф авунай эхиримжи сеферда тахминан йис идалай вилик цӀийи хуьруьн бине кьибле лезгистандай армениядай ва дагъустандин чара чара пипӀерай атайбуру кутунвай ва адаз цӀийи ашар тӀвар ганвай атайбурун арада чпин чӀаларал рахазвай чара чара миллетрин векилар авай и кар тестикьарзавайди хуьруьн сурун къванерайл алай ашота аткай ратак хьтин кхьинар ва чилин белгенрин тӀварар ва муькуь затӀар я амма тарихдин къене абур чкадин агьалийрихъ галаз акьахьна лезги чални адетар къачуна лезгийриз элкъвенвай фад заманайра авай хьиз ашар хуьр гилани гегьенш никӀер ва кьуьгъвер къазарни тамар пара кьадарда саларни багъар авай лезгистандин мублагъ хуьрерикай сад я ашарвияр зегьметдал пара рикӀ алайбур я ва лежбервилел малдарвилел ва бахчахъанвилел алахънавайди я вилик хуьре агъзурдилай пара лапагар ва карч алай чӀехи малар авайди тир совет гьукумдалди хуьре кьве мискӀин эцигнавай а чӀавуз гзаф акьул авай шейхри эгьлийриз гузвай таъсир зурба тир гила абурун сурар инсанар зиярат ийиз физвай пак чкаяр пӀирер я пӀир абдуллагь пӀир ибрагьим пӀир сулейман пӀир салман пӀир зекери пӀир гъизран пӀир бакьир пӀир биркь адал пӀир абдулла гьакӀни совет гьукумдин береда медина шегьер хьтин пак чкайрин кьилив фин саки кьилиз акъудиз мумкин тушир крарикай тир чӀавуз анжах са ашар хуьряй ругуд касди гьаж кьиле тухванвай абдуллагь жамал аттай мукаил шериф тӀежиб виш йисуз ашар хуьр вири куьре округдихъ галаз урусатдин империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир кукваз урсун хпеж хуьпуькь ва шимихуьр хуьрерихъ галаз хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай хуьре сихилри уьмуьр гьалзава алтияр абачар базаяр бегьияр бегьарчияр гьасенбегар гьирегар гъазаяр квасаяр кьуштунар кичер мамалияр мегьанцӀаяр сабуяр устӀарар чакъалар чирагъар шаласияр шерифар цӀуру эгьлийрин эхтилатралди гьасанбегар сихил кьибле лезгистандин кцар райондин манкъулидхуьряй чакъалар сихил мискискар хуьряй кичер кичер хуьряй чирагъар агъул райондин чирагъ хуьряй гьирегар рутул райондин играх хуьряй ва бегъерчияр агъул райондай атанвай бахцугъ дагъустан республикадин кьурагь районда авай саки тунвай хуьр кири ругун ва сараг хуьрерихъ галаз кири хуьруьнсовет дик акатзава хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин кьибле пата гитин кьил суван каник чка кьунвайди я сурун къванерал алай кхьинри малумарзавайвал хуьр йисара бине кьунвайди я яни йис идалай вилик вилик хуьруьн твар азербайжандал яйлахдин хуьр векьин чкадин хуьр тир са тимил геж баху твар алай къари хъсан уьмуьр гьалуниз чехи чурар цив бул чешмеяр мублагъ чилер хьтин вири къулайвилер авай кунтал куьч хьана ацукьайдилай кьулухъ хуьруьз адан гьуьрметдай баху бахцугъ лугьуз хьанвай кьуьзуьбурун эхтилатрал агалтна царь чавуз бахцугъ хуьруьн эгьилийрин гзафбур кьибле лезгистандин кцар райондин аваран кьилегьуба ва абдукеримуба хуьч хьанвайди тестикь ийиз жеда гьа а береда парабур турциядизни куьч хьана ацукьнавай исятда турцияда бахцугъ хуьруьн эгьли тир будахан касдал кьван агакьанавай несилри уьмуьр гьалзава хуьре сихилар ава абасанбур башарар тумакьар хушумар царапар хуьр кьве мягьлейриз пай жезва агъа мягьле вини мягьле кьве мискин авай гьар мягьледа сад гила абурун дараматар клубдин ва мектебдин къайдада цийика туькуьрнавайди я хуьре кьве пир ава нурали бубадин ва гьажирамазан бубадин пирер дегь заманада бахцугъвияр садкайни асул тушир жемят тир абур харжарикайни ва налогрикай ада тир абур са чара жемиятдизни талукь тушир кьуьзуьбурун эхтилатрив кьурвал хана гьукум гьалзавай чавара бахцугъриз адан са наибни са визирни атанвачир дяведал гзаф рик алайбур хуьр тир абуруз гьавиляй фад фад дявекарар бахцугъар кикидайбур лугьудай дегь чаварилай инихъ хуьруьн эгьлийрин кьилин крар лежбервал малдарвал тир са тимил вилик вахтара кьибле ва кефер лезгистандин арада сергьят чугудалди хъуьтуьн береда багцугъвияр вири хзанрихъ галаз азербайжандиз квалахиз физвай яни кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай виш йисуз бахцугъ вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир кьепир хуьруьхъ галаз кьепиррин хуьруьнжемятдик акатзавай алай чавуз хуьре кьван майишатар ава бахцугъвийрин далай пара хзан мегьарамдхуьруьн райондин самур хуьре хзан сулейман стал районда хзан бакуда магьачкъалада ва каспийскда кьван хзанди уьмуьр ийизва гьакни кцар райондин аваран хуьр бахцугъ хуьряй атанвайбурун несилрикай ибарат я им тестикьарзавайди ам я хьи аваран хуьруьн сихиларни бахцугъ хуьруьн сихилар сад я бугъда тепе ва я цӀийи кьуьчхуьр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай кьурагь райондин хуьр кьуьчхуьруьхъ галаз кьуьчхуьруьнсоветдик акатзава хуьр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пата гуьлгери вацун кьере чка кьунвайди я хуьруьн виликан тӀвар цӀийи кьуьчхуьр тир гуьгъуьнлай адаз къуьлуьн кӀунтӀ мана гузвай цӀап чӀалан бугъда тепе тӀвар эцигнавай тарихдин малуматри шагьидвалзавайвал йисуз кьуьчхуьре совхоз арадал гъанвай ва йисуз мегьарамдхуьруьн районда гуьлгери вацӀун мукьвал кьуьчхуьрвийриз никӀериз ва тӀулариз цӀийи чилер чара авунвай и чилел самур вацунни гуьлгери вацӀун юкьва авай чӀехи кӀунтӀал алай инлай мукьвал алай хуьрериз тухудай рекьер авачир чилер валари тамарин массиври кьунвай амма абурун арада авай ахъа чкайра кьуьчхуьрвийри гьажибугъда цазвай сувавийриз и чкадикай хуш атанвай куьруь муьгьлетдин къене абуру чилер валарикайни эчӀелин хъчарикай михьна къуьл ва цил цадай накьв раснавай йисан хъуьтӀуьз абуру кьуьчхуьрдай иниз чпин маларни лапагар гьалнавай пара четин вахтар тир кьетӀендаказ гатуз гатун зегьемдив вердиш тахьанвай сувавияр цӀай азардикай хажалатар чӀугузвай телефвилерни тӀимил тушир амма къвез къвез абур цӀийи климатдив вердиш хьанвай йисуз эхмед тӀвар алай кьуьчхуьрвиди ина садлагьай кӀвал эцигнавай адан гуьгъуьнаваз иниз муькуь кьуьчхуьрвиярни куьч хьана ацукьнавай алай чӀавуз хуьре кьван майишатар ва далай пара касди уьмуьр гьалзава хуьре кьулан мектеб алакъадин идара фельдшервилинни акушервилин идара рахунрин идара клуб улубхана кардик ква хуьруьн эгьлияр электричестводив газдив ва са кьадар цив таъмин я гуьлгери вацӀал муьгъ эцигнавайди я бугъда тепеда кьуьчхуьруьн эгьлийрилай гъейри ахцегь райондин хуьрерай атайбурни авайди я кӀири дагъустан республикадин кьурагь районда авай хуьр бахцугъ ругун ва сараг хуьрерихъ галаз кӀири хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата кьурагь вацал кьурагь хуьрелай км яргъал чка кьунвайди я гьуьлуьн дережадилай кьакьанда ала хуьруьн чилерин вири санлай майдан гектар я мулкарин майдан га векьин чкаяр га чӀурар га цӀуру эгьлийрин эхтилатралди сифте и хуьр кӀелед кӀунт тӀвал алай чкадал алай хуьре сифте кӀвалер суван кьиблепатан гуьнедал алай контурар тӀвар алай районда эцигнавай ина пара кьадарда амукьнавай тарихдин имаратри ва кучудунри хуьр са чӀавуз мусурманввл диндин вилик галай девирдиз талукь тирди субутарзава хуьруьн тарихдин кӀири тӀварцӀин арадал атуникай гуьжетунар физва садбуру и тӀвар вилик хуьруьн агъа кьиле пара кьадарда экъечӀзавай кӀирийрин тарарихъ галаз алакъа кутазва гуьгъуьнлай дагъустан урусатдик акатайдилай кьулухъ урусри чпиз лугьуз регьят хьурай лугьуз хуьруьз икра тӀвар эцигнавай хуьруьнвийрин асул кӀвалахар лежбервал малдарвал гъилин устӀарвал ва кустарвал тир хуьре чатар кардик квай устӀарри чпин гьасил авур затӀар кӀвалин аваданвилеризни тӀуьнин продруктриз масакӀа ийизвай чпин крара чатун устӀарри кӀарасдин цӀивинрикай менфят къачузвай гьавиляй кӀарасдин цӀивинин гьазурунин кӀвалахрал хуьре чара ксар алахънавай хуьре гьакӀни хъенчӀин устӀарвал гзаф вилик фенвай гьайи къведайди ам я хьи кӀиривийрин гъилин устӀарвиликай амукьайди са виликан агалкьунрин гелер я виш йисал кьван хуьруьн регьбервал жемятди кхягъзавай кавхади ийизвай адахъ кьвед пуд куьмек ийиидай ксарни галай виш йисан эхирда хуьре темирхан шура буйнакск шегьерда ацукьнавай царьдин сердерди тайин ийизвай чиновник кавха везифа арадал гъанвай кавхадин асул буржийрик хуьре жемиятдин къайда ва эгьлийрин арада регьмвал хуьн акатзавай абуру чеб ва чпиз куьмек ийизвай ксар къайдаяр чӀурзавай эгьлийрикай къакъудзавай штрафралди хуьзвай виш йисан эхиррай эгечӀна хуьруьн эгьлийрин иллаки итимрин арада кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервал гегьенш жез гатӀумнавай виринра уьмуьр четин ва залан тир ва халкьдин арада рази туширвилер ва протестар арадал къвезвай а йисара къати протестантрикай сад кӀири хуьряй лезги халкьдин кьегьал кири буба тир гила адан несилри хайи дигедай акъудна сибирьдиз ракъурунив ва бакудин дустагъда тунив къастар хаз тахьанвай викӀегь ва мерд касдин рикӀел аламукьуниз чӀехи гьуьрмет ийизва сифте вахтара кӀиривийрин гзафбур бакудин нафтӀадин мяденра хкаж хьанвай хуьруьн сифтегьан мектеб йисуз мискӀинда араб чалал ахъайнвай йисуз халкьдин куьмекдалди сифте кьилин чирвилерин мектебдин дарамат эцигнавай мектебдин регьберар магьарамов ага кьурбанов абдуселим дадаев гьасан тир йисуз сифте кьилин чирвилерин мектебдикай ирид йисан мектеб хъувунвай ва директорвиле хуьруьн эгьлийрикай садлай специалист м мисриханов тайин авунай йисуз кӀирида цӀийи мектебдин дарамат эцигна юкьван мектеб ахъайнавай виш йисуз кӀири вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир кутул ва ругун хуьрерихъ галаз кӀири хуьруьнжемятдик акатзавай ватандин чӀехи дяведиз хуьряй кас рекье гьатнавай абуру кас дяведа телеф хьанвай кас элкъвена ватандиз хтанвай дяведин майданда чпиз кьегьалвилин гьуьрмет къазанмишнавайбурун арада политрук османов шафи офицер гамзаев багаудин жергедин аскерар р алимирзоев р эскендаров л батманов ж рустамов м алимирзоев ва мсб тир абуруз дявевилин пишкешар вуганвай амма кьетӀен баркаллувал хуьруьн дамах тир кичӀевал квачир комбат эсед бабастановичаз талукь я дяведа къалурай жуьрэтлувилин викӀегьвилин ва кӀевивилин паталай адаз кьейидалай кьулухъ совет союздин кьегьал хьтин чӀехи тӀвар ганвай гила адан тӀварунихъ хуьре колхоз ва мектеб ава регьмет хьайи аскеррин гьуьрметдай хуьре салигьов эседан имарат ва муькуь аскеррин обелиск эцигнавайди я кьепӀир дагъустан республикадин кьурагь районда авай хуьр кьепӀир хуьруьнсоветдин административ юкь ва сад тир хуьр хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата кьурагь вацал кьурагь хуьрелай км яргъал чка кьунвайди я кьепӀир лезгистандин ва кьибле дагъустандин виридалайни цӀуру хуьрерикай сад я хуьруьн бине кьуникай якъин тир малуматар авач лап виш йисал кьван хуьруьн гьар са сихил чпин чара мягьлейра амукьзавай хуьруьн мягьлеяр михер мягьле чатун мягьле чӀуьгъвер мягьле кьулан мягьле къазакь мягьле тӀулан мягьле хъемцал мягьле вичин чӀавуз кьепӀирвийри мегьарамдхуьруьн райондин чилерал кьве хуьр арадал гъанвай кьепир къазмаяр ва ярукьвалар дегь чӀавуз хуьре къаравулдин минараяр авайди тир хуьруьн топонимикада куьгьне къеле цӀуру къеле тегъид сенгер хьтин тӀварар амукьнава хуьруьн винел пата пуд гьавадин жуьмя мискӀиндин дарамат хкаж хьанва вилик хуьре мягьлейрин мискӀинарни авайди тир авай тарихдин малуматрив кьурвал йисуз кьепӀир хуьруьн эгьлийри надир шагьан кьушунриз кьулухъди румар гунивди душмандиз чӀехи телефвилер ганвай йисуз фон граббе генералдин эмирдалди кьилин къаст кьепӀирвияр муьтӀуьгъарун яз хуьре урусатдин армиядин рота арадал гъанвай кьепӀир хуьряй гьеле октябрьдин революция жедалди пара кьадарда тариф авай рухваяр акъатнавай абурукай сад йисара дагъустанда лежберрин къарагъунин регьберрикай сад тир кьепӀир гьажимурад тир халкьдин къалабулухар секин авурдилай кьулухъ царьдин гьукумри ам кьуна кьиникьалди жаза ганвай кьепӀирви гьажи насрулла эфенди имам шамилан женгинин амадаг тир ада имамахъ галаз гзаф женгера иштирак авурди я эхирда душманрин паталай элкъуьрна кьунвай гунибда имам шамиляхъ галаз гьатай гьажи насрулла урусрихъ галаз хьайи ягъунда кьенвай виш йисуз кьепӀир вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир бахцугъ хуьруьхъ галаз кьепӀир хуьруьнжемятдик акатзавай хъутур куьредин наибвалдин наиб асулдай кьаружунар сихилдай тир кьепӀирви муслим етим эминан мукьва дуст тир зариди вичин эхиримжи шийиррикай сад гьа муслимаз ва рикӀелай алат тийир гьажимурадаз бахш авунай са чӀавуз округда чӀехи машгьурвал поэтесса кьепир айисата къазанмишнавай йисуз хуьре кьве йисан гражданвилин мектеб ахъайнавай адан садлагьай муаллим ахцегьви гьасанов вагьид тир йисуз хуьре ирид йисан мектеб кардик квай ва йисалай эгечӀна юкьван мектеб кӀвалахзавай и мектебда мукьвал алай хуьрерин аяларни кӀелзавай кьурагь райондин садлагьай регьбер кьепӀирви хизриев хизри тир ватандин чехи дяве чӀавуз женгериз кьепӀирви рекье гьатнавай абурукай анжах кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай дяведа регьмет хьайи хуьруьнвияр рикӀел хуьн патал хуьре обнлиск эцигнавайди я хуьре гуьгъуьнин сихилар ава михер чатунар чӀуьгьверар кьаружунар варварар пӀирер къазакьар кьепӀир хуьруьн администрациядин чилерал гамар хрунин фабрика емишрин межеяр акъудзавай цех асфальтдин ва кирпичдин заводар тамухъанвал идарадин азархана аптека почтадин идара юкьван мектеб кардик ква квардал агъул курдал дагъустан республикадин кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр гелхен хуьруьхъ галаз гелхен хуьруьнсоветдик акатзава хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин рагъакӀидай пата чка кьунвайди я мецерай мецериз атана чав агакьай кьисадив кьурвал хуьруьн сифтегьан тӀвар кура тир хуьр тахминан йис идалай вилик бине кьунвайди я им успатарзавайди хуьре пара кьадарда амукьнавай дегь чӀаван кучудунарни сурар я чеб къецепатан ва чкадин душманрикай хуьн патал квардалвийрин улу бубайри хуьр инсандин гъил агакь тийир рагал эцигнавай хуьруьз анжах са жигьир физвай ва ам ара датӀана къаравулдин килигунихъ квай эвер тавур ксарин вилик пад хуьруьз гьахьунал алай зурба мегъуьн кӀарасдин варари атӀузвай и варар кьетӀендаказ чирнавай ксари хуьзвай идалайни гъейри хуьруьн къваларив гвай чкаяр кьве къаравулдин минарайрай вил алаз хуьзвай гьакӀни ина душманриз тӀебиатдин манийвилерни авай кӀамар ибуру вирида квардалвийриз чеб душманрикай хуьниз къулай шартӀар гузвай цӀуру эгьлийрин эхтилатрай хуьруьн бине кутурбур баунаяр сихилдин векилар я хуьруьн кавхайрин гафаралди баунаяр иниз чеб кӀевера гьатай чӀавуз атана хуьр кутунвайди я вилик абур хъсан мублагъ чилерал уьмуьр гьалзавай амма са чӀавуз абур аварринни яхулрин чуькьуьндик акатнавай къвез къвез гъвечӀи халкьар къуватдалди сувариз чуькьвена акъудзавай и кьве халкь сад садахъ галаз мублагъ чилер патахъай гуьжетзавай ва халкьар чпиз муьтӀуьгъарзавай гьавиляй кӀеви чуькьуьн эхиз тахьанвай баунаяр сихилдин бине кутур ксарни цӀийи чкадиз куьч хьана ацукьун мажбур хьанвай кӀвалин затӀар матӀар арабайриз кӀватӀна абур гьар саниз хъфизвай хкягъай са рехъ авачир са пай рутул райондиз хъфенвай муькуь пай лезгийрин патав кьибле лезгистандин районризни хъфенвайбур авай гьа и рекьелди гилан квардал хуьр арадал атанвай гила гъиле авай тарихдин малуматарни архивдин документар чирна жагъурунивди малум хьана хьи баунай сихил асулдай чарода районда уьмуьр гьалзавай лезги халкьарин группадик акатзавай арчин халкьдикай тир баунайрилай кьулухъ квардалриз кацахар сихил атана ацукьнавай лугьузвайди я хьи абур кьибле дагъустандин сувариз шам вилаятдай сирия атанвайди я са шумуд вахтунилай кацӀахар кьве кацӀахар ва магьмудар сихилриз пай хьанвай са тӀимил геж хуьруьз яхулрин чилерай къужаяр дахада райондин ашты хуьряй мирзеяр ва агъул райондин буркихан хуьряй бугъаяр сихилар атана ацукьнавай виш йисуз хуьре астрономия философия биология илимрал алахънавай баунаяр сихилдай тир режеб алимди уьмуьр гьалзавай хуьруьн гьуьрмет авай арабист алим кужаяр сихилдин векил али тир гьайиф къведайди ам я хьи октябрьдин революциядилай кьулухъ ам кьуна дустагъда тунвай ва хуьруьнвийриз гилалди адакай са хабарни авач квардал хуьре эсерар туькӀуьрзавай ва халкьдиз къуллугъзавай шейх ибрагьим халил лугьудай шам вилаятдин мад са векил авай хуьре и зурба алим ва арабист уьмуьр гьалнавай кӀвалин харапӀаяр гилалди ама адан гуьрметдай ина чӀурариз ва тамуз адан тӀвар эцигнавай гзаф сейлиз кьунвай чкайрикай сад шейх ибрагьим халилан зиярат пӀир я идалайни гъери хуьре мад кьуд пӀирер авайди я виш йисуз квардал вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир усугъ укуз ва гелхен хуьрерихъ галаз усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай хуьре гуьгъуьнин сихилар ава баунаяр бугаяр кацахар кужаяр махмудар мирзаяр агълаб дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр агълаб хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин кьибле пата каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле дербент райондин кьибле пата рубас вацал федерал кавказ трассадин мукьув дербент шегьердилай км кьибле пата чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер аладаш рубас хуьруьн твар сифте яз йисуз суван чувудрин хуьр хьиз кьунвайди тир гилан хуьр алай чилер асулдай агълабияр сихилдай тир дербентдин кьилел алай ксарин гьакимрин династиядиз талукь тир са тимил геж иниз азербайжанар куьч жез эгечнавай ва хх виш йисан йисалди чувудар инлай тамамдаказ къакъатнавай йисуз иниз кьурагь райондин цилинг хуьруьн эгьлияр лезгияр куьч хьана ацукьнавай виш йисуз агълаб хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин улусс магалдиз талукь тир арабляр баят муллахуьр ва хуш мензил гилан рубас хуьрерихъ галаз арабляр хуьруьнжемятдик акатзавай хуьре мусурманри ибадат ийизвай мурад пир ава хуьруьн эгьлийрин асул квалах серкер афнияр ва истивутар цана гуьгъуьнлай кьелен це туна урусатдин ва снг шегьерра маса гун я субтропик климатдин шартар ина анар хурма инжил ципиц жум чумал ва муькуь хьтин магьсулар цуниз хъсан виже къвезва хуьруьн мукьвал азербайжандал дузлахар лугьудай уьцуь вирер ава инлай чкадин эгьлийри салан мейваяр кьелен це тун патал кьел хкудзавайди я великент дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр великент хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин кьибле пата дербент райондин кефер пата дербент шегьердилай км кефердинни рагъакидай пата уллучай вацал берикей ракьун рекьин станциядал ала хуьруьн бине къубадай атанвай вели твар алай касди кутунвай виш йисуз великент хуьр вири къайтагъ табасаран округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин къайтагъ табасаран округдин агъа къайтагъ наибвалдиз талукь тир салик ва хан мамед кала гилан мамедкала хуьрерихъ галаз великент хуьруьнжемятдик акатзавай великент хуьр киласа фатали михрали хх виш ийс зарийрин ватан я мамедкъала дагъустан республикадин дербент районда авай шегьервилин послок хуьр дагъустан республикадин кьибле пата дербент райондин кефер пата дербент шегьердилай км кефердинни рагъакӀидай пата дарвагчай вацал чка кьунвайди я кеферпатан къавкъаздин ракьун рекьин мамедкъала станциядал ала послокдин рагъакӀидай патайтӀуз федерал кавказ трассадал физва послокдин виликан тӀвар хан магомед къала тир терекеме кьулувиле хан магомед къала хуьруьн арадал атун виш йисуз талукь я ва къубадин хан фатали хана тухузвай политикадин кӀвалахрин нетижада бине кьунвайди я амир гамза уцмияхъ галаз душманвал ийизвай фатали хана адан хтул хан мухаммаддикай вичиз амадаг авунай гьасан алкьвадариди малумзавайвал къуба ханвалдай фатали хана райатрин хзанар дербент шегьердилай фарсах яргъал алай чкадиз куьчарнавай ва арадал гъанвай хуьруьз хан магомед къала тӀвар эцигнавай р м магомедова хан магомед къала хуьруь бине кьунвай тарих йис тирди гьисабзава а а комарова дагъустан вилаятдин агьалийрин пунктрин сиягьда хан магомед къала йисуз арадал атайди къейдзава виш йисуз мамедкала хуьр вири къайтагъ табасаран округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин къайтагъ табасаран округдин агъа къайтагъ наибвалдиз талукь тир великент ва салик хуьрерихъ галаз великент хуьруьнжемятдик акатзавай уллутеркеме дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр уллутеркеме хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин кьибле пата дербент райондин кефердинни рагъакидай пата дербент шегьердилай км кефердинни рагъакидай пата уллучай вацун кьерел ала хуьруьн бине х виш йисуз иниз куьч хьанвай туьрквери кутунвай х виш йисан юкьвал кьван терекеме магалдин юкь ва виридалайни чехи хуьр тир туьрк чалал уллу чехи лагьай чал я виш йисуз уллутеркеме хуьр вири къайтагъ табасаран округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин къайтагъ табасаран округдин агъа къайтагъ наибвалдиз талукь тир жемикент хуьруьхъ галаз жемикент хуьруьнжемятдик акатзавай жалгъан вини жалгъан дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр жалгъан хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я тат чалал жалгъан церекв целхем лагьай чал я хуьр дагъустан республикадин кьибледа дербент райондин юкьван пата дербент шегьердилай км кьиблединни рагъакидай пата жалгъан суван гуьнеда ала виш йисуз жалгъан хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин улусс магалдиз талукь тир жалгъан хуьруьнжемятдик акатзавай официал статистикадиз килигна жалгъанрин агьалияр цапар хьиз къейд авунвайди я вири суни мусурманар я амма абурун вири сад садахъ галаз рахуна цап чалаз элячнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цапар хьиз гьисабдиз къачунвай тарихдин къене ассимиляция хьана цапариз элкъвенвай татар я дегь чаван мискин дегь чаван тегьерралди къванци цивиндин гьасилун зидьян цуру зидьян дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр зидьян къазмаяр хуьруьхъ галаз зидьян къазмайрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр дагъустан республикадин кьибледа дербент райондин рагъакидай пата дербент шегьердилай км рагъакидай пата барафтау сувун гуьнедал ала виш йисуз зидьян хуьр вири къайтагъ табасаран округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин къайтагъ табасаран округдин кеферпатан табасаран наибвалдиз талукь тир гимейди ва бильгади хуьрерихъ галаз гимейди хуьруьнжемятдик акатзавай официал статистикадиз килигна зидьянрин агьалияр цапар хьиз къейд авунвайди я вири суни мусурманар я амма абурун вири сад садахъ галаз рахуна цап чалаз элячнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цапар хьиз гьисабдиз къачунвай тарихдин къене ассимиляция хьана цапариз элкъвенвай татар я зидьян къазмаяр цийи зидьян дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр зидьян хуьруьхъ галаз зидьян къазмайрин хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин кьибледа дербент райондин рагъакидай пата дербент шегьердилай км рагъакидай пата барафтау сувун гуьнедал ала и хуьруьн тарих вичин тарихдин зидьян хуьруьхъ галаз алакъа аваз я хуьруьн бине цуру зидьян хуьряй и цийи чкадиз куьч хьанвайбуру кутунвай официал статистикадиз килигна зидьянрин агьалияр цапар хьиз къейд авунвайди я вири суни мусурманар я амма абурун вири сад садахъ галаз рахуна цап чалаз элячнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цапар хьиз гьисабдиз къачунвай тарихдин къене ассимиляция хьана цапариз элкъвенвай татар я агъа жалгъан цийи жалгъан дагъустан республикадин дербент районда авай хазар хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр тат чалал жалгъан церекв целхем лагьай чал я хуьр дагъустан республикадин кьибледа дербент райондин рагъэкъечдай пата дербент шегьердилай км кьибле пата каспий гьулуьн аранда чка кьунвайди я агъа жалгъан хуьруьн бине йисуз вини жалгъан хуьряй куьч хьанвайбуру кутунвай официал статистикадиз килигна жалгъанрин агьалийрин чехи пай документра цапар хьиз къейд авунвайди я вири суни мусурманар я амма абурун вири сад садахъ галаз рахуна цап чалаз элячнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цапар хьиз гьисабдиз къачунвай тарихдин къене ассимиляция хьана цапариз элкъвенвай татар я гьакни хуьре табасаранри лезгийри ва агъулри уьмуьр гьалзавайди я африкадин галкӀ куьрелди аг африкадин гьукумат сад ийизвай халкьарин арада авай гьакиматрин арада авай тешкилат я африкадин садвилин тешкилатдин кар давам ийизавайди я адан бине лагьай йисан лагьай чиледиз кутунва тешкилатдин кӀвалахунин сергьятдин къене жедай чӀехи метлеб квай къарарар африкадин галкӀдин ассамблеядал гьукуматрин кьилеринни гьакиматрин алтӀушун кьабулдайди я ассамблея зур йисан къене садра тухудайди я африкадин галкӀдин секретариатни комиссия аддис абебада ацукьна лагьай йисан эхен вацра африкадин галкӀдин комиссия африкадин галкӀдин векилвал гвай органдиз ингл элкъуьрнава африкадин галкӀдин тарихдин вилик хьайибур яз африкадин гьукуматрин галк лагьай йисарра ганадин президент кваме нкрумадин инициативадалди бине кутунвай африкадин гьукуматрин конфедерация гьакӀни африкадин садвилин тешкилат лагьай йисан лагьай тӀулдиз бине эцигнава ва африкадин экономикадин капал англ лагьай йисуз бине эцигнава гьисабзава ливиядин кьил муаммар каддафи дегишвилерин кьилин пад хуьзвайди тир вичелди африкадин садвилин тешкилат дегишарна йисан чиледиз африкадин галкӀди вичин кӀвалах гатӀумна митаги цуру митаги дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр митаги хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин кьибледа дербент райондин юкьван пата дербент шегьердилай км кьиблединни рагъакидай пата кундагьар сувал ала митаги хуьруьн тамарин фауна къабан хуг лелев чаггал сик туьлки жанавур джэнэвэ барсук пусуруг къуьр хагуш хаз деле чуру кац эвшэ назу мирг джейран кьуьгъуьр джеджуь хьтин гьайванри туькуьрзава хуьруьн флора чара чара микрозуларикай ибарат я тамун микрозулуна гийин тар велес цуцун тар денде гьверши тарарин пуд жуьре гейгаб мегъуьн тар палут пипин тар пип къарагъаж тар сийе да лиана гура лацу къавах гаваг тис зэрнаб хьтин тарар гьалтзава валар хьтин набататрикай митагида гуьгъуьнин жуьреяр хкягъиз жеда чухлумприн тар шуш гэлья жикид вал ковхарек инид тар зару кицик тар эзгил алучадин тар элюче векьин чкайрилай гъейри митагивийрин мулкарал ихьтин вал тарар кефер пата авай кемах хуьрел кьван экя хьанва гъвечи тамара виридалайни пара гьалтзавайди яру ва лацу чумалдин тарар я зугал ина гьакни чуьхверрин хугил ва ичерин джире сиб чуран сортар гьалтзава и чилерал виридалайни фад фад гьалтзавай валарикай сад мереяр тутмиш гьисаб авуртани жеда халкьдин арада гура лугьудай къереяр чуран ципицар ина лацу ва чулав жуьрейра ава цил авачир емишрин тарарин арадай хтун тарцин дамбул твар кьаз жеда хуьруьн къваларив цурун пешер туршенг кацин пац пай назу лам джимджилим чуран чичек гендене эвеликар гьандалу чуру шивит джалами вергер гезне пурнияр пурна хьтин туьниз виже къведай хъчар акваз жеда вилик митаги татрин хуьр тир гуьгъуьнлай абурун вири цапарихъ ассимиляция хьана гила чеб цапар хьиз кьатунвайди я виш йисуз митаги хуьр вири къайтагъ табасаран округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин къайтагъ табасаран округдин кеферпатан табасаран наибвалдиз талукь тир мугарты хуьруьхъ галаз мугарты хуьруьнжемятдик акатзавай официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цапар хьиз къейд авунвайди я вири суни мусурманар я амма абурун вири сад садахъ галаз рахуна цап чалаз элячнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цапар хьиз гьисабдиз къачунвай тарихдин къене ассимиляция хьана цапариз элкъвенвай татар я цап чалахъ галаз санал митагивийри сад садахъ галаз яшайишдин дережада рахаз чпин тарихдин иран нугъат тат чаланни цап чалан акахьун хвенвайди я амма цап чалан паталай чуькьвена арадай акъудунин себебдилай ам къвез къвез терг жезва гамар хрунвал ва ругъунар цун митаги къазмаяр цийи митаги дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр митаги къазмайрин хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин кьибледа дербент райондин юкьван пата дербент шегьердилай км кьиблединни рагъакидай пата жалгъан сувун гуьнедал ала хуьруьн бине суван цуру митаги хуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунвайди я официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цапар хьиз къейд авунвайди я вири суни мусурманар я амма абурун вири сад садахъ галаз рахуна цап чалаз элячнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цапар хьиз гьисабдиз къачунвай тарихдин къене ассимиляция хьана цапариз элкъвенвай татар я цап чалахъ галаз санал митагивийри сад садахъ галаз яшайишдин дережада рахаз чпин тарихдин иран нугъат тат чаланни цап чалан акахьун хвенвайди я амма цап чалан паталай чуькьвена арадай акъудунин себебдилай ам къвез къвез терг жезва москва вилаят урусатдин европадин патан юкьва авай вилаят область административ юкь москва шегьер я уьлкведин аслутушир административ пай я чилерин чӀехивилел гьалтайла урусатда й чкадал ала агьалийрин кьадардал гьалтайла москвадилай кьулухъ урусатда кьведлагьай регион яз гьисабзава миллиондилай пара рагъэкъечӀдай европадин кьулувилин юкьван пата чка кьунвайди я вилаятдин юкьван пата москва шегьер ала кефердинни рагъэкъечӀдай патай ярославль вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай патай владимир вилаятдихъ галаз кьиблединни рагъэкъечӀдай патай рязань вилаятдихъ галаз кьибле патай тула вилаятдихъ галаз кьиблединни рагъакӀидай патай калуга вилаятдихъ галаз рагъакӀидай патай смоленск вилаятдихъ галаз кеферни кефердинни рагъакӀидай патай тверь вилаятдихъ галаз са сергьятра ава вилаятдин агьалийрин кьадар дилай гзаф я миллетар урусар украинар татарар узбекар таджикар молдовар армянар азербайжанар беларусар ва масабур лос анджелес цур лос анжелос лос анжелес лос анхелес гьакни ва малаикрин шегьер твараралди малум я асшрин калифорния штатда авай лас океандин кьере чка кьунвай шегьер агьалийрин кьадардал гьалтайла штатда виридалайни чехи ва уьлкведа кьведлагьай чкадал алай шегьер язва йисан июльдиз кас шегьер сатварцин округдин ва млн кас агьалияр авай агломерация тир чехи лос анджелесдин юкь я лос анджелесдин эгьлийриз анджелинос хьиз лугьузва лугьузвайди я лос анджелес дуьньядин культурадин илимдин экономикадин ва чирвилерин виридалайни чехи юкьварикай сад я гьакни шегьер кино музыка телевидение компьютердин къугъунар хьтин рик аладардай индустриядин сферада дуьньяда виридалайни зурба юкьварикай я лос анджелесдин стхавилин шегьерар чинар дагъустан республикадин дербент районда авай чинар хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьруьнсоветдин администрациядин юкьван статус йисуз къачунвай хуьр дагъустан республикадин кьибле пата дербент райондин юкьван пата дербент шегьердилай км кефердинни рагъакидай пата ала хуьр юкьван гьалдин чулун зонадал алайди я ина гад чими кьуьд хъуьтуьл я юкьван гьисабдалди йисан къваларин норма мм гьавадин ламувал я хуьр кьулувилин ва суван канин рекьекьулдинни тварцин набататар экъечзавай чуьлдал алайди я ина гуьгъуьнин набататар экъечзава рекьекьул пырей пехърен хали ва муькуь эчелин хъчар хуьруьн агъана гьяркьуь пешерин тамар ава тамара рагун мегъуьн тар туьк алай мегъуьн тар инид тар гьверши тар никин гьверши тар къарагъаж цуцун тар алуча кицин жикид тар матар алай бересклет къен ракъурдай крушина къавкъаздин чуьхвер гакан жум ва маса хьтин тарар ава зур виш йис идалай вилик хуьруьн къваларив гвай чкаяр тамари кьунвай амма гуьгъуьнлай инсанри абурун чехи пай карасриз атана куьтягнава хуьре ва адан къваларив гьалтзавай гьайванар нюгди дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр нюгди хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин кьибле пата дербент райондин кьибле пата дербент шегьердилай км кьиблединни рагъэкъечдай пата гуьлгери вацал ала хуьруьн твар тат чалал цийи хуьр мана гузва тварцин юкьва авай биши консонант к г диз элячнава дуьз твар нюкдих я гафун диб нюк цийи ва дих хуьр лагьай чал я хуьруьн сифтегьан твар муьшкуьр тир вилик нюгди суван чувудрин хуьр тир гилан нюгди хуьр муьшкуьр хуьруьнни молла халил хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я йисара муьшкуьр хуьр сувавийринни деникийвийрин ташарунихъ кьведра акатнавай абуру хуьре авай квалер вири чукурнавай йисал кьван са квални гуьнгуьна хутунвачир эгьлияр чиликай атанвай квалера къазмайра амукьзавай йисуз хуьре чувудрин кьве колхоз кардик квай калинина х в ва ворошилова х в виш йисуз нюгди хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин улусс магьалдиз талукь тир азадугъли салик ва лукар хуьрерихъ галаз лукар хуьруьнжемятдик акатзавай чкадин чувудри ва совет бередин кхьираг авшалумов хизгил давидовича чпин улу бубаяр дегь заманада табасаран райондин хили пенджик хуьряй атайди лугьузва хуьре чувудрин цуру сур къенин йикъалди амукьнава хуьруьн къваларив тама христианрин цуру сурар ава хуьре алпандин садлагьай епископ пак григорисан гзаф азабралди кьиникьинихъ ва несигьатдихъ галаз алакъа авай виш йисан вакъиаяр рикел хуьн патал эцигнавай пак григорисан дегь клиса ава рукель тат нукор нукол дагъустан республикадин дербент районда авай хуьр рукель хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я хуьруьн тварцин арадал атуникай кьве фикир ава садлагьайдаз килигна рукель им туьрк чалан улькер гъетерин плеяда гафун чуру версия я р кадырован фикирдалди арандин эгьлийриз гилан хуьр алай жалгъан сувун винел и гъетерин капал аквазвай муькуь версиядив кьурвал хуьруьн твар табасаран чалан рукь вал гафуникай арадал атанвайди я хуьр дагъустан республикадин кьибледа дербент райондин юкьван пата дербент шегьердилай км кьибле пата жалгъан сувун гуьнедал ала адет яз рукелвийрин яшайишдинни социалвилин къайда сихилрин несилар кланар принципдал бинеламиш хьанвай гьар са сихилдиз вичин мягьле авай хуьруьн бине халифатдин дявейралди иниз атанвай арабри кутунвай гаджилар сихилдин векилри чеб арабрин несилдиз талукьарзава виш йисарин сергьятда хуьруьз садлагьай туьркверин тайифаяр куьч хьана ацукьнавай ва шихлар мягьле арадал гъанвай хуьруьз куьч хьунин процесс гьатта фарсарин гьукум гьалзавай чавузни давам жезвай хуьр осман империядин гьукумдик куьруь муьгьлетда акатайла иниз крымдин татарар гила татарлар сихилдин векилар атанвай хуьруьн мукьвал алай дегь чаван сурар алимри виш йисуз талукьарзава тарихдин муькуь версиядив кьурвал рукель хуьруьн бине йисуз арабрин халифат девирда гьукум омейядар династиядай аббасидар династиядиз гьатайла кьвевар шегьердин винел контроль мадни кеви авун патал къеле хьиз кутунвай халифат терг хьайидилай кьулухъ рукель кьвевар шегьердихъ галаз ширвандик акатзава ва яргъалди адан гьукумдик амукьзава виш йисуз ширван сефевидри къачунвай турциядинни персиядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ хуьр османрин империядик акатнавай ватандин чехи дяведиз рекье гьатай рукелвийрикай анжах кас элкъвена хтанвай абурукай кас инвалидар тир хуьруьн мукьвал чувурдрин юкьван виш йисарин сур ава официал статистикадиз килигна рукель агьалияр цапар хьиз къейд авунвайди я вири суни мусурманар я амма абурун вири сад садахъ галаз рахуна цап чалаз элячнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цапар хьиз гьисабдиз къачунвай тарихдин къене ассимиляция хьана цапариз элкъвенвай татар ва суван чувудар я сейид ахмеда хусамеддина ар рукали диндин машгуьр алим философ накшбанд тарикатдин шейх гимейди дагъустан республикадин дербент районда авай тунвай хуьр хуьр дагъустан республикадин кьибледа дербент райондин рагъакидай пата дербент шегьердилай км рагъакидай пата денделеух сувал м ала хуьруьн бине табасарандин чилерал ислам дин гегьеншарун патал мухаммадия къеле хьиз арабри кутунвай виликан тат хуьр тир йисуз эгьлийрин вири масаниз куьч хьунин рекьелди хуьр тунвайди я виш йисуз гимейди хуьр вири къайтагъ табасаран округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнавай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин къайтагъ табасаран округдин кеферпатан табасаран наибвалдиз талукь тир бильгади ва зидьян хуьрерихъ галаз гимейди хуьруьнжемятдик акатзавай официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цапар хьиз къейд авунвайди я вири суни мусурманар я амма абурун вири сад садахъ галаз рахуна цап чалаз элячнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цапар хьиз гьисабдиз къачунвай тарихдин къене ассимиляция хьана цапариз элкъвенвай татар я къваларив гвай муькуь цап хуьреривай тафават аваз яз и хуьруьн цапар суни мусурманар тир алай чавуз хуьр ичизва гамар хрунвал ва ругъунар цун хх виш йис ахмед заридин хайи диге я кемах дагъустан республикадин дербент районда авай тунвай хуьр хуьр дагъустан республикадин кьибледа дербент райондин рагъакидай пата дербент шегьердилай км рагъакидай пата денделеух сувал м ала хуьруьн бине табасарандин чилерал ислам дин гегьеншарун патал камах къеле хьиз арабри кутунвай виликан тат хуьр тир виш йисуз кемах хуьр вири къайтагъ табасаран округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнавай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин къайтагъ табасаран округдин кеферпатан табасаран наибвалдиз талукь тир рукель хуьруьхъ галаз рукель хуьруьнжемятдик акатзавай официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цапар хьиз къейд авунвайди я вири суни мусурманар я амма абурун вири сад садахъ галаз рахуна цап чалаз элячнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цапар хьиз гьисабдиз къачунвай тарихдин къене ассимиляция хьана цапариз элкъвенвай татар я къваларив гвай муькуь цап хуьреривай тафават аваз яз и хуьруьн цапар суни мусурманар тир алай чавуз хуьр ичизва абилрин магьмуд абдулрзадин хва йисан сентябрь кцар район курхуьр йис лезги миллетдин векил тир генерал майор генерал майор магьмуд абилован тӀвар дуьньядин машгьур генералрин сиягьда гьатнава ватандин чехи дяведа дивизиядиз регьбервал гайи ада дявевилин тактикадиз гзаф цӀийивилер гъанай лезгийрин кьегьал хва магьмуд абдулрзадин хва абилов йисуз кьиблепатан лезгистандин кцар райондин курхуьре дидедиз хьана ялама станциядал алай мектебда кӀелзавай амма йисуз адан дахдин ва йисуз дидедин кьиникьин себебдилай адавай мектеб куьтягьиз хьанач буба кьейидилай кьулухъ ам ялама ракьун рекьин станциядал кӀвалахиз хьанвай м абилова ватандин чӀехи дяведин тарихдин зурба чинар кхьена йисара м абилов дивизиядин командирдин заместителвиле тайинарна инай ам кӀелун патал москвадиз яру армиядин кьилин штабдин академиядиз ракъурна академия акьалтӀарайла адаз сибирдин дявевилин округдин стрелковый бригададин командирвал тагькимарна йисара лычково белый бордин патав дяведиз гьазур хьайи адан бригадади душмандин сенгерар кьиляй кьилди чукӀурна фашистриз ленинграддиз гьахьдай мумкинвал ганач идалай гуъгъуьниз м абилова калуга шегьерда й бригададин бинедал алаз й дивизия туькӀуьрна ва москва хуьн патал кьиле фейи женгера иштиракна адан дивизияди елай гзаф хуьрерни шегьерар фашистрин пацукай хкудна десна вацӀун кьерел кьиле фейи къати женгера полковник м абилова кьегьялвилинни тешкилвилин чешне къалурна йисан мартдилай ада й дивизиядиз регьбервал гана ва гуьгъуьнлай ам белорусиядин фронтдин й бобруйск дивизиядин командирвиле тайинарна адан регьбервилик кваз и дивизия йисан июндиз фашистрин меркез группировка чукӀурун патал къати женгерив эгечӀна дивизияди белорусиядин вишералди шегьерар ва хуьрер душмандикай азад авуна польшадин сергьятар элячӀна инай фашистар чукурдалай гуьгъуьниз дивизия рагъэкъечдай пруссиядиз гьахьна яру армиядин й дивизиядин командир генерал майор магьмуд абилова йисан августдилай йисан майдал кьван кьиле фейи женгера ва чуьлда дяведин везифаяр кьилиз акъудун патал гьерекатар алакъаламишунин карда лугьуз тежедай хьтин чӀехи алакьунар къалурна адан регьбервилик квай дивизияди десна вацӀал вегьена ва муькуь йисуз нарев вацӀун рагъакӀидай кьер кьуна идалай кьулухъ ада рагъэкъечӀдай пруссия галайнихъ гьерекат авуна душмандин чӀехи группаяр барбатӀна берлиндив агакьна ам даим вичин дивизиядин кӀвенкӀве хьана ва рагъакӀидай патан сюзникрихъ галаз гъалибвилин гьалтун гьазурайбурукай сад хьана генерал абилован кьегьалвилери ва къалурай гьунарри европада санал операцияр тухунин кардик чӀехи пай кутуна асш дин президент гарри трумен м абилов йисан январдиз рагьметдиз фена ам бакудин фехри хиябанда кучукна къуллугъ ийизвай чӀавуз магьмуд абилова къачунвай пишкешар кьуьчхуьр дагъустан республикадин кьурагь районда авай саки тунвай хуьр бугъда тепе хуьруьхъ галаз кьуьчхуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин кьибле пата райондин администрациядин юкь тир кьурагь хуьрелай км яргъал инсандин гъил агакь тийир гьуьлуьн дережадилай метр кьакьанда алай чкадал чка кьунвайди я чилерин вири санлай майдан гектар хуьруьн майишатдин мулкарин майдан гектар абурукай кьуьгъверар га векьин чкаяр га чӀурар га хуьруь бине кьунвай дуьз тарих гьеле малум туш амма кьуьчхуьруьз гзаф девлет авай тарих ава им кьурагь райондин виридалайни дегь хуьрерикай сад я хуьруьн диб кьешенг мягьле тирди гьисабзава гуьгъуьнлай и мягьледихъ мукьвал алай хуьрерин эгьлиярни гилиг хьанвай хабардар ксари малумарзавайвал хуьруьн тӀварни гьа куьч хьайибурун куьмекдалди арадал атанвайди я кьуьчхуьр иниз кьуд гъвечӀи хуьрерин эгьлияр куьч хьунин рекьелди арадал атанвайди я адан тӀварни кьудхуьр ва я куьч хьайибурун хуьр ойконимрикай арадал атун мумкин я кьурагь райондин саки вири хуьрериз хьиз кьуьчхуьруьзни дегь чӀавуз къаравулдин минараяр къелеяр цлар авайди тир ва хуьруьз анжах варарай гьахьиз жедай хуьре къенин йикъалди пуд гьавадин тунвай зурба жуьмя мискӀин амукьнава адан цлан къванерал араб чалал кхьинар ала хуьре гьакӀни метр кьакьандал алай тагъдин муьгъ ама гьайиф хьи кьуьчхуьрвияр сувун хуьряй кьулувилиз куьч хьайидилай кьулухъ мискӀинни муьгъ къвез къвез чкӀизва хуьр вад мягьлейриз пай хьанва кьешенг мягьле ишахь мягьле лакахъ мягьле сенгер тӀула мягьле ва варазан мягьле ирид муькъвер абурукай тагъдинбур я мискӀинар пӀирер булахар хуьруьн пуд патайни гъвечӀи вацӀар авахьзава хуьруьн майишат гатун чӀурал алай ана абур малдарвилел алахънавай некӀедин магьсулар гьасилзавай хуьруьз гзаф гегьенш векьин чкаярни никӀер авай меже квай къацу векьив кьуьчхуьрвийри чпин къуншидал алай хуьрерни таъминарзавай кьуьчхуьрвийрин виликан машгъулатрикай рахайтӀа къейд авуна кӀанда хьи итимринни папарин хиве авай буржийрин арада къати сергьят эцигнавай залан кӀвалахар итимри цан цун векьер ягъун мал лапаг хуьн алатар расун ийизвай ва папарин хиве кӀвалин кӀвалахар ва сар михьивун гьалар авун хьтин крар авай калар ацун мадни папарин кӀвалахрик акатзавай амма лапагар ацун ва лапагрин некӀедикай ниси гьазур авун итимрин хиве авай кӀвалахар тир виш йисуз кьуьчхуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир цилинг хуьруьхъ галаз кьуьчхуьруьнжемятдик акатзавай археологиядин малуматри сувавияр дегь заманайрилай инихъ лежбервилелни мардалвилел алахънавайди тестикьарзава асул гьисабдалди зулун къацар цазвай никӀербанвилин кьвед ва пуд никӀин системадин шикилда гьална тур кьуьгъверин никерин тегьер виниз тир вири ник миянарзвачир ва вахт вахтунда ийизвачир эчӀел кьеридиз эчӀинзавай хуьруьнвийри лежбервиликай гзаф менфят къачузвай агакьзвачир техилдин магьсулар округдин чӀехи бегьерар цазвай хуьрерай къачузвай хуьруьн майишат кьулухъ галамай алатрал бинеламиш хьанвай накьв расуна яцар кутӀуннавай туьрезар кардик кутазвай яцар чӀугвадай къуват хьиз къуллугъзавай халкьдин арада гзаф гегьенш гьатнавай зегьметдин алатар дергесар мукалал кацаяр ругунар кьуьквер арабаяр кӀарасдин перер тир виш йисарилай гатӀумна кьуьчхуьрвийри чпинбурулай мадни къулай тамам хъсанарнавай урус чешнедин алатар кардик кутаз эгечӀнавай абурун арада ракьун куьтен ракьун ва кӀарасдин сасар алай гъелерар ракьун пер авай виш йисан эхирда урусрин дергесди тӀимил нетижа гудай къулай тушир лезги дергес арадай акъуднавай кьуьчхуьрвийри сифте сефер балкӀанар кутӀуннавай урус тегьердин арабадикай менфят къачуз чирнавай урусрихъ галаз мукьва алакъаяр хьайидилай кьулухъ чкадин адетдин лежбервилин магьсулрик картуфар гилиг хьанвай ватандин чеди дяве чӀавуз фронтдиз кьуьчхуьрви рекье гьатнай абурукай кас чпин хайи ватандиз элкъвена хтанвай амайбурун са пай женгера телеф хьана муькуь пайни хабар авачиз квахьна алай чӀавуз хуьр саки тамамдаказ тунва кьуьчхуьр мазанрин алимрин устӀаррин ва маса зурба ксарин хайи диге я кьуьчхуьр саид гьажи керемали эфенди са шумуд йис ам истамбулдин ва каирдин университетра кӀелзавай хуьре адаз мавзолей эцигнавайди я гьажи мегьамед эфенди къадир эфенди мирзяли эфенди ам чидайбуру адаз хуш хъуьтӀуьл иер ван авайди лугьузвай фекьи гьажимет хьтин зурба ксарин тӀварар куьре округдин къецепатазни чкӀанвай николай пачагьди гьукум гьалзавай девирда кьуьчхуьруьн устӀарар азербайжанда ва урусатда машгьур хьанвай абурун арада тагьир хидир мирземегьамед латиф хьтин чинар ава тагьир буба чӀехи меценат хьиз машгуьр хьанвай вичин такьатралди ада баку шегьердай улубар хканвай ва кьуьчхуьрни гелхен хуьрера медресеяр ахъайнавай гьа а чӀавуз ирид хуьруьн урядниквиле кьуьчхуьрви улушан кӀвалахзавай хуьрун халкьдин арада чирвилер илим чукӀурдай садлагьай кас гьажимурад тирди гьисабиз жеда ада муаллимвилин семинар акьалтӀарна йисуз кьурагьда ахъа хьанвай урус мектбеда кӀвалахзавай гъуьгъуьнлай йисара ада вичин кӀвалах дербент шегьерда давамарнавай ва вири хуьруьнвийрин арадай ленинан ордендиз лайхвилер авай садлагьай кас хьанвай и хуьре зурба тӀвар ван авай мазан зари бунтарин иштиракдар кьуьчхуьр саида уьмуьр гьалзавай ам лезги ва дагъустандин литературадин классик я адан маниярни чӀалар гилани виридан мецерал ала ва вилик хьиз къенин юкъузни важибвал кваз я кумухъ дагъустан республикадин дербент райондин чилерал алай кьурагь райондин хуьр кумухъ хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле дербент райондин кьибле пата гуьлгери вацал дербент шегьердилай км кьибле пата чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер лукар къартас къазмаяр фактри тестикьарзавайвал кумухъвийрин улу бубаяр кьве суварин агъада авай чкада кьурагь вацун къерехда уьмуьр гьалзавай хуьруьн твар хъухъвазар тир надир шагьан вигьинрин чавуз сувавияр чпин хуьрер хуьз адан аксиниз къарагъзавай амма къуватар сад туширвиляй сувавияр шагьан каник акатнай регьимвал авачир шагьа язух текъвервилелди лезги хуьрер терг ийизвай ва вичин кьушунриз абурун вилик вуж акъатдата вири рекьиз эмир авунай сагъдиз амукьай хъухъвазвияр рагъэкъечдай патаз сувариз катна са мичи кама чуьнуьх хьанвай гуьгъуьнлай шагьан кьушунри кьурагь дере туна хъфейдалай кьулухъ абур камалай экъечна са къулай чкадал чпиз цийи хуьр арадал гъанвай хуьруьн твар камук кумукь хьанвай хуьруьн эгьлияр лежбервилив бахчахъанвиливни чижерхъанвилив алахънавай эхиримжи чавара кумухъвийрин арада саларбанвални вилик фенвай хуьре мискин ва гьуьжре медресе авайди тир гьина кади аквердиди аялриз пак кьуръан улубдин ва араб чалан тарсар гузвай хуьре са регъв кардик квай и регъуьникай цилинг кимихуьр тител ва хуьрехуьр хуьрерин эгьлийрни менфят къачузвай виш йисуз кумухъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир штул хуьруьхъ галаз штул хуьруьнжемятдик акатзавай ватандин чехи дяве чавуз хуьряй фронтдиз кас рекье гьатнай абурукай кас женгера рагьмет хьанвай цийи хуьр йисуз кьурагь райондин цуру кумухъ хуьруьн эгьлийрин суварилай арандиз куьч хьунин рекьелди арадал гъанвайди я йисуз хьайи къати чилин зурзунрилай кьулухъ цуру хуьре амай пайни арандиз куьч хьанвай йисуз хуьр электричестводив таъмин авунай укуз агъул укуди дагъустан республикадин кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр усугъ хуьруьнсоветдик акатзава хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин рагъакидай пата райондин администрациядин юкь тир кьурагь хуьрелай метр кефердинни рагъакидай пата агъул райондихъ галаз сергьятдал кьурагь вацун эрчи хилел кьурагь хвереж машиндин рекьел зурба рагал чка кьунвайди я хуьр иер ландшафтдин юкьва ава адан къваларив пара кьван вацар булахар чурар тулар рагар чархар камар ава укуз кьибле дагъустандин виридалайни дегь хуьр тирди тестикьарзавайди адан къваларив гвай дегь чаван ва кьвед пуд гьава чилин каник квай сурар я алимрин чехи маракь вичел чугвазвайди мийитар ацукьнавай гьалда кучуднавай сурар я абур гьи цивилизациядиз талукьбур ята гилани малум туш хуьруьн мулкунихъ гектар чилер ква са чавуз йисал кьван хуьре майишатар авай гила кеви ва сувариз вафалу хзан амукьнава агьалийрин чехи пай дербент райондин мамедкъала послокдиз куьч хьанва алатай виш йисан й йисара укузра коллективдин майишат арадал гъанвай колхоздин садлагьай председателяр рамазан латифов яхья шахбанов тир йисуз хуьре мектеб эцигнавай адан садлагьай муаллим абдурагьман маллаев хьанвай хуьруьн эгьлийрикай вини дережадин чирвилер къачур садлагьай кас хидирнеби маллаев тир хуьре пуд рекъвер мискин сашумуд пирер авай й йисара мискин чукурна адан чкадал гражданвилин мектеб эцигнавай виш йисуз укуз хуьр вири куьре округдихъ галаз урусатдин империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир квардал усугъ ва гелхен хуьрерихъ галаз усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай ватандин чехи дяведиз хуьряй кас рекье гьатнай абурукай анжах кьуд кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай хуьре гуьгъуьнин сихилар ава бугаяр аюбар гачалар парсияр бижияр буцундаяр квасаяр хуьруьн эгьлийри культурадин квалин фельдшервилинни акушервилин идарадин къуллугърикай менфят къачузва чкадин аялар хвереж хуьруьн мектебда келзавайди я агъул чӀал агъу агъул чал агъул халкьдин хайи чал нах дагъустан чаларин хзандин лезги чаларин группадик акатзава чал асул гьисабдалди дагъустандин агъул ва са кьадар кьурагь районра гегьенш я агъул чӀалал рахазвайбурун кьадар агъзур кас я йис йисуз ш а мазанаеван с н гасанован ва и а мазанаевадин санал куьмекдалди урус чалан алфавитдин бинедал алаз агъул чӀалан алфавит туькӀуьрнай чӀал вад нугъатриз пай жезва тпиг нугъат керен нугъат кушан нугъат буркихан нугъат ва фите нугъат агъул чӀалал дагъустанда вести агула агъулдин хабарар газета акъатзава агъул чал дагъустан республикадин агъул ва кьурагь районра гегьенш хьанва агъул чалаз виридалайни мукьва чалар лезги ва табасаран чалар тирди гьисабзавайди я совет береда агъул хуьрера тарсар лезги чалал тухузвайвиляй гила кьуьзуьбурун саки виридаз лезги чал чизва амма жегьилриз ваъ кьурагь районда лезгийрихъ галаз къуншивиле уьмуьр гьалзавай агъулриз лезги чал чизва гилан агъул чала вад асул нугъатар ава тпиг керен кушан буркихан ва фите нугъатар агъул чалан литературадин чал тпиг нугъатдин фонетикадинни грамматикадин системадал бинеламиш хьанва агъул чалан нугъатар ахнигар эхнигар дагъустан республикадин дербент райондин чилерал алай кьурагь райондин хуьр кутул хуьруьхъ галаз кутул хуьруьнсоветдик акатзава хуьр дагъустан республикадин каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле дербент райондин кьибле пата дербент шегьердилай км кьибле пата билиж послокдин агъана чка кьунвайди я хуьрел ахнигар твар хьуникай гьар жуьредин риваятар ава йисуз лезги газетдиз шагьабудин шабатова ахнигрин хуьруьн югъ къейд авур мярекатдикай хабар ганай хуьруьн тварцикай авторди кхьизва ина жуьмя мискин эцигун патал са маса гьи хуьряй ятани лап хъсан твар ван авай устар вичи лагьай къимет гана гъаналдай ада мискин эцигна ва жемятди ам рази авуна амма устарди а пул мискиндиз гана ва сагърай лагьана хъфена са арани фенач са кьадар вахтунда хар къвана жемятди а кесиб устардин язухар чугваз хьана хар секин хьайила агьалияр адан суракьдиз фена устар лагьайта хуьруьн патав гвай камун а пата авай нике акъвазнавалдай ам алайвал са рат кьван чкадал я марфадин стал я хар аватнавачир устардиз вичин сир гьунардикай жемятдиз хабар хьайиди чир хьайила я аллагь чи арада авай сир раиж хьана хьи лагьана ам вилерикай квахьналдай ахнигвийри а чкадал пир эцигнава анал садакьаяр пайзава и хуьруьн твар гьик арадал атайди ята малум туш риваятдин ван хьайила ихьтин фикирдал къвезва жемят и аламат акурла белки агь ник гафуникай арадал атаната я тахьайта а чкадал нивай агь нивай физ жедата лугьудай гафуникай хьанвата кьурагь райондин дагъдин булах газетдин кьилин редактор хьайи абдул семедова ам вични ахнигви я хайи макандикай кхьенвай макъалада хуьруьн твар арадал атуникай рахадайла къейдзава гьеле алатай асирдин пудкъад лагьай йисарин эвел кьиляй хуьруьн агъсакъалри тестикьарзавайвал хуьр эвелдай вилик квай кьакьан синел бинеламиш хьанвалдай ва къати гараринни турфанрин мусибатар себеб яз ам яваш яваш кеферпатахъ атана гьа и кар себеб яз хуьрел эхнигар ахнигар тварни акьалтналда винидихъ гъанвай кьве жуьрени чав чехи бубайрилай агакьнавай тахминан делилар я хуьруьн арадал атунин тарих малум туш гъиле авай малуматрив кьурвал хуьруьн бине кьунин тарих виш йисарин дегьнейриз фена акъатзава чкадин агьалийри къейдзавайвал ахнигрин тахминан йис я и кар са шумуд гектардин мулкунал экя хьанвай кьве къатан сурари тестикьарзава хейлинбур абурукай дагъустандиз ислам дин къведалди арадал атанвайбур я и делил кучуднавай тегьерди сурарин къванерал алай жуьреба жуьре лишанри субутзава эхнигвийрин машгъулатар асул гьисабдалди лежбервални малдарвал тир а чавуз хуьре муькуь лезги хуьреризни твар акъатнавай хъсан кьавалар авайди тир революция жедалди хуьре кьве мискин авай абурукай сад са пак тир касди эцигнавай гуьгъунлай адан гьуьрметдай хуьруьнвийри пир эцигнай хуьруьн кьведлагьай пир тамун чкадин муьквал ала хуьруьнвийри адаз пирен там лугьузвайди я садани а тамун тарар карасриз атузвач виш йисуз эхниг хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдиз талукь тир кама кучун кучун ва гъугъан хуьрерихъ галаз гъугъан хуьруьнжемятдик акатзавай цийи хуьруьн тарих вичин тунвай тарихдин суван цуру эхниг хуьруьхъ галаз алакъалу я йисуз къати чилин зурзунрилай кьулухъ эхнигвияр дербент райондин билиж послокдин къвалав куьч хьана цийи эхниг хуьр арадал гъанвай гила абур гьа чеб хтай чавуз и чилериз хпеж хуьряй куьч хьанвай хпежвийрихъ галаз къуншидал уьмуьр гьалзавайди я кьурагь райондин эхниг хуьре эхнигвийрин лап тимил пай амукьнава эхнигвийри чпин хуьруьнви тир алим физикадинни математикадин илимрин кандидат къурбанов малик ва спортдин бокс жуьредай устар сефербеков вакъиф хьтин аквадай ксарив дамахарзава ругун дагъустан республикадин кьурагь районда авай хуьр бахцугъ кири ва сараг хуьрерихъ галаз кири хуьруьнсоветдик акатзава хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин рагъэкъечдай пата райондин администрациядин юкь тир кьурагь хуьрелай км яргъал кьурагь кьасумхуьр рекьелай км яргъал тамарин векьин чкайрин юкьва авай гъвечи кунтал чка кьунва хуьруьн мукьвал форель ва маса кьериз жедай гъетер гьалтзавай ругун вир ала цуру эгьлийри чпин эхтилатра ругун хуьр х х виш йисара арадал атанвайди лугьузва хуьруьн бине кутур кас ивидин душманвиляй хзандихъ галаз хуьряй катна тамун къалин чкада чуьнуьх хьанвай кириви тирди гьисабзава къвез къвез адан патав сифте адан мукьва кьилияр ахпани бязи хуьруьнвияр киривияр атана секин хьанвай сифте берейра абур чиликай атанвай квалера азерб къазмайра уьмуьр гьалзавай ахпа кунтал майишатдин дараматар галай хъсан ери авай квалер эцигнавай ругунвийриз чпин кьетен пеше авай абуру хуьруьн патав гвай сувал алай ракьун мядендай ракь хкудзавай хкудай ракь махсус фурара цурурзавай адакай ругунриз хци цацар расзавай мумкин я хуьруьн тварни ина ругунар расунин пеше вилик фенвайвиляй ругунрин хуьр эцигнавайди я ругунрилай ва абурун цацарилай гъейри ракьуникай ругунвийри туьрезар куьтенар гапурар дергесар мукалал гьазуриз ва базарда маса хугуз чизнавай абуру ракьни маса гузвай виш йисуз ругун вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир кутул ва кири хуьрерихъ галаз кири хуьруьнжемятдик акатзавай велийрин мирзе девлетан хва йис кцар район вини лакар йисан март вашад венгрия советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракнавайди й гвардиядин тфенг ядай ях аскеррин полкунин яракьрин командир гвардиядин чӀехи сержант ватандин чӀехи дяведин йисара чи кьегьалвилин тарихдин цӀийи чинар кхьей кьегьалрикай сад тир мирзе велиев зербайджандин кцар райондин вини лакар хуьре йисан мартдиз дидедиз хьана дяве къарагъайла мирзедин йис цӀийиз тамам хьанвай ада юкьван мектеб акьалтӀарна яру пайдах колхозда кӀвалахзавай мирзе гуьгьуьллудаказ дяведиз рекье гьатнай кеферпатан къавкъазда гъиле яракь кьуна фашистрин аксина женгиниз экъечӀай гадади гуьгъуьнлай вичи регьбервал гузвай батареядихъ галаз санал украинада белорусияда кьиле фейи ягъунра чешне къалурна вадра вичел залан хирер хьайи жегьилди румыния болгария ва венгрия фашистрикай азад авун патал къати женгера иштиракна йисан ноябрдиз будапештдин мукьув гвай вашад хуьре вичин амадагар телеф хьана кьилдиз амукьай ада фашистрин танкунихъ галаз женг чӀугунай и женгина мирзеди фашистрин танк машин ва вишдалай гзаф аскерар тергнай ва вични кьегьал хьиз телеф хьанвай йиса аваз ватандин рекье кьегьалвилелди телеф хьайи мирзе велиев женгера къалурай кьегьалвилерай йисан мартдиз советрин союздин кьегьал гьуьрметдин тӀварцӀин лайихвилер къазанмишнай ссср дин лап вини советдин президиумдин йисан матр тарихдин къарардив немецни фашист тарашхъанрин аксиниз чӀугур женгинин фронтдал регьбервилин женгинин тапшуругъар тафаватлувилелди кьилиз акъудунин ва къалурай кьегьалвилинни итимвилин паталай чӀехи сержант велийрин мирзе девлетан хциз кьейидалай кьулухъ советрин союздин кьегьал тӀвар ганвай велиев мирзеди къачунвай пишкешар къулийрин адил гьуьсейнан хва йисан ноябрь азербайжандин сср баку йис азербайжан баку советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракнавайди командиран чка кьадай кас й гвардиядин телеф ийизвай авиациадин полкунин эскадрильядин штурман гвардиядин капитан къулиев адил йисан ноябрь вацра бакуда шегьерда лежбержин хзанда дидедиз хьана аял чӀавар гьакӀни мектебдин йисар кцӀара акъудай ада шегьердин нумрадин урус мектебда кӀелнай бакудин аэроклубда машгъул хьайи жегьил гъиле яракь кьуна ватандин чӀехи дяведин йисара женг чӀугваз чӀугваз великие лукидай берлиндиз фена акъатнай белоруссиядин прибалтикадин ва рагъэкъечдай пруссиядин цавара самолтдал алаз ягъунра иштиракнай йисан мартдиз старая русса шегьердин мукьвара душмандин паталай яна вигьенвайтани адавай вичин чур хьайи самолт фронтдин царцел кьван ахгакьарна парашютдал алаз хкадарна чибурун позицийрал агалкьунивди акъатнай эскадрилиядин командирдин чка кьазвайдан везифадиз лайих акур ам йисан эхирра вичин самолетда аваз дра цавуз хкаж хьана душмандин самолет яна тергнай ада дра гьавадин женгера иштиракнай ва душмандин самолет яна тергнай женгера къалурай кьегьалвилерай адил къулиеваз йисуз советрин союздин кьегьал гьуьрметдин тӀвар ганвай дяведин эхирда адан хурал орден ва медаль алай дяведилай кьулухъ советрин армияда къуллугъ хъувур а къулиева йисуз жуковскийдин тӀварунихъ галай дяведин академия куьтягьнай йисуз гвардиядин полковник хьиз къуллугъ кьилиз акъудай ада вичин хайи шегьер тир бакудин забрат аэропортдиз регьбервал ганай къулиев адила къачунвай пишкешар александр ильич рыбников йисан март урусат ставрополдин губерния темнолесская станица йисан сентябрь ссрг рсфср ставропольдин край есентуки советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракнавайди александр рыбников вичи ва адан батальонди книгсберг гилан калининград шегьерда фейи куьчейрин женгера къалурай гьунар паталай машгьур хьанвайди я кенигсберг шегьердин са куьчеда кьакьан дараматдал кцӀарви кьегьал александр рыбникован тӀвар алай кьул алкӀурнава кцарин номердин юкьван мектеб куьтягьай александр рыбников дагъустандин гьукуматдин педагогикадин институтдик экечӀнай ада дербентда муаллимвал авунай ватандин чӀехи дяве къарагъайла ада бакудин командиррин мектебда кӀелзавай абурун кӀваляй дяведиз пуд кас рекье гьатнай ильяни адан кьве хва александр ва владимир ильяни владимир дяведа телеф хьанай александрал кьудра хирер хьанай йисан апрелдиз кенигсберг фашистрикай азад ийидайла адан батальон тафаватлу хьанай книгсберг азад ийидайла алексадр рыбникован батальонди абуру далай гзаф фашистар тергнай далай виниз солдатарни офицерар есирда кьунай душмандин гзаф техника ва яракьар гъилик авунай вичел залан хирер хьанатӀани ада женг давамарнай и кьегьалвилерай александр рыбников советрин союздин кьегьал тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьанай а рыбникова дяведилай гуьгъуьниз фрунзедин тӀварунихъ галай москвадин дяведин академия акьалтӀарнай ва и рекьяй вичин чирвилер жегьилрив агакьарнай уьмуьрдин эхиримжи йисара ам вичин хизандихъ галаз есентукида уьмуьр гьалзавай йисан сентябрьда рагьметдиз фенвай калининградда чайковскийдин куьчеда йисуз куьчедин тӀвар германналлея тир советрин союздин кьегьал капитан а и рыбникован кьегьалвилин гьуьрметдай обелиск эцигнавайди я мирзалийрин седреддин советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракнавайди офицер седреддин мирзалиев кьблепатан лезгистандин кцар райондин хуьлуьхъ хуьре дидедиз хьана женгерикай сада хура гуьлле акьур седреддин мирзелиев рекьинин пацукай са гужалди хкуднай ватандин чӀехи дяве къарагъайла хуьлуьхъви седреддин исмиханан хцин яшар цӀийиз тамам хьанвай дяведа сифте взводдин гуьгъуьнлай ротадин командир хьайи ада душмандин аксина кьегьалвилелди женг чӀугунай йисуз гуьлледи адан рикӀяй тӀвек акъуднай са йис кьван вахтунда госпиталда къаткай жегьил йисуз цӀийи кьилелай фронтдиз рекье гьатнай ва дяве куьтягь жедалди женгера хьанай вич ватандин чӀехи дяведин дережадин ордендиз ва маса орденризни медалриз лайих акур офицерди дяве куьтягь хьайила къунахкент райондин военкоматда инструкторвиле ва частарин началниквиле къуллугънай гуъгъуънлай ада бакудин азизбегов райондин исполкомдин пландин отделдиз са кьадар вахтунилай райкомдин теблигъатдин отделдиз регьбервал ганай седреддин мирзалиева къачунвай пишкеш мевланрин салат советрин союздин ватандин чехи дяведа иштиракнавайди й таганрог дивизиядин батальондин командир салат мевланов кьблепатан лезгистандин кцар райондин ясаб хуьре дидедиз хьана майорвилин чин йисан августдиз къачур салат мевланов дяведилай кьулухъ йисуз чинал ккӀал алаз къекъвенай машгьур й таганрог дивизияда батальондин командир хьайи салат мевланова гзаф шегьерарни хуьрер фашистрикай азад авунин карда мукьувай иштиракнай кцӀар райондин ясаб хуъре дидедиз хьайи с мевланова хьилерин юкьван мектеб акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз кцӀарин педмектебда кӀелна йисара тамбовдин кавалериядин училие акьалтӀарай жегьил гьанай дяведиз фена вичел иридра залан хирер хьайи с мевланов яру пайдах ватандин чӀехи дяведин ва дережадин ва яру гъед орденриз гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай дяведилай гуьгъуьниз партиядин мектеб акьалтӀарай салат мевланова хъачмаздин райкомдин инструкторвиле гьажикъабулдин рик дин председательвиле кцар шегьердин советдин председательвиле кцӀарин концервийрин заводдин директорвиле кӀвалахнай салат мевланова къачунвай пишкешар марко поло сентябрь италиядин савдагарни сиягьатдар вичин дуьньядин пара жуьрейрин ктаб кхьейи сифте йикъарилай эгечӀна са пай инсанар ана кхьейи затӀарихъ галаз рази тушиз полодиз чӀалахъ тушир ятӀани ада пара хийир гузвай малум ава армениядин ирандин китайдин казахстандин монголиядин индиядин индонезиядинни маса чилерин география тарихни этнографиядай а ктабди Ӏ Ӏ вишйисарин пара гуьлерхъанарин картографринни кхьирагрин фкиррар зурбадаказ юзарна месала ам христофор колумбан корабльдал алай ада индиядиз фидай рекьинихъ къекъведайла тариххъанари лугьудайвал колумба адал кхьин авуна марко поло йисуз дидедиз хьана венециядин республикада адан хьайи чкани югъ чизавайди туш маса малумдай ам константинопольда дахьайтӀа корчула островдал хьайиди я са делилри лугьузва адан хзан венециядай я масадбуру лугьузва далматиядай адан чӀехибуба андрео полодихъ пуд хва авай маффео маса марко мад макро полодин буба никколо полояр азиядиз монголрин патаг фидалди монахар андре лонжюмони йоханес де плано карпини папа иннокентий Ӏдан буйругъ кьилиз акъудун патал ахпа мад вильгьельм фон рубрука людвиг Ӏ пачагьдин буйругъ кьилиз акъудун патал гьахьтин са рехъ кьуна фейиди тир кьулухъ хтайла абуру чпин кьисаяр ахъайзавай кутул кӀутӀул дагъустан республикадин кьурагь районда авай хуьр эхниг хуьруьхъ галаз кутул хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата райондин администрациядин юкь тир кьурагь хуьрелай км яргъал кьурагь вацун мукьвал чка кьунвайди я кьасумхуьрелай кутулрал кьван авай яргъавал км я хуьруьн арадал атунин тарих малум туш йисал кьван хуьр гилан чкадилай са тӀимил винина гуьнепад тӀвар алай кӀунтӀал алай хуьруьн тӀварни гьа кӀунтӀунихъ галаз алакъалу тирди мумкин я кӀунтӀ кӀунтӀунал кӀунтӀал алай хуьр кӀутӀул кутулвийрин асул машгъулатар малдарвал лежбервал бахчахъанвал тир ина гьакӀни гъилин къванцин ва кӀарасдин устӀарар авай ва гилани ава йисуз хуьре мискӀин эцигнавай гуьгъуьнлай и мискӀинда араб чалал тарсар гузвай садлагьай мектеб ахъайнавай хуьре гзафбуру сейлиз кьунвай пӀир ава яран суварриз хуьруьнвийри и пӀирелай яру яц элкъуьрна тухуна тукӀвазвай и мажусивилин адетдив абуру чеб вили ягъуникайни хажалатрикай хуьзвай абуру пӀирерин къуватдиз рикӀин сидкьидай агъазвай виш йисуз кутул хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир ругун ва кири хуьрерихъ галаз кӀири хуьруьнжемятдик акатзавай ватандин чехи дяведалди хуьре майишатар авай фронтдиз чпин хзанар туна итим рекье гьатнай абурукай кас женгерин майданра телеф хьанвай гзафбуруз ссср дин гьукуматди орденарни медалар вуганвай абурун арадай чӀехи лейтенант мегьамедагъа асланов тафаватвал кваз я дяведин йисара хуьруьнвийриз дарвилер кӀевер акуначир колхоздин лежберри кохоздин ва чпин чилерал къуьлуьн ацӀай бегьерар цана чеб ва мукьвал алай хуьрер тӀуьнин суьрсетрив таъминарзавай а чӀавуз молотован тӀварунихъ галай колхоз районда кӀвенкӀве аваз физвай кохозрин жергедик квай ахпа адаз цӀийи правда тӀвар эцигнавай кутул зегьметдал рикӀ алай ксарин ватан хьиз машгур я кутулвийриз чпин тӀвар ван авай офицерар алимар ва муькуь виле аквадай ксар ава гьуьсейнрин рашид салегьан хва йис кцар район ясаб йис советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракнавайди яру гъед ордендиз кьведра лайихвилер аваз хьанай майор лезги миллетдин векил я майор рашид гьуьсейнов дяведа къалурай кьегьалвилерай кьведра яру гъед ордендиз лайихвилер аваз хьанай кцар райондин ясабрин хуьре йисуз дидедиз хьайи рашид салегьан хва гьуьсейнов дяведин пешекар къуллугъэгьли тир йисуз бакудин нафтадин техникум акьалтӀарна армиядиз фейи ада ватандин чехи дяведин йисара душмандин аксина кьегьалвилелди женг чӀугунай гьа и чӀавуз майордин чин къачур ам вичи къалурай кьегьалвилерай кьведра яру гъед ордендиз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай ам йисуз рагьметдиз фена гьуьсейнов рашида къачунвай пишкешар абдулгьалимрин абдулгьалим советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракай кас дяведин йисара ам ротадинни батальондин командир тир лезги миллетдин векил я кцар райондин кичан хуьре дидедиз хьайи абдулгьалим абдулгьалимова ватандин чӀехи дяведин йисара къачур орденрини медалри кьегьал лезгиди дяведа къалурай кьегьалвилерикай хабар гузва дяведай хурал женгинин яру пайдах яру гъед ватандин чӀехи дяведин ва дережадин орденар гьакӀни гзаф медалар алаз хтай офицерди хайи хуьре к марксан тӀварунихъ галай колхоздиз регьбервал ганай ва ам миллионер колхоздиз элкъуьрнай гуьгъуьнлай кцар шегьердин советдиз регьбервал гайи ада райфакдин ва обепитдин садвилин председательвиле кӀвалахнай и намус авай инсан ам чидайбуру къени гьуьрметдалди рикӀел хкида абдулгьалимов абдулгьалима къачур пишкешар исмаилрин элгьед советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракай кас лезги миллетдин векил я ротадин командир элгьед исмаилова майданек концлагер азад авунин карда иштиракнай мерд къилихрин зегьметдал рикӀ алай ингье вичиз туькьуьл кьисмет несиб хьайи элгьед исмаилов кцар райондин кичан хуьре дидедиз хьана йисуз къубадин педмекеб акьалтӀарна азербайжандин гьукуматдин университетдин тарихдин факультетдик экечӀай жегьил армиядиз фена ада ватандин чехи дяве вилик аскервиле экъечӀнай ягъ ягъунрик кьил кутурла ада чешне къалурнай ва гьавиляй адал аскерриз регьбервал гун тапшурмишнай ам дяведа къалурай кьегьалвилерай яру гъед кьуд ватандин чӀехи дяведин дережадин орденриз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай ватандиз хтайла адан кьисмет масад хьанай гада фашистрин хура акъвазай чӀавуз адан кьуьзуь дах серкер йисуз советрин аксина теблигъат тухузвай кас хьиз къелемдиз гана дустагъда тунай ва ам гьана кьенвай гьахъ авачирвилериз туьш хьайи элгьед дагъустандиз физ мажбур хьана ада йисуз кьурагь районда муаллимвал авунай элгьед исмаилова яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа яз йисуз азербайжан республикадин кьилин дувандин къарардалди адан бубадин тӀвар михьидиз акъудна йисуз э исмаилов кцариз хтанай анжах йисалай мадни дагъустандиз хъфиз мажбур хьанай йисуз ада кцӀара цӀийи кьилелай хтана ва йисуз ина рагьметдиз фена элгьед исмаилова къачур пишкешар мирзеханрин гьеким агъасидин хва йис къуба район дигагь йисан август франция советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракнавай кас дяве чӀавуз советрин офицерни аскер немецрин есирвиляй акъуднай францияда фашистриз акси гьерекатдиз регьбервал гайи гьеким мирзеханов дяведилай вилик кцар райондин кьил тир ватандин чӀехи дяве къарагъайла азербайжандай райкомдин сад лагьай секретарвиле кӀвалахзавайбурукай тек са кас гуьгьуьллудаказ фронтдиз рекье гьатнай ам гьеким мирзеханов тир йисуз къуба райондин дигагь хуъре дидедиз хьайи къубадин гимназия гуьгъуьнлай фиркъедин мектеб акьалтӀарай вичин савадвилиз килигна ина муаллимвиле хвейи гьеким агъасидин хва мирзеханова йисара кцарин райкомдин й секретарвиле кӀвалахнай самур девечи къубу акъудуниз регьбервал ганай къубу кардик кутурла ам ленинан ордендиз лайихвилер аваз хьанай адан тӀвар а чӀавуз советрин уьлкведа сифте яз ихьтин орден къачур секретаррин сиягьда гьатнай гь мирзеханова райкомдиз регьбервал гайи вахтунда зегьметхъанри къазанмишай агалкьунрай азербайжанда сифте яз кцар райондиз азербайжандин к б п дин цк дин яру пайдах ганай йисан январдиз гь мирзеханов москвадиз плчӀм диз кӀелиз ракъурнай дяве къарагъайла ада гъиле яракь кьунай йисуз адан хайибуру майор гь мирзеханов дяведа квахьна лагьай чӀулав чар вахчуна амма гьакъикъатда моздок шегьердин патав кьиле фейи дяведа вичел залан хирер хьайи ам немецри есирда кьуна польшадиз ахпани франциядиз ракъурнай франциядин родез шегьерда есирда хьайи гь мирзеханова фашистрин аксина женг чӀугвадай чинебан кӀватӀал арадиз гъана адаз регьбервал ганай ада франциядин партизанрихъ ва генерал шарль де голлан кӀеретӀрихъ галаз алакъа туькӀуьрнавай адан кӀеретӀдик азербайжандин шеки товуз ленкаран хызы районрай гьакӀни дагъустандин кьурагь докъузпара районрай ва дербент шегьердай тир далай виниз есирарни экечӀнай йисан августдал къведалди гь мирзеханова советрин офицердизни аскердиз есирдай катиз куьмек ганай ва а ксари франциядин партизанрихъ галаз санал фашистрин аксина женг давамарнай гьеким мирзеханова дав агакьна аскерриз есирдай катиз куьмек гун патал план гьазурнавай амма идакай хабар кьур фашистри гь мирзеханов ва адан амадагар гуьллейриз акъудна кьинвай мирзехановар къуба патан машгьур лезги сихилрикай я йисуз гь мирзеханован уьмуьрдин юлдаш севдагуьл мирзеханова азербайжандин сср дин лап вини советдин депутатвиле хкянай кцарин куьчейрикай садаз гь мирзеханован тӀвар ганва мирзеханов гьекима къачур пишкешар ширинбегрин мидгьед кичибеган хва дагъустан дукъузпара район филер ватандин чехи дяведа иштиракнавай кас дяве чӀавуз грециядин элас организациядин актив член тир дагъустандин филер хуьре дидедиз хьайи эллиндин кьегьал хьиз грециядиз сейли хьайи и кьегьал лезги мидгьед ширинбеговаз женгинин амадагри михайло лугьудай немецрин есирвиле гьатайла ам вичин бахтуни гъунивди ана авай сачилинви дагъустанвийрихъ галаз таниш хьанвай им дукъузпара райондин мискискар хуьрьяй лезги султан гуьлагьмедов дербент шегьердай чувуд яков ильягуев сергокъала райондай дарги алиев мегьамед тир гъурбатда кӀевера гьатай сувавийриз уьмуьр гьализ кӀеви дуствили куьмекзавай дяведин есирар яз абур сувара авай къванцин мяденра къванер кукӀварзавай эхи ийиз тежер шартӀар тир мекьивал гишинвал йисан зулун йиферикай са йифиз дустагъри катун къетӀнай катун агалкьунивди кьилиз акъудна суварани тамара чуьнуьх жезвай абурал са гьафтедилай гъиле зинбил авай са руш гьалтнавай а руш грекрин алакъадин кар кьиле тухузвай къуллугъдар яз хьанвай руша абур грекрин партизанрин патав тухудайла абурун вилик грекрин андрикопулос ополчениедин й бригададин командир подполковник рикӀин чимивилелди экъечӀнай катайбур немецрин есирвиляй къакъатайди чир хьайи грекри гьарайна зито сарафис зито сталин сагъ хьуй сарафис сагъ хьуй сталин командира абур гьамамдиз ракъурна партизанрин цӀийи алукӀунар вугана грекрин ополчениединнни кьисас къачузвайбурун жергедик кутунвай грекрихъ галаз санал фашистрин аксина женгера иштирак авур михайло тӀварцӀелди машгьур хьайи кьегьал партизан мидгьед кичибеган хва ширинбегован уьмуьрдикайни кьегьалвилерикай къецепатан уьлквейра иллаки грецияда гзаф улубра кхьенва ватандин чӀехи дяведин йисара грециядин партизанрин машгьур элас организациядин актив членрикай сад хьиз вишералди инсан кьиникьикай куьтягьай духтур хьиз сейли хьайи мидгьед ширинбегова йисан апрелдиз эллин азадвилин армиядин патай ганвай документ вичин уьмуьрдин эхирдалди багьа аманат хьиз хвенай ана кхьенвай чи женгинин амадаг духтур михайло ширинбегова элас армияда йисалай къуллугъзава азарханадин духтур хьиз вичин буржи кьилиз акъудзавай и кичӀ тийижир кьегьалди вичин уьмуьр эллин халкьдин азадвилиз серф авунва дяведа къалурай кьегьалвилерай м ширинбегов яру гъед ватандин чӀехи дяведин дережадин орденриз ва медалдиз лайихвилер аваз хьанай дагъустандин филер хуьре дидедиз хьайи йисуз бакудин фелдшервилин мектеб акьалтӀарай м ширинбегова дяведилай кьулухъ кцар райондин хуьрера гьакӀни манкъулидхуьре фелдшервиле кӀвалахнай ширинбегов мидгьеда къачур пишкешар байрамрин байрам къазагьмедан хва йисан январь йисан декабь кцар шегьер советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракнавай кас лезги миллетдин векил я киевдиз сифте яз байрам байрамован танк гьахьнай гьавиляй командирри адаз советрин союздин кьегьалдин тӀвар гунин патахъай месэла къарагъарнай са чавуз тӀвар ван авай устӀар хьиз кцариз ва къунши районриз сейли хьайи звер гайи спелрилай вич асул лезги тирди гьасятда кьатӀуниз жедай байрам байрамов йисуз кцарай армиядиз фенай саратовда сержантрин гуьгъуьнлай ульяновскда танкистрин мектеб акьалтӀарай гадади ватандин чӀехи дяведин вилик львов шегьерда экъечнай танкдин ротадин командир байрам байрамова воронеж харьков киев шегьерар душмандикай азад ийидай женгера чешне къалурнай киев шегьердиз сифте яз адан танк гьахьнай и кьегьалвиляй байрам советрин союздин кьегьалвилин тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьана кӀанзавай ва командиррини и рекьяй гзаф алахъунар авунай б байрамоваз яру пайдахдин орден ва ватандин чехи дяведин дережадин кьве орден ганай ада молдавия румыния ва венгрия фашистрикай азад авун патал кьиле фейи женгерани иштиракнай байрам байрамов кьведра ватандин чӀехи дяведин дережадин ордендиз лайих акунай дяведилай гуьгъуьниз кцар шегьердин й номердин мектебда военруквиле кӀвалахай байрам байрамов йисуз йиса аваз рагьметдиз фена байрам байрамова къачур пишкешар салагьрин салагь дашдемиран хва йис кцар район хуьлуьхъ йисан март болгария советрин союздин кьегьал ватандин чехи дяведа иштиракнавай кас болгариядин кьегьал тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьайи лезги миллетдин векил ватандин чехи дяведив моздокда эгечӀай кьегьалди къавкъаз хуьнуьхин патал ва жуьрэтвал паталай медалар къачунай адан уьмуьр йисан мартдиз болгариядин чилел кьатӀ хьанай болгариядин мичурин гилан царево шегьердин паркуна йисан ноябрдиз кцӀарви салагь дашдемиран хва салагьован гуьмбет хкажна чкадин агьалийрин тӀалабуналди шегьердин кьилевайбуру и месэладихъ авсиятда кьилди къарар кьабулнай тодор атанасова арадал гъайи и гуьмбетдин вилик гьамиша цӀийи цуьквер жеда болгариядин чилер фашистрин пацукай хкуддай чӀавуз вич йиса аваз телеф хьайи лезги кьегьалдиз ина болгариядин кьегьал тӀвар ганай салагьов салагьа къачур пишкешар саруханрин салат келентеран хва йис кцар район гьил кцар район гьил советрин союздин кьегьал майор ватандин чехи дяведа иштиракнавай кас лезги миллетдин векил я саруханов салат йисуз кцар райондин гьилерин хуьре дидедиз хьана ада къубадин хуьруьн майишатдин техникум куьтягьай кумазни дяве къарагънай взводдиз гуьгъуьнлай ротадиз регьбервал гайи с саруханов йисуз батальондин командир хьанай вичел муьжуьдра залан хирер хьайи и кьегьал дяведа яру гъед александр невский орденриз кьегьалвиляй ва берлин къачунай медалриз лайихвилер аваз хьанай ватандин чӀехи дяведа йиса аваз майордин чин къачур салат сарухановакай фронтдин газетри гзаф материалар чапнай дяведилай гуьгъуьниз ада кцар райондин чапаеван тварунихъ галай колхоздин регьбервиле кьилин агрономвиле ахпа сифте ясаб хуьруьн ва уьмуьрди эхирдал кьван гьил хуьруьн мектебрин военруквиле кӀвалахна саруханов салата къачур пишкешар кьиблепатан лезгистан ссср чкайдилай кьулухъ тебии тушир рекьералди туькуьрнавай азербайжан республикадин чилерал кьве пай хьанвай лезги халкьдин къуба патан лезгийри ва лезги халкьарин группадихъ акатзавай муькуь гъвечи халкьари будугъар гьапутар ергуьжар жекар къирицар рутулар удинар хинелугъар цахурар эликар уьмуьр гьалзавай тарихдин лезги чилер ибурулайни гъейри агъсу шамахи шеки исмаиллы къах районра лезги хуьрер авайди я виш йисан й йисарилай гатумна гьапутар будугъар ва къирицар чпин тарихдин хуьрерай муьшкуьр ва шабран магьалрин гуьйчай ва шамахи уездрин чилерал куьч хьана абуру къубадани гьакни и магьалра ва уездра цийи хуьрер кутуна йис алатайла и лезги халкьарихъ азербайжанда цудралди хуьрер авай виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тварар гьатнавай азербайжандин гьапут будугъ къириц цахур ва удин хуьрерин тварар виш йисан эхирриз талукь са бязи чешмейра жекар къубадилай гъейри нуха эреш ва гуьйчай уездрани гьапутрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавайди къалурнава и уездра санлай жекрин ва гьапутрин кьадар кас къуба уездда кас тирди къейд авунва алпандин девирда чпихъ кьилди вилаят хьайи удинар виш йисуз нуха уезддин са шумуд хуьре яшамиш жезвай французрин твар ван авай къелемэгьли александр дюмади малумат гайивал виш йисан эхирра удинар анжах кьве хуьре уьмуьр гьалзавай ва абурун кьадар агъзур кас тир алай чавуз удинар кьвепеле райондин ниж хуьре ва огъуз райондин виликан варташен юкь тир огъуз шегьерда уьмуьр гьалзава йисуз кьвепеле районда удин авай абурукай кас ниж хуьруьн агьалияр тир огъузда удинрин кьадар кас тир алай девирдин статистикадин малуматрив гекъигайта азербайжанда агъзурдав агакьна цахурар ава йисан малуматра и число агъзур кас я ак акъатзава хьи йисара яни йисан къене цахуррин кьадар анжах агъзур кас гзаф хьанва им гьакъикъатдив кьадай кьадар туш ва цахуррин кьадар статистикада къалурнавайдалай са шумуд агъзур виниз я чешмейра гьатнавай малуматар анализ авурта и кар мадни хъсандиз кьатуниз жеда исятда азербайжанда виш йисуз гьапутар будугъар къирицар цахурар уьмуьр гьалнавай хуьрерин са пай амач са бязи хуьрер чкана арадай акъатнава ва абурун тварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава са кьадар хуьрерин тварар масака хьанва гьапутрин винидихъ тварар кьур хуьруькай анжах ама къубада гьапут хачмаза ших гьапут исмаиллы районда гьапутлу гьажигьатемли ва муллаисакълы хуьрер будугъринни гзаф хуьрер амач йисуз къуба уезддин будугъ магьалдик хуьр акатзавай абурукай будугърин хуьрер тир гила и хуьрерикай ама къубада будугъ хуьр хачмаза къарадагъ будугъ ва агъязы будугъ хуьрер цахуррин хуьруькай алай вахтунда ама къах районда абурун къум лекит амбарчай эмиржан агъчай сускент чинарлы лекит малах закъатала районда мухах вини пад сабунчу къасс али бай рамлы къалал гуьзпарах мамрух алескер агъдам къалал жимжимах хуьрер ава идалай гъейри абур къах райондин илису сарыбаш зерне ва закъатала райондин мешлеш цийи сувагил хуьрера лезгийрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавай къирицрал гьалтайла п в котляревскийди виш йисан эхирра абурухъ уба авайди къалурнава амма чешмейра и убайрин тварар вири гьатнавач къириц ва къириц дегьне хуьрер гьакни уба фикирда кьурта виш йисал къведалди къирицрихъ хуьр хьун герек я амма алай вахтунда къуба ва хъачмаз районра абурун кьван хуьрер ама удинар виш йисан эхирралди хуьре уьмуьр гьалайта гила абур анжах са ниж хуьре ва огъуз райондин юкьван огъуз шегьерда уьмуьр гьалзава абурун хуьруьн твар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава амай хуьрера лагьайта маса халкьари асул гьисабдалди азербайжанари уьмуьр гьалзава хиналугъар жекар ва эликар чпин хиналугъ жек элик тварар алай хуьрера уьмуьр гьалзава делилрай аквазвайвал виш йисан эхирра винидихъ тварар кьур халкьарихъ азербайжанда санлай хуьр авай алай чавуз абурукай хуьр ама лезги халкьарикай са бязибуру чпин хуьрер гадарайвал гила хайи чални гадарзава месела будугъви алим тарихдин илимрин доктор профессор вакъиф пириева вичин йисуз бакуда азербайжан чалалди басмадай акъудай будугъ ва будугъвияр улубда кхьизвайвал азербайжанда уьмуьр гьалзавай агъзур будугъвидикай агъзур касдиз вичин дидед чал чизмач алай девирдин са бязи алимри чи халкьарин кьилел атай мусибатар гьакъикъатдив кьадайвал къелемдиз къачун тийиз и вакъиайриз маса жуьредин рангар гузва будугъар къирицар хиналугъар гьапутар жекар эликар ергуьжар хьтин лезги халкьарал шагь дагъдин халкьар твар илитна абур чавай къакъудиз канзавай са бязи ксари гила кьасухдай чи тарихар чурзава лезги халкьдин тарихдикай хабар авачир ихьтин ксари виш йисуз талукь са бязи чешмейра а чаван авторри будугърин ва къирицрин са кьадар хуьрер лезги хуьрер хьиз къелемдиз ганвайди хьиз лугьузва гьибур я а хуьрер бес чна винидихъ къалурнавай а халкьарин хуьрерин тварар гьа виш йисан чешмейрай жагъурна къейд авунвайбур тушни лезги халкьарин араяр ягъиз алахъзавай ихьтин ксариз атай жаваб гун патал чи ойконимрихъ гелкъведайла тек са лезгийрин ваъ вири лезги халкьарин ойконимар чирна жагъурна канзава хуьрехуьр дагъустан республикадин кьурагь районда авай кьурагь хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр дагъустан республикадин кьурагь райондин кьибле рагъакӀидай пата райондин администрациядин юкь тир кьурагь хуьрелай автомобил рекьелайтӀуз км яргъал кьиблединни рагъакӀидай пата чка кьунва хуьрехуьр хуьруьн тӀвар хуьруьн къене авай хуьр хьиз аквазва идан квехъ галаз алакъа аватӀа дуьз малум туш мумкин я им гилан хуьруьн мукьвал м алай хуьрехуьр куьч хьанвай кьведлагьай чка ава лугьуз арадал атай тӀвар я гьакӀни цӀийи чкадиз куьч хьайила хуьруьз цӀийихуьр тӀвар ваъ хуьрехуьр вучиз эцигнавайди ятӀа гьеле малум туш тӀварцӀин арадал атунин кьведлагьай версиядив кьурвал хуьруьнвияр арабри чеб гужуналди ислам диндиз элкъуьрунин алахъунриз муьтӀуьгъ тежезвайвиляй арабри абуруз араб чалал муьтӀуьгъ тежербур мана гузвай хуьрехуьр ва я и гафуниз мукьва са гафуналди тӀвар эцигнавай хуьруьн арадал атунин тарих адан тӀварцӀин арадал атун ва яшар чирун гьеле герек я чав агакьай кьисайриз килигна хуьр сувара са чкадай маса чкадиз пудра куьч жезвай гилан чка хуьруьн тарихда пудлагьайди я хуьруьн сифтегьан чка гилан чкадилай км рагъэкъечӀдай пата вацӀун агъана алай ина сурун ва чилив сад хьанвай дараматрин харапӀаяр ама кьведлагьай чкадиз гилан хуьруьз м мадни мукьвал хуьр мус ва гьи себебдилай куьч хьанватӀа малум туш амма са тестикь хьанвачир версия ава хьи са чӀавуз тӀебиатдин катаклизмрин нетижада и чкайра чӀехи гъуьлягъар арадиз акъатнай ва чкадин эгьлийриз пара инжиклу ийизвайвиляй хуьр суван гуьнедал алай цӀийи чкадиз куьч хьун мажбур хьанвай цӀийи чка адав тафаватлу ва менфятлу тир хьи ам чарабурун вилериз таквадай чкадал алай хуьруьн кьулухъ галай суван кьве кукӀвал къецепатай хатавал акурла хуьруьз хабар гузвай къаравулдин минараяр эцигнавай и чкадал алай чӀавуз хуьруьн яшар гькӀни малум туш цӀуру эгьлийрин гила рагьметда авай къужа буба азим буба ва мсб эхтилатралди пудлагьай гилан чкадиз хуьр тахминан йисара куьч хьана ацукьнавай гьавиляй хуьруьн йис яшар авайди гьисабайтӀа жеда хуьруьн эхиримжи куьч хьун адан кьилихъ галай сувалай къванерин аватун мукьвал муькьвал хьана кӀвалерин чукӀурунар гьатта инсанрин телефвилер ва майишатриз чӀехи зарарар галукьарунин себебдилай хьанвай и карди инжиклу авур хуьруьнвийри яргъалди фикир фагьумна цӀийи чка кьуна секин жез къетӀнай маракьлуди ам я хьи бязибуру и карда хуьрехуьрвийрихъ галаз кьурагьдин хандини иштирак авурди лугьузва хандин куьмекдалди цӀийи хуьруьн план туькӀуьриз урус инженер эвернавай ада хуьр кӀуьд мягьлейриз пайнай гила хуьруьн винел патан пландиз килигайтӀа кьве дуьз тик ва кьве дуьз къаткай куьчеяр акваз жеда виш йисуз хуьрехуьр вири куьре округдихъ галаз урусатдин империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир кимихуьр ва тител хуьрерихъ галаз хуьрехуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир вилик хуьр кьве мискӀин авай абурукай сад жуьмя мискӀин тир совет береда абрурукай колхоздин майишатдин алатар хуьдай гьамбархана авунай алай чӀавуз абур кьведни уьцӀена йисуз вири эгьлийрин куьмекдалди хуьре садлагьай мектебдин дарамат эцигнавай ам эцигунин кӀвалахрал урусатдай устӀарар эвернавай абурукай сад тир сергей хуьре яргъалди амукьна уьмуьр гьалнай яргъал йисара мектебдин директорвиле дасср дин лайихвилер авай муаллим шагьпазов мегьамад кӀвалахнавай ватандин чехи дяве чавуз хуьряй фронтдиз хуьруьнви рекье гьатнай абурукай анжах кас элкъвена хтанвай хуьре ругуд асул сихилар ава квашар пцӀияр къурдумар къалаяр такаяр кьатӀар къалажух дагъустан республикадин докъузпара районда авай хуьр къалажух хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин докъузпара райондин кефер пата райондин юкь тир усугъчай хуьрелай км кьибле пата усугъ вацун эрчӀи кьерел ала хуьруьн сифтегьан тӀвар къеле мана гузвай къала тир гилан къалажух авай чкадилай са тӀимил вине цӀуру эгьлийри хуьруьн кьил цӀуру хуьр хьайи чка лугьудай кӀунтӀар авай чкадал къеле алайди тир виш йисан й йисара хуьруьн мектебдин тарихдин муаллим жаватов пирим ва хайи дигедин тарих чирунал рикӀ алай муаллим эмиралиев али юкьван мектебдин чӀехи классра кӀелзавай шакӀуртрихъ галаз цӀуру къала алай чкада археологиядин эгъуьнар кьиле тухванвай эгъуьнар ийизвай чӀавуз чилин кӀаник тахминан кьве метр дегьнедай абуру къеледин цлан хандакӀ пара кьадарда сагъдиз амукьнавай кӀвалин затӀар хъенчӀин гетӀеяр кӀуьцуьяр кварар цурцин синияр нек ацадай гетӀеяр ва къайи яракьар гапурар ракьун жидаяр хьилерин кӀвенкӀер ва мсб дуьздал акъуднай кӀвалерин элкъвена къваларив метр кьакьанвилин къванцин цлар хкаж хьанвай хуьруьнвияр къаладиз кӀарасдин чӀехи варарай гьахна экъечӀзавай никӀин кӀвалахар ийизвай чӀавуз варар къенепатай дапӀардал кӀевзавай ва куьлегар нубатдалди хуьруьнви къаравулри хуьзвай къеледин эгьлийрин асул кӀвалах малдарвал тир тварцин магьсулрикай асул гьисабдалди мух къуьл сил ва харар цазвай къеледа пара кьадарда инсанри уьмуьр гьалзвай им тестикьарзавайди къеледин мукьвал алай регъверачӀ ва гаралай ягъв тӀварар авай чкайра авай гектардилай пара майдан кьунвай дегь чӀаван гегьенш сурар я хуьруьн эгьлийрин ислягь уьмуьр виш йисан юкьварай виш йисан сифте кьилерал кьван давам хьанвай гуьгъуьнлай сад садан къвалав гвай хуьруьнжемятрин арада къенепатан дявеяр эгечӀнавай нетижада къала къеле чкӀана ичӀи хьана терг хьанвай зарар галукьай хуьруьнвийрин куьмекдал къара куьредин эгьлияр атанай экуьнин сув сувун пата куьревийри къелевийриз кӀвалер эцигуниз ва магьсулар цуниз чилер чара авунай ва чпини абуруз дараматар хкажиз куьмекар ганвай алай чӀавуз къара куьре хуьре агьалийрин ва кьунвай майдандин кьадардай саки са хуьр кьван язвай кӀелетрин мягьле лугьудай къалажухвийрин чӀехи мягьле ава къалурнавай чӀавуз виш йисара къала хуьруьн эгьлийрин гъиляй чпиз талукь тир агъа кӀри вини кӀри там бекеранд рук тухьур цӀарубур бахчаяр агъа тӀун мулкар акъатнай масаниз куьч жез мажбур хьайи къалавийрин са пайди гилан азербайжандин исмаиллы районда авай къалажух хуьруьн бине муькуь пайдини азербайжандин кцар районда авай къалажух хуьруьн бинеяр кутунвай гила исмаиллыдин къалажух хуьре дилай пара къалавийрин несилри уьмуьр гьалзава амма абурун чӀехи пай цӀапарихъ галаз ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена асулдай къаладай тир са шумуд хзанар гила рутул районда секин хьана уьмуьр гьалзава гьакӀни виликан къала хуьруьн чара чара сихилар гила кцар райондин лацар зинданмуругъ къаяхуьр цуру худат киригар бидиркъеле хъачмаз райондин къусарчай худат мукьтадир набран хъачмаз хуьрерани шегьерра ва баку шегьерда секин хьанвайди я гьар саниз чӀканвай къалавийрин рикӀера чпин хайи дигедиз ватандиз кьарувал туьхвенвачир чара чкайда яргъалди къекъуьнрикай кьулухъ къалавийрин бязибур хайи ватандиз элкъвена ва цӀийи яни гилан къалажух хуьруьн бине кутунвай хуьр вилик цӀуру къала хуьр алай чкадилай метр агъа пата авайди я лезги тарихдаррин тахминан тир гьисабриз килигна хуьруьн бинедал атунин тарих йисарал къвезва чӀехи сурарин садлагьай жергеда авай сурал араб хатӀаралди мирзеханан сур кьиникьин йис йис кхьенвай къван ала а къванцел гьакӀни цӀийи хуьруьн мискӀин мирзехана эцигнавайди кхьенва хуьр пара кьадарда куьчеяр авай мягьлейрикай ибарат я гьар мягьледа компактдаказ чара чара сихилрин векилар амукьзава виш йисуз къалажух хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин докъузпарадин наибвалдиз талукь тир кьилдин къалажух хуьруьнжемят туькӀуьрзавай самур дугундин эгьлийрин арада лезгистандинни ширвандин гьаким лезгийрин сунивилин ругьани лидер гьажи давуд муьшкуьрвидин диде бубаяр асулдай ахцегь райондин чепер хуьряй тирди лугьузва хайи халкь чара халкьарин лукӀвиляй хкудна азад авун патал гьажи давуда ватанэгьлийриз вичин кьушундиз гуьгьуьллувилелди акатна интервентрин аксиниз санал женг чӀугуниз эверун патал вичин ихтибарнавай амадагар вири лезги хуьрериз ракъурнавай гьажи давудан кьушундин аскеррин арада чехичай вацун дугундин хуьрерин абурук къалажухни кваз эгьлияр авай ибур тажибрин хазран ва шейхрин рамазан тир амма къарагъун кӀаник акатнавай женгера шейхрин рамазанни телеф хьанвай им мецяй мециз атай кьиса я ва чав агакьай тарихдин документрин малуматар авач идан гуьгъуьна аваз йисуз имам шамила урусрин аксиниз самур дугундиз дяведин фин кьиле туванвай чкадин эгьлияр адан куьмекдиз атанвай абурун арада башларрин мамедшагь бедирханрин бедирхан ва испатрин ханали хьтин къалажухвиярни авай кичӀ квачир кьегьалар жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай кафиррин аксиниз дяведа къалурай итимвалинни викӀегьвал паталай имам шамила вичи испатрин ханалидиз тур пишкешнавай и тур ханалидин несилри къенин йикъалди хуьзва октябрьдин революциядилай кьулухъ хуьрера жемиятдин уьмуьр хъсанарна регьят хъувун патал гьукуматдин идараяр туькӀуьриз эгечӀнавай акӀ йисуз къалажухрин хуьруьн советдини вичин уьмуьрдин сифте кьил кутунвай вири урусатда колхозарни совхозар ахъайзавай хуьруьн чкайра кулакар дуьздал акъудна терг авун патал кесибвилин комитетар арадал гъизвай къалажухра йисуз арадал гъанвай комбеддин членар къаибханов надиршагь эвленов эвлен гуьлнезеров каибханов седрединов седредин атемова дусту сутаев султан сардарова шагьнисе жамалудинов жамалудин муксаев тураб тир комбеддин председательвиле сархатов мердали ва адан заместительвиле ишрефов жават хкянай а чӀавуз хуьре савад авай са касни авачир савад авачирвал терг авун патал хуьрера махсус курсар ликбезар савад авачирвал терг ийидай курсар ахъайзавай къалажухра садлагьай ликбез йисуз кардик кутунвай тарсар хуьруьнви микаилова гевилан кьилдин кӀвале тухузвай сифте муаллимар къара куьредай расулов мугудин чепер хуьряй эфендиев нажмудин ва миграгърай зейналов зиядин тир совет гьукум тайин жедалди хуьре хуьруьнжемятдин крар юзбашиди виш ксарин кьил кьиле тухузвай хуьруьн эхиримжи юзбаши кар чидай гафуни атӀудай девлетар авай хуьруьнэгьли гьасанбеков гуьлагьмед тир совет гьукумдин орган яз кардик йисуз эгечӀнавай советдин садлагьай председательвиле къурбанов къурбан хкянавай йисуз коллективизацияди йисара хуьруьн эгьлийрин гьисабдай касдиз жазадин серенжемар акунвай гасанбегрин гуьлахмед гьасанбек ва эмирбег михралиев гьажали мамедшагь мамедгьахов сейидкъули атемов алипанах шайдаев муртаза шекиев шагь шагьов агъалар эфенди расул расулов шагькеримрин шагькерим ва шихкерим мамедали мамедалиев ватандин чехи дяве чӀавуз къалажух хуьряй фронтдиз кас рекье гьатнай абурукай кас хабар амачиз квахьнай ва женгера телеф хьанвай элкъвена ватандиз хтанвайбурун гзафбур инвалидар ва херер квайбур тир абурун авангардда коммунистарни комсомолар авай къалажухвияр блокададик квай ленинград москва воронеж одесса киев сталинград севастополь новороссийск керч белоруссия молдавия украина латвия литва къавкъаз фашистрин гъиляй азад авунин женгера кьегьалдаказ иштирай авунай абурун жергедай дяве тухунин тактикани теория фад кьадай хъсан командирар акъатнавай абуруз виридай медаларни орденар пишкешнавай ибур капитан агъабалаев султангьамид чӀехи лейтенант политрук жаватов пирим лейтенант эмиралиев али капитан селимов челеби чӀехи лейтенант кавалерист примов жават чӀехи лейтенант сардаров шихбуба лейтенант шамилов азай капитан седрединов филядин ва масабур гвардиядин фронтра тафаватлувилелди лейтенант эмиралиев алиди жуьрэтдалди женг чӀугунай къалажухрин эгьлияр сихилриз пай жезва ибур балбутар жибияр машахар мегьдияр мензифар небияр самалчияр тажанар кекишар кишияр кажинар улуяр кӀецӀилар эрменияр я къара куьре дагъустан республикадин докъузпара районда авай хуьр къара куьредин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр дагъустан республикадин докъузпара райондин кефердинни рагъэкъечдай пата райондин юкь тир усугъчай хуьрелай км яргъал ала докъузпара районда къара куьре твар алай кьве хуьр ава ибур вини къара куьре ва кьулан вацун кьерел кутунвай цийи къара куьре хуьрер я лезгистандин дегь хуьрерикай сад тир вини къара куьре чехи къавкъаздин циргъерин суварин тик хурал ала хуьруьн кьилихъ галай рагарал алай харапа квалерин перишан вилер хьиз цавуз килигзавай ичи дакарри ва вацун цалцам къванерив чугунвай гуьтуь куьчейри хуьруьн дегьвиликай ва абад тир алатай вахтарикай хабар гузва виняй хуьруьн къвалариз гьиниз вил вегьейтани хайи чилерин вафалу къаравулар хьиз акъвазнавай пара кьадар гегьенш сурар аквада абурун арада чиликай анжах чулав кьилин къванер хкатнай лап дегь чаван сурар ва гьакни кьилин къванерал рагьметдиз фейидакай араб гьарфаралди кхьинар алай са кьадар цийи сурарни авазва хуьре археологиядин чирунар кьиле тухудайла мус ята хуьруьн къваларив келе авайди малум хьанай вичин вахтунда къара куьре лап чехи хуьрерикай сад тирди субутарзавайди к умаханован виш йисара дагъустандин тарихдин география твар алай ктабдин кхьинар я ктабда кхьенвайди я хьи виш йисара къара куьреда квал авай а чавуз лезги хуьрера адет яз са чехи квале кьвед пуд хзан санал амукьзавай хуьруьн лап кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай чаз малум хьанай хьи виш йисан юкьвара атаманрин хзанда са квале касди уьмуьр тухузвай гила юкьван гьисабдалди къачуна са квале тахминан касди уьмуьр тухузвайди гиман авурта им хуьруьн агьалидин кьадар агъзур кас тирди гьисабиз жеда къара куьре хуьр ругуд гъвечи хуьрерин сад хьуналди арадал атанвайди лугьузвай малуматар ава ибур чуру хуьр чейар урук яр къил усух ва сутар алай хев хуьрер тир чуру хуьр къара куьредилай муьжуьд километр яргъал ала чейар хуьр трассадин мукьвал ала къавкъаздин дяве чавуз чейар хуьре къаравулдин минара авай къаншардал алай сувун хурал урук хуьр алай вич алай чкада чилин уьцунар мукьвал мукьвал жезвай виляй дуьздал инсанрин карабар акъатзавай бязи малуматрив кьурвал урук хуьре алпандин пачагьрин резиденция авай алпандин пачагь вараза урук хуьре ял ягъайди малум я тажубардай кар я хьи къара куьре хуьре чпи чпиз варазар лугьузвай сихил къедалди ама котовичан ва исакован экспедицияди яр къил усух ва сутар алай хев хуьрер алай чкадал археологиядин эгъуьнар тухудайла юкьван вишсариз талукь хъенчин цин гунгарадин амукьаяр дуьздал акъуднай хуьруьн кимел алай булахдини вичин сифте кьил суварилай къачузва ва хуьруьз лап фад заманарилай чугунвайди я адан хвалан бязи чкайра гьакни хъенчин сахсияр амазма хуьруьн патав галай тамун сувара инсанрин уьмуьрдин гелер амай кьветер ава кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай ана гьеле юкьван виш йисара малар хпер хъсан сувун векьерал гьална хуьзвай маларбанар амукьзавай инсанар са кьадар агъадиз куьч хьанвай виляй хуьруьн лап вини кьиле авай квалер харапайриз элкъвена къара куьредин келе гьа инал алай ва сифте киривийри гьа и вини кьиле хуьр кутуна ацукьнай и чкадилай хуьруьн къваларив галай гегьенш чилер яргъаз аквада вилик яргъалай ягъияр акун кумазди къаравулдал алай аскерди минарадин кьилел гьасятда цай курна хуьруьз къвезвай хатадикай хабар гузвай хайи хуьруьз душмандин рехъ атун паталди хуьруьн итимри чпин яракьар кьуна самур вацун камуз эвична ягъийрин вилик гьана экъечзавай бинедилай малдарвилел ва лежбервилел алахънавай киривияр уьмуьр гьализ къулай чкадихъ къекъвезвай ва й йисарин сифте кьилера хуьруьн эгьлияр самур вацун кьерел алай бахчаяр ва кьер тварар алай мулкариз куьч жез эгечнай цийи чкадал садлагьай квал эцигайди аббасов къиримхан тир гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал атанай киривийрин адетдалди цийиз свас гъанвай жегьилди вичиз квал эцигна диде бубадикай аслу тушир кьилдин уьмуьр туькуьрна канзавай и рекьелди жегьил несилрин чехи пай бахчайриз куьч жез ацукьзавай гьак цийи къара куьре хуьр арадал атанай аббасов къиримханан ва сулейман керимован санал куьмекралди цийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай сулейман керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай сулейманан паталай киривийриз чехи савкьат яз вини къара куьреда цийи гьейбатлу мискин эцигнай мискин эцигай чкадал алпандин девирда къабил пачагьди гьукум тухузвай чавуз христианвилин клиса алай йисуз лезгияр мусурманвилиз элкъуьрнай арабри и клиса чукурна адан чкадал мискин эцигнай ун им виринриз твар акъатнай дегь къара куьредин мискин тир гьайиф и мукьвара хъуьтуьз мискин цаю кьуна канай сагъдиз амукьай затарикай сад месела атай нехишар алай надир гулар я кайи мискиндин хандак чукурдайла тарихдаррин фикир желбнай затар дуьздал акъатнай ибур атай нехишар алай лацу къванцин розетка къванцин нажах ва тийижир чалалди са гаф кхьенвай къван тир лезги профессорар а р шихсаидовавай ва я а яралиевавай а къванцел алай гафунин мана ахъайиз хьаначир къара куьредин абадвилин жегьетдай вилик финиз чехи крар райондин кьил тир аббасов къиримхана кутунвайди я ада хуьруьз тухузвай рекьер чугуна цийи муьгъ эцигна виликди вацариз сел атайла виже текъвей гьалариз атанвай цуру муькъвер ци чуьхвена уьцуьзвай гьакни ада вири шартар авай чехи спортзал эцигна ватандин чехи дяведин четин вахтара пара кьадарда киривияр азербайжандиз куьч хьанай ссср чкайдалай кьулухъ вини хуьруьхъ галаз мукьвабурухъ галаз алакъа саки амачирди лагьайтани жеда азербайжанда киривияр виридалайни пара кьадарда авай чка хъачмаз райондин худат шегьер мукьтадир ва набран послокар я иниз киривияр сихилралди куьч хьанай и хуьрерин кьуьзуь несилри кьиблепатан лезгийрин нугъатдилай тафаватлу тир вини къара куьредин кьетен нугъат хвена месела литер рацам дин чкадал галцам лугьузва къубадин нугъатдин гаф тир ци вучиз чкадал та лугьузва вил гафунин чкадал уьл литер керец дин чкадал керебич литер афни дин чкадал арфунаг лугьузва ва ик маса амма жегьил несилар къвердавай азербайжан чалал элячзава лезги чалакай гьич хабар авачир киривийрин кьадар йисандавай пара жезва идан себебар азербайжанрихъ галаз са хуьре санал уьмуьр тухун мектебра лезги чалан тарсариз тефин ва акахьай хзанра квале азербайжан чалалди рахун я месела мукьтадир послокда адет хьайивал гьатта гъуьл лезги паб азербайжан тир хзанра аялдиз азербайжан чал чирзавайди я худатда авай киривийрин чалан гьалар идалайни усал я ана лезги чалакай хабар авай киривияр тупаралди гьисабиз жеда вучиз лагьайта шегьердин агьалидин чехи пай азербайжанар я ва лезгияр жемиятдивай къакъат тавун паталди азербайжанарин культура ва чал кьабулнава киривийри кутунвай ва чеб пара кьадарда авай хуьрер йисариз килигна къара куьре хуьруьн агьалидин кьадар агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я йисан урусатдин империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал къара куьре хуьруьн агьалияр кас тир тарихдин къене къара куьре хуьре пуд чехи сихилар ава ибур югулар пугъуцар ва тварквар я вичин нубатда и сихилрик гъвечи сихилар акатзава месела югулар сихилдик гъвечи сихилар ква ибур шататар кавхаяр кердеяр мумахаяр илагьидинбур птугьар иверкъар надиранбур мавланар фустанбур назаранбур фетегьанбур пацаранбур мугьуланбур мардананбур телерар я амай кьве чехи сихилрик акатзавай гъвечи сихилрин тварар гьеле чирзава цийи къара куьре дагъустан республикадин докъузпара районда авай къара куьредин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я хуьр дагъустан республикадин докъузпара райондин кефердинни рагъэкъечдай пата райондин юкь тир усугъчай хуьрелай км яргъал кьулан вацун кьерел ала хуьруьн бине йисуз вини къара куьре хуьряй вацун кьерел куьч хьанвай киривийри кутунай вилик и чкадал абурун бахчаяр ва кьер тварар алай мулкар авай цийи хуьре садлагьай квал аббасов къиримхана эцигнай гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал тайинарнай аббасов къиримханан ва сулейман керимован санал куьмекралди цийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай сулейман керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай къуруш цуру къуруш дагъустан республикадин докъузпара районда авай къуруш хуьруьнсоветдик акатзавай кьакьан сувун хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я гьуьлуьн дережадилай метр вине авай къуруш хуьр вири европада урусатдани къавкъазда виридалайни кьакьанда авай агьалийрин пункт я гьакни урусат федерациядин виридалайни кьибледа авай агьалийрин пункт я къуруш хуьряй альпинистри кичен сув м гъуцар сув м ва яру сув м суварин кукварал хкаж жезва хуьр дагъустан республикадин докъузпара райондин юкьван пата гъуцар сувун кьиблединни рагъэкъечдай патан гуьнеда чехивацун дугунда райондин юкь тир усугъчай хуьрелай км яргъал чка кьунвайди я къуруш санлай суву шалбуздагъ суву яру суву кичен суву нисен суву гьакни гедик базардуьзуь турфан рагъдан вахчаг мулар хьтин сувари элкъуьрна юкьва тунва виш йисуз къуруш хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин докъузпарадин наибвалдиз талукь тир кьилдин къуруш хуьруьнжемят туькуьрзавай хх виш йисан сифте кьилера семн броневскийди кхьейвал иранди ва россияди кьуркьушум лезгийрин къуруш хуьряй къачузвай и хуьруь гьакни вири къафкъаз кьуркьушумдалди таъминарзавай гила къурушдал къизилдин чехи игьтиятар авайди тайин хьанва мукьвал йисара ина къизил хкудунин кардив эгечда и карди лезги чилер тебиатдин серветралди бул тирди мад гъилера субутзава дагъустандин гьукуматдин архивдин материалра къалурнавайвал асирда къуруш къафкъаздин виридалайни девлетлу хуьр тир йисуз ина агъзур балканар агъзур калер агъзурдалай гзаф хипер авай йисуз ина лапагрин кьадар агъзурдав агакьнай хуьруьхъ далай гзаф яйлахар авай къурушрин эгьлияр сихилриз пай жезва ибур гьилевар хайитакьар тетацар фалакьар къызырар хъртар мисрияр къаражанар авурар занговар гьебешар я филер вини филер цуру филер дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай тарихдин къене докъузпарадиз талукь тир гадарнавай хуьр хуьр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин рагъакидай пата ала виш йисалай гатумна филер хуьр дагъустандин чилерал аваз я чехи бубайрилай амай сивяй сивиз атанай кьисадиз килигна хуьр пуд гъвечи депенар квахъар ва чуру хуьр хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин нетижада арадал атанвайди я виш йисуз филер хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин докъузпарадин наибвалдиз талукь тир гъебцегь хуьруьхъ галаз филер хуьруьнжемят туькуьрзавай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалийрин кьадар кас тир алай чавуз хуьр ичизва филерин эгьлияр сихилриз пай жезвай ибур гачалар иридар мундугъар квахъар я хъачмаз район азербайжанда авай муниципалитетдин район кьилин шегьер ва администрациядин юкь хъачмаз шегьер я хъачмаз шегьердилай кьулухъ кьведлагьай чӀехи шегьер худат я район азербайжандин кефердинни рагъэкъечӀдай пата республикадин кьилин шегьер тир бакудилай км яргъал чка кьунвайди я хъачмаз район кефер патай дагъустандин мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз рагъакӀидай патай кцӀар ва къуба районрихъ галаз кьибле патайни шабран виликан девечи райондихъ галаз са сергьятра ава рагъэкъечӀдай патай район каспи гьуьлуьхъ галаз сергьятарзава цин кьерин зулун яргъивал км я райондин чилерин гзафни гзаф пай тамари кьунвайвиляй ва гьуьлуьн кьерел алайвиляй хъачмаз азербайжандин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай туризмдин зонайрикай сад я яргъариз тӀвар чкӀанвай туризмдин лезги хуьр набран гьа и райондин кефер пата ала район йисуз арадал гъанвай йисуз райондик терг авунвай худат район кутунвай йисуз хъачмаз район терг авунвай ва адан чилер кцӀар ва къуба районрин чилерик кутунвай йисуз район мад гуьнгуьна хутунай йисуз халкьдин наразивилер ва и кардин аксина кьиле тухвай митингар гьисаба къачун тавуна дагъустандин мегьарамдхуьруьн райондиз талукь тир кьве лезги храхуба ва урьянуба хуьрер кас агьалияр галаз ягь авачирвилелди хъачмаз райондиз вуганвай идалайни гъейри кьулан вацун ятарин азербайжандин ихтиярдик ква хъачмаз азербайжандин виридалайни гзафмиллетрин район я ина лай пара миллетар ава абурун чӀехи пай лезги халкьарин миллетрин группадик акатзавай лезгияр будугъар къирицӀар ергуьжар жекар хинелугъар я лезгияр асул гьисабдалди райондин кеферпатан хуьрера ва худат шегьердин кьибледихъ галай хуьрера уьмуьр гьалзавайди я лезгийрин виридалайни чӀехи хуьрер ялама ва мукьтадир послокар я районда авай лезгийрин саки зур пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвайди я лезги чӀал анжах лап кьуьзуь несилриз чизва гьатта са бязи лезгийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач кӀвалера цӀапдал рахазвайди я ихьтин хуьрерик нежефхуьр ругудлагьай отделение сейидли мукьтадир послокдин велемирни совхоз куьчеяр хурай ва маса хуьрер я акахьай агьалияр авай хуьрера вири цӀапдал рахазва азербайжанарихъ галаз ассимиляциядилай гъейри лезгияр урусрихъ галазни акахьна терг хьанвайди я урус лезгияр авай хуьрер ибур набранни мукьтадир послокар я ина лезги агьалийрин гзафни гзаф пай кӀвалерани куьчеда урус чӀалакай менфят къачузва аялривай лезги чӀалал рахаз жезвач и хуьрера гьатта кьуьзуьбурни итимар сад садахъ галаз урусдал рахазва идан себеб вилик хуьруьн агьалийрин чӀехи пай урусар тирди я эхиримжи ийсара азербайжанари тухузвай туркизациядин политикадин куьмекдалди и кьве хуьре урус чӀалал рахазвай лезгийрин контингент цӀап чӀалаз элячӀзавайди акваз жеда набрандинни мукьтадир хуьрерин мектебра цӀап ва урус секторар кардик ква адет тирвал лезгияр урус муькуь халкьарни цӀап секторра тарсар къачузва лезги хуьрерин мектебра лезги чӀалан тарсариз са кьве сят чара авунвайтӀани лезги чӀалан муаллимарни ктабар авачирвиляй тарсар саки тухузвайди туш районда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀехи пай са чӀавуз дагъустандин докъузпарани ахцегь райондин хуьрерай чпин хуьрер туна иниз куьч хьанвайбур я дяве чӀавуз кӀевера гьатай сувавияр фан кӀусан гуьгъуьна суварилай арандиз массайралди куьч жезвай йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар амсар дагъустан республикадин рутул районда авай келед хуьруьхъ галаз амсар хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин кьилин хуьр яз администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин рутул райондин юкьван пата райондин юкь тир рутул хуьрелай км яргъал самур вацун дугуна чка кьунвайди я виш йисуз амсар хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин лучек наибвалдиз талукь тир келед ва пилек хуьрерихъ галаз амсар хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир хуьре гуьгъуьнин муьжуьд сихилар ава гьаджийер арабрин уьлквейрай атайбурун несилар хуьруьн бине кутурбур я саьхайер ибримайер гьасилайер таракамайер карутар гьасасайер адиширинар агъа катрух дагъустан республикадин рутул районда авай хуьр агъа катрух хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я рутул райондин тек сад тир цап хуьр я хуьр дагъустан республикадин рутул райондин юкьван пата райондин юкь тир рутул хуьрелай км яргъал хиривалю вацал чка кьунвайди я хуьруьн са пай вацун чапла пата муькуь пайни эрчи пата ала виш йисуз агъа катрух хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин лучек наибвалдиз талукь тир вини катрух хуьруьхъ галаз катрух хуьруьнжемятдик акатзавай ватандин чехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз кас рекье гьатнай борч дагъустан республикадин рутул районда авай цийи борч хуьруьхъ галаз борч хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр хуьр дагъустан республикадин рутул райондин кьибле пата райондин юкь тир рутул хуьрелай км кьиблединни рагъэкъечдай патахъ ахцегь вацун дугуна чка кьунвайди я виш йисалай йисал кьван борч хуьр ахцегьпарадин азад жемятдин ахцегьпара хуьрерин жемятрин садвалдин составдик квай ахцегьпарадик квай чавуз хуьре сихилдин кьадаррикай аслу тахьана агьалийрин кьадардикай асул яз кавхаяр авай гьак гьар квализ са кавха къвезвай гьакни хуьре са чавуш авай йисуз хуьр вири ахцегьпарадихъ галаз урусатдин империядик акатнавай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин ахцегьпарадин наибвалдиз талукь тир йисуз борч цийиз арадал гъанвай рутул райондин составдик кутунвай гуьгъуьнлай хуьр бабаюрт райондиз куьч хьана цийи борч хуьр арадал гъанвай ихрек дагъустан республикадин рутул районда авай аран хуьруьхъ галаз ихрек хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин рутул райондин юкьван пата райондин юкь тир рутул хуьрелай км кефердинни рагъакидай пата къара самур вацун дугуна адак муклух вац акахьзавай чкадал чка кьунвайди я чкадин чалал хуьруьн твар чи чка ва я ирид сихилрин чка мана гузвай йирак я улу бубайрилай амай сивяй сивиз атай кьисади лугьузва хьи ихрек хуьр сад садан мукьвал алай ирид гъвечи сихилрин хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я хъыртаида харабрымыкда хвалирмыхда келидихда сырымыда риттимыхда ва хырыц вири санлай кьуд сихилрикай ибарат тир и хуьрерин эгьлияр гилан ихрек хуьруьз куьч хьана гьарда чпиз са мягьле туькуьрнавай виш йисуз ихрек хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин лучек наибвалдиз талукь тир кьилдин ихрек хуьруьнжемят туькуьрзавай алай чавуз хуьре гуьгъуьнин сихилрин несилри уьмуьр гьалзава агъамаьшды аьскаьраьшды абдуладиешды ашдийшды баширашды былыйшды ваьлиешды вердиешды гьаджиешды гьаджимирзаьеды гьасаьсыйшды гьудуйшды даьвыдаьшды даьмыраьшды даьрмаьнышды заманаьшды исмиешды йагьеваьшды йагьеешды каьмилаьшды кьасымаьшды маллаьшукураьшды манафаьшды мамытыйшды маьгьдиешды магьмыдаьшды мамаьваьлиешды наьдираьшды нугьаьшды раджабаьшды раьшитаьшды саьмаьдаьшды саъдиешды уджагьаьшды умарийшды усмалаьшды хизриешды шаьабасаьшды ысаьешды келед дагъустан республикадин рутул районда авай келед хуьруьхъ галаз амсар хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр дагъустан республикадин рутул райондин юкьван пата райондин юкь тир рутул хуьрелай км яргъал самур вацун дугуна шиназ вацун сивел чка кьунвайди я келед рутул магьалдин виридалайни дегь хуьрерикай сад я виш йисуз келед хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин лучек наибвалдиз талукь тир амсар ва пилек хуьрерихъ галаз амсар хуьруьнжемятдик акатзавай хуьре гуьгъуьнин ругуд сихилрин векилри уьмуьр гьалзава шалшалар герийер инкьиймар гьасийер къасымар ва чихтиер хуьруьн мектебдин вилик галай рагал йисуз дагъустандани чечняда хьайи къарагъунин чавуз телеф хьайи кьве жегьил шагьид кучуднавай пир ала абурун ивидин къене авай мийитар яргъал алай согратль хуьряй чпин дидедиз жагъана хайи келед хуьруьз хкана ина кучуднавайдалай кьулухъ хуьруьнвийрин арада и чка пак тир чка хьиз гегьенш хьанвай абуру шагьидрин сурарин винел мавзолей гуьмбет туькуьрнавай лезги литература лезги халкьдин литература чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар фарс араб туьрк ва азербайжан чаларал теснифна и карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана лезги литература рагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз кӀвенкӀве аваз хьана лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир зарийри фикир фагьумзавай гекъигзавай чпин гьиссер ахъайзавай арадал уьмуьрдикай тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар философиядин шиирар атана виш йисан зари давдакьан чӀехи шарвал жаваншир кьейила авур ишел эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар адетар дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва алатай виш йисара лезги литература жинсериз пай тахьана яни лирикадин эпосдин ва драмадин лишанар квай эсеррин кӀватӀал яз вилик фена михьи гьикаятдин ва драмадин эсерар анжах виш йисан сифте кьилера арадал атана ятӀани абуруз жанррин жуьреба жуьревал хас тир чав виш йисалай давдакьан ясдин чӀални дасхуьруьнви моисеян тарихдинни гьикаятдин эсер виш йисай мехсети хануман гъезеларни рубаияр ширванви хаганидинни генжеви низамидин поэмаяр агакьнава лезги литературадиз фарс араб туьрк ва маса литературайрин жанрар къвезвай ва цӀийи накьвадал милли лишанар кваз экъечӀавай къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай и карни къвердавай къуватлу жезвай чав агакьнавай делилрай аквазвайвал виш йисуз куьре мелика виш йисуз миграгъ къемера виш йисуз мискин велиди виш йисуз лезги къадира виш йисуз кьуьчхуьр саида ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна и адалатвал авай рехъ виш йисуз етим эмина давамарна адан шиират чӀехи дережадив агакьна хх виш йисуз лезгистан урусатдик акатна чи халкьдин культурадиз литературадиз урус ва европадин культуради литературади таъсир ийиз гатӀумна и кар виш йисуз мадни къуватлу хьана виш йисуз лезги литература винидихъ къейд авурвал йигин камаралди вилик фена ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай тамам агакьанвай литературадиз элкъвена са жерге алакьунар авай зарийри стал сулеймана хуьруьг тагьира алибег фетягьова къияс межидова забит ризванова межид гьажиева алирза саидова байрам салимова жамидина ибрагьим гьуьсейнова азиз алема ханбиче хаметовади ва масабуру лезги ва дагъустандин литературайра лайихвилер авай чка кьунва виш йисан й йисарин ва виш йисан сифте кьилерин литература уьлкведа жемиятдинни политикадин туькӀуьрун масакӀа жезвай демократиядиз рехъ ганвай ва социализм гужуналди капитализмдалди эверзавай халкьарик къалабулух акатнавай шартӀара вилик физва ихьтин шартӀара тӀебии кар яз лезги зарийри туькӀуьрзавай эсерриз халкьдин кьисмет чӀуру патахъ гьялзавай месэлайри советрин халкьарин гьукумат ссср чукӀуни лезги халкь адавай хабарни кьун тавуна кьве чкадал пай авуни халкьдин мал девлет тараш авуни инсанар бейкар хьуни ва кесибвиле гьатуни гзаф таъсирзава хайи ватандикай ва халкьдикай кьегьалвилин эсерар уьлкведа кьиле физвай ахлакь авачир гьерекатрикай сатирадин эсерар кхьинилай гъейри лезги зарийри жемиятдинни политикадин гьерекатрани иштиракзава йисуз лезги халкьдин садвал гьерекат арадал атун ва адан кӀвалах ризванованни и шерифован б салимованни м меликмамедован ф нагъиеванни а мурсалан а магьмудованни хаметовадин тӀварарихъ галаз алакъалу я лезги халкь сад хъувунин ва лезгистан республика тешкилунин мураддихъ ялзавай зарийрин са кӀеретӀди йисан октябрдиз магьачкъалада тарихда сифте яз лезги кхьирагрин съезд кӀватӀна ва лкс лезги кхьирагрин садвал туькӀуьрна кьибле дагъустандин районра ва шегьерра вичин отделенияр авай эсерар туькӀуьрдай союзди зарийриз куьмекар гузва милли литература ва харусенят пропаганда ийизва шарвили газет акъудзава азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезги зарийрихъ галаз алакъаяр хуьзва милли литература вилик финиз гьам гьукуматдин газетри ва журналри лезги газет самур кард дагъустандин дишегьли ва мсб гьамни аслу тушир газетрини журналри садвал рикӀин гаф шарвили самур алпан лезгистан ватан ва мсб чӀехи куьмек гузва милли чӀаларин литературайрин ва искусстводин гьакъиндай гьукуматдин къайгъударвал зайиф хьанвай ва базардин алакъаяр арадал хканвай девирда аслу тушир газетар ва журналар акъуд жезмач гьукуматдинбурни кьериз цӀаруз акъатзава ктабханаярни лап четин гьалда ава дагучпедгиз агал хъувуна дагкнигоиздатдиз пулдин такьатар бес кьадар ахъайзавач ихьтин шартӀара зарияр чпин эсерар хсуси такьатралди ва къаюмрин куьмекдалди акъудуниз мажбур жезва ихьтин мумкинвални виридахъ авач амма литературадин гьерекат акъвазнавач акси яз йигин хьанва уьлкведа ва дуьньяда кьиле физвай вакъиайри цӀийи цӀийи эсерар арадал гъизва лезги зарийриз милли культурадихъ литературадихъ чӀалахъ ва тарихдихъ авай майилар мадни хци ва къуватлу хьанва абуру халкьдин азадвилихъ ва садвилихъ ялзава нетижада и темайрай цӀудралди шиирар манияр гимнияр ва поэмаяр шарвили эпос басмадай акъатна кӀелзавайбурув агакьна абурун кьилин кьегьалар лезги халкьдин кьегьал рухваяр шарвили гьажи давуд ярагъ мегьамед ва масабур я лезги шииратдин дережа хкаж хьунин адан агалкьунрин гьакъиндай чи алакьунар авай зарийриз жамидиназ ам ваз чидач улубдай а къардашеваз ватандин гум улубдай республикадин премияр ва б салимоваз дагъустандин халкьдин зари тӀвар гуни йисалай ахцегьа шарвили эпосдин сувар тухуни шагьидвалзава шииратдихъ хьиз темайрин эцигзавай месэлайрин ва жанрайрин жигьетрай агалкьунар гьикаятдихъ ва драмадихъни ава й йисара лезги гьикаят цӀийи жанрайрин эсерри а магьмудован веси тӀвар алай детективдин повестди м меликмамедован лезги твар алата эсседи ф беделован миф романди а агъаеван пад хьайи рать ва гь къурбанан ирид чин алай хуьр сатирадин романри девлетлу авуна лезги литература маса чӀаларални вилик физва бязи зарийри чпин эсерар урус сфи буба м каиди акимова аминова я эфендиев ва мсб азербайжан к келентеров т агъавердиев с керимова ва мсб ва туьрк н самури ва м эсер чӀаларал теснифзава лезги чӀалал чпин эсерар вилик виш йисара хьиз маса миллетрин векилрини к агьмедова ва мсб кхьизва литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра йисуз магьачкъалада ахъайнавай жегьил литератор махсус мектебда дагъустандин гьукуматдин университетра кьиле физва милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб азербажан туьрк урус фарс дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай месела алпан зари ва алим дасхуьруьнви моисеян алпанрин тарих ктаб эрмени чӀалаз арабрин персерин грекрин эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай таржумадаррин гьамиша виле акьан тийидай амма чӀехи метлеб авай кӀвалах къвердавай къати хьана ва чи йикъарани давам жезва виш йисара и кар урус чӀалахъ галаз гзаф алакъалу хьана йисуз башир султанова лезги халкьдин махар ва мисалар сифте яз урус чӀалаз таржума авуна ва тифлисда басмадай акъудна йисуз али гьасанова вичин буба алкьвадар гьасанан дагъустандин эсер улуб азербайжан чӀалай урус чӀалаз элкъуьрна магьачкъалада басмадай акъудна советрин девирдин йисара урусрин машгьур писателрин а пушкинанни ю лермонтован л толстоянни м горькиидин м шолохованни в маяковскийдин ва мсб виликан ссср дин халкьарин литературайрин векилрин дж джабаеван у батираян и къазакьан магьмудан р гьамзатован а абу бакаран ва мсб са жерге эсерар лезги чӀалаз элкъуьрна кьилди улубар антологияр ва кӀватӀалар яз акъудна абур таржума авунин карда тӀвар ван авай зарийри алибег фетягьова зияудин эфендиева алирза саидова межид гьажиева ва мсб алимри мегьамед гьажиева гьажи аликберова надир абдулжамалова ва мсб иштиракна чпин алакьунар къалурна виш йисан й йисара лезги таржумадаррин кӀеретӀ мадни къалин хьана ш юсуфова урус чӀалай лезги чӀалаз г лезгинцеван дагъларай тир инсан роман а къардашева лезги чӀалай урус чӀалаз е эминанни с сулейманан шиирар р ризванова лезги чӀалай урус чӀалаз ризванован повестар ва шарвили эпос элкъуьрна алай девирдин четин шартӀаризни килиг тавуна алимри ва критикри лезги литература чирна жагъурун литературадин илим вилик тухун давамарзава и жигьетдай р кельбеханова с сулеймана тагьира ва а фетягьова туькӀуьрнавай эсеррикай кхьей пуд улуб гь гашарован лезги литература тарих ва алай девир тӀвар алай чӀехи монография къ акимован лезгийрин милли гьикаят ва маса чирна жагъурунар къалуриз жеда литературадин илимда кьилди зарийрин уьмуьрдин ва туькӀуьрнавай эсеррин рекьерин чирна жагъурунар давам жезва литературадин илимдиз жегьил алимарни гьахьзава т гьажимурадовади етим эмина туькӀуьрай эсеррикай с бедирханова азербажан чӀалал теснифай лезги зарийри туькӀуьрай эсеррикай м кельбехановади ибрагьим гьуьсейнова туькӀуьрай эсеррикай агалкьунралди кандидатвилин диссертацияр хвена а мирзебегован сад лагьай илимдин улуб алкьвадар гьасана азербайжан чӀалал туькӀуьрай эсерар ва фейзудин нагъиеван стӀал сулеймана туькӀуьрай эсерар текстологиядин месэлаяр метлеб авай чирна жагъурунар хьанва лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин е эминан с сулейманан ва мсб эсеррин чӀал тӀвар ван авай алимри р и гьайдарова а г гуьлмегьамедова ва мсб активдаказ чирна жагъурзава лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз руьгьдин хазинадиз элкъвенва ихьтин гьар са патахъай тамам ва дегьне литература гъвечӀи ва чӀехи яшарин кӀелзавайбурув агакьарун патал винидихъ тӀварар кьунвай хьтин улубрилай гъейри гьар са заридикай куьрелди эхтилатарзавай куьмекчи улуб справочникни фадлай герекзава куьмекчи улубдихъ игьтияж авайди а кардай малум жезва хьи лезги литература кьилди учебный предмет яз дагъустандин ва азербайжандин мектебра юкьван пешекар училиейра колледжра ва университетра чирзава амма аялар студентар ва муаллимар патал куьмекчи улубар авач гьасан эфенди ибн абдуллагь ибн къурбанали ал алкьвадари ад дагъистани йисан октябрь авар округ балахани йисан сентябрь стал сулейман район алкьвадар зурба лезги алим тарихдар революциядилай виликан дагъустандин халкьдин арада чирвилер илим чукурдай кас ислам диндин устад зари гьасан эфенди йисуз авар округдин балахани хуьре гьажи абдуллагь эфендидин хизанда муршид мегьамед ал ярагъидин руш гьафисатаз хьана эвел вичин буба абдуллагь эфендидивай ахпа халу гьажи исмаил эфендидивай чирвилер къачур гьасана ахцегьа мирзе алидин медресани акьалтарзава къвезмай чавуз чирвилер артухарун патал кьагьирдиз физ гьазурвилер акунвай гьасаназ бубадин меслятдалди куьредин гьаким юсуф хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана и кардикай гьасана ик кхьизва секиндиз медресада ктабар келиз вердиш хьанвай заз дуванханада квалахун кьадарсуз четин акъвазна адан къуллугъдин идара вини ярагъдал хьана куьредин ханвал кватайла куьре магьал арадал атана мирзе гьасанакай суддин секретарь ва йисалай кьиблепатан табасрандин найиб хьана и къуллугъдал ам йисан бунтар къарагъдалди аламукьна тебии алакьунар авай гьасана алкьвадрал вичин бубадин ахцегьа мирзе али эфендидин ва вини ярагъдал исмаил эфенди халудин медресайра келна диндин ва тебии илимар араб фарс ва туьрк чалар чирна алакьунар авай алим хьиз алкьвадар гьасан зарини тир ада вичиз мамнун рик чехиди ва намус авайди твар хкяна гьасана мамнуна вичин эсерар лезги араб туьрк ва азербайжан чаларал теснифна адан пуд ктаб виш йисан сифте йисара басмадай акъатна асари дагъустан жараб ал мамнун ва диван ал мамнун илимдин ва литературадин эсерри гьасан эфенди лезгистанда дагъустанда азербайжанда турцияда урусатда ва маса уьлквейрани машгьур авуна а гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар чарар абу муслимаз кагъаз дустуниз ва мсб уьмуьрдикай теснифнавай чалар йисан дуьньядин гьаларикай къасида йисуз дустагъ авурла ва мсб ясдин чалар бубадиз паб салигьат кьейила ва мсб я абур дегьне мана метлебдив ва гьиссерив аид хьанва устаддаказ туькуьрнава а гьасан эфенди йисуз рагьметдиз фена ам алкьвадрин сурара кучуднава алкьвадар гьасана дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна илим литература ва культура вилик финиз таъсирна куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал гьасан эфендиди виликай вичин ярар дустарихъ эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава ик уллу гъетягъай агьмедан хва абдуразакь агъ цинитдилай абукаран хва абдулгьамидахъ рухунай стхаяр тир магьмудахъни мегьамедахъ темирхан шурадай еке меценат талибов абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чугвазва лугьун лазим я хьи гьасан эфенди вичин девирдин чехи алимрикай сад яз халкьдин арада марифатдин регьбер диндин дестек тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик крачкова лагьайвал араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана алкьвадар мирзе гьасан эфендидин сур куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава кеферпатан къавкъаздин чалар къавкъаздин абхаз адыг ва нах дагъустан чаларин кьве группайрин сад хьун с а старостина абхаз адыг чаларихъ галаз хатт чал нах дагъустан чаларихъ галаз хуррит урарту чалар мукьва ийизва и хзандин чалар кеферпатан къавкъазда ва мукьва рагъэкъечдай пата авай гзаф кьадардин диаспорада гегьенш я адак сагъдиз амукьай и мукьвара терг хьанвай ва дегь кхьинар авай чал акатзава и группадин чаларин арада лексикадин дережада авай мукьвал илимдалди с а старостина субут авунай амма старостинан гипотезайрин аксина экъечзавай лингвистар пара ава иллаки гъурбатдин лингвистикада вилик алимри кеферпатан къавкъаздин чаларин группади картвел чаларихъ галаз иберий къавкъаздин чаларин группа туькуьрзавайди гиман ийизвай амма гила и фикир лингвистрин саки вири кьабул ийизвач къалурнавай чаларин хзанрин арада авай умуми лишанар алимри абурун сад садахъ галаз яргъалди мукьва алакъайра авайди тир лагьана адет тирвал гъавурда твазвайди я лезги газет дагъустанда лезги чӀалал акъатзавай жемиятдинни политикадин газет газетди дагъустанда жезвай жемиятдинни политикадин вакъиайриз экв гузва гьакӀни лезги халкьдин культурадикайни тарихдикай макъалаяр акъудзава газет гьафтеда садра а форматда зулара акъатзава тираж экземплярар газетдин бине йисуз цӀийи дуьнья тӀварцӀелди кутунвай ахпа акъудун вахтуналди акъвазарнавай гуьгъуьнлай йисуз социализмдин пайдах тӀварцӀелди республикадин лезги чӀалан газет хьиз давам хъувунай йисалай йисал кьван газетдин тӀвар дагъустандин гьакъикъат тир ва урус чӀалан дагестанская правда газетдай макъалаяр лезги чӀалаз элкъуьрзавай йисуз газет коммунист газетдиз дегишарнай ва дагестанская правда газетдин хел жез акъвазарна йисалай газетди гилан тӀвар хуьзва газетдин редакцияда тӀвар ван авай лезги зари шах эмир мурадова кӀвалахзавай цахур дагъустан республикадин рутул районда авай цахур хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр ва адан администрациядин юкь цахур халкьдин тарихдинни культурадин чехи метлеб авай юкьварикай сад хуьр дагъустан республикадин рутул райондин рагъакидай пата къавкъаздин кьилин циргъинин кеферпатан гуьнеда райондин юкь тир рутул хуьрелай км кефердинни рагъакидай пата самур вацал ала цахур цах хуьруькай сифте малуматар рим империяди къавкъаздиз алпандиз дяведин финрив алакъалу я ва лукуллан чи э вилик помпеян чи э вилик ва мсб тарихдин гъилив кхьинра гьалтзава виш йисуз цахур хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин лучек наибвалдиз талукь тир суьгут ва хиях хуьрерихъ галаз цахур хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир хуьре гуьгъуьнин ирид сихилар ава базева исакурар мусафурар камазяр люлиара валиханар нукарамбы лучек дагъустан республикадин рутул районда авай вруш хуьруьхъ галаз лучек хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин рутул райондин юкьван пата райондин юкь тир рутул хуьрелай км кефердинни рагъакидай пата самур вацук къара самур вац акахьзавай чкадал ала виш йисуз лучек хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин лучек наибвалдиз талукь тир вруш ва кина хуьрерихъ галаз лучек хуьруьнжемятдик акатзавай чав рутул магьалдикай агакьай юкьван виш йисарин малуматрин вирина лучек хуьр рутулрин азад жемятдин кьилин хуьр тирди къалурнава кузнецован улубда и хуьруькай кхьенва лучек хуьр маса суван хуьрериз ухшар туш ва и кардив рази тахьана виже къведач вацари кьве карна физвай кьакьан ва тик суварин гуьнедал къванцикай эцигнавай вишералди квалер ава бязибурун яшар лайни пара я хуьруьн юкьвал цуру мискин ала мискиндин къванцин кирпичрикай садал араб чалал кхьинар ала совет революция жедалди хуьре лай гзаф мискинар кардик квай алай чавуз лучекра гуьгъуьнин сихилрин векилри уьмуьр гьалзава чатуйер габашер чимукар балилейар маллайер качалар шиназ дагъустан республикадин рутул районда авай шиназ хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьруь дагъустан республикадин рутул райондин рагъэкъечдай пата райондин юкь тир рутул хуьрелай км кефердинни рагъакидай пата чка кьунва виш йисуз шиназ хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин лучек наибвалдиз талукь тир уна хуьруьхъ галаз шиназ хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир хуьр мягьлейрикай ибарат я хуьре сихилрин векилри уьмуьр гьалзава шихадамар гуцийер эрекенер гадарар чакьуйер ватаныйер минтарар хабийер абакыйер кьубанийер къара мирзыийер ризийер хасмедер сагьадар къузи рамазанар талалыйер гьудийер сайранар пидурийер хинкарийер писыкыйер чаракьыйер ухъунийер гылылийер гьасанийер гьайдарар чукуйер ибрамгьажийер кьарийер джемийер каширар мэгъэмэдийер мамадыйер пыртыйер ылийер гьубулийер пишкэнийер кьачийер балакуйер хананыйер джагвонтыйер гьаджи магьамадар чупанар кьабилар мазантыйер маьсубар карэджийер багъвадар залбегер гъалиханар цамцыйер кашканар аджухуйер гадарджибийер зарганийер нарчавар даравар шасинар цахутыйер гьажиев гьезерчи серкеран хва рутулви шаир ва кхьираг хъулидар дагъустан республикадин рутул районда авай хъулид хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр хуьр дагъустан республикадин рутул райондин рагъэкъечдай пата райондин юкь тир рутул хуьрелай км кьиблединни рагъэкъечдай пата ахцегь райондихъ галаз сергьятдин мукьвал фулфан вацал ала хуьруьн тварцин арадал атуникай са шумуд фикирар ава хъулидар твар къуьлер къуьл гафуникай арадал атанвайди мумкин я кьведлагьай гипотезади хуьруьн топоним дегь хурритар халкьдин тварунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва виш йисуз хъулидар хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин лучек наибвалдиз талукь тир ва кьилдин хъулид хуьруьнжемят туькуьрзавай ватандин чехи дяведин йисара фронтдиз хъулидви рекье гьатнай дяведилай кьулухъ хуьруьз анжах кас элкъвена хтанай женгера телеф хьанвайбуруз хуьре обелиск эцигнава алай чавуз хуьре аялрин бахча юкьван мектеб м а гьуьсейнован тварунихъ галай аялрин харусенятдин мектеб улубхана культурадин квал спортзал медпункт пекарня почта россии фгуп дин хъулидрин хел кардик ква пилек дагъустан республикадин рутул районда авай тунвай хуьр хуьр дагъустан республикадин рутул райондин рагъэкъечдай пата пиленады мериед хъед булахдин дугуна гьуьлуьн дережадилай метр кьакьандал ала цуру несилрин эхтилатралди хуьр ирид гъвечи сихилдин сад садахъ гилигунивди арадал атанвай дамырар семедэйер мамайер амрагьар абдулайер кьартайер багъышер йисуз ина майишатар авай ва касди уьмуьр гьалзавай виш йисуз пилек хуьр вири самур округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин самур округдин докъузпарадин наибвалдиз талукь тир амсар ва келед хуьрерихъ галаз амсар хуьруьнжемятдик акатзавай совет гьукумдин береда йисарилай гатумна уьмуьр гьалуниз гзаф четин суван шартарин себебдилай хуьруьн эгьлияр чпин ихтиярдалди рутул ва мегьарамдхуьруьн районрин маса хуьрериз куьч жех эгечна й йисарин эхирда хуьр тамамдаказ гадарна тунвай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири рутулар суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалийрин кьадар кас тир алай чавуз хуьр ичизва бедуьхъ дагъустан республикадин агъул районда авай хуьр рича хуьруьнсоветдик акатзава хуьр дагъустан республикадин агъул райондин юкьван пата райондин юкь тир тпиг хуьрелай км кьиблединни рагъэкъечдай патахъ акарлец вацун вини кьиле ала хуьруьн бине гьи чавуз кутунвайди я суалдиз гуьгъуьнин жаваб гуз жеда бедуьхъра цуру кванерин цларал алпан девирдин кхьинар алайди фикирда кьурта хуьр алпан девирда арадал атанвайди гзаф мумкин я ахьтин фикирни ава хьи хуьруьн бине гьар патай иниз куьч хьана атайбуру агъулри яхулри лезгийри дербентдин къажарри чувудри кутунвайди я гьа хуьруьн тварни и кардихъ галаз алакъалу я бедюк шадухъ акахьай виш йисуз бедуьхъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир рича ва хвереж хуьрерихъ галаз рича хуьруьнжемятдик акатзавай йисариз килигна бедуьхъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика хуьруьн мукьварал сарфун шегьер твар алай чкадин харапаяр амукьнава кьисайрив кьурвал им са мус ята чехи шегьер тир амма къваларив гвай сурариз килигна сарфун шегьер чехи хуьр хьтин чка тирди мадни мумкин я каглайрикк твар алай чкадал къаравулдин минарадин амукьаяр амукьнава дегь чавуз инсанри уьмуьр гьалнавай чкадин цларин амукьаяр гилалди дуьздал акъатзава рича дагъустан республикадин агъул районда авай хуьр рича хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр дагъустан республикадин агъул райондин кьибле пата райондин юкь тир тпиг хуьрелай км кьиблединни рагъакидай патахъ чирагъ вац ва синилец вацар сад садак акахьзавай чкадал ала рича гзаф дегь хуьр я археологиядин малуматрай чав агакьай тарихдин улубрай ва гъилив кхьинрай хуьр арабар дагъустандиз къведалдини авай тирди чир жезва виш йисуз рича хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир бедуьхъ ва хвереж хуьрерихъ галаз рича хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир йисариз килигна рича хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика дуруштул дагъустан республикадин агъул районда авай тунвай хуьр хуьр дагъустан республикадин агъул райондин кьиблединни рагъэкъечдай пата райондин юкь тир тпиг хуьрелай км рагъэкъечдай пата ала виш йисуз дуруштул хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнавай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьурагь наибвалдиз талукь тир гоа ва дулдугъ хуьрерихъ галаз гоа хуьруьнжемятдик акатзавай тахминан й йисара хуьруьн эгьлияр дербент райондин хазар хуьруьз куьч хьанвай куьч жедалди хуьруьн агьалидин вири агъулар суни мусурманар я йисан урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал дуруштул хуьруьн агьалияр вири агъулар яз кас тир алай чавуз хуьр ичизва дараматар харапайриз элкъвена чингис хан вичин тӀвар тэмуджин темучжин темучин тахм йис ва я йис пайи паяр хьанвай монголрин тайифаяр сад авуна инсаниятдин тарихда виридалайни зурба гьукуматрикай сад тир монголрин империядин бине кутур кас адан садлагьай ва чӀехи хан китайдиз юкьван азиядиз къавкъаздиз ва рагъэкъечдай европадиз монголрин дяведин финар тешкилнавай кьушундин кьил и финифар инсанрин зурба телефвилер галаз кьиле физвай иллаки ислягь жемятрин арада вичин уьмуьрдин эхирра монголрин империядин чилери юкьван азиядинни китайдин чӀехи пай кьунвай йисуз чингисхан кьейила кьулухъ империядин ирсдарар чингизидар лугьудай адан садлайгьай паб тир бортэдин итимрин хилен несилар хьанвай ам монголиядин тийижир чкадал кучуднавай ам кучудай чка гилани дуьз малум туш монголрин чинебан кьисадив кьурвал чингисханан улу буба гоа маралархъ галаз къавум хьана бурхан халдун сувун патав галай хэнтэедиз кучь хьанвай бортэ чино тир фарс алим тарихдар рашид ад дина вичин тарихдин улубра гиман авурвал бортэ чино хэнтэедиз виш йисан юкьвара кучь хьанвай бортэ чинодикай несилра бата цагаан тамачи хоричар ууджим буурал сали хаджау еке нюдэн сим сочи харчу дидедиз ханвай несилдин лагьай хиле гуьгъуьнлай вичиз монголжин гоа паб гъанвай боржигидай мэргэн дидедиз ханвай рашид ад дина кхьизвайвал чингис ханан улу диде бурятрин хилекай сад тир алан гоади бине кутунвай хори несилдай тир гъуьл кьейила кьулухъ алан гоади ханвай расу чӀарарни цаву вилер авай пуд рухваяр гилан монгол халкьдин бине эцигай ксар тирди гьисабзава алан гоадин вадлагьай виридалайни гъвечӀи хва тир бодончар борджигинар сихилдин бине эцигай кас тир чингизхан онон вацӀун къерехдал алай делюн болдок тӀвар алай чкадал борджигинар сихилдай тир есугей багатуран ва олхонутар сихилдай тир адан паб оэлунан хзанда дидедиз ханвай есугея вичин паб оэлун меркитар тайифадикай тир еке чиледудикай къакъуднавай гададин тӀвар есугея гъалибвал къачуна есир кьунвай татаррин регьбер тэмуджин угеян гьуьрметдай эцигнай асул чешмейри чара чара малуматар гузвайвиляй тэмуджинан хайи йис гилани дуьз малум туш чингизхана уьмур гьалзавай береда авай тек сад тир тарихдар мэн да бэй лудин тарихдин кхьинриз ва рашид ад дина монголрин ханрин архиврай кӀватӀнавай малуматрай авур гьисабунриз килигна тэмуджин йисуз ханвай урус чӀалал чешмеяр католицизм христианвал диндин виридалайни чӀехи хилерикай сад йисан малуматриз килигна и диндиз ибадат ийизвайбурун кьадар миллиардни миллион кас тир католик гаф грек чӀалай атанвайди я вири кьадайди мана аваз гьа саягъ а гаф аристотеляни полибия хашперес кхьирагриз лугьузвай католикрин дин сифте сеферда кардик кутунвайди игнатий антиохви тир йисуз а инсанрин гъвечӀи кӀеретӀар фикирда кьун патал европада католиквалди цивилизация эцигзавай протестантизмдихъ пара агъазвайбур авачир гьукуматра дахьайтӀа контрреформациядин береда католиквалдик кьулухъ гъанвайбур италияда испанияда португалиядани францияда германияда ам чӀехи пай рагъакӀидайни кефер патара авайди я австрияни галаз ирландиядани польшада милли руьгь католик диндик пара мукьуг гва мадни чӀехи къуват католик диндихъ латин америкада ава къенин католик церковди вири церковдин тарих йисан пайхьунилай тухузава хашпересвал иисус христосан чирвилерал эцигнавайди я ам Ӏ вишйиса яшамиш жезвайди тир чи эрадин кьиле хашпересвал рим империяда гегьеншар хьана пара четинвилер авайтӀани император константина хашпересвал йисуз ихтияр авай дин хьиз эцигна йисуз адакай гьукуматдин диндаказ кьабул хьана империядин чилер къачузвай варварари ни вишйисара абурукай парабуру арианвилин хашпересвал кьабулнавай эхирда абурукай католикар хьана къенин рим католиквилин церковди хашпересвилин тарих вири йисалди вичин тарихдиз хьиз килигзава католик клисади маса хашперес клисайрихъни тешкилатрихъ галаз алакъа кьазва экуменик рахун пападин хашперес садвалдин консилиумди тухузва гьа рахунрин акъатунрикай сад хьана йисуз хьайи православ клисайрин векъилрихъ галаз къулар чӀугвур баламанддин разивал тир йиса къулар чӀугвунвай виридуьньядин лютеран федерацидихъ галаз санал туькӀуьрнавай пад кьазвай декларация тир йозефинизм паталди австриядин католиквал гьамиша гьукуматдиг мукьвуг тир австрофашизмдин берейра австрия консерватив католикриз лап хъсан гьукумат хьиз аквазвай австриядин епископар пара хуш тир германиядин епископрилай австрия йисуз чӀехигерманиядин рейхдик галкӀурнавайла гьа кар хьайивиляй епископатди вич либералвилин рекьяй фида лагьана ятӀани йисарилай эгечӀна ада вич консервативдаказ тухузвай швейцарияда католиквилин клисадин гьал гьадалайни четиндаказ я вучиз лагьайтӀа гьар кантондин конфессиядинни гьукуматдин къанунар фикирда кьуна кӀанзава рим католик диндин фикирдин мана иерархи я папа чӀехи епископ хьиз петрдин принципдай эцигнавай епископдин везифади ам амайбурукай кӀевиз хкудзава петр апостолдин чкадал алайди хьиз рим католик динда папа чилел христосдин векил хьиз ава папа лап пара политикадик ква лагьана шикаятрал диндинхъ вичин жаваб ава хашперес дин политикадинни жемятдин крарилай вине ава петрдин приципди динвилин интернационализмдиз вири дуьньядин мана туькӀуьрзава и кар католик гафунин манадиз элячӀзава вири кьадайди гьа манадин кьатӀ хьиз дин политикадилайни жемятдилай вине яз пак престол гьукуматдин пачагьрилай вич вине эцигзава чпин вишйисарин дипломатиядалди папайрихъ пара еке агалкьунар хьана исятда папавал кьилди са ватикан гьукумат ваъ дуьньядин вири гьукуматри дуьньядин ихтиярдай кьабулнава папа пий Ӏди йисуз пападин гунагь авачирвал чирвилерин арада туна гьа католицизмдин хайи лишан михьидаказ теологиядин проблемадай акъатна папавал диндин крарик акатна гуьгъуьна хьайи пападин клиса гьукуматдикай элкъуьруни папа лео ӀӀдилай грегор Ӏдалди арада авай разивал авачирвал алудна гьадахъ галаз эцигнавай пападин интернационалвал папа лео ӀӀӀдиз католиквилин жемятдин цӀийи чирвалди адаз чӀехи тӀвар ван гана дуьньядин католиквилин кӀвалахдин рехъ йисарилай эгечӀна латин америкадиз африкадизни азиядиз фена сахарадилай кьибле патахъ галай африкада хашпересвал кӀеви жезвай рим католиквилин клиса латин америкада европадихъ галаз пара яргъи чӀавуз авайвили исятда вичин жуьре четинвилерихъ гала англо америкадин культурадин арада рим католиквилин клиса вишйисалай эгечӀна къвез къвез пара разивал къачузвайтӀани ятӀани диндин рекьяй гъвечӀи пай кьазва вишйисан кьилелди католиквилихъ везифа ава кьведлагьай ватикандин шурада кьабулнавайвал диндин адет хуьз амай арайра авай культурадин гьалунихъ галаз разивиле амукь авун папа иоанн павел ӀӀди вичин понтификатдин чӀавуз католиквилин везифа вири дуьньяда гегьеншарзавай дуьньядин гьар жуьре чкайриз физ ада халкьарихъ галаз рахазвай жемятриз вичин фикирар ахъайзавай къенин дуьньяда католиквилихъ гьукуматдин низамда мад чка амач йисуз италиядини папади разивала кутӀуна католиквал мад италиядин гьукуматдин дин туширди дагъустандин тӀаратӀ урусатдин федерациядин субъект тир дагъустан республикадин гьукуматдин символ йисан ноябрьдиз тестикь авунвайди я дагъустан республикадин тӀаратӀ барабар чӀехивал авай вини къацу юкьван цавун ва агъа яру рангарин пуд къаткай зуларикай ибарат тир дуьз пипӀерин парча я тӀаратӀдин гьяркьуьвилин адан яргъвилив гекъиг хьунухь я къацу дагъустандин чилерин мублагьвал ргазвай уьмуьр къалурзавай ва ислам диндин адетдин рангунин роль къугъвазвай ранг цавун республикадин райгъэкъечӀдай пад кьунвай каспи гьуьлуьн ранг дагъустандин халкьарин иервал ва гьейбатлувал къалурзава яру демократия вичиз къулай уьмуьр туькӀуьзавай инсандин экуь къуват сувун уьлкведин агьалийрин викӀегьвални итимвал къалурзавай ранг урусатдин империя чӀавуз дагъустандин чӀехи пай ва чечня терек вилаятдик акатзавай ва чпин символикаяр авачир эмиратдин тӀаратӀ къацу парчадал лацу зур варз ва адан винел алай пуд гъед тир кашанхуьр дагъустан республикадин хив районда авай кашанхуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр хив райондин кьиблединни рагъэкъечдай пата райондин юкь тир хив хуьрелай км яргъал стал сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал ала мукьвал алай хуьрер чилихъар дардархуьр кашанхуьруьн твар араб чалан гош куьч жезвайди гафуникай арадал атанва алай чкадал хуьр тахминан йис идалай вилик кутунвай яргъал алатай вахтара кашанхуьр гилан стал сулейман райондин герейханован совхоз хуьр алай чкадал алай кашанхуьрвийри вилик раханвай лезги чалан гуьней нугъат къедалди хвенва герейханован совхоз хуьруьн кьулухъ кашарин кунт твар алай кунт ала им вилик хуьр алай чкадин цуру твар я гила кунт цацарин валари кевна зегьем квай гьавади нацарини уьленри ва гзаф кьадарда гъуьлягъри инсанриз ина секин уьмуьр гьалдай мумкинвал гузвачир гьатта кьепина ксанвай бицекдин хурал гъуьлягъ къатканвай дуьшуьшарни хьанвай эгьлияр мукьвал мукьвал цаяр атунин азаррикди начагъ жедай ихьтин нагьакьан шартари инсанар сувариз мукьвал кефер патаз куьч жез мажбур авунай ацукьна секин жедай чкадихъ къекъведайла абур гила кашанхуьруьз талукь тир гьамишан хуьр твар алай белгендал акъвазнавай виш йисуз темурланга тамерлана къавкъаздиз дяведин вигьинар кьиле тухудайла кашанхуьр руьхъ аламукьдай кьван канай сагъдиз амукьай инсанар пуд булахдин мукьвал алай инийрин кьил твар алай белгендиз куьч хьана цийи хуьр кутунвай кашанхуьрвийрин асул квалахар лежбервал малдарвал багъбанвал тир абуру аратан тулуникай менфят къачузвай хъенчин устарвал вилик физвай устарри квале кардик кутуниз ва маса гуниз киредин гунгар къапар гьасилзавай хуьруьн къваларив гвай чкаяр гьайванрив ва набататрив бул тир тамара чуран гьайванринни нуькверин цудрайлди жуьреяр авай са тимил геж хуьр чуру хуьруьн кунт твар алай чкадиз ахпани гилан чкадиз куьч хьанвай вилик хуьр алай чкайра месела инийрин кьилера квалерин харапаяр тарихдин лал шагьидар хьиз къенин йикъалди амукьнава хуьр пуд мягьлейриз пай хьанва агъа мягьле юкьван мягьле ва вини мягьле и мягьлейрин тварар абуру хуьре чка кьунвай патарихъ галаз алакъалу я хуьруьн эгьлияр сихилриз пай жезвай гьасананбур рустаманбур алисанбур бегъинар сенпер шалмияр бункьар тителар цуьнуьяр хашалар чукваяр муругъвар кашанхуьрвияр ханризни бегриз муьтуьгъ тушир абур азад уьзденар тир хуьруьз кавхади регьбервал ийизвай ада жемятдин кваталра эгьлийри кьабулзавай къарарар кьилиз акъудзавай кашанхуьруьн ва адан мукьвал алай хуьрерин эгьлийриз агъмарам лугьузвай яни муьтуьгъ тежербур зулун хуьруьн майишатдин квалахар куьтягьайдалай кьулухъ итимрин чехи пай патал кеспи ийиз физвай асул гьисабдалди азербайжанда гатфарал кьван квалахна хуьруьз хквезвай кашанхуьруьз чехи майдандин тамун массивар талукь тир тамукай асул гьисабдалди квалер чими авун патал квалер эцигунра хам мал хьиз хуьруьн майишатдин алатар туькуьруниз ва кана цивинар гьазурун патал менфят къачузвай карасрин устарри карасдикай дакарар ракарар гурар гьазурзавай асул гьисабдалди пипин мегъуьн шуьмягъдин тарар кардик кутазвай гьакни кашанхуьрвийри куьлек ва арат туларикай менфят къачузвай тулар сихилрин арада белгенриз пай хьанвайтани абуру ана квалахар санал ийизвай ва кватнавай бегьер мягьлейрин арада пайзавай лежбервилин вилик финифин чавуз уьзденри лежберри къуьл сил цуьк гергер нехв нахут мух цаз ва хъсан бегьерар акъудиз чирнай мукьвал алай хуьрера хьиз инин майишатра калер лапагар балканар гамишар хуьзвай квалерин шартара дишегьлийри гамар сумагъар рухар гьебеяр жижимар сун гуьлуьтар хрун патал сар расна адакай чхрайра гъалар ийизвай хъенчин устарвал цуькведа авай вахтарни авай кьара твар алай чкадал алугдай пичерин гелер гилани амукьнава ана тамун гапалра хъенчин устарвилин асул суьрсетрикай тир яру чеб гьалтзавай кашанхуьр вичин ракьун устаррив машгуьр тир абурук гьамид мегьамед саид мустафа али абдукъадир хьтин твар ван авай устарар квай виш йисуз кашанхуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин котур куьредин наибвалдик акатзавай тир сардархуьр хуьруьхъ галаз кашанхуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир октябрьдин революциядал кьван хуьре медресени мискин квалахзавай мискиндин дараматдик лай пара улубар авай улубхана квай медресада сухтайриз къуръан ва араб чал чирзавай араб чал н набиеваз а аслановаз рукъиятаз чизвай йисуз кашанхуьре гуьгъуьнлай ватандин чехи дяве чавуз етимханадиз элкъуьрнавай сифте чирвилерин мектеб ахъайнай етимханадиз чехи куьмекар адан директор агьмедов гьажиди авунвай акьалтзавай несилриз тербия савад гунин рекьяй чехи зегьметар с фарманов а идрисов муаллимри чугунвай граждан дяведа активдаказ иштирак авурбурукай наврузов курбан алиев али исаев шихмагомед я совет береда кулаквал терг ийизвай девирда хуьряй киргизиядиз темирханрин рамалданрин межидрин къазимегьамедрин апайрин хзанар дугурнай ватандин чехи дяве чавуз хуьряй фронтдиз гуьгьуьллувилелди пара кьван кашанхуьрвияр фенвай абурун бязибуруз женгинир пишкешар вуганвай жуьрэтлу разведчик балакеримов шамил кьве баркаллувилин орденрин кавалер хьанвай агъа цинит дагъустан республикадин хив районда авай агъа архит хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр хив райондин кьибле пата райондин юкь тир хив хуьрелай км яргъал чирагъ вацун чапла къерехдал ала агъа цинит хуьр чуру сурар ва къурбанувр тварар авай чкайрал алай кьве гъвечи хуьрерин сад садахъ гилиг хьуналди арадал атанвай са тимил геж иниз вини цинит хуьруьн эгьлиярни куьч хьанвай вини цинит хуьруьн бине кутурбур рухун хуьряй тирди гьисабзавайди я дегь чван хуьрер алай чкайра чи э вилик чи э виш йисариз талукь тир алпандин девирдин тарихдин имаратар дуьздал акъуднай хуьр векьелар хуьре уьмуьр гьалзавай мурсал хандин ханвалдик квай хуьруз кьуьгъверар тамун гапалар чурар хьтин хуьруьн майишатдин мулкар талукь я хуьруьн эгьлийрин виридаз кьилдин чилин белгенар авай цинитвийрин асул квалахар лежбервал ва малдарвал тир папар сар расунал гамар хрунал машгъул тир хуьре гьакни хуьруьн майишатдин алатар гьазурзавай къванцин чатун машгьур устарар авай ибур абдулага алдерха мансур бала я хуьре мискин ва адак гъвечи гуьжре галай ана хуьруьнвийри чпин ругьани игьтияжвилер бегьемарзавай араб чал абукар эфендидиз махмудаз эминаз чидай итимрин бязибур кеспи ийиз дербент баку шегьерриз рекье гьатзавай виш йисуз агъа цинит хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдик акатзавай тир агъа архит вини архит ва вини цинит хуьрерихъ галаз агъа архит хуьруьнжемятдик акатзавай ватандин чехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз кас рекье гьатнай абурукай гзафбур женгера телеф хьанай вчд дин иштиракдар цинитви мегьамедов абдулвагьаб твар ван авай тфенг ядай гьавадин аскер тир хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектеб адан тварунихъ гала ватандин дяведин ветеранрин гьуьрметдай хуьре обелиск эцигнава къе хуьре умуми чирвилерин юкьван мектеб фельдшерни акушервилин пункт хуьруьн майишатдин производстводин кооператив хуьруьн клуб асфальтни бетондин завод квалахзава хуьр газдивни электричестводив таъмин я къе хуьре елай пара майишатар кас кьван агьалияр ава хуьре гуьгъуьнин сихилрин векилар ава асанар гьицияр пелеяр селимар урузар сехитар дакьарар асадхуьр дагъустан республикадин хив районда авай кьванцил хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр хив райондин рагъэкъечдай пата райондин юкь тир хив хуьрелай км яргъал ала хуьруьн бине йис идалай вилик кутунвайди ва адан сифтегьан твар агъа хуьр тирди гиман ийизва йисуз хуьре къазиев карчуган тварунихъ галай колхоз арадал гъанвай виш йисуз асадхуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнавай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдик акатзавай тир дардархуьр ва кьванцил хуьрерихъ галаз кьванцил хуьруьнжемятдик акатзавай ватандин чехи дяве чавуз асадхуьряй кас рекье гьатнай абурукай анжах кас элкъвена хтанай женгера кьенвай аскеррин гьуьрметдай йисуз хуьре обелиск эцигнавай и обелиск эцигуниз чехи куьмек зегьметдин ветера хуьруьн агъсакъал исмаилова жаруллагь мирзабековича ганвай вилик хьиз гилани асадхуьруьн эгьлийрин асул машгъулатар малдарвал лежбервал ва багъбанвал я бязибур чижерхъанвилел алахънава хуьре гуьгъуьнин сихилрин векилар ава агьмарар ахцегьар кундурар шагухар алияр а тажибов ва масабур фиригъ вини фиригъ дагъустан республикадин хив районда авай тунвай хуьр хуьр хив райондин кьибле пата райондин юкь тир хив хуьрелай тахминан км яргъал рычал вацун чапла къерехдал алай цуру эгьлийри хуьруьн твар фур гафунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва вучиз лагьайта вилик фиригъ хуьр кватна фурара хуьзвай къуьл гьасил авунивди машгуьр тир хуьр са шумуд виш йисар авай ам арадал атанвай дуьз тарих гилани малум туш вилик хуьруьн гъилик гегьенш майданрин чурар никер квай гьавиляй агьалидин асул машгъулатар малдарвал ва лежбервал тир хуьруьн майишатдин алатар чкадин устарри гьазурзавай папар гамар хрунал ва квалин квалахрал алахънавай виш йисуз фиригъ хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнавай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдик акатзавай тир тркал ва цлахъ хуьрерихъ галаз тркал хуьруьнжемятдик акатзавай гуьгъуьнлай колхаз арадал гъайи чавуз хуьруьнвияр колхозрал квалахзавай й йисалай й йисал кьван агьалийрин итим пай къванцин цивин хкудзавай архитрин мяденда квалахзавай бязибур дербент райондин ципиц багъра гетер кьунин кеспийра ва баку шегьердиз нафтадин кеспиятра кеспи ийиз хуьре мискин ва адахъ галай гьуьжре авай айдуш герейхан хьтин савад авай ксариз араб чал хъсан чидай гуьжреда сухтайриз араб чалал келиз кхьиз чирзавай ватандин чехи дяве чавуз хуьряй фронтдиз кас рекье гьатнай абурун зуралай гзаф пай женгера телеф хьанвай ва хабар авачиз квахьнай цнал дагъустан республикадин хив районда авай цнал хуьруьн советдик акатзавай хуьр хуьруьн советдин администрациядин юкь я хуьр хив райондин кьибле пата райондин юкь тир хив хуьрелай тахминан км яргъал стал сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал рычал ва ичин вацарин арада ава виш йисуз цнал хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнавай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдик акатзавай тир камархуьр ва куьре хуьрерихъ галаз цнал хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир ватандин чехи дяве чавуз хуьряй фронтдиз кас рекье гьатнай абурун зуралай гзаф пай женгера телеф хьанвай ва хабар авачиз квахьнай мугьаммад чехибубадин хва куругълийрин кьуршахар спортдин устар цацархуьр дагъустан республикадин хив районда авай кьванцӀил хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр хив райондин рагъэкъечӀдай пата райондин юкь тир хив хуьрелай км яргъал ала цацархуьр хив райондин чилерал алай виридалайни дегь хуьрерикай сад я гъилив кхьенвай чешмейри гузвай малуматрив кьурвал хх виш йисуз хуьре куьчеяр авай виш йисуз цацархуьр хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнавай империядик квай чӀавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьибле табасарандин наибвалдиз талукь тир межгуьл хуьруьхъ галаз межгуьл хуьруьнжемятдик акатзавай эгьлийрин гзафбуруз чпин кьилдин чилин белгенар майишатар багъар ва малар авай абурун асул кӀвалахар малдарвал лежбервал ва кеспи ийиз маса чкайриз фин тир агьалидин тахминан кеспи ийиз баку дербент шегьерриз физвай вири санлай кьуртӀа хуьр девлет авай ксарив тафаватлу чушир амма са шумуд агьвал авай ксар авай ибур мегьамедрин мидек ашурбекрин темирбек керимрин агъарза гуьлмегьамедрин гуьлмегьамед тир савад авачирвили хуьр михьиз кьунвай авай са цӀуру мискӀинда фекьийри сухтайриз араб чал чирзавай урус чӀалал кӀелиз кхьиз ва цӀап чӀалал рахаз чизвай тек сад тир цацархуьрви йисуз бакудин гъетерин техникум куьтягьнавай гуьлялиев мегьамед тир адаз хуьре чӀехи гьуьрмет авай ва хуьруьн эгьлийри адан фикирар кьетӀендаказ гьисабдиз къачузвай ватандин чехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз кас рекье гьатнай абурукай анжах кас элкъвена ватандиз хтанвай цацархуьрвияр дяведин вири фронтра жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай лениграддин фронтдал кьве кӀвач квадрай бабайрин гьажибуба мазанрин хазран крым шегьерда кьегьалвилелди кьенвай дяве цӀийиз гатӀумайла адан садлагьай йикъарилай эгечӀна фронта рамазанрин абумуслима муртазрин гьасана фаталийрин гьамдулагьа хуршитрин мидета ва мсб женгер чӀугвазвай хуьре амукьай цацархуьрвийри зегьметдин фрондтал зегьметар чӀугузвай абуру фрондиз чими пекер недай затӀар ракъурзавай хуьнуьхин дараматрин эцигунра иштиракзавай дяведин йисара хуьруьн агьалидин гишила ва мекьила кьенвай вилик хуьре гамар хрунин цех туьквен культурадин кӀвал фельдшерни акушервилин пункт улубхана кардик квай асулдай цацархуьр хуьряй тир сихилар кискисар коркарар чекирар асварар купар ахамар хив дагъустан республикадин хив районда авай хив хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр райондин администрациядин юкь я хуьр хив райондин юкьван пата чирагъ ва рапак вацарин арада авай дугуна магьачкъаладилай км кьибле пата виридалайни мукьва билиж ракьун рекьин станциядилай км яргъал ала хуьруьн къваларив гвай кунтар гьяркьуь пешерин тарари кьунва тамара север жанавурар къабанар къуьрер сикер чуран псияр ва лелевар хьтин гьайванар гьалтзава нуькверин алемни жуьреба жуьрединди я вацара форель вацун кезри хьтин муькуь гъетер ацана ава хив табасаранрин виридалайни дегь хуьрерикай сад я адан тарих гилани лап тимил чирна жагъурнавайди я хуьр арадал атай тарих малум туш хазрат твар алай чкадилай симсункул чкадал кьван экя хьанвай километрдин сур хуьр гзаф дегь тирди тестикьарзава са бязи малуматрив кьурвал гилан хуьр алай чкадал вилик гердешан шегьер алай амма муькуь малуматри ина пара кьван гъвечи хуьрер авайди лугьузва вичин девлетлу тарихдин къене хив хуьр къецепатан тарашхъанрин вигьинрик са шумудра акатнавай гьак йисуз монголрин кьушунар рича хуьруьн винел хивдайтуз фидайла абуру минарадин патав галай мискин чукурнай ва агьалияр тарашнай хивдайтуз чпин рекьин вилик акатайбур барбатиз барбатиз надир шагьан кьушунарни фенай абурун паталай гамак накьар гасул гъул чуру хюл журас ккалай гъул ва гердешан шегьер чукурнавай сагъдиз амукьай хиввийри цийи чехи тушир хуьр кутунвай хуьр кутунвай тарих гьелбетта малум туш амма сурарин кьилихъ галай къванерал алай кхьинар хьтин палеографиядин малуматри хуьруьн тарихдин бязи сирер ахъайдай мумкинвал гузва виш йисуз хив хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнавай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьибле табасарандин наибвалдиз талукь тир цудук хуьруьхъ галаз хив хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир табасаран чӀал табасаран халкьдин хайи чал и чӀалал кьиблединни рагъэкъечӀдай патан дагъустанда уьмуьр гьалзавай дав агакьна агьалияр рахазва кеферпатан къавкъаздин чаларин агъа хзандин нах дагъустан чаларин группадин лезги чаларин хилек акатзава табасаран чӀалаз виридалайни мукьва чалар лезги ва иллаки агъул чалар я эхиримжидахъ галаз ада лезги чаларин хзандин рагъэкъечдай патан лезги чаларин хел туькуьрзава табасаран чал чиппева хайда эскимос ва китай чаларихъ галаз са сиягьда гиннессан рекордрин улубдиз дуьньядин виридалайни четин чал хьиз кутунвайди я чалаз кьетен жуьредин ва фикир гуниз лайих тир падежрин система талукь я кьван падежар ава абурукай чка къалурзавай падежар я табасаран чалал табасарандин нурар аку хяд экуь гъед ас салам табасарандин сес табасарандин ван газетар акъатзава дагъустанда табасаранрин хуьрер табасаран районда арак цийи лидже цухдыг лидже аркит рууль ушниг бурганкент хюряк кюряг гуми афна сикух гувлиг сертиль ханак гурик ляхе дагни гисик гюгряг куваг гюхряг джульджаг юргулиг кулиф джульджиниф ергюняг хархни гасик дюбек хустиль гурхунь ерси зиль куркак джугдиль вечрик сика сиртич тинит туруф фиргил тураг ничрас халаг джули бухнаг хапил татиль хараг кужник шиле улуз чурдаф кюрек урзиг хурик ханаг ругудж пилиг цантиль хучни акка цуртиль ягдыг чулат хив районда арчуг атрик агъа ярагъ вертил вини ярагъ гарик зилдик зирдаг гъвандик кувиг кулик лака ляхля межгуьл урга уртил фурдаг хвереж хурсатил цудук чере чувек дербент районда вавилово дуьзлер ина табасаранар маса халкьарихъ галаз акахьай хуьрер къалурнавач тимил чирна жагъурнавай рагъэкъечдай патан суван группадин чаларик кьиблепатан дагъустанда рубас вацун дугуна гегьенш хьанвай табасаран чални акатзава кефер патай и чал къайтагъ чалахъ галаз кьибле патай лезги чалахъ галаз рагъакидай патай агъул чалахъ галаз садбурун фикирдай агъул чал табасаран чалаз муькуьбурунни лезги чалаз ухшар тир ва рагъэкъечдай патайни табасаранринни каспи гьуьлуьн арада уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрин чаларихъ галаз са сергьятра авай эхиримжибурухъ галаз кеви алакъайра хьунин нетижада табасаранри чпиз азербайжан нугъат къачуна ва къвез къвез чпин хайи чал квадарзава табасаран чалан чирна жагъурун п к усларан эхиримжи зегьметрикай сад тир чан аламаз адавай и квалах кьилиз акъудиз агакьнавачир усларан зегьмет л п загурскийди давам авунай амма адавайни и кар куьтягьна эхирдиз акъудиз агакьнавачир табасаран чал п к услара чирна жагъурнавай эхиримжи чал тир ада ам чириз йисуз эгечнавай услара къейд авунай хьи дагъустандин вири чаларин арадай заз виридалайни чехи четинвилер ганвайди табасаран чал тир чал чирна жагъуруниз чехи манийвилер гъанвай кар усларавай табасаран чал виже къведай дережада чизвай кас информант яргъал вахтунда жагъуриз тахьун тир йисан сентябрьда ада шифнераз ихьтин чар ракъурнай саки са йис я за табасаран чал чириз амма грамматикадикай са жизви кьванни чирвилер авай кас жагъуриз ва абуруз сифте кьилин грамматика гъавурда тваз тежезвайвиляй за абур чара авачиз датана дегишарзава табасаранда чалакай малуматар кватунин квалахар азербайжан агьалияр авай ерси хуьре кьиле тухузвай гьиниз маса хуьрерай информантар эверзавай табасаран чалан материалар услара я дагъустандин вилаятдин администрациядин юкь тир темир хан шура шегьерда ва я асул гьисабдалди твер губерниядин цуру курово хуьре авай вичин несилдин мулкуна расзавай гьиниз ам кватай материалар кьуна гад акъудиз физвай кьилин чар ва алфавит басма авунвайтани йисуз усларан рагьметдиз финин себебдалди табасаран чалакай монография куьтягь тавуна амукьнай рагьметлудан руша табасаран чалан грамматикадикай гъилив кхьинар лингвистикадин ва лингвистикадиз талукь тушир вири материалар ва гьатта дахдин чурна чарарни академик шифнераз ракъурнай амма йисуз рагьметдиз фейи шифнеравайни усларан эхиримжи монографиядал алахъиз хьанвачир ва ам йисалай гзаф дуьньядиз акъат тавуна амукьнай анжах йисара дагъустан чирзавай алим а а магометова усларан грамматикадин кхьинар вичин гъилелди цийи кьилелай кхьин хъувуна тбилиси шегьерда табасаран чалан грамматика басмадай акъудна йисуз баянарни алаваяр кваз дуьньядиз малумарнай табасаран чалан виридалайни зурба специалист филологиядин илимрин доктор днц ран чалан литературадин ва харусенятдин институтдин профессор дасср дин илимдин лайихвилер авай квалахдар бейдуллагь гьажи къурбанович ханмагомедов тир и лингвистдин зегьметрин сиягьдик бинедин монографияяр цудралди мектебдин улубар маса чаларин поэззияррай пара кьадарда таржумаяр табасаранни урус урусни табасаран табасаран чалан орфографиядин ва терминологиядин гафарганар ква адавай вичин эхиримжи квалах тир табасаран лезги урус гафарган кьилиз акъудиз агакьнавачир лезги чалалай алатайла кьвед лагьай чка табасаран чала кьазва алай чавуз чпин кьадар агъзурдалай виниз тир табасаранвийрин чал машгьур алимрикай м гьажиева м ихилова а гуьлмегьамедова кхьизвайвал агъул ва рутул чаларни галаз лезги чалаз лап мукьва чаларикай я гьа инал суалдиз куьрелди жаваб гуз жеда табасаранвияр лезгийриз лап мукьва тирвиляй кьадардал гьалтайла генани чехи лезги халкьарикай я лугьуз чавай къакъудиз канзава амма и ниятди кьил кьун мумкин туш вучиз лагьайта як карабдивай къакъудиз канзавай ксариз табасарандин табасаранвийрин ва абурун чалан патахъай дегьне чирвилер авач табасарандин твар тарихдин чешмейра кьилди виш йисалай гьатнаватани табасаранвийри лезги чал геждалди хвенай табасаран нугъат лезги чалавай къакъатунин ва кьилди чал арадиз атунин процесс агъул рутул ва цахур чалара хьиз лап явашдиз кьиле фенай месела агъулрин твар этник группа хьиз тарихдин чешмейра виш йисан сифте кьилера гьатнава гуьгъуьнай арадиз атай агъул жемиятдин тарихни виш йисарихъ галаз алакъалу я им ак лагьай чал я хьи гьеле виш йисал къведалди агъулрин нугъат лезги чалавай къакъатнавачир ва абурухъ кьилдин чал авачир цахур лезгийрин уьлкведин кьилин шегьер я къазвиниди хьиз бакувидини шиназдин агьалийринни рутулрин цахурдин агьалийрин цахуррин арада этник тафават ава лугьузвач ва абур вири лезгияр тирди малумарзава абурун чаларни кьилди чалар хьиз и малуматрилай кьве виш йисалайни виниз вахтар алатайла арадиз атана м ихилова кхьизвайвал виш йисал къведалди цахурарни рутулар гьеле лезги этник гьаларикай чара хьанвачир ва лезгийрихъ галаз санал са халкь хьиз амай чи фикирдалди табасаран нугъат лезги чалавай генани геж къакъатна вучиз лагьайта икьван гагьди са виш йисуз ваъ гьатта виш йисарани табасаран чалалди кхьенвай затни жагъанвач муькуь патахъай семен броневскийди кватнавай документрин бинедаллаз чапнавай кавказцы улубда ипк по адыгея кхьенвайвал виш йисуз табасарандин агьалияр кьиляй кьилиз лезги чалалди рахазвай гьавиляй гзаф йисара кьиблепатан табасарандин наибвиле квалахай виш йисан твар ван авай лезги алим алкьвадар гьасана вичин асари дагъустан улубда кхьенай хьи табасаран чалалай гъейри амай вири лезги чаларалди везинлу шиирарни иер манияр теснифнава квенкве табасаран топонимдихъ авсиятда са бязи фикирар ава дагъустандин алимрикай в гьажиева и этноним гьик арадиз атанвата тайинариз хьанвач лугьузва м р гьасанова гъиле са делилни авачиз гьак гимандалди къавказдин албаниядин халкьдикай сад табасаранвияр я лугьузва дегь чешмейра гьабурукай яз гекатей милетскидин геродотан дионисиян стефан византийскийдин помпоний мелан ва масадбурун малуматра албанияда уьмуьр гьалнай къадалай гзаф тайифайрин тварар гьатнава амма абурун арада табасаранвийрин твар авач дегь лезги улубра алупан улубдани лезги тайифадин арада кьилди табасаран твар алай тайифа авайди къалурнавач сифте яз анжах виш йисуз кхьенвай ф бузацдан арминидин тарих улубда табасаранвийрин твар таваспор хьиз гьатнава гуьгъуьнлай табасараццин твар араб тарихдаррин улубра дуьшуьш жезва ал истагьриди лезгандинни дербентдин арада табасаран вилаят авайди къалурзава араб тарихдаррал къведалди фавстос бузандан егишедин моисей кьакьанкъатвацвидин улубра вилаятдин твар таваспор хьиз кхьенва виш йисан кирам йакъут ал гьамавиди араб авторрин виш йисаз талукь малуматар делил яз къачуна лезгандинни дербентдин арада табасараншагь твар алай уьлкве авайди къалурнава ада табасараншагьдин агьалиярни лезганшагьдин агьалияр хьиз къуватлу ва кьадардал гьалтайла пара тирди къейд авунва амма лезгандин агьалияр табасарандин агьалийрилай генани пара тирди ва абурухъ генани чехи чилер авайди къалурнава тарихдин чешмейрай аквазвайвал лезги пачагьвалриз лезганшагь лараншагь филаншагь табасараншагь хьтин тварар гайиди ирандин шагь хосров ануширван йй я бязи чешмейра виш йисан эхирра рубас вацун кьере лезгандинни дербентдин арада таваспоран твар алай пачагьвал арадиз атайди къалурнава виш йисан эхирра табасаран феодал гьакимди майсумди идара ийизвай уьлкве тир тарихда кьегьал ксар хьиз гел тунвай табасаранвийри чпин нугъат лезги чалавай къакъатайдалай гуьгъуьниз чалан къайгъу чугунач ик тирди гьасан алкьвадарвидин асари дагъустан гьак урус чалални чап хьанвай п к усларан табасаран чал тбилиси л и жиркован табасаран чал грамматика ва текстар м л б г к ханмагомедован табасаран чалан синтаксисдиз талукь очеркар магьачкъала тварар алай улубар ва табасаран чалаз талукьарнавай маса чешмеяр келдайла генани хъсандиз кьатуниз жеда гьасан алкьвадарвиди лезги чаларикай ик кхьенва лезгийри чпин чалар вилик тухузва а чаларал манияр теснифзава а чалар мецей хьайитани чириз алахъзава ва ик герек тирвал чпин чаларин къайгъу чугвазва анжах абурукай тек са табасаранвийри чпин чалаз кабкан чалаз къайгъу къалурзавач ва гьисаба кьазвач абуру чпин чалалди махар ва манияр туькуьрзавач халкьдин чехи пай хайи чал кваз такьуна куьре ва туьрк чаларалди рахазва гьатта абурун дишегьлийрини мехъерик ва тазиятдик чпин чалалди шад ва гъам квай манияр лугьудач чпин гьиссер акатайвал рахазвай туьрк чалалди ва куьре чалалди ахъайда амма ихьтин гьалариз килиг тавуна лугьуз жеда хьи кабкан чални маса лезги чалар хьиз махар ва манияр туькуьрун патал кутугай чал я гьавиляй ихьтин гьалар акур винидихъ вичин твар кьур генералди барон п к услара м м табасаранвияр айибнай кьвед лагьай жаваб семен броневскийди гьасан алкьадарвиди табасаранви авторри чпи месела б ханмагомедова м къурбанова ва масадбуру кхьизвайвал табасаранвияр дегь диде чалалди лезги чалалди рахун я къени абур табасаран чалалди гьакни лезги чалалди рахазва гьавиляй табасаранви алим мегьамед къурбанова кхьенва виш йисарин мукьвавилин алакъайрин нетижа я хьи кьибле ва вини табасарандин вири яшар авай агьалийриз лезги чал чизва пуд лагьай жаваб чи чаларин лугьуз тежедай кьван мукьвавал я амма тарих тирвал маса лезги чалар хьиз табасаран чалан кьилелни чехи мусибатар атана йисуз табасаранда хьайи машгьур этнограф л лаврова вичин этнография кавказа ленинград улубда кхьенай хьи маса чалари къвердавай табасаран чал арадай акъудзава м м ихилова и месэладин гьакъиндай ихьтин малумат ганва дербентдин къвалав гвай табасарандин агьалийрин са паюни ерси зиль гимейди мугарты дарваг хуьрер ва мсб чпин хайи чал фадлай дегишарнава тарихдинни этнографиядин делилри субутзавайвал и хуьрерин агьалияр табасаранвияр тир гзаф топонимрин тварар хуьрер тулар сурар ва мсб табасаран чалан гафарикай арадиз атанвайбур я алай вахтунда табасарандин и чилерал уьмуьр гьалзавай агьалияр азербайжанвийрихъ галаз ассимиляция хьанва ва азербайжан чалан кьетен жуьредин нугъатдалди рахазва алимди къейд ийизвайвал чпин диде чал лезги чал хвеначирта абур мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир лезги чал табасаранвияр паталди къалхан хьана исятдани табасаран чалан лексикадин чехи пай лезги гафари туькуьрзава гзаф лезги гафарикай авайвал менфят къачузва месела чал квал къуд кьайи кьакьан хьел тавхана буьркьуь гел вах рик ван гаф кьун гатфар цйи лалак цару хизан ичи цар гапур кас зун вун усал кан хвар хар твар югь хьар афар масан накь кьул кавха гардан кьван бици цай чур ва ик мад бязи гафар лезги гафарихъ галаз дувул сад яз дибда са кьве фонемдин дегишвал аваз лугьузва месела цав цав цан цен цегь цегь рагь ригь варз ваз вири вари вил ул муг мукь караб кураб сад саб тар гьар валчагь валжагь чил жил чам жам квар гварм апай абай лиф луф гум кум ич вич яру уьру мирг мирш гьуьл гьюл югь йигь ишел ишил йикь йик циф диф чуьнгуьр чюнгюр кал кал яц оц кани ккуни руш риш кьулай гьулай мичи мучу гъуд гъурд кьуьд кьурд гад хьад чем ччим регъ рагъ китиз утуз карч карч цуцул цурцул ва ик мад гьа инал лагьана канда хьи табасаранвийри ихьтин гафарин чехи пай чи бязи лезги нугъатра авайвал лугьузва месела вари ул кураб луф гвар йигъ абай цигь мяъли ифи йик цен кал кум ва мсб исятда табасаранвийри менфят къачузвай гзаф умуми формулаярни лезги чала авай хьиз лугьузва месела кани яр ккуни яр ирид етим ургур етим ирид гьуьлер ургур гьюлер ирид чилер ургур жилер магьидин караб магьдин кураб вили цавар уку завар лацу лифер лизи луфар бегьерлу йис бегьерлу йис ризкьи бул хьурай ризкь бул ибшричвуз къветре вилер къюдра улар чан дидедин жан дадайин я руш яв риш жейрандиз ухшар жейрандиз ухшар вири дуьнья вари дюнья са геренда саб геренди цийи мани цийи мяъли масан вах масан вах са чан саб жан залум дуьнья залум дюнья ва ик мад тапас тайифадикай рахадайла лагьана канца хьи адан твар алай сихилар къуба патан лезги хуьрера исятдани дуьшуьш жезва месела манкъулидхуьре тапасар хъимила тапас куьснета тпасан тварар алай сихилар ава гьа и делилрини табасаран топоним тайифадин твар тир тапасдикай арадиз атанвай тапасан гафунихъ галаз алакъалу тирди субутзава лезги чалан цийи гаф арадиз гъизвай ан формантдин куьмекдалди туькуьр хьанвай и гафуни тапас тайифадиз махсус чка чил къалурзава гьа ик лезгийри гзафвилин кьадарда кардик кутунвай тапасарин гаф тарихдин чешмейра табасаран хьиз гьатна аквазвайвал тапасар таваспорар табасаранар гафара са акьван фонетикадин дегишвилерни кьиле фенвач ва абурун диб сад я амма актив тушиз и тайифадин твар виш йисал къведалди тарихдин чешмейра гьатнач кьиблепатан дагъустандин ва азербайжандин маса лезги хуьрерай чи амай тайифайрин тварарни жагъуриз жеда са гафуналди бязи ксар гьикьван чи тарихдиз кьец гуз алахъайтани чун алпанар тирди субутзавай къавкъаздин албаниядин дегь тайифайрин тварар къедалди чи чала амазма ихьтин делилар садни кьвед туш гьи патахъай вил вегьейтани делилри табасаранвияр лезгияр абурун чал вилик лезги чал тирди субутзава гилан табасаран чала пуд асул нугъатар ава нитрих сувак гали этег абурун виридак хуьрерин рахунрин группаяр акатзава табасаран чалан литературадин чал нитрих нугъатдин фонетикадинни грамматикадин системадал бинеламиш хьанва табасаран чалан нугъатар табасаран чалан алфавит сифте яз йисуз латин графикадин бинедал алаз туькуьрнай и алфавитдикай садлагьай улуб йисуз акъатнавай алфавитдин садлагьай версияда кьилин гьарфар авачир абур йисуз кутунвай йисуз ссср дин халкьарин вири алфавитар хьиз табасаран алафавитни кирилл гьарфариз элячнавай гуьгъуьнлай алфавит са шумудра дегишвилер ттуна цийика туькуьрнавай табасаран чалан лексика сифте нубатда дегь лезги чалай алпан чалай дегь дагъустандин чаларай виниз акъатзавай диб чалан гафарикай ва вич табасаран чалан тарихдин къене арадал атанай цийи гафарикай ибарат я чалан лексика туькуьруниз чехи куьмек къеце патан чаларай атай гафари гузва чара чаларай къачур гафарин виридалайни цуру къатар фарси ва араб чаларай къачур гафар я фарс чалай табасаран чалаз дяведин квалин хуьруьн майишатдин савдавилин лексикаяр араб чалайни диндин илимдин ва философиядин саки вири терминология акатна табасаран чала авай и гафарин саки вири лезги чалани ава табасаран чалак зурба кьадарда азербайжан гафар ква им эхиримжи виш йисан къене чала арадал атанвай цийи ва виридалайни чехи къат я малум тирвал йисуз кьибле дагъустанда урус чал виниз жедалди лезги халкьарик акатзавай халкьар агъулар лезгияр табасаранар цахурар ва мсб сад садахъ галаз азербайжан чалалди рахазвай а чавуз азербайжан чал гила урус чал хьиз де факто гьукуматдин чал хьиз физвай мектебра тарсар туьрк чалал тухузвай табасаран чалак пара кьадарда туьркни азербайжан гафар акатуниз чехи роль и кьве халкьарин сад садахъ галаз кеви алакъайра хьуни къугъванвай табасаран райондин рагъэкъечдай пата ва дербент районда уьмуьр гьалзавай табасаранрин чала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава и тегьерда цудралди табасаран хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва месела ерси зиль гимейди мугарты дарваг хуьрер ва мсб гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ята табасаранар тирди кьатузвач цап чала табасаран чалаз гузвай чуру таъсирдикай гьеле совет береда чалан алим а а магометова вичин квалахра кхьенай табасаран чални къати таъсирдик акатна сифте нубатда им азербайжан чалай табасаран чалаз атанвай пара кьадарда гафар хуьзвай чалан лексикада ашкара жезва цап чалай къачур гафари табасаран чалан бинедин гафар гагь гагь чуькьвена арадай акъудзава табасаранри азербайжан чалай къачунвай лу ва суз суффиксрин куьмекдалди туькуьр хьанвай гафарикай лап гегьеншдиз менфят къачузва и суффиксар тек са вич азербайжан гафарихъ ваъ гьатта бинедин табасаран гафарихъни гилиг жезва месела адлу твар ван авай адсуз твар ван авачирди жилсуз чил авачирди гьакни азербайжан чалай са шумуд паярикай ибарат тир глаголар къачунвайди я месела ишлетмиш апуб кардик кутун менфят къачун бахиш апуб пишкешун бигъиш авун тебрик апуб мубарак авун къаршулимиш апуб вилик экъечун ва мсб лезги чалар нах дагъустан чаларин хзандик акатзавай чалан группа лезги чаларик агъа группаяр ва чал акатзава группадин чаларал рахазвайбурун вири санлай кьадар миллион кьван я лезги чалар гегьенш хьанвай бинедин чилер кьиблепатан дагъустан ва кеферпатан азербайжан я амма и группадин чаларин ареалда урбанизациядин яни хуьрерай шегьерриз куьч хьунин процесс гзаф вилик фенвайвиляй и число гьар йисуз агъуз жезва вучиз лагьайта шегьерриз куьч жезвайбурун гзафбуруз хайи чалар герек къвезвач ва абур аста аста арадай акъатзава социолингвистика илимдин фикирдалди лезги чалариз чехи тафават авай статус хас я месела вич лезги чалал кьван кас рахазвата арчи чалал агакьана анжах са суван арчи хуьруьн агьалияр рахазва рагъэкъечдай патан агъа группа агъул чал лезги чал табасаран чал рутул чӀал рутул чал мыхабишды чал рутул халкьдин хайи чал нах дагъустан чаларин хзандин лезги чаларин группадик акатзава чал асул гьисабдалди дагъустандин рутул ва са кьадар азербайжандин шеки районра гегьенш я рутул чӀалал рахазвайбурун кьадар кас я йис чӀал вад нугъатриз пай жезва мухад шиназ муьхрек ихрек ва борч хинер нугъатар литературадин рутул чал гьеле арадал атунин девирда ава рутул чалан алфавит йисалай кирилл графикадин бинедал алаз кардик ква рутул чӀалал дагъустанда мыхабишды цинды хабарбыр рутулрин хабарар жемиятдинни политикадин газета акъатзава магьачкъаладин радиостанциядай гьар юкъуз минутдин къене гунугар гузва дагъустандин телевидениеда вацра садра гунуг акъатзава рутул чалан тарсар умуми чирвилерин мектебра гузва дгьу ва дгьпу университетра рутул чалан муаллимарни специалистар гьазурзавайди я рутул литература гила гила вилик физ эгечнава рутул чал дагъустан республикадин официал чаларикай сад я рутул чал дагъустандин рутул районда ахцегь райондин хин хуьре ва азербайжандин шеки райондин кайнар хырса бейбулах дашуьз шин шор су ва маса хуьрера гегьенш хьанва гилан рутул чала вад асул нугъатар ава мухад литературадин чалан бине кутузвай нугъат шиназ муьхрек ихрек ва борч хинер нугъатар ихрек ва борч хинер нугъатар рутул чалан кьиблединни рагъакидай патан нугъатдик акатзава мухад шиназ муьхрек нугъатар рагъэкъечдай патан нугъатдик акатзава системадинни структурадин кьетенвилерай кьиблединни рагъакидай патан нугъат цахур чалаз мукьва я рагъэкъечдай патан нугъат будугъни къириц чалариз рутул чалан нугъатар гилан рутул чалан алфавит йисуз кирилл гьарфарин бинедал алаз туькуьрнавай будугъ чал будугъ халкьдин хайи чал нах дагъустан чаларин хзандин лезги чаларин группадин кьибле патан лезги чаларик акатзава анжах хзандин къене рахазвай чал хьиз азербайжандин къуба ва хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я асул гьисабдалди будугъ далыкъая пирусти ялаванж ва маса хуьрера будугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар агъзур кас тир йис чӀалаз нугъатар авач адаз виридалайни мукьва чал къириц чал я дуьньядин терг жезвай чаларин сиягьдик ква будугъ чал азербайжандин къуба ва хъачмаз районрин тахминан хуьре гегьенш я ибур будугъ къарадагъ будугъ будугълу агъязи будугъ азизуба будугълу велиуба къырхларуба рамазан хъишлах кьасумтала хъишлах къаракъыз къаракъыз хъишлах гуьне будугъ къарабулах далыкъая пирусти ялаванж хуьрер я азербайжан республикади тухузвай бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада будугъ чал терг хьунин кичевилик ква мектебра будугъ чалал тарсар гузвач аялриз дидед чал тарсуна азербайжан чални литература чирзава винихъай тварар кьунвай хуьрерин гзафбуруна будугъ эгьлияр хайи чал квадарна азербайжан чалал рахазва хъачмаз районда пара кьадарда авай азербайжанарикай лезгийрикай къирицрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чал азербайжан чал я будугъ чала ахъа тир ва ахъа тушир ванерин фонемаяр ава чалаз кьуд жинсинин грамматикадин система хас я ибур итим паб гьайван ва чан авачир зат я гзафвилин кьадар ри паюни къалурзава ругуд кьилин падежар ава абурук комитатив ва посессив кваз маса чешмейрив кьурвал и ругуд падежрилай гъейри будугъ чала чка къалурзавай мад падежар ава кхьинра будугъри азербайжан чалакай менфят къачузвайди я къирицӀ чӀал къирицӀ халкьдин хайи чӀал нах дагъустандин чаларин хзандин лезги чаларин группадин кьибле патан лезги чӀаларик акатзава анжах хзандин къене рахазвай чӀал хьиз азербайжандин къуба исмаиллы ва хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я и чӀалал рахазвайбурун кьадар чара чара малуматрив кьурвал агъзур кас я къирицӀ чӀалаз виридалайни мукьва ергуьж гьапут жекни элик чалар я лингвистикадин алимри и кьуд чӀал къирицӀ чӀалан нугъатар тирди лугьузва амма им гьакъикъатдив кьазвай кар туш и чӀаларин векилри сада сад са жизви кьванни гъавурда акьазвайтӀани ибур дегь алпандин кьилдин мукьва чӀалар я дуьньядин терг жезвай чаларин сиягьдик ква къирицӀ чӀал азербайжандин къуба ва хъачмаз районрин са шумуд хуьре гегьенш я п в котляревскийди малумат гузвайвал виш йисан й йисарал къведалди лезгийрин муьшкуьр магьалда къирицӀрин уба арадал атанай и убайра касди уьмуьр гьалзавай гуьгъуьнлай йисуз кьиле тухвай социолингвистикадин чирна жугъурунри къалурнавай хьи къуба районда къирицӀ чӀалал рахазвайбурун кьадар тахминан агъзур кас тӀимил хьанвай азербайжан республикади тухузвай бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада къирицӀ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква мектебра къирицӀ чӀалал тарсар гузвач аялриз дидед чӀал тарсуна азербайжан чӀални литература чирзава къирицӀрин къуба ва хачмаз районра кьван хуьрер авайтӀани къирицӀ чӀалал къуба районда авай анжах хуьрера рахазва амай хуьрера къирицӀ эгьлияр хайи чӀал квадарна гьатта кӀвалени хзандин арада азербайжан чӀалал рахазва хъачмаз районда пара кьадарда авай азербайжанарикай лезгийрикай хъирицӀрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чӀал азербайжан чӀал я кхьинра къирицӀри азербайжан чӀалакай менфят къачузвайди я будугъ чӀалав гекъигайла къирицӀ чӀала вичин асул гафар мадни пара хвенва къирицӀви алим филологиядин илимрин кандидат бакудин славян университетдин доцент вели хидирова лугъузвайвал алай чӀавуз къирицӀ чӀала тахминан агьзур кьван асул къирицӀ гафар ама бес будугъ чӀалаз виридалайни мукьва тир къирицӀ чӀалавай и гафар хуьз гьикӀ алакьна кьилин себебар къирицӀрихъ мадни пара хуьрер хьун ва абуру лезги чӀалакай мадни гегьеншдиз менфят къачун я алай чӀавуз къуба ва хачмаз районра абурун дав агакьна хуьрер ама и хуьрера къирицӀ чӀалакай тӀимил менфят къачузва пара хуьрерин агьалияр азербайжан чӀалалди бязи хуьрерин агьалияр лагьайтӀа лезгидалди рахазва виш йисан юкьвара къирицӀ чӀалалди кас рахазвайтӀа гила абурун кьадар генани тӀимил хьанва тарихдин чешмейра къалурнавайвал будугъар хинелугъар жекар эликар гьапутар хьиз къирицӀарни лезгияр тир ва абур вири виликан виш йисара лезги чӀалалди рахазвай чӀалан илимди фадлай субутнавай месэла гила масакӀа къелемдиз гуз алахъзавай ксариз бязи вакъиайрикай менфят къачуз кӀанзава малум тирвал советрин девирда маса лезги чӀалар хьиз къирицӀ чӀалан кьилелни чӀехи мусибатар атана и чӀал маса чӀаларай иллаки азербайжан чӀалай гзафни гзаф гафар къачуз мажбур хьана гьа и кар себеб яз чӀала вишералди асул къирицӀ гафар амукьнач ва бязи ксари къирицӀ чӀал маса чӀал хьиз къелемдиз гуз алахъна гьа инал лугьун хьи къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавайди винидихъ тӀварар кьур алимрилай гьейри алай девирдин къецепатан уьлквейрин алимрини месела урусрин алим м е алексеева французрин алим ж отьеди ва масабуруни чпин илимдин кӀвалахра бинелудаказ тестикьарзава ж отьеди къирицӀ чӀалай хвейи докторвилин диссертацияда къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавай чӀехи чӀаларикай тирди къалурнава чӀалан материал къирицӀар лезги халкьарикай тирди субутзавай виридалайни кьетӀен асул кар алай делил я гьа и фикир бине яз къачуна лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадик акатзавай гафариз вил вегьен агъадихъ чна и чӀалара сад хьиз менфят къачузвай вишералди гафарикай са кьадарбур кӀелдайбурув агакьарзава и сиягьда лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь гаф гьатнава амма ихьтин гафар мадни пара ава и гафар чна вич къирицӀви тир чӀалан алим бакудин славян университетдин доцент вели хидировахъ галаз санал къелемдиз къачуна ада лугьузвайвал исятда къирицӀ чӀала лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь гаф хьунухь герек я алимди гьакӀни къирицӀ чӀалаз маса чӀаларай иллаки азербайжан чӀалай гзафни гзаф гафар атанвайди ва и процесс къени давам жезвайди къейд ийизва гьеле яхцӀур йис идалай вилик и фикирдал атай лезги алим филологиядин илимрин доктор шемседдин саадиева кхьенай къирицӀ чӀалан лексика лезги чӀаларин группадин лексикадик акатзава идахъ галаз санал маса мукьва чӀалара хьиз къирицӀ чӀалан лексикадани араб фарс ва туьрк чӀаларай атай гафари хейлин чка кьазва и чӀала гьакӀни тат чалай атай гафар дуьшуьш жезва им мус ятӀани са кьадар тат агьалияр къирицӀвийрик акахьунин нетижа я жеди къирицӀ чӀала виридалайни пара гафар къачузвай чешме азербайжан чӀал я гьакъикъатдани икӀ я эхиримжи йисуз къирицӀ чӀалаз азербайжан чӀалай лап пара гафар атанва азербайжан чӀалан гафари къирицӀ чӀалан къайдадин числительнияр союзар ва наречияр тамамвилелди арадай акъуднава гьавиляй къирицӀвийри алай вахтунда къайдадин числительнияр анжах азербайжан чӀалалди лугъузва месела биринджи сад лагьай икинджи кьвед лагьай уьчуьнджуь пуд лагьай дуьрдуьнжуь кьуд лагьай бешинджи вад лагьай алтынджы ругуд лагьай ва икӀ мад къирицӀви алим вели хидирова лугьузвайвал эхиримжи йисуз къирицӀ чӀала лезги чӀалан цӀуру къатариз талукь цӀудралди гафарни квадарнава мисал яз ахъа вак ван къав кьезил кьенер кӀанчӀ патахь пурар ракь чар чам чӀав чӀул чӀиж хъел цуьк цӀар экв тӀимил ва маса гафар къалуриз жеда алай чӀавуз будугъ чӀала хьиз къирицӀ чӀалани асул къирицӀ чӀалан гафар тӀимил туькӀуьр жезва гафар арадал гъизвай суффиксар чи ваьл иваьл лаьгӀаь сузаь гила саки бегьер квачиз хьанва абурукай маса чӀаларай атанвай гафарикай цӀийибур туькӀуьрдайла кьериз цӀаруз менфят къачузва наьхирчи адмиваьл чаытиниваьл абурсузаь ва икӀ мад къирицӀ чӀалан гафарикай цӀийи гафар ва гафарин формаяр арадал гъизвай асул къирицӀ суффиксрин бегьерлувал квахьнавайвиляй маса чӀаларай гафар къачун адетдин кардиз элкъвенва къачунвай гафари къирицӀ чӀалан тахминан процент туькӀуьрзава гьайиф къведай кар ам я хьи жегьилриз гзафни гзаф асул къирицӀ гафар чизмач и гафарикай са кьадарбур анжах яшлубурун меце ама в хидирова къейд ийизвайвал асул къирицӀ чӀалан фонд туькӀуьрнавай лексемрин чӀехи пай амач ва абур арадал хкун мумкин туш муькуь лезги чӀаларив гекъигайла къирицӀ чӀал са кьадар вилик фенвай вокализмдив яни ахъа ванерин системадив абруптиврин тӀимилвилив ва ахъа тушир ванерин лабиал вариантар авачирвилив тафаватлу я чӀалан грамматикада лексикада ва фонетикада азербайжан чӀалан гзаф къуватлу таъсир акваз жеда чӀалан делилрал атайла гьеле сифте яз виш йисан эхирра ва виш йис сифте кьилера жек чӀал тӀвар алаз къирицӀ чӀалакай малуматар гайи машгьур алимар а дирра ва р эркерта къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавач лагьанвач абурулай алатайла йисуз р м шаумяна будугъ чӀал хьиз къирицӀ чӀални лезги чӀалаз лап ухшар я лагьанва виш йисан юкьвара сифте яз къирицӀ чӀал илимдин рекьяй чириз эгечӀай къирицӀ чӀалай филологиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин диссертацияр хвейи машгьур лезги алим шемседдин саадиева ва къирицӀви алим вели хидирова чпин къимет авай чирна жугъурунра къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавайди мад гъилера субутна къирицӀ чӀалан грамматикадин туькӀуьр хьунин тегьердикайни лексикадикай там чирна жугъурунар йисуз ш м саадиева вичин диссертацияда авунай къавкъаз чирзавай жегьил французви алим жиль отьеди йисуз париж университетда къирицӀ чӀлан гьалар къалуруникай докторвилин диссертация хвенай йисуз парижда француз чӀалал элик чалан грамматика басмадай акъатнай ергуьж чал ергуьж халкьдин хайи чал тир нах дагъустанлин чаларин хзандин лезги чаларин группадин кьибле патан лезги чаларик акатзавай вилик и чалал къуба райондин ергуьж хуьруьн эгьлияр рахазвай ергуьж чалаз виридалайни мукьва къириц гьапут жекни элик чалар я лингвистикадин алимри и чал къириц чалан нугъат тирди лугьузва амма им гьакъикъатдив кьазвай кар туш и чаларин векилри сада сад са жизви кьванни гъавурда акьазвайтани ибур дегь алпандин кьилдин мукьва чалар я терг хьанвай чал я азербайжан республикади тухузвай бинедин халкьар ассимиляция авуна цапариз элкъуьрунин политикадин нетижада ергуьж чал терг хьанва къуба районди сувун ергуьж хуьр гила ичизва хуьруьн эхиримжи эгьли инай йисуз куьч хьана хъфенай асул гьисабдалди хъачмаз райондин чара чара хуьрера ацукьна секин хьанвай ергуьжрин лап кьуьзуьбурун рикел хайи чал аламайтани адал садни рахазвач жегьилриз хайи чал гьич чизвач рахунал вири цап чалаз элячнава хинелугъ чӀал хин каьтш мицӀ хинелугъ халкьдин хайи чӀал нах дагъустандин чаларин хзандин лезги чаларин группадин хинелугъ хилек акатзава чӀал азербайжандин къуба районда гегьенш я паспортра хинелугъар азербайжанар хьиз къейд ийизвайвиляй абурун дуьз кьадар малум туш хинелугъ чӀалаз виридалайни мукьва ергуьж гьапут жекни элик чалар я лингвистикадин алимри и дегь алпандин чӀаларикай сад тир хинелугъ чӀал лезги чаларин группадивай къакъудна кьилдин чӀал тирди лугьузва дуьньядин терг жезвай чаларин сиягьдик ква хинелугъ чӀал азербайжандин къуба райондин хинелугъ ва владимировка хуьрера гегьенш я тарихдин чешмейра къейд авунвайвал йисуз хинелугъ хуьре касди уьмуьр гьалзавай йисуз хуьруьн агьалийрин кьадар кас тирди къалурнава йисуз и рекъем я аквазвайвал йисуз хинелугъвийрин кьадар са кас кьванни артух хьанвач акси яз кас тӀимил хьанва йисуз азербайжанда хуьруьн майишатар сиягьдиз къачудайла хинелугъ хуьре инсанди уьмуьр гьалзавайди малум хьанва йисан малуматра хинелугъвийрин кьадар мадни тӀимил тирди къалурнава кас абурукай анжах касдин миллет хинелугъви хьиз амайбурун миллет туьрк хьиз кхьенва йисалай инихъ хинелугъвийрин тӀвар этнос хьиз сиягьра эсиллагь амукьнач на лугьуди республикада ихьтин халкь ерли хьайиди туш гьакъикъатда исятда азербайжандин къуба кцӀар хъачмаз девечи ва маса районра агьзурдав агакьна хинелугъвийри уьмуьр гьалзава азербайжан республикади тухузвай бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада хинелугъ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква вичихъ кхьинар авачтӀани алай чӀавуз азербайжандин къуба райондин хинелугъ хуьруьн мектебдин агъа классра кӀелзавай аялри хинелугъ чӀал дидед чӀал хьиз чирзава хинелугъ чӀалан фонетикадин система гзаф девлетлуди я адак ванер ахъа тушир ва ахъа ванер акатзава хинелугъ чӀалаз официалвилелди кхьинар авачиртӀани йисуз бакуда хинелугъ чӀалал кириллик алфавитдалди хикмаьти чаьлаьнг тӀвар алай улуб басмадай акъатна адет тирвал кхьинра ва литературада хинелугъри цӀап чӀалакай менфят къачузвайди я ю д дешериева вичин грамматика хиналугского языка улубда ахъа ванер кьвед пуд ва гьатта кьуд гьарфарикай ибарат тир лигатурайрин куьмекдалди къалурзавай фрагменты грамматики хиналугского языка улубдин кирамри хинелугъ чӀалан ванер къалурун патал латин графикадин алфавит кардик кутун теклифнай ина гьакӀни лигатураяр авай вилик хинелугъ чӀалал акъатзавай улубра гуьгъуьнин кириллик алфавит кардик квай хинелугъ чӀалан латин алфавит хинелугъ чӀалан кьетӀенвилерикай сад адан морфологиядин туькӀуьр хьунин тегьердин четинвал я чӀала падежар ава муькуь лезги чӀаларилай тафаватлу яз кьибле патан лезги чӀаларизни хинелугъ чӀалаз хас тир кьилин кьетӀенвал жинсинин категорияяр я будугъ къирицӀ ергуьж жек гьапут яхул ва дарги чӀалара авай хьиз хинелугъ чӀалани кьуд жинсер ава ибур эркеквилин жинс дишивилин жинс гьаванрин жинс чан алачир затӀарин жинсер я акӀ хьайила и чӀаларал рахазвайбуру чпин къваларив гвай затӀар гьа и тегьерда кьатӀузва идалайни гъейри хинелугъ чӀала падеж талукьвал число заман кьадар ва гьисабунар къалурзавай куьтягьунар ава тарихдин вакъиайри будугъ ва къириц чалариз хьиз хинелугъ чӀалазни гзаф кӀевер гана и чӀал маса чӀаларай иллаки азербайжан чӀалай гзафни гзаф гафар къачуз мажбур хьана гила и делилдикай масакӀа менфят къачуз алахъзавай азербайжандин бязи кирамри хинелугъар лезги халкьарин ваъ туьрк халкьарин группадик акатзава лугъузва и авторрикай сада новрузлу семендер салманова кхьенвай гафариз фикир гун шагь дагъдин хурал экя хьанвай хуьр виридаз хъсандиз чида ам шемкирдин хынна хуьряй куьчарнавай хынналыкь хына хуьр я байлакан байлакъан тварар алай райондин тварце авай байлагъ къафкъаз гафуна авай къаз каз къуба кцар районрин тварар и чилерал алай вацарин чкайрин суварин гьуьлуьн ва халкьдин тварар хинелугъ гафарикай арадиз атанвайди я вичихъ агьзур йисан тарих авай и халкь къафкъаздин вири пипериз чкана ва ада вичин чалалди чкайриз тварар гана и тварарикай дуьньядин халкьари исятдани менфят къачузва аквар гьаларай хинелугъ лап чехи халкь тир и халкьдиз чуькьуьнар гана ам вичин дегь чилерилай чукурна и халкь гуннрикай тирди фикирда кьурта адан твар хыналыкъ гьуналыкъ хьун тебии я чӀалан илимдикай тарихдикай археологиядикай хабар авачир и касди хинелугърикай лап дегь ва лап чӀехи халкь авуна абур туьрквер я лагьайдалай гуьгъуьниз лезги гафарин куьмекдалди къафкъаз пелекьван кцӀар къуба баку хьтин топонимриз акатайвал баянар гузва ва и тӀварар хинелугъ чӀалан гафарикай арадиз атанвайди я лугъузва амма и гафар ада лезги чалан ваъ туьрк чалан гафар хьиз къелемдиз гузва ада хинелугъ чӀала ал гафунихъ на лугьуди лацу ва нек хьтин кьве мана ава лугьузва ва албан гафуни лацу къаб хьтин мана гузвайди малумарзава эхирда албан гафни туьрклемишзава а касдин баянар жувакай кутазвай тирди кьатӀунин патал чи машгьур алим ф а гъаниевади туькӀуьрна йисуз магьачкъалада чапдай акъудай хиналугско русский словарь улубдиз килигун бес я гафарганда къалурнавайвал лезги чӀала хьиз хинелугъ чӀалани ал гафунихъ алый хьтин манаяр ава гьа икӀ гагь будугъар гагь къириицӀарни хинелугъар туьрквер я лугьузвай ихьтин ксариз лезги халкьни лезги чӀал аквадай вилер авач ва гьавиляй абур ара датӀана чи чӀалан группадик акатзавай халкьар чавай къакъудиз алахъзава амма тарихдин ва чӀалан илимдин делилри абуруз чпин ниятар кьилиз акъуддай мумкинвал гузвач ва къвезмай чӀавузни гудач маса лезги хуьрерихъ галаз алакъаяр квадарай хинелугъвийри лезги чӀалан са кьадар гафарин чкадал чпи туькӀуьрай цӀийи гафар кутуна гьавиляй урусрин автор в легкобытова виш йисан й йисара къелемдиз къачур вичин кубинская провинция улубда сифте яз хинелугъ чӀал лезги чӀалакай чара авунай йисуз дагъустанда хьайи и березина кхьенай садбуру лугьузвайвал къуба ханвалда дегь ва чан алай тарихди уьмуьр гьалзава им хинелугъ хуьр ва и хуьруьн агьалияр я хьи абур къубавияр ва лезгияр гьавурда акьазвачир авайвал лагьайтӀа чпелай гъейри садни гьавурда акьазвачир са чӀалалди рахазва а девирдин бязи кирамри хинелугъ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавачир кьилди чӀал я лугъун дуьшуьшдин кар тушир абуруз я лезгийрин я хинелугъвийрин тарихдикай герек тир чирвилер авачир амма чпихъ ихьтин чирвилер авай маса урус кирамри гьеле абурал къведалди виш йисан сад лагьай паюна кхьенай хьи будугъ хинелугъ къириц жек элик ергуьж ва гьапут хуьрерин агьалияр лезги чӀалалди рахазва виш йисал къведалди хинелугъвияр лезги чӀалалди рахазвайди субутзавай маса делиларни ава малум тирвал сифте яз хинелугъ хуьруьн тӀвар х виш йисан араб кирамрикай тир йакъут ал гьамавидин эсерда гъатна ада гъакӀни вичин уьлквейрин гафарган улубда виш йисан юкьвара бухарада уьмуьр гьалнавай машгьур хинелугъви алим гьаким ал лакз ад хунликан гьакъиндай малумат ганва йакъуталай алатайла х виш йисан маса араб тарихдарди закария ал къазвиниди и хуьруьн тӀвар кьунва ада вичин асар уьл билад ва ахбар уьл ибад эсерда малумат гайивал машгьур везир низам уьл мулка дербентда ва шумудни са хуьрера медресаяр эцигиз тунай и медресайра тарсар араб ва лезги чӀаларалди гузвай ихьтин медреса хинелугъдани кардик кутунай ва хуьруьн аялрини чирвилер лезги ва араб чӀаларалди къачузвай виш йисуз ширвандикай лезгистандикай кьилди лезги хуьрерикай улуб кхьей вич хинелугъай тир машгьур алим мегьамед хинелугъвиди хинелугъар лезги чӀалакай тафаватлу тир чӀалалди рахазвайди лугьузвач вучиз лагьайтӀ а чӀавуз хинелугъар лезгидалди рахазвай ва абурухъ кьилди чӀал авачир чна фагьумзавайвал гьеле виш йисуз хинелугъ чӀал кьилди чӀал хьиз бегьемвилелди кӀалубда гьатнавачир вучиз лагьайтӀа а девирда уьмуьр гьалай хинелугъви зарийри хинелугъ суьлеймана чпин шиирар лезги ва азербайжан чӀаларалди теснифнавай азербайжан чӀалан таъсир абуруз мадни пара хьанва ва и сеняткарри чпин гзаф эсерар гьа чӀалалди туькӀуьрнава адет яз х х виш йисара дидед чӀалал хьиз маса чӀаларални эсерар тесниф авур лезги салигь лезги къадир лезги эгьмед мирза али ахцегъ назим хьтин сеняткарри ва маса лезги зарийри ара ара лезги чӀалан тариф ийиз ам чӀур тавуна михьиз хуьн герек тирвал рикӀел хкизва амма хинелугъви зарийри ва ашукьри хинелугъ чӀалакай са келимани лугьузвач виш йисалай гатӀунна азербайжан чӀалан таъсирдик акатай хинелугъ чӀала гуьгъуьнин виш йисара и чӀалай вишералди гафар къачуна са пай лезги гафарин чкадал вичи арадал гъайи цӀийи гафар атана йисара хинелугъвияр лезги чӀалаз лап мукьва чӀалалди рахазвай виш йисуз и чӀал в легкобытова ва и березина кхьейвал къубавияр ва лезгияр гьавурда акьазвачир чӀалаз элкъвена тарихдин материалри хьиз чӀалан материалрини лезги ва хинелугъ чӀалар лап мукьва чӀалар тирди субутзава хинелугъ чӀала лезги чӀалан лап цӀуру къатарик акатзаваай цӀудралди гафар хвенва и чӀаларин умуми лексикада сад хьиз менфят къачузвай вишералди гафар ава агъадихъ чна са кьадар ихьтин гафарин сиягь гузва винидихъ ганвай сиягьда лезги ва хинелугъ чӀаларин умуми лексикадиз талукь гаф гьатнава амма санлай кьван ихьтин гафар ава лезги алим филологиядин илимрин доктор фаида гъаниевади туькӀуьрна йисуз магьачкъалада чапдай акъудай гаф гьатнавай хиналугско русский словарь улуб ихьтин гафар жагъурна чирун патал хъсан чешме я гафарганда хинелугъ чӀала менфят къачузвай дав агакьна лезги гафар ава идалай гьейри хинелугьри лезги гафарин дибдикай арадиз атанвай далай виниз гафарни кардик кутузва далай виниз гафар дагъустандин чӀаларин бинедаллаз арадиз атанвайбур я гафарганда гьатнавай асул хинелугъ гафарин кьадар далай виниз я гьа икӀ лезги гафар лезги ва дагьустан чӀаларин бинедаллаз туькӀуьр хьанвайбур ва асул хинелугъ гафар хкудайтӀа маса чӀаларай атанвай гафари процент туькӀуьрзава и гафарин са пай араб фарс ва урус чӀаларай чӀехи пай лагьайтӀа азербайжан чӀалай къачунвайбур я делилрай аквазвайвал хинелугъ чӀалан лексика барбатӀ йикъал атанва азербайжанрин паталай гьахъ авачирвилер ва гьакӀни ассимиляция себеб яз хинелугъ чӀал вишералди хайи гафар гвачиз амукьна маса чӀаларай атай агъзурралди гафари иллаки азербайжан чӀалан гафари къвердавай хинелугърин лексикада кӀеви чка кьуна нетижа гьихьтинди хьанатӀа ф а гъаниевади икӀ кхьенва чӀала къачунвай гафар иллаки азербайжан чӀалай мадни пара гьалтзава ва ихьтин гафари гзаф асул гафар арадай акъудзава илим патал хейлин асул гафар гьамишалух яз квахьнава абурукай са кьадарбур анжах яшар авай несилдиз чизма жегьилри рахадайла хайи чӀалан асул гафарин чкадал азербайжанизмайрикай мадни гзаф менфят къачузва и ва маса делилар бинедиз къачуртӀа у а мейлановади будугъ чӀалан гьакъиндай лагьай бязи гафар хинелугъ чӀалазни талукьариз жеда яни будугъ чӀала хьиз хинелугъ чӀалани асул хайи гафарин фонд туькӀуьрнавай лексемрин чӀехи пай амач ва абур арадал хкун мумкин туш месела азербайжан чӀалан гафари хинелугъ чӀалан къайдадин числительнияр тамамвилелди арадай акъуднава кьадардин числительнияр са сад кӀу кьвед пшо пуд онгь кьуд пхъу вад заьк ругуд йикӀ ирид инкӀ муьжуьд йоз кӀуьд йаьгшз цӀуд асул хинелугъ чӀалан гафарикай ибарат ятӀани са ва кӀу лезги чӀалан сад ва кьвед гафарикай арадиз атанвайди я абурукай хайи чӀалан къайдадин числительнияр арадиз тагъана азербайжан чӀалай къачунва биринджи сад лагьай икинджи кьвед лагьай уьчуьнджи пуд лагьай дуьрдуьнжуь кьуд лагьай баьшинджи вад лагьай алтынджи ругуд лагьай йаьттинджи ирид лагьай саьккизинджи муьжуьд лагьай докъкъузунджу кӀуьд лагьай унунджу цӀуд лагьай алай чӀавуз хинелугъ чӀала цӀийи гафар туькӀуьрзавай хер д ыш чи лугь хьтин суффиксрин бегьерлувал лап тӀимил хьанва и суффиксрин куьмекдалди хинелугъ чӀалан асул гафар кьериз цӀаруз арадиз къвезва месела бый вал лыгьылд вал гыма вал кьуроб чи вал ва мсб вал чи лугъ хьтин суффиксрикай маса чӀаларай атанвай гафарикай цӀийибур туькӀуьрдайла мадни гзаф менфят къачузва месела бийтаьраъф вал бийхаь баьр вал гиров чи вал гуьлуьндж и вал джитты вал меслагат чи вал кышбаът чи вал заказ чы ва икӀ мад малум тирвал хинелугъ чӀалакай р эркерт а дирр к бодуа б дорн а генко а кибрик с кодзасов и оловянникова ю дешериев м алексеев н волкова б талибов ф гъаниева а магомедов гь ибрагъимов к керимов б гигинейшвили в кикинашвили хьтин алимри ва маса кирамри са кьадар макъалаяр ва улубар кхьенва ю д дешериева йисуз москвада басмадай акъудай грамматика хиналугского языка а е кибрикан с в кодзасован и п оловянниковадин фрагменты фамматики хиналугского языка москва улубар мадни къимет авай чешмеяр яз гьисабзава ятӀани лагьана кӀанда хьи хинелугъ чӀал тӀимил чирнавай чӀаларикай я лексикологиядин ва лексикографиядин рекьяй и чӀал генани тӀимил чирна жагъурнава эхиримжи йисара анжах филологиядин илимрин доктор ф а гъаниевади и хилер чирунай гзаф зегьмет чӀугуна алимди арадиз гъайи хинелугъ чӀаланни урус чӀалан гафаргандиз вил вегьейтӀа хинелугъ чӀалан лексикадиз хас са лишан ашкара жеда и чӀала азербайжан чӀалай хейлин гафар акатайвал къачунва цӀудралди гафар литературадин чӀалай ваъ азербайжан чӀалан къуба нугъатрикай къачунвайбур я агъадихъ галай сиягьдиз фикир гун и сиягъ мадни яргъи хъийиз жеда мисалар хъсандиз гекъигун патал диалектдин гафар хинелугъ чӀала къачунвай гафарин къвалав ганва сиягьдай аквазвайвал хинелугъ чӀалаз атанвай бязи гафар литературадин азербайжан чӀала авачир анжах и чӀалан къуба нугъатда дуьшуьш жезвай гафар я чна и месэла кьилди къейд авун себеб авачиз туш яргъал йисара хинелугъ хуьруьн мектебра чӀаланни литературадин муаллимвиле кӀвалахай рагьметлу шаир регьим алхаса низами генжевидин ва фуьзулидин са кьадар шиирар хинелугъ чӀалаз элкъуьрна арифдарвилин кӀунчӀ ва зи гъар гаф са пагьливан я тӀварар алаз кьилди улубар чапдай акъудна ада гьакӀни дидед чӀалалди хинелугъ тӀвар алай улуб кӀелдайбурув агакьарна гьа и крар фикирда кьуртӀа цӀийиз вичиз махсус кхьинар арадал гъизвай хинелугъ чӀалан лексикадикай дуьздаказ менфят къачун чара авачиз я вучиз лагьайтӀа литературадин чӀалан дибда акатайвал къачунвай диалектрин гафар ваъ асул хинелугъ чӀалан гафар ва и чӀала маса литературадин чӀаларай къачунвай гафар гьатна кӀанзава дидед чӀал чирзавай хинелугъвийриз куьмек гун патал халкьди виликан девирра менфят къачур амма гила лезги ва хинелугъ чӀаларин умуми лексикада амачир лезги гафарни абурун рикӀел хкана кӀанзава алатай виш йисан й йисара азербайжандин гьукуматдин университетдин журналистикадин факультетда кӀелзавай хинелугъви шаикъ агъмедова йисуз абурун кӀвализ илифай алим а кибрикан тӀалабуналди кьуьзуьбурувай асул хинелугъ гафар кӀватӀна къелемдиз къачунай а чӀавуз шаикъа гафуникай ибарат сиягь туькӀуьрна алимдив агакьарнай гуьгъуьнлай а кибрика а сиягьда гьатнавай гафарикай гаф чапдай акъуднай ш агъмедова а чӀвуз малумат гайивал абурун бубайри тахминан йис идалай вилик менфят къачур хейлин лезги гафар гила чӀала амач ада къейд авур гафар агъадихъ галайбур я вак ван вах ветӀ жукӀу зуракӀ ичӀи кам купул къуьн кьацӀ кьезил лув марк муг пеш пурар рак тӀиб хъел цал цуьк чам чумал чӀехи алай чӀавуз хинелугъ чӀала и гафарин виридан чкадал азербайжан гаф атанва хайи чӀалан лексика жагъурна чириз алахъай ш агьмедов гьеле университет акьалтӀар тавунмаз рагьметдиз фена якъин хьи къвезмай чӀавуз хинелугъвийрикай са ни ятӀани адан рехъ давамарда жеди аквазвайвал будугъ къирицӀ ва хинелугъ чӀаларин туькӀуьр хьунин тегьерди ва тарихди хьиз абурун лексикадини и чӀалар лезги чӀалаз лап мукьва тирди лезги чӀал абурун диде чӀал тирди субутзава чирна жагъурунри и чӀаларин умуми лексикадиз талукь вишералди гафарин сиягъ туькӀуьрдай мумкинвал гузва гьа икӀ виш йисар алатунивай будугъ къирицӀ жек ергуьж чӀаларани хьиз хинелугъ чӀалани дегь лезги адетрихъ галкӀанвай гафарни чӀалан лексикадай акъатна гила и чӀаларин асул гафарни саки йигинрай къайдада арадай акъатзава вучиз лагьайтӀа а чӀаларал рахазвай ксари хайи чӀал са акьван кваз кьазвач хайи гафар туна азербайжан чӀалан гафарикай менфят къачузва мисал яз хинелугь чӀалаз вил вегьен ихьтин гафар мадни пара ава хинелугъ чӀалан и гафар лугьуниз регьятбур ятӀани рахазвайбуру азербайжан чӀалан гафариз майилвал къалурзава будугъ ва къирицӀ чӀаларив гекъигайла хинелугъ чӀала хайи гафар мадни пара квадарзава далай виниз лезги гафарикай хинелугъ чӀала будугъ чӀала къирицӀ чӀала гаф квадарнава рекъемри алай чӀавуз и чӀалара кьиле физвай ассимиляциядин процессдин йигинвиликай хабар гузва икӀ фейитӀа йисалай хинелугъ ва будугъ чӀалара асул гафар ерли амукь тавун мумкин я чи чӀалар ихьтин мусибатдикай хуьн патал вуч авуна кӀанзава азербайжанви алим тарихдин илимрин доктор профессор къемершагь жавадова и суалдиз агъадихъ галайвал жаваб гузва будугъвияр тебии ассимиляция хьунин вилик пад кьун патал абур санал чуькьуьндаказ уьмуьр гьалзавай хуьрерин мектебрин агъа классра аялриз будугъ чалан тарсар гун чара авачиз я гьа ик мектебра къириц гьапут ва хинелугъ чаларни чирна канзава и халкьари бине кутунвай хуьрера са шумуд виш ва я агъзурдав агакьна агьалийри уьмуьр гьалзавайди фикирдиз къачурта и агьалийри къвердавай чпин дидед чал квадарзавайди ашкара я гьавиляй и месэладикай хъсандиз фагьум авун дуьньядин картада анжах азербайжандин чилерал авай и этносар хуьн чи буржи я чна фагьумзавайвал анжах мектебра ваъ вузрани и чӀазар чирна кӀанзава талукь институтра и чӀалар чирдай кьилди кафедраяр арадал гъун важиблу я азербайжандин илимрин академиядин несимидин тӀварунихъ галай чӀалан институтда лезги чӀалар чирна жагъурзавай хел туькӀуьрун чара авачиз я и чӀаларал учебникар ва маса улубар басмадай акъудун рикӀелай ракъурна кӀанзавач лезги чӀаларин этимологиядин гафаргандиз гьакӀни и чӀаларин асул гафарикай туькӀуьрнавай гафаргандиз игьтияж мадни пара ава радиодайни телевиденидай и чӀаларалди гунугар гана кӀанзава хайи чӀаларалди газетар ва журназар кардик кутун мадни важибвал авай кар я дидед чӀал хуьнин кьилин шартӀарикай сад и чӀалалди рахун я будугъри къирицӀри хинелугъри анжах кӀвале ваъ жемиятдани чпин чӀаларикай менфят къачуна кӀанзава гьа ихьтин крар кьилиз акъудун патал и халкьарин бязи векилри ийизвай алахъунар тӀимил я чӀал меденият адетар хуьн патал лезги халкьариз гьукуматдин патай къайгъударвал герекзава авраам линкольн англ февраль йисан ходженвилл штат кентукки вашингтон америкадин гьукуматдин къуллугъхъан сшадин й президент гьа чӀавузни сифтеди республик партидин патай америкадин лукӀариз азадвал гайи кас америкадин халкьдин кьегьал тарихда виридалайни чирвалар авай ксарикай сад я вич ферма тухудай са кесибдин хзанда чӀехи хьанвайди я гъвечӀи чӀавунилай спортдик акатнай хзандин кесибвиляй мектебдиз ам кьилди са йисуз фейиди я ятӀани адаз кӀелиз кхьиз чир хьана ктабар кӀан хьана агакьай гада хьайила вичи вичиз кьил акъудиз хьана вичи вичиз микитисвал ийизавай экзаменар гайила адвокатвилин кӀвалах тухудай ихтияр кьабулна иллинойс штатда индейцар къарагъ авурла кьушунрик акатна ам капитан хьиз кьабулна ятӀани женгерик квачир ам иллинойсдин къанунрин кӀватӀалдин депутат тир сшадин конгрессдин векилрин кӀвалик квай гьа къуллугъдал ада америкадинни мексикадин дяведиз аксидаказ акъвазна йисуз сшадин сенаторвилиз жез кӀанзавай хкягъунар хьайила ада гъалибвал кьунач хинелугъар хинелугъвияр хин кеттитурдур кетш халх дегь алпандин халкьарикай сад тарихдин къене кеферпатан азербайжандин къуба райондин хинелугъ ва са кьадар владимировка хуьрера уьмуьр гьалзавай къавкъаздин бинедин суван халкь нах дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я лезги чаларин группадик акатзавай хинелугъ чалал рахазвайди я хинелугърин вири санлай кьадар кьван кас я вилик хинелугъвийрин арада лезги чални азербайжан чал гегьенш тирта гила тек са азербайжан чал гегьенш я диндал гьалтайла хинелугъар суни мусурманар я тарихдин чешмейра къейд авунвайвал йисуз хинелугъ хуьре касди уьмуьр гьалзавай йисуз хуьруьн агьалийрин кьадар кас тирди къалурнава йисуз и рекъем я аквазвайвал йисуз хинелугъвийрин кьадар са кас кьванни артух хьанвач акси яз кас тӀимил хьанва йисуз азербайжанда хуьруьн майишатар сиягьдиз къачудайла хинелугъ хуьре инсанди уьмуьр гьалзавайди малум хьанва йисан малуматра хинелугъвийрин кьадар мадни тӀимил тирди къалурнава кас абурукай анжах касдин миллет хинелугъви хьиз амайбурун миллет туьрк хьиз кхьенва йисалай инихъ хинелугъвийрин тӀвар этнос хьиз сиягьра эсиллагь амукьнач на лугьуди республикада ихьтин халкь ерли хьайиди туш гьакъикъатда исятда азербайжандин къуба кцӀар хъачмаз девечи ва маса районра агьзурдав агакьна хинелугъвийри уьмуьр гьалзава амма абурун лап чехи пай ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенва хинелугъар дегь алпандин несилар я абурукай сифте малуматар гузвай тарихдин гъилив кхьинар виш йисариз талукь я виш йисал къведалди хинелугъарни хинелугъ хуьр ширвандин ханвалдик ва виш йисан юкьварай гатумна къубадин ханвалдик акатзавай хинелугъвийрин хайи чал хинелугъ чал я адалай гъейри абуруз виридаз азербайжан чални чизва хинелугъ хуьряй къеце пата уьмуьр гьалзавай хинелугъри чпин чал рикелай алудна азербайжандал рахазвайди я вичихъ кхьинар авачтӀани алай чӀавуз хинелугъ хуьруьн мектебдин агъа классра кӀелзавай аялри хинелугъ чӀал дидед чӀал хьиз чирзава хинелугъ чӀалаз виридалайни мукьва ергуьж гьапут жекни элик чалар я лингвистикадин алимри и дегь алпандин чӀаларикай сад тир хинелугъ чӀал лезги чаларин группадивай къакъудна кьилдин чӀал тирди лугьузва дуьньядин терг жезвай чаларин сиягьдик ква муькуь суван халкьариз хьиз хинелугъвийризни суван уьмуьр гьалунин тегьер хас я адетдин тир квалах хъуьтуьн чурарал куьч ийиз хуьдай малдарвал я июнь сентябрь варцара малар хуьруьн къваларив галай чурара хуьзвай хъуьтуьз адет тирвал хъачмаз ва къуба районрин кьулувилериз гьалзавай лежбервилиз куьмекдин метлеб авай ам акьванни вилик фенвай машгъулат тушир сад садалай вине авай айванар хьиз кьантар кьантар хьана фенвай суварин гуьнейра хуьруьн эгьлийри мух сил мержемекар цазвай йисалай гатумна картушарни цазвай хинелугърин кеспияр лезги халкьарин кеспийриз пара мукьва я ибур сун парчаяр гьазурун сун гуьлуьтар хрун хин джораб мясерар цегьрен сарикай мерезар цилер хрун ва са рангунин литинин парчаяр гьазурун я чпин хайи хинелугъ хуьр квалер гурар хьиз сад садан къаварин винел алай са типдин суван хуьр я квалер асул гьисабдалди кьве гьавадин нагъвар квай накьвад кирпичрикай эцигнавайбур я кьулу къавун чин пад накьвадив кевирзавай квалин чилер чепедалди асунзавай дакаррин чкадал шуьшеяр квачир гьакан теквенар туькуьрзавай инсанар кьведлагьай гьавада амукьзавай ана са шумуд комнатаяр жедай садлагьай гьавада гьайванар хуьзвай хзанар амукьзавай квале хин тунор лугьудай танур хьтин сив ахъа къул авай адан винел пата къавал экв гузвай ва гум чугузвай теквен авай квале гьакни каминар жезвай хинелугъвийрин адетдин туьнар хъунар асул гьисабдалди некедин магьсулрикай ибарат я ибур ниси нек хкяйнек цуру нек мухадин къуьлуьн ва икид гъуьрерика гьазурзавай кьел квачир фар чразвайди я чуран хъчарикай гегьеншдиз менфят къачузва суваррин туьнар ргай як пахлайринни дуьгуьдин аш адетдин хъунар шуьрбет вирт квай яд хъчарин гьалимаяр дуьз совет бередин коллективизация къведалди хинелугъвийрин жемиятда лап улу бубайрин цуру адетар ва несилдин алакъайрин къуватлу таъсир амукьнай месела ивидин кьисасар къачун сад садаз куьмекар гун мугьман канивал кьепина авай аялрал лишанар кутун абуру анжах чпин миллетдин векилрин арада никягьар кутазвади я ими патай никьягарни кутузвай никьягь диде бубайрин ихтиярдалди пул ва я багьа затар гана кутазвай асул гьисабдалди им лапагар дуьгуь кьериз пул тир хинелугъвийрин дегь адетрикай сад цийи квализ гъайи суса кьил къакъудун тир йисан къене свас апайдихъ чех хинерихъ буба патай имийрихъ галаз рахадачир къаридихъ галаз и къакъудунар са кус куьруь тир хинелугърин фольклор вилик хайи чалал тирта гила азербайжан чалал я хайи чалал махар манияр мисалар халкьдин мецин иер эсерар саки тамамвилелди квахьнава алпандин халкьарикай сад тирвиляй хинелугъвийирини и чавалди цуз ракъиниз ибадат ийизвай марф эвердай адетат авай гила абуру мусурманрин суварар кьиле тухузва ва гьуьрмет авай ксарин сурар тир пирериз икрам ийизвайди я къуба район азербайжанда авай муниципалитетдин район кьилин шегьер ва администрациядин юкь къуба шегьер я кьуд хуьр ава ибур къунагъкенд красная слобода генжлер зардаби я районда авай муниципалитетрик хуьрер акатзава къуба район азербайжандин кефердинни рагъэкъечӀдай пата республикадин кьилин шегьер тир бакудилай км яргъал ала район кефер пата кцар райондихъ галаз рагъакӀидай пата кьвепеле ва исмаиллы районрихъ галаз рагъэкъечдай пата шабран райондихъ галаз кьибле патайни шемахани хызы районихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин рагъакидай пад сувари кьунва райондин чилерайтӀуз асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай пара кьван сувун вацӀар авахьзава абурукай виридалайни чӀехибур къарачай агъчай сусай велвели кьудял алпан вацар я тахминан тамари кьунвай райондин чилер азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава райондин вири санлай майдан км я им вири азербайжандин майдандин тахминан туькӀуьрзава майдандин чӀехивилел гьалтайла къуба район уьлкведин виридалайни чехи район я райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал км кьибле патай кефер патахъ км я райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач виридалайни мукьвал алай каспий гьуьл райондилай км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала сифте юкьван виш йисарилай умьуьр гьалзавай къубадин чилер тарихдин къене алпан гьукуматдик акатзава и кар тестикьарзавайди пара кьадарда амукьнавай алпан девирдинни европадин тарихдаррин гъилив кхьинар я къуба райондин чилери дегь алпандиз талукь тир топонимар къедалди хвенва месела алпан хуьр испик хуьр велвели вац жижи хуьр къуба азербайжандин виридалайни парамиллетрин районрикай сад я ина дилай пара миллетар ава абурун чӀехи пай лезги халкьарин миллетрин группадик акатзавай лезгияр будугъар къирицар хинелугъар ва масабур я кьадардал гьалтайла ина татрилай кьулухъ пудлагьай чкадал алай лезгияр асул гьисабдалди райондин кеферпата кцар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал алай хуьрера ва къуба шегьерда уьмуьр гьалзавайди я районда авай лезгийрин чехи пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвайди я ахьтинбурун арада лезги чӀал анжах лап кьуьзуь несилриз чизва гьатта са бязи лезгийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач ина лезги агьалийрин гзафни гзаф пай кӀвалерани куьчеда азербайжан чӀалакай менфят къачузва бязи акахьай хуьрера лезгияр азербайжан чаланни лезги чалан акахьунал рахазва идан себеб эхиримжи ийсара азербайжанари тухузвай туьркизациядин политика я лезги хуьрерин мектебра лезги чӀалан тарсариз са кьве сят чара авунвайтӀани лезги чӀалан муаллимарни улубар авачирвиляй тарсар саки тухузвайди туш и районда дуьньядин маса санани авачир дегь алпандин бинедин халкьар ва абурун хайи хуьрер амукьнава ибур лезги халкьарин группадик акатзавай будугъар гьапутар жекар ергуьжар къирицар хинелугъар ва эликар я гьайиф къведай кар ам я хьи и халкьарин агьалийрин чехи ассимиляция хьана хайи чалар рикелай алуда азербайжанариз элкъвена абур вири терг жезвай халкьарин сиягьдик ква къуба районда дегь чавалай уьмуьр гьалзавай халкьарик фарс халкьарикай сад тир татар акатзава кьадардал гьалтайла татар азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала йисуз азербайжанда кьиле фейи агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна къуба районда татди уьмуьр гьалзавайди къалурнава йисуз тат авайди къалурнава амма йисуз къуба уезддин агьалийрин хайи чалакай малуматра ина кас тат чалал райхазвайди къалурнавай им вири уезддин агьалидин тир ина тебии тир суал арадал къвезва акьван гзаф кьадардин халкь гьиниз квахьнава идан жаваб ассимиляция я къуба районда авай пара кьадарда тат хуьрер гила азербайжандал рахазва гьатта вилик и районда тат хуьрер азербайжан хуьрерилай гзаф авай гилан районда азербайжан агьалийрин саки пай акахьна азербайжанриз элкъвенвай татрин несилар я алай чавуз къуба районда тат чалал рахазвай са кьве хуьр амукьнава ибур рустов къунагъкенд ва мсб я райондин красная слобода хуьруьн агьалидин пай тат чалал рахазвай суван чувудар я абуру вири райондин агьалидин туькуьрзава вирини вири йис ина авай чувудар муькуь халкьарилай тимил хьайтани абуруз чпин синагогаяр культурадин квалер чувуд чални культура вилик тухузвай идараяр мектебра чувуд чалан тарсарин пара кьадарда сятер ава амма бинедин ва чехи халкь тир лезгийривай вичиз ина ихьтин къулайвилер туькуьрдай ихтияр авач йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар къейдер винихъ гъайи таблицада йисуз къуба районда авай украинви къалурнавач къуба районда массайрин алакъайрин такьатрикай кьве кьилдин телекомпанияяр ава ибур гуьтб ва хаял я ва гьакни аслу тушир экв садвал газетар акъатзава идалайни гъейри къуба шегьерда милли кваталдин регьбервилик акъатзавай азербайжандинни турциядин официал замана газетдин коресспондентрин идара ава къуба районда кьудял вац твар алай журнални акъатзава зилдик дагъустан республикадин хив районда авай зилдик хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я хуьр хив райондин рагъэкъечдай пата райондин юкь тир хив хуьрелай км яргъал ала вилик хуьруьн твар чиччик тир виш йисуз зилдик хуьр вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин кьибле табасарандин наибвалдиз талукь тир агъа ярагъ чулак ва вини ярагъ хуьрерихъ галаз ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай хуьре гуьгъуьнин сихилар шкар алияр алихаяр батар бекеяр кибхар букар гайдар кчих келечи навза нагди рустам сейдум сафар уржа хами ва шакар шкар сихилдин бине ирандай куьч хьанвайбуру кутунай алияр им чканвай багижердягъ хуьряй куьч хьанвайбур я бекъе сихил табасаран райондин цухтих хуьряй атанва хуьрел дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай киркарин хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр хуьр мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни кефер пата самур вацун чапла кьерел райондин юкь тир мегьарамдхуьрелай км яргъал ала гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир цуру хуьрел вини хуьрел хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я виш йисан йисуз хуьрел хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир киркар ва муьгъверган хуьрерихъ галаз киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай вини хуьрел хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан км яргъал кефер пата сувал алай хуьр кьилин рекьелай яргъал алайвиляй ва никер дигидай яд авачирвиляй йисуз вини хуьруьн эгьлияр агъаниз куьч хьана цийи хуьруьн бине кутунвай хуьре гуьгъуьнин сихилри уьмуьр гьалзава варданар виридалайни чехи сихил бачарар бикерар сандакар фиткилар ярубур чахчах вини чахчах цуру чахчах дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр хуьр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин рагъакидай пата азербайжандин кцар райондихъ галаз сергьятдин лап мукьвал кьулан вацун чапла кьерел ала виш йисан йисуз чахчах хуьр вири куьредин ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьредин округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир хужадхуьр ва газардкам хуьрерихъ галаз чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай ватандин чехи дяведин йисара хуьре тек са кьуьзекарни аялар амукьнай абуру фронтдиз куьмек гун ва гьа вахтунда чпин кьил хуьн патал тежер хьтин четин квалахар ийизвай зегьметар чугузвай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалийрин кьадар тир алай чавуз хуьр ичизва цуру хуьрел вини хуьрел дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр хуьр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин рагъакидай пата стал сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал сувал ала ф а бадалова вичин лезгийрин астрал дин монографияда къалурзавайвал кьибле дагъустанда кьулан вацун агъа кьилера пуд шегьер авай ибур яргун вардан ва фин шегьерар тир къецепатан душманрин вигьинринни тарашунрин нетижада и шегьерар барбат хьана терг хьанвай душмарни и шегьерриз вигьинар абур чпиз муьтуьгъарна кьун патал авунвайди тестикьарзавай делил хуьрел хуьруьн мукьвал алай чувуд кам твар алай чка я шегьер тарашунилай кьулухъ душманри ина авай вири чувудар чувуд кама яна кьинай хуьрел хуьр дегь вардан шегьер алай чкадал арадал атанай иниз чара чара хуьрерай инсанар куьч хьана ацукьнай бязи малуматриз килигна хуьрел хуьруьн тарих йисав агакьзава и кар тестикьарзавайди хуьре амукьнавай ва къедалди кардик квай йисуз эцигнавай цуру мискин я винихъай къейд авурвал хуьр са шумуд хуьрерай куьч хьана атай агьалийрикай ибарат я хуьруьн бине кутурбур варданар тирди малум я им хуьруьн виридалайни чехи сихил я абурулай гъейри хуьре бачарар бикерар сандакар фиткилар ярубур сихилри уьмуьр гьалзавай виш йисан йисуз хуьрел хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир киркар ва муьгъверган хуьрерихъ галаз киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай ватандин чехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз кас рекье гьатнай абурукай кас женгера телеф хьанай сагъдиз амукьна элкъвена хуьруьз хтайбурун гзафбуруз пишкешарни орденар вуганвай хуьр кьилин авто рекьелай яргъал алайвиляй ва никер дигидай яд авачирвиляй йисуз хуьрелрин эгьлияр агъаниз куьч хьана цийи хуьрел хуьруьн бине кутунвай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьрел хуьруьн агьалидин кьадар вири лезгияр яз кас тир алай чавуз хуьр ичизва хуьруьн дамах урусатдин федерациядинни дагъустан республикадин лайихвилер авай квалахдарар я хуьряй акъатнавай илимрин кандидатар цуру киркар вини киркар дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр хуьр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин рагъакидай пата сувал тамун къвалав гала виш йисан йисуз киркар хуьр вири куьре ханвалдихъ галаз урусат империядин гъилик акатнай империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьней наибвалдиз талукь тир хуьрел ва муьгъверган хуьрерихъ галаз киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир хуьр къулай уьмуьр гьализ виже текъвер гьалариз атанвайвиляй киркарин эгьлияр сувалай агъаниз куьч хьана цийи киркар хуьруьн бине кутунвай хуьре гьажийрин айисата туьхкуьр хъувунай бинет бубадин пир ала квалер чкана харапайриз элкъвенвайтани хуьре кьве сур ава абурукай сад таму ва валари кьуна кевирна и сурал гьеле мусурманвал диндин виликан вахтара лезгийрин дин христианвал хьайи чавуз кьенвай киркарвийрин улу бубаяр кучуднавайди я куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал киркар хуьруьн агьалидин кьадар вири лезгияр яз кас тир хуьре пуд асул сихилар авай ибур беган сихил чкадинбур миграгъар ва яхулар я и пуд сихил цийи хуьре гилани сад садан мукьвал юкьван куьчеда уьмуьр гьалзавайди я алай чавуз хуьр ичизва буйнакск район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь буйнакск шегьер я район дагъустандин юкьван пата ала ва кизилюрт кумторкъала къарабудахкент леваши унцукул гьумбет ва къазбек районрихъ галаз са сергьятра ава райондин майдан км я цик дасср дин президиумдин йисан ноябрьдин къарардалди виликан темир хан шурадин округдин твар дегишуналди буйнакск район арадал гъанвай вс рсфср дин президиумдин тарихдин къарардалди район буйнакск округдиз дегишарнай ва райондин юкь агъа казание хуьруьз тухванвай йисуз район гуьнгуьна кухтунвай йисуз мад терг авуна чилер къарабудахкент райондин чилерик кутунай йисуз район цийи кьилелай гуьнгуьна кухтунвай йисариз килигна буйнакск райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик вичик хуьр квай муниципалитетар акатзава къалин шрифтдив са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я пахлаяр гьажикаяр ва салан майвайрин магьсулар цазвайди я гергебиль район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь гергебиль хуьр я район дагъустан республикадин юкьван пата ала гергебиль район унцукул леваши гуниб ва хунзах районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я рсфср дин лап вини советдин президиумдин тарихда кьабулай къарардалди гуниб леваши унцукул ва хунзах районар гъвечи паяриз пай авуна гергебиль район арадал гъанвай пвс дасср дин тарихдин къарардалди и райондик терг авунай унцукул райондин чилерни кутунай йисуз райондин твар унцукул хуьруьн райондиз дегишарнай тарихда унцукул хуьруьн район терг авунай ва адан чилер гергебил ва унцукул районрин арада апайнай йисариз килигна гергебиль райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсовет акатзава гергебиль райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер яцу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава районда республикадин виридалайни цуру цэс гергебиль цэс ава гьумбет район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь мехельта хуьр я район дагъустан республикадин юкьван пата ала гьумьбет район къазбек буйнакск унцукул хунзах ва ботлих районрихъ галаз са сергьятра ава кефер патай чечня республикадихъ галазни сергьятарзава райондин чилерин майдан км я дагцик ан тарихдин й сессиядин къарардалди виликан анди округдин чилерал ботлих кантондиз талукь тир гьумьбет подкантон арадал гъанвай вцик ан тарихдин къарардалди подкантон райондиз элкъуьрнай йисуз район терг авуна адан чилер къазбек ва ботлих хуьруьн районрихъ гилигнай пвс рсфср дин тарихдин къарардалди район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунвай йисариз килигна гьумьбет райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсовет акатзава гьумьбет райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава районда колхозар лежбервилинни фермеррин майишатар ва кьилдин майишатар ава гъвечи бизнесдин кеспиятар чирката хуьруьн консерврин завод типография хьракхана пекарня ва са дараматар эцигдай предприятие квалахзава гуниб район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь гуниб хуьр я район дагъустан республикадин юкьван пата ала гуниб район гергебиль леваши лак чарода шамил ва хунзах районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я дагцик ан тарихдин й сессиядин къарардалди виликан гуниб округдин чилерал виликан лак округдин бухты хуьруьнсовет гилигуналди кьилин хуьр гуниб хуьр яз гуниб кантон арадал гъанвай вцик ан тарихдин къарардалди кантон райондиз элкъуьрнай йисуз райондин юкь ругуджа хуьруьз гуьгъуьнлайни йисуз чох хуьруьз тухванай пвс рсфср дин тарихдин къарардалди терг авунвай чарода райондин чилер гуниб райондихъ гилигна кьилин хуьр гуниб хуьр яз гуниб хуьруьн район арадал гъанвай пвс рсфср дин тарихдин къарардалди гуниб район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай йисариз килигна гуниб райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсовет акатзава гуниб райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава гуниб район хуьруьн майишатдин продукция гьасилунин кьадардай дагъустанда виридалайни квенкве аваз физва райондин кеспиятдин предприятияяр дахада район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь уркарах хуьр я район дагъустан республикадин кьибле пата ала дахада район агъул акуша сергокъала къайтагъ ва кули районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я дагцик ан тарихдин й сессиядин къарардалди виликан дарги къайтагъ табасаран ва лак округар реорганизация авунивди кьилин хуьр урари хуьр яз урари кантон арадал гъанвай вцик ан тарихдин къарардалди кантон райондиз элкъуьрнай пвс рсфср дин тарихдин къарардалди урари райондин твар дегишарна дахада район эцигнай йисуз район терг авуна адан чилер къайтагъ хуьруьн райондив вуганвай пвс рсфср дин тарихдин къарардалди дахада район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай йисариз килигна дахада райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондин агьалидин лап чехи пай даргийри ва даргийрин субэтник группа тир кубачивийри туькуьрзава даргияр абурук кубачивияр кваз кубачивийрин хуьрер амузги шари кубачи сулевкай ашты дирбакмахи ва худуц абурулай гъейри са шадни хуьре яхулри уьмуьр гьалзава райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсовет акатзава абурукай хуьруьнсоветар ва шегьервилин послок кубачи я дахада райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава райондин экономикадин асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал малдарвилел нуьквербанвилел ва ювелирдин затар гьасилунал бинеламиш хьанва дахада райондин чилерал виринриз машгьур хьанвай са чавуз къайтагъ уцмийвилин кьилин шегьер хьанвай къала къурейш хуьр къеле ава дибгаши хуьре лап дегь заманадин кхьинар алай раг ава райондин кубачи ицари зубанчи ва киа хуьрера амукьнавай къаравулдин кьуд минараяр ава дахада райондин кубачи хуьр вичин заргаррив ракьун ва гъилин устаррив са дагъустандиз ваъ гьатта вири дуьньядиз машгуьр хьанва вири санлай райондин чилерал тарихдин имаратар ава абурукай федерал метлебдин ва республикадин метлебдинбур я къайтагъ район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь маджалис хуьр я район дагъустан республикадин кьибле пата ала ва къаякент табасаран дербент агъул сергокъала ва дахада районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я дагцик ан тарихдин й сессиядин къарардалди виликан къайтагъ табасаран округдин чилерал къайтагъ район арадал гъанвай йисуз райондин чилерик терг авунвай дахада райондин чилер кутунвай йисуз район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай йисариз килигна къайтагъ райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондин агьалидин асул пай дарги халкьарин группадик акатзавай къайтагъар тимил пайни къумукьар я райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар акатзава къайтагъ райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава абдашка биркли гурмиша цибарчи ва муькуь хуьрерин эгьлияр чеченар депортация авурдалай кьулухъ йисуз шурагат райондиз куьчарнай чеченриз элкъвена ватандиз хкведай ихтияр гайила кьулухъ йисуз даргияр элкъвена чпин чилерал хтанвай амма и хуьрер цийи кьилелай туьхкуьр тавуна гадарнай райондин чилерал аялриз ял ядай пуд лагеряр архитектурадин имарат тарихдин имарат харусенятдин ва культурадин имаратар ва археологиядин имаратар ава район тарарин къимет авай жуьреяр экъечзавай тамарив девлетлу я къаякент район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь цийи къаякент хуьр я район дагъустан республикадин рагъэкъечдай пата каспи гьуьлуьн къерехдал ала дербент къайтагъ сергокъала ва къарабудахкент районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я дасср вцик дин тарихдин къарардалди магьачкъала дербент ва коркмаскъала районрин чукарикай администрациядин юкь яз къаякент хуьр тайин авуна къаякент район арадал гъанвай йисуз райондин юкь избербаш шегьер хьанвай йисуз райондин администрациядин юкь цийи къаякент хуьруьз тухванай йисариз килигна къаякент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар акатзава къаякент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава кизилюрт район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь кизилюрт шегьер я район дагъустан республикадин юкьван пата ала хасавюрт бабаюрт кумторкъала къазбек ва буйнакс районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я дасср дин лап кьилин советдин президиумдин тарихдин къарардалди кумторкъала райондин твар дегишарна администрациядин юкь кизилюрт шегьердиз тухуналди ва капчугайни экибулак хуьруьнсоветар буйнакск райондив вугуналди кизилюрт район арадал гъанвай йисуз район терг авуна чилер хасавюрт райондик кутунай йисуз район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай йисуз райондин рагъэкъечдай пад чара авуна кумторкъала район арадал гъанвай йисариз килигна кизилюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика кизилюрт шегьер квачиз райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар акатзава кизилюрт райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава кизляр район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь кизляр шегьер я район дагъустан республикадин кефер пата каспи гьуьлуьн къерехдал ала кефер пата тарумовка кьибле пата бабаюрт районрихъ галаз ва рагъакидай пата чечня республикадихъ галаз са сергьятра ава кизляр райондин чилер каспи гьуьлуьн кьулувилел терек вацун сивел ала гьавилияй инин ландшафтдиз чуьлер векьин чкаяр уьленар ва шуьрекат чилер хас я райондин чилерин майдан км я кизляр райондин бине йисуз кутунай й йисалай й йисал кьван район орджоникидзе крайдин кизляр округ тир й йисалай й йисал кьван район грозный вилаятдин составдик квай йисан январьда район дагъустандин асср див вуганвай йисариз килигна кизляр райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика кизляр районда урусрин ва терекдин казакрин кьадар йисан кас кьадардилай йисан дал кьван кас агъуз хьанвай амма дагъустандин суван районрай куьч хьана атанвай сувавийрин кьадар йисарин арада агьадихъ галайвал дегиш хьанвай аварар дилай кас дал кьван кас даргияр дилай кас дал кьван кас лезгияр дилай кас дал кьван кас яхулар дилай дал кьван кас къунши халкьар тир къумукьринни ногъайрин кьадарни йисарин арада пара агъуз хьанвай къумукьар дилай кас дал кьван кас ногъаяр дилай кас дал кьван кас райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар акатзава кизляр райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава кули район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь вачи хуьр я район дагъустан республикадин юкьван пата ала ва лак акуша дахада агъул ва рутул районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я цик дасср дин й сессияди йисан мартуна кьабулай къарардалди администрациядин юкь кая хуьр тайин авуна кули район арадал гъанвай йисуз райондин юкь вачи хуьруьз тухванай рсфср дин лап вини советдин президиумди йисан февральда кьабулай къарардалди кули район терг авуна адан чилер лак райондик кутунай йисуз кьилдин кули хуьруьн район туькуьрнай ва йисуз хуьруьн район гилан сергьятра авай кули райондиз элкъуьрнай йисариз килигна кули райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар акатзава кули райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава леваши район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь леваши хуьр я район дагъустан республикадин юкьван пата ала райондин чилерин майдан км я дагцик дин й сессиядин тарихдин къарардалди виликан дарги округдин чилерал леваши кантон арадал гъанвай йисуз кантон райондиз элкъуьрнай йисан сентябрьда вцик дин президиумди кьабулнавай къарар буйнакск райондин ахкент кулецма урма ва охли хуьруьнсоветар ва коркмас къала райондин макеги хуьруьнсовет леваши райондин составдик кутун йисариз килигна леваши райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар ва хуьр акатзава леваши райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава львовское дагъустан республикадин бабаюрт районда авай хуьр львовское хуьруьнсоветдик акатзава хуьр бабаюрт райондин кьибле пата райондин юкь тир бабаюрт хуьрелай км яргъал ала хуьруьн бине таврия губерниядай иниз куьч хьанвай немецри йисуз вандерлоо колония хьиз кутунай куьч хьана атай немецри ина авай львовар стхайривай десятин майдандин чилер къачунай колония зарб камаралди вилик физвай ва чехи жезвай йисуз ана кас эгьлияр гьисабдиз къачунай йисуз колонияда мектеб эцигнай йисуз чеченри хасавюрт округдиз тарашдай вигьинар авурдалай кьулухъ немецри чпин колония туна хъфенай йисуз абур элкъвена хтанай йисуз колониядиз сулак вацун ци акьалтунрикай азабар чугвазвай къуншидал алай къумукь хуьр тир казиюрт хуьруьн эгьлияр куьч хьанвай а чвуз колониядин агьалийрин кьадар касадал кьван агакьнай абурукай кас немецар тир гуьгъуьнлай ина эрнст тельманан тварунихъ галай колхоз арадал гъанвай гко дин дагъустандин ва чечнядинни ингуш асср ра авай немецар куьчарун чинебан къарардалди йисан октябрьда дагъустанда авай вири немецар абурук и вандерлоо колониядин немец эгьлиярни кваз акъудна сибирдиз ва къазахстандиз дугурнай ахпа йисуз иниз казиюрт хуьруьн вири эгьлияр куьчарна ацукьарнай ва адаз цийи львовское твар эцигнай реабилитацииядилай кьулухъ кьван немец хзанар элкъвена хуьруьз хтанай абур вахтуналди яз кьумукърин квалера амукьзавай амма республикадин регьбервили чпиз са куьмекни тагузвайди акурла абур кеферпатан осетиядиз куьч хьанай йисариз килигна львовское хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика хуьре фридрих энгельсан тварунихъ галай дуьгуь гьасилзавай чехи хуьруьн майишат ава новая коса цийи коса дагъустан республикадин бабаюрт районда авай хуьр новая коса хуьруьнсоветдик акатзава хуьр бабаюрт райондин рагъэкъечдай пата аграхан заливдин кьерел райондин юкь тир бабаюрт хуьрелай км яргъал ала хуьруьн бине виш йисуз иниз куьч хьанвай урусри гъетерин ватагаяр хьиз кутунай са тимил геж иниз нугъаярни калмыкар куьчарнай йисуз вири калмык агьалияр сибирдиз акъуднай ва хуьре къедалди хьиз анжах нугъаяр амукьнай йисариз килигна новая коса хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика совет береда хуьре аграхан заливда ва терек ваца осетр ва частик жуьредин гъетер кьунин чехи колхоз кардик квай алай чавуз хуьруьн агьалидин чехи пай и заливда чинеба гъетер кьаз браконьервал ийизва хуьр мукьвал мукьвал аграхан заливдин ва терек вацун ци акьалтунрик акатзава хуьруьн элкъвена къваларив ам чехи цикай хуьзвай банд гала й йисара терек вацу аграхан заливдин юкьвалайтуз дуьз каспи гьуьлуьз рехъ жагъурунилай кьулухъ залив кьве пай хьанвай ва кьиблепатан аграханда цин дережа садлагьана кхаж хьанвай ва нетижада хуьруьн цин къерехдал алай квалер цик акатна чканай эхиримжи чехи тебиатдин мусибат ина йисуз терек вацун ци накьвадин кьантарар тухвана ятар сергьятрилай экъечайла хьанвай а чавуз терек сулак арандин гегьенш чилер цик акатнай идан нетижада новая коса ва оразгулаул хуьрерин са пад цик акатнай чебни элкъвена къваларив гвай цин юкьва гьатнай гьак и кьве хуьрер вири дуьньядикай атанвай гьалара варз хьанвай йисуз астрахань магьачкъала трассадин мукьвал мехтеб цин гьамбарханадин районда и кьве хуьрерин эгьлийриз куьч жез чилин белгенар чара авунай оразгулаул дагъустан республикадин бабаюрт районда авай хуьр новая коса хуьруьнсоветдик акатзава хуьр бабаюрт райондин рагъэкъечдай пата аграхан заливдин кьерел райондин юкь тир бабаюрт хуьрелай км яргъал ала йисариз килигна оразгулаул хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика хуьр мукьвал мукьвал аграхан заливдин ва терек вацун ци акьалтунрик акатзава хуьруьн элкъвена къваларив ам чехи цикай хуьзвай банд гала й йисара терек вацу аграхан заливдин юкьвалайтуз дуьз каспи гьуьлуьз рехъ жагъурунилай кьулухъ залив кьве пай хьанвай ва кьиблепатан аграханда цин дережа садлагьана кхаж хьанай ва нетижада хуьруьн цин къерехдал алай квалер цик акатна чканай эхиримжи чехи тебиатдин мусибат ина йисуз терек вацун ци накьвадин кьантарар тухвана ятар сергьятрилай экъечайла хьанвай а чавуз терек сулак арандин гегьенш чилер цик акатнай идан нетижада новая коса ва оразгулаул хуьрерин са пад цик акатнай чебни элкъвена къваларив гвай цин юкьва гьатнай гьак и кьве хуьрер вири дуьньядикай атанвай гьалара варз хьанай йисуз астрахань магьачкъала трассадин мукьвал мехтеб цин гьамбарханадин районда и кьве хуьрерин эгьлийриз куьч жез чилин белгенар чара авунай новая надежда дагъустан республикадин бабаюрт районда авай статус тайин тушир хуьр хуьр бабаюрт райондин юкьван пата райондин юкь тир бабаюрт хуьрелай км яргъал ала хуьруьн сифтегьан твар немец чалал ней гьоффнунг тир яни цийи умуд вучиз лагьайта иниз куьч хьанвай ксари чпин уьмуьр хъсан жеда лагьана умуд кутунай хуьруьн бине иниз куьч хьанвай люцеран немецар тир швабри хх виш йисуз хьиз кутунай хуьруьн къваларив немецрин муькуь колониярни гвай эйгенгейм гила татаюрт ва шпренгель куьруь муьгьлетдин къене хуьр вилик фенвай хуьруьн майишатдин юкьваз элкъвенай терек вилаятда сифте сефер яз гьа и хуьруьн немецри некедин хъсан бегьер гудай карч алай чехи малар тунвай йисуз хуьре горбунован тварунихъ галай колхоз арадал гъанвай никериз яд гана хъсан бегьер кватун патал хуьруьнэгьлийри хуьруьз аксай ва терек вацарай цин къубуяр чугунай йисуз хуьре немец хзанри уьмуьр гьалзавай гко дин дагъустандин ва чечнядинни ингуш асср ра авай немецар куьчарун чинебан къарардалди йисан октябрьда дагъустанда авай вири немецар абурук и ней гоффнунг хуьруьн немец эгьлиярни кваз акъудна сибирдиз ва къазахстандиз дугурнай гуьгъуьнлай йисара иниз къуншидал алай хуьрерин эгьлияр куьчарна ацукьарзавай асул гьисабдалди ногъаяр й йисарин юкьвара новая надежда хуьруьз къвезмай аямда хъсан умудар авачир хуьр я лагьана терг авунай ва эгьлияр къуншидал алай чехи хуьрериз куьчарнай агьалидин вири ногъаяр суни мусурманар я хуьре дуьгуь гьасилунин техникаяр авай майишатрин арадин мтс новонадеждинская ава татаюрт дагъустан республикадин бабаюрт районда авай хуьр татаюрт хуьруьнсоветдик акатзава хуьр бабаюрт райондин юкьван пата райондин юкь тир бабаюрт хуьрелай км яргъал ала хуьруьн сифтегьан твар немец чалал эйгенгейм тир дуьньядин садлагьай дяведин береда хуьруьз цийи твар эцигнай новониколаевка къумукьринни нугъайрин арада хуьр татаюрт хьиз машгьур тир йисуз немецар куьч авурдалай кьулухъ хуьруьз совхоз имени лет дасср твар эцигнай гуьгъуьнлайни татаюрт хуьруьн бине бессарабиядай иниз куьч хьанвай немецри йисуз колония хьиз кутунай куьч хьана атай немецри ина десятин майдандин чилер къачунай колония зарб камаралди вилик физвай ва чехи жезвай йисуз хуьруьн агьалияр кас тир йисуз чеченри хасавюрт округдиз тарашдай вигьинар авурдалай кьулухъ немецри чпин хуьрер туна хъфенай ссср дин абад вахтара абур элкъвена колониядиз хтанай гко дин дагъустандин ва чечнядинни ингуш асср ра авай немецар куьчарун чинебан къарардалди йисан октябрьда дагъустанда авай вири немецар абурук и вандерлоо колониядин немец эгьлиярни кваз акъудна сибирдиз ва къазахстандиз дугурнай колониядиз мукьвал алай хуьрерин къумукьарни ногъаяр куьчариз ацукьарзавай реабилитацииядилай кьулухъ са шумуд немец хзанар элкъвена хуьруьз хтанай а чавуз иниз чеченарни куьч хьана ацукьнай йисариз килигна новокаре хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика аликазган дагъустан республикадин бабаюрт районда авай гадарнавай хуьр хуьр бабаюрт райондин кефердинни рагъакидай пата терек вацун эрчи къерехдал ала хуьруьн бине виш йисуз иниз куьч хьана атанвай урусри кутунай аквадай гьалара абуру хуьр кутудай чка ина терек вацун ва аграхан заливда пара кьадарда гъетер авайвиляй хкянай виш йисан сифте кьилерай гатумна хуьруьз ногъаяр кучь жез эгечнай й йисара аликазган чехи майишат вилик фенвай хуьр тир амма й йисара терек вацун цин дережа кхаж хьунин нетижада хуьр цик акатна чканвай хуьр цийи кьилелай гуьнгуьна хутунвачир ва эгьлияр мукьвал алай хуьрериз куьчарнай куьч жедалди хуьруьн агьалияр урусрикайни ногъайрикай ибарат тир нугъай район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район республикадин виридалайни чехи район администрациядин юкь терекли мектеб хуьр я район дагъустан республикадин кефердинни рагъакидай пата ала рагъэкъечдай патай тарум райондихъ галаз кефер патай калмыкиядихъ галаз рагъакидай патай ставрополдин крайдихъ галаз ва кьибле патайни чечнядихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я майдандиз килигна им республикадин виридалайни чехи район я цик дасср дин й сессияди йисан ноябрьда кьабулай къарардалди виликан кизляр округдай къаранугъай участок чара авуналди къаранугъай кантон арадал гъанвай ва администрациядин юкь терекли мектеб хуьр тайин авунай йисуз кантон райондиз элкъуьрнай йисариз килигна нугъай райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар ва хуьр акатзава нугъай райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава холокост германиядани адан дуствилинни гьада кьунвай гьукуматрин чилел авур чувударин куьгъуьна хьун кьиникьар дуьньядин кьведлагьай дяведин ч авуз йисара осман девлетда хьайи арменрин геноцид галаз вишйиса виридалайни киви геноцидрик квайди я алимри гьар жуьре фикирар лугьузва вучиз икьван пара инсанар рекьин вич мумкин хьанатӀа лап пара суалар къарагъзава немцарин халкьди вичи а кьиникьарин пад кьазвайтӀа даниэль гольхазена лугьузвай холокостдин сифтени сифте себеб антисемитизм тир а чӀавуз вири немцариз мукьвуг тир гьа фикирдин пад кьазва иегуда бауэрди холокостдин чӀехи специалистрик квайди ахпа маса тӀвар ван авай холокостдин специалист рауль хильберга лугьузва себеб антисемитизм тушир немцарин тариххъанни журналист гц алиди лугьузва немцарин халкьди холокостдин политикадиз куьмек гузвай вучиз лагьайтӀа чувудривай къакъудзавай зтар немцариз гузвай чӀутрацуьк гзаф ийсарин векьин хъач я тандал гзаф хилер жеда адан кьакьанвал сантиметрдив агакьда вични тӀулара салара кӀвалерин къваларив экъечӀда ам урусатда дагьустанда къавкъазда рагъакӀидайпатан сибирда рагъэкъечӀдайпатан сибирда юкьван азияда яргъа рагъэкъечӀдайпата гьалтда чӀутрацуькверихъ гзаф жуьреяр ава амма азарлуяр сагъар хъувун патал абурукай кьве жуьрединбур кардик кутазва аптекдин чӀутрацуьквер ва хъсан атирлу ни къведай мецер галачир чӀутрацуьквер чӀутрацуьк кьван биологиядин жуьреяр сад йизвай набатат я аптекдин чӀутрацуькдин цуькверинни кӀукӀварин къене эфирдин чӀем азулен антемисдин кислота гликозидар авайди я чӀутрацуькверин дарманди чӀутрацуькверикай гьазурзавай дарманрихъ ихьтин хъсан патар ава чӀутрацуькверикай ийизвай дарманри ихьтин азарризни куьмек гуда чӀутрацуьквер гегьеншдиз косметологияда кардик кутазва абурукай дарманар квай ятар дармандин цяй кьежирай ппекер примочкаяр беден чин гуьрчегарун патал мацар косметикадин мурк хъуьтуьл цӀалцӀам хьун патан чиниз гъилериз ядай мацар чӀарарин ранг къизилдинди хам назикди хьун патал кремар гьазурзава пруссия кьулан европада йисара авай вилаятни гьукумат сифтени сифте пруссия туькӀуьр хьайи чкадал къенин урусатдин калининград област пруссар халкь авай гьабурун чилел тевтонар атайла кьулухъ къвез къведайдивай анал немцар пара жез хьана гьа немцари тевтон орден тӀвар алай гьукумат туькӀуьрна лагьай йисуз а орден пруссия герцогвалдиз элкъвена гьа чӀавунилай кьулухъ эгечӀзавайди я немцарин халкьдин тарихвилин гьукуматрикай виридалайни къуват авайбурукай садан уьмуьр пруссиядин гьак йикъалай пруссиядин тарих садвилин германиядин гьукуматда эгечӀзава пруссиядин тарихдин къене гьамиша виридалайни чӀехи шегьер адан кьилинди берлин тир гьадалай гуьгъуьна мадни бранденбург гьукуматдиз эцигъдалди виридалайн чӀехи шегьер книгсберг тир фридрих вильгьельм книгди туькӀуьрна лап пара къуват авай армия европа виридалайни кӀевиди хьайи гьа чӀавунилай эгечӀнавай пруссиядин къуват авай армиядин тӀвар ван хьана бактерияр эубактерияр тӀвал прокариотдин хвехавачир микроорганизмрин фад фад саклеткадин домен виниалем я къедалди тахминан цӀуд агъзур кьван бактерийрин жуьрейрин тегьерар кхьенва ва фикирзава хьи абурун кьадар са миллиондилайни гзаф я бактерияр микробиологиядин пай тир бактериологияди чирзава бактерийрин чӀехи пай актиномицетарни гъалан цианобактерияр къецяй сакьефесдинбур я къефесрин формадай килигна абур элкъвейбур ава коккар лашхьтинбур бациллаяр клостридияр тапунмонадаяр хархазавайбур вибрионар спириллаяр спирохетар кьеривал гъетерхьтинбур тетраэдрхьтинбур кубхьтинбур дахьайтӀа хьтинбур формадиз ихьтин крар аслу я вини патл ккун узудай мумкинвал авай хийир авай зтӀар недай агъзур йисарадди инсанди некин цуру бактерияр ниси авун патал ишлемишзавай йогурт къатух уксусни маса зтӀар исятда саягъар туькӀуьрнава фитопатогенвилин бактерияр зерел тушир гербицидар хьиз ишлемишдай энтомопатогенвилинбур инсектицидрин чкадал виридалайни пара ишлемишзавайди я токсинар акъудзавай токсинар бактерийрин инсектицидрилай къецяй хуьруьн майишатда бактерийрин удобрениярни кардик кутазва инсанриз азарар гъизвай бактерияр бактериологивилин яракьар хьиз ишлемишзава гьадалай къецяй ахьтин яракьар хьиз бактерийрин токсинарни ишлемишзавайди аристотель чи э в стагир октябрь чи э в халкида эвбея остров дегьчӀаван грециядин философ платондин тербия къачурди я чи э в йисалай македониядин искендеран тербия гудай кас я й чи э в ликейдин бине кутунай лицей ва я перипатетик мектеб классик девирдин натуралист я дегьчӀаван виридалайни нуфуз авай диалектикрикай я формал логикадин бине кутур кас и чӀавалди философиядин лексиконда ва илимдин фикир авунин стильда кардик кутазвай фикиррин аппаратдин бине кутунай аристотель стагирда дидедиз хьанвайди я грекрин колонида халкидикада авай афон сувалай мукьвуг гвайю й ч э в аристотелян дахдин тӀвар никомах тир ам македониядин пачагь аминтадин духтур тир йиса ч э в аристотельдин дах диде рекьизва й ч э в аристотельди вичиз пифиада гъана троадада авай ассосан тиран гермиян кьабулнавай руш терек тэрги кеферпатан къавкъазда авай вацӀ кьве уьлкведин гуржистандин ва урусат федерациядин чилерайтуз авахьзава урусатда и вац ругуд субъектрин чилерайтуз физва къавкъаздин вацӀарикай виридалайни яргъибурукай сад я э м мусаеван фикирдив кьурвал терек гаф туьрк чалан гидроним я ва къавах тарцин мана гузва вацун тамам твар терексу я яни къавахрин вац идалайни гъейри а в суперанскаяди ихьтин гиман авунай терек гафуни дегь чаван хунн булгар чалал вац мана гузва алимди фичин гиман и регионда гзаф мукьвал мукьвал гьалтзавай терек гидроним галай вацарив ак терек кара терек уч терек иш терек ва мсб тестикьарзава дегь гуржи гъиливкхьинра и вацун твар ломеки хьиз гьалтзава чечен ингуш чаларал ломеки сувун ятар лагьай чал я терек вацӀу вичин кьил къавкъаздин чӀехи цӀиргъинилай трус кама авай метр кьакьан зилга хох муркӀадилай къачузава вацӀун яргъивал км я бассейндин гьяркьуьвал км вацуз къвезвай ятарин тахминан гатфаринни гатун бередал къвезва терек вацу вичин тишиз гъизвай ятарин йисан юкьван кьадар куб км я абурукай куб км дугунриз ва маса крариз харж жезва гьуьлуьв тахминан куб км агакьзава цин рагъулвал г м я волга вацалай кьведра гзаф я са сан къене терек вацу миллион тон накьв акъудзава атлантик океан чӀехивиляй пудлагьай лас океандин гуьгъуьна авай океан я кефер пата ам канададинни скандинавиядин арада ава рагъэкъечӀдай пата адахъ европани африка гала кьибле пата ам антарктидадихъ гала рагъакӀидай пата ам америкадихъ гала океандин гьяркьуьвал млн км я гьабурукай кьудан са пай континентрин къеневай гьуьлерал жезва екевал млн км я ам лагьай чӀал я атлантик океанда дуьньядин ятарин ава кьулан деринвал м я виридалайни пара м жлоб пуэрто рико йисан кьулан уькӀуьвал я атлантик океан дуьньяда авайбурукай чӀехивиляй кьведлагьайди я адан гьяркьуьвал миллион км я ятарин екевал миллион км ам субарктик чкайрилай антарктидадалди къвезва атлантик океандин гьуьлерин заливринни проливрин гьяркьуьвал миллион км я вири океандикай екевал миллион км виридалайни тӀвар ван авай гьуьлер ирланд гьуьл кеферпатан гьуьл балтик гьуьл чилеринарадин гьуьл альборан гьуьл балеар гьуьл лигури гьуьл тиррен гьуьл адриатик гьуьл иони гьуьл эгей гьуьл мармар гьуьл чӀулав гьуьл азов гьуьл рисер ларсенан гьуьл лазареван гьуьл уэдделлан гьуьл скошан гьуьл эхиримжи кьул гьуьл гагь кьибле патан океандик кутазва кариб гьуьл саргассан гьуьл лабрадор гьуьл географиядин чӀехи ахъайунар эгечӀдалди пара чӀав амаз атлантик океандин ятарай тӀуз пара корабляр физавай йис чи эрадилай вилик финикиядин халкьари чилинйукьван гьуьлуьн островрин агьалийрихъ галаз алвер тухузавай ахпа вишйисалай чи эрадилай вилик эгечӀна финикивийри грекрин тариххъан геродотди лугьузавайвал африкадихъ элкъвена рехъ кьуна физавай гибралтар проливдай экъечӀиз пиреней зуростровдихъ фена британиядин островриг агакьзавай вишйисал чи эрадилай вилик дегь греция а чавун гьисабунра лап чӀехи масагунрин флот аваз англиядинни скандинавиядин къуртарихъ физавай балтик гьуьлуьзни африкадин рагъакӀидай патан къуртариг агакьзавай вишйисара атлантик океандин кефер пата викингри пара сирнаварзавай христофор колумбдилай вилик авай алимри лугьузавайвал скандинаврин викингар сифтебур тир океандин рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз фена америка агакь авур абуру а чилиз винланд лугьузавай гренландияни лабрадор ахъай авур вишйиса испанринни португалрин гьуьлсирнавхъанари индиядихъни китайдихъ къекъвез лап яргъайриз фена йиса португалрин бартоломеу диашан экспедицияди хъсан мураддин кърех агакьна африка кьибле патай элкъвена фена мехико мексикадин кьилин шегьер гьукуматдин экономикадин политикадин медениятдин юкь я кефер патан америкадин финансрин чӀехи юкьварикай сад я мехико йиса ацтекри эцигнавайди я а халкьдин жемятри мехикодин патаг гвай чилерал йисара атанвай ацтекрин легь мисалриз килигайтӀа абуруз гьа чкадал ша абурун ракъинин гъуцра уицилопочтлиди лагьанвай гьа чкадал абуру шегьер эцигна теночтитлан тескоко вирин рагъакӀидай пата иер акунар авай дугундал алай ацтекрин гьукуматдин кьилин шегьер хьайи гьа и теночтитландикай хьанвай император мотекусома шокойотсинадин гьакӀни монтесума кьилин шегьер тир дегь мехико теночтитландин ччил пара гьяркьуьди тир адахъ км чил авай теночтитланда пара къанавар авай чилихъ галаз алакъа дамбайрай кьунвай сифте европавийриз теночтитландиз акъатай адан иервилихъай пара аламат хьана шегьердиз абуру аацтекрин венеция лагьана шегьер вирин кьула авай пуд дамбади шегьердин юкьв амай чилихъ галаз ктӀазвай куьчеяр хьиз къанавар кардик абуру кутазвай цин акьалтунрикай шегьер къванцӀин плотинади хуьзвай вишйисара теночтитландикай рагъакӀидай чилинпатан виридалайни иер шегьеррикай сад хьана а чӀавара ам чилин виридалайни пара инсанар авай шегьеррикай сад хьана вишйиса шегьерда агъзур кас авай гьа чӀехи шегьердикай кьве вишйисан яргъивилин уьмуьр хьана испаниядин конкистадорри эрнан кортесахъ галаз аниз атай теночтитлан акурла лап пара аламат хьанай шегьердин чӀехивиликайни иервиликай абурукай сада кхьенай ихьтин аламат садазни са сефердани акурди туш садазни гьич ахварра ихьтин мурад хьайи туш чаз акурхьтинди ацтекар пара ислягь халкь тушир кӀеретӀрин къуватралди абуру чпин къуьншийрин чӀехи пай чпин кӀаник кутуна ахпа испанвияр абуру пара шаддаказ кьабулна вучиз лагьайтӀа ацтекрихъ дегь мисал авай адай акъатзвай чуруяр алай лацу чин алай гъуц кецалькоатль чпин патаг кьулухъ хкведа тростникдин тӀвалан йисуз ацтекрин циклвилин календарда йис гьахьтинди тир ятӀани кортесан политикади абурун арада къал туна ацтекрин патахъай къарагъун эгечӀна испанвияр теночтитлан тун мажбур хьана гьа чӀавуз ам катанвайтӀани адахъ кьулухъ хъфидай фикирар авачир вичин кӀеретӀар солдатрални яракьрал ацӀурна ада вичин армия мехикодал тухвана испанвийри теночтитландиз гьа вахтуна гьакӀа лугьузвай йисан майдиз кортеса виридаз малумарна шегьер испаниядин пачагьдин гъилик акатзавайди шегьер къачурвиляй ацтекрин империя йисалай пара яшамиш хьайи квахьна йиса цкӀирнавай теночтитландин чкадал къенин мехико эцигнвай цӀийи испания колониядин кьилин шегьердин статус кьабул авур колониядин бередин кьиле испанвийри вир кьурана яд авахьдай четин система хуьдай мумкинвал авачиз мексикадин кьилин шегьердин агьалийрин къенин йикъални четинвилер эхзава мехикодин тарихвилин магьлейра пара ава патах хьанвай цӀуру кӀвалер вучиз лагьайтӀа шегьердин кӀаник пара къумарни вирер гва пара ятар авай йиса шегьерда чӀехи къарагъун эгечӀна къарагънавайбуруз испанвийрин къуват чпин винелай алуд ийиз кӀанзавай йиса дяведа гъалибвал кьурла мексика испаниядин къуватдикай гакъатна мехикодикай цӀийи гьукуматдин кьилин шегьер хьана йиса шегьер америкадин армияди кьуна мексикадин чилер вичик кутаз кӀанзавай шегьер са йисан къене американвийрин гъиле хьана йисара мехико французрин гъиле авай тир мехикода млн кас яшамиш жезва кьилин шегьердин агьалийрин агьалийрин зурдилай пара метисар я испанринни индейрин дибер авай мехикодин дегь чӀаван агьалияр индеяр амайбур европавияр я гьукуматдин чӀал испан я мехикодин индейрикай садбуру чпин халис чӀаларал рахазама гьабурук ацтекринни науатль майяни отомини ква агъазвайбур агьилийрин чӀехи пай я са куьлуь пайни протестантар ква мехико гьукуматдин лап юкьвани юкьва ава шегьер кьакьанчилел ала мексикадин сувайрин кьибле пата авай гьуьлуьн дережадилай метр винихъ мехикодихъ вири патарихъай сувар гала гьавайрин гьал ламу субтропиквилин климатди туькӀуьрзава гьава кьацӀанвайвили шегьердин винел гьамиша гум смог ала ятӀани цав кьакьандаказ амукьзава вилини экуь вили ранг алаз вични гатфардизни гатуз йисан къене гагь чилин ажуз юзунар жезва агьалийриз са четинвилерни тагузвай гагь сакӀус кӀеви чилин юзунарни жезва шегьерда хьайи кьван виридалайни кӀеви къуват авай чилин юзун йисан сентябрдиз хьанвайди тир гьа кар патал агъзур кас кьенай мадни метрдин са кӀвал чӀенай гагь шегьерда руг гузвай гар жеда мехикода гьар жуьре пальмаяр ава оливайрин тарар мегъуьн тар нарат тар пихта экъечӀзава танк кьеркьинин женгзавай маншин квакунин фидайбур гвай адан чӀехи яракь туп я фадлай танкар ахъай авур чӀавуз абурун чӀехи женгинин яракь пулемт тир дуьньядин кьведлагьай дяведилай гуьгъуьна танкрал ракетаяр эцигиз кӀан хьанай тарихдиз цӀай ягъадай танкарни чида танкар дуьньядин сифте дяведин чӀавуз акъуднвайди я йисуз дяведин фронтрал акъвазнавай женгер жез хьана кьве армия сад садаз килигиз чпи кьунвай чилел алаз са шумуд варцар тухузавай гьа чӀавуз са яракь герек хьана чилин эгъвенвай сенгерин винелай физ душман кӀукӀвар жедай адалай вилик вирида душман алай чкадиз гьахьун патал артиллериядал инсанар кӀукӀварзавай ахпа солдатар вилик ракъурзавай гугъуьна кьушунхъанариз акуна солдатар фронтдилай элячӀна вилик фидайла абурун вилик гавй чил вири патари кьунвайди тир мадни вири патарихъай абурал душманрин цӀай къвазвай ихьтин четинвилериз гьатна фикирайла танк туькӀуьрун кьилиз атана танкривай пара гьар жуьредин кӀвалахар кьилиз акъуд жеда ятӀани абурун сифте бурж солдатриз куьмек гун я танкриз акси кӀвалахарни экъечӀунар вилик тухун эхирмижи кӀвалахди виридалайни пара хийир гъизвайди я танкрин кӀеретӀар душмандин жуванхуьн чӀурнавай чкадиз гьахьзавайди я ахпа душмандин чил кьаз вилик физвайди я душманрин зтӀар кӀукӀвариз психология от руьгь чирвал инсандини амай чан квай гьайванри чпи чеб тухузвай гьал чирзавай алим я гьакӀни инсанрин кӀеретӀрин гьалдиз баян гузвай урус алим психолог с л рубинштейна йисан гьалдизпсихологиядиз тарихдин патай къимет ганвай психология пара чӀехини пара жегьил илим я адахъ йисан тарих ава ятӀани ам вири виликан чӀавара ава вич вичиз яшамишзавай илим хьиз адан тарихди цӀутӀар йисар гьисабзава ятӀани адан рекъин чӀехи пай фидософияди кьазва гьавиляй лагьайтӀа жеда философия гьикьван аватӀа гьакьван психологияни ава фадлай авай антик чӀаван кхьидайбуру инсандин руьгьуьнизни акьулдиз пара чка гузвай чпин фикирра исятдан чӀавалди дегь чӀван кхьидайбуру кхьейи зтӀарикай гьелени къимет авайди кьилди са гиппократан фикир я темпераментрикай гьакӀни платонан фикирри еке таъсир гана психологиядиз маса илимарни хьиз психологиядин чӀехи буба аристотель я лагьайтӀа жеда кьуланйисарин кӀвалахар психологиядикай европада чӀехи пай диндинни акьулдин суалриз таликь тир еке таъсир и патай хашперес философри гана фома аквавидилай эгечӀна гьакӀни аристотелян фикирарни къачунвай рагъэкъечӀдай патан алимрикай психологиядикай пара фикирар авайди ибн сина авиценна тир малярия кьуланйисара пис гьава виликра уьрен азар лугьузвай трансмиссиввилин инфекциядин азаррин кӀватӀал маляриядин ветӀер ветӀри инсандиз кьас гана ракъурзавай малярий кткайла инсандал зурз акъалтда спленомегалия селезнкадин екевал чӀехи хьун гепатомегалия лекь чӀехи хьун анемия жеда вични къвез къвез ахлатдай азар туш азар хкажзавайди паразит я несилдай ди ийизавайди я гьар йисуз миллион сефер инсанри малярия кьазва гьабурукай миллион кьиникьал куьтягь жезва крара азар сахарадилай кьибле патахъ галай африкада кьазвайди я чебни чӀехи пай жедай крара азар кьазвайбур йисахъ агалкь тавунвай аялар я алимри гьисабзвай саягъ къведай къад йисан къене кьиникьвал кьве сеферда чӀехи жеда са фикир ава инсанрихъ малярия азар аваз йисалай пара яз малярия акъатнавай чка алимри гьисабзавай саягъ рагъакӀидайни юкьван африка я молекулайринни генетиквилин малуматди лугьузва плазмодийдин паразитвилелай вилик гвай ата буба вичиз кӀани саягъ юзазвай гьакӀанди тир фотосинтез авай цин хевквачирбурун ратара яшамиш жедай гьакӀни адавай несилдин миллион йис кьулухъ туькӀуьр хьайи сифте иви жутӀадай гьашаратра яшамиш жедай фад кьве иеси жедай мумкинвал къазанмиш ийиз новоукраинка укр новоукранка украинадин кировоград областда авай райондин метлеб авай шегьер новоукраинка райондин администрациядин юкь я новоукраинка шегьер чорный ташлык вацуз гьрузькани помична вацар акахьзавай чкада ава шегьерда кас яшамиш жезва йис агьайлирин кьадардиз гьалтайла новоукрайинка кировоград областда авай шегьеррикай вадлагьайди я шегьердин майдан га абурукай га завутрини фабрикайри кьунва га дараматрини квалери кьунва областдин юкьал къведалди яргъалвал физикадин км цийи автомобилрин рекьелди км цуру автомобилрин рекьелди км ракьунрекьелди км я шегьерда умуми чирвал гудай мектеб гимназия лирлидин мектеб пешекарвилин мектеб училие гьакни мектебдин вилик квай келдай чка ава новоукраинкада коммунал игьтияжар квалеринни коммунальный идаради вугузава абуру шегьердин квартира кирида кьазвай касдизни водокомунгосп коммунал идарадиз игьтияжриз къуллугъ ийизава и идарайри зирбилар акъудунин игьтияжар вугузава шегьер цивди таъминарзава канализациядин чилериз игьтияжриз къуллугъ ийизава шегьер хъсанарзава новоукраинка районда массайрин алакъадин такьат квалахзава гьукуматдин сиягьдик шегьердин медениятдин квал ктаб квални музей акатзава клубдин идарайра художестводин самодеятельностдин керет квалахзава абурукай гьевескардинбур я шегьерда хьанвайбур вичин идарадин орган новоукрайинка шегьердин совет алай чка г новоукраинка ул воровского ингьул укр нгул украинадин кировоградни мыколайив областрай туз физвай вац кьиблепатан бугь вацук авахьзавай чапла агъавацарик виридалайни чехиди я дегь чаварин твар пантикапа я вацун яргъивал км вацун бассейндин майдан км ингьул лугьудай гаф стун са шакни авачиз туьркерин чалариз талукь я виридалайни чканвай версиядиз килигна ингьул твар туьркерин цийи вир тваруникай яз хьанвайди я вишйисарин документра енгьула енгьул твар гьатзава вишйисара и вацуз ингьулэць лугьудай вацун аксина яз чехи ингьул лугьузавайди тир вацун яргъивал км бассейндин майдан км я вацун кьил м кьанкьвал авай чкада ава гимийривай къекъвез жедай километр авай ара вацун сивелай пэрэсадивка хуьрел кьван я вини кьиле шуькуь вацун кьер къекъвез къекъвез фейиди костычини выногьрадивка хуьрерин арада цалцамди юкьван авахьунин пата кьер метрал кьван гьяркьуь жезвайди агъа авахьунин пата вацун кьер метрдилай пара гьяркьуьди я вацун деринвал чехи пай метр вини кьил м я авахьунин йигинвал м гъв км с кьванди я вацун дугун трапеция хьтиндия адан гьяркьуьвал км кьванди деринвал м кьванди я вацун алгъунвал м км я таъминвал чехи пай живединни марфадин я цин юкьван харжи новогьорожэнэ хьуруьн кьилив вацун сивелай км м гъв я адетдалди яз фундук вацра вац муркади кьазва вац муркади кьунукь кевиди туш эхен вацран эхирдинни ибне вацран гатумалдин арада муркар цраз эгечзава ингьул бровковэ хуьруьн кьилив гвай тамун вирелай авахьиз гатумзава вац авахьзавай рехъ чехи пай кьибле патанди я вини авахьунин пата са арада кьиблени рагъ экъечдай патаз физавайди агъа авахьунин пата са арада кьиблени рагъ акидай патаз физавайди я днепрдин кьакьанвилин атунрай туз агъа пата авай чкайра чулав гьуьлуьн дугунрай туз авахьзавайдини хилериз чара жезвайди я мыколайив шегьердин кьилив кьибле бугьдиз авахьзавайди я ингьулдин агъавацар сугьоклия гьромоклия эрчи патанбур бийанка аджамка камйанка бэрэзивка чапла патанбур ва мсб вацал са шумуд ядхуьнуьхал эцигнава киривогьраддин ингьулдин докучаевэдинни софийивкадин шегьерар кировоград мыколайив ингьулдин ятар цивди таъминрунни чилериз яд вугун патал кардик кутазвайди я вацун бассейнда агъ га майдан авай чилериз яд вугунин система эцигнава ингьулдин вини кьатарни адан агъавац къайдада тунвайбур я ана вирен майишатар эцигнава гьа вирера гъетер хуьзавайди я лайих авай чкаяр пак тир михайлодин папарин килиса дугундин гевгьер новобугь райондик квай пэлагьийивка хуьре чагай акунар авай софийивка ядхуьнуьхалин къерехдал авай килиса я региондин ланшафтдин парк прыингьульскый миколайив областда авай софийивкани розанивка хуьрерин арада вац авахьзавай кьата авай агъ га майдан авай гьа чкадин чагай тебиат хуьн патал туькуьрнавай парк я лап сифте кьиляй мыколайив шегьердин твар ингьульська верф усть ингьул усть ингьульськ тир отто эдуард леопольд карл вильгельм фердинанд фон бисмарк шнгьаузен фюрст арт шнгьаузен пруссия фридрихсру германия сифте канцлер йисан март года йисан март германиядин империядин гъвечӀигерман рекьяй гьукумат сад авур адаз накӀаб ракьун канцлер ганвай пруссияда бисмаркахъ консерваторрин арада тӀвар акъатнавай юнкерар хуьзвайди лугьуз йисара ада дипломатвилиз кӀвалахзавай йиса ам пруссиядин регьбервилин министр чӀехиди хьиз эцигна конституцивилин четинвилерин береда ада либералриз акси пад кьуна монархиядин пад кьунвай къецепатан крарин министр яз ада пруссиядикай германияда виридалайни кӀеви къуват авуна даниядихъ галаз йиса дяве тухвайла гуьгъуьнин йисара адахъ мадни къуват амай жемятдин фикирралди жуван чкадал атайбуруз критика ийиз хх вишйисан юкьвалди бисмаркакай гьамиша хъсан гафар лугьузвай жемятдини гьукуматди адан тарифзавай немцарин гъвечӀи велаятар са кӀеви къуватлу гьукумат авун гьадан хиве тваз жемятдиз адан гьуьрмет авай бисмарк кьейила адаз пара монументар эцигзавай кӀеви къуватдин символ хьиз ада цӀийи халкь туькуьрна жемятдиз хъсанвилер гудай система ада авуна кайзеран пад кьаз бисмарка гьукумат кӀеви авуна хъсан чирвилер авай бюрократия туькӀуьрна дуьньядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ адаз пис къиметар гузвай германияда демократия кьулухъ ракъурна лугьуз адан политикадин ажуз патариз пара фикир гузвай хъсан патарихъай рахан тийиз пруссиядин галкӀурнавай ландтаг кӀватӀ жедайла бисмарк гьаник депутатвилиз экечӀна йисан майдиз ада вичин депутатдин чка кьуна жуван мехъер чӀавуналди алудна а чӀавуз пара къалар авай либералринни консерваторрин арада либералри фридрих вильгельмдивай конституция кьабулун тӀалабзавай ахпа пачагь а кардал рази тушир адаз пул герек тир берлиндай рагъэкъечӀдай пруссидиз ракьун рехъ эцигун патал гьавиляй ада галкӀурнавай ландтаг туькӀуьрнай муьжуьд провинцийрин ландтагрикай кӀватӀнавай жуван сифте рахунилай эгечӀна бисмаркахъ къалрин тӀвар ван хьана ада либералрихъ галаз пара гьуьжетар тухузвай дуьз техжедай консерватордин тӀвар ван авайвиляй бисмаркахъ пруссиядин гьукуматдин кӀеретӀдик экечӀир мумкинвилер амачир вири итимри ванер гуз хкягъзавай оттоди юнкеррин ихтияр хуьзвай ятӀани гуьгъуьна ада хиве кьуна инкъилаб вичиз аквадайдилай тӀимил пис тир адаз амайди кьилди вичин къеледиз фена цӀийи газет кройццайтунг туькӀуьрун тир а чӀавуз камарильяди къуват кьабулзавай консерваторрин фикирар авай политикар квай гьабурун кьула бисмаркни авай а тешкилат кӀви жез эгечӀна йисуз пачагьди парламентдин кӀвалах акъвазарна кӀеретӀар берлиндиз гъайила ятӀани пачагьди бисмарказ министерстводин кьилин къуллугъ ганач инкъилаб хьайила ада конституция кьабулна монархияни кьве палатадин парламент эцигъзавай ахпа пачагьдихъ вето ихтияр авай либералар рази хьанач адал бисмарказ ам лап къуьтуьлди яз акуна ятӀани бисмарк са жуьре рази хьана парламентдин агъа палатадиз физ хьана лап еке четинвилералди бисмаркдивай хкягъунрин кьве паярни физ хьана жуван депутатдин чка ада йисан февралдиз кьуна ахпа анда франкфуртдин кӀеретӀдизни германия сад хьуниз пис къимет гайивиляй адан тӀварцӀиз пис хьана пачагьди парламент чкӀур авурла бисмаркахъ мад амачир мумкинвилер аник экечӀиз ахпа пачагьди хкягъунрин процессда вичин масакӀавилер турвиляй бисмаркавай мад фин хьана августдиз отто фон бисмарка мад вичин депутатдин чка кьуна куколивка куколовка укр куколвка украинада авай хуьр кировогьрад областдин александриядин райондик акатзавайди я тӀварар сад тир хуьруьнсоветдин юкь я куколивкада касди уьмуьр гьалзавайди я хуьр запорожье тарихдинни этнографиядин региондик акатзавайди я хуьруьн тӀвар куколивка диб эцигайдан казак кукладин тӀварцӀиз талукь я хуьр александрия районда дикэ полэ лугьудай тарихдин областда ава мукьвал алай шегьерар райондин юкь тир олександрия шегьердилай км рагъакӀидай патахъ яргъал чка кьунвайди я рагъакӀидай патахъ алай областдин юкь тир кировогьрад шегьердал кьван км яргъалвал я кьиблени рагъэкъечӀдай патахъ алай жовти водыни пйатыхаткы шегьеррал кьван км яргъалвал я хуьряй тӀуз м рекьин кьатӀ физава вишйисан йисарра дяве ийиз къарагъунрикай галат хьанвай запорожьедин казакар гилан александриядин арада авай чилерал ацукьариз эгечӀна гьа чӀавуз казак кукладини ина къазма эцигнава иниз мулкдаррин зулумдикай хкечӀнавай лежберар пара атана гьа виляй къазма фад чӀехи хьана хуьрун агьалияр майишатдални малдарвилел алахъзавай тир куколивка са тӀвар алай хуьруьнсоветдин юкьни виридалайни чӀехи хуьр я хуьруьнсовет кефер патахъ олэксандривка кьибле патахъ аслывэни добронадийивка хуьруьнсоветрихъ галаз сергьятра ава чкадин вич вичи идара ийизавай орган куколивкадин хуьруьн совет адак мад гьулэвичини соловйивка хуьрер акатзава роджер федерер пахун йис базель швейцария кьетӀен чӀехи швейцариядин теннисхъан роджер федерер йисан пахундиз швейцариядин базель шегьерда вичин дидедиз хьана спортхъандин буба роберт федерер швейцариядин немцерикай диде лине дю ранд африканеррикай я гъвечӀи чӀавалай немцерин инглисни француз чӀаларал рахазава теннисхъанди вичи лугьузвайди хьиз адан тӀвар француз жуьреда хьиз роже ваъ парабуру акӀ лугьузава инглис жуьреда хьиз роджер сивяй акъудна кӀанзавайди я адаз кьве гражданинвал ава швейцариядинни кьардин амма вири спортдин акъажунра швейцариядин тӀаратӀдик экъечӀзава паб мирослава вавринец абур йисуз сиднейдин олимпиадада чирхчир хьана мирославани виликди теннисхъан тир амма кӀвач чӀурунин гъиляй ада чара авачиз вичин спортдин карьера акьалтӀарна йисан чилез гъуьлуьзни папаз майла роуз ингл ва шарлин рива ингл тӀварар алай кьветхверар хьана парталарни кӀвачеллайбур фирмадин ракетка роджер федерера кьилди тир акъужунар сеферда винел пад къачуна федерера чӀехи шлемдин акъажунрин кьилди сеферда кӀудна федерер гьар йисан акьалтӀай къугъунрин кьилди тир жуьреда ругуд сеферда винел акьалтна воскресенское тула вилаятдин дубна районда авай хуьр воскресенско хуьруьнсоветдик акатзава хуьруьнсоветдин тек ва кьилин хуьр я хуьр упа вацӀал тула одоев авторекьел ала райондин юкьвал кьван авай яргъалвал км вилаятдин юкьвал кьван км я садлагьай тӀвар кьун йис тесницкое хуьр яз чилер никӀер чара ийидайла са арадлай хуьруьз гьа чкадин клисадиз талукь тӀвар воскресенское гана элкъвена къваларив гвай чкаяр урусовар князрин иесивилик акатзавай тир урусатдин луквал урус крепостное право гьич авурла хуьр фад вилик физ гатӀумна с н мальцева гьакимвал авур чӀавуз ада хуьре майишат тухунин хъсанрун кьиле тухузвай тир ада хъсан идара ийизвай касдиз хъсан джиджи эрекь чӀугвазвайдаз тварархъандиз кӀвалахдал ша лагьана никӀин кӀвалахни малдарвал менфят авайди хьана цӀуру урусоврин кӀвалин патав мальцева къени там са шумуд майишатдин эцигунар чӀем хкуддай бицӀи завут балкӀандин цур гвай пачагьдин хьтин цӀийи кӀвал эцигна эхен революция гатӀумайла мальцев франциядиз уьмуьр гьалдайвал хъфена адан кӀвачихъ ихьтин эхир гафар гьисабзава вири захъ авай затӀар халкьариз тазва чи чӀавар акьалтӀарна мальцеван мал девлетар гьукуматдин иеси тир шеъ хьана абур кесибвилин комитетриз урус комитеты бедноты гана адан усадьбада хуьруьн идара са арадлай ирид йисан мектебни чкайрал ацукьна йисалай кьульухъ дарамат диде буба авачир аялар хуьдай кӀвал хьиз кардик кутазвай тир ватан чехи дяведин чӀавуз и тешкилат уралдиз акъудна лагьай йисарилай кьулухъ усадьба мектеб кӀвалахун патал тайинарна хуьре й касди уьмуьр гьалзава воскресенское са тӀвар алай хуьруьнсоветдин юкь я гьар йисуз воскресенское хуьре веденинан лыжня тӀвар алай фадлай адет хьанвай лыжайрин спортдин акъажунар кьиле тухузвайди я словак чӀал чпин тӀвар словакрин чӀал я славъян чаларин рагъакӀидайпатан агъакӀватӀалдик акатзавайди я виридалайни мукьва тирди чех чал я словакияда кьилди сад тир гьукуматдин ва еврогалкӀдин официал тирбурукай са чӀал я официал делилрив кьурвал дуьньяда словак чӀалал рахадайбурун кьадар миллион касдилай пара авайди я абурукай млн касди кьван гьукуматдин вири агьалийрикай кьван яз словакияда уьмуьр гьалзавайди я лагьай йисан делилриз килигайвал пата млн словак чӀалал рахадайди уьмуьр гьалзавайди я къейдер вичиз мукьва тирбурукай словак чӀал агъадик ганвай кьетӀенвилери чара ийизавайди я адетдалди словак чӀал пуд рахунрин кӀватӀалдиз чара ийизва тарих девирриз чара авун лагьай вишйисара гилан словакиядин чилерал славъян тайифайяр ацукьна гьа чӀавуз садлагьайславян чалан фонетикадин чаравал жез гатӀумна мадъярри чӀехи моравия чукӀурунин кьулухъ лагьай вишйисуз словак чӀалан кӀалубда гьатун са шумуд славъян нугъатрин таъсирдик авайди тир гилан словакиядин чилерал администрациядин чхелда латинни словак чӀалар кӀвалахардай чӀавуз диндин чхелда чех диндин къуллугъухъанрин куьмекралди чех чал чкӀиз гатӀумна са чӀавара кхьидайла словакри латинни чех чӀалар сад хьиз кӀвалахарзавайди тир гьакӀни гьикӀ хьайитӀани гьар йикъан уьмуьрда словак чӀал физ авайди тир чеб словак чӀалал авур кхьинар вишйисариз талукь я гьакӀни гьадалайни вилик словак чӀалан кьетӀенвилер чех латинни немец чӀаларал авур кхьинрани гьалтзавайди я вишйисал кьван словакиядин чилерал чех чӀалан къанунар литературадин чӀал хьиз гьисабзавайди тир вишйисарра славъян халкьарин цӀийи хъухьунин девир тир къвердавай пара инсанриз словак чӀал са стандартдик хъийиз кӀанзавайди тир туькӀуьрунин финифда авай литературадин словак чӀал словакрин уьмуьрдиз миллетдин жувагьакьулдин чӀехи хьунин миллет сад авунин ва миллетдин мединиятдин вилик тухунин фактор яз тир садлагьай илимдалди делил авай литературадин словак чӀалан кодификациядин кирам католиквилин кешиш антон бернолак хьана кодификация ийидайла ада диб хьиз рагъакӀидайпатан рахунрин кӀватӀалар къачуна ам словакни чехни латинни немецни венгер ругуд том авай гафарганда чӀал са стандартдик хъувунин садлагьай агалкьунралди авунвай алахъун хьана людовит штурани адан кӀилийри авур чӀалан реформа словак халкь вилик тухунин патал чӀехи мана квай рол къугъвана абуру цӀийи юкьван рахунрин кӀватӀалдин рахунрин лексикадал диб эцигай литературадин чӀал теклифна гьа и чӀалал словак миллетдин литература вилик физ гатӀумна кхьинралди вандайвилелди вандай туширвилелди кашуб чӀал ва я померан чӀал чпин тӀвар цӀуру помор чӀал поморни кашуб чӀал кашубни словин чӀал кашуб халкьдин лех агъакӀватӀалдик акатзавай рагъакӀидайпатан славъянрин чӀал я помор воеводвиле авай кашубия тарихдин вилаятда чкӀанвайди я са шумуд виш йисарин къене кашуб чӀалан статус веревирдерин себеб тир яргъалди ам польшада поляк чӀалан нугъат хьиз гьисабзавайди тир гьакӀ ятӀани абуру кашуб чӀалан тарихдин кьилдивал тестикьарзавай гьа виляй кашуб чӀал нугъат хьиз вичи вич вилик тухузвай гьакӀни вири чӀавара кашубар политикадин патахъай польшадик квай тир чӀалан кардик кутунар атӀунра эцигнавайди я англия ингл екетир тарихдин ва административрин са пай чехибританиядин англиярин миллет ава кас умумидин кас чехибритания англия садвал хьана вилик душманвилик графвалар йис ва бине жуван твар тайифавай англар са пай герман тайифавай яшамиш жезва ацукьна ана виш йис кьилин шегьер лондон екетир шегьер чехибританияда ва европада садвал девиз фр аллагь ва зи ихтияр гьукуматдин дин инглис хашпара дин англикан дин идара авунин тегьер дуалвилин монархия жуван чехи гьукуматдин идара авач англия инглис чални англикан дин туькуьр хьайи чка я англиядин къанунвалди дуьньядин пара гьукуматрин къанунвилин гьал туькуьрнавайди я дубна тула вилаятдик акатзавай шегьердин тегьерда кутунвай хуьр дубна райондин администрациядин юкь я упа вацӀун дубна ва дубенка хилерал алайди я вилаятдин администрациядин юкь тир туладилай рагъакӀидай патахъ км яргъал ала агьалийрин кьадар кас я хуьруьн тӀвар упа вацӀун эрчӀи патан дубна тӀвар алай хилез талукь я дубна вацӀун эрчӀи къерехдал алай кьакьан чкайрал дегь урусрин дегь чӀаварин шегьер хьайи чка тир тарихдин делилриз килигна лагьай вишйисан садлагьай зураз мангъулрин вигьинрин девирра и шегьер терг хьана агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз ва гьар йисан къимет эцигунриз килигна туькӀуьрнавай дубна хуьруьн агьалийрин кьадардин динамика каркӀвалер гилалди амукьнавай мосоловардин усадьба дубна поселокдин кьилин кьетӀен чка я усадьба цӀуру чӀаварин дараматрин кӀватӀал я франсеск тито виланова и байо белькайре каталония испания барселона испаниядин футболхъан ва тренер барселонадихъ галаз кӀвалахунин патахъай йижирди я йисарра адан кьилехъанвилик клубди примера кӀудна тито виланова лагьай йисан лагьай марадиз каталониядин белькайре тӀвар алай муниципалитетда вичин дидедиз хьана футболдин карьера барселонада гатӀумна амма кьилин командада вичиз чка кьаз хьаначир гьа виляй лагьай йисуз ада фигерес кӀеретӀдиз элячӀна тито абурук квай сезон кӀеретӀдин тарихда виридалайни агалкьунар авай йис яз гьисабзавайди я лагьай йисуз фигерес примерадиз экъечӀунин мукьвал алай тир амма кадисдихъ тухвай ккӀидай къугъунра кӀеретӀ кӀаник акатна гьа йисуз тито сельтадихъ галаз икьрар хьана адан гъиляй футболхъандиз примерада къугъваз мумкинвал хьана гуьгъуьнлай атай са шумуд йисан къене виланова бадахос мальорка йеида ва эльче кӀеретӀрик къугъвана къугъвахъандин карьера титоди лагьай йисуз гранамет кӀеретӀда акьалтӀна тӀимил чӀавунин къене террасса футболдин кӀеретӀдин техникадин директор яз кӀвалахна абурун агалкьунар акваз лагьай йисуз барселонадин кьилел алайбуру гвардиоладизни вилановадиз кӀеретӀдин тренерар хьунухь ша лагьана абуру франк райкардинни адан ассистент йохан нескенсдин чка кьуна кьве йисан къене ам пепе гвардиоладин куьмекархъан яз авайди тир абур лап агалкьунар авай ва туькӀвей сезонар тир кьве йисан къене кӀеретӀди рекорд тир трофей кьуна хосеп гвардиола хъфейдлай кьулухъ лагьай йисан лагьай кьамугдиз тито виланова барселонадин кьилел акъвазна лагьай йисан лагьай кьамугдал кьван къул чӀугванвай икьрардиз килигна адан мажиб миллион евро гьар йисуз хьана кӀанзавайди тир сагъ тушир гьалдин гъиляй лагьай лагьай чиледиз тито чӀехи тренердин къуллугъдай хъфена цӀегьрекарч са йисан набатат я цӀегьркрчарин кьакьанвал сантиметрдив агакьда халкьди цӀегьрен крчар гьавиляй лугьузва хьи адан тум тварар сад садак ккӀана килигайла гьакъикъатдани цӀегьрен крчариз ухшар яз аквада дарман авун патал адан сифте акьалтзавай пешер вичи цуькзавай ва адал тӀурар акьалтзавай вахтунда атӀуда чебни лап вини кьилер ва къваларивай экъечӀавай таза хилер яргъивални сантиметрдинбур хьана кӀанда винел къав алай чкадик мукьвал мукьвал хкуьриз кьурурда цӀегьрекрчарин дарманрихъ ихьтин къуват ава агъургьандиз акси дарман яз череда девясилдин дувулрик паркьулдик гьелбейрин хъчадихъ галаз беневшадин цуькверик гьетрецуькдик вакӀан кӀирийрин хилерик ва цӀирицӀрик кваз кардик кутада ихьтин дарман хъунни ийида бедендин винел патан дарман язни кардик кутада буьвелар атайла цӀегьрекарч брусникадин пешерик кутуна къаришма яз кардик кутада какадарни барабардаказ авуна кӀанда чӀулавкьал гзаф йисарин хъач я тандал жедай вичин хилерни гуьрчег цуьквери кьуна жеда адан дувуларни гзаф хилерикай ибаратбур я чӀулавкьаларин бязибуру къарачиперни лугьуда кьакьанвал сантиметрдив агакьда абуру цуьквер июндиз июлдиз акъудда гьа и вахтунда абур кӀватӀна серин чкада кьурурда кӀватӀни абурун вини паяр ийида чӀулавкьалар чуьллерин тӀулара кулкус квай чкайрин къваларив тамарин арайрай векь квай ачух майданра экъечӀда чӀулав кьаларин чӀем одеколонар запунар пастаяр помадаяр атирдин ни галай маса шейэр туькӀуьрдайлани гегьеншдиз кардик кутада чӀулавкьалар рагъакӀидайпатан уьлквейра хуьрекрин дад хъсан хьун патал гегьеншдиз кардик кутада месела а уьлквейра чӀулавкьалар квай къайгъанах лезет авай зериф багьа недай хуьрек яз гьисабзава чӀулавкьаларин цуьквер сар гъалар жегьре яру ранг алайбур авун патални кардик кутада чӀулавкьаларин пешер ширин туьнт спирт квай ички гьазурдай эрекьрин карханайра кардик кутада дагъустандин суварин хуьрера чӀулавкьалар тенбекдик кутада чӀугвазвай пӀапӀрусдин гумадихъ хуш ни хьун патал абуру гьакӀни таб акьалтдай азарни хкудда лугьуда салихрин эсед бабастанан хва йисан тӀулдиз кьурагь район кири йисан гьерез калинин вилайят слободка лагьай прибалтикадин фронтдин лагьай армиядин лагьай тфенг ядай кӀвачи кӀвачи дивизиядин лагьай тфенг ядай кӀвачи кӀвачи аскеррин полкдик акатзавай батальондин чӀехиди я совет галкӀдин кьегьал я кьейидалай кьулухъ хьайи ругулди хъсан кӀелзавайди тир ада агалкьунралди сифте хуьруьн мектеб ахпа буйнакскдин кооперативдин техникумни акьалтӀарна кӀелунин кьулухъ ада кьурагь райпода гьисабрин кӀвалаххъан яз кӀвалахна дяведин училиеда акьалтӀнавалди эсед салихрин лейтенантдин тӀварцӀихъ галаз фронтдиз фенвайди я ада ягъунарра душманрихъ галаз викӀегьдиз женг чӀугваз активдаказ иштираквал ийизвайди тир гьунарар къалурунин патай адаз са шумуд гьуьрметдин орден ганва аскерри чӀехи мана авай дно новосокольники рехъ ракьунин кьатӀ атӀана ва слободка хуьре авай душманрин кӀвачи кӀвачи къушунрин штаб чӀурна немцери чпи кьур гьужумдикай хуьдай цӀар хуьз лап чӀехи аксивал ийизвайди тир гьакӀни абур хуьряй чуькьвена акъуднавайди тир немцериз чӀехи кьиникьар хьайиди тир саки аскерни офицер кьенвайди тир къведай юкъуз душманди хуьруьв артухан кьушунар чӀугвана эхир нетижада немцери эседан десте элкъуьрна кьуна гьа чӀавуз дестеда дяве ийиз алакьдай кас амукьнавай тир ягъунрин финифда эседал кьве хер хьанва гьа виляй ам медсанбатдиз тухун къетӀъ авуна амма майор рекье амаз кьена ам слободка хуьруьн патав стха тир сура кучуднавайди я немецеринни фашистрин чапхухъанрихъ галаз ягъунарра къалурнавай викӀегьвилинни кьегьалвилин патай сссг дин чӀехи президиумди лагьай йисан лагьай кьамугдиз акъуднавай къараралди салихрин эсед бабастанан хциз кьегьалвилин тӀвар гана кьейидалай кьулухъ гьакӀни адахъ чан аламаз адаз са шумуд гал мад ганвайди я суицид инсанди вичи вичин уьмуьр фикирда кьуна кьатӀ авун яз касдиз мад вичин уьмуьрдихъ мана авачиз акурла къвезвай фикир я суициддихъ пара манаяр ава гьакӀа умьмуьрда кьил акъат тежедай четинвилера кьурла инсанди вич рекьизва месала жаваб авачир кӀанивал патал кӀани кас кьейила теквал масадбуруз инсан гъавурда такьадайла кӀвалахал четинвилер хьайила уьмуьрда мана акун тавурла кӀанз такӀанз кьиникьун инсандиз чидайла вичи вич кьин тавуртӀа масадбуру ам гьадалайни пис жуьредалди рекьидайди чӀехи пай гьукуматра суицид тахсирдай кьазвач ятӀани инсанди вич рекьиз кӀанз дахьайтӀа ам клиникада твада ахпа инсандиз куьмек гун вич рекьиз тахсир я маса инсан суициддал гъинни тахсир я россияда суициддикай малум гегьеншарун тахсир яз кьазва сидней ингл дуьз лагьана кӀанзавайди я австралиядин виридалайни чӀехи ва цӀуру шегьер я цийи кьиблепатан вэльс штатдин кьилин шегьер я чилин кьадар км я лагьай йисан делилриз кьурвал сиднейда миллион касди уьмуьр гьалзавайди я патай къвезвай студентар федерал регьбервилин информациядив кьурвал сидней шегьерда датӀана агъур кьван маса уьлкведай атанвай студентди кӀелзава гьа акьванни куьрел чӀаван ингилис чӀаланни маса тарсарин курсриз къвезвайди я экономистрин делилрив килигайвал къецепатан студентрин атунар шегьердиз йиса артухан милиард доллар гьакӀни артухан агъзур кӀвалахдай чка вугузавайди я тарихдиз талукь устӀарвализ талукь дяведиз талукь гьуьлуьз талукь тӀебиатдин тарихдиз талукь тарихдин кӀвалер илимар медицина масонвал археология транспорт технологияр спорт къанунар чувуд халкьдиз талукь нумизматика вири дуьньяда сиднейдиз ругуд тарихдин мединиятдин жемятдинни чилкхьинин кьетӀенвилералди сад жезвай стхавилин шегьер авайди я гавдишан пел лезги ойконимрикай сад я дегь чаварин тварарик акатзава са бязи алимри гавдишан гафуниз акатайвал баянар гузва месела исамеддин османова йисуз бакуда азербайжан чалалди чапдай акъудай вичин кцар район ктабда кхьенва говдишан лугьудай чкадин твар фарсарилай амайди я ва ам фарс чалалди яц такур дагъ лагьай чал я хъсандиз фагьум авурта им къундарма баян тирди гьасятда кьатуниз жеда сад лагьайди чкадин твар говдишан ваъ гавдишан я кьвед лагьайди гав чи чалаз фарс чалай атай гаф туш ам фарсари чавай къачунвай асул лезги гаф я чи чалан лексикадин лап куьгьне къатариз талукь тир гав гафуни суван яц мана гузва фарс чала ам анжах яц хьиз кардик кутазва аквазвайвал чна хуьруьн майишатда менфят къачузвай квалин гьайвандиз яц вагьши гьайвандиз суван яц гав лугьузва муькуь патахъай гав гафунин чи къадим гавдиш идионимдин сад лагьай паюнихъ галаз манадин жигьетдай са алакъани авач гавдишан лагьай чкадин твар гав дибдикай ваъ гавдиш дибдикай арадал атанвайди я гавдиш чи эрадал къведалди алупандал вегьей чапхунчийрин аксина женг чугур лезги къагьриман я пуд лагьайди гавдишан твар са чкадал ваъ пуд чкадал ала кьуд лагьайди гавдишан дагъ туш дагъ чиливай лап кьакьандиз хкаж хьанвай чкадиз лугьуда къунши хуьрерин жемятри гавдишан пелер лугьузвай чкаяр дуьзенлухда авай кунтарикай ибарат я ва къадим хуьрерни гьа кунтарал кутунай и твар лезгийрин къадим гавдиш идионимдикай ва ан формантдикай арадал атанва гавдиш ан им лезги чалан талукьвилин формани я нин гавдишан и гафунин фарс чалахъ галаз са алакъани авач амма тарихдин чешмейрай аквазвайвал гавдишандин фарсарихъ галаз маса алакъа хьанай йисуз надир шагьди сад лагьай гавдишанд пеле кьуд пад виливди хуьдай постар туькуьрнай инай куьрединни къубадин чилер хъсандиз аквадай гьа йисан зулуз надир шагьди есирвиле кьур са агъзурдалай виниз лезгияр гавдишандиз гъанай абурукай кьвед пуд виш инсан вичин кьушундихъ галаз санал хьилерин тама авай лезги керетрин аксина женг чугваз ракъурнай стхайрин винел фидач лагьайбурун вилер акъуднай гъилер атанай са кьадар инсанар яна кьенай ирандин тарихчи а т сардадвара и вакъиа кьиле фейи чкадин твар кавдишбил яни гавдишапел хьиз къалурнава гавдишан пелер пуд я сад лагьай гавдишанпелен амукьаяр манкъулидхуьруьз мукьва чкадай жагъанва и хуьр чиливай метр кьакьандиз хкаж хьанвай кунтунал кутунвайди чиржезва археологиядин материалри ам чи эрадал къведалди агъзур йисан эвел кьилера арадал атанвайди тести кьарзава кьвед лагьай гавдишанпел манкъулидхуьруьвай километр яргъа кефер рагъэкъечдай пата дуьзенлух чкада кутунай и хуьр тахминан чи эрадал къведалди агъзур йисан эвелра кутурди малум жезва пуд лагьай гавдишанпел генани чехи хуьр тир ам кишпирдин девирдин сифте кьилера кутунай къадим хуьр алай кунт чиливай метр кьван кьакьандиз хкаж хьанва кунтунин винел патан чин квадратметр я инай кварквац къванерикай кишпирдикай хъенчикай раснавай къапар жагъанва вазайрал къадим лезги нехишар ала ихьтин нехишар маса хъенчин къапарални чугунва инай гьак къуьл регъведай къванер жуьреба жуьре затар хци ийидай къванер къупуяр ва маса шейерни жагъанва гьа ик кхьизва археологри гавдишанпел кишпир девирдин сифте кьилера кутунвай хуьр я ва ада и зонадин са чкадал ацукьна яшамиш жезвай тайифайрин лежбервилин меденият гьихьтинди тирта къалурзава мумбаи гьакӀни бомбей индиядин магьараштра штатдин кьилин шегьер я гьукуматдин виридалайни пара агьалияр авай шегьер я дуьньядин вадлагьайди мумбаи индиядин рагъэкӀидай патан къерехал алайди я мумбаи улхас вацӀун эхирдал алайди я бомбей солсетт островарни гьабурухъ галай къерех галаз мумбаи гьуьлелай дилай метрдал кьакьан чкадал ала мумбаидин кефер пата пара кӀунтӀар ава шегьердин виридалайни кьакьан чка гьуьлелай метр винихъ гала шегьердин гьяркьуьвал км я шегьердин къене вирер ава тулси вихар поваи сифте кьведди милли парк боривалида авай шегьердин пайдиз хъвадай яд гузва мумбаидай тӀуз пуд вацӀ авахьзава милли паркда кьил къачузвай гьуьл патаг гвайвили шегьердин накьвадик пара къум ква яргъара палчух ава рагаррин жуьреяр чӀулав базальт я пурни гзаф йисарин набатат я кьакьанвал метр кьван жеда и набатат дарманар патал сифте европада англияда кардиз кутаз эгечӀнай вични х вишйиса инсанриз пурнияр дегьзаманайрилай инихъ чида чи эрадилай вилик й йисуз абур мисрида кардик кутазвай ана абурукай эфирдин чӀем къачузвай и кар патал гидродистилляция ийизвай яни цин бугъ турбайрай ракъуриз михьиз чӀем къачузвай къадим девирдин римда мугьманар кьабулдалди вилик абурун кефияр хъсанарун патал кӀвалин иесиди столрин винел пад таза пурнийрин пешералди михьдай кӀвализ пурнийрин яд хъичирдай чи девирдин юкьвара студентриз кьилел пурнийрин хилерикайни пешерикай авунвай таж алукӀун теклифдай мефтӀеди хъсандиз кӀвалахда лутьуз истивутдин пурнияр лугьудайбурни ава абур чӀурубур ваъ къенибур жеда пурнийрикай дарманар авун патал абурун хъач вич ва пешер каридк кутада абурукай эфирдин ягъни хкудзава пурнияр абуру цуьк акъуддай вахтунда кӀватӀда ахъа гьавадал сериндик кьурурда истивутдин пурнийрихъ секинардай дакӀур таб акьалтай чкаяр сагъар хъийидай туькьуьл цвар акъуддай гьекь гъидай къеняй газ акъуддай гьалар къумбар ийидай чӀур жедай хесет хкуддай хирер фад хъийидай тӀал явашардай дамар гьяркьуь ийидай иштягь ахъайдай къуват ава абуру гьакӀни чӀулав лекьин къуват ада агъу квай затӀарихъ галаз тухузвай женг гужлу ийида пурнийрин гьалима кардик кутада халкьдин медицинада пурнияр гьава михьун туькьуьл ва гьекь акъудиз куьмек патал кардик кутада чӀуру пурнийрин пешерин мижедикай дуркӀунра къванер хьайила ва цвар акъудун патал менфят къачузва ихьтин азарар квайбуру и миже лацу чехирдихъ галаз хъвана кӀанда чӀулав гьуьл атлантик океандин бассейндин къенен гьуьл я босфор проливдалди мармар гьуьлуьхъ галаз сад жезвайди гьакӀни ахпа дарданеллар проливдалди эгейни средиземный гьуьлерихъ галаз сад жезвайди я пара чӀавара босфорни дарданеллар проливриз чӀулав гьуьлуьнбур лугьузавайди я керч проливдалди азов гьуьлуьхъ галаз сад жезвайди я кефер патай крым зуростров гьуьлуьз дериндаказ сух жезвайди я чӀулав гьуьлуьн винел патай тӀуз европадинни азиядин арада авай цин сергьят физвайди я чӀулав гьуьлуьн кьадар км я вини кьилин деринвал м юкьван деринвал м я вини кьилин яргъалвал рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз км кефер патай кьибле патаз км я къерехдин цӀарцӀин яргъивал км я вири санлай къачура чӀулав гьуьлуьн цӀарцӀелди чӀугунвай акунар яргъивал алай элкъвей хьтинбур я цин къенен кьадар агъз км я чӀулав гьуьлел алай виридалайни чӀехи портринни терминалрин виридан тухвай парин кьадар млн тонн й чӀулав гьуьлел алай виридалайни чӀехи шегьерар агъзур кас жикӀи гзаф йисарин цацар алай набататрин жинс кьакьанвилелни метр кьван жеда дарманар авун патал адан емишар кватда чебни хъуьтуьн мекьер тахьанмаз кулунал хъсан битмиш хьанвай вахтунда бязи вахтара дарманар авун патал адан дувуларни кардик кутада жикияр сушилкайра градусдин чимивиле кьурурда абурун дарманрихъ ихьтин къуват ава атеросклероз авайла жикийрин цилерикай гьазурай чӀем кардик кутада дуркунра цварадин квале къванер авайла абур тарвал авачиз акъудун патал жикийрин емишрин чкалрикайни менфят къачуз жеда промышленностда жикидин емишар кваз гзаф дарманар гьазурзава жикидин чӀем холосас каротолин витаминар квай сиропар таблеткаяр ва чай жикидин гьалима тинидик кутазва гьазурзавай фак аскорбин кислота ва минерал кьелерин ери девлетлу авун фан ери винел пад адан теквенар хъуьтуьлвал хъсанарун патал гьакни фан дад атирдин ни галай хьиз хъсан жеда фу гзаф вахтунда баят тахьана амукьда жикийрин гьалима консервияр мурабаяр джемар мижеяр ийидайлани кардик кутада жикийри беденда цур кобальт ва селена артухарда меликов сергей алиман хва дидедиз хьана урусатдин гьукуматдин ва дяведин кар ийизвайди деятель урусатдин къенепатан крарин министерстводин къенепатан кьушунрин генерал лейтенант кеферпатан къавкъаздин федерал округда урусатдин федерациядин ихтияр ганвай векил й йисан майдин й эгечӀна сергей меликова йисуз ссрг дин къенепатан крарин министерстводин къенепатан кьушунрин полковник алим ва татьяна меликоврин хизанда дидедиз хьана сергей алимович меликова сифтедай саратовдин ф э джерзинскийдин тӀварунихъ галай ссрг дин мвд дин краснознаменный чӀехи дяведин командадин келлух гуьгъуьнлай м в фрунзедин тӀварунихъ галай дяведин академия акьалтӀарна чечняда разведкада къуллугъдайла женгинин са шумуд операция хъсандиз тухунай ам за военные заслуги ордендиз лайихлу хьана йисан мартдиз са операцияда ада гьалкъада гьатнавай омон дин боецар къутармишна и кьегьалвиляй сергей алимович махсус метлеб авай отряддин командир полковник игор сминан гъиляй махсус берет къачуниз лайихлу хьана им тек туьк викӀегьвал къалурунай вичин уьмуьр хаталувилик кутуна женгинин юлдашар къутармишунай гузвай награда пишкеш я йисан яшда аваз сергей меликовакай урусатдин мвд дин оператив метлеб авай кьилдин дивизияда полкунин командир хьана и дивизияди гьар йисуз майдиз москвада яру майдандал тухузвай гъалибвилин парадра иштиракзава россиядин мвд дин къенепатан кьушунрин чин къалурзава йисан яшда авайла с меликова и соединенидиз одон диз регьбервал гана яру майдандал кьиле фейи парадрилай гуьгъуьниз уф дин президент в в путина одон дин командир генерал лейтенант с а меликовавай доклад кьабулна йисуз рф дин яракьлу къуватрин генерал штабдин дяведин академия акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз генерал лейтенант с а меликов кеферпатан кавказдин территориядал алай кьушунрин сад авунвай дестедин командуюийвиле тайинарна сергей меликован чӀехи стха меликов михаил алиман хва урусатдин къенепатан крарин министерстводин къенепатан кьушунрин генерал майор я меликов михаил алиман хва урусатдин къенепатан крарин министерстводин къенепатан кьушунрин генерал майор урусатдин кеферпатан къвкъаздин федерал округда урусатдин федерациядин президентдин ихтияр ганвай векил генерал лейтенант сергей меликован чӀехи стха я михаил меликова йисуз ссрг дин къенепатан крарин министерстводин къенепатан кьушунрин полковник алим ва татьяна меликоврин хизанда дидедиз хьана с м кирован тӀварунихъ галай ленинграддин краснознаменный чӀехи умуми кьушунрин командадин кӀеллух акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз яргъал вахтунда десантда къуллугъна адакай комбат хьана закавказьеда чечняда ифей чкайра хьайи хиве авай везифаяр жуьрэтлувилелди кьилиз акъудай михаил алимовичаз за боевые заслуги медаль гана м в фрунзедин тӀварунихъ галай академия акьалтӀарай м а меликова гуьгъуьнлай урусатдин мвд дин къенепатан кьушунра калуга ярославль шегьерра машгьур одон да отдельная дивизия оперативного назначения мвд россии новочеркасскда ва санкт петербургда къуллугъна новочеркасск шегьерда оператив метлебдин дивизиядин командир тирла адаз генерал майорвилин чин гана м а меликова хейлин йисара урусатдин мвд дин къенепатан кьушунрин кефердинни рагъакӀидай патан округдин кьушунрин командуюийдин заместителвилин везифаяр уьтквемвилелди кьилиз акъудна етим эмин севзиханан хва мегьамед эмин йис йис чӀехи шаир ва камалэгьли лезги ва дагъустандин эдебиятрин виш йисан машгьур классик халис ватанперес чӀехи устад зурба алакьунар авай халкьдин рикӀ алай зарийрикай сад я шаирди кесиб халкьдин дерди гьал уьмурдин залан шартӀар дериндай кьатӀана ва абур вичин иер эсерра ахъайна етим эмин виликан куьре округдин цилингрин хуьре лежберрикай тир севзиханан хзанда йисуз дидедиз хьана эмин гьеле гъвечӀизмаз севзиханан хзанар цилингай ялцугъиз куьч хьанай гьана эмина вичин уьмуьр тухванвай эминан буба севзихан кӀел кхьин чидай дуьньядикай хабар авай шариатдин къанунрин гъавурдик квай кас тир севзихан савад авай дуьньядикай хабардар кас тирвиляй ва жемятдин арада адаз гьуьрмет авайвиляй ам пуд хуьруьн дувандин къазивиле тайинарнай чаз севзихан гьихьтин къази хьанайтӀа малум туш амма ам савадлувилин пад кьазвайди тирди ашкара я икӀ ада вичин чӀехи кьве хцивни эминавни меликав кӀелиз тунай гъвечӀи хва набидивай буба регьметдиз финикди кӀелиз хьаначир эминан халисан тӀвар мегьамед эмин я етим ада вичиз къачур заривилин лакӀаб я сифтегьан кӀел кхьин эмина вичин бубадивай чирнай эминан алакьунрал хци зигьиндал кьатӀунрал гьейран хьайи севзихана вичин хва машгьур алим гьажи имаил эфендидин патав кьеанрин хуьруьз рекье туна гьажи исмаил эфендидин медресада сухтайриз мусурман диндилай алава гьа девирдин жуьреба жуьре илимрай рагъэкъечӀдай патан халкьарин эдебиятрай риторикадай поэтикадай яни шиирар кхьидай къайдарикай чирвилер гузвай кьеандал медреса куьтягьай эмин вичин чирвилер мадни вини дережадиз хкажунин мурад рикӀе аваз куьре пата тӀвар ван авай чӀехи алим алкьвадар гьажи абдуллагь эфендидин медресадиз гьахьнай ина кӀелай йисара эмина рагъэкъечӀдай патан халкьарин шииратдиз ва вичи эсеррин туькӀуьрунин кардиз чӀехи фикир гузва ада чӀехи гьевесдалди араб ва туьрк чӀалар чирзава зари арифдар кас хьайиди адан шиирай ва дувандин къазивилин везифадихъ галаз алакъалу бязи документрай чир жезва икӀ мажалисдай тир мусадин хва абдуллагьа эминаз кхьей чарчел ихьтин гафар гьалтзава куьре вилаятдин марифатлу алим зи камаллу ва рикӀин сидкьидин малла эминаз ваз ва вун кӀанибуруз саламар хьуй зурба алакьунар авай эминаз лап чӀехи алимривай чирвилер къакъудай фикир авай амма буба регьметдиз фейила ада гъвечӀи стхайрин ва вахарин къайгъударвал авун лазим жезвай яхцӀурни цӀуд лагьай йисарин эхирда хьиз гьажи абдуллагь эфендидин медреса куьтягьай эмин ялцугъиз хквезва ва бубадин чкадал дувандин къазивиле кӀвалахзава жегьил эмина вичин гъвечӀи вахариз ва стхайриз бубавал авуна икӀ ада са чачрелай малум жезвайвал меликав кӀелун давамариз тунай е эмин хьтин регьимлу къази и хуьрера гьич са чӀавузни хьайиди тушир шаирдин эсеррай ва маса чаз малум документрай аквазвайвал ам гьахъ гвай михьи анихъ галай инсанрин рикӀикай хабар кьадай адалатлувилелди суд дуван ийидай маса къачуз тежедай къази хьана ам кесибрин патал алайди кьеанрин ва бигер хуьрерин судьяйриз ада ракъурай чарчелай хъсандиз аквазва асаламу алейкум зи патав атанвай эмеди заз куь патан итим тир султалидлай шикаят ийизва ада лугьузва хьи вичин рагьметлу гьуьлелай вичел агакьун лазим тир ирс вахчунин карда султалиди вичиз манийвал ийизва гьаниз килигна за квез и кагъаз кхьизва ва куьне и кар туькӀуьрна яни султалидвай вахчуна а гьакь эмедив вахкун тӀалабзава эгер квез зини куь арадавай стхавилин къадир аватӀа куьне геж тавуна и кар тамамара куь хийир кӀани куь халис дуст мегьамед эмин ихьтин фактар эминан шииррани гъиз жеда адан инсанпересвал себеб яз кесибриз етим эмин гзаф кӀандай шаирдин патав алакьун кагьакьун ийиз гьар жуьредин меслятар къачуз гьатта къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай е эмин вичин патав суд дуван авун патал арза ферза гваз атайбурун гъилиз ваъ рикӀин михьивилиз килигдай гьа ина кхьизва а агъаева инсанрин арза ферзадин юкьва эминан кьил дуьньядай акъатна ам дуьньядин чин ва астӀар пад акуна адавай тух хьанвай кас тир иниз килигна адан шииратдихъни яшайишдин туьнтвал ава гьелбетда гьахъвилиз къуллугъзавай бязибуруз я вун гьамни хажалат бяибуруз я вун девран дуьнья гьей гафар лагьай суддин къази варлуйриз хуш туш акси яз чпин гафарни ише фин тийизвайвиляй абур е эминал ажугълу жезва эмин залан азардик ажуз хьайила шаирдиз кьисас яз ада хвена чӀехи авур етимриз девлетлуйри футфа гана абур чӀехи стхадин чина акъвазарнай чӀехи заридин туькӀуьрунра са шумуд девир чара ийиз жеда вич тахминан ва шартӀ алай кӀвалах ятӀани и карди гьелбетда чаз е эмин чӀалан устад хьиз фагьумлу арифдар хьиз йис сандавай гьакъикъатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдикди гьикӀ вилик физвайтӀа къалурдай мумкинвал гузва сад лагьай девирда йисар шаирди акунрай гзафни гзаф муьгьуьббатдикай кьвед лагьай девирда йисара халкьдин яшайишдикай йисан бунтарикай кхьизва пуд лагьай девирда йисар е эмина дуьньядикай философиядин хиялралди тафатлу дерин мана метлеб квай са жерге шиирар туькӀуьрна гьа са вахтунда муъмин инсан тир е эмина са кьадар илагьиярни туькӀуьрнай чӀехи шаирдин эсерар печатдиз акъудунин адан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ ахтармишунин кӀвалах анжах советрин девирда лезгийриз милли кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз башламиш хьана е эминакай печатда сифте гаф лагьайди шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувуна адан сад лагьай ктаб акъудайди алим ва критик гьажибег гьажибегов я алимди вичин макъалада эминан уьмуьрдикай малуматар ва адан яратмишунриз умуми къимет ганай е эмин лезги литературадин буба я им гь гьажибегова чӀехи шаирдиз сифте ганвай дуьз къимет я гьелбетда е эминал къведалдини лезгийрихъ зурба шаирар хьанай амма алатай девиррин чӀалан устадрин тӀварар ва абурун эсерар гь гьажибеговаз малум тушир е эминан уьмуьр яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувуник агьед агъаева тухвай кӀвалах иллаки къиметлуди хьана ада москвада ва махачкъалада акъудай е эминан шииррин кӀватӀалри шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарна чӀехи шаирдикай кхьенвай ктабда а агъаева е эмин яшамиш хьайи девирдикай ва шаирдин уьмуьрдикай адан яратмишунрин тематикадикай ва къарагъарзавай месэлайрин важиблувиликай адан эсеррин маналувиликай ва шаирвилин устадвиликай делилламишнавай тамам ихтилат авунва ада е эмина хайи халкьдин меденият вилик тухуник кутур пай ва шаирди лезгийрин руьгьдин хазинада кьунвай чка къалурнава шад жедай кӀвалах ам я хьи е эминан уьмуьрдин рекьиз яратмишунриз фикир гун йис сандавай артух жезва йисуз профессор р г кадимован поэтический мир етима эмина магьачкъала изд юпитер маналу ктаб акъатзава йисуз шаир публицист ф р нагъиеван етим эмин путь к истине махачкала къиметлу монография чапзава и кьве ктабни е эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин карда чӀехи агалкьун я цӀийи кам я ботаника набататриз талукь тир ай хъач набатат набататар чирзавай илим биологиядин са хел я набататрикай дуьз чирвилерин система хьиз ботаника н вишйисара бегьем хьана амма набататрикай гзаф малуматар къадим инсанризни малум тир вучиз лагьайтӀа абурун уьмуьр недай дармандин ва агъу галай набататрихъ галаз алакъалу тир я антик девирдин философар набататарин асул мана тайин ийиз ва абур систематизация ийиз алахъзавай аристотелдин ученик тир теофраст ботаникадин буба хьиз малум я ам ботаникадин кьилди тир илим хьих бине эцигайди я теофраста набататрин хуьруьун маишатда ва медицинада кардик кутунихъ галаз ада теоритик месэлаярни веревирдзавайди тир европадин илимдин набататар чирдай чӀехи вакъиа франсиско эрнандесан цӀийи испаниядин набататрин тарих тӀвар алай хъсандиказ иллюстрация авунвай еке кӀвалах хьанай и кӀвалах испанияди пачагь филиппди заказдалди арадиз атанай и ктабдиз алайчӀаван мексикадин чилера хьанвай авай й гзаф набататрикай ва й гзаф гьайванрикай малуматар гьатнава гьа а вахтунда бернардино де саагуна вичин цӀийи испаниядин крарин умуми тарих тӀвар алай фундаментал ктабда набатарикай са тӀимил куьруь малуматар ганай кьве кӀвалахни ацтекрин элкъвена къваларив гвай дуьньядикай малуматрин бинедаллах арадиз атанай ахпа саагунан гъиливкхьин рикӀелай алатнай амма эрнандесаа ктабдикай са шумуд сефер маса алимри менфят къачунай хосе де акоста нардо антонио рекки фабио колонна хайме онорато помар грегорио лопес федерико чези хуан барриос иоган де лаэт иоан эусебио ньеремберг вильям пизо роберт лавэл джон рэй джеймс ньютон ва масабдур къайтагъ чал хайдакь чал чпин твар хайдакь къайтагърин хайи чал даргийрин чаларикай сад я дагъустан республикадин къайтагъ районда чканвайди я адетдалди къайтагъ чал дарги чалак акатзавай нугъатдин кватал яз гьисабзавайди я чалан къурулуш муькуь чаларикай бегьем пара чара жезвайди я къайтагъ чал дарги чалан кьуд нугъатрин кваталдикай сад я муькуь дарги чаларикай лап дегь чаваринни цуру компонентралди кьетен жезвайди я адетдалди къайтагъ чалан нугъатар кьве кваталдиз сад ийизвайди я и кваталрин арада чаравилер гъвечибур я араб графикадалди авур къайтагъ чалан кхьинар лагьай виш йисан эхир кьиляй йижирди я лагьай виш йисалай инихъ къайтагъри литературадин дарги чал кардик кутазвайди я фонетика къайтагъ чалан ахъа тушир ванерин системадиз ихьтин кьетенвилер хас я ахъа ванер ахъа ванерин система кьуд кьилин ва са фарингал а я гьарф кхьидайла къайтагъа чалаз яргъи ахъа ванер хас я абур кьве ахъа ванер агаж хьайила арадал къвезвайди я сифтени сифте циргъидалди масакунар авайди я са позицийра мецин кьулухъ патан ванер шш ийидайбуруз элячзавайди я морфология лексика муькуь дагъустан чаларании хьиз къайтагъ чала пара араб фарс туьркни маса чаларай къачур гафар авайди я кубачи чал арбук чал чпин твар гӀугъбуган къубачийрин хайи чал дарги чаларикай сад я уркарах райондин рагъэкъечдай пата чканвайди я парабур урусатдин европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва рахадайбурун кьадар кас адетдалди кубачи чал кьве нугъат кутазвайди я литературадин дарги чалан кхьинар саки квалахарзавач чпин официал кхьинар авач адетдалди кубачивийри урус чалал кхьизвайди я кубачи чалал чапдай акъатнавай кьилди са ктаб я кубачивийри чеб даргийрикай кьетендаказ хкудзава кубачи чала гуж авай ахъа тушир ванер ава адетдалди абур литературадин дарги чалан вандай ахъа тушир ванерин чкадал акъатзава кубачи чала р ахъа тушир ван аватзава мукьвал мукьвал ахъа ванцин яргъивал гъиз кубачи чала хнуб жинсинин классдин лишан й я маса дарги чалара р лишан я кубачи чала глаголдин ифинитив акьалтун ий я литературадин дарги чала ес акьалтун я числойрихъ ибил кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварарни затӀар гьисабайла абурун къайда сад садан гуьгъуьнлай галай галайвал къалурзава анатомия ай мадни винипата ва атӀузва кукӀварзава гудзава организмрин беден ва абурун патар клеткадилай вини дережада чирзавай биологиядин ва конкретдаказ морфологиядин са пай я илим хьиз анатомияди тек са умуми яз организмин къецепатан туькӀуьрун чирзавач ва гьакӀни адаз гьатзавай органрин къенепатан формани структура алайчӀаван анатомия анатомик препаратрин атӀунрин микроскопиядин куьмекдалди чирвилерин горизонт ахъайиз ва морфологиядин илимдин мад са аспект микроскопик анатомия чара ийиз алахънава вичел атайла микроскопик анатомия тканьрикай илимдихъ гистология ва гьакӀни клеткадикай илимдихъ цитология гала сихдаказ алакъада авайди я анатомия гистология цитология ва эмбриология вири санал организмдин формадикай виликфиникай ва туькӀуьруникай умуми илим я геология ай чил чирун чилин ва маса ракъинин системадин планетрин ва абурун тӀебии спутникрин квай затӀрикай туькӀуьруникай ва виликфинин къанунрикай илим я гелогиядин ахтармишна чирунин пуд асул рекь авайди я тегьерар кхьинин динамик ва тарихдин и рекьерин гьар садаз вичин асул ахтармишна чирунин принципарни методар авайди я тегьерар кхьинин геологияди геологиядин телойрин чкайрал эцигун ва квай затӀар чирзава гьа гьисабдик абурун форма кьадар сад садахъ галаз алакъавал кваз хьунин галай галайвал чирзава ва гьакӀни чара чара минералрин ва суван жинсерин тегьерар кхьинив машгъул я динамик геологияди суван жинсерин барбатӀун абур гарунив бузлахрив чилин винел ва кӀаник алай ятарив тухун къваларир кмват хьун чилин чкалдин юзун чилин зурзунар ва вулканрин акъудна гадрунар хьтин геологиядин процессрин эволюциядиз килигзава тарихдин геологияди алатай заманрин геологиядин процессрин галай галайвилер чирзава цур химиядин элементрин девирдин системадин лагьай девирдин лагьай кӀеретдин атомдин нумра авай химиядин элемент символдалди ишара жезва гьакӀан затӀ цур нумра пластиквал авай къизилдинни жегьре рангунин оксиддин пленка авачиз жегьре рангунин элячӀдай металл я дегь чӀаварилай инсандин патай кардик кутазва чилин чкалда квай цурунин юкьван кьадар массадиз килигна я гьуьлуьн ва вирен це цурунин кьадар гзафни гзаф тӀимил я ва массадиз килигна кьурвал я тӀебиатда цур гьам галкӀурунра гьамни михьи кӀусар яз жагъизва индустриядин метлеб авай галкӀурунар халькопирит цурунин колчедан хьиз малум я халькозин ва борнит я абурухъ галаз цурунин маса минерални гьалтзава ковеллин куприт азурит малахит са бязи вахтара цур михьи кӀусар яз гьалтзава чара чара кӀватӀ хьунрин масса тонндав агакьзава цур къизилинни жегьре рангунин пластиквал авай металл я ахъа гьавада фад адаз хас тир интенсив хъипивал авай яу ранг гузвай оксиддин пленкадив кьазва эку чкада шуькуь пленкайриз къацувал авай аби ранг авайди я цурунин са шумуд цурурна акадарун сплав авайди я латун цинкдихъ кишпир къеледихъ ва маса элементрихъ галаз мельхиор никельдихъ баббитар кьуркьушумдихъ ва масадбур цур цурунин рудайрикай хкудзавава цур хкудунин асул методар пирометаллургия гидрометаллургия ва электролиз я кьежей гьавада цур окисламиш жезва ва цурунин основной карбонат арадал къвезва къайи концентрироватнавай гугуртдин кислотадихъ галаз реакция ийизва кудай концентрироватнавай гугуртдин кислотадихъ галаз яд галачир гугуртдин кислотадихъ галаз далди акадарнавай гугуртдин кислотадихъ галаз гьавадин кислород иштиракдалди ифирна концентрироватнавай азотдин кислотадихъ галаз реакциядиз гьатзава какадарнавай азотдин кислотадихъ галаз реакциядиз гьатзава пачагьдин эрекьдихъ галаз кудай концентрироватнавай хлороводороддин кислотадихъ галаз какадарнавай хлороводороддин кислотадихъ галаз килород иштиракдалди газдин тегьерда авай хлороводороддихъ далди бромоводороддихъ галаз гьакӀни цур концентрироватнавай сиркедин кислотадихъ кислород иштиракдалди реакйия ийизва концентрироватнавай аммонийдин гидроксидда цӀрурзава ва аммиакатар арадиз къвезва цурунин оксиддив окисламиш жезва кислород тӀимил хьайла далди ва цурунин оксиддив окисламиш жезва кислород пара хьайла далди цурунин порошок хлордихъ гугуртдихъ кӀвалин температурада реакциядиз гьатзава металлтуширбурун оксидрихъ галаз калийдин цианид галаз реакциядиз гьатзава калийдин дицианокупрат елочь ва водород арадал къвезва концентрироватнавай хлорводороддин кислотадихъ ва калийдин хлоратдихъ галаз кислород химиядин элементрин девирдин системадин лагьай девирдин лагьай кӀеретӀдин цӀуру классификациядалди кӀеретӀдин кьилин агъакмеретӀдин атомндин нумра авай химиядин элемент я символдалди ишара ийизва кислород химиядин жигьетдай актив тир металлтушир я халькагенрин кӀеретӀдин виридалайни кьезил элемент я гьакӀан затӀ кислород нумра нормал шартӀара кислороддин молекула кьве кислороддин атомдикай ибарат тир формула ранг тӀям ва ни галачир газ я гьавиляй адаз гьакӀни дикислороддни лугьуда жими кислороддин ранг экьу аби я кӀеви кислород лагьайтӀа экуь вили рангунин кристаллар я кислоддин маса аллотропдин формаянир авайди я мисаля яз озон нумра нормал шартӀара молекула кислороддин пуд атомдикай ибарат тир формула специфик ни авай аби рангунин газ я межидов къияс межидан хва тӀвар ван авай лезги шаир кхьираг драматург дагъустандин халкьдин кхьираг къияс межидов йисуз самур магьалдин ахцегьрин хуьре фяле межидан хизанда дидедиз хьана ада сифтедай хайи хуьре кӀелна гуьгъуьнлай бакуда юкьван мектебни ругуд вацран муаллимвилин курсар акьалтӀна къияс межидова пара чӀавуз кьиблепатан дагъустанда муаллимвални магьачкъалада журналиствал авуна цӀуд йисалай пара лезги районра прокурорвилени судьявиле кӀвалахна кхьирагдин сифте туькӀуьрунир тежрибаяр цийи дуьнья газетдихъ галаз алакъалу я адан цӀудралди шиирарни масан поэма партизандин хзан чӀехи бубаяр пьесаяр литература кӀанибурун рикӀел гилани алама дяведилай гуьгъуьнин йисара къияс межидова гьикаяяр кхьиз эгечӀна адан алакьунар прозада майдандиз акъатна хайи халкьдин уьмуьр дериндай чирун патал лезгийрин фольклор ва эдебият урус халкьдин ва азербайжандин харусенятдин культурадин тежриба чир хьун тӀимил тир халкьдин юкьва хьун жемятди яд хъвазвай булахрай яд хъун чан алай ва алачир тӀебиат чирун халкь къекъвезвай жигъиррай камар къачун герек хьана къияс межидов лезги хуьрера къекъвена адан рикӀ бахтлу уьмуьрдикай лезги чилин чӀагайвиликай тӀебиатдин девлетлувиликай колхозбанрикай харусенятдин эсерар кхьинин ашкъидив ацӀанай гьа са чӀавуз жегьил кхьирагди хайи халкьдин фольклор ашукьрин манияр кӀватӀна кхьирагдин гьикаяйрин мэселаяр жуьреба жуьрединбур я ада тӀебиатдикайни инсанрикай кӀиливиликайни дигекӀиливиликай зегьметдикайни кьегьалвиликай кхьизва къияс межидован эсеррин дибда авай вакъиаяр уьмуьрдай къачунвайбур я кьилин кьегьалар чаз гьамиша аквазвай лапагбанар рукухъанар гъуьрчехъанар ва кӀелдайбур я вичин уьмуьр сувави зегьметхъанрин рекье эцигай урус духтурдин образдикай кьадар кьисметдикай къияс межидова пара йисара кьатӀунар ийиз хьанай ада архиврин материалар мукьуфдивди чирна а н ефимов хъсандиз чидай ксарихъ галаз рахана ахпа чӀехи рикӀни ахъа гуьгьуьл авай инсанкӀилидин образ устадвилелди туькӀуьрна а ефимован къаматдалди кхьирагди урусни лезги халкьдин дуствилин темани ахъайна сувавийрин рикӀерик дуствилин гьиссер кутурбур урусатдин кӀвенкӀведар интеллигенциядин векилар тирди роман кӀелзайбуруз ахъадаказ аквазва кьилин кьегьалдихъ галаз санал кхьирагди гьакӀан сувавийрин образарни ганва абурун арада гьажимурадни къази мегьамед алванни жават кьетӀендиз къейд авуниз лайихлубур хьанва романда зегьметхъанрин образар хьиз пачагьдин чиновникрин чкадин фекьи фахрайрин гьакъикъи къаматарни ганва абурун образрини эсердин кьилин мана ахъагъиз куьмекзава къияс межидов инсанрални тӀебиатдал рикӀ ацукьай кхьираг я адахъ кхьирагдихъ хьиз вичиз хас къайдаяр ва харусенятдин рангар ава кхьирагди вичин эсерра хайи тӀебиатдикай чӀехи устадвилелди рикӀ гваз ихтилатни ийизва интересрин чкӀайвал къарагъарзавай месэлайрин важиблувал тӀебиатдин рангар гьалар лап хъсандиз чир хьун фольклордикай хийир къачун кӀелдайдан фикир желбдайвал кхьин къ меджидован кхьирагвилин лишанар яз гьисабиз жеда адан туькӀуьрунрин асул метлеб кьилин мана инсанрин халкьарин дуствал ва сад садаз рекье чан эцигайвал жемиятдин къуватдихъ агъунвал я и фикирар адан эхиримжи йисара теснифай дагъларин деринрин булахар романдиз чӀехи шаир стал сулейманакай кхьенвай рикӀин хиялралди яшамиш хьана зун повестдизни маса эсерриз хас я къияс межидован романар повестар гьикаяяр урус чӀалалди кьилдин ктабар яз ва гьакӀни литературадин журналра москвадани акъуднава къияс меджидов дагъустандин халкьдин кхьираг тӀварцӀиз стӀал сулейманан тӀварунихъ галай республикадин гьукуматдин премиядиз лайихлу хьана замбияда са шумуд чкадин вири банту хизандик акатзавайбур ва инглис миллетдин яз гьиссабзавайди ва бизнесдани чирвилера квалахарзавайди чалар чканвайди я чара чара малуматрив кьурвал замбияда далай дал кьван чал ава илимри абурукай парабур нугъатар хьиз гьисабзава сабуруз замбиядин чилерихъ галаз галканвай яргъи тарих ава гьак ятани маса чалар лагьай вишйисарин миграциярин гъиляй арадиз атанвайбур я мисал патал лози вири чкадин чалар сад садахъ галаз кевиз галканавайбур яз банту хизандик акатзава ирид чкадин чалахъ официал статус ква вири санал абур гьар провинциядин официал чалар яз ава и ирид чал инглис чалахъ галаз санал лап сифтедин мектебрин чирвилерани са бязи гьукуматдин идарайра квалахарзава са чалара гьа гьисабдикай яз бембадани ньянджада чехи йисара авай агьалийризни хуьруьн чкайриз талукь чалан дерин ва шегьердин чал твар алай жуьрейриз чара хьун ава гаф атай чкадал лугьун дерин жуьре мадни цуру къайдаринди я шегьердин чал лагьайта ада инглис чалакай пара гафар къачуна ва гьар жуьредин тур цийивилер къениз чугуна ньянджа чалан шегьрдин жуьре лусакада замбиядин кьилин шегьер лингва франка яз авайди я ва вири уьлкве тирвал замбиядин кьведлагьай чал хьиз чканвайди я виридалайни чканвай чал яз бембани са бязи чилерра лингва франка хьиз аваз авайди я эдуард амвросиян хва шеварднадзе эдуард амбросис дзе шеварднадзе йисан гьерез мамати хуьр ланчхути район гурия йисан чиледиз тбилиси гуржийринни советрин политикадинни гьукуматдин крархъан гуржистандин сср жемятдин къайда хуьнуьхин министр й р гуржистандин сср къепепатан крарин министр й р гуржистандин кп юк дин лагьай секретарь й р сссг дин къецепатан крарин министр й р сссг дин къецепатан алакъайрин министр йисан цӀехуьл йисан лагьай фундукӀ гуржистандин президент й р я йисарин къене сгкп юк политбюродин член социализмдин зегьметдин кьегьал я къенепатан къуллугъдин генерал майор эдуард амвросиян хва шеварднадзе лагьай йисан лагьай гьердиз грузиядин ссг дин гуриядик акатзавай ланчхоти райондин мамати хуьре вичин дидедиз хьана адан бубади хуьруьн мектебда муаллимвиле кӀвалахзавай тир урус чӀаланни литературадин тарсар гузвай тир диде бубадин кӀеви алахъуналди ам тбилисидин медицинадин техникумдиз гьахьна лагьай йисуз кӀелунар акьалтӀдалай кьулухъ ада вичин диде бубадин кӀан хьуниз килиг тавуна ам политикадал алахъиз гатӀумна цӀемуьжуьд йиса аваз техникум акьалтӀнамазди ам комсомолдин райкомдин хилен кьилел акъвазна ахпа са арадлай гуржистандин компартиядин юк дихъ галай партиядин мектебдиз гьахьна лагьай йисуз эдуард компартиядиз гьахьна лагьай йисарин къене ам гуржистандин компартиядин юк дихъ галай партиядин мектебда кӀелзавай тир партмектеб акьалтӀнамазди эдуарди гуржистандин лкжг дин юк дин инструктор хьана шеварднадзедин карьера фад вилик фин ада тухур коррупциядиз аски политикадин нетижа я адан вилик хьайиди авай чӀавуз грузия советрин галкӀда виридалайни чӀехи дережадин коррупция авай республика тир василий мжаванадзеди авур идара усал регьбервилелди хата хатурвилелди зулумкарвилелди ришветхъанвилелдини коррупциядалди тафаватлу тир гьа чӀавуз грузияда коррупция саки манийвилер авачиз вилик физвай тир ахьтин политика республикадин система чӀехи четинвилера туна мисал патал грузияди экспорт авур затӀаррикай кьилди са вишекайди къанунрив кьур делилдалди авур тир гьакӀ ятӀани маса советрин республикайра и къалурзавай лишан саки вишекайдин дережадив кьван агакьзавай тир вичин коррупциядиз акси тир тухур кампания шеварднадзеди жемятдин фикирар чирунин рекьелди ийизвайди тир коррупциядихъ женг чӀугун патал ада чара авачиз гьиллер ийизвай тир и кардин лишан тир мисал вири къецепатан экспорт акъвазундилай кьулухъ са шумуд сеферда шеварднадзе лежберрин парталар алаз памадуррив ацӀанвай машин сергьятдалай элячӀна эхир нетижада ада саки вири сергьятхъанар къуллугърилай алудна эдуард шеварднадзеди вичи лагьайди хьиз ада вири чӀехи чиновникривай чапла гъил къалурун тӀалабна эхир нетижада рагъакӀидайпатан фирмайрин акъудунин сяттерин чкадал ада советринбур къачуз эмир авуна в соловьеванни е клепиковадин гафариз килигна сифте вад йисан къене вич цӀийи къуллугъдал алаз шеварднадзеди агъзурдилай пара кас дустагъ авуна абурукай зур сгкп дин членар тир мадни ада агъзур инсан абуру кьур къуллугърилай алудна вири и крар эдуард шеварднадзе коррупциядихъ галаз чӀехи женг чӀугвадайди къалурзавай тир лагьай йисан пахундин къаннируга кхьей сссг дин лап кьилин советдин къарардив кьурвал эдуард амвросиян хциз социализмдин зегьметдин кьегьалдин тӀвар гана ленинан ордендихъни мукални кӀута къизил медалдихъ галаз амма асул гьисабдалди шеварднадзедин коррупциядиз акси тир кампания кьиле тефир хьана мартин лютер айслебен мансфельд графвал гьа чкада реформация туькӀуьр кас библия немцарин чӀалал таржума авуна лютеранвал диндин кьил кутуна протеснтантизм эгечӀна мартин лютер виликран лежбер ганс лютердин хзанда дидедиз хьана йисуз мартинан йис тирла хайибуру ам марбург шегьердин францисканрин школадиз гана а чӀавуз мартинани гьамхьтинбуру чпиз уьмуьрдал пул къазанмишзавай дин рикӀе авай инсанрин дакӀаррик манияр лугьуз йисуз хайибуру кьатӀана мартин лютер эрфуртдин университетдик экечӀна гьа чӀавузни ам вичин дахдиз кӀан тийиз эрфуртдин августин монастырдик экечӀна гуьгъуьна ада хиве кьазвай вичин уьмуьр ана четин тир ятӀани ада диндин рекьяй вири буржар дуьздаказ кьилиз акъудзавай йисуз ам виттенбергда ахъайнавай цӀийи университетдиз тарсар гуз ракъурна йисуз ам ордендин крарин патахъай римдиз ракъурна шегьердин вилик ам метерал аватна диндин фикирри рикӀ кьуна аниз фейила адаз пара аламат хьана чӀехибритания ингл вэлс гэл корнск скотс чӀехивилел гьалтайла европада садлагьай дуьньяда кӀуьдлагьай остров я чилин кьадар км я агьалийрин кьадар млн кьван кас я и къалурзавай лишандал гьалтайла великобритания дуьньяда пудлагьай остров я явадинни хонсюдин гуьгъуьнилай британиядин островрик акатзава чӀехибританиядал садхьанвай королвиликай вишекайди ала гьа гьисабдикай яз англиядин шотландиядин вэлсдин дибвилин паярни кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал км рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван км я островдин къерехрив атлантик гьуьл гва норвегиядикайни даниядикай кьери кеферпатан гьуьлелди чара жезва франциядикай гуьтӀуь па де каленила манш проливралди ирландиядин островдикай ирландиядин гьуьлелди пак георгдин кеферпатан проливралди гилан чӀаварин къерехдин цӀарцӀин контурар гьакӀ килигайла гьа мукьвара тайин формадиз гьатна островдин къерехдин цӀар пара заливралди лап атӀайди я кеферпата фьордалди кьиблепата вацӀун эстуарийралди кьибле пата рельеф дибвилин гьисабдалди дугундинди я вэлсда кембрия сувар ава абурун лап вини кьил сноудон сув м англиядин кефер пата пеннинрин сувар лап вини кьил кросс фелл сув м абур рагъакӀидай пата камберленд сувариз лап вини кьил пайк сув м ва кьиблепатан шотландиядин кьакьан чкадиз лап вини кьил меррик м элячӀзава эхиримжиди юкьван шотландиядин дугундалди уьлкведин виридалайни кьакьан тӀинкӀер гвай бен невис м ва бен макдуи м кеферпатан шотландиядин нагорьедикай чара жезва яргъивилел гьалтайла виридалайни чӀехи вацӀар северн км темза км я виридалайни чӀехи вирер лох ломонд км лох несс км виридалайни чӀехи зуростровар вэлс корнуолл париж бассейн гьакӀни кеферпатан франс дугун франциядин кефер пата авай кӀунтӀар алай дугун я уьлкведин чӀехи пай кьунвайди я париж бассейндин винел пад вичин юкьдикай париж алай чка къвез къвез физ рагъэкечӀдай кьиблени рагъакӀидай патарихъай дугун кьунвай арденнрал вогезрал юкьван массивдални и арморикан массивдал кьван хкаж жезвайди я дугун юкьван пай м авай кьакьанвилел алайди я виридалайни чӀехи цӀиргъер м авай кьакьанвилел кьван агакьзавайди я дибвилин гьисабдалди кьибле патани кьиблени рагъэкъечӀдай пата лотарингиядани шампанда дугунин къерехра са шумуд дуга хьтин тик къецепатанни алгъай къенепатан гуьнеяр авай квеста цӀиргъер ава париж бассейн сена вацӀун бассейндик квай вацӀарин сигъ чилелди дренаж жезвайди я вацӀар цив ацӀайбур я абур квеста цӀиргъер къеняй тӀуз акъатайла гуьтӀуь жезвайди я чкадин климат юкьван гьалдинди гьуьлуьнди я чиле вацран юкьван температура гьерен вацран с кьван я къаваларин кьадар адетдалди мм йис квеста цӀиргъер авай чкайра чӀехи тушир гьакӀни пара кьадардин мегъуьн гъулцин пипин шамагъаждин тамун кӀапӀар амайди я париж бассейн франциядин дибвилин индустриядинни хуьруьн майишатдин район я и чилера нафтани газ квай мяденар жагъана падана дугун тахьайта падана венециядин дугун итал тахьайта эмил ром италиядин кефер пата авай кьулувал альпайрин аппенинринни адриатикадин гьуьлуьн арада алайди я асул гьисабдалди по вацун бассейнда кьулувилин твар дегь чаван римдин девирда арадиз акъатна римвийри и кьулувилин асул тир по вацуз луьгьузвай тир и гафуникай латин тахьайта прилагательное туькуьрна кьулувилин яргъивал км гьяркьуьвал км кьван я рагъакидай пата вич тектоникадин акажунда авай гьуьлуьн залив алай чкадал хьана гьуьлуьн вацун ядни муркадин гьамбардин км гужлувал авай суван жинсинин къат гьасилдивди ацурунин нетижада дибвилин гьисабдалди винел пад цалцамдинди я къвез къвез рагъакидай патай ракъэкъечдай патаз м авай кьакьанвиляй гьуьлуьн дережадал кьван агъуз хъижезва падана кьулувилин юкьван пата пара гъала бегьер гудай чеб квай накьвар авай агъуз дугунар ала къерехра къумадинни гъуьдгъвеш кьакьан дугунар ала по вацун агъа патар гьуьлуьн дережадилай агъуз ала падана кьулувилин кьилдин паяр чпел твар алаз ава ломбардиядин аран кьулувилин юкьван пай венециядин аран кьулувилин кефердинни рагъэкъечдай пад климат элячунинди я субтропикрин гьалдай юкьван гьалдиз гьер вацран юкьван температура чиле вацран я къвалар мм я адетдалди яз вини кьилер гатфариз гатузни зулуз жезвайди я кеви живедин винел патан къаст арадал къвезвач падана кьулувилел по адидже брентани маса вацари къалин вацун чил арадал гъизва вацун алахьун гатфаризни зулуз жезвайди я адриатикадин гьуьлуьз авахьзавай вацар лап рехъ алатна къекъвез жедайбур я мукьвал мукьвал яд акьалтунар жезва эхиримжи чехибур лагьай йисариз хьана абурукай хуьн патал вацар уьцвеларна обвалование авуна чилериз яд гудай ятар масанихъ алудна уьленар кьурурдай ва гимияр къекъведай каналрин къалин чил ава фадлай чавара падана кьулувилел пешер гьяркьуь мегъуьн тар шабалтдин тар гъулцин тар пипин тар къарагъаж ва ад алахьдай векъин чкадал жедай чинар цвелин тар тамар экъечзавай тир амма абур саки михьиз атанва нацун уьленрани торф квай чкайра набататривай хъсандиз амукьиз хьана по вацун дугун италиядин экономикада виридалайни чехи метлеб квай регионрикай сад я ина чара чара хуьруьн майишатдинни промышленностдин хилер кват хьана вири акъудунин хилер хъсандаказ вили фенвайбур я парани пара кефердинни рагъакидай районра падана кьулувал италиядин техилдин мяден я дибвилин хуьруьн майишатдин магьсулар къуьл гьажика дуьгуь ципицни емишрин урукар я им италиядин шекердин чугъундур расунинни шекер акъудунин юкь я гьужлудаказ маларни лапагар хуьзва гьакни ина туризм банкунин карни масавал чехи дережадин вилик фин авайбур я дибвилин шегьерар милан турин венеция болонья шхара гуржи кьилин къавкъаздин циргъинин юкьван пата авай суван кук я гуржистандин виридалайни кьакьан тинк я чара чара малуматрив кьурвал суван кьанкьавал м м тахьайта м я суван юкьван пай сванетияда ава кефер пай безенгида урусатдихъ сергьятдал ала кутаиси шегьердилай кефер патахъ км яргъал чка кьунва уникум тир км авай безенгидин цал твар алай суван массивдин пай я гранитдикайни чепрекьандикай туькуьр хьанвайди я гуьнеяр муркарин гьамбарри кьунва кеферпатан гуьнедал безенги муркарин гьамбар ала кьиблепатандал шхара муркарин гьамбар адакай ингури вац са пай эгечзава альпинизмдин твар ван авай чка я сссг дин альпинистри лагьай йисуз сад алай сеферда шхарадал хкаж хьана шхара суван кьиблепатан гуьнедин кане м авай кьакьандай ушгули хуьр ала местиа район сванетия ам юнеско дин виридуьньядин ирсинин сиягьдиз кутунва кома педроса кат андоррадин пиренейра авай сув я ла массана паррокияда алайди суван кук уьлкведин кефердинни рагъакидай пата ава кьакьан м кома педроса андорадин виридалайни кьакьан тинк я виридалайни мукьвал алай яшамишдай чка аринсал я сувал квачи квачи хкажиз жезва вич техникадин фикирдалди четин туш гьакни яргъал чаван хкаж хьунухьин гъиляй ам авун патал кевиз алахъна канда гатумдакай куквал кьван кьакьавилин тафават м я метрдикай метрдал кьван гьуьлуьн дережадилай вине хкаж хьунин патал сятни декьикьа кандайди я адет тир маршрут рибаль чарчарин кьилив гатумзава чарчар кома педроса суван кьиблединни рагъэкъечдай патан кан ала рекьин садлагьай километр кукван патаз физва ахпа рехъ чапла патахъ элкъвезва суван кьиблепатан гуьнейрайни кома педроса вацун дугунай ва ль эстани де лес труитес форель авайди вирен патавай туз физва вацун дугун алатайла маршрут кеферпатахъ элкъвезва эстани негре чулав вир вирен чехи дериндин гъиляй ятар лап чулавбур хьиз аквазва и вирен а патахъ мад садра кефердинни рагъэкъечдай патахъ элкъвена жигъир рехъ рагар чархар авай рекьяй туз андоррадин виридалайни кьакьан тинкедив элячна физвайди я идалай регьят тир куквал хкажунин саягъни ава лыжрин хкажрагдин куьмекдалди аринсалдикай кук негрудал кьван твар ван квачи квачи фидай маршрутди андоррадин виридалайни кьакьан суван статусдини аринсал суван лыжайрин курортдин мукьвалвили кома педросадикай твар ван авай туризмдин чка ийизва вини арагъ дагъустан республикадин стал сулейман районда авай гадарнавай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьибледа райондин юкь тир кьасумхуьрелай кьибле патаз км яргъал чка кьунвайди я мукьвал алай хуьрер уллугъетягъ птидхуьр сайтархуьр виш йисуз вини арагъ вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин гуьне наибвалдиз талукь тир даркуш кахцугъ татархан ва птидхуьр хуьрерихъ галаз татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалийрин кьадар кас тир хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай карасар афатар базияр мумрачар алай чавуз хуьр ичизва сергокъала район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь сергокъала хуьр я район дагъустан республикадин рагъэкъечдай пата ала республикадин къарабудахкент къаякент къайтагъ дахада акуша ва леваши районрихъ галаз са сергьятра ава райондин чилерин майдан км я цик дасср дин й сессияди йисан ноябрьда кьабулай къарардалди виликан дарги къайтагъ табасаран ва магьачкъала округар гилигунивди коркмазкъала кантон арадал гъанвай адан администрациядин юкь коркмазкъала хуьр тир йисуз кантон райондиз элкъуьрнай йисуз коркмазкъала райондин твар сергокъаладиз дегишарнай йисариз килигна сергокъала райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика райондик муниципалитетдин образование хуьруьнсоветар ва хуьр акатзава сергокъала райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава цуьлуьк лат урус кресс салат клоповник посевной фад экъечдай нез жедай са тахьайта кьве йисан хъчун набатат я келемринбур хзандин шутран хъач сихилдиз талукь тир жуьре я иран и набататдин диге ватан хьиз гьисабзавайди я чуру гьалда набатат африкада эфиопия египет гьакни азияда аравилин гьуьлуьн рагъэкъечдай къерехдилай пакистандал кьван гьалтзава пара регионра гьа гьисабдик урусатдин европадин паюна и набатат чуру хъижезва ам зирзибилганра ва маса инсанрин квалерин патав гвай чкайра ракьун рекьерин кьантарал гьалтзава са йисан см кьакьанвал авай регьятдаказ акъудиз жедай дувул авай набатат я набатат кьецилди я адал мичи вили чар алайди я агъа пешер садра тахьайта кьведра цакул хьитин кьилди кьилдинбур юкьван пешер пудра кьилди кьилдинбур вине авайбур сагъбур цар хьтинбур я цуьквед къавун пешер лацубур тахьайта къизилгуьлдинбур я емиш гьяркьуь яргъивал авай элкъвей бици сирсил я вини пата къерехдай туз лувар квайди вини кьилел бици гул авайди цуькведквачер бици сирсилрихъ гала цуькведин кваталар гигинихъ чукьвенвайбур я кьамугни чиле вацраз цуьквер ахъа жезва емишар кьамугни цехуьл варцарин арада агакьзава таза пешер калийдин кальцийдин фосфордин йоддин ракьун гугуртдин магнийдин цурун ва мсбурун минерал квай кьелер бул авайбур я абурук аскорбин кислота кваталдин витаминар каротин тиамин рутин рибофлавин горчицадин эфирдин ягъ ква эхиримжидик квай ликозид пропсолин пешериз абурун кьетен нини тям гъизва дувулрикни набататрин чилин винел жедай паюник туькьуьл материя лепидин ква тумарик вишекайдал кьван зур кьуразвай пара гъери квай ягъ триглицеридар хуш туьнтдайдини дарманар ийидайди хьиз набатат дегь чаван египетда грециядани римда чизвайди тир таша пешерик хуш сивер ритидай туькьуьлни кудай хренни куламп тям ква кьилди са таза гьалда салатрин якан гъетрен атай какайрин шурпайринни соусрин тям хъсанрун патал кутадайди я кьурай гьалда вичин мас авай сифетар квадарзава цуьлуькди хуьрек иливрунни ахвар хъсанарзава иштагъ къарагъарзава микробриз акси ва цвар хкатунин эсер ийизва ивидин чуькьуьн агъузарзава нефес къачудай рекьер начагъ хьайила вич масадалди эвез ийиз тежерди я уьгьуьяр хьайила хъчадикай чуькьвена хкуддай кьеж сивера экъуьрдай дарман хьиз кардик кутазва вичик аскорбин кислота квай нетижада ада цингадиз акси эсер ийизва набататдин чилин винел жедай пайни туькьуьл материя лепидин квай дувулар фулан дарман хьиз пешерикай чуькьвена хкуддай кьеж анемиядин дарман хьиз гатанвай тумарикай авур порошок горчица алтаднавай мелгьемдин чкадал кардик кутазва кьурурнавай гатай тумарикайни хъчарикай авур мазь халкьдин медицинада аллергия хъутур хьайила ва хирер сагъ ийидайни бактерияр рекьидай дава хьиз квалахарзавай тир эфиопияда цуьлуьк пара гъери квай ягъадин набатат квалахарзава адан гъери туьниз хуьреквилиз экв гуниз запунар авуниз виже къведайди я африкадин кефердинни рагъэкъечдай пата цуьлуьк балканриз яцариз девериз ем хьиз гузвайди я робин маклорин уильямс йисан чиледиз чикаго иллинойс йисан пахундиз тибурон калифорния америкадин актр ва стэндап комик я пудра оскар премиядин номинант виридалайни хъсан итемрин ролдин патахъай уильямсди кьегьал уилл хантинг къугъванвай кьведлагьай пландин итемрин ролдин патахъай статуэтка къачуна гьакӀни ада кьведра эмми премия кьудра къизил глобус премия кьведра актеррин гильдиядин премия вадра грэмми премия къачуна робиназ кьве тахай стха тир роберт тодд уильямс лагьай йисан лагьай кьамуг лагьай йисан лагьай пахун ва маклорин смит робиназ епископал клисадин диндин тербия ганва гьакӀ ятӀани адан диде христианвилин илимдин патал алайди тир са кьадар чӀавалай робина епископал клисада хьун патал цӀуд себеб тӀвар алай хъуьруьрдай сиягь акъудна адан буба детройтдиз маса кӀвалахал алудунилай кьулухъ хзан чикагодай блумфилд хиллс мичиган штат агъашегьерда авай кӀвал авай кӀвализ экъечӀна ана робина детройтдин округдин йикъан мектебда кӀелиз гатӀумна робинан йис тамам хьайила адан буба чӀавалай вилик пенсиядиз экъечӀна ва хзандихъ галаз вудакр шегьердиз марин округ калифорния яшамишиз хъфена ана робин мукьвал алай ларкспурда авай редвуддин юкьван мектебдиз гьахьна гьакӀни ада клермонтдин итемрин колледжда кӀелзавай тир ара атӀай чӀавуз маринан колледжда театрдин устӀарвилин тарсар къачузвай тир са арадлай интервьюда вичикай робина икӀ лагьана зун регъуьвал муьтӀуьгъриз тежер секин аял тир адахъ галаз санал юкьван мектебда драмадин тарсар къачузвайбуру адакай виридалайни хъуьруьрдай ругул я лугьузвай тир аял чӀавуз ягьанатрикай кьил къакъажун патал ам чара чара рекьералди кӀвализ хъфена агакьзавай тир хъуьруьн гъун ва фикир чӀугун патал робина дидедиз хкетӀар ахъайзавай тир саки вири мажал авай чӀав ада кьилдивиле чӀехи кӀвале тухузвай тир аял чӀавуз захъ кьилди сад тир галайди зи кьилди сад тир кӀили дуст зи хиялар тир са кьадар чӀавалай уильямсди я адан бубадихъ я адан дидедихъ адаз тербия гун патал мажал авачир гъиляй ам кӀвалин къуллугъчийриз заминвиле вугузвай тир лагьана актердин сифтени сифте сценадал арадал акъатунар лагьай йисарин сифте паюниз талукь я робина стенд ап камеди шоудин жанрда гатӀумзавай тир вичин садлагьай экъечӀун клубда хьана са кьадар чӀавалай робина ахъазвай тир заз наркотики ва бахтлувал вучар ятӀа чир хьана ва чи чӀаван виридалайни чӀехи акьул авай ксар чеб гьикӀ кьацӀурнаватӀа заз акуна лос анджелесдиз куьч хьайидалай кьулухъ робина чара чара клубра экъечӀунар ийиз давамарна гьа гьисабдик дани телепродюссер джордж шлаттердиз робина къалурзавай тамашаяр хуш хьана ва адан талант килигна кьатӀуз хьана гьавиляй шлаттерди мад цӀийиз арадал гъанвай шоуда иштираквал авун патал уильямсдиз эверна садлагьай эфир лагьай йисан эхирда хьана ам робинан тв дебют тир амма шоу цӀийи хъийиз хьаначир уильямсди ва маса комедиядин клубра вичин тамашаяр къалуриз давамарна и экъечӀунри робиназ вичин импровизациядин бажарагъвилерин хцивал хуьз куьмекарна килигунин агалкьунрилай кьулухъ кьилди робин уильямсдин патахъай дибвилин сериалдикай шоу чхел морк ва минди авуна робина чилиз чкадин уьмуьр чирун патал орк планетадай атанвай моркдин къугъваз давамарна лагьай йисан лагьай ибнедиз журналдин асшдин кӀвенкӀве аваз фидай цӀийи чавар хабарар гудай журнал вилик чинал акъатнавай робинан шикил сериалди жагъай агалкьунрин символ я лагьай йисуз шоу агална гьа чӀавалди уильямсдикай тӀвар ван авай актер хьанва адан суьретарни шикилар плакатрал нагьаррин кьватийрал ва маса затӀарал алай тир чӀехи кинода уильямсдин дебют лагьай йисуз хьана жизви аквадай адвокатдин роль заз айнаяр герек жедалди завай и кар ийиз жедани фильмда са шумуд эпизод тир ролрилай кьулухъ ада роберт олтменан попай фильмда кьилин рол къугъвана шпинатдал рикӀ алай гьуьлуьхъан попай ам адан садлагьай халисдаказ рикӀел аламукьдай роль хьана кинокритик роджер эбертди михьиз чӀалахъардай вилер чапрас патахъ хъвер квай уильямсди и фильм олтменан музыкадин комедия жанрдин виридалайни чӀехи хазинадив элкъуьруниз куьмек авуна лугьузвай тир фильм килигдайбурун арада зурба агалкьун аваз тир месэла бюджет млн асшдин доллар тир гьа чӀавуз кӀватӀнавай пулар млндилай млндал кьван млн асшдин хьана официал рекьелди робин пудлагьай гъилера лагьай йисан лагьай баскӀумдиз эвленмиш хьана адан цӀийи паб суьзен шнайдер графикадин дизайнер тир церемония калифорния штатдин сент гьелен шегьерда тухвана вилиамсдин фикирдалди а цӀийи рафтарвилери вичиз депрессийрикай хкатиз куьмек гана кӀанзавай тир гъуьлни паб сан фрациско шегьердин сеа клифф лугьудай районда яшамишзавай тир джулиард мектебда кӀелдайла вилиамсни кристофер рив кӀилияр хьана лагьай йисуз бахтсуз дуьшуьш хьайидалай кьулухъ рив балкӀандалай аватунин гъиляй фалужди ягъна абур мадни кӀевиз кӀилияр хъхьана вилиамсди мукьвал мукьвал адал кьил чӀугвазвай тир хъуьруьрзвай тир адан рикӀ кӀеви ийизвай тир гьатта чӀехи депрессиядикай хкудна лагьай къизил глобусар вугунин церемонияда вилиамсди адаз сесил б де миллан премия талукьарна гьакӀни ада лугьудай хзандин фондунин директоррин шурадин уртах хьана ва кӀилидин кӀапӀалдин пад хуьзвай тир и кардин гъиляй садакьайрин кьадар лап чӀехи хьана кристофер риван медицинадин страховка акьалтӀарайдалай кьулухъ вилиамсди адаз вири герек тир пулар гана кристофер рив лагьай йисуз рагьметдиз фена гьакӀни риван хендеда дана лагьай йисуз кьейидайлай кьулухъ вилиамсди абурун йиса авай хва вилиямдиз вири патарихъай куьмек гана уильямсдиз ичкидихъни наркотикрихъ галаз проблемар авай тир са вацран идалай вилик линдстром шегьерда миннесота реабилитациядин юкьва эрекь хъван тийир гьал хуьнуьхин патахъай программа тухвана актердин кьилдин публицистди уильямсди четин депрессиядихъ женг чӀугвазвай тиртӀа малумат гана амма ада жува жув кьиникай гузвай малуматар тестикьарнач робинан папа сьюзэн шнайдерди лагьана зун зи гъуьлни рикӀин кӀили галачиз амукьна дуьнья виридалайни рикӀ алай артистрикай сад ва лап хъсан инсан зи рикӀ атӀана пара тӀвар ван ван инсанри адан дуст комик стив мартин кваз робин уильямсдиз гьурмет авуна стив мартина твиттерда кхьена робин уильямсдин халис рикӀивай тир инсандин кьетӀен чӀехи талантдин сценадихъай зи сакарвидин кьиникьдивай заз кӀевиз таъсир тийиз жезвачир асшдин президент барак обамади робин уильямсдикай лагьана и жуьредин ксар мад авач ва ам инсанрин руьгьдин гьар бицӀи паюник кянвай кас я джульярд мектеб ингл америкадин устарвилинни музыкадин хилик акатзавай вини дережадин келунин виридалайни чехи идарайрикай сад нью йоркдин линкольн центрда алайди я ана кьван студентри ва аспирантри музыкадин кьуьлерунринни драмадин тарсар къачузва джульярд мектеб дуьньяда виридалайни квенкве аваз фидай музыкадин мектебрикай сад хьиз гьисабзавайди я гьакни мектебда эцигзавай келунин программаяр виридалайни престиж квайбур я са регьбервилик кваз кьве институт са гьал кьилди тир вучиз лагьайта джульярд мектеб чехи йиса авай тайин музыкадин чирвилер авай студентриз тайин авунвай тир сад тир консерваториядин кьве паюнин адалай кьулухъан тир сад хьун лагьай йисуз хьана садхьанвай келунин идарадин твар джульярд музыкадин мектеб хьана лагьай йисалай инихъ джульярд мектеб я са арадлай сифтедин академиядин музыкадин чхелдин ягъизвайдин устарвилин хилел кьуьлерин драмадин хилер алава авуна лагьай йисуз джульярд мектебда джаздин музыкантрин ягъизвайдин устарвилин патал курс ахъана футболдай къатардин чемпионат тахьайта къатардин гъетерин лига миллетдин акъажунар къатардин футболдин ассоциациядин лувак кьиле тухузавайди я садлагьай къатардин чемпионат лагьай йисуз кьиле тухвана лагьай йисуз къатардин футболдин федерация афкдик экечна гьа йисузни катардин футболдин лига туькуьр хьанва гьакни адаз лига лугьузвайди я ингл лигадин садлагьай чемпион аль садд хьана чемпионат гьар йисуз кьиле тухузвайди я лагьай йисарин сезон хкатайла къатардин чемпионатда кьве дивизион ава абурун арада ротация жезвайди я кьведлагьай дивизионда винел пад къачурди садлагьай дивизионда сезондин къене виридалайни пис къугъванвай клубдин чка кьазва къатардин чемпионатдин садлагьай дивизионда акъажунар элкъвей царцин системадин тегьерда кьиле тухузвайди я пуд чархуникай ибарат тир акъажунар цуд клубдин арада вири клубар сад садахъ галаз пудра къугъвадайди я хорватиядин шегьерар хорватияда яшамишдай чкадиз шегьеррин статус гузва ам агъадихъ ганвай шартарив кьазвата град дин лезгидал жемят муниципалитет чкадин административ эквивалент я тафаватвал агъадихъ галайдакай ибарат я адетдалди садлагьайбурук шегьеррин мягьлеяр районар акатзава гьа чавуз эхиримжибур хуьрерин кваталрикай ибарат я къейд ийин кьведни жемятар муниципалитетар ва шегьерар мукьвал мукьвал садалай пара яшамишдай чкадикай ибарат я административ территория хьиз къачурта граддик шегьердив гвай агъашегьерарни гъвечи хуьрер кутайди я кьилдин яшамишдай чкаяр населйе хорв виридалайни гъвечи хорватиядин статистикадин бюроди гьиссаб авур статистикадин текар я амма абур административ текар туш абуруз чеб акатзавай жемятдин муниципалитетдин тахьайта шегьердин советри регьбервал ийизва и сиягьдик вири агъузурдилай пара кас авай хорватиядин шегьерар кутунва кьуд шегьердиз будапешт мишкольц печ дйор агломерацияр ава идалай гъейри венгриядин статистикадин юкьва мад агломерациядин акьалтдай тушир гьалда аваз авай территория чара ийизва виридалайни чехи шегьер будапешт виридалайни гъвечиди палгаза кас я виридалайни чехи хуьр соймар агьалияр йис венгрияда лай пара хуьре дал кьван кас яшамишзава хуьре кас уьлкведин виридалайни чехи яшамишдай чка кьилин шегьер будапешт я виридалайни гъвечи шегьер пальхаза агьалияр кас йис виридалайни чехи хуьр агьалияр йис виридалайни гъвечи хуьре кас яшамиш жезва сиягьдик агъзурдилай пара кас авай уьлкведин шегьерар кутунва сиягь лагьай йисан лагьай гьерен малуматрив кьурвал туькуьрнава сиягь тамамди туш им фарер островрин яшамишдай чкайрин сиягь я фарер островрин яшамишдай чкайрин сиягьдик вири лагьай йисан лагьай гьердин малуматрив кьурвал островрал алай инсанар яшамишдай чкаяр кутунва сиягьди къалурзавай агьалийрин кьадарни гьа датадив кьурвал я вири санлай къачурла островрал инсанар яшамишдай чкая ала амма абурукай кьилди са торсхавн ва шегьерар фар хьиз гьисабзавайди я амайбур хуьрер фар ва хуьрер хьтин яшамишдай чкаяр я са бязи яшамишдай чкаяр кьилдин тир жемятар хьиз гьисабзава амма абур михьиз тахьайтӀа са кьадар маса хуьрерихъ галаз ккӀана сад хьана ва гьакъикъатда торнсхавн шегьердин сад садахъ галаз сигъдиз гилигнавай агъашегьерар я виликра дин пай тир жемят кмдиз яргъи хьанвай яшамишдай чкайрин галкӀ я адак агъадихъ ганвай яшч акатзава ва чӀехивилел гьалтайла фарер островрин вири яшамишдай чкайрин галкӀрикай пудлагьайди я са гьал цӀийи яшч я адетдалди ам фуглафьордурдик кутазвайди я словакиядин шегьерар официал шегьеррин статус гвай словакиядин яшамишдай чкаяр словакия республикадин конституциядин лагьай макъалади къанунралди къайдада гьатдай тегьерда жемятриз шегьеррин статус гунугин мумкинвал кӀвачихъ гилигзава и тегьер муниципалитетрикай къанундин тартибдалди къайдада гьатзава санлай къачурла словакияда шегьер ава уьлкведин шегьеррин агьалийрин виридан кьадар кас я вири гьукуматдин агьалийрикай чӀехи пай агъзур касдилай тӀимил авайбур я шегьер агъузур кас авайбур шегьер агъзур кас авайбур шегьер агъзур кас авайбур шегьер агъзур касдилай пара авайбур шегьер виридалайни чӀехи шегьер братислава кас агъадихъ ганвай сиягьда вири словакиядин шегьерар алфавитдин къайдада къалурнава сиягьдик агьалийрин кьадардикай майдандикай шегьер диб эцигай йисакай малуматар координатарни шикилар ква крайрикай кӀватӀна сад авунвай статистика ва шегьерар картадал алай чкая чараз гана къанницӀуд йисан дяве пак тир рим импеприядани европада вине хьун патал йисара хьайи женг дяведа европадин чӀехи пай гьукуматри пай кьуна сифте чпин арада женг католикрини протестантри тухузвай ахпа вакъиаяр гьабсбургарин къуват европада кӀеви тахьунин цӀарцӀуз элкъвена женгерин чӀехи пай германияда физвай дяведини гьадахъ галаз хьайи гишинвилерни азарри михьиз регионад ичӀизавай кьиблепатан германияда кьилди гьар пудлагьайди дяведилай кьулухъ амукьна са шумуд чилериз виш йисалай пара чӀав герек атана инсанар дяведилай вилик алай дережа хкин патал немцарин гьукуматдин кьилеривай чпивай чпинни чпин гьукуматрин дин хкягъ жезвай лютеранвални католиквал католикрин епископри кьиле тухузвай гьукуматра яшамиш жезавй лютеранривай чпин диндихъ агъаз жеда лютеранривай пассауда йисуз разивал кутӀурла кьулухъ къачунвай католикрин чилер чпиз хуьз жеда лютеранвилиз элкъуьрнавай епископри чпин чилер кьулухъ гахгана кӀанзавай европадин политикадин уьмуьрда Ӏ вишйисан кьилелай чӀехи чка гьабсбургрин династидик гвай испанринни австривийрин чхелрал пай хьайи ӀӀ вишйисан кьиле кӀвалин испан патахъ испаниядилай гъейри гьакӀни португалия кьибле нидерландар девлетлу миландин герцогвал франш конте сицилия неапольни пара чӀехи испаниядинни португалиядин колонийрин империя авай австриядин гьабсбургрихъ пак тир римдин империя богемия венгрияни хорватия авай вишйисан къене европадин чӀехи гьукуматриз гьабсбургрин гегемония европада акъвазар ийиз кӀанзавай абурухъ галаз тухузвай гьуьжетрин кьиле католиквилин франция авай а чӀавуз ам европадин милли гьукуматрикай виридалайни чӀехиди тир франциядин чилин сергьятар гьабсбургрин чилерин арада элкъвена авай испаниядин маса душманар континентдин кефер пата авай протестантвилин галкӀнавай провинцияр нидерландар са шумуд йисарин къене дяведин къене вичин азадвал хуьзвай мадни англия адан къуват гьуьлел гьуьжетдал эцигзавайни испаниядин колонийрин чилер къачуз кӀанзавай гьа душманрин интересар дуьньядин гьар жуьре регионра сад сада кьазавай виридалайни пара гьуьжетар пак тир римдин империяда кӀватӀ хьанвай а чӀавуз ам гьамиша авай императординни фюрстрин арада авай гьуьжетрилай гъейри диндайни пай хьанвай реформациядин эхир гъидайла аугсбургдин йисан диндин разивили са куьруь чӀавуналди акъвазарна германияда лютеранринни католикрин арада авай душман акъвазарзавай разивилин шартӀарай немцарин фюрстривай чпивай чпин дин хкягъ жезвай лютеранвал дахьайтӀа католиквал чпиз кӀанзавайвал абурун агьалияр чпин чилел алай диндал рази туширтӀа абурувай чпиз кӀани дин авай чилел хъфиз жезвай гьакӀни империядик акатзавай маса гьуьжет балтик гьуьл скандинаврин протестант гьукуматар сифте дания сакӀус геж швеция чпин экономикадин меденият хкаж жезвай береда авай а чӀаварин къайдадай лап хъсан армияр аваз скандинаврин монархриз балтика чпиз къачуз кӀанзавай гьуьлуьн кьибле патан къерехрал чеб кӀеви авуна ахпа речь посполитаядиз абурун гьахьун акъвазар ийиз кӀанзавай европадин амай гьукуматриз гьакӀни балтикада авай элверунин азад низам хуьз кӀанзавай гьуьжетвилин пудлагьай регион италия тир ана италиядин дявейрилай эгечӀна франциядинни испаниядин интересар сад садаа кьазавай ӀӀ вишйисан кьиле испанри италиядин чилин чӀехи пай кьуна италиядин амай пай къачуз кӀанзавай абурун фикирра пара важиб чка кьазавай вальтеллинади италиядинни австриядин арада авай сувайрин дере а чкади мумкинвал гузавай кьушунар затӀарни пулар кефер италияда авай испанрин чилерай рейндинни инн вацӀарин винериз ракъуриз гьанай австриядиз дахьайтӀа нидерландриз вальтеллиналин агьалийрин чӀехи пай католикар тир абур кьиле тухузвай гризонахъ галаз дуствиле авай протестантри дереда са шумуд къарагъунар авунвай католикри эхиримжибур ни йисара протестантри абур кӀукӀварна стадтлонда исуз гъалибвал кьурла дявеяр авачиз пара вахт фенач дания дяведиз гьахьна даниядин лютеран пачагь кристиан Ӏ пак тир римдин империядик квай гьольштайн гъилик гвай куьмекна вичин мугьманвилин агъа саксонияди йисуз пак тир римдин империядин кьушуриз акси хьайила даниядиз кичӀе тир мукьвара католикрин крар вилик фейивили даниядин суверенитет протестантрин халкь хьиз сергьятна жедайди даниядин гьал кефер германияда лап кӀеви тир гьольштайн абурун гъилени хьайила йисуз гьамбургни хьана шотландиядин солдат кристиан Ӏдиз куьмеквилиз ракъурнавай англияди гьакӀ хьана кристиан экечӀна дяведик солдатдин кьиле аваз адан дуст гьукуматрин пайди ам кьабулзавай гьольштайндин герцогвилиз даниядин пачагьвилиз ваъ кристианахъ галаз дяве тухун патал фердинанд ӀӀ кьушунар альбрехт фон валленштайн кьиле аваз ракъурна а армияда кас авай валленштайнан фикиррикай хабар авачир кристиан са арадилай кьулухъ хъфиз мажбур хьана адан дуст гьукуматарни чпин зегьметра акана адаз куьмек гуз жезвачир франциядин вичин къене дяве физавай швеция польша литвадихъ галаз жяведа авай бранденбургдизни саксониядиз кӀанзавачир германиядин рагъэкъечӀдай пата цӀийи дявеяр эгечӀ ийиз швециядин пачагь густав адольфа польшадин кампания куьтягьарна урусатдин куьмек хвена йисуз помераниядин къерехрин патаг гвай узедом островдал вичин кьушунар эцигна германиядин протестант курфюрстривай чпин дин текдаказ хуьз тежедай чидайди густав адольфа вад чӀалал протестантрин ихтияр хуьдай манифест акъудна помераниядин чӀехи шегьер штеттин женг тахьана июндиз къачуна густав адольфан гьахьун германиядин кефер патан протестант чӀехи пай шегьерри хъсандаказ кьабулна гьакӀни адаз куьмекна къесенвай мекленбургдин герцогрини бранденбургдин курфюрст христиан вильгьельма адахъ эльбадал алай виридалайни еке къеле магдебург авай йисан эхирда швециядин пачагьа гьессен кассельдин ландграфахъ галаз альянс туькӀуьрна йисан январдиз франциядихъ галаз бервальд разивал а разивиляй густав адольфа германияда агъзур кьушунар хвена кӀанзавай ришельди ам патал пул гана кӀанзавай июндин кьула швециядин пачагьди курфюрстрин куьмекдихъ акъваз тавуна вичин кьушунар бранденбургдал тухвана христиан вильгьельм курфюрста июндиз разивал туькӀуьрна дяведин чӀавуз шведриз къелеяр шпандауни кюстрин физавай гьакӀни бранденбурдин материал ресурсар вичин къеле хьиз магдебург кардик кутаз кӀанзавай тилли саксониядин сергьятрик физ мажбур хьана гьа саягъ саксониядин курфюрстдивай куьмек кӀанз тилли адан чилериз гьахьна ляйпцигдал фена ятӀани иоганн георг вич хьана шведривай куьмек тӀалаб ийиз гьакӀ ада шведриз вичин кьушунар гана брайтенфельддин женгина йисан сентябрдиз тиллидин армия шведринни саксонрин армияди кӀукӀварна вичин чехияда авай чилериз фена валленштайна густав адольфаз чинебадаказ прага хгуз теклифна швециядин пачагь кьулан германиядиз фена богемиядиз саксонрин кьушунар арниман гъилик ракъурна саксонар императордихъ галаз михьиз хъилер авун патал октябрдин кьиле саксонрин армия силезиядин сергьятдилай элячӀна фена октябриз богемиядиз ноябриз валленштайн прагадай хъфена ноябрдиз шегьер арниман кьушунри кьуна гьа чӀавуз густав адольф пфаффенгасседиз фена дявеяр тахьай католик епископрин чилер октябрдиз ада эрфуртни вюрцбург къачуна ноябрдиз ханау ашаффенбург франкфурт майн йисарин хъуьтӀуьз вичин кьушунар рагъэкъечӀдай патахъ тухвана бавариядиз шведрин рехъ атӀуз кӀанз тилли бавариядин максимилианахъ галаз санал хьана райн къелед патаг гвай лех вацӀал алай чка кьуна прагада кутунвай разивили бурбонринни гьабсбургрин арада виликамаз авай гьуьжетар гьалзавачир франция йисан майдиз дяведик экечӀна гьабсбургрихъ галаз бегьс тухудай дипломатиядин алатар вири кардик кутуна са затӀни арадал татайла испаниядиз дяве гудай тамам себеб испанри дустагъда французрин дуст трирдин архиепископ турла хьана франция дяведиз гьахь авурла адакай диндин себебар эхирда гьич хкатна вучиз лагьайтӀа французарни католикар тир французри ломбардиядизни испанрин нидерландриз гьахьна жавабвилиз йисуз испанринни баваррин кьушунар принц фердинанд австриядин кьиле аваз сомма вацӀалай элячӀна компьеньдиз атана империядин генерал лейтенант галлас бургундия къачуз кӀанз са крар ийиз хьана пара къуватлу еке армия гьелелиг авачир франция кьве фронтдал дяве тухуз мажбур хьайила ада лап четиндаказ империядин кьушунар эх хъийизавай гьабсбургрин армия париждин патаг атанвай анал абур людовик ӀӀӀ кьиле авай армияди акъвазарна ятӀани францияди дипломатиядин рекьелни маса крар ийизавай гьабсбургриз аксидаказ дяведик экечӀна адан италиядин дуст гьукуматар савойядин герцогвал мантуядинни венециядин республикаяр ришельдивай швециядинни речь посполитаядин арада эгечӀ жедай цӀийи акъвазарна абурун арада туькӀуьрнавай штумсдорфдин разивили швециядиз мумкинвал гана висладивай германиядиз кьушунар ракъуриз гатуз йисуз саксонрини париждин разивилик къулар эциг авур маса гьукуматри чпин кьушунар шведриз аксидаказ эцигна империядин кьушунар гваз абуру шведрин чӀехиди банер кефер патахъ акъудна ятӀани ахпа абур виттштокдик йисан октябриз катанвай гуьгъуьна саксониядиз хьайи гьахьун акъвазар хьанвайтӀани а гъалибвили шведриз германиядин кефер пата къуват гана йисуз невеяр авачиз помераниядин кӀвалин эхиримжи герцог кьейила шведрин канцлер оксеншерна гьогьенцоллерна акси тиртӀани померания швециядик артухарна йисуз галлас помераниядиз гьаъхьиз эгечӀиз хьана адавай шведрин банеранни врангелян кьушунар катаз хьана остров узедом къачуз хьана ятӀани адавай акьван солдатар квахьнавай гуьгъуьнин йисуз адавай вичин армиядин амукьаяр гваз богемиядиз хкез мажбур хьана кьибле рагъакӀидай пата французри пул гузавай бернхард саксен веймарди фредерико савеллидин кьушунриз акси крар ийиз хьана вини бургундияда адавай са шумуд еке шегьер къачуз хьана йисан июндиз герцог карл лотарингви катана безансондин женгина ахпа вичин армиядин амукьаяр гваз райнау рейн вацӀалай элячӀна виттенвайер хуьруьн патаг гвай островдал акъвазна гьана ам католикрин армияди иоганн фон верта тухузвай катана кӀеви женгерилай кьулухъ герцог саксен веймар хъфиз мажбур хьана разивилин шартӀар чилер масакӀавунилай гъейри вестфалиядин разивили империядин къене авай дирин гьуьжетар гьална кальвинизм лютеранвилихъ галаз яшамиш жедай ихтияр равай дин хьиз кьабулнавай реституциядин актни париждин разивал кьабул тавуна элкъуьрнай фюрстриз ихтияр хьана империядин къене чпин чилера чпиз кӀани дин хкягъ ийиз гьабсбургрин чилерилай гъейри диндин чилерин сергьятар йисан сентябрдин гьалдал хтана империядин фюрстриз ихтияр хьана маса гьукуматрихъни чпин арада галкӀар туькӀуьриз са шартӀал а галкӀар империядиз дахьайтӀа императордиз акси тушиз хьайитӀа вири хъиле авай фюрстризни шегьерриз амнистияр гузавай дяведин чӀавуз абурал эцигнавай сергьятвилерни эмбаргояр алуднавай рейн вацӀай тӀуз виридавай физ жезавай гьа чӀавуз вири чӀехи вацӀарин сивер маса гьукуматрин гъиле аткана а разивиле са затӀни кхьенвачир кьушунар акъудуникай а суалар гуьгъуьна йисан апрелдиз хьайи нюрнбергдин когрессдал авуна чехия чех мфа официал твар чех республика аббревиатура чр чех аббревиатура мфа юкьван европада авай гьукумат кефердин патахъ польшадихъ сергьятдин яргъивал км кефердинни рагъакидай ва рагъакидай патарихъ германиядихъ галаз сергьятдин яргъивал км кьиблепатахъ австриядихъ галаз сергьятдин яргъивал км ва рагъэкъечдай патахъ словакиядихъ галаз сергьятдин яргъивал км сергьятдал ала чилин виридан яргъивал км я гьукуматдин твар чехар халкьдин этнонимдикай арадал акъатна чехиядин кьилин шегьер прага уьлкведин виридалайни чехи шегьер уьлкведин кьилин туриствилин кьетен чка я гилан чаван чехия чехословакиядин чукунин нетижада арадал атана адак агъадик галай тарихдин вилаятар акатзава моравия богемия ва силезиядин пай прагьа гьакӀни прага чех чехиядин кьилин шегьер юкьван чехиядин вилаятдин ва адак акатзавай прагьа рагъакидайпад ва прагьа рагъэкъечдайпад районрин административ юкь я уьлкведин кьилдин административ тек арадал гъизва агьалияр млн кас я чӀехивилел гьалтайла шегьер европада цӀукьудлагьайди я влтава вацӀун къерехрал ам вич эльбадиз авахьундалди километрдин яргъалвиле ала чехиядин кьилин политикадин экономикадинни мединиятдин юкь я европадин чӀехи туриствилин юкь я лагьай йисуз чехиядиз фейи туристрин кьадар млн касдилай пара хьанвай лагьай вишйисалай гуьгъуьниз чехиядин гьукуматдин кьилин шегьер тир лагьай йисарин арада габсбургрин агъавилик квай богемиядин кьилин шегьер тир лагьай йисалай лагьай йисал кьван чехословакиядин кьилин шегьер тир лагьай йисалай инихъ чехия республикадин кьилин шегьер я прагьадин тарихдин юкьван мягьлеяр юнескодин виридуьньядин ирсинин сиягьдик акатзава прагьадив агъадихъ ганвай стхавилин шегьерар гва официал кремльдин политикадин гъиляй лагьай йисан лагьай марадиз прагьадин шегьердин советди москвадихъни санкт петербургдихъ галаз санал кӀвалахун акъвазарнава гила абуруз кийивдихъ галаз официал дережада санал кар тухуз кӀанзава братислава тахьайтӀа лагьай йисалди прешпорок тахьайтӀа прешпорек пресбург пожонь юкьван виш йисарра истрополис юкьван европада авай шегьер словакиядин кьилин шегьер я агьалияр агъ кас шегьердин майдан кв км братислава уьлкведин виридалайни чӀехи шегьер я словакиядин политикадин экономикадинни мединиятдин юкь я словакиядин президент парламент ва правительство алай чка братиславада са шумуд университет музей театр галерей ва маса мединиятдинни кӀелунин идараяр ава гьакӀни кьилин шегьерда пара словакиядин чӀехи компанийринни финансрин идарайрин штаб кӀвалер ала братислава вири дуьньяда кьилди сад тир маса уьлквейрихъ галаз арада масад авачиз сергьятрал алай кьилин шегьер я братислава венгриядихъни австриядихъ галаз сергьятрал ала братислава шегьердин колчянская куьче патав гвай австриядин китзее хуьруьн альте нордзюд ландесштрассе куьчедиз элячӀзава гьакӀни венадин куьче австриядин вольфсталь коммунадай тӀуз физвай прессбург штрассе куьчедиз элячӀзава лагьай йисалди братиславадай венадиз шегьердин трамвайда аваз ыиз жезвай тир братиславадин тарих маса уьлквейрин миллетринни динрин зурба таъсирдихъ галаз галкӀанвайди тир яни австриявийрихъ венгриявийрихъ германиявийрихъ сербрихъ словакрихъ чехрихъ чувудрихъ галаз миллетрин тӀварар алфавитдин къайдада ганва таъсирдин дережадихъ туш габсбургрин монархиядин виридалайни чӀехи хкажунин девирда братислава венгриядин кьилин шегьер тир лагьай йисаррин арада братислава дунай вацӀун кьве къерехдал ала гъвечӀи карпатрин ценерив шегьер арада масад авачиз австриядихъни лагьай йисан фундукӀ вацрал кьван петржалка берг и яровце китзее сергьятдин элячӀун кӀвалахзавай тир венгриядихъ лагьай йисан фундукӀ вацрал кьван русовце райка сергьятдин элячӀун кӀвалахзавай тир галаз сергьятрив агалтзава климат континентдинди я юкьван гьисабдалди йисан температура с юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар мм юкьван гьисабдалди гьер вацӀран температура кьван я юкьван гьисабдалди чиле вацӀран температура хъуьтӀуьн чӀав мекьивал ламувални жив квайди я гад чимиди я къати гарар квайди административ паюн мягьле шегьердин пай административ патахъай братислава мягьледиз чара жезва братислава шегьердин юкь братислава рагъаэкъечӀдай патан паяр братислава кефердинни рагъаэкъечӀдай патан паяр братислава рагъакӀидай патанни кефердин паяр братислава кьиблепатан паяр дунай вацӀун эрчӀи къерехдал алаййбур гьабурун арада петржалка юкьван европада виридалайни инсанар къалин тир яшамиш жедай мягьле вич вичи идара авун патал шегьер паюниз чара жезва абуруз гьардаз чпин кьил ва совет авайди я советдик акатзавай депутатрин сан паюнин чӀехивилелайни агьалийрин кьадардилай аслу я гьар пай шегьердин кадастрдин чилин кӀусунив кьазва арадай акъатун нове место нове место ва виногьрады кадастрдин чилин кӀусариз чара жезва ружинов ружинов нивы ва трнавка кадастрдин чилин кӀусариз чара жезва гьакӀни братислава офиациал тушир чкадин гьакӀан халкьдин административ паюн ава и официал тушир чкайринни мягьлейрин тӀварар шегьердин агьалийрин арада гьалтзава братиславадив агъадихъ ганвай стхавилин шегьерар гва эстония эст официал тӀвар эст республика эст кеферпатан европада авай гьукумат я кьибледин патахъ латвиядихъ сергьятдин яргъивал км ва рагъэкъечӀдай патахъ урусатдихъ сергьятдин яргъивал км галаз сергьятрал ала кефердин патай финн заливдин ятари кьунвайди я рагъакӀидай патай балтик гьуьлуьн ва рига заливдин ятари кьунвайди я гьукуматдин чилин майдан км кьилинни виридалайни чӀехи шегьер таллин я эстония демократиядин парламентдин республика вилаятдиз чара жезвайди я агьалийрин кьадар млн кас лагьай йис и къалурдай лишандал гьалтайла ам европа галкдин нато дин еврозонадин виридалайни гъвечӀи гьукумат я эстонияди смт да хаввф вмт европа галкда нато да еврозонада шенгезонада ехст да ва маса тешкилатра иштараквал ийизвайди я виликан совет галкдин республикайрин арада эстоянидив виридалайни чӀехи агьалийрин са касдиз аватзавай къенепатан вири бегьер гва латвия европадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат я официал тӀвар латвиядин республика балтик гьуьлуьн рагъэкъечӀдайпатан къерехдал ва европа галкдин кефердинни рагъэкъечӀдай пата ала латвия кефердин патахъ эстониядихъ сергьятдин яргъивал км рагъэкъечӀдай патахъ урусатдихъ сергьятдин яргъивал км кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ беларусиядихъ сергьятдин яргъивал км кьибледин патахъ литвадихъ сергьятдин яргъивал км галаз сергьятрал ала балтик тайифайри ацукьарнавай ва герман колонистри чпин гъилик кутунвай ливония тӀвар алай тарихдин областдин чилерин чӀехи пай кьунва юкьван вишйисаррани сифте чӀавара ливондин ордендин реч посполитадин швециядин курляндиядин герцогвилин ва урусатдин империядин агъавилик квай тир лагьай йисан лагьай цӀехуьлдиз урусатдилай вичин аслутуширвал малумарна лагьай йисарин арада ссрг дик акатзавай тир лагьай йисан лагьай пахундиз ссрг дин чукӀурунин нетижада латвиядин вичин аслутуширвал жугъурна латвия унитар гьукумат президентвилинни парламентвилин республика я дибдин закон лагьай йисан конституция уьлкве административ текдиз чара жезвайди я абурукай тек вилаятар я лат сад к вилаятрин ихтияр гвай республикадин дережадин шегьерар я чилин майдан км агьалияр кас й майдан кьадардикай дуьньяда лагьай чка кьазва агьалийрин кьадардикай лагьай чка кьилин шегьер рига рагъэкъечӀдайпатан балтикадин виридалайни чӀехи шегьер я официал чӀал лат чӀал я чӀехи миллетар й латышар ва урусар я дин инжилхъан луьтеранар я чӀехи метлеб авай экономикадин хилер хуьруьн майишат логистика машинар акъуддай промышленность туризм я латвия смт дин лагьай йисалай инихъ хаввф вмт лагьай йисалай инихъ виридуьньядин банкдин европа галкдин лагьай йисалай инихъ нато дин лагьай йисалай инихъ европадин советдин лагьай йисалай инихъ ва маса халкьарин арада авай тешкилатрин уртах я и тӀварцӀиз ухшар авай летия кӀалубда авай тӀвар садлагьай сеферда лагьай йисан генрихан хроникада гьалтзавайди я сифте чӀавуз немцери икӀа латгалар яшамишдай чилериз лугьузвай тир латвия тӀвар лат чӀалаз литов чӀалай атана гьам ана латвяй лит тӀвар алай латышрин этнонимдай арадал атана латвияда лагьай йисан лагьай эхендиз кьабулнавай конституция кӀвалахарзава латвия парламентдин республика я къанунар акъуддай орган сейм парламент хкягъунин йикъалди йисал кьван агакьнавай тамам вири ихтияр авай латвиядин гражданри йисалди хкягъзава виридалайни вини дережадин векилвал гьукуматдин президентди ийидайди я латвиядин президент сеймди кьуд йисалди хкягъзава виридалайни вини дережадин кьилиз акъуддай орган министрин кабинет я премьер министрдикайни министрикай ибарат тирди министрин кабинетди гьукуматдин президентди векил авур чин туькӀуьрдайди я латвиядин ада азад пешегалкӀрин галкӀ латыш гафба гаф латвиядин ада масавилин галкӀ кьилди сад тир латвияда авай миллетдин пешекарвилин галкӀарин юкь я ам лагьай йисуз диб эцигна советрин галкӀдин пешекарвилин галкӀрин система цӀийикӀа туькӀуьрдайла латвиядин виридалайни чӀехи гьукуматдик квачир тешкилат я ада кьилдин хилен тахьайтӀа хилерин арада авай дережада пешекарвилин галкӀринни кӀвалаххъанрин интересар хуьдайди я лапг ди аслу тушир пешегалкӀдин санал кӀвалахун сад садав кьадайвал ийизва миллетдинни халкьарин арада авай идарайра вичик акатзавай уртахрин пад хуьзва санал тухванвай кӀвалах кьилиз акъудзава халкьарин арада авай пешегалкӀрин конфедерациядин европадин пешегалкӀрин конфедерациядин ва балтик гьуьлуьн пешегалкӀрин чилинин филиал я административ патахъай латвия са дережадин вич вичи идара ийидай текариз чара жезва вилаятдиз латыш с к ва республикадин дережадин шегьердиз латыш с к вилаятар районризни вилаятрин шегьерриз чараз жезва тахьайтӀа абурув стӀун къенепатан паюн гвач конституциядиз килигна латвия кьуд тарихдинни мединиятдин областдикай ибарат я видземе латгалия курземе земгале амма абур административ текар туш регионар вилик ракъурун пландик кутун ва вич вичи идара ийидай текал санал кӀвалахун патал патал лагьай йисуз латвиядин пландик кутадай регионар туькӀуьрнава видземедин земгаледин курземедин латгалиядин ва ригадин агъадихъ ганвай таблицадик агъзурдилай пара кас авай латвиядин шегьерар кутунва лагьай йисан лагьай гьердин малуматар латвияда шегьеррин статус яшамиш жедай чкадиз гана абурукай див республикадин шегьеррин статус гва республикадин шегьерар къалин шрифтдалди чара авуна багъдад араб фарс чӀалай аллагьдин гецӀи ирак кьилинни виридалайни чӀехи шегьер багъдад мухафазадин административ юкь я лагьай йисан малуматрив кьурвал шегьерда тахминан кас яшамишзава и къалурзавай лишандал гьалтайла араб дуьньяда вири шегьеррикай багъдад кьведлагьайди я каирдин кьулухъ рагъакидайпатан азияда вири шегьеррикай багъдадди кьведлагьай чка кьунва тегьрандин кьулухъ агьалияр сиягьдиз къачун тухуз гьазурзавай гьакиматдин делилриз килигна уьлкведин агьалийрин кьадар миллиондал кьван агакьна кьилин шегьердин миллиондал кьван шегьер иракдин сиясатдин экономикадинни медениятдин юкь я багъдадда гьакимат вири юкьван гьукуматдинни диндин идараяр пара дипломатиядин векилвилин идараяр ава шегьер улакьдин метлеб авай тӀвал я шегьерда пара университетар вини дережадин чирвилерин идараяр театрар музеярни архитектурадин имаратар ава шегьер тигр вацӀун къерехрал ала лагьай виш йисуз шегьердин диб эцигна адакай аббасид халифатдин кьилин шегьер хьана куьруь чӀаван къене багъдаддикай исламдин дуьньядин зурба метлеб квай медениятдин экономикадин интеллектуал юкь хьана гьакӀни шегьер са шумуд кӀвенкӀве авай илимрин университетрин кӀвал тир мисал патал чехи акьулдин квал вири и факторри багъдаддиз чирвилерин юкьван тӀвар репутация арадал гъана юкьван виш йисарин къене багъдад дуьньяда виридалайни чӀехи шегьер хьиз гьисабзавай тир адан агьалияр млн кас тир са археологрин фикирралди багдад садлагьай шегьер тир инсанрин кьадар са миллиондив агакьнавай шегьердин тӀвар арадал атунин са шумуд версия ава баград лугьудай тӀвар чи эрадилай вилик кӀуьдлагьай виш йисан ассириядин кӀунакхьинин клинопись кхьинра ва навуходоносор пачагьдин муьгьуьрдивди къейд авунвай вавилондин табличкайрал тӀвар кьунва чи эрадилай вилик лагьай виш йис абу джафар аль мансур халифди багъдад тӀвар алай яшамишдай чкадин диб эцигайдалай кьулухъ адан мана метлеб зурбадаказ хкаж хьана халифди мадинат аль салаам тӀвар хкянва араб чӀалай баришугъвилин шегьер ам официал тӀвар тир атӀузвай монетайрал суьрет чӀугвазвай тир ва маса официал мурад метлебдихъ агакьун патал кӀвалахарзавай тир амма агьалийрин чӀехи пай цӀуру тӀвар кӀвалахарзамай тир лагьай виш йисав багъдад вири дуьньядиз чидай мегаполисдин саки сад тир тӀвар хьана шегьердин тӀвар арадал атунин виридалайни гьяркьуьдаказ чкӀанвай версия юкьван фарс чӀалай аллагь ва гайи гафарикай яни аллагьдин гецӀи тахьайтӀа аллагьди гайиди хьиз таржума жезва ам вичел атайла дегь чаван фарс чалани геле гьатна чир жезва идалай тӀимил чкӀанвай версияди лугьузва гаф урук ва гайи гафарин сад садав кьуруникай фарс чалай гецӀи авунвай урук тахьайтӀа гайи урук хьиз тарджума жезвай арадал атанва асш ри тухузвай дяведин гьерекатар жедалди йис багъдадда млн адалай пара кас яшамишзавай тир амма агьалийрин пай кьиникьин ва гьакни багъдадвияр маса шегьерризни уьлквейриз куьч хьунин гъиляй шегьервийрин кьадар хейлин тимил хьана алай чавуз дуьз малуматар авач виридалайни чехи миллет арабар я абурал гьалтзава гьакни шегьерда курдар туьрквер ассириявияр эрменияр чувудар ва маса миллетрин векилар яшамишзава араб чал гьукуматдинди я адалай гъейри зурбаз гегьенш тирди курд чал я адаз официал статус гана мусурманрал шиитрални суьннитрал дин авай ксарикай далай пара гьалтзава шегьерда христианарни чувудар ава богота исп санта фе де богота исп колумбиядин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер кундинамарка департаментдин административ юкь я уьлкведин кьилди тир административ тек райондиз пайнавай кьилин шегьердин округ арадал гъизва агьалияр млн кас лагьай йис тахьайтӀа вири уьлкведин агьалийрикай я кьиблепатан америкадин виридалайни чӀехи шегьеррикай сад я агломерациядин сергьятрин къене кас яшамишзава лагьай йис рагъэкъечӀдайпатан кордильерадин суварин арада алай метрдилай пара авай кьакьанвал чухурда ава гьавиляй шегьердин климат къайиди я мукьвал мукьвал чилин зурзунрик акатзава богота колумбиядин кьилин сиясатдин экономикадинни медениятдин юкь я вири уьлкведин къвб дин кьудай са пай кӀватӀзава лагьай йис шегьеррин глобалвилин дережадал гьалтайла ни лагьай йисарра континентда кьудлагьай мукь чка кьазвай тир шегьердин диб лагьай йисуз испаниядин конкистадорри эцигнава цӀийи яшамишдай чка туькӀуьрун патал абуру чибча тайифадин цивилизациядин юкьван чкаяр кьунва лагьай йисалай кьулухъ испаниядин генерал капитанвилин кьилин шегьер лагьай йисалай кьулухъ аслу тушир колумбиядин кьилин шегьер лагьай йисуз боготасо тӀвар алай яракьар гвай къарагъунар физвай чӀавуз шегьердин юкьван мягьлеяр михьиз чукӀуруникни цӀук акатна тарихдин цӀурун кӀвалер тӀимил ама киншаса лагьай йисал кьван леопольдвиль нидер конго демократиядин республикадин кьилин шегьер конго вацӀун къерехал ала браззавиль шегьердиз конго республикадин кьилин шегьер аксина лагьай йисан гьалдиз килигна киншасада миллиондилай пара кас яшамишзаватӀани адан чилеррикай тӀимил агьалияр авай хуьруьн чкаяр я вич шегьердин административ сергьятрин къенез гьахьзава инсанар къалиндаказ яшамиш жезвай шегьердин мягьлейри провинциядин рагъакӀидай пата чилин ичӀи са гъвечӀи паяр кьазва агьалийрин сан гьисабдал гьалтайла африкада киншасадини йоханнесбургдихъ галаз лагьай чка лагосдинни каирдин кьулухъ пай ийизва гьакӀни франк чалал рахадай агьалийрин сан гьисабдал килигна ам дуьньяда кьведлагьайди я париждин кьулухъ алай чӀаван демографиядин гьал амукьиз хьайитӀа лагьай йисуз киншаса агьалийралди париждилай виниз жеда дрк да нин кьилин шегьер киншаса я официал яз франк чал кьабулнава гьа идаз килигна киншаса франкофонияда виридалайни чӀехи шегьер гьакӀни франк чӀалал рахадайбурун агьалийрин сан гьисабдал гьалтайла ам кьведлагьайди я амма лингала рахунрин чӀал яз гьяркьуьдаказ кӀвалахарзава франк чӀал администрацияда маарифда документар кьил кьиле ягъунра рекьерин лишанра прессада тв да миллетринни жемятрин арада авай акахьунра кӀвалахарзава амма жемятринни миллетрин кӀапӀалрин къене авай гьакӀан акахьунра мукьдин чкадин африкадин чӀалари киконго лингала луба и суахили кьилин пай кьазва гьа идаз килигна медениятда франк чӀала артухвал кьазватӀани пара чӀалар хьун киншасадин уьмуьрдин хас тир лишан яз амукьзава тайин чӀавара акъатдайбур франк чӀалал информагенствар конгодин чапдай акъудунин агенство гьакиматдин информагенства лагьай йисан лагьай пахундиз адан диб эцигнава радио телевидение бангкок банкок тахьайтӀа крунгтеп тай гьакӀни крунг тхеп тахьайтӀа крунг тхеп маха накхон таиланддин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер я агьалийрин сан гьисаб млн кас лагьай йис бангкокди агъзур квадратдин километрдилай пара авай майдан кьунва шегьер чаупрхрая вацӀун рагъэкъечӀдайпатан къерехал вацӀ сиам заливдиз авахьзавай чкадилай яргъа туш экӀя хьанва кьилин шегьердин округдини къвалав гвай провинцияди нонтабури самутпракан патумтхани самутсакхон и наконпатом санал чехи бангкок агломерация арадал гъизва бангкок кьиблединни рагъэкъечдайпатан азиядин виридалайни фад чӀехи хъижезвай гьа гьисабдик экономикадин патахъайни шегьеррикай сад я шегьердиз ам вич арадал атайла гайи тӀвар гиннессан рекордрин улубдик ктабдиз акатна дуьньяда виридалайни яргъи шегьеррин тӀвар хьиз агьалийриз иер аквазва чпин шегьердикай арадал къвезвай вилаятдин юкьвакай хьиз фикир ийиз сингапурни гонконг шегьеррихъ глаз гекъигиз акъатиз жедай дакка тахьайтӀа дака бенг ингл виликра хьиз кхьизвай тир бангладешдин кьилин шегьер я дакка тӀвар алай дивизиондин ва дакка тӀвар алай округдин административ юкь я уьлкведа виридалайни къалиндаказ ацукьарнавай шегьер я агьалидин гьисабдал гьалтайла дуьньяда цӀудлагьай чкадал ала кьиблепатан азиядан виридалайни чӀехи шегьеррикай сад я чехи дакка тӀвар алай агломерациядин юкь я буриганга вацӀун рагъэкъечӀдайпатан къерехдал чка кьунва бангладешдин сиясатдин экономикадинни медениятдин рикӀ я мискӀинрин шегьер хьиз йижир тир гьакӀни рикшайрин дуьньядин кьилин шегьер лугьудай лакӀабдалди машгьур тир гьар йикъан кьил кьиле ягъун агъзурдилай пара рикша лагьай виш йисуз чӀехи магъулрин регьбервилик кваз шегьер джагьангир нагар виликан джагьангир императордин тӀварунихъ тӀвар алаз йижир тир чӀехи магъулрик квай бенгалиядин кьилин шегьер ва вири дуьньядин муслин савдадин юкь тир амма гилан чӀаван шегьер асул гьисабдалди британиядин регьбервилик лагьай виш йисуз эцигнавай лагьай йисарин арада яргъалди уьмуьр авачир рагъэкъечдайпатан бенгалияни ассам провинциядин кьилин шегьер яз авайди тир лагьай йисуз британиядин индия чара хьайидалай кьулухъ дакка рагъэкъечдайпатан пакистандин административ юкь тир лагьай йисалай инихъ аслу тушир бангладешдин кьилин шегьер я даккади портунин читтагонг шегьердихъ галаз санал бангладешдин экономикада юкьван рол къугъвазва шегьер уьлкведин сиясатдин медениятдинни илимдин юкь я дакка пара кьабул хьанвай памятникрин кӀвал я гьа гьисабдик даккадин университет азад авун патал тир дяведин музей миллетдин музей шагьид минар лалбахвири юкьван гьалдин йисан къваларин кьадардикай кьван тулдинни марадин варцарин арада къвадайди я кумпарикайни индустриядин хкатайрикай хкатзавай ятарни гьаваяр кьацурун даккадин зурба проблема я ада жемятдин сагъвилизни уьмуьрдин еридиз лап пис таъсир йизвайди я даккадин арада авай цин объектарни уьленар терг хьун мумкин я вучиз лагьайта абур алай мукьарал чкайрал пара гьавайрин квалерни маса дараматар эцигзавайди я элкъвена къваларив гвай гьалар кьацурунихъ галканвай тебии тир яшамишдай мукьарин эрозияди мукьан чкадин биофаунадин чехи паюниз терг авунин хатавал ийизава шегьерда вири уьлкведин индустриядикай чехи пай мукь чка кьувайди я дакка джутар акъудунин памбаг ишлемишдай металл ишлемишдай недай хъвадай затарин ва маса индустрияр авай мукь я гьакни ина муслин акъуддайди я дакка авай регион джутни дуьгуь цана агакьрунив магьшур я даккадин шегьердин администрациядик акатзавай чилера агьалийрин сан гьисаб млн кас я лагьай йисан малуматрив кьурвал кьилин шегьрдин вилаятдик акатзавай яшамишдай чкайрихъ галаз санал дакка миллиондилай пара касдиз кӀвал я гьар йисуз агьалийрин кьадар процентдал чӀехи жезва им азиядин шегьердин арада виридалайни чӀехи къалурзавай лишанрикай сад я агьалийрин чӀехи хъижезмай агьалийрин сан гьисабди хуьруьн вилаятрай давай жезвай миграция къалурзава лагьай йисарра хьанвай чӀехи хьуникай хуьруьн агьалийрал гьалтна агьалийрин кьадар лагьай йисалай кьулухъ хьанвай дакка шегьердин сергьятар са шумуд сеферда масакӀа авунин гъиляй лап тӀимилдай са миллиондал чӀехи хьана дин малуматрив килигна лагьай йисуз дакка миллиондилай пара кас яшамишна кӀанда дакка шегьердин агьалийрин арада кӀел кхьиз чирвилин дережани хкаж жезва мисал патал лагьай йисуз вири агьалийрикай кӀел кхьиз чидайбур тир лагьай йисуз хьана и къалурзавай лишан вири уьлкведин юкьван кӀел кхьиз чирвилин дережадилай хейлин чӀехи я дакка шегьердин миллетрин ибарат саки са жинсининди я вучиз лагьайтӀа адак квайбурукай бенгалар катай бигьарар я амайбур хъсан уьмуьр жугъурун патал куьч хьанвай бангладешдин куьлуь халкьарин мейт кгьаси санталар чакма гьара ораонарни мунда векилар я ибурулай гъейри даккада пара кореявияр китайвияр индиявияр пакистанвияр непалвияр бирмавияр шри ланкавияр ва маса уьлкведай тирбур яшамишзава абур жуьреба жуьре индустрияра кьилиз тухудай къулугърал кӀвалахзава саки гьар даккадин агьали бангладешдин миллетдин тир бенгали чалал рахазава пара шегьердин агьали жуьреба жуьре бенгалидин нугъатрин ва уьлкведин регионал тир чӀаларин гъавурда акьазава мисал патал читтагониан ва силгьети абур бенгали ва асам чӀаларин нугъатдин акахьун я шегьерда чпин тайифаррин чӀаларал рахадай уьлкведин регионрай тирбур гьалтзава бишнуприя манипури араканар чакма гаро хо кокборок ва курукх шегьерда урдудал рахадай жемятни ава адак индиядайни пакистандай куьч хьанвай мусурманар ква гьакӀни дакка агъзурдилай пара бигьаридиз кӀвал я абур лагьай йисалай кьулухъ рагъэкъечӀдайпатан индияда авай чилерилай масанал алуднавай ва рагъэкъечдайпатан пакистанда чпиз са далда жедай чка жагъанвай мусурманрин несилар я абурун дуьз кьадар тийиджир я официал малуматрив кьурвал гьич тахьайтӀа агъзур кас я вири бангладешда урду чӀалал рахадайбур ава фикирнава абурукай чӀехи пай даккада авай катайбурун лагерра ава инглис чал кьведлагьай асул тир чӀал я ам дакка шегьердин жемятдин лап вини дережадин къатарра кӀвалахарзава гьакӀни адетдалди коммерцияда масавиле алишверишда ихтияр хуьдай системайрани маарифда кӀвалахарзавайди я ислам дакка шегьерда агъавал ийизвай дин мусурманрикай чӀехи пай суьннияр я гьакӀни чӀехи тушир шиитрин уммани ава шегьерда агьмадитрин сектадини мирза гъулам агьмадан пад кьазвайбур векилвал ийизава индуизм пад хуьдайбурун кьадардал гьалтайла шегьердик кьведлагьай дин я кьван я даккада буддистрин ва христианвилин гъвечӀи уммаярни ава ибуралай гъейри даккада лап са тӀимил исмаилитар сикхар багьаяр ва исламдилай вилик тир адет динрин векилар яшамишзава гьар гьи конфессиядин гьал хьайитӀани макьамар кьуьлерни эдебиат дакка шегьердин диндиз талукь тир уьмуьрда зурба метлеб квай аспектар яз амукьзава эхиримжи йисарра диндин дибдикди ийизвай гуж авунин дережадин хкажун мукьвал мукьвал малуматзава даккада университетди мукь кьунвайди я абурукай виридалайни цуруди я ам британиядин индиядин келдай мукьарикай виридалайни цурубурукай сад я адан бине йисуз кутуна гьа гьана бангладешдин виридалайни чехиди тир даккадин университетди мукь кьунвайди ана агъзурдилай пара студентди келзава маса даккадин кьетен чехи метлеб авай келдай мукьар ибур я ва мсб вила нова ди гая португалияда авай шегьер порту округдик акатзавай сад тӀвар алай муниципалитетдин юкь я шегьердин агьалийрин сан гьисаб агъзур кас муниципалитетдин агъзур кас я шегьерни муниципалитет кеферпатан экономикадинни статистикадин региондик ва чехи порту субрегиондик акатзава цӀуру административ паюнив кьурвал шегьер дору литорал провинциядик квай тир шегьер дору вацӀун чапла патан кьиблепатан къерехал эрчӀи къерехал алай округдин административ юкь тир порту шегьердилай акси пата чка кьунва вила нова ди гая муниципалитет нихъ галаз сергьятра аватӀа агъадихъ ганва яшамишдай чка дегь чӀаварилай аваз ава арабри иберия къачурла яргъал чӀаван къене лагьай йисал кьван сергьят дору вацӀай тӀуз физвай тир амма христианривай лагьай йисуз яшамишдай гахчуз хьана адаз порту кале тӀвар гана и тӀварцӀикай португалиядин тӀвар арадал атана са арадлай лагьай йисуз вила нова ди гая шегьердин диб эцигнава лап гьа ина портуда туш садбурун гъалатӀ тир фикирралди хьиз португалиядин портвейн хуьдай тӀвар ван авай чехирдин гьамбарханаяр ава амадора порт португалияда авай шегьер лиссабон округдин квай са твар алай муниципалитетдин юкь я агьалийрин сан гьисаб жителей шегьерни муниципалитет шегьерни муниципалитет лиссабон региондикни чехи лиссабон субрегиондик акатзава чехи лиссабон агломерациядик ква цуру административ паюнив кьурвал шегьер эштремадура провинциядик квай тир амадоради лиссабон шегьердин юкьвалай км кефердинни рагъакидай патахъ чка кьунва ам португалиядин кьилин шегьердин сарекьинви спутник я чехи лиссабон агломерациядин ибаратдик ква яргъалвал амадора муниципалитет нихъ галаз сергьятра авата агъадихъ ганва муниципалитетдин диб лагьай йисуз эцигнава гьар йисуз амадора шегьерда халкьарин арада ава амадорадин комикрин фестиваль кьиле тухузва португалиядин виридалайни инсанар къалиндаказ яшамиш жезвай муниципал гьасил я амадора кьилин шегьердин ксудай мягьле я асул гьисабдалди архитектурадин артухар гвачир блокдин квалерикай ибарат я амма ина лагьай виш йисариз талукь тир лап чагай архитектурадин памятникарни ава шегьерда пара чеб африкадай тир инсанар яшамишзава ина эштрела де амадора стадионди мукь чка кьунва адал са твар алай клубди португалиядин лигадик иштиракхъан эштрела экъечзава иогьанн вольфганг фон гте франкфурт майндал веймар немцарин шаир гьукуматвилин кӀвалаххъан фикирхъан гте дидедиз йисуз немцарин цӀуру масагунарин шегьер франкфурт майндал хьана буба адвокат императордин куьмекхъан тир диде шегьердин кьилин руш абурун кӀвале еке библиотека авай гьавиляй гъвечӀи чӀаварилай эгечӀна гтедивай гьар жуьре ктабар кӀел жезвай вичин хайи немцарин чӀалалай гъейри ада француз латин итални грек чӀалар чирна йисуз ам фена кӀелер ийиз лейпцигдин университетдиз йисуз страссбургдин университетдик экечӀна кьулухъ франкфуртдиз хтайла ада адвокатрин идара туькӀуьрна ятӀани къанунрин рекьелай адаз пара шаирвал хуш тир йисан ноябрдиз гте веймар шегьердик агакьна заксен веймар айзенах герцогвилин кьилин шегьер агьали яшамиш жезвай а чӀавуз гте европада тӀвар ван авай шаир тир йисан июньдиз ам гьукуматхъан хьана чинеба консилиумдин уртах хьиз гтедихъни адан папахъ христианадихъ вад аял авай са аял кьена дуьньядал акъатна амайбур са шумуд йикъалай гьафтейрилай кьена виридалайни чӀехи август кьилди амукьна августдихъ пуд аял авай валтер волфганг апрел апрел волфганг максимилиан сентябр январ мад алма седина октябр сентябр август вичин кьена вичин дахдилай кьве йисан вилик римда адан папа оттили фон гтеди ам кьейила мад са аял агустдилай ваъ анна сибилла са йисалай гьамни кьена абурун аялар мехъверар тавуна амукьна гьавиляй йисуз адан тум хкатна адан вахахъ корнелиядихъ кьве аял гтедин хтулар абурун аялар исятдани яшамиш жезва гте йисан июндиз гте чинебавилин легатионсратдизни чинебавилин консилиумдин сад хьана герцогдин консултатив кӀеретӀдик квай йисуз талер кьабулиз чарарай гте а консилиумдик ам йисуз кӀевидалди кмай йисан майдиз кестнерда гьукуматдин къуллугърик квайла ада кхьизвай шиирар кхьизвай вичи кхьизвай саягъ чӀехи пачагьди ийизавай саягъ гьар юкъуз са шумуд сятдиз флейтадал къугъвазвай вилик чӀаварин дустарикай штурм дранг чӀаварикай амай ленцни клингер хьти йисуз ваймарда хьайи яргъи чӀавалди гьана амукьнавай гтедивай еке пулун куьмек къачур ам сад лагьана патахъ элкъвена ленц ада гьич тийижир себебрай къисена герцогвалдай липецк урусатда авай шегьер липецк вилаятдин административ сиясатдин экономикадинни медениятдин юкь я воронеж вацӀун къерехрал москвадилай кьибле патахъ км яргъал мукь чка кьунвайди я климат юкьван гьалдиндини континенталди москвада авайдаз тешпигь тирди липец берлинни амстердам шегьеррихъ галаз са гьяркьуьвилел аватӀани хъуьтӀуьз ина дурумлу живедин винел алай къат жедайди я гьер вацран юкьван температура гад чимиди я чиле вацран юкьван температура йисан къене мм кьван къвалар къвазва максимум чиле вацра вилаятдин юкьван везифайрикай гъейри шегьер липецк райондинни административ юкь я гьакӀни вилаятдин гъилик квай шегьер яз ада вилаятдин ибаратдик квай кьилди тир административ тек шегьердин округ липецк шегьер арадал гъизва гилан чӀаван сергьятра липецкдин майдан км ан малуматар им бегьем чӀехи кьадар москвадин майдандилай мтар дин сергьятрин къене вирини вири пудра гъвечӀиди я шегьер кьуд округдиз левобережный октябрьский правобережный советский чара ийизва шегьердин ибаратда адетдалди агъадихъ ганвай паяр тарихдин мягьлеяр чара жезва ариэль арик шарон сифте кьиляй шейнерман тир лагьай йисан лагьай эхен кфар савадин патав гвай кфар малал хир поселка лагьай йисан лагьай гьер рамат ган израильдин дяведин сиясатдинни гьукуматдин крархъан я лагьай йисаррин къене израилдин премьер министр тир лагьай йисан лагьай гьердай инихъ вегетативдин гьалда авай тир ариэль шаронан улу бубаяр урусатдин империядай тирбур я адан чӀехи буба мордехай шейнерман брест литовскда кантонистдин хзанда вичин дидедиз хьанва ва чӀехи хьана ариэль шаронан улу буба йисан къене пачагьдин армияда кьуллугъ авуна яргъал чӀаван къуллугъдин патахъай адаз пишкеш яз чилин пай гана мордехай шейнерман инандишмирзавай сионист тир брест литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир гьакӀни ада зеэв бегиндихъ жезмай израильдин премьер министр менахем бегиндин буба гьамани сионист ва брест литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир галаз кӀиливал тухузвай тир шаронан чӀехи буба ва бегиндин буба садлагьай сионизмдин конгрессрин депутатар тир лагьай йисуз шейнерман вичин хзандихъ галаз гьамиша яшмиш хьун патал палестинадиз куьч хьана ина ам реховот лугьудай хуьруьн майишатдин хире поселкада яшамиш жез ацукьна ва муаллимвиле кӀвалахиз эгечӀна палестинад хзан кьве йисан къене яшамиш хьана амма четин шартӀарин гъиляй ва пул бес тир кьадарда авачирвиляй абур урусатдин хтана тифлисда мордехай шейнермандин хва тифлиссдин университетдин хуьруьн майишатдин факультетдиз гьахьна тифлисда ам вичин жезмай папал гьалтнава вера двойра шнейерова могилев шегьердай тир девлет авайдан руш тир адани тифлиссдин университетдин медицинадин факультетда кӀелзавай тир виктор мари гюго фр феврал безансон мая париж француз тӀвар ван авай шаир вири дуьньядиз чидай нотр дам де пари кхьенвайди я аялвилин чӀавуз ам гьар жуьре чкайра яшамиж жезвай марсел корсика эльба италия испания вучиз лагьайтӀа анра адан дахди кӀвалахзавай вични гьар сефердиз абур анай париждиз хкезвай йисара ада людовик чӀехидан лицейда кӀелзавай кьена ам йисан майдиз йисуз пневмониядивай цӀуд йикъан къене ам кучукзавай миллион касди ам ээхиримжи рекье хутазвай гюго пуд рухвайрикай виридалайни жегьилди тир йиса наполеона генералвилиз кьабул авур графвилиз хкаж авур жлзеф леопольд сигисберт гюгодинни адан папан софи требушедин хзанда стхайрин аялвал секинтушиз акъатна буба чӀехи къуллугърик квайди хьиз кӀвале авачиз дидени кӀан хьайила аялрилай элячӀзавай йисуз бубани диде чара хьайила амни адан юкьван стха евген парижда чпин дидедихъ галаз яшамиш жезвай йисуз чӀехи стха абель париждиз атайла бубади пуд стхани санал са интернатдиз пансион гана мумкин гьич йисуз гюгоди кхьиз эгечӀна фадмаз вичин къаст хьун дахьайтӀа затӀни кхьена йис хьайила ам са шаиракъажунрик акатна хъсандиз тӀвар кьун гана адан йис хьайила адан диде гьелелиг чан кмайла евгенахъ галаз къанунхъанвилиз кӀелериз фена йисуз адаз цӀеирид хьайила ада кьве стхайрихъни галаз санал гьабурни авай шиирар кхьиз кӀанз са литературвилин журнал туькӀуьрна а чӀавуз абур чпин дидедин фикиррик каткана роялистар тир йисуз гюгодиз са шаиракъажунра адаз пишкеш гана париждин литературвилин арада сифте ксар чир авуна вичиз гюгодин шиирвиле пара шиирар ава муьжуьд роман кӀуьд драма гьабурулай гъейри лап пара куьлуь шииратар йисалай геж кхьенвайбурун са кьудлагьай пай вири политикадиз талкуь я сифте килигунай адан фикир вич вичиз аксиз аквазва инсанрин пис ажуз фикиррикай хъсандаказ кхьиз ада жемятдин арада гьахъуникай кхьизва сокольническая цӀар лагьай йисал кьван кировско фрунзенская цӀар урус кировско фрунзенская линия москвадин метрополитендин садлагьай цӀар я цӀарцӀи шегьердин юкьвай тӀуз сокольники ва богородское москвадин тарихдин районар хамовникидихъ воробьевы кӀунтӀарал москвадин гьукуматдин университетдихъ вернадскидин проспектдихъ галаз алакъалу ийизава схемайрал яру рангуналди къейд ийизва цӀарцӀел я дерин эцигунин я даяз эцигунин кьатӀар паяр ава гьакӀни преображенский метро муькъуьн арайра чӀехи тушир ахъа кьатӀ пай ава адалай гъейри воробьвы горы станция лужнецкий метро муькъвел чка кьунва москвадин метрополитендин цӀарарин арада тупӀалдин цӀарцӀин сергьятрин къецел пата маса цӀарарал эвичӀна акьахьунар авачирди тек сад я цӀарцӀин яргъивал км адав станция гва акьалтӀай кьилера авай станциядин арада рекьин чӀав декьикьа я лагьай йисуз цӀарцӀин юкьван гьисабдалди йифни йикъан пассажиррин авахьал агъзур кас тир москвадин метрополитендин садлагьай кьатӀ эцигун красносельская ва сокольники станцийрин арада лагьай йисуз русаковская куьчедал гатӀумна йисан тӀулдиз садлагьай км яргъивал авай сокольники станциядай парк культуры станциядал кьван физвай кьатӀ ахъа хьанва йисал кьван охотный ряд станциядай поездар шиш хьтин схемадалди къекъвезвай тир са пай парк культуры станциядал кьван муькуь пай улица коминтерна йисалай инихъ александровский сад ва арбатская станциярай тӀуз смоленская станциядал кьван сифте кьиляй цӀарцӀихъ ичӀи са депо северное гелкъвезвай тир лагьай йисуз черкизово кӀвалахаруник кутуна лагьай йисуз цӀийи электродепо саларьево эксплуатациядик кутун фикирда ава лагьай йисан гьалдив кьурвал цӀарцӀе вагон къекъвезвай тир сокольническая цӀарцӀи кьадардилай пара гуж гун авачиз кӀвалахзава гьавиляй алай чӀавуз вагон квай поездар эксплуатациядик кутун фикирда авач сокольническая цӀарцӀиз вири москвадин метрополитенда виридалайни буй тир тӀварар алай поездрин хьвид парк ава экономика жемятди тухузвай кӀвалах вичихъ авай хийир кьиле тухунни кардик кутуниз талукь тир гьакӀни жемятдин къене авай сад садахъ галаз тухунар затӀар акъудайлани пайдайлани дехгишунарни кьабул авуна жезвай сифте а гаф арадал дегьгрек алим ксенофонта акъудна ч э в Ӏ вишйисуз экономикадин чӀехи къаст жемятдиз герек авай хийирар арадиз акъудун я а системади вири жемятдиз санални гьар са касдиз кьилди уьмуьр тухуз куьмекзава са гьукуматдин экономика гьамиша са кьадар процессрин эхир я адак квазва меденият адетар чирвилер технологияр история жемят туькӀуьрнавайвални къанунрин системаяр мад маса важиб факторар гьа факторри туькӀуьрзава экономика хкаж хьун патал авай шартӀар экономика гьамиша зегьмет ада арадал гъизвай хийирни ам жемятдин арада пай авун я базардин къанунрал эцигнавай экономикадин мана язва базардин уртахри гъизвайни герек авай хийирар пай авун гьабурун алакъади вичи кӀватӀзава экономикадин система тарихдин рекьел инсанри са шумуд экономикадин система туькӀуьрнава абурукай виридалайни пара авайбур базардинни капитализм гьукуматдин социализм политикадинни ихтиярдин гьалдиз экономикадиз сергьятар гузвай экономикадин низам лугьузвайди я экономикадин гьалар гьакӀни маса экономикадин гьалар авайди я и сиягьдик квачир феодализм протекционизм мутуализм экономикадин демократияни автаркия информациядин экономика гьукуматдин контроль алачир экономика я а далай гьакьар кӀватӀзавайди туш формально тушир экономика внпдик квайи туш адай халис статистика авайди туш формал тушир пара гегьеншдаказ экономика кесиб гьукуматрихъ жезвайди я ятӀани гьар гьукуматда са пай формал тушир экономика авайди я садбура тӀимил садбура пара гьам авайвиляй формал тушир экономика алцумар ийиз пара четин затӀ я вучиз лагьайтӀа ам са саягъни кхьизавач жемятдик алакъа жедайвал виридаз чӀулав базар хьиз чизавай затӀ формал тушир экономикадин пай я формал тушир экономикадикай формал экономика хъувун пара гьукуматрин гьална кӀандай четинвал я инсанри чпин гъилериг зтӀар акъудиз абур маса затӀарихъ сервисдал дегишиз эгечӀайла экономика дуьньядал акъатна лагьайтӀа жеда экономикадин рекьяй къанунар туькӀуьр авур сифте цивилизацийрик дегь вавилон ква абурун системада дусахар дуванар регьберар авай дегь чӀаван экономика чӀехи пай лежбервилел алай а системадин пулуниз шекел лугьузавай сифте сефердиз а гафунин тӀвар чи эрадилай вилик йисуз кьунвай чӀехи пай халакьариз затӀар дегишун жемятдин къене авай тухунрихъ галаз галкӀанвай ахпа система хкаж жедайвал кьван масагудайбур хьана затӀар къачуз маса гузвай дегь грецияда экономика гаф дуньядал акъатнавай чилел пара лукӀар авай гьар сефер экономикадин патахъай цӀийи ихтилатар эгечӀзавай гьар жуьре затӀар акъакь тийидайла юкьван вишйисара чна исятда экономика лугьузвай тухунар чи дережадиз мукьуг тир чӀехи пай дегишунар жемятрин кьула жезвай гьа чӀавуз инвестициярни арадал атана цӀийи дуьньядиз пуларни затӀар ракъурзавай са яргъи чӀавунилай гьанай хийир кьулухъ хтун патал маса гудайбур якоб фуггер джованни медичи сифте банкар туькӀуьрнавай ксар я европади къачунвай чилерикай адан колонияр хьана хкаж жезвай гьукуматар испания португалия франция чӀехибритания нидерландар абуруз сергьятрал пул къачуналди элвер контролдик хуьз кӀанзавай европада секуляризация фидайла гьукуматри хашперес вакф чилерни кӀвалер кардик кутуна шегьерар чӀехи жез хьана жемятдин виридалайни вини жергейрин къуват гъвечӀи жез хьана гьукуматрихъ экономикадин министрар жез хьана банкирри эгечӀна гьукуматдин проектра дявейрани инфраструктурада чпин пул тваз исятда авай дережадин фикирдай сифте халис экономист шотландиядин адам смит тир адан фикирар вилик тухвайди физиократиядин теория меркантилизмдиз хьайи реакцияни гуьгъуьна хьайи экономикадин студент адам мари тир ада гьукуматдин экономикадин элементар акъудна хийирар теклифзава конкуренцияди арадал гъизвай халис къиметдай мад зегьмет пай авун ада кьатӀунавай инсандин ахъа элверин мана жуван важибвал хьун я гьа фикир инсанди элвер вичин манаяр патал хуьзвайди экономикадин кьиле гьатна томас мальтуса теклифиднни жузунин фикир пара халкь хьунин четинвилиз элкъуьрна индустриядин революцияди чка кьунвай дилай лай вишйисалди а чӀавуз чӀехи масакӀавилер кьиле физвай чилел алай кӀвалахра индустрияда дагъдикай хийир хкудуникайни транспортда а процессдин кьил кутуна чӀехибританияда ахпа фена европадиз кефер патан америкадиз гуьгъуьна вири дуьньяда гегьеншар хьана индустриядин революцияди дуьньядин тарих дегишарна гьар инсандин уьмуьрда ада вичин гел туна европада вагьши капитализмди меркантилизмдин чка кьуна исятда а чӀавуз индустриядин революция лугьузва вучиз лагьайтӀа акъуд авунни зегьмет пай авунин системади хийирар гегьеншдаказ акъуд ийидай мумкинвал гана исятда авай экономикадин концепт жемятда гегьеншдаказ чизвачир й йисара америкадин чӀехи депрессия къведалди кьве дуьньядин дявеярни чӀехи депрессия хьайила кьулухъ политикри экономикадин цӀийи рекъинихъ килигзавай а тема чирна суьгьбетар тухвайбур фридрих август фон хайек мад милтон фридман тир дуьньядин ахъа элверунин пад кьаз неолиберализмдин бубаяр хьиз кьунвайбур экономикадин социологияидк экономикадин социологвилин анализни экономикадин чирвилер ква темаяр сетяр эцигун я базардин юзунар чир авун бегьем базаррин месалайралин саягъдалди мад къачузвайдан гереквилер чир авун дуьньядин виридалайни чӀехи экономикаяр йисуз ввпдай сша миллион долларрал мвфдин малумдай экономикадин хкаж хьун лагьай чӀал я са гьукуматдин экономикада са кьунвай чӀавуз акъудзавай продукция пара хьун ам гьамиша цифрадалди алцумзавайди я гьакӀни экономикадин хкажунихъ галайди я уьмуьрдин гьал хъсан хьун медицина чирвилер кӀвалахдай кьван сятарни маса зтӀар гъвечи твех твех лекь лат чинеругдинбурун хзандик квай чехи рагъэкъечдайпатаневропадин йиртижи нуьк я бедендин яргъивал см луван яргъивал см заланвал грамм я урусатда кьве чара авунвай чкада яшамиш жезва садлагьай чка рагъакидай патан сергьятра авай акахьай тамар ва абурулай рагъэкъечдай патахъ санкт петербургдин ва новгороддин арадал кьван москва вилаятдин ва тула вилаятдин рагъакидай патарал кьван кефер патахъ санкт петербургдал кьван гьакни жуьре рагъакидайпата эльба вацун дугунал кьван венгриядал македонидал грециядал кьван кьибле патахъ чулав гьуьлел кьван туьркиядал иракдал индиядал кьван гьалтзава категория гъвечи тир ареал авай кьери жуьре я ренат маликан хва саидрин тахьайта ренат маликан хва саидов урус ренат маликович саидов мара ставрополь ссрг урусатдин дзюдохъан дуьньядин кубокдин дережайра гъалиб хьайиди дуьньядин чемпионатра призар къачурди я кг категорияда экъечзава лагьай йисан мара вацран сифте кьилин гьалдив кьурвал вири дуьньядин акьалтай заланвал авай дзюдохъанрин рейтингда лагьай мукь чка кьунва халкьдин арада авай дережадин устар я ренат лагьай йисан лагьай марадиз ставрополь шегьерда вичин дидедиз хьанва ам пара миллетрин хзанда хьанва адан буба лезги диде абазави я малик саидрин спортсмендин дах магьарамдхуьруьн райондин бутахуьруьн къазмайрилай я ренатаз лезгини абазин чалар чизва аял тир чавуз ам хизандихъ галаз къарачай черкессиядиз куьч хьанва черкесск шегьерда дидедин кевивиляй дзюдодин секциядиз фенва садлагьай тренер вячеслав иванович пчелкин тир гила александр миллеран гъилик вердишарзава ренат саидрин урусатдин халкьдин арада авай дережадин устар я явара нева клубдин патал экъечзава челябинскда хьайи дуьньядин чемпионатда ренат ичи са кукуна каник акатнава тедди ринерахъ галаз пудлагьай мукь чка патахъай хьайи кукуна ада бразилви давид моура михьи михьелай каник кутунва эседуллагь эмирагъайрин кьвевар дагъустан ссрг урус эседулла эмирагаев асулдай лезги тир урусатдин самбохъан кьведра урусатдин чемпион дуьньядин чемпионатда призар къачурди халкьарин арада авай акъажунрин пара сефердин гъалиб я халкьдин арада авай дережадин устар я эседуллагьдини шамиль завурова лагьай йисуз кьвевара чемпион твар алай спортклубдин диб эцигнава алай чавуз гьана дуьньядин квенкве аваз фидай дивизионра экъечзавай пешекарвилин спортмен вердишарзава гьакни залда кьван спортсмен кваталриз кватна вердишарзава эседуллагь абдулманап нурмугьаммадован эмирагъайрин вич спортсмен тирла адан тренер тир залрани клубра чехи тренер я гьакни эседуллагь пара твар ван авай дагъустандин ягъунархъанрин тренер я гьа гьисабдик мисал патал ва маса тешкилатра экъечзавай гьабиб нурмугьаммадов рустам гьабилов мугьаммадрасул гьасбулаев ва мсб акатзава асш дани кьвевара яшамишзава дели урду чӀехивилел гьалтайла индиядин кьведлагьай шегьер я мумбаидин гуьгъуьна адав галкӀин территориядин миллетдин кьилин шегьердин округ дели статус гва ана млн кьван кас яшамишзава кьилин шегьердин округда млн кьван кас делидин урбанизациядин тӀебиат агъадихъ галайдакай ибарат я анлай анихъ къвезмай чӀехи хьун кьилин шегьердин сергьятрин къеце пата авай маса территорияридин шегьерар кутун арадал гъизва лагьай йисан гьалдив кьурвал агьалийрин сан гьисаб вини кьил млн кьван кас хьана кӀанда вичин тарихдин чӀехи паюнин къене ада жуьреба жуьре пачагьвилеринни империярин кьилин шегьер хьиз къулугъ ийизвай тир ам са шумудра кьунва тарашнава ва цӀийи кьилелай ахцигнава кьетӀендаказ юкьван виш йисарра алай чӀаван дели са шумуд вири кьилин шегьердин вилаят тирвал чукӀурнавай шегьеррикай ибарат тир кӀватӀал я дели пара миллетрин шегьер чара чара медениятар сад садак акахьнавай мукь чка гьар халкьди шегьердин экономикада вичин рол къугъвазвайди я шегьердин тӀвар дели дагьлиз урду урусдал сергьят атӀун лугьудай фарс гафуникай арадал атанва маса версиядив килигайвал морьян раджи дхайллу королдин тӀварцӀикай делидин агьалийриз деливияр лугьузва гьакӀни шегьердин тӀвар диллиуоалей урду лугьудай уммадин тӀварцӀихъ галаз алакъалу ийизва умуьрдин хас тир къайда авай уммаяр я ихьтин жемятар патав гвай хуьреррани пакистандин шегьерра амукьнава дели агломерация идара авун гьакӀни адан проблемаяр гьялун патал лагьай йисуз сад тир регьбервал ийизвай шура авай миллетдин кьилин шегьердин вилаят туькӀуьрнава агломерациядин виридан майдан км лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал млн кас лагьай йисан къиметрив килигайвал миллетдин кьилин шегьердин территория дели квачиз миллетдин кьилин шегьердин вилаятдик агъадихъ ганвай округар ква гургаон фаридабад ноида ва гъазиабад кьилин шегьердин вилаятдин виридалайни чӀехи шегьерар я партнервилин шегьерарни вилаятар гъазиабад индиядин уттар прадеш штатдин рагъакидай пата авай шегьер са твар алай округдин административ юкь делидин агломерациядин пай я шегьердин твар адан диб эцигнавай гъази уд динан тварцикай арадал атанва ада шегьердал гъазиуддинагъар твар эцигна амма са арадлай твар куьруь хъувунва делидилай рагъэкъечдай патахъ км яргъал ва мератх шегьердилай кьиблединни рагъакидай патахъ км яргъал мукь чка кьунва абсолют тир кьакьанвал гьуьлуьн дережадилай метр вине я шегьерди ам делидихъ галаз чара ийизвай хиндон джамнадин бассейндик квай вацун къерехдал мукь чка кьунва чехи йисара авай агьалийрин арада авай кел кхьинин дережа гъазиабадда жинсерин гекъигайвал итимдал хнуб паб гьалтзава йисариз килигна шегьердин агьалийрин дегиш хьунин динамика шегьер категориядин агъакатегориядик акатзава маса гафаралди гъазиабаддин жемятдинни экономикадин къалурзавай лишанар вири гьукуматдин юкьван гьалдилай агъуз я шегьерда авай метлеб квай чкаяр я им кефердин индиядин виридалайни чехи индустриал тир шегьеррикай сад я сифтени сифте вилик фенвай металлар расунин ва электроникадин индустрия къейд авуна канда гила шегьер чехи индустриал юкь рекьин ва ни ракьун рекьин улакьдин твал я ана ракьун рекьин вагонар дизелдин моторар велосипедар яргъанар шуьшединни хъенчин къапар лакарни ширер электроника яракьар ва мсб акъудзава лагьай виш йисан сифте кьиле ана пара цийи алишверишдин юкьвар ахъанва гьарйяна акӀни хьарйана индиядин кефер пата авай штат я кьилин шегьер чандигаргь кьилдин галкӀдин чил вилаят яз административ патахъай ам гьарйянадик акатзавач виридалайни чӀехи шегьер фаридабад я лагьай йисан малуматрив кьурвал агьалийрин сан гьисаб кас вири штатрин арада лагьай чка кьунва гьарйяна кьилдин штат хьиз пенджаб штатдин ибаратдай лагьай йисуз чара авунва гилалди чандигаргь кьве штатдин гьарйянани пенджаб кьилин шегьер яз ава гьарйяна лугьудай гаф хинди чӀалай гъуцран кӀвал хьиз таржума жезва гьари вишну гъуцран тӀварарикай сад айяна кӀвал я чилин майдан км лагьай мукь чка гьарйянади агъадихъ галай штатрихъ галаз сергьят сад ийизва гангни джамна вацӀарин кьулувили гьарйяна штатдин чиликай чӀехи пай кьунва шивалик кӀунтӀар кефердинни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва кьиблединни рагъакӀидай пата къумлух хьтин кьулувили чка кьунва кьибле пата аравали суван цӀиргъ виниз акъатзава чилер гьуьлуьн дережадилай м вине ава штатдин рагъэкъечӀдай патан сергьят джамна вацӀай тӀуз физва гьарйянадин климат кеферпатан кьулувилерал чка кьур маса индиядин штатрин хьтинди я гад лап чимиди кьван агакьзава кьуьд хъуьтуьлди я виридалайни чими варцар тӀулни кьамуг виридалайни мекьи варцар фундукӀни гьер я къваларин кьадар дегиш жедайди шиваликдин араяр виридалайни кьеж квай чкаяр аравали кӀунтӀарин арайра виридалайни кьурай чкаяр я вири къваларикай муссонрин сезондиз жезва чиле мара са бязи вахтара абуру локал тир яд акьалтун гъизва гьарйянада агъадихъ галай хуьнуьхдик квай вагьши тӀебиатдин объектар ава абуруз виридаз гьарйяна штатдин гьакимвилик квай тамун департаментди регьебервал ийизва абдусамад мустафадин хва гьамидов тахьайтӀа абдусамад мустафадин хва хамидов дарги абдусамад мустапаевич хамидов йисан апрелдиз мекеги леваши район урусатдин жемятдинни сиясатдин крархъан дагъустан республикадин гьакимвилин кьил я дагъустандин республикадин юкьварар кьунин федерациядин кьил я миллетдай дарги я абдусамад хамидов лагьай йисан лагьай навадиз леваши райондин мекеги хуьре вичин дидедиз хьанва ада мекеги хуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарна ахпа дагъустандин политехничекадин институтдиз гьахьнава лагьай йисуз дагъстандин политехничекадин институт акьалтӀарна пеше индустриални гражданвилин эцигун урус промышленное и гражданское строительство институт акьалтӀарайдалай кьулухъ ада динамо спорткӀапӀалдин дагъшурадихъ галай спортдараматрихъай инструкторвиле кӀвалахзавай тир паб авайди ругуд аялдиз тербия гузва ам сирнавдал эцигунал проектированиедал ва ландшафт дизайндал машгъул я асалийрин асали мугьаммадалидин хва ва я асгалийрин асгали мухаммадгалидин хва йисан тӀул хъулидар рутул район дагъустандин асср урусатдин экономикадинни жемятдин крархъан г в плеханован тварунихъ галай урусатдин экономикадин университетдин зегьметдин экономикадин ва социал вилик финин кафедрадин кьил экономикадин илимрин духтур профессор урусатдин тебиатдин илимрин академиядин член корреспондент я энтузиаст банк коммерциядин банкунин идарадин кьил я лммфда дин шурадик ква асалийрин асалиди агъадихъ ганвай курсар гузва хасвал адан илимдин гъилик илимрин кандидат гьазурнава илимрин духтур алай чӀавуз адаз духтурантдиз аспирантдизни алахъзавадайз регьбервал ийизва адав публикация виридан объем п л гва гьа гьасибдик эхиримжи йисан къене публикация объем п л ква арчияр чпин чалал аршишттиб дагъустандин чарода районда уьмуьр тухузвай къавкъаздин бинедин суван гъвечи халкь нах дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я дегь алпандин халкьарикай сад я милли ва чалан жигьетдай арчияр виридалайни пара лезги халкьариз мукьва я амма тарихдин къене лезги халкьарилай къакъатна аваррин юкьва хьана ассимиляция хьанва виляй абуру чпи чеб аварар хьиз кьатузва ва аварринри яхулрин адетарни культура кьабулнава алай аямдани гуькуматдин официал документра арчияр авар халкьдин этник группа хьиз физва диндал гьалтайла суни мусурманар я арчияр дегь алпандин тайифайрин несилар я садлагьай сеферда арчи халкьдин твар ширванви мугьаммед рафидин виш йисан эхирриз талукь тир тарихдин хроникада кьунвай арчи халкь аваррин дусрах ва я риссиб жемиятдик акатзавай ва вахт вахтунлай къазикумух ханриз харжияр вугузвай брокгаузан ва ефронан энциклопедиядин гафарганда авай малуматрикай аквазва хьи йисуз къазикъумух округда арчи яшамиш жезвай йисан ссср дин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал ссср да арчи яшамиш жезвай гуьгъуьнин йисарин сиягьра арчийри чеб кьилдин халкь хьиз къалур тавуна аваррин кьадардик кутунай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрикай чир хьанай хьи арчийри чеб аварар хьиз къед авуртани абуру чпин хайи чал ва са кьадар милли кьетенвал хвенай арчияр яшамиш жезвай хуьрер чарода района арчиб алчинуб кубатль хилих кесериб хитаб калиб арчи чал кеферпатан къавкъаздин чаларин нах дагъустан чаларин хзандин лезги чаларин группадиз талукь я им са кьве хуьре райхазвай литература авачир чал я арчийри хайи чалалай гъейри авар ва яхул чаларикайни менфят къачузва кхьинар кириллицадал ийизвади я империя чавуз лезги чаларин винел илимдин жагъурунар тухузвай птр карлович услара арчи чалан арадал атуникай са кьиса гъанвай гъуцра халкьарни чалар туькуьрнай чалар халкьарин кьадардилай лап тимил тир гъуцра са шумуд халкьдиз са умуми чал гузвай амма халкьарин вирида сад хьиз дуьньяда виридалайни четин са чал кьабулначир гьа а четин чал дуьньядин виридалайни бици халкьарикай садан кьисметдал атана им арчи халкь ва арчи чал я арчи чалакай лап сифтегьан малуматар йисуз птр услара антон шифнераз ракъурай яхул чалан грамматика улубдихъ гилигнавай алавада ганвай е м шиллинга кхьизвайвал арчийрин милли культуради чкадин культурайрин акахьунин лап геж формадин шикил гузва къунши халкьарин иллаки аваррин культурайрихъ пара галканвайтани ада тек са вичиз хас тир махсусвилер квадарнач месела кьетен чал ва адетра уьмуьр гьалунин тегьерда ва майишат тухунин карда кьетен лишанар абурун асул крар малдарвал ва лежбервал тир сун пекер ва гамар хрунин карасдикай квалин затар алатар къапар атунин кеспиярни вилик фенвай арчийрин хуьрер суварал ала ва сад садаз гзаф мукьвал ала квалер къванцин кьулу къав ва кама цурни маийшатдин комнатаяр галай са кьве ва са шумуд гьавадинбур я совет береда гьавайрин кьадар ва майдан тимил хьанвай ва квалин чиник галереяяр яни яргъи айванар галай квалер туькуьрзавай алай чаван арчи хзанар гъвечи гзафни гзаф кьве несилдинбур я хзанда чехибуруз гьуьрмет сад садаз куьмек гун ва мукьвабурухъ галаз хъсан араяр хуьнин адетар хуьзвайди я вилик мукьвабурухъ галаз некягьар виниз тир адетрин чехи пай чаваргандин ва майишатдин циклдихъ алакъалу я арчийриз мусурманвал кьабулунилай вилик девирдин диндилай амукьай адетарни ава месела тарариз пинеяр кутунун къванерикай пирер эцигун будугъар будугъ будуубер дегь алпандин бици халкьарикай сад тарихдин къене азербайжандин къуба районда уьмуьр гьалзавай къавкъаздин бинедин суван халкь будугърин кьадар тахминан кас я нах дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я милли жигьетдай будугъар виридалайни пара лезги халкьариз мукьва тиртани гила абур азербайжанарихъ галаз акахьна чпин милли кьетенвал саки квадарна диндал гьалтайла будугъар суни мусурманар я тарихда ахьтин са фикир ава хьи алпандин девирда будугъар чпин гьукумат авай халкьарикай сад тир будугъ халкьдиз пара дегь ва девлетлу тарих ава и халкьдикай малуматар сефеви шагьрин къубадин ханрин урусрин царьрин официал документра ва а бакиханов ф шнитников гербер иоганн густав ф симонович и березин хьтин зурба тарихдин алимрин квалахра гьалтзава тарихдин чешмейра авай малуматрив кьурвал виш йисалай эгечна лезги халкьар гегьенш хьанвай чкаяр дуьньядиз лезгистан тварцелди малум хьанай гьа девирдин чешмейра суварин гьакимриз лезгистандин эмирар лугьузвайди тир будугъ хуьруьн твар хуьр лен харжи хьиз улуг агъа бегдиз ва неймет бегдиз вугунин ва виш йисарин арадиз талукь тир документда гьалтнай йисуз ирандин шагь аббас а будугъ хуьруьз регьбервал ийиз мелик давудов тайинарнай гуьгъуьнлай дуьз виш йисал кьван хуьруьз регьбервал меликан хци сабир давудова кьиле тухузвай будугъ хуьре авай цуру мискин цийи кьилелай туькуьрунин карда сабир давудован паталай чехи куьмекар хьанай къуба ханвалда бегвал ийиз официал ихтиярар къачунвай пуд несилрикай сад гьа будугъдин бегар тир виш йисан къене будугъ хуьруьн агьалидин кьадар арада дегиш жезвай йисан официал малуматриз килигна хуьре майишатар авай йисуз майишатни кас агьалияр йисузни майишатни кас агьалияр авай хуьре цан цадай чилерин кимивиляй будугъвияр фад вахтарилай хайи хуьр туна мукьув галай чилериз куьч жезвай гьак виш йисан йисарилай кьил кутуна гьапутар будугъар ва къирицар чпин тарихдин хуьрерай муьшкуьр ва шабран магьалрин гилан хъачмаз район гуьйчай ва шамахи уездрин чилерал куьч хьана абуру къубада гьакни и магьалра ва уездра цийи хуьрер убаяр ва хъишлахар кутунай йис алатайла и лезги халкьарихъ азербайжанда цудралди хуьрер авай виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тварар гьатнавай азербайжандин будугъ хуьрерин тварар будугъ къарадагъ будугъ будугълу агъязи будугъ азизуба будугълу велиуба къырхларуба рамазан хъишлах кьасумтала хъишлах къаракъыз къаракъызхъишлах гуьне будугъ къарабулах далыкъая ялаванж шерифуба ю д дешериевди кхьенвайвал будугъ ва къириц чалар сад садаз ухшар я вичин нубатдани и кьве чал генетикадин жигьетдай лезги чалаз мукьва я будугъар азербайжан чалан лап къати таъсирдик акатна ассимиляция хьанва лугьуз абурун виридаз азербайжан чал чизва будугъ чалан чирвилер авай будугърин кьадар азербайжан чалалди рахазвай будугърин кьадардилай лап тимил я хайи чал анжах къуба райондин будугъ хуьруьн эгьлийриз чизвайди я тахминан кас маса хуьрера месела хъачмаз райондин будугъ хуьрера яшамиш жезвай будугърин арада хайи чал анжах лап кьуьзуь несилрин рикел ама жегьилри азербайжан чалакай менфят къачузва гьатта акахьай агьалияр авай шегьерра ва хуьрера месела хъачмаз шегьерда яшамиш жезвай будугърин несилриз чеб са мус ятани будугъар тир чал чизва амма чпи чеб азербайжан миллетдиз талукьарзава ахьтин ксарин веледриз чеб будугъар тир чал гьич малум туш брокгаузан ва ефронан энциклопедиядин гафарганди гузвай малуматриз килигна будугъри къуба уезддин вири агьалидин пай туькуьрзавай ва уезддилай къеце пата санани гьалтзвачир энциклопедияди будугъар гьапутрихъ къирицрихъ жекрихъ ва маса халкьарихъ галаз санал умуми лезги тварцелди малум тирди ва абурун чал чечен чалаз ухшар тирди лугьузва исятда азербайжанда виш йисуз будугъар яшамиш хьайи хуьрерин са пай амач са бязи хуьрер чкана арадай акъатнава ва абурун тварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава са кьадар хуьрерин тварар масака хьанва йисуз къуба уезддин будугъ магьалдик хуьр акатзавай абурукай будугърин хуьрер тир гила и хуьрерикай ама къубада будугъ хуьр хъачмаза къарадагъ будугъ ва агъязи будугъ хуьрер алай чавуз азербайжанда авай будугърин кьадар тахминан кас тирди къимет гузва шамил район йисал кьван кахиб район йисал кьван советский район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь хебда хуьр я район дагъустандин рагъакидай пата ала ва ахвах хунзах гуниб чарода тлярата ва цумада районрихъ галаз са сергьятра ава райондин майдан км я цик дасср дин президиумдин йисан ноябрьдин къарардив виликан авар анди ва гуниб округар алай чилерал администрациядин юкь урада хуьр алаз кахиб район арадал гъанвай йисуз райондин администрация кахиб хуьруьз тухванай йисуз рсфср пвс дин къарардалди райондин твар советскийдиз дегишарнай ва администрациядин юкь хьиз советское хуьр тайинарнай йисуз дагъустан республикадин вини советдин президиумдин къарардалди райондиз шамил район твар эцигнай ва советское хуьруьн твар хебдадиз дегишарнай йисариз килигна шамил райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика къейд агьалияр сиягьдиз къачудайла ахвахар аварар хьиз къейд авунай райондик муниципалитетар хуьруьнсоветар ва хуьр акатзава яцу шрифтдив са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я районда республикадин метлеб авай тарихдин имаратар ава виш йисарин сурар чилин каник галай дараматар шейгьрин сурун къванер виш йисариз талукь тир петроглифар районда архитектурадин имаратар ава абурукай федерал амайбурни республикадин метлеб авайбур я абурун арада виш йисарин къаравулдин минараяр х виш йисан датун клиса ва мсб районда виш йисарин къене эцигнай кьван мискинар ава пара археологиядин имаратар ава гинчи сурар занати сурар хотодинское поселение росох ва чолод инсанар яшамиш хьайи чкаяр ва мсб цунта район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь кидеро хуьр я район дагъустандин лап рагъакидай пата ала ва цумада тлярата районрихъ бежта белгендихъ ва гуржистандихъ галаз са сергьятра ава райондин майдан км я ссср дин вцик дин президиумдин йисан декабрь тарихдин къарардалди цумада райондин ирид хуьруьнсоветрикай администрациядин юкь кидеро хуьре аваз цунта район арадал гъанай йисуз райцентр шаури хуьруьз акъуднай чеченрин ва ингушрин депортациядилай кьулухъ йисуз райондин вири агьали чиасср дин ведено райондиз акъудна куьчарнай ва кпсс дагобкоман къарардалди цунта район терг авунай ва адан чилер цумада райондин ихтиярдиз вуганвай гуьгъуьнлай чеченарни ингушар элкъвена чпин хайи чилер хтайла йисан ноябрьда рсфср дин вини советдин президиумдин къарардалди администрациядин юкь бежта хуьре аваз цунта район гуьнгуьна хъхтунай йисуз райондин администрациядин юкь кидеро хуьруьз акъуднай йисариз килигна цунта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика къейд агьалияр сиягьдиз къачудайла дидояр бежтинар гунзибар гинухар андияр аварар хьиз къейд авунай райондик муниципалитетар хуьруьнсоветар ва хуьр акатзава къалин шрифтдив са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава шаитли хуьре гьар йисуз февраль вацра дидо халкьдин игби сувар кьиле тухузвайди я цумада район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь агвали хуьр я район дагъустандин лап рагъакидай пата ала ва ботлих тлярата ахвах шамил цунта районрихъ галаз са сергьятра ава райондин майдан км я йисариз килигна цумада райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика къейд агьалияр сиягьдиз къачудайла тиндалар хваршияр чамалалар багулалар дидояр хьтин бици миллетар аварар хьиз къейд авунай виш йисуз юкьван дагъустандин районрай иниз куьч хьанвай кеди саситли сильди гакко метрада агъа хваршини вини хваршини цихалах хуьрерин авар эгьлийрилай гъейри вининихъ твар кьунвай бици халкьар цумада райондин бинедин агьалияр я райондик вичик хуьр квай муниципалитетар акатзава къалин шрифтдив са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава агвали хуьре авар чалал цумадисезул гьаракь цумададин ван райондин газет акъатзава унцукул район урусат федерациядин дагъустан республикада авай муниципалитетдин район администрациядин юкь унцукул хуьр я унцукул район дагъустан республикадин юкьван пата ала ва буйнакск леваши гергебиль хунзах ва гьумбет районрихъ са сергьятра ава чилерин майдан км дагъустандин маса районрив гекъигайла йисуз криминалдин жигьетдай унцукул районда гьалар лап тарам тир шумуд са йис яз ана шариатдин жемият группировкадин кьил тир ибрагьим гьажидадаева чкадин агьалидин арада къалабулух кутунай йисуз райондин кьил къазимбег агьмедов яна кьинай йисуз цийиз тайин хьанвай райондин кьил магомедгаджи тагировахъ кеви херер галукьнай ва адан хва яна кьинай идалай гъейри районда муькуь чиновникрал бизнесменрал ва гьукуматдин махсус къуватра квалахзавай ксарал къаст авунин алахъунарни къейд авунай йисан августдин риз унцукул райондин унцукул ва гимры хуьрерин эгьлийрин арада яракьарлу гуьжет хьанай нетижада кас кьенай органрин малуматриз килигна гуьжетдин кьил кутур кас бандадин кьил унцукулви мегьамед абдулмежидов тир йисариз килигна унцукул райондин агьалийрин динамика райондик муниципалитет ва хуьр акатзава къалин шрифтдив са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава райондин экономика асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал бинеламиш хьанва районда емишрин завод колхоз совхоз ва гъетерин консерваяр гьазурзавай завод кардик ква премьер лига анжах ингилис клубар къугъвазвай пешекарвилин футболдин лига гьакӀни лигада велсдин клубриз къугъвадай ихтияр ава англиядин футболдин лигайрин системада виридалайни вини кьилин дивизион я ана клубди иштиракзава чемпионат пахун вацралай тӀул вацрал кьван физава гьар керетди матч тухузавайди я премьер лигадин официал спонсор гьавиляй акъажунрин официал тӀвар премьер лига я англиядин сергьятрин къеце акъажунриз мукьвал мукьвал ингилис премьер лига лугьузвайди я акъажунрин бине йисан лагьай эхендиз кутунай адалай вилик гьалдив гекъигайла мадни пара финансрин менфят къачун патал сифтени сифте тв трансляциярай ихтияр маса гунугай артухан менфят къачудайвал садлагьай дивизиондин клубри футболдин лигадай экъечӀуникай къетӀ авунвай турнирдин сифте тӀвар футболдин ассоциациядин премьер лига тир гьа чӀавалай инихъ премьер лига дуьньяда виридалайни машгьур спортдин чемпионат яз гьисабзавайди я гьакӀни ам дуьньяда виридалайни чӀехи менфятар къачудай футболдин лига я лагьай сезонда клубрин умуми менфят млрд фунт тир алай чӀавуз уефа коэффициентрин таблицадиз килигайла премьер лига къуватлувилел гьалтайла европада кьведлагьай чемпионат я ам анжах испаниядин примерадилай агъуз я премьер лигада клубди иштиракна амма абурукай анжах да чемпиондин титул къачунва манчестер юнайтед цӀипудра арсенал пудра челси пудра манчестер сити кьведра ва блэкберн роверс садра алай чӀаван чемпион манчестер сити абуру сезонда вичин кьведлагьай титул къачунва футболдин лигадин садлагьай дивизион йисалай кьулухъ ам ингилис футболда виридалайни чехи дережадин дивизион тир италиядин серия а дин ва испаниядин ла лига дин кьулухъ галумукьзавай тир иллаки гзаф атунин ва къвезавай пулунин кьадардин къалурзавай лишандихъай гьа идан гъиляй квайни квай футболхъанар масаниз хъфизавай тир амма йисаррин сифте кьиле гьал хъсан патахъ масака хъижез хьана англиядин миллетдин керет йисан дуьньядин чемпионатда хъсанз экъечна зурфиналдал кьван агакьна вад йисан къадагъадин кьулухъ уефа ди ингилис клубриз еврокубокра иштираквал авуниз развивал гана хиллсбородин мусибат хьайидалай кьулухъ тейлоран доклад чапдай акъатнава докладди шартар эцигзавай тир месэла футболдин стадионрал хатасузвилин дережа хкажуникай са шумуд серенжем кьабулна канда сифтени сифте вири стадионрин трибунаяр михьиз ацукьай чкайривди дуьзмишун премьер лигадин диб клубди эцигнава арсенал астон вилла блэкберн роверс челси ковентри сити кристал пэлас эвертон ипсвич таун лидс юнайтед ливерпуль манчестер сити манчестер юнайтед мидлсбро норвич сити ноттингем форест атлетик куинз парк рейнджерс шеффилд юнайтед шеффилд уэнсдей саутгемптон тоттенхэм хотспур и уимблдон садлагьай лагьай сезонда премьер лигада керетди иштираквал ийизвай тир турнирдин тарихда садлагьай гол шеффилд юнайтед паталай экъечзавай брайан динди манчестер юнайтеддин варариз ягъна фифади кьабулнавай къарариз килигна вири миллетрин чемпионатри иштираквал ийизавай керетрин сан гьисаб тимиларна канзавай тир гьак месэла йисуз премьер лигада керетрин сан гьисаб дал тимил хьанва сезондин нетижайрив кьурвал чемпионатдай керет акъатна абурун чкадал керет атана премьер лигади корпорация хьиз кӀвалахзава адан иесияр иштиракзавай клуб я гьар клуб акционер я адаз акъажунар тухунин къанунар дегишуникай ва спонсоррин икьраррикай ван ава премьер лигадиз идара авун патал клубри кьил къарар бегьемардай ва директоррин совет хкягъзавайди я футболдин ассоциацияди премьер лигадин гьар йикъан кӀвалахик хкуьрзавач амма махсус акционер яз премьер лигадин кьил ва къарар бегьемердайди хкягъайла гьакӀни акъажунрин цӀийи къанунар хкягъайла адав вето ихтияр гва премьер лигади уефа дин европадин клубрин кимел вичин векилар ракъурзавайди я клубрин патай тайин тир векилар ва абурун кьадар уефа дин коэффициентрин таблицадив кьурвал тайин жезва уефа европадин клубрин кими уефа дин клубрин турниррин комитетдиз пуд иштиракдар хкягъзава и комитетди уефа дин чемпионрин лигадинни уефа дин европадин лигадин кӀвалахдикай месэлаяр кьилиз тухуниз алахъзава премьер лигадин виридалайни чӀехи мас авай трансферар премьер лигадин къене масанай премьер лигадиз премьер лигадай масаниз гъугъанар вини гъугъанар дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн районда авай гадарнавай хуьр хуьр дагъустан республикадин мегьарамдхуьруьн райондин рагъакидай пата азербайжандин кцар райондихъ галаз сергьятдин лап мукьвал кьулан вацун чапла кьерел ала сувун хурал алай хуьр мал хеб хуьдай хевлет я инсандиз къулай уьмуьр кьиле тухудай женнет я ви чуьлерал никерал ашукь тушир вуж ава жархарин булахдин яд дадмиш тавур вуж ама зи хайи хуьр гъугъанар гьикьван хуш я зи рикиз зи хайи хуьр гъугъанар икрамзава ви чилиз агьмедова бесбажи гъугъанар куьре округдин чехи хуьрерикай сад тир ам кетин сувун ценерив самур вацун къерехдал тахминан метр гьуьлелай кьакьанда тик гуьнедин кьилел кьулу чкадал ала ам мус арадал атайди ята тарихдин са жуьрединни делилар авач са шумуд гектарда экя хьанвай сурари ва абурун кьилихъ галай къванери шагьидвалзавайвал хуьруьн йисалай гзаф хьун мумкин я адан чурар филерин эхнигрин кирийрин кьепиррин ва кама кучунрин мулкарихъ галаз са сергьятра алай хуьрьун твар гьик ва квелай арадал атаната квехъ галаз алакъалу ята лугьун четин я ам кьулу чкадал экя хьанва са мус ята инал жегьилар кват жез къугъунар тешкилдай лугьуда анал хуьр кутурла мумкин я тварни гьа гафунилай къугъунар гъугъанар эцигна жеди гъугъанвияр куьре нугъатдал рахазва мукьвавилер вилик девирра филерихъ кьепиррихъ макьарихъ докъузпара район галаз гзаф тир анра къавум стхаяр халу хтулар гзаф авай гъугъандал кьисметди машгьур заи етим эминан вах акъуднай идан патахъай вичин гъалиб садыкьиди вил атудач дуьньядихъай ктабда кхьенва хуьруьнвийрихъ хейлин сивин эсерар ава кьепир айисатни гъугъандал гъуьлуьк квай гьайиф хьи адан вири шиирар кватиз хьанач гзаф хуьрерин жемятар хьиз гъугъанвиярни фадлай гьарнихъ чканва ик кцар райондин мучугърин хуьре хуьре гъугъанвийрикай квал ава чепелрик къуйсундал ва масанрани гъугъанвийри уьмуьр ийизва санлай къачурта абурун кьадар далай алатнава революциядилай виликан йисара хуьряй са шумуд касди бакуда нафтадин мяденра квлахзавай абурун арада твар ван авай буругърин устар дашди хуьре садлагьай большевик жарсов селимхан ва масабур авай граждан дяведа хуьряй пуд касди иштиракна ягъибегов кичигеба мегьамедов агъарзади ва жалилов жалила абуру советрин гьукум паталай зегьметар чугуна ватандин чехи дяведиз хуьряй кас фена абурукай даз элкъвена хтун кьисмет хьанач абур гьамишанда рикел хуьн яз хуьруьн юкьни юкьвал гуьмбет хкажнава дяведин йисара хуьруьнвийрикай касдикай офицерар хьана абуру женгера кьегьалвтлелди иштиракна гзафбуруз гьукуматдин орденар медалар ва маса пишкешар гана талибов талиб мамедов неби медетов эмираслан мегьамедов мегьамедшерив яру гъед ордендиз лайих хьана дяведилай гуьгъуьнин йисарни гзаф четинбур тир майишат гуьн гуьниз хкана канзавай и карда чехиз къуьн кутуна гъугъанви даштемиров расул даштиевича ада сифте яз йисуз хуьруьн майишатдин институт куьтягьна дяведин ва адалай гуьгъуьнин йисара ам докъузпара райондин кьилин агроном тир ам кьиле аваз районда сифте яз гъугъандал кеспиятдин жуьреда гзаф иер багъ кутунай и багъдин емишрин тариф виринриз акъатнай машгьур алим ципицбан тир ада гуьгъуьнлай яргъал йисара дербентдин ципицбанвилин тежрибадин станциядиз регьбервал гана гьукуматдин гзаф орденринни медалрин сагьиб йисуз рагьметдиз фена дербентда ада уьмуьр авур квалин цлал буйнакский мемориал плита алкурнава гъугъанар арандиз чпин уьруьшрал куьч хьана кьве вацун арада самур ва стал ери бине кутунва и кардин тарих ихьтинди я вини гъугъандал мал къара хуьдай чурарикай са кьадар дарвал авай гзаф хуьруьнвияр кьуьд акъудун патал арандиз къвезвай ина бес кьадар чил ава абур аранда пуд чкадал пай пай хьана хзан кучун къазмайрин патав гвай ина абурун сурарни ама далай виниз хзанар уружбайрин хуьруьвай са километр агъадихъ хзан ракьун рекьин каник пата къазмаяр атана уьмуьр гьализ хьана гатун береда вири сувуз гъугъандал хъфидай цийи чкадал хуьр кутадайла гьелбетда четинвилерни хьана гъугъанар куьч хьанвай чкадин патахъай чехи гьуьжетар авай жемятди къейдзавайвал гъугъанви багъир лугьудай кас виликрай темир хан шурадиз арза гваз фенай ана арзадиз яб гана месэла рази жедайвал гьялна ганвай чилин сергьятарни тестикьарна жемятдиз аранда чил хъуьтуьн чур яз вугана квалер эцигдай ихтияр авачиз гъугъанрин хуьруьн сергьятар аранда ихьтинбур хьана уружба хуьруьн канелай агъадихъ ярукьваларив агакьадалди кьве вацун арада гектар чил цийиз абуру хуьр самур вацун къерехдал кутуна районар арадал атайла гъугъанвийрин хзан кьасумхуьруьн райондик амай хзан докъузпара райондик абурухъни аранда га чил туна йисуз хуьр куьчарунин къарар кьабулна ва цийи хуьр жемятди арада авай чпин чилел кутуна исятда хуьр авадан хьанва ина юкьван мектеб клуб медпункт ава агьалийри гъугъанрин тежибадинни чирна жагъурунрин майишатда опх гоганское зегьмет чугвазва цуру хуьруьн чилерни жемятдин ихтиярда ава сувал авай чилер вахчун чи жемятдин ихтиярда хъхьун жарасов агьмедханан агьмедов сулейманан ва райондин кваталдин депутат яз хьайи мамед мегьамедован зегьметрин нетижа я алай аямда вини гъугъандал пуд квалер арадал хканва цуру хуьр арадал хкун патал зегьметар яралиев букара чугвазва ада вичин гадайриз ана кьве гьавадин цийи кьве квалер эцигна гъугъанвийри сувал алай хуьруькай квач атанвач фин хтун авазва умуд ийизва хуьр арадал хкведа и жигьетдай алахъунар хуьруьн администрациядин кьил яралиев элмарани гзаф ийизва вири четинвилер алуддай бес кьадар къуватар хуьре ава куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалийрин кьадар тир алай чавуз хуьр харапайриз элкъвена макьарар дагъустан республикадин стал сулейман районда авай тунвай хуьр хуьр стал сулейман райондин кьиблединни рагъакидай пата райондин юкь тир кьасумхуьрелай тахминан км яргъал макьарарин вирин мукьув чка кьунвайди я виш йисуз макьарар вири куьре округдихъ галаз урусат империядин гъилик акатзава империядик квай чавуз хуьр дагъустан вилаятдин куьре округдин хъутур куьредин наибвалдиз талукь тир бигер цицер хпитар ва ялцугъ хуьрерихъ галаз ялцугърин хуьруьнжемятдик квай куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр суни мусурманар тир йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал хуьре майишатар авай агьалийрин кьадар кас тир итим ва паб алай чавуз хуьр ичизва сократес бразилейру сампайу ди соза виейра ди оливейра ва я сократес белен пара штат сан паулу бразилиядин футболист зур хуьдайди ва йисара хьайи дуьньядин чемпионатра бразилиядин кӀватӀи командадин капитан тир журналди гузвай къиметриз килигна сократес виш йисан виридалайни хъсан футболистрин сиягьда й чкадал ала фифа иштиракчи я профессионал карьера туькӀуьрай футболист ятӀани ада бразилиядин сан паулу университетда духтухвилин диплом къачунай ва спортдин карьера акьалтайдалай гуьгъуьниз ада философиядин доктордин дережа къачунай сократес йисуз бразилиядин пара штатдин белен кьилин шегьер дидедиз хьана сократес философия илимдал рикӀ алай налогрин агент тир раймундодин хзанда дидедиз хьанай адан пуд стха софоклус состенес ва раймундо авай гъуьгъуьнлай раймундодикайни профессионал футболист хьанвай сократесан ругуд йис хьайила адан хзан рибейран претудиз куьч хьанай футболдин майдандин патав дидедиз хьанвай сократесан рикӀ аял чӀавалай футболдал алай ам къугъвай садлагьай команда чкадин рано де оуро хьанвай амма адан буба хци футболдиз чӀехи гьевес кутунив рази тушир ва къугъваз къадагъа авунай гьавиляй сократеса чинеба къугъвазвай ва идахъ галаз санал медицинадин чирвилер къачузвай кӀелзавай бередани ада вичин колледждин колежио мариста командадин паталай къугъвазвай сократесан йис хьайила адан колледждин тренердиз чкадин ботафого клубда кӀвалахиз эвернай адани вичихъ галаз кьуд тафаватлу футболистар тухванай абурун арада сократесни кваз сократес сан паулуда йисан яшда аваз кечмиш хьана квати командадин статистика кирпич кутан дагъустан республикадин хасавюрт райондин чилерал алай ахвах райондин хуьр вини инхело хуьруьнсоветдик акатзава хуьр хасавюрт райондин кефер пата райондин администрациядин юкь тир хасавюрт шегьердилай км яргъал ала романовка хуьруьн бине бессарабиядай куьч хьана атанвай немецри йисуз кутунай чеченрин и хуьруьз мукьвал мукьвал вигьинрин тарашунрин гъиляй чара атанвай немецар йисарин къене вири хъфенай абурун чкадал чеченар секин хьанвай ва хуьруьн твар дегишарна керпич котан эцигнай йисан малуматриз килигна хуьре вири чеченар яз касди уьмуьр гьалзавай вилик хуьр хасавюрт округдин бабаюрт хуьруьнсоветдик акатзавай чеченар депортация авур береда йисуз и хуьруьн эгьлияр вири къазакъстандиз акъуднай й йисарин юкьвара хуьруьн чилер ахвах райондин колхозрин ихтиярдиз вуганай гуьгъуьнлай иниз ахвах райондин хуьрерай аварар куьч хьана чпиз хуьр кутунай йисариз килигна кирпич кутан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика камыш кутан дагъустан республикадин хасавюрт райондин чилерал алай ахвах райондин хуьр хуьр хасавюрт райондин кефер пата райондин администрациядин юкь тир хасавюрт шегьердилай км яргъал ала татьяновка хуьруьн бине бессарабиядай куьч хьана атанвай немецри йисуз кутунай чеченрин и хуьруьз мукьвал мукьвал вигьинрин тарашунрин гъиляй чара атанвай немецар йисарин къене вири хъфенай абурун чкадал чеченар секин хьанвай чеченар депортация авур береда йисуз и хуьруьн эгьлияр вири къазакъстандиз акъуднай й йисарин юкьвара хуьруьн чилер ахвах райондин колхозрин ихтиярдиз вуганай гуьгъуьнлай иниз ахвах райондин изано кудиябросо ва лологонитль хуьрерай ахвахар куьч хьана чпиз хуьр кутунай йисариз килигна камыш кутан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика дагъустандин вилаят вилик урусатдин империяда ва советрин урусатда авай кеферпатан къавкъазда чка кьунвай администрациядин тек кьилин шегьер темир хан шура я гилан буйнакск шегьер вилаят къавкъаздин кьилин циргъинин кефердинни рагъэкъечдай патан хушарал гилан сувун дагъустанда каспи гьуьлуьн къерехдал ала чилерин чехи пай сувари кьунва анжах гьуьлуьн кьерелайтуз уьленар къумар ва шуьрекатар авай арандин зул экя хьанва сувун дагъустанда кьве чехи вацун системаяр ава ибур самур ва сулак вацар я сувун дагъустандиз континентал жуьредин гьава хас я дугунра гад гзаф чими ва зегьем кваз сувара серин алатзава каспий гьуьлуьз мукьвал алай арандин гьава гзаф чими ва ламу я инагар къацу гегьенш тамарив ва ацана набататривни векьин чкайрив девлетлу я вилаятдин кьилин везифадал дяведин губернатор акъваззавай гьак виш йисуз дагъустандин вилаят округрикай округар наибвилериз пай жезвай волостьрикай шегьердикай ва тахминан хуьрерикай ибарат тир вилаятдик агъадихъ галай округар квай къенепатан паюнин и жуьре тегьер вилаят терг жедалди дуьз йисал кьван давам хьанай къейдер агьалияр сиягьриз къачудайла вири анди цез халкьар мес андияр каратаяр гунзибар ва мсб аварар хьиз къалурнай ва аваррин кьадардик кутунай агьалияр сиягьриз къачудайла вири дарги халкьар мес кубачияр къайтагъар ва мсб умуми дарги тварцелди къалурнай ва даргийрин кьадардик кутунай ина татарни сувун чувудар санал къалурнава явакьан гзафйисарин набатат я адан кьакьанвал сантиметрдив агакьда пешерни винелай лап къацубур каник падни рехи рангунинбур я дарманар авун патал и хъач ада цуьк ахъагъайла кватда адан кьилер ва цийи хилер цуьрцер таза вахтунда атуда яргъивални сантиметридинбур хьана канда абурук цуькверни пешерни кутада кватдай вахтни июндинни августдин варцар я сериндик кьурурда и набататдин дарманри дакур таб акьалтай чкаяр сагъарда цвар акъудда рики фад фад квалахун секинарда хуквадинни ратарин квалах лазим тирвал къайдада твада ивида глюкоза холестерин гзаф хьайила абурун кьадар тимиларда беден ладзарин дегиш хьун чур хьайила ам чкадал хкида климактерик вацран кьилерин вахт дуьздаказ кьиле финиз куьмекда явакьандин дарманар адакай ийизвай настойкаяр рикин нервийрик къал инсандик нервийдин азар акатайла секинарун ивидин давление сифте хкаж хьанвай вахтунда рикин азарар авайла куьмекун хуквада ратара къал твадай азарар гьатай чавуз четин талар гьатай чкаяр секинарун патал ва маса азарриз акси яз гьакни хуквада перстный ратара хер хьайила хамунин азарар арадал атайлани маса набататарни кваз кардик кутада и набататдин тварар тум цвар регьятдиз акъатун патал ва глаукома вилерин азар акатайлани кардик кутада вена австриядин тирол бундесланддин кьилин шегьер адан тӀвар кьве гафуникай ибарат я немец чӀалал муьгъ Ӏ шегьердайтуз физвай вацӀун тӀвар инсбрук кефер патахъай карвендель цӀиргъини сергьятзава кьибле патахъай альпайрин кьулан цӀиргъерин партшекркофель вилик гвай сувайри инсбрукдилай са шумуд километр рагъакӀидай патахъ мелах вацӀ инндик акахьзава кьулан темпертура ина я йисан аватунар мм виридалайни чими варцар июльни август я ни гваз виридалайни микьи варцар декабрни январ я гваз виридалайни пара аватунар июльдиз аватзава мм гваз виридалайни тӀимил февралдиз я мм инсбрук шегьер алай чкадал инсанар яшамиш хьунин гелер неолит чӀавалди ава римдилай вилик девирдиз авай яшамиш жедай чкаярни сурар вильтен амрас гьттингни мюлаудани фундеда латен чӀавун алайда лугьузва ина инсанар йисалай пара авайди кефер патахъай сергьят хуьн патални ретарни норикар къачун патал римари август императордин чӀавуз верона бреннер аугсбург рехъ хуьн патал йисуз ч э в кьушунрин акъваздай чка велдидена вильтен эцигна йисуз кӀукӀвар авур римдин империя чкӀайла и чилер бавариядин къуватдик акатна йисуз бавария франкрин империядик акат тавунмаз гуьгъуьнин вишйисара инсбрук алай чилер цӀийи кьиляй бавариядик акатна ахпа андек графрин къуватдик хьана евгений максиман хва примаков киев москва шурайринни урусатдин экономист рагъэкъечӀдай патахъай алим арабист сиясатдинни гьукуматдин крархъан экономикадин илимрин духтур профессор акьалтӀай чӀехи ва тамам ихтияр авай векил я рти ажт дин директоррин шурадин регьбер меркурий клубдин президент шурадин регьбер уиа дин ситуациядин анализдин юкьван регьбер я сссг дин иа дин академик член корреспондент сссг дин гьукуматдин премиядин ва урусатдин гьукуматдин премиядин лауреат я лагьай йисалай гатӀумна шг дин кп член я уиа дин президиумдин член урусатдин федерациядин президентдихъ галай илимдихъайни маарифдихъай шурадин президиумдин член урусатдин федерациядин федерал алтӀушундин федерациядин алтӀушундин регьбердихъ галай илимдинни экспертрин шурадин член халкьарин арада авай крарихъай урусатдин шурадин килигунин шурадин регьбер я сссг дин лап кьилин шурадин галкӀдин шурадин регьбер сссг дин килигна чирунин юкьван къуллугъдин регьбер урусатдин къецепатан килигна чирунин къуллугъдин директор уф дин къецепатан крарин министр урусатдин федерациядин гьакиматдин кьил урусатдин алишверишдинни индустриядин палатадин президент я шгкп дин юкьван комитет член йисаррин арада юк дин членриз кандидат я гьукуматдин думадин лагьай кӀватӀунин депутат я къецепатан уьлквейриз ракъурзавай радиовеаниедин кьилин управлениеда авай араб редакциядин кьилин редактор сергея каверина примаковаз вичин редакцияда кӀвалахиз эверна сссг дин илимрин академия сссг дин иа урус академия наук ссср ан ссср сссг дин вини дережадин илимдин идара ада уьлкведин чехи метлеб авай ва квенкве аваз фидай алимар сад ийидайди я ам сссг дин министрдин шурадик сссг дин халкьарин комиссарин шурадик акатзавай тир сссг дин иа органар анжах хкягъунин бинедал туькуьрзавай тир лап кьилин орган академикринни член корреспондентрин виридан алтушун я академиядиз регьебервал авун патал виридан алтушунин сессийрин арада ада сссг дин иа дин президиум хкягъзавайди я шурайрин девирда хьайи илимрин академиядин президентар сссг дин илимрин академиядин ибаратдик акатзавай ибур тир цукьуд лагьай йисалай инихъ республикадин академия усфср диз вичин академия авачир ва рсфср да авай пуд региондин хел сибирдин яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан и уралдин сссг дин иа дин йис сссг дин почтунин марка йис сссг дин иа дин йис сссг дин почтунин марка йис дуьньядин садлагьай сссг дин иа дин атомрин электростанциядин дарамат сссг дин почтунин марка йис дуьньядин садлагьай сссг дин иа дин атомрин электростанциядин дарамат гьакни пара археологиядин жигъин тийир хьтин затар ва тарихдикай квалахар андияр анд андал тарихдин къене дагъустандин рагъакидай пата анди циргъинин кьиблепатан хилерал алай хуьрера уьмуьр ийизвай къавкъаздин бинедин суван халкь нах дагъустан халкьарин группадин авар анди цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава кьилдин бици халкь ятани гьеле совет береда гьукуматди андияр ва вири анди халкьар фад квадарун патал абур чехи авар халкьдин этник группа хьиз къейд авунай мектебра абуруз хайи чалан чкадал авар чал чирзавай андияр дагъустандин бици халкьарикай сад я абур дагъустандин ботлих райондин анди ашали гагатли гунха джугут зило кванхидатли мехетури муни риквани хандо цибилта чанко шивор хуьрера хасавюрт райондин цийи гагатли ва андийский послокда бабаюрт райондин бутуш хуьре ва маса халкьарихъ галаз акахьна кизилюрт бабаюрт цийилак кизляр ва тарумовка районрин хуьрера уьмуьр ийизвайди я урусатдин илимрин академиядин алим тир с а лугуева тестикьарзава хьи виш йисаралди къунши чехи авар халкьдин таъсирдик квай андийри чпин милли махсусвал квадарзава ва къвез къвез авар халкьдихъ галаз акахьна сад жезва гила абурун жегьил несилрин чехи пайди чеб аварар хьиз кьатузва гьавиляй андийрин гьакъикъи кьадар малум туш амма са бязи малуматрикай абурун кьадар дилай пара тирди чир жезва анди халкьдин ва андиу уьлкведин твар сифте яз чи э вилик виш ийисуз ассириядин царь саргона вичин пак тир кхьинра кьунвайди гьисабзава ада кхьенай хьи за андийрин уьлкве тир телусина дяведалди къачуна ва анай кас ва абурун мал лапагар есир кьуна саргона твар кьунвай андияр дагъустандин андийриз талукь тирни тахьайта ваъ чехи академикар г м меликишвилиди ва играр алиева абур сад садав гутуна килигнай чи эрадин сифте кьилериз талукь тир тарихдин чарара грекви тарихдар страбона ва римви кхьираг плиний чехида андийрин твар анияр андакар хьиз кьунай исятда дагъустандин рагъэкъечдай пата авай хуьрерин тварариз килигайта вилик девирра андияр гзаф гегьенш чилерал уьмуьр авурди малум жезва мисал патал мехельта мелъелта аргвани аргъвани шабадух аб духъ ичичали ичичали инхо игали игьали тлянтляри лъанлъари чирката чиркъата бетли бекьиль унцукуль онсо коло ва маса авар хуьрерин ва чурарин чкайрин тварар анди чалакай туькуьр хьайи топонимар я гила гьа хуьрера авай аварар вахтунин къене ассимиляция хьана аварриз элкъвенай андияр я урусатдин этнограф и г гербера гайи малуматра андияр таулияр тварцелди къалурнай ва абурукай агъадихъ галайвал кхьенай йисан къене живери кьунвай къванцин сувара гуржийрин аваррин лезгийрин ва дагъустанвийрин арада уьмуьр йизвай халкь брокгаузан ва ефронан энциклопедиядин гафарганда андияр лезги халкьарикай сад тирди ва андийрин чилер лезгистандик квай тирди лугьузва вири урусатдин агьалияр сиягьдиз къачудайла агъзурдилай пара андийри чеб анди миллетдиз талукь тир векилар хьиз къейд авунай хх виш йисан й йисара муькуь бици халкьарни хьиз андиярни сиягьриз авар тварцелди акатнай идан нетижада зур виш йисан къене социални экономикадин ва культурадинни тарихдин жигьетрай анди халкь гзаф кьулухъ амукьнава чи халкьдихъ йисалай пара яшар авай девлетлу тарих гала чаз кандай хьи анди халкьдин тарих са бязи алимрин азад фикирар хьиз ваъ дагъустадин тарихдин асул чук хьиз гьукуматдин дережада гьисабрай политикада разивилер ва компромиссар хьана канзавайди чна гъавурда акьазва амма гьа чавуз вири халкьдин марагъриз ва гьахъдиз кур гун виже къвезвайди туш андийри кватидаказ уьмуьр ийизвай районрин гьукуматдин органра ва чкадин идарайра гьалар гьихьтинбур я магьачкъалада агъзур кьван анди халкьдин векилди уьмуьр ийизва амма шегьердин гьукуматдин ва муниципалитетдин структурайра вирини вири андиди векилвал ийизва кизилюрт районда агъзур кас анди авайтани районда кардик квай структурайрин санани анди векил авач хасавюрт районда андийрин гьалар виридалайни усалбур я районда агъзурдалай виниз андияр ава мисал патал аксай хуьре агъзур анди авайтани им вири хуьруьн агьалидин я хуьре авай чара чара организациярикай анжах са почтунин идарада са анди квалахзава ва ик маса чна теклифзава хьи ботлих район пайна ана кьилдин анди район арадал гъин гьакни хасавюрт ва кизилюрт районра чи халкьдин культурадин милли автономия туькуьрун проблемадин и рекьелди гьял авуни саданни ихтиярар чуькьуьзвач аксина анди халкьдиз гьукуматди чпиз къалурзавай къайгъу аквада културадинни тарихдин агъузвал вини дережайриз хкажиз куьмек жеда ва маса халкьар хьиз дагъустандин вири ихтиярар авай халкьарин жергедик экъечда андияр нах дагъустандин чалариз талукь тир анди чаларин хилек квай анди чалал рахазва чал кьве нугъатдиз пай хьана вини анди нугъат ва агъа анди нугъат андийриз чпин хайи чалалай гъейри гьакни авар урус ва са кьадар чечен чалар чизва кхьинар кирилл графикадалди ийизва диндал гьалтайла андияр суни мусурманар я пьер айджо дидедилай камерунда хьанай дагъустандин къумрал манидар африкадин камерун уьлкведа хайи пьер айджо урусатда вини дережадин чирвилер къачунин мураддалди дагъустандин магьачкъаладин университеддиз экечна нафтадинни газдин факультетда келзавай манияр лугьунин хъсан алакьунар авай пьер вичин ватан тир камерунда агалкьай рэппер тир дагъустандиз хтайла кьулухъ ам манияр лугьуз кеви межлисриз ва мугьманвилериз эверзавай вичин кьетен ва хуш ванцив ада дагъустандин продюсерар желб авуна са тимил вахтунилай ам чехи сегьнедал экъечна ва дагъустандин твар ван авай манидаррихъ галаз санал манияр лугьуз хьана вичин зарб машгьурвал ада дагъустандин чаларал манияр лугьунивди къазанмишна пьеран репертуарда лезги табасаран агъул яхул ва дарги чаларал манияр ава орт каналдиз гайи интервьюда ада лагьанай хьи завай дагъустандин саки вири чаларал манияр лугьуз жезва амма са авар чалалай гъейри гзаф четин тирвиляй авар чалан са бязи ванер завай лугьуз жезвач магьачкъалада ада дарги руш гъанай гила абуру са хва чехи ийизва ризаев марсел ислеманан хва испикви марсел йисан апрель стал сулейманан район цийи испик хуьр лезги зари ризаев марсел йисан апрелдиз стал сулейманан райондин цийи испикрин хуьре дидедиз хьанва гьеле хуьруьн мектебда кӀелзавай аял вахтарилай эгечӀна марсел ризаева вич хайи чӀалал литературадал тарихдал медениятдал рикӀ алайди яз чирна гьа икӀ классда ада сифтегьан марф шиир кхьена классдилай адан шиирар лезги газетдиз гуьгъуьнлайни самур журналдиз акъатиз хьана университетда кӀелдай йисар жегьил заридин туькӀуьрунарин рекье мадни бегьер гъайибур хьана кӀелунин сифтегьан йисарилай кьил кутуна марсел ризаев дагъустандин газетринни журналрин карханайрихъ галаз кӀеви алакъайра хьана интеллигенциядихъ галаз мукьувай таниш хьана алай чӀавуз марсел ризаева испикрин хуьруьн мектебда лезги чӀаланни литературадин тарсар гузва хважамжам тӀвар алай литера ту ра дин кружокдин регьберни я райондин телевидениеда ктв лезги халкьдин культурадиз литературадиз тарихдиз талукьарна лезги чӀалалди вич кирам яз ачух суьгьбет тӀвар алай телегунугни арадал гъизва стивен джордж джеррард уистон мерсисайд чехибритания инглис футболхъан британиядин империядин ордендин кавалер я лигадин лос анджелес гэлакси кӀеретӀдин къугъвадайди я вичин карьерадин чӀехи паюнин къене ам юкьван зур хуьдайди яз авай тир гьакӀни агалтдай флангдихъай авай гьужумдай юкьван зур хуьдайди яз ва чӀугванвай гьужумхъан яз экъечӀзавай тир адалай гъейри са бязи вахтара стивена гьакӀни агалкьунралди эрчӀи патан хуьдайди яз къугъвазвай тир вири вичин карьерадин къене ам са кӀеретӀдик квай тир лагьай йисуз кӀеретӀдин кьилин ибаратдик кваз ам садлагьай сеферда никӀел экъечӀна лагьай йисуз ам бинедин къугъвадайди хьана лагьай йисуз сами гьуьюпиядикай капитанрин чӀук кьабулнава эндфилдал экъечӀунин чӀаван къене ада кьве англиядин кубок пуд футболдин лигадин кубок кьве англиядин суперкубок чемпионрин лига уефа дин кубок кьве европадин суперкубок гъалиб авуна вири дуьньяда ливерпульдин фанатрин арада тухузвай хабар кьунив кьурвал коп диз кьетӀен таъсир авур къугъвадайди лугьудай эхиримжи сиягьда легенда тир кенни далглишдилай алудна стивена садлагьай мукь чка кьунва зинедин зидана ам лагьай йисан вири дуьньядин квайни квай футболхъан я лагьана лагьай йисуз стивен уефа дин версиядай йисан квайни квай къугъвадайди яз гьисабна адалай гъейри ам сеферда пфа дин версиядай символир тир кӀватӀалдик кутуна пуд пуд сеферда уефа дин ва дин символ символир тир кӀватӀалрик кутуна адалай гъейри ам лагьай йисуз пфа дин версиядай ва лагьай йисуз пешекарвилин журналистрин ассоциациациядин версиядай йисан квайни квай футболхъан яз гьисабна лагьай йисуз газетди адан гьуьрметдай вири чӀаварин символ тир кӀватӀалдал тӀвар эцигна арчан азербайжан республикадин кцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр стурин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр кцар райондин рагъакидай пата чехи къавкъаздин хушарал гъенер вацун кьерел райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала кцарилай акьванни яргъал алачиртани шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва умуми яз кцар райондин гьа и арчан стур кьуьхуьр яргъи кек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайта гъалат жедач рекьерин чкадал жигъирарни гелер я и хуьрериз анжах сувун машинрал алаз джипар хкаж хьун мумкин я хъуьтуьз жив къвадайла и жигъирайтуз уьцуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атанвай хьиз жезва хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тебиатдин кьакьан суварин къацу чурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чугуда хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я чурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава илихъ азербайжан республикадин кцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр стурин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр кцар райондин рагъакидай пата чехи къавкъаздин хушарал гъенер вацун кьерел райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала кцарилай акьванни яргъал алачиртани шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ кьуд сят яргъи жезва умуми яз кцар райондин гьа и арчан стур кьуьхуьр яргъи кек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайта гъалат жедач рекьерин чкадал жигъирарни гелер я и хуьрериз анжах сувун машинрал алаз джипар хкаж хьун мумкин я хъуьтуьз жив къвадайла и жигъирайтуз уьцуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атанвай хьиз жезва хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тебиатдин кьакьан суварин къацу чурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чугуда хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я чурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава гъенервац азербайжан республикадин кцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр стурин хуьруьнсоветдик акатзава хуьр кцар райондин рагъакидай пата чехи къавкъаздин хушарал гъенер вацун кьере са пад кьакьан кьвалар яргъанар тир чкадал экя хьанва райондин кьилин шегьер тир кцар шегьердилай км яргъал ала хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала кцарилай акьванни яргъал алачиртани шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пьуд сят яргъи жезва умуми яз кцар райондин гьа и арчан стур кьуьхуьр яргъи кек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайта гъалат жедач рекьерин чкадал жигъирарни гелер я и хуьрериз анжах сувун машинрал алаз джипар хкаж хьун мумкин я хъуьтуьз жив къвадайла и жигъирайтуз уьцуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атанвай хьиз жезва хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тебиатдин кьакьан суварин къацу чурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чугуда гъенервац хуьруьн мягьлейрин тварар ойконимар агъа кьер муьгьуьбан мягьле къакъуман мягьле дуьзен гуьне хуьруьн агьалидин вири лезгияр суни мусурманар я чурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава гъенервац хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва шихар ашурар мустафаяр исмаилар марк твен халисан твар сэмюэл лэнгхорн клеменс флорида миссури асш реддинг коннектикут асш кьетен чехи американ кхьираг журналист ва жемятдин крархъа я адан яратмишунди жуьреба жуьре жанрар желб чугвазава юмор сатиру философиядин фантастика публицистика ва мсб гьакни вири жанра ада гьамиша жув гуманист ва демократ хьиз къалурзава уильям фолкнердин фикирдалди марк твен садлагьай халисан американ кхьираг я гьакни чун вири адан ирс гьалтайбур я эрнест хемингуэйди лагьайвал вири алай чаван американ эдебият марка твенан гекльберри финнан кьилел атай вакъиаяр твар алай са ктабдай акъатна урус кхьирагрикай максим горький ва александр куприн марк твенакай рикин чимивилелди рахана александр сергеевич пушкин йисан май москва йисан январь санкт петербург виш йисан виридалайни нуфус авай ва машгуьр урус зари драматург ва прозаик эдебиятдин критик ва теоретик урус литературада гьакъикъат ва авай гьалар авайвал вири патарихъай къалурдай реализм рекьин бине кутур кас пушкинан эсерар урусатдин гъакъикъатдин харусенятдин энциклопедия гьисабзавайди я вичин эсерра ада декабристрин са бязи фикирриз дестек ганай ва гьа девирдин жемиятдин кьилин проблемаяр къалурнай месела монархия ва халкь гьукумат ва касвал къизил виш йисан дворянрин вини къатарин кьилдинвал гьеле чан аламаз пушкинан тӀвар виридалайни зурба урус милли зари хьиз акъатнай къенин эдеби урус чӀалан бине эцигай касни пушкин гьисабзавайди я адан тӀвар дуьньядин виридалайни хъсандиз чирнавай ксарин сиягьдик ква александр сергеевич пушкин асулдай дворянар тир пушкинрин сихилдикай я и сихилдикай пушкина шумудни са сеферра вичин эсерра кхьенвайди я ада вичин сихил халис аристократиядин чешме хьиз хайи дигедиз вафалудаказ къуллугъ авур ва дегь несил хьиз къелемдиз ганай адан дидедин чӀехи бубадин дах абрам петрович ганнибал асулдай африкави негр тир сифте ам й птрдин къуллугъчи тир гуьгъуьнлайни дяведин инженер ва генерал хьанай пушкинан буба патай чӀехи буба лев александрович пушкин артиллериядин полковник ва гвардиядин капитан тир буба сергей львович пушкин гьевескар зари ва аристократиядин зарафатчи тир диде надежда осиповна ганнибалан хтул тир ими василий львович карамзиндин дестедин арада авай машгьур шаир тир пушкиназ са вах ольга ва стха лев авай а с пушкин йисан майдиз москва шегьердин немецкая слободада дидедиз хьанай июньдин даз хашунин цяй акъуднай йисарин гатун варцар пушкина подмосковьедин захарово хуьре вичин чӀехи дидедин патав тухузвай сифте эсерра пушкина вичин аял чӀаварин кьатӀар къалурнава месела монах йис бова йис лицейдин шиирар послание к юдину йис сон йис пушкинан баде мария алексеевна ганнибалди вичин хтулдикай икӀ кхьенай зи чӀехи хтулдикай вуч акъатдатӀа чидач ам акьулдиз хци ва ктабар кӀелунрал рикӀ алай гада я амма тарсар пис чирзава ацукьна вичин тарсар бегьемарун кьери гьал я гагь кагьулзава лугьуз ам таярихъ галаз къугъваз куьчедизни экъечӀдач гагь адак ахьтин зарб акатда хьи секинардай кьван чара атӀуда адаз юкьван гьалар хас туш ругуд йис пушкина царское село хуьруьн лицейда кӀелнай ина жегьил зариди йисан ватандин дяведин вакъиаяр уьмуьр гьалнай пушкинан шаирвилин алакьунар ина дуьздал акъатнай ва абуруз сифте чӀехи къимет гьа и лицейда ганвай лицейда кӀелай береда пушкина пара кьадар шииррин эсерар кхьенай адак руьгь кутазвайбур франциядин виш йисарин зарияр тир абурун эсеррихъ галаз жегьил зари вичин бубадин ктабханада таниш хьанай адан вирибурулайни рикӀ алай француз кирамар вольтер ва парни тир пушкинан шииратдин муаллимар батюшков ва романтизмдин устад жуковский хьанай йисан июль вацра пушкинан эсер садлагьай сеферда москвада акъатзавай вестник европы журналда чапдай акъатнай журналдин цӀипудлагьай номерда вичин дуст кюхельбекераз талукьарнай шаир дустуниз к другу стихотворцу тӀвар алай шиир акъатнай гьеле лицейдин шакӀурт яз пушкин эдебиятдин арзамас жемиятдик акатнай и жемият милли эдебиятдик квай архаизмдин ва куьгьнечивилин аксиниз экъечӀзавай гурзуфда пушкина къавкъаздин есир эсер давамарнай ва са шумуд лирик шиирар кхьенай абур ада н н раевскийдин рушариз екатеринадиз еленадиз ва мариядиз талукьарнай ина зариди бахчасарайдин фонтан поэма ва евгений онегин роман кхьин къаст авунай йисан сентябрьда симферопольдиз фидай рекье ам бахчасарайда акъвазнай йикъарин са юкъуз пачагьдин кӀвалерин гьаятда экъведайла ада кьве марвард цуьк кьатӀна накъварин фонтан дин кӀаник эцигнай гуьгъуьнлай ада и фонтандиз бахчасарайдин фонтан тӀвар алай шиирар ва поэма теснифнай а с пушкин дантесахъ галаз хьайи дуьэльда къачур залан хирен себебдалди кьенай и кьве касдин араяр чӀурна дуэльдиз гъанвай себебар пара авай дантеса пушкинан паб наталья николаевнадихъ гелкъвезвайди виридаз малум хьанай ва и кьве аристократ хзанрин арада кӀеви къалар гьатнай са тӀимил вахтунилай тийижир касдин паталай пушкиназ ва адан дустариз адан папан хатурда хкӀадай айгьамар квай чарар ракъурнай пушкина ибур дантесан ва адан тахай буба геккернан гъилин кӀвалахар тирди кьатӀанай намус хуьн паталди йисан ноябрьдин нянихъ пушкина дантесас дуэльдиз эверун ракъурнай геккернан куьмекдалди и дуэльдин муьгьлет кьве гьафте кьулухъ янай шаирдин дустарин иллаки жуковскийдин ва адан юлдаш наталья николаевнадин алахъунрин нетижада дуэль терг ийиз хьанай ноябрьдиз дантеса наталья николаевнадин вахаз вичиз ша лагьана теклифнай гьа юкъуз пушкина вичин эверун кьулухъ къахчунай амма и никагьдикай абурун арада авай къал къанвачир дантеса адан вах натальядин нуфус чӀур тийин паталди къастуналди гъанвайди я лугьудай ванер чкӀанай папа пушкиназ и интригаяр куьтягь жедалди санкт петербургдиз хъфин теклифзавай амма пушкина и кардиз вичиз кӀандайвал эхир эцигиз кьетӀъ авуна йисуз ада луи геккерназ акьалтӀай векъи чар кхьена ракъурнай и чарчиз жаваб анжах дуэльдиз эверун мумкин тир ва пушкиназ им хъсан чизвай къанунрин къайдайрив кьадай дуэльдиз эверун пушкиназ гьа юкъуз атанай амма геккерн чара уьлкведин посол тир виляй адаз дуэльра иштирак ийидай ихтияр авачир тахьайтӀа адан карьерадиз эхир къведай адан чкадал дантес экъечӀнай январьдиз чӀулав вацӀун кьерел дуэль кьиле фенай пушкинахъ залан хер галукьнай гуьлле ятурдилай гьатна руфунив агакьнай а аямдиз килигна им кьиникьал гъидай хер тир и кардикай пушкиназ адан лукьман арендтди гьакъикъат чуьнуьхар тавуна хабар ганай кьиникьиз мукьва пушкина вичин кӀвалахар къайдада кухтазвай буржар вахгузвай веледрин арада ирс пайнай ва икӀ маса январьдиз сятдин зари перитонитдикай рагьметдиз фена александр сергеевич пушкин псков губерниядин святогорск монастырьда кучуднай пушкинан кьуд аялдикай анжах кьведа ада несил давамарнай хва александрди ва руш натальяди заридин пара кьадарда авай несилар къе дуьньядин гьар пата гьалтда асш англия германия бельгия ва маса уьлквеяр абурукай тахминан касди урусатда уьмуьр тухузва пушкинан дуьз ва эхиримжи несил тир александр александрович пушкин бельгияда ава а с пушкинан буй см тир гьа девирда им итимрин юкьван дережадин буй гьисабзавай адан папан буй см тир пушкинан акунрикай чара чара кирамри чпин фикирар къалурнава ва чӀехи пай дуьшуьшра абур сад садав кьазвач умуми шикилда къачуртӀа садани ам иер тирди лагьанач амма гзафбуру къейднай хьи адак зариятдин гьевес кткидайла адан чинин акунар гьейбатлу жедай ва рикӀе авай гьиссер ва теспачвал эхъен хьиз къалурдай йисуз нижний новгороддин губернатордин межлисда пушкин акур л п никольскаяди икӀ кхьенай адан са кӀус къумрал чин акьванни иер тушир амма кьери жуьредин чин тир гзаф чӀехи ахъа пел яргъи нер яцӀу пӀузарар гьич дуьз къайдадин лишанар туш амма цавун нур алай мичӀи вили чӀехи ва михьи вилери инсан гьейранардай адан вилери гузвай таъсир са гафаривни лугьуз жедач абурук къати цӀайни квай гьа вахтунда хушвилин ва рикӀиз чими гьиссерни чкӀурдай заз ихьтин акьуллу ахъа ва хуш къилихрин чин садрани акурди туш адаз пара иер ва акьуллу рахунар хас тир ам гьикьван шад гуьгьуьл ахъайдай ва дикъет гудай тир хьи ам инсандиз хуш татун мумкин тушир гьапутар гьап гьерад бинедилай азербайжандин къуба райондин кьакьан сувун гьапут хуьряй тир дегь алпандин бицӀи халкьарикай сад абур алпандин тайифадикай сад тир гьерар тайифадин несилар я абуру къенин йикъалди чпи чпиз гьерад яни гьерар лугьузвайди я нах дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я милли жигьетдай гьапутриз виридалайни мукьва халкь къирицар я гьапутрин вири санлай кьадар тахминан кас я диндал гьалтайла суни мусурманар я алай чӀавуз гьапутвияр чпин тарихдин хуьр тир къуба райондин гьапут хуьре ва исмаиллы райондин пуд хуьре гьапутли моллаисагьли ва гьажигьетемли хуьрера уьмуьр ийизва и хуьрериз абур къуба райондай тахминан виш йисан сифте кьилера куьч хьанай абурун бинедин гьапутлу хуьруьхъ галаз алакъаяр фадлай атӀанва моллаисагьли ва гьажигьетемли хуьрерин гзаф пай гилалди къирицӀ чӀалалди райхазва амма чпи гьапут чӀалалди рахазвайди гьисабзава амма гьапутли хуьруьн эгьлияр цӀап чӀалал элячӀнава азербайжанарин юкьва гьатай и хуьрер райондин центрдиз мукьва тир виляй ва авто магистральрин къерехдихъ къулай чка кьунвайвиляй чкадин агьалидихъ галаз кӀеви алакъайра ава идаз килигна абуру чпин милли кьетӀенвал ва чӀал къвердавай квадариз цӀаплашмиш жезва гьапутрин хайи чӀал лезги чаларин группадик акатзавай къириц чал я амма гьапутвийриз чеб кьилдин гьапут чӀалалди рахазвайди хьиз ава гьакъикъатда гьапут чӀал гьа къирицӀ чӀал я амма гьапут хуьруьн эгьлийри рахазвай къирицӀ чӀалан ва къирицӀ халкьди рахазвай чӀаларин арада са жизви тафават ава гьавиляй бязи лингвисти гьапут чӀал къирицӀ чӀалан са нугъат тирди гьисабзава гьапутрин чӀехи пай цӀап чӀалалди рахазва гейлард джеймс сунис эдинбург шотландия шотландиядин футболхъанни тренер я зур хуьдайдан позициядал къугъвазавай тир лагьай йисаррин эвел кьиляй ам ливерпулдин капитан тир гьакӀни лагьай йисаррин эхирда ам рейнджерсдин къугъвадайдини тренер тир ва гьакӀни футболдай шотландиядин миллетдин керетдин капитан тир гьакӀни тоттенхэм хотспур мидлсбро ва сампдория клубрин патахъай экъечӀзавай тир са кьадар вахтунилай ада рейнджерс ливерпуль галатасарай саутгемптон бенфику блекберн роверс ва ньюкасл юнайтед вердишарзавай тир грем сунесс вири футболдин тарихдин къене квайни квай агалтдай зур хуьдайбурукай сад яз гьисабзава алай чӀаван футболдин тарихда грем сунесс виридалайни кӀеви векъи кичӀевал тийиджир къугъвадайбурукай сад яз гьисабзава гила тв дин аналитик яз ва каналрал кӀвалахзава лезги фу лезги халкьдин адетдин фар адак са шумуд жуьре фар акатзава адетдалди и фар хьрак ва я танурда чразвайди я лезги фу ракъиниз ухшар жеда имни чи мифологиядихъ галаз алакъалу я алпандин кьилин гъуц тир ракъиниз икрамзавай лезгийри фу гьадаз ухшарарда ам гъвар галай ва галачир тинидикай чрада гъвар галайдаз къатай фу галачирдаз тили фу лугьуда ихьтин фу тинидикай см дин яцувиле лавашар акьална винел цакулрив нехишар атана хкяйнек ва я кака галай це куьцуьрнавай гъил къекъуьрна чрада хьран фу гъвел гъвел жедач ам юкъуз баят жедач лезгийрихъ агъадихъ галай фарин жуьреяр ава хьу лап дегь чаван фу хьул чар фу къакъвац лаваш базламач сачун фу акат фу къулан фу чар авай фу шткар ниси квай фу мукаш квай фу хвех авай фу тунут ширин фу гузан алуга цалуг баклук черекун ва мсб фу чран кьилди процесс я ада гзаф инсанри иштиракда гьар квале хьар аватани сада фу чрадайла нубатдалди къунши дишегьлиярни хьрак къведа ифей хьра фу чран регьят тирвиляй инсанар сад садан хьрак фида верци ихтилатар патал идалай хъсан чка жагъидач сусар хкягъзавайбурни гагь гагь хьрарик фида ина фу чразвай рушан акьул камал адан алакьунар гьасятда винел акъатда хьран квал адет яз михьиз хуьда адан чилиз хамар цуру сумаг экяда фу чрана куьтягьайла дишегьлийри санал я цикен я афарар я шакука яни чар авай фу чрада видади юсибов кьвепеле район эмирван хуьр америкадин твар ван авай лезги алим илимдин машгьур журналди къейд авурвал в юсибов америкадин илимда виридалайни умуд кутунай ва машгьурвал къазанмишнавай касдин жергеда ава видади юсибов азербайжандин кьвепеле райондин эмирван хуьре хайиди я йисалай америкада уьмуьр гьалзава илимдин машгьур журналди къейд авурвал в юсибов америкадин илимда виридалайни умудлу ва машгьурвал къазанмишнавай касдин жергеда ава пуд йисуз азербайжандин гьукуматдин университетдин биологиядин факультетда кел авурдалай кьулухъ видади ленинграддин гьукуматдин университетдиз келунар давамариз фена ам яру дипломдалди куьтягьна бакудиз хтана саки зур йисуз академик жалал алиеван гъилик квалахна жегьил пешекар москвадиз хъфена ана йисуз биологиядин илимрин кандидатвилин диссертация хвена кьве йисалай америкадай теклиф атана ам штатриз куьч хьана мадни кьве йисалай видади юсибова франхофердин молекулринни биотехнологиядин центрдин кьилин директорвилин везифаяр кьиле тухуз эгечна ва алай чавузни а квалах давамарзава и центрда алай девирда инсаният телеф ийизвай гриппдин жуьрейриз ракдиз ва маса азарриз акси тебии вакцинаяр акъудзава лап виликди фенвай илимдин технологияр кардик кутазва бакуда кьиле физвай илимдин мярекатра иштирак авун патал хтайла саки гьар йисуз хайи ватан тир эмирвандал кьил чугвазва гьартфурдда англия лагьай йисан эхен вацраз арадал атанвай британиядин рок цвал я ам лагьай йисарин гьард рокдин виридалайни чехи ва рок макьаматдиз зурба таъсир къалурай цваларикай сад тирди гьисабзава музыкадин критикрин фикирралди хард рокдин бине кутунвайбурукай сад я гьакни абуру прогрессив рок ва хэви метал вилик ракъуруник кутур чехи метлеб авай кардиз критикри кьакьан къимет гузава классикадин ибаратдик квай музыкантар месэла гитарахъан ричи блэкмор клавишархъан джон лорд далдамхъан ян пейс инструменталистар виртуозар яз гьисабзава дуьньяда абурун албумрин миллиондилай пара копия маса ганва вишйисан дяве йисара фейи са шумуд дявеяр англияни адан дуст гьукуматар са патахъайни францияни адан дуст гьукуматар маса дявейрин себеб англиядин пачагьрин династи плантагенетриз франциядин престолдал чпин ихтияр хуьз кӀан хьун тир гьакӀни абуруз европада континентдал алай чпин чилер къахчуз кӀанзавай мадни плантагенетар француз пачагь династи капетингрихъ галаз мукьвавилин алакъаяр авай вичин патахъай франциядиз англивияр йисан париж разивиляй абурун кӀвачихъ галай гиендай акъуд ийиз кӀанзавай сифте чӀавуз абуруз вири хъсан физавайтӀани англиядивай вичин къастар дяведа кьаз тахьана амукьна эхирда кьилди порт кале гваз йисалди адан гъиле амай дяве йис физавай кьатӀаралди яз ам кьилди фейи са шумуд дяве тир франциядин пачагьвилин династия капетингриз гьамиша чпин англи француз вассалрин къуват атӀуз кӀанзавай къвез къвез абурувай чпиз дакӀан вассалрин къуват сергьятар ийиз хьана вишйисан кьиле французрин пачагь ӀӀ филиппанни адан англиви вассал иоанн чилавачирдан арада дяве хьана гуьгъуьна йиса турэнни анжу графвилер йисуз герцогвал нормадияю йиса графвал мэн англивийрикай хкатна ахпа йисуз англиядикай бретань хкатна къведай йисара англи пачагьриз къакъатнавай чилер сакӀани кьулухъ къахчуз тежез амукьнавай йиса ӀӀӀ луьдвиг пачагьди аквитаниядин чӀехи пай къачуна эхирни англиядин пачагь ӀӀӀ генриха кьабулна чилер мад виинбур туширди йиса парижда ктӀунвай разивиле аквитанияда тӀимилдаказ амукьнавай чилер гасконьдихъ галаз галкӀурна цӀийи герцогвал гийень туькӀуьрна гуьгъуьнин цӀудйисара рафтарвилер кьве пачагьрин арада Ӏ эддарданни Ӏ филиппан хъсан хьана дявеяр куьтягь хьанвайтӀани абурун чилерин суал кӀевидаказ кьуна амай ӀӀ эдвардан чӀавуз англивийрин патахъайни луьдвиган филиппанни Ӏ карлан чӀавуз французрин пата кьве гьукуматри н арада авай гьуьжетар йисалай эгечӀна мадни хкаж хьана чӀехи суал тир англиядин пачагьди гийеньдин герцогдаказ француз пачагьдин гудай пулун екевал тир вучиз лагьайтӀа англивийрин пачагьди ам вичиз лап агъуз кар хьиз гьисабзавай англиядин пулар чпин пачагьдин чин алай франциядин чилел кардик квайвилини дуванрин суал патал рафтарвилер лап пис хьана дяве англиядин пачагь эдуарда эгечӀна дидед патай француз капетингрин династиядин пачагь Ӏ филипп иердан хтул тир йисуз а династиядин эхиримжи кас карл Ӏ кьена валуа династиядин пачагь Ӏ филиппаз салик къанундай коронаци авурла эдуарда ам кьабул тавуна вичин ихтиярдикай лагьана француз престолдал гьадалай гъейри кьве монархди пара важиб авай англиядин пачагьдин кӀвачихъ галай французрин гъиле авай гасконь велаят патал гьуьжетунар авуна мадни эдуардаз вичин бубадивай гакъатнавай чилер кьулухъ къахчуз кӀанзавай вичин патай филиппаз эдуарда вич халис пачагь тирди кьабулна кӀанзавай йисан разивилел садни рази хьанач ахпа йисуз къенепатан четинвилера кьурла эдуарда филипп франциядин пачагь тирди кьабулна французрин престолдал вичин фикирар туна гасконьдал вичин ихтияр хвена гьам патал англиядин пачагьриз са чӀавуз шотландия къачуз кӀанзавай гьавиляй шотландиядикай вич вичиз франциядин дуст гьукумат хьана йисуз филипп пачагьдин чӀавуз французни шотланд пачагьри разивал ктӀуна йисуз Ӏ шарльди разивал цӀийи кьиляй ктӀуна гаф гана англия мад шотландиядал гьалт авуртӀа францияди адаз куьмек ийида гьа саягъни шотландри гаф ганвай чпи франциядиз куьмек гудайди эгера абурун гьукуматдал масад гьалт ийиз хьайитӀа эдварддивай вичин планар шотландиядин патахъай кьилиз акъуд жедачир эгера абуруз франциядин патай куьмек атайтӀа Ӏ филиппа марсельда еке флот туькӀуьрнавай вичин планар пак тир чилиз палестина кьилиз акъудун патал ахпа фикирар дегиш хьана а флот галай шотландрин флотни гваз нормандия алай чкадал ла маншдиз фена англиядиз зур гун патал и кар гьал авун патал эдварда кьве армия туькӀуьрна сад шотландиядин крар гьал авун патал кьведлагьайди гасконьда са кар хьайитӀа эциг авун патал гьа чӀавуз франциядиз француз пачагьдиз разивал теклифар авун патал дипломатар ракъурнавай ятӀани йисалай эгечӀна французрин пачагь карла цӀийи кьиляй дяве эгечӀарна са тӀимил йисарин къене адан кьушунри виликра гакъатнавай чилер гьукуматдик кухтуна йисуз кастилиядин куьмекдалди абуру англивийрин флот ла рошельдал катана бертран дуь гескленан гъилелди гасконьдин чӀехи пай кьулухъ къачуна англивияр нормандиядайни бретаньдай акъудна йисуз эдвард вудсток фад кьейивиляйни адан буба ӀӀӀ эдвард кьейивиляй къведай йисара англивийрин крар пис физавай ахпа йисуз трон къачудайдан хва англиядин трондал ӀӀ ричард хьайила адан цӀуд йис тир гьавиляй гьукумат регентрин шурадин гъиле авай францияди вичин чилерин чӀехи пай кьулухъ къачурла йисуз дяве акъвазарна йисуз женгерни дявеяр авачир ятӀани халис разивал чарчел лап йисуз туькӀуьрнавай карл пачагьдин политикадалди франция куьруь чӀавуналди кӀеви хьайила са шумуд себебар паталди крар мад пис хьана адан чкадал хтай пачагь Ӏ карл ажуз тирвили дофин луьдвиг лап фад кьейивили гьукуматдин вине авай ксарин арада душманвал хьайивили орлеандин арманьякдин герцогни бургундиядин бургиньон герцогдин паталди кьве патарин чӀехибур кьейивили йисуз бургундар англиядихъ галаз дуствиле хьана йисуз англиядин трондал пачагь генрих хьана ӀӀӀ эдвардан гутул тиртӀани ланкстеррин династиядикай тир ада цӀийи кьиляй вичин ихтияр французрин трондал лагьана ада францияда авай четинвилер вичин хийирдиз элкъуьрна йисуз вичин кьушунралди гьарфлр кьуна нормандия къачуз кӀанзавай шарль д альберт француз кьушунар гваз англивийрин патаг атайла абур фена кьулухъ каледин патаг ахпа французри абур фад хкьуна женг тухуз мажбурна зурба марфар къвайла йисан октябрдиз хьана азенкурдин женг англивийрихъ тӀимил солдатар авай ана генрихан кьушунрин чӀехи пай гьар жуьре писвилерикай тӀимил хьанвай ятӀани французрин арбалетхъанари пис чка кьунвайвили мад марфар патал чил кьеженвайвили французрин залан риттерар палчухда акана гьакӀа французрин атака англивийри чпи яна женгина абур кат ийиз хьана англивийрин хьелехъанарини абур кӀевиз кӀукӀвар хъувуна женг французриз са катастрофа хьана французрин гьукуматдин вине авай инсанрикайни риттерикай кас кьена амай дустагъда кьуна англивийрихъ кас кьенвайбур авай англивийри франциядин кефер пад луарадалди къачуна йисуз кьибле франциядиз кьуьлег тир орлеандив акъвазна боргеда дофин кьуна гьа ихьтин четин крара акана французриз са жегьил рушай орлеанви жаннадай цӀийи руьгь атана жемятди дофин а саягъ гъавурда туна жаннади французар гъалибдик тухудайди адан женгинан эхирда орлеан англивийрин гъиляй акъатна йисуз ӀӀ карл реймсда пачагьвилиз кьабулна гьукуматдин вине авай ксариз дявеяр акъвазар ийиз кӀанзавайвили бургундиядин пачагь филипп хъсандахъ галаз дяве къвазардай разивилер ктӀуна и кар филиппа вичин хийирдиз элкъуьрна париж кӀеви авуна эхиримжи сефер парижал душманрин кьушунар гьалт авурла французрихъ пара ксар кьенатӀани шегьер чпихъ хвена карлазни адан куьмекчийриз чидай англивиярни абурун бургундви дуствал лап къуватлу тирди гьавиляй ам абуруз чкӀана кӀанзавай ӀӀ карла орлеанви жаннадиз лагьана мад кьушунрин кампанияр тухун тавун патал вучиз лагьайтӀа адаз бургундрихъ галаз разивал ктӀаз кӀанзавай жаннадини вичиз чидайвал авуна душманриз акси акъвазна гьакӀ хьайила карла ам компьеньда хгана бургундриз гьабуруни жанна англивийриз агъзур франк патал маса гана гуьгъуьна хьайи инквизициядин дувандал жаннадин хиве тунвай ада шайтӀандихъ галаз разивал ктӀуна итимрин пекер алукмиз чӀарар куьруьдаказ хуьзвайвили эхирни адаз еретиквал хиве туна йисан майдиз руанда цӀайал кана ахпа ӀӀ карла римдин папа Ӏ евгенахъ галаз разивал кьуна йисуз аррасда разивиляй хкудна бургундарни англивияр сад садакай ятӀани жаннадин кьиникьдалди англиядин кумукьун вишйисан дяведа акъвазар жедайди тушир Ӏ генрихал гьа йисуз пачагьвилиз корона эцигнавайтӀани карлди реймсда авур саягъ кьабулнач жемятди йисуз бургундиядин герцогди англиядизх галаз авай галкӀ чӀур авурла французрин крар лап хъсан физавай йисалай чӀехи хьанвай ятӀани пара дугъру англиядин пачагь Ӏ генрихавай са затӀни ийиз хьанач йисара французри иль де франс кьулухъ къахчуна прагерия хьанвайтӀани йисуз гъалибхъан пачагь ӀӀ карл париждиз атана ахпа французрин кьушунар гьукуматдин кьибле рагъакӀидай патаз фена йисуз нормандиядиз йисуз йисара дяведин акъвазун куьтягь хьайила а чилер вири франциядик акатна англиядин разивилер ктӀадай мумкинвилерни сергьятарнавай вучиз лагьайтӀа пачагьдин виридалайни важиб куьмекчи парламентди кьиникьвилиз эциг авунвай мадни йисан къарагъун патални йисуз йоркдин герцогдиз вири пачагьвиле къуват къачуз кӀанзавайвили йисуз пачагь кӀевиз начагь хьана чпин плацдарм кале хуьн патал англивийри кьушунар вилик тухвана гьамни англивийри писдаказ куьтягь хьана джон талбот кастильондал кьейила йисуз французри бордо къачуна гьа гъалибдалди виликра англивийрин къуватдик гвай вири француз чилер абуру кьулухъ къахчуна кьилди са кале йисалди англивийрик гваз амукьна вишйисан дяве куьтягь хьайила англиядиз пара солдатар хтана гьакӀа кӀвалах авачиз амай гуьгъунин йисан къене ланкастерринни йоркрин арада хьайи розайрин дяведа абур кьена яракьар акъваз авунвайтӀани дяве мад йисан къене физавай яз англиядивай женгер тухуз къуватар авачир вучиз лагьайтӀа гьукуматдин къене жезвай крари англия ажузарна дяведа кумукьурла англиядиз мад континентдал алай чилерикай хийирар текъвез абурун гьал амайдилайни пис хьана гьа кар ахпа эгечӀ авур розайрин дяведин себебрикай я сакӀус амай йисуз дяве цӀийи кьиляй эгечӀ ийиз а чӀавуз бургундиядин герцог шарльдиз англивийрин куьмекдалди франциядин пачагь Ӏ луидиз аксиз кьушунар хкаж ийиз кӀанзавай луиди англивийриз пара пул гана абуру бургундриз куьмек тагудайвал авуна йисуз ктӀуна пиквиньи разивал гьа разивили дяве куьтягьарна эдварда вичин франциядин престолдал авай ихтияр чӀурна ятӀани гуьгъуьна англиядинни чӀехибританиядин пачагьри хуьзвай чпин титулда а ихтияр вишйисан дяве яракьарни кьушунар фад хкаж жедай чӀав тир яракьар тактика армиядин къенепадни дяведикай жемятдиз хьайи манади вири масакӀа авуна феодал система къвез къвез квахьзавай дяве физвай чӀавуз дяведилай вилик залан балкӀанкьушунар риттерар армияда виридалайни къуватлу пай хьиз кьазвай дяведин эхирда а саягъ мад фикирзавачир залан балкӀанкьушунарни хьелехъанар къвез къвез акъатзавай армиядай мадни акъатна залан риттерар аристократия мад политикадин къуватдаказ амачир дяве паталди националиствилин фикирар хкаж хьана дяведи франция гьукумат хьиз пара хатаяр гъана ахпа са миллет хьиз садарна вишйисан дяве патал франциядикай феодал монархиядай саднавай гьукумат хьана йисуз римдин чӀаварилай эгечӀна сифте гьамишан армия францияда туькӀуьрна чуьнуьхвилерик квай инсанрин кӀеретӀрин суал гьал авун патал пулунихъ кӀвалахзавай армийриз ганвай ихтияр хкягъ ийиз пачагьдин армиядик акатун дахьайтӀа кӀукӀвар хьун цӀийи армия куьгьнедилай пара къуватлуни тир гьабурулай хъсан женгерни тухузвай дяве а саягъ физавай абура пай кьазвабур халкьар чеб тир гьакӀа пачагьар тушир англияда пара сесер тунвай французриз чпин чилел атана чӀал чӀур ийиз кӀанзавайди а сесери миллет сад жедайвал ийизавай вишйисан эхирда француз чӀални англияда мад кардик кутазвачир а чӀавалди француз чӀалал англияда элвер тухузвай мад гьукуматдин чӀехи къуллугъхъанари рахазвай а низам гьукуматда норманнри къачурла эгечӀна йисалди хьанвай а чӀавуз бубон чумадини дявейри европадин агьалийрин кьадар лап пара атӀана франциядивай адан агьалийрин зур квахьна нормандиядивай адан агьалийрин квахьна париждивай англиядин агьилийрин процент кьена гьа чӀавуз дяве куьтягь хьайила англиядихъ континентдал мад амукьнач чилер кале квачиз европадин къерехдал алай островдин гьукумат хьуни англивийрин жемятдин фикирар зурбадаказ дегишарна гуьгъуьна англияди а крарикай вичиз хийир хкудна ам дуьньядин маса чилериз килигиз хьана гьуьлерхъанарин миллетди вичин географидикай вичиз хийир кьуна эгечӀна маса яргъа чкайриз гьуьляй тӀуз физ ахпа дуьньядин лап еке патар къачуз мекка араб макка гьакӀни макка ал мукъаррама сауди арабистандин гьиджазда авай шегьер я макка велаятдин кьилин шегьер я вич джедда шегьердилай километрдал ала шкӀуь дереда метр гьуьлелай вине йисуз шегьерда миллион кас яшамиш жезвай гьадждал къвезвай кьван инсанар а цифрадилай пуд сефер пара я мугьаммад пайгъамбардин салли аллагьу алейгьи ва салам хайи чка я гьана адаз кьуръандин сифте аятар атайди я мекка ислам диндин виридалайни пак тир шегьер я гьакӀни вири мусурманри капӀ ийидайла кьил элкъуьрзавай пад гьар йисуз шегьердиз мусурман календардин зуль гьиджа вацра вири дуьньяда аллагьдихъ агъунвай мусурманар гьадждал къвезвайди я меккада кааба авайди я пара чӀавуз мекка мугьаммад пайгъамбардин салли аллагьу алейгьи ва салам невеяр шарифри кьиле тухузвай маса чӀехибурун вассалар хьиз дахьайтӀа чеб чпиз йисуз шегьер ибн сауда къачуна къенин чӀавуз мекка лап зурбадаказ еке хьана инфраструктурани вилик физ вири дуьньядал тӀвар ван ава абрадж аль байтдихъ маса тӀвар макка роял клок тауэр гьотел алай кьакьанвиляй дуьньядин пудлагьай кӀвални дуьньядин виридалайни еке гьяркьуьвал авайди хьиз гьа цӀийилер эцигайла меккадин тарихвилин гьални кӀвалер квахьна гьабурун арада аджйад къала ава къе гьар йисуз шегьердиз миллион мусурмандилай пара кас къвезва гьадждин са шумуд йикъал къвезвайбурни кваз гьакӀ хьана мекка мусурман дуьньядин виридалайни акахьнавай шегьеррик кваз хьана мусурманар туширбуруз аниз къвез ихтияр авачтӀани меккадин халкь авай кьадардин кӀевивал пара еке я лап яргъи чӀавалди шегьерда яшмиш жедайбурук цӀуру шегьерда яшамишжедайбур ква парабур гьадж индустриядик ква ильйад мадани сауди арабиядин гьадж министрди лагьана чна гьич стӀунни акъваззавач гьадждик гьазур жез йисан къене къвезва мусурманар шегьердиз умра кьилиз акъудун патал зуль гьиджа вацран эхиримжи гьафтейра миллион мусурман къвезва меккадиз гьаджда пай кьун патал мусурманар къвезва аниз гьар жуьре патайра чӀехи пай кьулан азия кьибле азия кьибле рагъэкъечӀдай азия европа кьулан рагъэкъечӀдай патайни африкадай гьабурукай парабур шегьерда амукьаз адан агьалияр жезва гьабурухъ галазни нафт акъудзавайвили шегьердиз виш агъзурар ксар атана кӀвалахариз меккадин агьалийрин мусурманар я маса динрик квайбуруз сауди арабиядин къанунрал аслудаказ меккадиз къвез ихтияр авайди туш чӀуру чара гваз са инсанди вич мусурман я лагьана шегьердиз гьахьна ам мусурман тушиз хьайитӀа ам полицияди кьуна дувандал тухуда гьакӀни меккадиз къвез агьмадийе джамаатдик квайбуруз авач ихтияр вучиз лагьайтӀа гьукуматди абур мусурманар тушиз гьисабзава ятӀани шегьердиз пара мусурман туширбурни агьмадийедик квайбур атанвай сифте ахьтин кас мусурман тушиз меккадиз атайди луьдовико ди вартема болонви тир йисуз шегьердиз атай меккадин экономика кӀевиз гьадждал аслу я тарихвилелди гьадждилай пара хийир жезвай меккадинни вири араб зуростровдин экономикадиз а хийир са шумуд рекьяй къвезвай сад абурукай мугьаджиррал эцинавай гьакьар тир чӀехи депрессиядин чӀавуз гьакьар хкажнавай гьа гьакьар йисалди карда амай маса пул къазанмишдай жуьре мугьаджирриз сервис гун тир месала саудиа эйрлайндиз адан йисан хийирдин мугьаджиррикай къезва чилелай къвезвай мугьаджиррикайни хийир жезва вучиз лагьайтӀа абур отельрани фу недай чкайрин сервис ишлемишзава шегьерди миллион доллардилай пара кьабулзава ахпа сауди арабиядин къуватри гьадж сервисдал чпи миллион доллар харжзава мадни са шумуд фабрикаярни заводар ава шегьерда ятӀани меккади вири гьукуматдин экономикада чӀехи чка кьазвач вучиз лагьайтӀа ам кӀевиз нафтадилай аслу я меккадин индустриядик ква текстил мебел къапар экономикадин чӀехи пай сервис я ятӀани меккада пара гьар жуьре индустрия туькӀуьрнавай абурукай са шумуд йисалай эгечӀна хьайиди я элкъвенвай ракь цурун къатухъанар рухар маса гун векьерин чем гьазурун верцӀи затӀар регъведайбур фу гьазурдай чкаяр верчер хуьн тӀакьурнавай тӀуьнар импорт авун шикилар ягъун муркӀад фабрикаяр китабрин туькенар банкарни туризм агентствояр шегьер лап кӀевиз хкаж хьана вишйисара самолетарни маса фад юзурдай затӀар туькӀуьр хьайила мугьаджирриз пара регьет хьана гьадж ийиз саудитрикай агъзурри вири йисан къене кӀвалахзава гьадж сервисда гьабурук отелярни туькенар ква гьа кӀвалахзавайбуру хкажзава кӀвалерин сферани гьар жуьре маса сервисар шегьерда пара чӀехи рекьерни гиппермаркетарни небоскрбар ава мекка гьуьлуьн дережадилай метр кьакьан я яру гьуьлуькай километр яргъал я меккадин юкьв суварин арада авай дигедал ала муьквал адаз тӀвар гуда меккадин ичӀинаг а чкади кьунва аль таним баккани абкъар дигеяр и сувавилин чкади къалурзава шегьердиз гьи патарихъ адавай вилик физ жедатӀа шегьердин юкьв аль гьарам мискӀин алай чкадал алайди я а чка амай шегьердилай агъухъ гала мискӀиндихъ галай чилер цӀуру шегьердик ква чӀехи куьчеяр аль муддани сукъ аль ляйль мискӀиндилай кефер патахъ гала ас суг ассагъир кьибле патахъ саудри аль гьарам мискӀин шегьердин юкьа еке ийидайла са шумуд виш кӀвалер гьяркьуь куьчеярни майданар алай чкайрилай алудна тарихвилин кӀвалер гьа арайрик гвай къванерикай кьвед пуд этаждин эцигнавайбур я исятда меккадин майдан км я виликра меккада са шумуд булахарни къуяр авай абурукай лап сифтебурук ква месала замзам къуй ада уьцӀуь яд гузавай кьведлагьайди айн зубайда булах тир адан кьилер джабаль арафадихъай са шумуд километр рагъэкъечӀдай патахъ дахьайтӀа меккадихъай километр аргъал галай джабаль саъдни джабаль кабкаб сувара ава яд а чкайрилай чилин кӀаник гвай хуларай физавай яд къведай маса жуьре марф тир инсанри ам гъвечӀи затӀарани къапара хуьзавай ятӀани марфарикай пара хатаярни хьун мумкин тир цел вири ацӀурна аль курдиди кхьизвайвал тарихвилелди йисалди мекка сефер циг ацӀур хьайиди я эхиримжи вишйиса виридалайни кӀевидаказ циг ацӀайди йис тир а чӀаварилай инихъ мад а саягъ дамбаяр эциг авурвили хьайиди туш меккадин климат пара кузвайди я сауди арабистандин амай шегьерра хьти меккадани гьич хъуьтӀуьзни кваз пара чими хьун мумкин я юкъуз температура градус хьун мумкин я йифиз гатуз меккада лап пара чими я юкъуз градусдилай винихъ нянихъ градусдал къвез марфар ноябрдилай январдал къведалди къвазвайди я мугьаммад пайгъамбар салли аллагьу алейгьи ва салим меккада йиса дидедиз хьанвай гьавиляй ислам дин и шегьердихъ галаз а саягъ кӀевидаказ галкӀнава ам къуватдик гвай къурайш халкьдин гьашемит жемятдик квай меккадин патаг гвай джабаль аль нур суварин гьира кьветӀе йисуз мугьаммад пайгъамбардиз салли аллагьу алейгьи ва салим аллагьдивай сифте хабарар атанвай гьа ара ислам дин дуьньядал акъатнавай чӀав я мушрикри йисан къене ам къесиз хьайила мугьаммад пайгъамбар салли аллагьу алейгьи ва салим йисуз вичин сагьабар муджагьирун галаз ясрибдиз гуьгъуьна медина тӀвар алай фена къурайшринни мусурманрин арада хьайи къал ятӀани физмай абурун арада бадр женг хьана мусурманри мушрикар мединадин къецепата катай ахпа угьуддин женг са жуьрежакз куьтягь хьана эхирда меккадивай ислам дин чӀур сакӀни хьанач йисуз хьайи тренч женгина арабистандин галкӀурнавай кьушунривай мугьаммадан салли аллагьу алейгьи ва салим кьушунар сакӀани катаз хьанач мугьаммад пайгъамбар салли аллагьу алейгьи ва салим йисуз регьметриз фена ятӀани ада чилел тунвай крар патал гуьгъуьна ислам сад лагьана гегьенш жез хьана къведай са шумуд вишйисан къене кефер патан африкадилай азиядизни сакӀус европадиз атана мусурманрин халифат чӀехи жедай кьван меккадиз вири мусурман дуьньядай мугьаджирар къвезвай гьадж ийиз гьакӀни меккадиз пара алимар къвезвай рикӀ михьи мусурманарни къвезвай каабадик мукьвал яшамиш жез кӀанз гьадждин четинвални багьавал патал мугьаджирар гьуьляй джеддадиз къвезвай гьанай чилелай меккадиз физ дахьайтӀа гьар йисуз иракдайни сириядай физвай караванрихъ галаз къвезвай мекка са мусурман гьукуматдинни кьилин шегьер хьайиди туш ятӀани чӀехибуру шегьер патал пара крар ийизавай умардинни йисар утман ибн аффанан йисар чӀавар ици шегьер ацӀур тавун патал халифри агъа патара авай магьлейра эцигна дамбаяр эцигна мугьаммад пайгъамбар меккадай мединадиз хъфейила мекка юкьан фикиррай сифте акъатна а кар мадни кӀевиз феа али халифа кьилин шегьер куфадиз тухвайла умаййад халифатди кьилин шегьер дамаскдиз тухвана аббасид халифатди тухвана багдаддиз гуьгъуьна шегьер йисал мусурманрин гьукуматдин кьилин шегьер тир мадни мекка мусурманрин политикадин тарихдиз хкезва мусурманрин кьведлагьай къенепатан дявед береда ам абд аллагь ибн аль зубайра умаййад халифриз аксиз акъвазнавай шегьер кьве сеферда йисара умаййадриз кьаз кӀанзавай ахпана шегьер гагь гагь политикадик кваз авай чӀехи пай диндинни алимрин шегьерадаказ амай гьашемитрин чӀехибурун къуватдик кваз дуьньядин сифте дяведа осман империя чӀехибританиядихъни адан дуст гьукуматрихъ галаз душманвиле авай германиядин патал алайвили турцияди хъсандаказ вич хвена британриз галлиполи операцияда истанбулдал гьалт ийиз кӀанзавайлани багдаддални кутдал гьат авурла британрин агент лоуренса меккадин шериф гьуссаин бин алидихъ галаз кӀвалахзавай ахпа гьуссейн бин али йисуз османрин къуватдикай къарагъна мекка ада къачунвай сифте шегьер тир шарифан къарагъунихъ еке мана авай рагъэкъечӀдай патан фронтдиз шариф гьуссейна цӀийи гьукумат туькӀуьрна гьеджаз пачагьвал мекка адан кьилин шегьер хьиз эцигна меккадин женгинилай меккадин шариф саудийри ада кьунвай къуллугъдилай алудна шегьер чпин гьукуматдик кутуна саудийрин къуватдик меккадин тарихвилин кӀвалерин чӀехи пай чӀурнавай йисан ноябрдиз джугьайман аль утайби алимахъ галай яракьар гвай кьве виш радикалди масджид аль гьарам кьуна абуру лугьузвай пачагьрин сауди хзанди мад михьи ислам тухузвач гьавиляй каабани чӀехи мискӀин михьи исламдихъ агъазвайбурун гъиле хьана кӀанда лугьуз къарагънавайбуру цӀутӀар агъзур ксарни кьуна чеб мискӀинда кӀевина гьа саягъ кьве гьафте фена эхирда са шумуд виш кас кьена мискӀиндиз пара хатаяр хьана пакистандин къуватри эхиримжи женгер тухвана мискӀинда абуруз куьмек французрин коммандоди гана алай чӀаван жемятдин гъавурда авайвал чирвилер меккада осман империядин чӀавара хкаж жез эгечӀна гьашемит девирдиз фена сифтедаказ чирвилер вилик тухузавайбурук джеддадин элверхъан мугьаммад али зайнал рида квай ада меккада мадрасат аль фалягь туькӀуьрна йисара харжна меккадин чирвилерин системадик пара приватни жемятдин мектебар ава итимризни папариз тарсар кьилди гузавай йиса итимриз мектеб авай папариз гьамиша авайвал мектебра гузва тарсар араб чӀалал англи чӀал кьведлагьайди хьиз кардик кутаз ятӀани авазва са пай приват мектебар гъурбатдин тешкилатри туькӀуьрзавай абуру сифте чӀалан чкадал англис кардик кутазва гьакӀни абуру ихтияр гузва чпин мектебра тарсар гадайризни рушариз санал гуз вини дережадин чирвилер къачун патал шегьерда кьилди са йисуз колледж хьиз туькӀуьрна йисуз университет хьайи умм аль къура университет ава меккада дуьньядин виридалайни еке мискӀин масджид аль гьарам ава мискӀиндин къене кааба ава гьакӀни а мискӀиндиз чӀехи мискӀиндин гьарам лугьузва эхиримжи чӀавара шегьерда авай пара цӀуру кӀвалер чӀурнавай шегьер къвез къвез чӀехи жез метр кьакьан абрадж аль байт тауэрс эцигнава йиса ам дуьньядин пудлагьай кьакьан кӀвал тир ам эциг ийидайла туьрк аджйад къала чӀурна замзам хъсандаказ чизавай чка я анин яд патал меккадин къишла шегьер душманрикай хуьзавай осман чӀаварин къеле тир ахпа сауди арабистандин гьукуматди а къеле чӀурна адан чкадал бизнес кӀвалерни отеляр эцигна меккадин патаг гвай сауди арабистандин тигьмагь велаятда авай джабаль аль нур сувара гьира кьветӀ ава а чка мугьаммад пайгъамбардиз салли аллагьу алейгьи ва салим аллагьдивай хабар джабраил малаикди ганвай чка я кьуръандин ракарар джедда мекка рекьел алайди я анал мусурманриз къвез ихтияр авачирди лугьузвай лишан алай чка я ам мугьаммад пайгъамбар салли аллагьу алейгьи ва салим дидедиз хьанвай чка я гьакӀни меккадин ракарар а ракарар египетдин архитектор самир элабда йисуз туькӀуьрнавайди тир меккадихъ кьилди са аэропорт ава мекка рагъэкъечӀдай патан аэропорт лап кесиб сервис авай гьавиляй меккадиз фидайбуру маса аэропорт кардик кутазва джеддада авай меккадин юквьвалай са виш километрдал яргъал алай а аэропортдихъ вичин мугьаджиррин терминал ава гьадждин чӀавуз адавай са сятдиз кас кьабул жезва аль машаер аль мугаддассагь метро йисан ноябрдиз ахъайнавай метродин линия я ам километр яргъи рехъ я мугьаджирар патал арафат сувдин муздалифагьни мина пак чкадал тухун патал амай рекьерилай кӀвалах алудун патал меккадин метро тамам тӀвар макка масс рэйл транзит тир шегьердин кьуд линиядин метро система я ам вине кхьенвай аль машаер аль мугаддас метродиз артухдаказ эцигнавайди я мугьаджирар тухун патал фад йигинвилин шегьеррин арада физавай ракьун рекьи линия гьарамаин гьай спид рэйл проджект гьакӀни вестерн рэйлвей исятда эцигзава сауди арабияда километрдин яргъивилелди ада мусурманрин кьве пак тир шегьер меккани медина галкӀурда адан рехъ абдуллагь пачагьдин экономик ситидай рабигъдай джеддадайни абдулазиз пачагьдин аэропортдай фида а ракьун рекьел инсанривай регьетдаказ физ жеда сятдиз километр кьулухъ таз гьакӀ хьайила рекьин са кьиляй масадаз фин патал кьве сятдилай тӀимил чӀав акъатзава рехъ испаниядин са бизнес консорциумди эцигда кариб гьуьл атлантик океандик квай чилеринни островрин арада авай гьуьл я океандик кьулан рагъакӀидай патахъай квайди я рагъакӀидайни кьибле патай кьуланни кьибле патан америкади сергьятзава кеферни рагъэкъечӀдай патай чӀехини гъвечӀи антил островари кефер рагъакӀидай пата юкатан проливдай мексикадин заливдихъ галаз галкӀурнава кьибле рагъакӀидай пата панам къанавдайтӀуз лас океандихъ галаз кариб гьуьлуьн гьяркьуьвал км я адан кьибле пата венесуэла колумбияни панама ава рагъакӀидай пата коста рика никарагуа гондурас гватемала белизни мексикадин зуростров юкатан гва кефер пата куба гаити ямайкани пуэрто рико рагъэкъечӀдай пата гъвечӀи антил островар ава испанар антил островрал атайла абурал таино халкь яшамиш жезвай вишйис чи эрадилай вилик аниз кьибле америкадай атай йиса христофор колумбан сифте экспедиция багамрал фена абуруз чпиз азиядин рехъ акунвай хьти тир эспаньола тӀвар къачур островдал исятда гаити сифте испан хуьр эцигнавай испаниядин къуватдин кьил кутуна йисара эрнан кортесани диего веласкес де куэльяра эспаньолани куба къачуна анин агьалияр лукӀвилиз къачуна йиса франциско эрнандес де кордовади юкатан зуростров ахъайна испанриз сифте сеферда цивилизаци авай халкь майя гьалт авур гуьгъуьна хьайи экспедицияр хуан де грихальва эрнан кортес мексика къачунин кьил кутуна европадин маса империяр гьакӀни гегьенш жез хьана рагъакӀидай патахъ корабляр цӀийи дуьньядиз ракъуриз сифте британ колонияр бермуд островрал хьана сент китс барбадос ахпа маса островар колонизаци авун патал кардик кутазвай французрин вест индия гьакӀни сент китс островдилай эгечӀна ахпа гваделупани мартиника островрал эцигна колонияр британиядини францияди ажуз жезвай испаниядивай адан чилер къачузвай йисуз англивийри ямайка къачуна йисуз французри эспаньола островдин рагъакӀидай пад къачуна ӀӀ вишйиса кюрасао пак мартинанни аруба островрални мад маса голланд колонияр хьана гуьгъуьна нидерландрин антил островрин пай хьайи даниядихъни вичин колонияр хьана йисуз сент джонсдални сент томасдал европадин гьукуматри аниз африкадай лукӀар гъиз чилин кӀвалахрин затӀар табак шекер шур металлар къизил анай тухузвай флотилияр кардик кутаз кариб гьуьлуьн регион европадиз цӀийи тир затӀар маса гудай чка хьана пиратвал арадал гъиз кариб гьуьле пиратвал вишйиса эгечӀ авурди я абурун чӀехи юкьар тортугани порт роял тир чӀехибританиядал кӀвалахзавайбурукай сифтебурук квай фрэнсис дрейк йиса номбре де диос портда авай испанрин караван къачунвай адан рекьяйтӀуз генри морган фена йисуз панамадиз фена гуьгъуьна ямайкадин вице губернатор хьайи пиратвал лап пара гегьенш хьайи чӀавар йисар тир а чӀавуз пиратвилин къизил вишйиса лугьуда а девирдиз тӀвар ван хьайибур чӀулав чуруярни стид боннет тир кариб гьуьле йисара авай гьакӀни чарльз вейн йисара пиратвиле авай тӀвар ван хьайи чӀулав барт джек рэкхемни адан дуст руш энн бонни мэри рид вест индияда йисалди авай пиратрин уьмуьрдикай малум гузвай чӀехи мана авай ктабрикай сад тир чарльз джонсонан ктаб йисуз акъат авур виридалайни тӀвар ван авай пиратри авур чуьнуьхунарни кьиникьар вишйисалай эгечӀна колонияр империйрикай хкатзавай йисуз сифте колонияди гъалибвал кьуна азад хьана ам франциядикай хкатнавай сан доминго тир ана лукӀар къарагънавай эспаньоладин амай пай патал гаитивийри йисуз къачуна йисуз а чилел доминикадин республика туькӀуьр хьана са шумуд дявеяр хьайила асш дин куьмекдалди куба йисуз испаниядикай хкатна пуэрто рико асшдик фена а регионда чӀехи мана хьайи йисуз асшдин куьмекдалди панама колумбиядикай хкатайла панамадин къанав эцигнай кариб гьуьл лас океандихъ галаз галкӀур авур ам йисан августдилай йисан декабрдалди асшдин гъилик квай йисуз данияди вичин чилер асшдиз маса гайила абурун тӀвар америкадин виргин островар хьана йисара чӀехибританиядин гъилик квай чилер вест индиядин федерациядик кваз хьана ахпа гьар сад чеб чпиз гьукуматралди пай хьана йисан декабрдиз венесуэладин маргарита островдал кӀватӀ хьайи кариб гьукуматрин ассамблеядик квай гьукуматрин чӀехибуруни регьбервилери маргаритадин декларация туькӀуьрна кариб гьуьл виридан гьуьл тирди кьабул авур гьакӀни сада садахъ галаз масагунар ийизни чпи чпиз куьмек гудай чка хьиз йисуз панамади абуру чпин фикирри кӀвалахзавайди лагьана региондин виридалайни пара мана авай патар христофоор колумба вичин кӀвалахар ийидайла кӀватӀна сифте кьве экспедицийра йисара ада багамар чӀехи антиларни гъвечӀи антил островрин кефер пад ахъайна пудлагьай экспедицияда тринидад островни пария залив ахъайна кьудлагьай экспедицияда йисара фейи колумбаз эхиримжиди хьана ада рагъакӀидай патахъ фена индиядин океандиз рекьихъ къекъвез а чӀавуз гондурас москитарни коста рикани панамани дарьендин заливдин кефер пад ахъайнавай сифте экспедициядин са корабл кьиле тухузвай хуан де ла косади колумбан америго веспуччидин гьакӀни джонанни себастьян каботадин йисуз цӀийи дуьньядин сифте карта туькӀуьрна цӀийи чилер мадни ахъай ийиз испан конкистадор алонсо де охедади йиса кюрасао островни маракайбо вир ахъайна родриго де бастидасадинни васкодин экспедицияди магдалена вацӀун сивни къерехдин км ахъайна дарьенни ураба заливар кваз йиса мартин вальдземюллера и вири ахъаюнрин эхирвилиз дуьньядин вичин карта туькӀуьрна адал сифте сеферда тӀвар америка алай сакӀус геж йисуз фламанд картограф герард меркатора карта туькӀуьрна адал цӀийи континентдиз виридаз америка тӀвар ганвай вишйисан эхирда кариб гьуьлуьн тӀебиатдикай чирвилер кӀватӀуниз еке кӀвалах авуна англиви буканир вильям дампира авуна александр фон гумбольдта са шумуд йисан къене региондин география геология климатни биология чир ийиз йисуз французрин навигацидин низамда кариб гьуьлуьн дуьз карта хьана ятар физавай саягъни кваз къерехрин цӀар кӀевиз атӀанвайди я чкайралди къерехар суварик ква чкайралди агъадихъ гва карибрин агъавал куьлуь ятарин арайра гьар жуьре кораллрин амукьаярни пара жуьре рифрин эцигунар континентдин къерехал гьуьлуьн рагъакӀидайни кьибле патар са шумуд залив ава абурукай виридалайни екебур гондурас москитос дарьен венесуэладинни кариако я кефер пата батабано ана марияни гуаканаябо куба островдин кьибле къерех ава гьакӀни гонав залив гаити островдин рагъакӀидай пата юкатандин рагъэкъечӀдай пата са шумуд бухта ава гьакӀни асенсьон эспириту сантони четумаль гондурас залив гватемаладинни белиздин сергьятдал алай аматике бухтадалди куьтягь жезвайди я гондурасдин кефер патан сергьят тӀимилдаказ атӀанвайди я москитрин къерехриз са шумуд лагуна гьахьзава абурук каратаска бисмуна перлас лагунаярни блуфилдс бухта ква панамадин рагъэкъечӀдай пата еке лагуна чирики ава кьибле патан америкадин къерехрик дарьен залив ураба заливдалди куьтягь жезва гуахира зуростровдалди сергьятнавай венесуэла залив маракайбо вирелди кариако залив рагъакӀидай пата кодера мусдалдини рагъэкъечӀдай пата арайя зуростровдин арайра ава тринидад островдилай рагъакӀидай пата пария залив ава ам атлантик океан пай яз гьисабзавайди я вест индиядин манадик антилни багам островар кутазвайди я кариб гуьулуь антил островар чуьхуьзава абур чебни чӀехи антилни гъвечӀи антилрал пай жезва чӀехи антил островри гьуьлуьн кефер пад кӀеви ийизава абурук кьуд чӀехи остров ква куба гаити виликра адаз эспаньола лугьузвай ямайкани пуэрто рико гьакӀни патаг гвай гъвечӀи островар лос канарреос архипелагни виридалайни чӀехи остров хувентуд я хардинес де ла рейна я кубадин кьибле патан къерехрихъ кваз гъвечӀи антил островар гардаллайбурални гарукквайбурал кьибел антил островар пай жезва тӀвар абуруз кефер рагъакӀидай патай килигна ганвайди я сифте кӀеретӀ гьуьлуьн рагъэкъечӀдай сергьятдал алаз островрикай кӀватӀ хьанвайди я абурукай виридалайни екебур санта крус сент томас виргин островар ангилья пак мартинан сент китс барбуда антигуа антигуани барбуда гранд терни бас тер гваделупа доминика мартиника сент люсия сент винсент барбадос гренада тобагони тринидад я кьибле антил островар кьибле америкадин къерехар галайвал алайбур я абурук аруба кюрасао бонайре нидерландрин чил маргарита лас авесни лос рокес венесуэла островар ква екевиляй абурулай гъвечӀи кариб гьуьлуьн рагъакӀидай пата са шумуд архипелаг ава кайманрин остров тернефф ислас де ла баияни мискитос мадни кьилди авай островар провиденсия сан андреас рифар лайтхаус гловер медия лунани масадбур кариб гьуьлуьн бассейн юкьванни кьулан америкадин чилерал алайди я кариб гьуьлуьн виридалайни чӀехи вацӀ магдалена км я адан притокар каукани сесар гваз йисан къене ада гузвай вацӀун екевал км я дахьайткма тыс м с йисара кьунвай малум дарьен заливдин ураба заливдиз атрато йисан яд км леон км мад турбо км вацкмар я кьибле америкадин амай вацӀарикай дике км сину км мад кататумбони чама я чебни абур вири маракайбо вацӀуз авахьзавайбур я кьибле америкадин амай вацӀарин арада дике континентдин виридалайни еке вир я кефер патан америкадин къерехал кариб гьуьлуьз авахьзава вацӀар белен крикамола чирики лагунадиз авахьзава терибени сиксаола чиррипо атлантико ревентасонни сан хуан коста рика я индио пунта горда рио эскондидони куринуас рио гранде де метагальпа принсаполька бамбана кукалая уауани коко никарагуа патука сико тинто агуан улуани чамелекон гондурас мотагуани рио дульсе гватемала белиз вацӀ нью ривер рио ондо белиз островрал алай вацӀар каутони саса куба артибонитни яке дель сур гаити остров блэк риверни милк ривер ямайка я кариб гьуьл тропик климатдин арада ава адал гьалтзава пассатрин гьавайри гьаван вацран кьулан чимивал я цифервал балл я йисан кьулан къвадайбур бонайре островдал ммдилай доминикадин гарар авай патара ммдалди чебни чӀехи пай кефер рагъэкъечӀдай пата пассатар я км ч гваз ятӀани гьуьлуьн кефер патара тропик зурба гарар акъатда абурун йигинвал км чдилай пара хьун мумкин я са йисан къене июньдилай ноябрдал ахьтин кӀеви гарар акъатавазйди я чебни сентябрдилай октябрдалди абур лап мукьал жедайбур я асшдин милли гарарин юкьди малумдайвал йисара кариб бассейндал кӀеви гар хьана йисара ахьтин кӀеви гар хьана кариб гьуьлуьн регионда мексикадин заливдилай дахьайтӀа лас океандин рагъакӀидай паталай майдилай ноябрдалди тайфунар жезвай пара мукьвал ахьтин ураганар жезвайди я гарарин чӀехи пай къацу мусдин островдин паташ туькӀуьр жез пассатрин патаг физвайди я америкадин къерехрин патаг ятӀани гьамиша гар фидай рехъ виликамаз гьисаб жезвайди туш кӀеви гарари инсанрин кьиникрик гъизвайди я йисан чӀехи гару гьа йисан октябрдиз хьайи гъвечӀи антил островриз пуэрто рикодиз доминикадин республикадизни мад мумкин флорида зуростровдиз лап еке хатаяр гана агъзур кас кьена йисан октябрдиз колумбиядин къерехрик хьайи митч гару кьулан америкадай юкатандайни флоридадай фена млн доллар хата гана агъзур кас кьена галвестонни фифи гарари гьакӀни пара еке хатаяр гана региондиз кариб гьуьлуьн къерехрал къерехдилай километр миллиондилай пара кас яшамиш жезва абурун пул къазанмишзавай сифте рехъ туризм я вири кӀвалахрикай балугъар кьадай сферада агъзур касди кӀвалахзава балугъар кьадай кьадар йиса миллиондин зуралай тӀимил туш балугърин сифте жуьреяр карибрин лангустар Ӏ чӀехи стромбус жгутикар квай креветкаяр макрель кавалла испан макрель чӀехи корифена сериолаяр мад масадбур гьакӀни парабуру жемчугар кӀватӀзава экономикадин патай кариб гьуьл атлантик океандин портрин виридалайни куьруь рехъ я панам къанавдай лас океандиз фин патал кариб гьуьлуьн сифте портар маракайбони ла гуайра венесуэла картахена колумбия лимон коста рика санто доминго доминикадин республика колон панама сантьяго де куба куба мад масадбур гегьенш алакъа системади карибра пара затӀарни сервис тухуз мумкинвал гузва ятӀани абурун чӀехи пай региондин къецепатан гьукуматриз физва региондин вичин къене физавай затӀарни сервис акьван пара авайди туш дуьгуь гайанадай тахта белиздай бензин тринидаддайни кюрасаодай кьел химикатар векьен чем маъар рагъэкъечӀдай патан островрай мадни индустриядин затӀарин гъвечӀи кьатӀ регионда туькӀуьрзавай затӀар бананар шекер кофе ром бокситар никельни нафт к ъачузвайбурун чӀехи пай асшни канада я чими гьаваярни иер пляжар авайвили кариб гьуьлуьн регион дуьньядин виридалайни пара важиб авай курортрин арайрик акатзава гегьенш гьуьлуьн фаунади иниз дайверар гъизава тӀебиатдин иервилерилай гъейри регионда гьакӀни колумбдилай вилик авай цивилизацийринни колонийрин берейрин затӀар пара ава туризм индустрия кариб региондин гьукуматрин экономикадин пара важиб авай пай я аргентина асш канадани бразилиядай къведайбуруз сервис гуз гьавайрин алакъа кефер америкадинни карибрин арада пара хъсан туькӀуьрнава региондин къене авайдилай крибрин турист тешкилатди малумарнайвал йиса региондиз миллион турист атана мадни миллион кас круизвилин туррик квай виридалайни пара ксар къведай патарик ква доминикадин республика куба мексика канкун ривьера майя ямайка багамарни пуэрто рико йисан малумдай туризмдик карибрин островар авай чкайра миллион кас кӀвалахзава дуьньядин кьулан дережадилай кьве сефер пара региондин ввпдиз туризмди миллиард доллар гузва экспортнавай затӀаринни сервисдин кьадар миллиард я капитал инвестицийрин туризмдал хьана дуьньядин кьулан дережадилай кьве сефердилай пара гьакӀни туризмдиз пара важиб я кораллрин рифар анра яшамиш жезвай гьайванар балугъар кьазни ана сирнавар ийиз региондиз пара туристар къвезва йисуз балугъ кьуни дайвингди региондиз гьар йисуз миллиард доллар гъизвай юкьван федерал округ куьрелди юфо урусатдин рагъакидай пата европа пата алай федерал округ округ уф дин президентдин йисан майдиз кьабулнавай къарардалди туькуьрнай округдин составдик вилаятар ва уьлкведин кьилин ва федерал метлебдин шегьер тир москва акатзава ам округдин виридалайни чехи шегьер я округдин къене республикаяр авач округ тамамдаказ къураматда ава ва гьуьлерихъни океанрихъ галаз са сергьятра авач агьалидин ва вичик квай субъектрин кьадардиз килигна муькуь округрин арада юфо садлагьай чкадал ала округдин майдан км я им вири уьлкведин чилерин пай я округ рагъакидай европадин кьулувилел ала округ алай чилерал валдай ва смоленскни москвадин кьакьанвилер гьакни мер ва окскни дондин аранар ава виридалайни вине авай чка метр кьакьанвал авай валдайдин кук я округдин чехи вирер скобкайра абурун хилер волга ока дон воронеж днепр десна сейм рагъакидай двина гьуьлуьхъ галаз сергьятар авач округдин кефер патай кьибле патаз сад садан гуьгъуьналлаз къвезвай тебиатдин зонаяр акахьай тамар гьяркьуь пешер галай тарарин тамар чуьлдин тамар чуьлер климат хъуьтуьл континенталдинди я юкьван гьисабдалди январь вацран температура с июль вацран с урусатдин маса округрив гекъигайла юфо да агьалийрин чуькьуьнвал виридалайни чехиди я кас км йис агьалидин кьадардиз килигна округ урусатда квенкве ава кас йис им вири урусатдин агьалидин я гьакни маса округрилай тафаватлу яз юфо да урус эгьлидин процентдин кьадар виридалайни чехиди я йис им милли республика авачир тек сад тир округ я округдин агьалидин зур пай москва шегьерда ва подмосковьеда уьмуьр гьалзава вири кас кьиблепатан федерал округ куьрелди кьфо урусатдин кьибле пата европа пата алай федерал округ округ уф дин президентдин йисан майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай округдик ругуд субъект акатзава администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер ростов на дону я урусатдин президент тир д а медведева йисан январьдиз кьабулнавай къарардалди кьфо дин составдивай кеферпатан къавкъаздин округ чара авунай округ уьлкведин кьибле пата ала адаз крымдин федерал округдихъ галаз гьуьлуьн сергьятар ава округ кьибледа кеферпатан къавкъаздин округдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата къазахстандихъ галаз кефер пата юкьван ва приволжье округрихъ галаз са сергьятра ава рагъэкъечӀдай пата округ каспи гьуьлуьн ва рагъакӀидай пата азовни чӀулав гьуьлерин ятари кьунва вири кас кефердинни рагъакӀидай патан федерал округ куьрелди крфо урусатдин кефер пата алай федерал округ округ уф дин президентдин йисан майдиз кьабулнавай къарардалди туькуьрнай округдин администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер санкт петербург я округ уьлкведин кефер пата ала адан чӀехи пай европадал къвезва округдин майдан км я им вири уьлкведин пай я климат хъуьтуьл субарктик я гьава гзаф ламу я къвазвай къваларин чӀехи пай бугъадиз элкъуьн тийизвай виляй и чилерал пара кьадар уьленар вирер ва вацӀар арадал къвезва округдин климатдиз чӀехи таъсир гузвайди кефер патай адан къерехар чуьхуьзвай кеферпатан муркӀарин океандинни атлантик океандин ятар я кефердинни рагъакидай пата адет яз кьуд чими гад серин кефер патара кьуьд къати гад куьруь ва чимиз алатзава федерал округдин климат къулай тирди гьисабзавайди я округдин чилерин чехи пай арандал ала ина акахьай тамар тайгаяр тундраяр ва тамун тундраяр хьтин тебиатдин зонаяр ава тамарин майдандиз килигна крфо квенкве аваз физвай округрикай сад я урусатдин европа пата авай тамарин дуьз пай кефердинни рагъакидай патан федерал округдал къвезва округдин чилерайтуз пара кьадарда къен гьяркьуь гимийрин рекьер тир вацар авахьзава абурукай виридалайни чехибур кеферпатан двина адан хилер тир вычегда ва сухоной ва печора вацар я округдин иллаки рагъакидай пад пара кьадар вирерив девлетлу я абурун арада европадин виридалайни чехи вирер тир ладожское ва онежское вирер я кефердинни рагъакидай патан федерал округ кьве районрикай ибарат я ибур кеферпатан ва кефердинни рагъакидай патан районар я вири урусатдин апатитрин титандин бокситрин минералар квай ятарин ва алмаздинни никельдин игьтиятар кефердинни рагъакидай патан округда акъудзавайди я округдин экономикада нафт ва газ акъудунин кеспиди кьетен чка кьунва нафтадин ва цивиндин акъудунар асул гьисабдалди коми республикада тухузва региондин нафтадин усинское ва возейское мяденрай акъудзавайди я газдин вуктыльское мяденди гузва нафтадинни газдин мяденар гьакни калининград вилаятда баренцево ва карское гьуьлерин кьерерал ава байкал рагъэкъечдайпатан сибирдин кьибледин пата авай вир дуьньяда виридалайни дегьнеди я виридалайни чӀехи тӀебии тир кьел квачир цин гьамбархана я ам тектоникадин финифрин нетижада арадал акъатнавайди я вир ва адан къерехдив гвай чилер надир тир флорадинни фаунадин жуьреба жуьревилелди тафаватлу я гьайванрин жуьрейрикай чӀехи пай эндемар язва гьа мукьан агьалийрини урусатда парабуру байкалдиз гьуьл лугьузава байкал азиядин юкьва экӀя хьанвайди я урусатдин федерациядин иркутск вилаятдини бурятия республикади сергьят сад ийизвай мукьа чкада вацран зур паюнин шикилда аваз вир кьиблединни рагъакӀидай патай кефердинни рагъэкъечӀдай патаз км дал яргъи хьанвайди я адан гьяркьуьвал километрин арада авайди я байкалдин кӀан дуьньядин океандин дережадилай метр агъуз я амма адан ятарин гуьзгуь метр виниз я байкалдин цин чинин майдан островар квачиз яни месэла бельгияни нидерландар хьтин уьлквейрин майдандиз барабар я гуьзгуьдин майдандал гьалтайла дуьньядин виридалайни ири вирерикай байкал иридлагьай мукь кьунвайди я къерехдин цӀарцӀин яргъивал км я вири суван цӀиргъери ва кӀунтӀарин арада авай чухурда мукь кьунвайди я вирен рагъакӀидай къерех рагар чархар авайди ва кьвал квайди амма рагъэкъечӀдай къерехдин рельеф адалай пара алгъайди я чка чкадилай сувар са шумуд цӀуд километририз кьерелай къакъатзава байкал цин кьадар лап зурбади я км яни вири дуьньядин кьел квачир цин кьадардикай агъзур км кьван я дуьньяда авай вири вирерин арада цин кьадардал гьалтайла байкалди кьведлагьай мукь кьунвайди я ам анжах каспи гьуьлелай агъуз язва амма эхиримжидан ятар уьцӀуьбур я байкалда авай цин кьадар кеферпатан америкадин вири чӀехи вирерин вини вир мичиган гурон эри онтарио умуми кьадардилай чӀехиди я гьакӀни ам сеферда ладога вирелай чӀехиди я и д черскийдан ахтармишунрин малуматралди виш йис байкалдиз вацни булах акахьзавай тир амма гьа гьисабдик анжах гьамишан авахьунар квай тир абурулай гъейри и месэладикай мад цийи малуматар авач амма бязи вахтара ва кьадар гъизва абур гьамишан авахьунар гьисабунин нетижада ваъ вацарни булахар чара хьунар гьисабунин нетижада гъизва гьакни са бязи алимрин фикирдалди эхиримжи виш йисуз йисалай гатумна инсанрин квалахунин ва климат дегишунин нетижада байкалдик акахьзавай авахьун квахьна байкалдик акахьзавай виридалайни чехи вацар ибур я селенга вини ангара баргузин турка снежная кичера тыя голоустная бугульдейка байкалдикай хкатзавай кьилди са ангара вац я байкалдал остров ава ушкан островар ольхон ярки и другие ольхон остров абурукай виридалайни чӀехиди я адан яргъивал км гьяркьуьвал км я адан саки вирен юкьва рагъакӀидай патан къерехдин патав мукь кьунвайди я адан чилин майдан км маса малуматралди км виридалайни ири зуростров святой нос я вирен тварцин этимология дуьздиз чирнавач байкал топонимдин этимологиядин виридалайни чканвай версияр ибур я вирекай рахадайла садлагьай урусрин чилер ахъадайбуру эвенкрин ламу гьуьл твар ишлемишзавай тир лагьай виш йисан кьведлагьай паюнилай гатумна урусар бурятрин арада адет хьанвай байгал тварцел элячна амма абуру ам чпин чалав кьадайвал туькуьрна бурятриз хас тир г урусриз вердиш тир к диз дегишарна адан нетижада алай чаван твар туькуьрнава китайдин картайрал ва шикил лугьунрал вирез байхэ кеферпатан гьуьл лагьана снежная вацуз удулхэ пара балугъ авай вац лена вацуз зулхэ эхиримжи кьвед и топонимрин бурят тварарив кьазва яргъал рагъэкъэчӀдай патан федерал округ куьрелди ярфо урусатдин лап рагъэкъэчӀдай пата алай федерал округ округ уф дин президентдин йисан майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай округ уьлкведин лап рагъэкъэчӀдай къерехдал алай виляй адаз яргъал округ лугьузва округдин администрациядин юкь ва виридалайни чӀӀехи шегьер хабаровск я им майдандиз килигна урусатдин виридалайни чӀехи округ я округда са миллионер шегьерни авач округдин майдан км я им вири урусатдин я окугдин саки вири субъектриз амур вилаятдилайни чувудрин ав дилай гъейри гьуьлуьхъ галаз сергьятар ава са тӀварцӀин островдал алай ва административвилелди округдик акатзавай сахалин вилаят урусатдилай чараз ала чӀехи чилихъ галаз алакъа гьуьлелайтӀуз гимийрин куьмекдалди хуьзвайди я гьакӀни округдиз китайдихъ ва кеферпатан кореядихъ галаз къураматдин сергьятар ава вири кас федерал округрин институт арадал гъунар авурдалай кьулухъ округда президентдин тамам ихтияр гвай векил авай сибирдин федерал округ куьрелди сфо урусатдин кьулан пата алай федерал округ округ уф дин президентдин йисан майдиз кьабулнавай къарардалди туькуьрнай округдик субъект акатзава абурун арада республикаяр автономиядин ва милли регионар ава администрациядин юкь ва виридалайни чехи шегьер новосибирск я округ уьлкведин юкьван пата азияда ава адан майдан км я им вири уьлкведин туькуьрзава чехивилиз килигна округрин арада кьведлагьай чкадал ала садлагьай чкадал ярфо ала вири санал кас вири урусатдин кьуркьушумдин ва платинадин цивиндин ва молибдендин никельдин цурцин гимишдин къизилдин игьтиятар гьа и округдал къвезва округдин къене авай ракьун рекьерин вири санал яргъивал вири урусатдин ракьун рекьерин туькуьрзава дмитрий иванович дегь урус дмитрей ивановичь йисан октябрь москва йисан май москва йисарин къене гьукум гьалай москвадин князь ва владимирдин зурба князьрикай сад куликовдин женгина гъалиб хьанвай виляй адаз донской лакаб ганай адан дах иван красный москвадин звенигороддин ва новгороддин князь тир дмитрий донской урусатдин тарихда чехи гел тунвай ва зурба нуфус авай ксарикай сад я вичи гьукум гьалзавай чавуз ада вири урус чилер сад авунай ва москвадин князьвал вири урусатдин кьилин юкь хьиз тайинарнай ада муькуь князьрихъ галаз кутуннавай икьрардалди владимиррин князьрин династия москвадин тек сад тир ирсинин иесияр хьанай ва тахт несилдай несилдиз вугузвай ак ятани твердин ва смоленскдин князьвилер абурун таъсирдикай хкъечнай дмитриян регьбервилик кваз урусри къизилдин кьушунрихъ ва татаррихъ галаз хьайи къати женгерай гъалиб акъатнай амма татаррин урус чилерал вигьинар идалай гуьгъуьниз гьеле кьве виш йис давам дезвай гьакни дмитриян гьукумдин чавуз москвада садлагьай кремль эцигнай вичин кьве хцизни иван красныйди ирс яз мулк девлетар тунай гъвечи стхадин мукьвал кьиникьилай кьулухъ вири ирс дмитрийдин гъилик акатнай дмитриян тек сад тир паб суздальско нижегороддин чехи князьвилин князь тир дмитрий константиновичан руш евдокия тир дмитрийдизни евдокиядиз цикьвед аял авай дмитрий донскойдин твар са шумуд виш йисарин къене урусрин дяведа кьегьалвилин лишан хьанай иван васильевич адан лакаб грозный тир йисан август коломенское хуьре хьана йисан март москва шегьерда кьена москвадин чехи князвилин князь гуьгъуьнлай йисалай вири урусатдин пачагь уьтквемвилиз викегьвилиз кеве гьатай береда фад къарар кьабулдай алакьуниз ва регьим авачирвилиз килигна халкьди адаз грозный яни гъазаб квай кичерар кутадай лакаб ганай ивандин дах василий москвадин чехи князь тир адан диде елена глинская княгиня тир асулдай абур буба патай рюриковичрин диде патай мамайрин сихилрикай тир мамай литвадин князяр тир глинскияр сихилдин бине кутурди гьисабзавайди я иван грозныйдин баде софия палеолог византиядин императоррин несилдикай я ивандин пуд йис хьайила ам кьуру твар алаз гьаким хьанай ада вири земской соборар эверна кватал кьиле тухванай йисан судебник лугьудай къанунрин ктаб акъуднай сифтегьан конституция иван грозныйди гьукум гьалай девирда дяведин къулугъда дуванханадин ва гьукуматдин идарада реформаяр авунай гьакни администрациядин текрин чпи чеб идара авунин системадик чкадин дережада цийи элементар кутунай ада казаньдин ва астраханьдин ханвилер муьтуьгъарнай рагъакидай патан сибирь дондин чилер башкирия нугъай кьушундин чилер сад авуна вичин мулкарик кутунай и тегьерда иван пачагь тир чавуз русьдин чилер млн км дилай млн км дал кьван кьведра чехи хьанай адан гьукум акьалт хьуниз мукьвал урусатдин майдан вири европадилай чехи тир урусатдин кьилел хьайи пачагьрилай виридалайни яргъалди гьукум гьалайди иван грозный тир йисни югъ иван грозныйдиз хьайи папарин кьадар дуьз малум туш амма бязи тарихдарри чпин гъиливкхьинра адаз ругуд ва я ирид паб авайди къейдзава абурукай анжах кьудахъ галаз ивана никагь кутуннай клисадин къанунралди пуд папалай пара хуьдай ихтияр авачиртани кьудлагьайдахъ галаз никагь кутун паталай адаз махсус ихтияр ганвай иван грозныйдин папарин сиягь алимрин паталай иван грозныйдин амукьаяр чирайла малум хьанай хьи уьмуьрдин эхиримжи ругуд йисуз адан карабриз остеофитар акъатнай чебни инсан квачин кьилел экъвез тежедай кьван дережада акъатнай пачагь занбураг алаз тухузвай амукьайриз килигзавай антрополог м м герасимова къейд авунай хьи икьван къатиз акьалтнавай азар адаз гьатта лап кьуьзуьбурал акуначир гьерекат квачиз гьализ мажбур уьмуьрди фикиррикай жедай теспачвили ва даим стрессри гьадаз гъанвай хьи вичин йисара пачагь чрай кьуьзек хьиз аквазай мартдин адан гьалар мадни чур хъхьанай вацран ва кьабулай чими гьамамрикай пачагьдиз са кус регьят хьанай амма нисинилай кьулухъ ам рагьметдиз фена адан жендек дакунай ва ктизвай ивидикай нагьакьан ял къвезвай пачагьдин кьиникьин себеб тебии азар тирни ва я душмандин къаст исятда лугьуз четин я амма чав кьведлагьай версияни тестикьарзавай чарар документар агакьнава виш йисан тарих кхьидай касди малумарнай хьи пачагьдиз агъу адаз мукьва тир инсанри ганай дьяк иван тимофеева шагьидвалзавайвал иван грозныйдин эрчи гъилер тир борис годунов ва богдан бельскийди пачагьдиз чинеба къаст авуналди адан фад кьиникьиз гъанай польшадин гетман жолкевскийдини годуновал тахсир кутазвай ада пачагь сагъарзавай лукьман пулуналди маса къачуна дарманрик агъу кутунивди адан уьмуьрдиз къаст авунай та лагьайта ада ик авуначирта пачагьди адаз муькуь девлетлу къуллугъэгьлийрихъ галаз кьиникьин жаза гудай голландви дипломат ва савдагар исаак массади кхьенай хьи бельскийди пачагьдин дармандик агъу акадарнай чара чара хабардаррикай атанай ихьтин ва муькуь сад садав кьазвай фактар пара ава гьатта пачагь ни ятани бамишайди лугьузвай чешмеярни ава иван грозныйдиз агъу гана кьинайди лугьузвай версиядин дуьзвал чирун паталди йисуз ссср дин антропологрин паталай пачагьдин сурар ахъайна мийитдин амукьаяр анализрай акъуднай анализрин нетижайри гайи малуматри къалурнай хьи амукьайра мышьякдин ва живедин дережа адетдиндилай виниз я амма идан себеб агъу ваъ пачагьди кьабулзавай дарманар тир виш йисуз сифилис сагъарзавай дарманрин виридак квай мышьякдинни живедин дережа виниз тир гьак кьиникьин и версия гиман яз амукьнай иван бояринрин арада гьукум гьалун паталай гьужетар чинебан чуру къастар хьайи береда чехи хьанай аял чаварилай аквазвай зулуматди кьиникьри ва фитнейри элкъуьрна кьунвай пачагьдин къилихдиз пис таъсир ганвайди гьисабзава ам кьисасар къахчудай регьимвал авачир ва масабурал шак гъидай инсан тир гьа девирдин къайдайри иван грозныйдин тулариз гайи таъсир веревирдзавай алим с соловьва лагьанай хьи вичин халкьдин арада адалат ва гьахъ тайинарун паталди пачагьди диндин ва инсанвилин къанунриз амал тавуна зулумдикай жазадикай ва кич кутуникай менфят къачузвай амма хкягъай рада дин девирда вирида пачагь тарифарзавай вучиз лагьайта адакай чуру гаф лагьайди гьасятда терг ийидай гьа заманадин са касди йисавай иванакай кхьенай иванакай зурба урус кхьирагри агъадихъ галай эсерар кхьенвайди я граф лев николаевич толстой урусатдин империядин туладин губерниядин ясная поляна хуьре хьанва урусатдин империядин рязаньдин губерниядин станция астаповода кьенва урусатдин ва гьакӀни вири дуьньядин виридалайни тӀвар ван ва нуфус авай кхьирагрикай ва фагьумдаррикай сад я севастопольдин хуьнуьхра иштирак авур кас ам халкьдин арада илим чӀукурзавай кас публицист диндин фагьумдар тир адан фикирриз халкьдин арада гзаф чӀехи нуфус аваз хьунин нетижада толстовство лугьудай эдебдинни диндин цӀийи рехъ арадал атанай гьеле сагъзамаз кхьирагдиз урус эдебиятдин кьил статус ганвай лев толстоян эсерар дуьньядин ва урусатдин реализмда цӀийи этап хьанай ва вишсан классикадин романрин ва вишсан эдебиятдин арада авай муькъуьн роль къугъванай адан эсерри европадин гуманизмдиз ва гьакӀни дуьньядин литературада реализмдин адетриз чӀехи таъсир ганай ада кхьей эсерар гзаф сеферда ссср дани гъурбатда экранриз ва сегьнейриз акъатнавай адан пьесаяр саки вири дуьньядин сегьнейра къугъванайди я адан вири дуьньядиз тӀвар акъатнай эсерар дявени ислягьвал урус война и мир анна каренина чан хкун урус воскресение хьтин романар аялвал урус детство отрочество жегьилвал урус юность хьтин автобиографиядин трилогия казакар иван ильичан кьиникь крейцерован соната гьажи мурад гьикаяяр севостопольдикай кьисаяр очеркар чан алай мийит ва мичӀивилин гьукум драмаяр туба ва зи иман вуч я тӀварар алай диндинни философиядин автобиографиядин эсерар ва мсб лев толстой птрдин наибрикай сад тир п а толстойди бине кутур толстояр сихилдин графрикай тир кхьирагдиз вини аристократиядин алемда хъсан мукьвавилин алакъаяр авай месела адан халуяр ва эмеяр авантюрист ва бретер ф и толстой чӀугвар ф п толстой камер фрейлина а а толстая ва мсб зари а к толстой лев толстояз бубадин амлед хцин гада жезвай диде патай кхьирагдиз генерал лейтенант д м волконский ва гзаф девлетлу эмигрант н и трубецкой хьтин миресар авай лев толстойдин ва а с пушкинан умуми мукьвади й птрдиз урус флот туькӀуьриз куьмекар авур адмирал иван головин тир адан чӀехи буба тир илья андреевичан къилихар кхьирагди вичин машгьур дявени ислягьвал эсерда хъуьтӀуьл тӀуларин кардин мукьуфар авачир граф ростован къаматда къалурнай леван дах николай ильич толстой тир вичин бубадилай тафаватлу яз николай хъсан савад авай ва кӀеви къилихрин инсан тир ам урус кьушундин наполеондин винел дяведалди финифра ва лейпцигдин мукьвал хьайи женгера иштиракнай французрин есирвиле гьатнай амма анлай катиз алакьнай дяве кутягь хьайидилай кьулухъ николай павлограддин гусаррин полкдин подполковник хьиз отставкадиз экъечӀнай отставкадиз экъечӀайдалай кьулухъ са тӀимил вахт алатайла ам рагьметдиз фейи бубадин буржариз килигна дустагъда гьат тавун паталди чиновниквилин къуллугъдал акъатнай адан бубадик вичин къуллугъдилай менфят къачуна къанун чӀурай крар авунин тахсир кутунай силисар къачурла ам кьенай ихьтин гъалатӀар авур бубадин уьмуьрдикай тарс къачур николаян къилихар хсан патаз дегиш хьанай ада азад уьмуьр ва хзандин шадвилериз винизвал ганай вичин крар къайдадиз хкун паталди йисуз ада волконскияр сихилдикай тир жегьил тушир княгиня мария николаевнадихъ галаз мехъерар авунай бахтар авай никагь хьанай абуруз вад веледар авай николай сергей дмитрий лев мария лев толстой йисан августдиз тула губерниядин крапивенск уезддин дидедин ирсинин мулк тир ясная поляна тӀвар алай чкада дидедиз хьанай хзанда кьудлагьай аял тир йисуз адан дидеди руш хьайидилай кьулухъ регьметдиз фейила леван кьве йис тир етим хьанвай аялриз абурун яргъал мукьвади т а ерогольскаяди килигзавай чӀехи стха университетдиз акатиз гьазур жезвай виляй йисуз абурун хзан москва шегьердиз куьч хьанвай йисуз абурун буба николай ильич хзандиз талукь тир мулкар ва крар къанундив кутугай тегьерда къайдадиз хкиз агакь тавуна садлагьана рагьметдиз фена ва абур цӀийи кьилелай ясная полянадиз элкъвез мажбур хьанай абуруз къаюмвал ергольскийдин куьмекдалди чпин бубадин эме тир графиня а м остен сакена ийизвай ина лев толстой йисалди амукьнай гуьгъуьнлай остен сакен рагьметдиз фейила кьулухъ аялар казаньдиз куьч хьанай чпин цӀийи къаюм эме п и юшкован патав казань шегьерда абурун хзан виридаз шад хзан хьиз чидай пулунин ва мумкинвилерин патахъай кьитвал такур хзанди чӀагай уьмуьр гьалзавай жегьил левазни жемиятдин къене вич хъсан патахъай къалуриз ва вилик физ кӀанзавай амма тӀулариз хас тир регъуьвили ва мешреб алачир акунри адаз пара манийвалзавай ахпа вич лев толстоя лагьайвал жегьил чӀавуз бахтлувиликай кьиникьикай аллагьдикай кӀанивиликай ва эбедивиликай авур пара кьван фикирри адан къилихра алуд тежер гел танай магадан урусатдин яргъа рагъэкъечӀдай пата авай порт шегьер магадан областдин административ юкь я шегьерда агьали яшамиш жезва вич охот гьуьлуьн тауй губадин къерехал сопкайрин арада ава старицкийдин полуостров материкдихъ галаз нагаеванни гертнеран бухтайралди галкӀурзавай чкадал климат пара заланди я куьруь гад аваз а чӀавуз лацу йиферин бере къвезвайди я шегьердик кьил кутунвайди тир кӀвалахардайбурун хуьр хьиз колыма крайдин чилик квай хийирар акъудун патал йиса йисуз хуьруьз шегьердин дережа гана магаданка вацӀу шегьер кьвенал пайзава шегьердин округда авайбурукай виридалайни еке вацӀ дукча я адан дередихъ хуьруьн майишатрин патахъайни шегьердин экономикадиз важиб мана ава тарихвилин юкьа ленинграддин архитекторри неоклассицизм стильда йисара кӀвалер эцигнавай магадан гаф гьинай атайди ятӀа халис малум авач садбуру лугьуда ам эвенк гафуникай монгодан хьанвайди я гьуьлуь гъизвайди маса версиядай монгот кьурай тар монгодан са шумуд кьурай тарар пудлагьайди са кесиб эвенк магдадин накӀабдилай чкӀизавай тарцин кьатӀ виликра а чкайра яшамиш жезвай авай мад са версиядай шегьердин тӀвар эвенкрин гаф монгдандикай я гарун чка вишйиса багьа металлар авай чкайрихъ къекъведайла россиядин регьбервилин фикира чукоткани охот гьуьлуьн къерехар гьатна россиядин яргъа пӀипӀериз са шумуд экспедицияр ракъурзавай ахпа къизилар пара авай чкаяр агъур хьаначир йисуз среднеканан бассейнда къизил къекъведай сад шафигуллина колымадал сифте къизил акуна йисуз обручеван экспедициядиз а металл алай чкадиз хъсан шартӀар акуна йисан октябрдиз оладин райисполкомди рагъэкъечӀдай эвенк нагаеван культбаза эцигаз кьатӀуна йисан июндиз цӀийи кӀвалер мектебар ветеринар чкаяр болницаярни интернатар эцигиз хьана магадан вичин чкадал йисуз эцигнавай адакай шегьер хьана йисан июлдиз йисалай эгечӀна адакай магадан областдин административ юкь хьана йисара ам охот эвенк милли округдин юкь хьана магадандай областдин чӀехи хуьрерайтӀуз област якутиядихъни еке чилихъ галаз галкӀурзавай федерацидин дережадин авторехъ р колыма физава ракьун рехъ магаданда авач магадан россиядин кефер рагъэкъечӀдай патан чӀехивиляй кьведлагьай гьуьлуьн порт я петропавловск камчаткадилай вири йисан къене кӀвалахзава декабрдилай майдалди муркӀад рехъ сад дахьайтӀа са шумуд ледокол корабляр чпихъ галаз тухудай гьукуматринарадин аэропорт магадан сокол россиядин кефер рагъэкъечӀдай патан виридалайни чӀехиди я гьамни авай са транспортдин юкь я инсанарни затӀар тухудай кьведлагьай аэропорт магадан йисара вичин мана квахьна гила тӀимилдаказ кардик кваз ава магадандин авиаремонт заводди ми варвалагар дуьз хъийизвайди я магадандин автовокзалди рейсар ола армань палатка сокол уптар ягодное сусуман усть омчуг матросово чкайриз тухузва гьакӀни шегьердайтӀуз маршрутрин такси физава 
