l afa ie n mamifer che tuca pra le dominium di eucarioc pra l rëni di tiers tla ordin di primates aldó de linnaeus tuca ënghe la persona moderna pra chësc ordin aldó dla classificazion moderna é i primates partii su te doi sot ordins strepsirrhini e haplorrhini al plan é n paisc dla val badia olache al é la sënta dl comun de mareo al é a na altëza de m danter plan de corones pares y le parch natural fanes senes braies le sant patron da al plan é s vigile festa ai de jügn albrecht dürer é nasciü a nürnberg ai de má dl y é mort dailó ai d aurí dl al é sté na artist depënjadú intaiadú matematichers y tratatist todësch al vëgn conscidré le maiú esponënt dla pitöra todëscia dl renascimënt a aunejia él gnü en contat cun ambiënc neoplatonics an arata che aladô de chël al se ais dé jö cun l esoterism n ejëmpl de chësc orientamënt é dé da süa opera intitolada y depënta dl te chëra che al vëgn dant deplü simbologies ermetiches l alcia anser anser domesticus é n vicel tla familia di anatidae y tla sotfamilia di anserinae ara alda pro le domëne di eucarioc y pro le rëgn di tiers pli che settonta unvierns han blihiu mes caveigls mes mauns tremblan miu pass ei vacillonts ils eigls han piars lur splendur cura ch ils auters abandunan nies vitg per guder l aria pli pura dils cuolms cura che la giuventetgna sedivertescha sin praus verdegonts et ella frestgia umbriva della puméra sto jeu secuntentar de seser davon casa e spitgiar tocch in pietus vischin vegn per scatschar la liunga uriala al pauper vigliuord e tonaton ei quei buca adina stau aschia era jeu hai semiau atras ils dulschs siemmis della giuventetgna era jeu currevel ded in temps per cuolms e valls gleiti partgirond las muntaneras sillas alps gleiti persequitond de peza en pe r z a ils camuotschs alexander iii de macedonia conesciü sciöche alexander le gran tl grech antich aléxandros trtos ho makedn é nasciü a pellas ai o ai de messé dl dan c y é mort a babilonia ai o ai de jügn dl dan c al é sté n soldá y re dla macedonia dla dinastia di argeads a pié ia dal dan c al vëgn conscidré un di maius concuistadus y strategs dla storia al á porté inant la concuista di raiuns dl antica grecia che ê bele gnüda a se le dé cun so pere le re filip ii de macedonia y te dodesc agn ti él sté da concuisté döt l imper persian m raiun che jô dala turchia d aldedaincö al egit cina al pakistan afghanistan y india le filosof aristoteles é sté so maester n alfabet iel sistem de sënies che dà esprescion scrita al lingaz i alfabec plu utilisei tl mond ie la scritura latina ie n sistem de scritura che ie unì laurà ora dai romans antichs y che vën adurvá te deplù formes te gran pert di scric a livel mundiel l alfabet grech ie unì laurà ora dai grechs antichs l vën mo adurvá cun mudazions tl grech l alfabet arab ie l sistem de scritura tl lingaz arabich i caraters cineji ie i sënies dla scritura cineja n pert nce adurvei cun modificazions te autra scritures dl uriënt estrem la testemonianzes plu antiches dl alfabet cinej d aldinacuei vá zeruch al dan c la scritura cirilica ie l sistem de scritura dla gran pert dla rujenedes slaves la scritura braminica ie un di alfabec dl subcontinënt indian che fova unì laurá ora dai bramins les alpes é la ciadëna de munts plü importanta dl europa danter talia franzia svizera lichtenstein paisc todësc austria slovenia y ungaria le mont blanc é la munt plü alta dles alpes y ince la plü alta dl europa le poplamënt di raiuns dles alpes á metü man cun la fin dl ultima dlaciaziun dan da ca agn ala perioda plü tardia dla preistoria danter le y le dan c vá zeruch la mumia de ötzi l om dl similaun ciafé dl sön le dlaciá dl similaun a m s l m danter talia y austria la stad mun cul muvel ad alp cun ardur leu stundel e vivel sc in niebel signur sin l alp leu oduran las flurs aschi bein fontaunas leu neschan cun spieghel serein che tunan e sunan schi bein e schi clar sin l alp sai jeu beiber bien pèn e bien latg e grom ed in aria schi frestga finfatg sin l alp sper la pezza strusch tscharner jeu sai sin l alp las montognas jeu vesel stupent che stendan lur tschemas el blau firmament lamerica dl sud ie n cuntinënt cun na spersa de km y na populazion de milions de abitanc iela l chert cuntinënt n con de grandëza dl ann fova l america dl sud unida spartida su tl tratà de tordesillas dal papa alesc vi danter la spania y l portugal la pert orientela ulache l ie aldidancuei l brasil ti fova unida data al portugal la pert ozidentela ala spania per chël rejonen encueicundì portughesc tl brasil y spanuel tla majeranza di autri stac sudamericans mé tl suriname rejonen coche lingua franca l shranan tongo y l olandëisc coche lingaz ofiziel tla guiana vëniel enveze rujenà nglëisc entan che tla guiana franzëusa che ie de per se nia n stat suvran ma n departemënt souramer dla franzia dom veniel rujenà franzëus il lingac indijens plu rujenei dl america dl sud ie l quechua l guaraní y l aymara l ander dles conturines fova bele da zacan conesciù ma degugn ne s ova enfidé ite te cheles scurités y te chel subuì empermò ai de sember l à willy costamoling ostier da corvara vagheda y cie che al à vedù itensom fova sensazional sternus via per fonz picòvel dlonch fora cefs y osc de lors la novela à fat la roda dl mond y les universités s à fat inant per studié la sensazion dantfora la facolté de paleontologia da viena con l dr gernot rabeder al à atira sapù da ti dé n inom a la lors al fova osc dl ursus spaeleus la lors di andri entratant denominé ursus ladinicus davia che da studes plu aprofondis àn vedù che les ossadures é mendres dles autres lors di andri da reporté al adatament dla lors al clima a la mont per sconé l ander za m lonch él vegnù saré ju con does feriedes una atira tl meteman y l autra en valgugn metri plu enite per impedì che persones vae ite zenza autorisazion tl temp che al é vegnù fat les escavazions scientifiches àn tamben metù su n pice agregat dal strom y lumes tl ander per luminé l intern ma al é empò zenzauter miec da se tò do ciamò na lum da gaiofa la posizion dl ander é bendebot dezes da les semenes de fanes chesta é ence la gauja che degugn ne l à mai esploreda enfin al ann canche willy costamoling che rabiva a l archirida de colec fossils à devent la tema dal scur y é ju ite l troi la semena la semena per ruvé su conduj defata do col de locia la porta da san ciascian te lors dles conturinesfanes via sun l autra spona dl ruf y s entorcoleia spo su anter de gran taces de barantli y crepes enfin su tla pruma gran majiera chesta vegn sareda ju sunsom da n ponton che pèr che sere ju l troi da jì inant da jì viadedò su rùven endere dorata saurì tla seconda gran ciavuelera kar bludra con glereis enorms y zenza vegetazion n mond dut nuef solent desman y con degunes fueres de jent demé l rondenì dla ousc y valch pera che drumbla ju romp vignitant l gran chiet te n parei sunsom a manciancia veiden bele da dalonc l parei con l gran portal misterious dl ander ence sce al pèr damprò él endere empò ciamò valgamia de troi da jì su tl ander enstes ne él plu degugn osc dl ursus ladinicus da vedei ma dedò pòn eventualmenter vijité l pice museo ladin a san ciascian ma nia manco demarevueia é l ander enstes per sia grandeza y les formazions de sinter y de pera regorenta toghe al é l ander plu alauta tles alpes olàche an à giaté osc de chestes lors al é situé a ben m de auteza l ander chest veiden da la conformazion geologica s à formé tl temp che les forzes dla tera lubriva su les dolomites desche an veid da la souraposizion dla crepadura ai temps canche les lors di andri vivova te fanes dant da enfin a agn fova l raion dles conturines ciamò n ciadin na fopa verdient y plajoul con vegetazion da mont aldidancuei él depierpul demé plu lasteis enlaouta ne fòvel nience degunes vals sotes fergnons y pales ertes desche encuei chest aspet à la contreda empermò giaté con les glaciazions dant da za agn milesc de agn do la mort dl ultima lors la forza dla glacia y dl ega a permò soulcé fora l crep l ander é sté la tana per truepes generazions de lors al é vegnù giaté dorata trueps dents da lat de lors joenes cie che confermeia che ales vivova te chest raion soura dut l ann arlevova si lorsins y sourainvernova tl ander perchel messova l clima ester cotant plu ciaut y selt a chestes autezes la lors dles conturines ne se nudriva nia de cern ma dantaldut de plantes de bromores y de fruc andrea mohr autur rumanc nella conferenza antecedenta ha eu tentà da ls metter in ögl ils principals rams da nossa litteratura vocala hoz a diluzidaziun finala del tema am propon da ls dar que ch els viavant avessan spettà üna survista il material da quaist ultima in globo tut es main defect main fragmentaric co quel della prüma essendo plü complet es el eir bler plü ampel ma qualitativmaing il chattain nus almain in part main original main immediat main indigên o nazional e plü sco provenienza importada d utro in spezial dalla svizra bassa o dalla germania cognitamaing füt el da plüs fingia perlustrà e tocca ch eu aquia releva da chi andrea nicka ie n autur rumanc nasciü a preaz o celestial bab jou greig bucca ca ti els prendias navend d ilg mund mo ca ti parchiras els da tut mal ca ti els prendas si suenter ilg tieu bien plascher sut l umbriva da las tias alas ad ils velgias parchirar da tutta miseria a strofs cun ils quals ti smanatschas da castigiar ilg mund paramur d ilg puccau ca regia ner scha ti els castigias cun tortas da carstiauns ad anquieras a casa cun strofs d ils filgs d ils carstiauns scha velgias pô bucca trer navend dad els la tia misericorgia a buntad da bab par ch ilg fieuc da lur tribulatiuns fetschig lur cardienscha tont pli ferma lur vitta tont pli soingchia ad ilg lur ifer tont pli caults ad ils aulzig si tiers tei a tiers la tia perpetna beadienscha soing bab ti sas ca quest temps ei tut lavagaus a ch ils lasters p regian da partut ti sas quont fleivla la natira da quests paupers uffonts ei ad anclinada tiers ilg mal dai ad els tut quei ch els han da basengs da star ancunter ad ün tal tissi ca la nauschadad d ilg mund prendig buc ent lur cors ner ch ilg satan ils surmeinig ner ca mala cumpangia lavgig lur bunnas damanonzas dai ad els ilg antalleg dad ancanuscher tei ün cor da taner char ün arsantim da ta tschaffar anturn par vangir uni tuttavia cun tei ch ils tês buns aungels ils parchiran gi a noig ca la tia providentia ils cumpongig tieu plaid ils autruvidig tias amparmaschuns ils cunfortig ilg tieu soing spirt ils renoveschig a turnentig ad els la sumelgia da deus dai ad els ne richezia ne pupira mo dai ad els lur vivonda ordinariameng dai ad els avont tuttas caussas ilg paun ca ven giu da tschiel a dat la vitta alg mund a lai els schigiar ilg dun celestial a las vartids d ilg mund c ha da vangir anvide els cun tia charezia a vastchesche els cun da tutta sort christiaunas vartids mo principalmeng ils fai soings tras ilg tieu spirt a fai els novas creatiras damaica senza la soingchiadad naginna pô vêr tei fai els ferms p a semper enten la tia ligia a ca quella restig fin la lur prosteritad sco ünna custeivla hierta parca ti vengias glorifichiaus da schlatt en schlatta antroqua la fin d ilg mund parca ne lg mund ne lg uffiern possian els charezia la quala ti has mussau en christo iesu ilg tieu filg andrea rosius à porta autur rumanc in fideris in ftan conversatiun tra ün anvolt ed ün stüdent nell engadina bassa sopra l stylo velg e nouf stampà da b otto a coira siand il sar anvolt meis ami chi s ingianna raramaing in sias conjecturas es del maniamaint sco s veza qui davo chia scha ls sigrs paurs udissen las raschuns allegadas in quista conversatiun schi ch els pigliessen sü sainza fal il stylo nouf e siand quist fuoss üna buna chaussa schi n hai eug miss dalunga detta conversatiun per scrit per ch ella possa gnir publichiada e leta col che giavüch ch elle prodüa l effet desiderà p angelo trebo poet ladin dla val badia nasciü ai de jené dl a biei da la plí de mareo y mort dl al é sté un di maius poec ladins al á scrit poesies por ladin mareo cun chëres che al á metü man la lirica ladina y te chëres che al vëgn dant so amur por la tera ladina por les muntes y por la natöra al á scrit döes operetes le ciastel dles stries y le scioz de san jenn metüdes en musiga da jepele frontull net tan dejidrada vi vi o regno scür dai semi vi con töa pêsc dal ci tèmo sö te tü bi grëmi stopa con to velo grisc düć chisc gragn tormonć dla vita pôrtemo t en bel paîsc co ligrëzes inće pîta döt le bel spo ôi somié da zacan spo les ligrëzes dötes ôi alerch cherdé desmonćé m ôi les tristëzes leteratöra ladina angiul dl seniëur l angiul dl seniëur à anunzià a maria y ëila à cunzepì per opra dl spirt sant ave maria maria à dit ie son la fancela dl seniëur l sibe fat cun mé sciche tu es dit ave maria y la parola de die ie deventeda cërn y la ie unida a viver danter nëus ave maria prëia per nëus santa oma de die che deventonse dënies dla mpermetudes de gejù crist prion die uniputënt mplenësc nosc cueres de ti grazia cun l anunziazion dl angiul ons cunesciù gejù crist ti fi deventà un de nëus per i meric de si pascion y mort lascenes arjonjer la gloria dla ressurezion per gejù crist nosc seniëur amen anpezo o ampez é n comun dla provinzia de belun olàche al vegn rejoné ladin anpezo é l comun plu grand dla ladinia dolomitica cun ntourn abitanc l é n zenter renomé dl turism internazional y dl jet set storicamenter ova anpezo derc importanc de autogovern tles regoles per la pastures i bosc y la cuntrada aministrada dai regolieres locai do i seculi sota l patriarcat de aquileia é anpezo rové sota aunejia y dapò sota maximilian i de austria i monumenc plu mportanc é la dlijia de ploania cun n bel auter de brustolon y n ciampanil scialdi aut de model venezian furlan simbol dl comun mpurtanta é ince la dlijia dla madona dla defesa storicamenter mpurtanc é i resc dl ciastel de podestagn peutelstein y la residenza de zanna de bela pitures murals é sun la vedla ciasa de comun y la ciasa de ra regoles che à n bel museum local y la colezion de pitures rimoldi de gran valuta artistica storicamenter nteressant é l comun che fova dant la senta dla bezirkshauptmannschaft de anpezo col y fodom la plu pitla dla monarchia austriaca tres la olimpiades da d invern dl é anpezo gnì cunesciù soura dut l mond cun infrastrutures y implanc de gran inom coche l purtoi dles tofanes senta de garejedes internazionales de copa dl mond dal pont de veduda naturalistich recordons l parch natural dles regoles de anpezo te traonanzes y fanes l zenter urban de ampez é loghé plu o manco al zenter tla lergia ciavuelera ampezana encertleda da dutes les pertes dai creps dolomitcs plu auc zacan fova l paisc partì su te na schira de viles sternudes fora te tradizionalmenter frazions viles che se à unì plu tert sot al inom cortina una dles viles logheda plu amesa ite les viles ampezanes é agabona cadelverzo ciadin cianpo ciamulera fiames fraina mortija pian da lago pocol socus socol staulin zuel graa o gnoche alverà ciae ronco lazedel col jilardon guargné cortina pezié doneà meleres crignes y cianderìes con la orida dl turism tla seconda pert dl nuefcent se à n valgunes de chestes viles deslarié tant che encuei ne ciàfien nia plu saurì da les cerne dal zenter de paisc demé les viles plu dezes é restedes enfin a encuei a la vedla dalonc dal fracac dl zenter la streda plu conesciuda de cortina é l corso italia n iade corso vittorio emanuele y les stredes dlongia olàche an enconta n grum de boteighes renomedes bulgari benetton geox y e i un n simbol de cortina é endere dutaorela la cooperativa de cortina metuda en pe dl sot al inom de consumverein ampezzo te chest zenter comerzial olàche al laora persones pòn compré ite n pue de dut dal guant a la speisa enfin a feramenta plu inant tla plaza venezia tròen l café lovat un di plu conescius de ampez y dlongia la ciasa de ra regoles un di edifizes plu emportanc per la comunité ampezana con laite la aministrazion regoliera y n museum etnografich chilò végnel aministré i bens comuns i bosc y les pastures aladò de vedles regoles clamedes laudes che va bonamenter endour al temp di langobards tla ciavuelera ampezana y raions entournvia él regoles raionales desvalives la regola auta de lareto la regola auta de ambrizora la regola de zuel la regola de cianpo la regola de pocol la regola de rumerlo la regola de ciadin la regola de ciae la regola bassa de lareto la regola de mandres y la regola de freina te temps preistorics fova la ciavuelera de ampez bonanementer nuzeda d isté da ciaciadours de cerfs y de ciamourc dl àn descorì tla picera fopa de mondeval de soura dlongia la croda da lago a m sot a n pedron ite na sepoltura dl temp castelnovian da chela che an à podù tré l prum iade conclujions sun la vita di ciaciadours alauta anter la fin dl mesolitich y l scomenciament dl neolitich dant crist dessegur ésen ence che tla ciadoura él ruvé i paleovenec n popul indoeuroepich dal vi secul dant crist inant tl iv secul dant crist él derot ite tribus celtiches dl dant crist à i romans metù man de gre en gre de tó ite la gallia cisalpina dl dant crist él vegnù fondé la colonia latina de aquileia desche stazion per les relazions con l regn norich di celtesc i carnesc na tribù celtica tla cergnia encuei provinzia de udin friul é vegnus sotmetus dai romans en l ann dant crist entourn a chest aveniment dateien ence la romanisazion dl ciadoura y dl raion ampezan che fajarà spo pert dl municipium julium carnicum tl vi secul do crist fondeia i langobards l ducat dl friul che tol ite ence l ciadin ampezan dl sotmet carl magn i langobards y l ciadoura deventa na contea dl regn franch dl ti sourandà l re franch enrì iv al patriarch de aquileia sigert dut l friul con la ciadoura y ampez enfin al fej ampez pert dl raion di grofs trevisans de camino tl temp anter l al giaud ampez deberieda con duta l ciadoura de n temp de autonomia sot a la giurisdizion de aquileia l patriarcat aquileian se desfej endere su y ruva sot al domine de aunejia en l ann tol ite l emperadour massimilian dl austria do veres longes con la serenissima ampez y l confin vegn metù anter ampez y san vit de ciadoura tla localité che an clama dutaorela dogana vedla condut che les dominazions se barata ju ti garétel a ampez de mantegnì si statuc dl regoles y leges per stravardé sia autonomia legislativa y aministrativa enceben sot a la giurisdizion dl patriarch de aquileia empruma y de aunejia dedò ence i imperadours austriacs reconfermeia chisc privilegs l comun de ampez podova enscì se autogoverné a na maniera da envidié an rejona ence di temps d aur dla republica ampezana tout fora na curta spana dal al entant les invajions napoleoniches é ampez sot al imper austriach y tirol per ben agn desche les autres valedes ladines enfin al tres dutes les veres y desgrazies che chest à ence comporté i ampezans é dagnora stés dret enjignoui ence devers les autorités austriaches canche dl él vegnù istituí te duta l austria i capitanac y les bachetes se à i ampezans atira fat inant a desproch per cialé de giaté na sia zircoscrizion politich aministrativa zenza messei jì a bornech per formalités burocratiches deberieda con fodom él enscí vegnù metù su l mender capitanat dl imper austroungarich y l soul dut ladin na menzion se merita ence l ciastel de potestagn de chel che an afustia demé plu n valgunes ruines al se trata de na forteza medievala che é bonamenter vegnuda costruida dl dai patriarcs aquileians y passeda plu tert ai grofs trevisans de camino la rejoneda ampezana pertegn clermenter al dia sistem linguistich ladin enceben che ala à sourantout n valgunes inovazions dal aunejian p ej l vocal final na carateristica che l ampezan partesc con l badiot dantaldut l idiom mareo é l rotazism vuel dì l l deventa r anter does vocales p ej scora vs scola l ampezan va ciamò n vare plu inant ence l articul fenimin sona ra cie che la storiografia taliana ascon via é i movimenc autonomistics che peia via da ampez do la pruma vera y dantaldut do la seconda vera mondiala sot al regim fascist é ampez y fodom dl vegnus metus pro la provinzia de belun tla storia de ampez fova chest l prum iade che al fova n folestier a cef dl comun y che ne respetova nia i vedli derc privilegs ampezans pro les opzions dl ova gran pert di ampezans dé ju declarazions che sie lingaz ne fova mai sté l todesch cie che fova ence veir demé n di ampezans à opté forapert sot a la ocupazion todescia raion operazional alpenvorland anter l y l é ampez deberieda con fodom y col endò ruvés pro la provinzia de bulsan prums rais de speranza lomina a la fin dla seconda vera mondiala atira do la vera jia esponenc ampezans n rodul clef pro l prum moviment politich cultural al é ampezans i recordon sisto ghedina y sisto de bigontina respetivamenter president y secreter che se met a cef dl moviment zent ladina dolomites che se damana n cianton autonom ladin dl tip svizer confederé a la provinzia de bulsan les ghiranzes politiches metudes ju enlaouta dl deberieda con les unions di ladins fova chisc ponc vegn spo splighés tl menú tles anotazions ai de jugn dl se à raprejentanc de dutes les valedes ladines abiné sun jouf de frera per mete su ofizialmenter l moviment politich zent ladina dolomites che à arjont enuncheltant enfin a adejions l moviment laora deberieda con la svp mana fora memorandums tol su contac con les autorités talianes partesc fora jolantins tegn y se damana n plebiscit y la reunificazion de duc i ladins sot a bulsan via en ampez arjonj zent ladina dolomites dl la maioranza tl consei de comun ma la desfata dl fova antia tl statut nuef de autonomia per la region trentin sudtirol végnel confermé i confins trac dal fascism dl ampez y fodom resta defora l moviment zent ladina dolomites dà su les ativités ma la colaborazion y la identificazion con i ladins dl sela é juda inant enfin a encuei con les unions di ladins che é nasciudes en chi agn damprovia te gherdeina tla val badia te fascia y ta fodom l antelao a chël che al ti vëgn ince dit le re dles dolomites é le secundo crëp plü alt dles dolomites cun na altëza de m aladô dla tradiziun dles liëndes ladines â le re di rajes dl antelao maridé merisana la reina di lastuns de formin cun la definiziun antica grecia é minada la zivilté che s á svilupé tla grecia continentala tl albania tles ijoles dl mer egeo söles costes dl mer fosch y dla turchia dl vest tla sizilia söles costes dla talia dl süd a chëres che al ti é spo gnü dit magna grecia tl africa dl nord tla corsica söles costes dl ost dla spania y dl süd dla franzia tla cultura dl antica grecia s ál svilupé unités politiches autonomes les polis y al ti gnô dé na gran importanza ala conescënza ala filosofia ala matematica y ales sciënzes danter i filosofs plü importanc dl antica grecia él aristoteles socrates platon y herodot tl iv seco dan c él gnü a se le dé tröpes veres danter les cités dla grecia insciö che filip ii dla mazedonia á porté ite so sistem de govern cun les concuistes da pert de so müt alexander le gran é roada a na fin la liberté dles polis cités dl antica grecia siur antone pizzinini é nasciü tl a picenin a la ila y é mort dl al s á dé jö cun le ciamp dl vocabolar dl ladin badiot por tröc agn alalungia y al á metü adöm le vokabulare badiot tudësk na gran recoiüda de parores ladines foss zënza en gran pert gnüdes desmentiades dé fora da guntram plangg dla université da desproch dl al á metü jö tl ladin dal todësch la vita del servo de dî usöp freinademez de j baur y dl al traslaté dal todësch tl ladin la dottrina cristiana pur l popolo dl resté manoscrit reverendo siur primiziant al ê un de chisc agn n te möt da sotrú che dijô al pere lasceme jí a porsenú iö ess tan ligrëza de jí a studié i se prëii tan bel dijede de sce mo al â ligrëza ince ël cun le pinsier chël bel dî se ponsâl se dëida pa vir an mëss ma se mocé y indertöra se möie al é pa ince sües mëdes ch á dër n bun cör paul de tarso nasciü cun l inom de saul y consciü sciöche san paul tarso do c roma é sté n scritur y teolog cristian al ti vëgn ince dit l apostul di pagans y al é sté le maiú evangelisadú danter i pagans grecs y romans al n á nia conesciü gejú y te süa converjiun miracolosa sön la strada danter ierusalem y damascus olache al jê por mëte man na porsecuziun di cristians él deventé verc aladô de na löm dër sterscia cun laite la usc de dî che ti dijô saul saul ciudi me perseghitëies pa y spo varí da anania le surastant dla comunité cristiana de damascus al á pordiché tla giordania tla grecia y tla turchia y é mort sciöche martir tl medemo tëmp dl apostul pire che al á conesciü l importanza dles operes de paul tl svilup dla teologia cristiana é stada grandiscima y é gnüda surantuta dai maius studiá dl cristianejim cina tla storia moderna deperpo che i vangeli cunta dla vita de gejú scrí paul te sües lëtres dl valur y dl significat dla pasciun mort y ressoreziun de gejú crist iadi de san paul simon tl ebraich chël che ascuta a chël che al ti vëgn dit pire betsaida i seco dan c roma é sté un di dodesc apostui de gejú crist che é por la dlijia catolica le pröm papa y le pröm vësco de roma al ê n pëiapësc ebraich da cafarnao y é gnü cherdé da gejú sciöche apostul pro le lech de galilea al é sté por ca agn vësco da antiochia y é mort sciöche martir tratan les persecuziuns sot al imparadú neron al é sant te dötes les confesciuns cristianes l inom che gejú ti á dé pire vá zoruch ala frasa larcheologia dal grech metü adöm dales parores antich y discurs o stüde é la sciënza che studiëia les cultures umanes dla storia y süa relaziun cun l ambiënt tres la racoiüda la documentaziun y l analisa di sëgns materiai che ares á lascé architetöres ogec resć biologics y umans ti tëmps passá éra gonot gnüda conscidrada na sciënza che aldî pro la storia cun la funziun da inrescí y pité documënc materiai por epoches che n â nia dan man na documentaziun scrita consistënta dantadöt di stac unis d america êra dagnora gnüda conscidrada üna dles cater seziun dl antropologia cun l obietif da porté a conësce les cultures umanes tres le stüde de sües manifestaziuns materiales la nasciüda dl archeologia á porté a de gran mudamënc de mentalité conscidron che tl europa tl medieve gnôl tut ca i resć de monumënc dl antichité sciöche ciavares de pera dl âl metü man les prömes escavaziuns regolares a ercolano y a pompei a chëres che johann joachim winkelmann che vëgn conscidré le fondadú dl archeologia moderna ti á dediché süa pröma opera dl âl publiché l opera dër conesciüda geschichte der kunst des altertums l term asteroid descriv n pice ojet planetar che se muev sun n orbita kepleriana entourn al suredl al prejenteia la medema composizion de n planet telurich sciche la tera o mert ma al é mender y sovenz nia de forma sferica l term é sovenz sinonim de planetin o planetoid an conesc al moment entourn a asteroids ma demé puec à n diameter majer de km tla centa de kuiper àn abiné ojec sciche quaoar con km de diameter orcus con n diameter de km y eris cun km de autri gran asteroids é sedna pallada junon viesta astrea ebe iris ijea y eunomia augustin wendenzen nasciü ca y mort ie n autur rumanc la vita de nies signier jesus christus cuera de gion gieri barbisch p l o tuts vus auters clom el sets tier nus pauper puccons tuts vus che passeis per questa via de questa vita fiei persen a urdei scha vus vaseits scha vus enfleits ina dolur sco mia dolur o s i charecia mia dulschecia mia mia speronsa mia fidonsa miu bien regiert miu grd cfiert miu dulsch i has ti bein endirau grdes peines biaras anguschas a pitres dolurs per mei pauper schi grond p puccont a encuenter comi sund jau bein a tgi schi mal enconoscheiuels schi mal engracieiuels caudenui pia miu char segner vi jau bein empruar dadesser pli bein patertgiaus jau vi quei tiu s piter marteri flissiameing emprender a vi quei era ad auters bugi mussar da quei vi iau savens plidar ragiunar a se patertgiar ordigl miu cor vi iau quei mai schar passar laustria ie n stat dl europa si ciapitela ie viena si spersa ie de km si populazion ie de i aztecs inom original mexica o tenochca é na popolaziun morta fora che toca pro les ziviltés precolombianes tl mesoamerica y che viô tl mexico tla perioda tla concuista di teritors mesoamericans da pert di spagnoi dal xiv al xvi seco i aztecs adöm cun i acolhua de texcoco y i tepanechi de tlacopan á fat la alianza tripla y á metü sö l imper aztech che é gnü concuisté da hernán cortés dl canche al ê l imparadú montezuma ii i spagnoi á fonde zité dl mexico sön les ruines dla vedla capitala dl imper aztech tenochtitlán i aztecs ê conesciüs por sü rituai cruënc pro chi che al gnô ince fat sacrifizi umans ales divinités babilonia ê na cité dla mesopotamia antica dlungia le rü eufrat che á arjunt so majer podëi tl vi seco dan c tartan le rëgn de nabucodonosor canche ara ê la cité maiú dl monn cun na spersa de km al vëgn araté che i mürs che incërtlâ babilonia ziqqurat ias ispiré la cuntia dla tor de babel tla bibia babilonia ê la capitala dl imper achemenid danter i resc plü importanc de babilonia él hammurabi cirus le gran á desdrüt babilonia dl dan c y l á fata sö danü cun l inom de etemenanki babilonia é spo deventada na provinzia dla persia cina al dan c canche ara é roada pro l imper de alexander le gran badia por todëschabtei por talian badia é en comun de abitanc dla provinzia autonoma de balsan al tol so inom dal paisc de badia cun sües fraziuns de pedraces y san linêrt y al é senté ite amesa la val badia chësc toponim é da ciafé le pröm iade dl sciöche aptei spo por talian sciöch abbazzia dl y abbadia y dl sciöche badia la popolaziun se á detlaré dala cumpëda dl por la maiú pêrt sciöche ladina lingaz de apartenënza ladin talian todësch le comun de badia sciöche döta la valada fej pert dla comunité comprensoriala dla val de puster dai agn inca á le turism determiné le tru dl economia te na manira dezisiva porchël é incö l economia dl comun de badia dominada de gran lungia dal setur di sorvisc por rajun dl florí economich á oramai dla popolaziun ciafè laur te chësc ciamp le setur dl industria che é dandadüt rapresentè dal ciamp dl frabriché y dal artejanat é dassënn lié al turism y é te na posiziun de gran dependënza da chësc ca le dla popolaziun ativa laora te chësc setur ca mec de chisc tl ciamp dl frabiché ma plü ca le dla popolaziun laora tl setur dl agricoltöra che ê naota le ciamp de laur tradizional tla val badia tl setur di sorvisc él unitês de laur le dla popolaziun laora te chësc ciamp y plö avisa le tla hoteleria y le tl comerz al esist indöt unitês de laur tl comerz y tla hoteleria de chëstes é strutöres alberghieres te döt le comun ciafun na capazité de prësc lec pur foresti chël uress dì che sön vigni abitant tomel lec tl ann él gnü registré daimpró da presënzes de turisc y na totalité de pernotamënc la maiù pêrt di turisc vëgn d invêr y ca vëgn da fora dla talia tl comun él furnadoies che á na capazité de trasport portada oraria pur deslivel de prësc miliuns de unités tla agricoltöra él eserzizi che laora n areal de ha por di paurz é chësc laur na entrada secundara deache tröc d ai á n ater laur d inver dantadöt prò i lifc y d isté pro le frabiché les arees vëgn sfrütades de dorada sciöche pre le dla popolaziun ativa é pendolars chël ó dì che chîsc mëss jì vigni de a lauré fora de so comun deperpo che le de chi che laora tl comun de badia é pendolars da foradecá chël ó dí che ai n á nia süa residënza tl comun de badia olache ai laora la balena alda pro i cetaceae y so inom vëgn dal latin blaena bllaena o blna dal grech antich phálaina o phál dala medema raisc indoeuropeica dl todësch wal dl inglesc whale y dl svedesc val danter i antenac dles balenes él mamifers che viô söla tera frëma y che ca dan da miliuns de agn á metü man da s adaté ala vita t ega les balenes alda pro i eucarioc y pro i tiers plü gragn che á vit söl planët tera la balena blea balaenoptera musculus é danter i tiers plü gragn dla tera cun na lunghëza de ca m y n pëis de ca tonelades y mangia dantadöt pancton la balena physeter macrocephalus é danter i tiers da rapina plü gragn dla tera les balenes é danter i tiers che pó vire plü dî la sort balaena mysticetus pó vire cina passa agn ales balenes ti él dagnora gnü dé la ciacia por l öre la cern y l ambra grija dal inant él gnü a se le dé na regolamentaziun dla ciacia dles balenes tres la comisciun internazionale por la ciacia dles balenes danter i stac che pratichëia la ciacia ales bales él la norvegia l islanda y le iapan porater él ince popolaziuns autoctones dla siberia dl alaska y dl canada dl nord che ti dá la ciacia ales balenes te süa tradiziun culturala y por suravire balthasar arpagaus ie n autur rumanc quei ch jeu seregordel vi jeu requintar jeu erel ius cun plirs giuvens en frontscha lyon per encurir leu survetsch tier enqual casa sco biars de nos grischuns van aber nus vein nuot survigniu e stoviu turnar anavos en la patria nus vegnin pia en la schwizzera sch eren ils franzos che vevan ujarra cun ils kaisers schon leu se resai vi e neu nus vegnin a schwyz per ira la via cuorta e sil bien marcau a casa nomnadamein per vuler vegnir dil meun de dursèra en surselva aber ils franzos lein nus bucca passar nus stuein turnar anavos vegnin a turitg e survegnin leu scartiras de recomendaziun per puder passar per cuera jeu vegnel pia dil meun de ragaz alla pun zol zollbruck leu en ils kaisers serasai per tut entuorn tier quels eran era eung in gron diember truppa nazionala u compignias de quellas vischneuncas leu entuorn jeu cregel sut comando de barun heinrich la bandiera di ladins dla dolomites é nasciuda ai de mei sun jouf de frera en chela ocajion se ova i reprejentanc dles cinch valedes ladines enconté sun jouf de frera per protesté contra la dezijion dl traté de saint germain che ne ti reconesciova nia l dert de autodeterminazion un di catordesc ponc de woodrow wilson no ai ladins no a la populazion todescia de sudtirol i ladins se damanova ence l reconesciment desche grup etnich per sie cont en gaujion de chesta enconteda él vegnù prejenté la bandiera a risses dl viaicà brum blanch vert a la fin dl dì fòvela vegnuda declareda sciche bandiera nazionala di ladins entant la perioda fascista fova la bandiera ladina vegnuda anterdita da la rejenza taliana puech do la fin dla vera fòvela endò vegnuda adoreda ai de messel sun l jouf dl sela en ocajion de na enconteda de passa ladins i colours fova vegnus chiris fora per simbolisé la natura dles dolomites la bibia dal grech antich plur biblìa che ó dí libri é le test sacher tla religiun iudaica y tl cristianejim y é metöda adöm da deplü libri de sortes desvalies y te deplü lingac che é gnüs scric te na gran perioda de tëmp le cristianejim tol ite tla bibia ince d atri libri y i partësc sö te vedl testamënt cun i tesć scric dan dala nasciüda de gejú crist y nü testamënt cun i tesć scric do la nasciüda de gejú crist la bibia de gutenberg é le pröm liber stampé tl europa cun la tecnica di caraters mobils dl mons christian moroder á scrit por ladin la bibia di sandis le vedl y le nü testamënt la biologia dal grech metü adöm da bìos vita y lògos stüde é la sciënza che stüdia la vita chël ó dí i prozesc fisics y chimics di fenomens en cunt di sistems viënc tolon ite süa biochimica i mecanisms molecolars la genetica l anatomia la fisiologia y d atri prozesc sciöche l adatamënt le svilup l evoluziun l iteraziun danter i organisms y le comportamënt tla biologia vëgn la zelula reconesciüda sciöche la basa dla vita i gens sciöche la strotöra de basa dl arpejun genetica y l evoluziun darwiniana por la seleziun naturala sciöche le prozes che regolëia la nasciüda y l estinziun dles sortes viëntes düc i organisms viënc sides monozelulars che plurizelulars è sistems daverc che suravire tres la trasformaziun dl energia y la reduziun dl entropia locala dl sistem por regolé so ambiënt intern y tigní inant na condiziun stabila y vitala a chëra che al ti vëgn dir omeostasa tla biologia vëgnel a se le dé inrescides tres la metoda scientifica por confermé la varënza de na teoria te na manira razionala tres la formaziun de ipoteses la sperimentaziun y l analisa di dac por roé ala definiziun de na teoria scientifica tla biologia y te sües disciplines desvalies vëgnel studié la vita a pié ia da dan da miliarc de agn y süa evoluziun tres n aumënt progressif dl sistem le stüde dla filosofia naturala á metü man bele pro les ziviltés antiches dla mesopotamia dl egit dl subcontinënt indian y dla cina la biologia moderna á metü man tl antica grecia dantaldöt cun le stüde de aristoteles che á porté a n gran svilup de chësta disciplina cun süa opera la storia di tiers y d atres operes tratan le renascimënt él gnü a se le dé n gran svilup dla biologia cun william harvey che á desmostré la zircolaziun dl sanch tla porsona y leonardo da vinci cun sü stüdi tl ciamp dl anatomia cun galileo galilei él gnü a se le dé na gran müdaziun tl stüde dla biologia aladô dla aplicaziun dla metoda scientifica basada sön l osservaziun la descriziun y la reproduziun di fenomens naturai tl labor dl á linneus publiché na classificaziun tassonomia de basa por le monn natural y sl ál scrit sö i inoms scientifics de dötes les sortes che al conesciô le pinsier dl evoluziun á metü man cun les operes de jean baptiste lamarck che á porté dant por le pröm iade na teoria coerënta dl evoluziun la teoria dl evoluziun che á albü le suzes maiú é stada chëra elaborada da charles darwin y basada sön la seleziun naturala por la conservaziun y estinziun dles sortes viëntes tl tëmp dla storia dla tera y svilupada a pié ia dai stüdi de alexander von humboldt charles lyell y thomas robert malthus aladô dla teoria zelulara é la zelula l unité fondamentala dla vita y düc i organism viënc é metüs adöm da öna o deplü zelules o da produc de derivaziun de chëstes zelules por ejëmpl concores polans aundles y i i dötes les zelules se formëia da d atres zelules tres la despartiziun zelulara ti organisms plurizelulars se formëia vigni zelula dl corp de n organism da na zelula singula de n ü fecondé la zelula vëgn ince conscidrada l unité de basa de tröc prozesc patologics les funziuns de trasferimënt dl energia vëgn a se le dé te na zelula giulan a prozesc sciöche le metabolism te na zela él les informaziuns genetiches d arpejun tl dna che vëgn dé inant da na zelula al atra tratan la despartiziun zelulara mitosa n conzet fondamental tla biologia é les müdaziuns di organisms viënc che vëgn a se le dé tres l evoluziun aladô dla teoria dl evoluziun é düc i organism dla tera sides chi ciamó viënc che chi morc fora che vëgn dal medemo antenat o da n pool genetich anzestral al vëgn araté che chësc antenat s ais svilupé söla tera dan da ca miliarc de agn aladô de chësta teoria ess düc i baters i archeobaters y i eucarioc le medemo antenat i gens é les unites d arpejiun fondamentales de düc i organisms n gen corespogn a na pert dl dna y á n influs sön la forma o sön la funziun de n organisms te na manira spezifica düc i organisms dai baters ai tiers á le medemo mecanism de basa che copiëia y traslatëia le dna te proteines la zelula ti é da fá la trascriziun de n gen che é tl dna te na copia dl gen te rna y le ribosom n organ zelular traslatëia le rna te na proteina chël ó dí te na secuënza de aminoaji le codesc genetich che codifichëia n aminoaje é le medemo por la maiú pert di organisms mo n pü desvalí por n valgügn por ejëmpl na secuënza de dna che codifichëia por l insulin tla porsona codifichëia por l insulin ince canche ara vëgn metüda ite de d atri organisms sciöche les plantes normalmënter é le dna te cromosoms linears ti eucarioc y te cromosoms torogn ti procarioc pro i eucarioc é le dna genomich tl zënter nucleus dla zelula cun de piceres cuantités ince ti mitocondri y ti cloroplasć pro i procarioc é le dna te te n corp cun na forma nia regolara tl zitoplasm a chël che an ti dij nucleoid ala totalité dles informaziuns en cunt de n organism ti dijon genotip aladô de deplü evënc en cunt dles sortes de organisms vëgnel a se le dé n sistem strotoré sciöche n lëgn de relaziuns danter les sortes desvalies le lëgn filogenetich le rode dla sistematica é chël da studié chëstes relaziuns y da ciafé fora les desfarënzies y les somëies danter les sortes y i grups de sortes te vigni caje ne él tla sistematica nia sté saurí da ti jí do a na metoda de inrescida coreta denant che al se svilupess la teoria dl evoluziun normalmënter vëgn i organisms viënc partis sö te cinch rëgns monera protisć fonguns plantes y animalia mo deplü scienziá arata che chësta divijiun ne sides nia plü atuala insciö che pro i sistems moderns de classificaziun él trëi domëni chisc domëni se desfarenziëia aladô de zelules che á o n á nia le zënter nucleus y dales desfarënzies tla composiziun chimica de biomolecoles fondamentales sciöche i ribosoms porater é vigni rëgn ciamó partí sö insciö che che vigni sort sides classificada singolarmënter l ordin é al é porater ince i parassic intrazelulars che vëgn classificá söl ur dla vita cun referimënt al ativité metabolica chël ó dí che tröc scienziá ne arata nia chëstes strotöres sciöche formes de vita aladô dla mancianza de öna o de deplü funziuns carateristiches fondamentales che definësc la vita ares vëgn classificades sciöche virus viroids o satelic tla tabela dessot i ciamps dla biologia che se dá jö cun le stüde de sortes particolares de organisms n bosch é n majer raiun nia antropizé curí dala vegetaziun metöda adöm dantadöt da lëgns y brüsces aladô dla lege taliana é n bosch n raiun curí da lëgns y brüsces gran almanco m cun lëgns gragn almanco m na perzentuala dl dl grund curí da lëgns y na larghëza de almanco m le bosch maiú dl monn é le bosch dl amazonia tl america dl süd bulsan ie na zità dla region trentin südtirol tla talia dl nord la zità ie l cë luech dla provinzia autonoma de bulsan la zità de bulsan cumpëida na populazion de merz y la spersa dl chemun ie de kmc l dla populazion rejona talian n tudesch y l ladin i fulestieres fej ora entëur l tl musée d archeologia de bulsan iel da udëi la mumia de similaun dita ence ötzi bulsan busang pollamv vivasagramoena gad balsan grd bulsan fas busan bra busan fod bolsán col bolzan amp busan ld bulsan topon città capoluogo dell omonima provincia gad dls i patrioc da soraga i li trasc te aga e chi da vich i ge met le man se i recapitas da busang i patriotc da soraga i li tras te aga e chi da vich i gie met le man pollamv vivasagramoena bra südtirol le calënder é n sistem por partí sö calcolé y ti dé inom a periodes de tëmp desvalies les unités de tëmp fondamentales sön chëres che al se basëia n calënder vëgn ciafades fora dal osservaziun dl sorëdl y dla löna i calëndri dl sorëdl se basëia sön la durada dl ann dl sorëdl de ca dis danter chësta sort de calëndri él le calënder gregorian y le calënder iulian tla gran pert di stać dl ozidënt sciöche ince te organisaizun suranazionales sciöche l onu vél le calënder gregorian i calëndri dla löna se basëia sön la durada dl mëis dla löna de ca dis y mez te chisc calëndri scomëncia le mëis dagnora cun la löna nöia danter chësta sort de calëndri él le calënder islamich i calëndri dl sorëdl y dla löna è sincronisá sides cun la durada dl ann dl sorëdl che cun chëra dl ann dla löna danter chësta sort de calëndri él le calënder ebraich y le calënder celtich tla cina vél le calënder cinesc tl india vél le calënder nazional indian tl iran y tl afghanistan vél le calënder persian calfosch é n paisc dla val badia tl comun da corvara a na altëza de m danter i crëps de sassongher dl parch natural pöz odles y dla pert a nord dl grup dl sela les strîs da colfosch i salvans y les ganes é morc fora ëi almanco n aldon mai plü nia de chisc mo ci ch un pa ciamó assá ite por chi ladins chël él les stries mascimamënter da colfosch sö n él pa ciamó assá al n é de jones y de vedles coch an ó mo ester éres pa feter dötes burtes i proi ó pa se tó a dí de les conësce mo vignun che vëiga sües aziuns mëss les traodëi sc al n é propi n macaco le plü da temëi éres por la tempesta ch ares fej gní canch ara ti salta gonot les vëigon moscedan cun bachëc te chëres eghes te fistis intan ch ares bruntora insciöche ares dijess paternostri mo chi é pa de fetri paternostri ëi cun chëres oraziuns tlameres le malan en aiüt datrai les vëigon jon sö por chi crëps tan snel ch al pé ch al sî loui nia dainré váres pa les domënies o les atres festes da pöz ite dal lech de ciampëi y de crespëna cun le bel tëmp s un váres cun la tempesta vëgneres tan maradëtes éres pa che sü ciamps por le plü resta zënza dann mënter che chi di atri vëgn döt roviná sciara dala möra chegora de cioura caca de menin föm sö por ciamin l gran malan da colfosch al fô ti ladins l usanza de mëte te dlijia sö dal gran alté da öna pert l angel custode cun na creatöra y dal atra s michil cun le malan sot ai pîsc fina che chi da corvara fô sot badia ne n âi ciamó degun s michil y degun malan mo spo ch ai é rová sot ala curazia da colfosch spo n ái ci ëi ciafé un chi da colfosch capî sëgn che so malan sî massa pice por dui lüsc ci fá ëi dá so san michil cun le malan ia corvara y se fej fá n ater bel malan plü gran en gherdëna burt sciöche le diau l camel camelus bactrianus linnaeus ie n mamifer rumient che tuca pra l dominium di eucarioc pra l rëni di tiers tla familia di camelids y pra l genus camelus l camel á doi gobes y ie mparentà cun l dromedar l ie aut ca m y l vif ti raions desertics dl asia zentrela danter l anatolia y la mongolia prësc duc i camei ie aldidancuei tiers de cësa che vën utilisei per la cërn l lat la lana l gras y per l trasport tla mongolia y tl desert dl gobi tl china iel ënghe deplu camei salveres le canada é n stat independënt dl america dl nord che confinëia a ost cun l ozean atlantich a nord cun le mer dlacé artich y a vest cun l ozean pazifich al é le secundo stat al monn do la ruscia sciöche estensiun cun na spersa de ca km y al confinëia a süd cun i stac continentai di stac unis d america y a nord vest cun l alaska ara se trata dl confin terester danter dui stac plü lunch dl monn cun km dan dala colonisaziun da pert de poolaziuns europeiches ê le canada abité da popolaziuns aborigenes dal mëte man dl xvii secul él gnü colonisé da pert dla franzia y dl inghiltera le canada á ciafé l independënza cun le statut de westminster ai de dezëmber dl i lingac ufiziai é l inglesc y le franzesc y la capitala é ottawa america dl nord carl le gran por todësch karl der groe por franzesc charlemagne por latin carolus magnus é nasciü ai d aurí dl a aachen y é mort dailó ai de jené dl al é sté re di francs dal re di longobarc dal y dal pröm imparadú di romans incoroné dal papa leon iii tres sües concuistes militares ál slarié fora le rëgn di francs sön n gran part dl europa ozidentala cun l istituziun dl imper carolingh él gnü a se le dé la fin di rëgns romans barbarics y la renasciüda carolingia te chëra che al é gnü a se le dé n svilup te deplü ciamps culturai cun i monasters y la religiun cristiana tl zënter sciöche ince deplü reformes tl economia y tla iurisdiziun caspar decurtins autur rumanc a trun sur dellas detgas ils usits e la poesia dils sursilvans jerta dils nos babuns quei scazzi che tarlischa era de stgira notg ei la semper giuvna e casta poesia populara tgi che vul capir il pievel ella profunditat de siu patertgar e sentir quel emprendi d enconoscher las detgas e poesias dil pievel nus figiein mo attents sin ils bials patertgaments che quellas contegnan mo enqual garnetsch d aur ord quei scazi havein nus rimnau e parigliau culla mythologia celtica e germanica en quellas simplas detgas ei zuppada ina reha fontauna de profunds patertgaments ord la quala ils pli gronds poets de tuts temps e tuts pievels han buiu faust era ina persuna ellas detgas avont che goethe ha dau ad el la immortalitat autur rumanc viadi che jau gion casper collemberg vai faig il o en l isla de frontscha ineditum nach ms col essen davent de fronscha cau suenter vus vij jau far la descriptiun de l isla de fronscha la quala ei scho jou vus vai vizau à millis uras da paris ent la partida dil mont nomnada l affrique il emprem vus feisch jou de saver che quella isla seigij ad il reig da fronscha depli che en bucca da lonsch de quella l ina ha num l isla de bourbon en la qualla ei ven bia et bien caffè et biara solida biestgia scho era biars et buns cavals bien grann et feig buns freigs auter quei biaras oranges che ei in dils mellers fregs che in po millar sil mont catarina lanz la eroina con la fourcia fòvela traumatiseda do la bataia per avei copé saudés franzeisc dedò ne àla nia rejoné sovenz o gen de chisc fac empermò te si ultims agn àla dé inant sia testemonianza contan de ester propi ela la muta da spinges al vegn a lum ence na fauza katharina lanz dassen interessant y informatif l referat de lois craffonara tegnú ai de messel da seira tl museum ladin ciastel de tor soura catarina lanz la muta da spinges a col sot ciasé al plan de mareo a andrac fodom en gaujion di agn da sia mort al remona su con certes ipoteses y interpretazions faledes de documenc che roda dutaorela y met en valgugn fac sun meisa y en cler una na cossa ti dova da pensé a craffonara la frasa che ludwig steub l storich y etnologh da minca á scrit te sie liber drei sommer in tirol die wissenden wollen eigentlich von dieser heldin nichts wissen chi che savova ne volova nia nen savei de chesta eroina che steub ova audì da n cert schuler a cie moda ne volovei pa nia nen savei se daudova na pert che catarina fova na ela combatenta o ti fòvela massa scleta davia che al fova na krautwalsche dantaldut i ladins dantfora prevesc fodoms y badioc à mené do per arjonje sie reconesciment ofizial desche eroina pro les autorités da enlaouta rie da s imaginé che i prevesc se ae inventé valch sce al ne fova nia n nojel de verité cie che ne é nia ciamò segur é sce catarina lanz sie comparida dant da la comiscion dl vescul per testemonié di fac eroics suzedus a spinges desche ala vegn depenta sun n cheder de jan batista rudiferia segur él che ala fova vegnuda cherdeda na pert dij che ala fova juda y na pert dij che ala ne à nia volù jì chest detai mess ciamò vegnì verifiché ti archifs l comandant dles trupes tiroleises wörndle scriv tl raport sun la bataia di d auril a spinges man sah eine bauernmagd an vedova na fancela da paur con la fourcia ma al é ence zenza bastan testimonianzes tla tradizion che comproveia con segurté che catarina lanz d al plan de mareo fova das mdchen von spinges la muta corajousa che ova tout pert ai combatimenc contra i franzeisc ai d auril dl su spinges enlaouta fòvel na joena de agn l comandant dles trupes tiroleises enstes wörndle raporteia man sah eine bauernmagd an vedova na fancela da paur con la fourcia che à sciolé ju dal mur de cortina trei franzeisc catarina lanz n à enstessa enfin a puec agn dant sia mort nia rejoné gonot o gen sun i fac suzedus entratant la bataia bonamenter fòvela traumatiseda che ala ova ence copé n valgugn saudés franzeisc fician permez perdementer con la fourcia an conesc entratant valch letra p ej chela de na certa catarina agreiter che vivova via en fascia che ti scrivova a sia compagna maria piccolruaz de catarina lanz ti dijan ence olache catarina fova da ciasa a al plan tla ciasa de burcia do gliejia plu tert nomineda al trogher olache la familia lanz s ova trasferì do che l pere fova ju alania nasciuda é catarina lanz su col sot ciasé a al plan l degan da la plie de mareo da enlaouta siour antone alvije trebo ti ova desconsié de conté inant cheles cosses catarina lanz ruva ta col de santa lizia ala vegn descrita desche na ela gaierda y da la bona luna an ne sà nia avisa canche ala é ruveda ite a col de santa lizia pro siour piere antone de thono desche cuega sce dl o dl segur él che ala é resteda ilò enfin al enultima con siour jan matie dejaco che fova entratant ruvé curat a col ala resta inant ta fodom ence canche dejaco fova en chi agn vegnù trasferì a corvara dal enfin al laórela desche cuega pro siour jan maneschg benefiziat a andrac a chest ti còntela de plu cosses sun i fac suzedus tla bataia ai d auril a spinges contra i franzeisc ma cotant deplù ti confideiela al fré de siour jan carlo student de teologia che ruvova d isté ta fodom a ciaté sie fre el fova un de chi che plu tert à daidé abiné adum documentazion per podei mete su i monumenc a al plan de mareo deberieda con l vicar kasper ruepp an sà ence che al volova scrive n liber sun la vita de catarina lanz ma baudi él mort a gauja de malatia bele a la eté de agn y ne à nia plu podù ruvé la opera catarina lanz grana y gaierda fova enzai na ela dret da la bona luna y se davagnova zeche permez con mioré valch videl an ruva al y n articul tles neue tiroler stimmen conta dla bataia y de catarina lanz dl donca agn do la mort de catarina lanz y agn do la bataia de spinges comparéscel per l prum iade n articul plu lonch nia firmé tles neue tiroler stimmen che contova dla bataia de spinges y di fac suzedus che catarina lanz enstessa ova conté dan prò de ester ela la muta da spinges empermò con chest articul vegn l ampl publich te tirol al savei dla dreta identité dla muta da spinges al à scomencé la enrescida da pert de de plu persones anter chisc propi ence l storich y etnograf ludwig steub al proa n prum iade dl y n secont iade dl rodan da ciasa a ciasa ence a spinges de giaté valch testemonianzes pro cie paur o te cie ciasa che catarina lanz podessa ester steda a patron desche fancela ma degugn ne l savova con segurté an conesciova per tradizion demé l esistenza dla muta da spinges das mdchen von spinges dal prof mairhofer végnel ence alsavei che l fat é veramenter suzedù y che la ela é morta im hinteren enneberg tant che fodom desche cuega ti agn dal sàn che siour carlo maneschg à ciamò fat en valgunes enrescides pro jent vedla te mareo sun catarina lanz per dé fora n liber soura la vita dl met la comunité de spinges na tofla te cortina a recordanza de katharina lanz minan samben chela d al plan plu tert dl làscen ence fé n viere de gliejia con la rafigurazion dla sauderina desche ala tegn la fourcia y basvia i nemisc franzeisc a si piesc la fauza katharina lanz da natz prevesc ladins se para ma zachei ne vuel nia azeté che ela sie la eroina dl sautel fora n paur da neustift n cert johann mair con n vedl document che dess rejoné dl matrimone de andreas mair da spinges nominé widmer al dij de ester enzai parenté con el con na certa katharina lanz da natz paisc dlongia persenon mair scraia encantourn y preten che chesta fova la veira muta da spinges no chela de mareo che natz é plu dlongia spinges y enscì pòn se splié plu saurì che na fancela ruve da cheles pertes che no da enneberg tant dalonc adalerch el rejona ence che al fova enzai na tradizion a ousc te sia familia che al vegniva conté dut baujies desche al resulteia plu tert chesta ipotesa vegn empruma valuteda plausibla dal professour y storich anselm sparber da persenon enlaouta dl propi caplan a natz ma al la contradij defata davia che a natz ne fòvel deguna tradizion locala de chest vers desche al ova enstes verifiché te paisc catarina lanz y sia azion de coraje fova conesciuda dret ben ti ladins ma daldut nia a natz pro i todesc na cossa dassen demarevueia che ti dova clermenter tort a johann mair da neustift sun chesta provocazion à metù man ence de plu prevesc ladins da se paré y à dé ju testemonianza per scrit desche alfonso quellacasa da fodom professour tl ginase a persenon y augustinian dl convent de neustift al fova enstes chersciù su a larcionei de andrac donca davejin a catarina lanz al ova agn canche ala fova morta y al savova da conté che al vegniva rejoné de chestes cosses te familia ence n auter preve ladin siour alvije alfreider ova audì da jent vedla contan dles azions corajouses de catarina lanz y les à metù ju per scrit dant dal degan corradini de fodom che les à mané inant desche document a les autorités l prum gran monument a la plie de fodom dl dl méten man ta fodom sun iniziativa dl ostier eugenio vinatzer de s enjigné ca per ti fé su n prum gran monument a catarina lanz dl prejenteia i fodoms a dispruch en gaujion dles festes a onour de andreas hofer sie plan al imperadour franz josef che à paroles de laut ai giata ence l sostegn dles autorités y dl arziduca ferdinand per corì les speises de entourn corones n bel sciold enlaouta l monument a onour de catarina lanz vegn enaudé dl a la plie de fodom ciamò n iade n tentatif de ti tó i meric dl végnel fora de n saren l storich karl klaar da desproch con n articul tla tiroler heimat che met endò en discuscion che catarina lanz sie na ladina de mareo y al cuei su la teoria dl paur da neustift johann mair ridicolisan dut cie che é vegnù scrit denant ence l articul dl tles neue tiroler stimmen che ova reporté per l prum iade les testemonianzes de catarina lanz vedan n grum contradizions laite ma al vegn contradit y splumé dl con n articul de apeina plates tl sfuei der schlern dal storich anselm sparber che desmostra che l document dl paur johann mair da neustift che anselm sparber ova entratant podù vedei fova falsifiché l document fova en melester y fova vegnù emblagné entratant t ega ma la falsificazion fova empò da vedei trei iadesc fòvel scrit helene lanz y trei iadesc sfrié fora y scrit souravia katharina lanz bonamenter ova l paur souravedù trei iadesc l inom helene anselm sparber à spo verifiché ti libri dla ploania de natz y al ne fova nia na katharina lanz nasciuda en chi agn ma ben na helene desche al fova scrit sun l document chesta helene ova na sor plu vedla che ova belavisa inom katharina ma chesta ova maridé l ann dant la bataia dl n paur da schabs y fova romagnuda ilò enfin a sia mort y en plu ne stova la tradizion locala nience en pé desche al ova bele constaté dl ne contòven tl paisc de natz nia de na katharina lanz dut cant se achieta endò via i ultims tentatifs de sburlé dut tl regn dla liejenda tla confujion empermò dl met n storich sudtiroleis christof von hartungen endò en discuscion la identité de catarina lanz con n gran titul tla ff katharina die unbekannte catarina la nia conesciuda tiran endò ca les idees de karl klaar ma zenza endere fé l inom völlig auszuschlieen ist wohl die ennerbergisch buchensteinische pfarrhuserin katharina lanz wenn da nicht der name wre doch bei der menge von verwechslungen irrtümerrn und legenden kann darüber wirklich nur mehr spekuliert werden da scluje fora deplen él ben che katharina lanz sie chela cuega de calonia marora fodoma sce ala ne essa nia l medem inom ma pro l cogol de confujions de fai y de liejendes ne pòn fé nia auter che speculé degugn ne l à contradit tant inant che an é informés ence l film metù en ona dal sender bozen en l edema passeda per recordé i agn va te chesta direzion se damanan demeztroi chi fòvela pa fòvela mo él demé na liejenda na cossa nia da creie canche la identité é tant clera y segura testemonieda da ela enstessa cie rejons éssela pa abù de mentì te si vedli dis y ofizialmenter da de plu prevesc che l à conesciuda de persona y à testemonié an rejona dutaorela sovenz ence sun plates y te scritures ofiziales de wenig gesichert puech documenté ciuldì pa n cheder storich di fac suzedus n di d aisciuda ai d auril dl l tiroler landsturm vuel ataché i franzeisc aclapés entourn aicha y mühlbach la bataia cioda de jí fora mel ma al ruva a la jonta catarina lanz che deida outé l destin la revoluzion franzeisa dl y sies idees revoluzionares ti ova dé na scasseda a duta l europa dl ova napolion bonaparte nominé general con apeina agn sourantout les brenes dl armeda franzeisa tla italia y sies trupes avanzeia devers les alpes dlonch s á l tiroler landsturm aclapé per paré demez i invasours franzeisc enscí ence tl raion da persenon y tl auta val d isarch ai d auril dl á scomencé la ofensiva di oms dl tiroler landsturm dal jouf de vals ju comanés dal avocat philipp wörndle contra i ocupadours che ova si aciampamenc militars a aicha y a mühlbach ma i tiroleisc fova vegnus embanis les trupes franzeises fova avertides y ti fova judes adencontra la pruma bataia rump perchel bele fora sun les autures de spinges soura mühlbach i franzeisc ben armés ova tl prum abú la souraventa sun les trupes tiroleises armedes plutost mel ma i tiroleisc fova plens de ardiment al manaciova de ti jí fora la munizion y tlaruveda ái messú tó ca ence fauces y fources sciche ermes te n combat om contra om che á costé truepes vites umanes te chest moment végnel a la jonta sun mur de cortina la fancela catarina lanz armeda con na fourcia ala ova agn fova na ela extra grana y gaierda y deida ouje la fertuna de combatiment i franzeisc mess se retré per chest iade ma les veres ne fova endie ne nia ruvedes te tirol l aparizion dla muta da spinges sun mur de cortina á fat la roda y é deventeda na conteja tla tradizion sibe a spinges che anter i ladins dantaldut te mareo oláche catarina lanz fova nasciuda y ta fodom oláche ala á spo passé gran pert de sia vita desche cuega de calonia do che ala fova arciaseda l á l vescul lasceda chirí per la damané fora sun i fac eroics suzedus l comandant wörndle la nomineia enstes te sie raport conferman sie coraje y ortú chestes azions de vera aud da vegní vedudes tl contest plu ampl dles veres napolioniches te tirol anter l enchin al a cheles che compagnies de scizeri ladins á tout ativamenter per defene i confins de tirol enscí sun l monte baldo y tla valsugana al fova temps stritousc y con trueps movimenc de trupes militares nience les valedes ladines ne é vegnudes sconedes da chisc fac de vera da arobaries y da meldefuesc dl é n clap de saudés franzeisc ence passé tres fodom y ju per la val badia l caplan de badia jan gasser á organisé l acertlament y á pié franzeisc do na curta trieva va les veres de napolion inant dl dl ti sourandá i franzeisc l tirol al regn dla baviera dl métel man les veres de liberazion de andreas hofer che arjonj la retrata dles trupes bavareises y franzeises a dutes chestes veres tol pert scizeri dles valedes ladines maroi badioc fascians gherdeines fodoms y ampezans che se deida fora l un l auter tl debujegn fodoms badioc y maroi fova plu iadesc jus a daidé defene ampez y fascians a defene i confins ta fodom deberieda óvei combatú tamben fora dles valedes ladines tla val dl isarch dlongia dispruch y autró ai confins persunaliteies ladines la chimica da kemà le liber di socrëc dl ert dl egit antich dal arab al kimiaa é la sciënza che stüdia la composiziun dla materia y so comportamënt sön la basa de chësta composiziun al ti vëgn ince dit la sciënza zentrala deache ara conliëia les atres sciënzes naturales sciöche l astronomia la fisica les sciënzes di materiai la biologia y la geologia dal ii seco dan crist inant s ál svilupé a pié ia dal egit tolemaich l alchimia na totalité de conescënzes sön la materia y sön sües trasformaziuns aladô de convinziuns filosofiches y esoteriches dal alchimia s á svilupé la chimica moderna do la revoluziun scientifica y se svilupëia tres inant la chimica se dá jö cun le stüde dles carateristiches di componënc dla materia atoms carateristiches dles entités molecolares por ejëmpl ions o molecoles metödes adöm da atoms singui o dala combinaziun de deplü atoms carateristiches dles sortes chimiches vignöna mostra sö na sort de entité molecolara y carateristiches particolares che la desfarenziëia da d atres sortes chimiches carateristiches dles misceles y di materiai metüs adöm da üna o da deplü sortes chimiches tla grecia antica êl döes scores de pinsier en cunt dla filosofia naturala democrit aratâ che la natöra foss metöda adöm da pertes che ne podô nia gní despartides i atoms che se mët adöm y se despartësc te na lerch öta deperpo che aristotele aratâ che la strotöra dla materia foss le resultat dla combinaziun danter i elemënc dl ega dl aria dla tera y dl füch danter le ii e le v seco do crist se svilupëia a alesandria d egit l alchimia che tignî sö l origina filosofica cun lapró deplü elemënc esoterics les fondamëntes por le svilup dla chimica moderna vëgn a se le dé dl xvii seco cun la pröma definiziun de reaziuns chimiches tl tyrocinium chymicum de jean béguin y cun le svilup gradual dla metoda sperimentala giulan al laur de deplü scienziá danter chisc robert boyle la data por la nasciüda dla chimica sciöche disciplina autonoma respet al alchimia vëgn aratada le cun la publicaziun dl liber de boyle the sceptical chymist le chimich scetich the chël che al vëgn porté ite i conzec de elemënt chimich y de composiziun chimica tla natöra él elemënc cun lapró d atri che é gnüs zertificá cina aldedaincö a vignun de chisc ti corespogn n atom cun n zert numer de protons y cun na strotöra y carateristiches desfarëntes canche al vëgn a se le dé na combinaziun danter atoms vëgnel generé molecoles che pó ester metödes adöm da atöms düc anfat danter ai y che formëia insciö les sostanzes scëmples por ejëmpl n o e s deperpo che les molecoles metödes adöm da atoms desfarënc danter ai formëia les sostanzes combinades por ejëmpl ho cho y hso por indiché la cuantité dla sostanza vëgnel tut l unité mole na mole de sostanza é metüda adöm da n numer de entités molecolares por ejëmpl atoms o molecoles che corespogn ala costanta de avogadro x na mole d ega apësa ca grams i elemënc chimics vëgn classificá tla tabela periodica i atoms dl medemo elemënt pó ester desfarënc en cunt dl numer dla a o en cunt dl numer di neutrons mo nia en cunt dl numer di protons deache scenó ne fossi nia atoms dl medemo elemënt a chëstes sortes ti vëgnel dit isotops chiló na tabela cun n valgönes informaziuns en cunt di elemënc te na lista sön la basa dl numer atomich na reaziun chimica é n prozes chimich tres chël che atoms ions o molecoles de chëres che ares è metüdes adöm les sostanzes iniziales a chëres che an ti dij reagënc interagësc danter ai y originëia les sostanzes finales a chëres che an ti dij produc n valgügn ejëmpli de reaziuns chimiches la saita cuntra man dërta indichëia de ci vers che al vëgn a se le dé la reaziun te chësc caje dessel ince gní dé dant te ci che condiziuns che ara vëgn a se le dé temperatöra y presciun deache la reaziun contrara chël ó dí cuntra man ciampa pó gní a se le dé plü saurí te n valgönes condiziuns en general é i reagënc le pröm mëmber despartis dai produc le secundo mëmber tignin cunt dla reversibilité dla reaziun le simbol cun la saita che vá jö pert indichëia na sostanza che vá a funz la prezipitaziun ne vëgn nia a se le dé sce les condiziuns te chëres che al vëgn operé fej a na moda che la sostanza sides massa lüja tla notaziun chimica vëgnel ince tut ca la notaziun cun la saita che vá sö pert por indiché che le produt é te na forma de gas canche al vëgn a se le dé la reaziun ecuiliber chimich l ecuiliber chimic é na condiziun de ecuiliber dinamich te chël che i produc de na reaziun chimica reagësc danter ai insciö che al se formëia i reagënc che ê da mëte man dan dala reaziun na reaziun chimica de ecuiliber vëgn indicada cun les saites doples che vignöna te n ater vers dötes les reaziuns chimiches y les trasformaziuns fisiches vëgn a se le dé aladô de leges chimiches y fisiche chiló n valgönes danter les leges chimiches y fisiches plü importantes leges söi gas lege di gas perfec ara mët en relaziun danter ares funziuns de stat che é cuantité de sostanza presciun volum y temperatöra de n gas perfet lege dles presciuns parziales la presciun totala che vëgn a se le dé da n moscedoz ideal de gas ideai fej fora la soma dles presicuns parziales che al gniss a se le dé sce i gas foss despartis tl medemo volum lege de boyle mariotte te condiziuns de temperatöra costanta é la presciun de n gas inversamënter proporzionala a so volum pröma lege de gay lussac te condiziuns de presciun costanta vëgn le volum de n gas plü gran en proporziun al aumënt dla temperatöra secunda lege de gay lussac te condiziuns de volum costant vëgn la presciun de n gas plü grana en proporziun al aumënt dla temperatöra lege de van der waals ara mët en relaziun danter ares les funziuns de stat che é cuantité de sostanza presciun volum y temperatöra de n gas real lege de henry cun la temperatöra costanta é la cuantité de gas che devënta lüje te na sostanza lüjia diretamënter proporzionala ala presciun parziala dl gas en ecuiliber cun la sostanza lüjia instëssa lege de conservaziun dla massa o lege de lavoisier te na reaziun chimica é la massa di reagënc avisa anfat ala massa di produc lege dles proporziuns definides o lege de proust te na composiziun chimica spezifica al stat pur i elemënc da chi che al é metü adöm é danter ai te na proporziun de massa definida y costanta lege dles proporziuns multiples o lege de dalton canche dui elemënc se combinëia te manires desvalies por formé composiziuns desvalies na massa spezifica de n elemënt se combinëia cun masses dl ater che é danter ares te n raport che pó gní dé dant cun fraziuns scëmples lege dl aziun de massa la velozité de na reazun chimica é proporzionala ala conzentraziun dles sostanzes che fej para prizip de le châtelier vigni sistem te n ecuiliber á la tendënza da reagí a na müdaziun dal estern a na moda che i efec sides manco intensifs che ara vá lege de raoult ara mët en relaziun la presciun dl tanf de na sostanza lüjia cun süa presciun dl tanf tl stat pur y süa conzentraziun tuta ca sciöche fraziun molara lege de hess la variaziun de entalpia de na reaziun chimica é independënta dal percurs danterite tres chël che al vëgn a se le dé i produc dai reagënc lege de debye hückel ara definësc le coefiziënt d ativité mesan dles soluziuns di eletrolic lege dla mobilité independënta di ions la conduziun ecuivalënta de na soluziun de n letrolit cun diluiziun infinida é anfat ala soma dla mobilité dl cation y dl anion da chi che al é metü adöm l eletrolit la mobilité di dui componënc dl eletorlit n á te chësc caje nia n influs üna sön l atra lege de lambert beer ara mët en relaziun la cuantité dla löm tuta sö da na sostanza cun süa natöra chimica süa conzentraziun y la grssëza dl meso fora por chël che ara passa china ie una dla gran putenzes mundieles da aldidancuei cun milions de km y nteur miliardes de abitanc gran pert dla populazion rejona mandarin ma l ie mo truepa autra etnies te chesta republica fromalmenter comunista ma defin capitalista te si economia la china ie tl leur de deventé la majera putenza economica aldidancuei iela segonda al mond de grá a n svilup scialdi sterch ti ultimi dejeneies la zità capitela ie beijing che bele anticamenter fova la capitela dl imper cineisc la cultura cineija ie una dla plu antiches al mond y possa mustré su invenzions fundamenteles coche la stampa o l polver da stlop mo dan l europa tla storia antica dla china fova mpurtanta la dinastia han l inuem china vën da qin o ch in cun referimënt al imparadú qin shi huangdi gran pert de si cultura ie mprenseda dal pensier de confuzius che se dumanda respet per la chemunanza respunsabeltá y mpeni de duc la china á raions aministratives speziei sciche hong kong chrest glianard arpagaus ie n autur rumanc dl grijon carissims conpatriots amitgs jeu vai la honur de avus far de saver che nossa ligia seigi cunpleina dano calanka la ligia dellas diesch dartgiras ei cunpleina quella da cuera bucca engiadina surseisa romontscha a bergung ein eung bucca vigni aber per cuolpa digls caus giu a rihenau vessen ei a nus fatg tata sche nus vessen voliu rischeiver cun da beiber a de migliar aber nus essen stai pli garmadis en quei grau che sco ei veven manigiau la gronda a principala mira digls aristocrats fus de meter denter igls deputai disuniun per vignir ton pli maneivel a lur intenziun mons christian moroder é nasciü a urtijëi ai de forá dl y é mort a la ila ai de merz dl al é gnü consacré prou a dorf tirol dal vësco oreste rauzi ai de jügn dl y al á zelebré süa mëssa noela ai de messé dl a urtijëi al é sté caplan a santa crestina dal al al é sté educadú regens professor y aministradú tl seminar johanneum a dorf tirol dal al y al é sté ploan a la ila dal al do süa ponsiun él sté inant curat a la ila cina ala mort por agn alalungia él sté editur dl calënder de gherdëina al á scrit publicaziuns importantes tl ladin de gherdëna ordinars dla mëssa di sacramënc y dles benedisciuns la bibia di sandis le vedl y le nü testamënt al é gnü onoré cun la medaia dla diozeja la medaia y la crusc de mirit dl land tirol y la variëta d or dl comun da urtijëi al é sopolí a la ila ciampedel campitello di fassa par talian l é n comun de abitanc de la provinzia autonoma de trent te la val de fascia sie inom ladin l vegn cà dal latin campus ciamp l paìsc l é a m s l m e l à sentadins ai l paìsc l é logà japede l col rodela cognosciù ence desche barcon de la dolomites a cajon del bel panoram che se pel se goder da colassù sun rodela se rua da ciampedel sù tras l modern impiant portamont da la man a nord ovest se veit l grop dolomitich del saslonch e a nord est la bela crepa de sas pordoi l sela e la marmolèda paa la speisa jir a pe te val duron con sie bie pré e fiores duron l é la valèda che spartesc l grop del ciadenac e chel del saslonch te chest raion chi da ciampedel i mena scialdi la besties sa mont e i và a a fèr fegn e da da chiò ponta via l troi che mena aló da la crepes de la mont de sousc percors preistorich de coleament e de barat comerzièl co la jent de sousc ciastelrot e tires la gejia parochièla dedichèda a sèn felip e giacum l é una anter cheles più veies de la val de fascia e la vegn nominèda per la pruma outa te n document del del la é stata fata sù aldò del stil gotich atuèl sul parei da la man a sud de la gejia apede a duc i depenc a fresch l é stat depent n gran sèn crestofol na carateristica frazion da mont stravardèda dal pont de veduda urbanistich e ambientèl l é pian vila logèda soravìa ciampedel a m s l m ciampedel l é stat l prum zenter turistich alpinistich de fascia con i hotìe mulino e agnello d oro paìsc de nonzech tel mond scientifich internazionèl vedù l gran valor geologich che à chest lech endèna la seconda metà de l otcent l é doventà l lech de departida de sacotanta esplorazions su la dolomites cianacei cianacé per moenat canazei par talian l é n comun de abitanc de la provinzia autonoma de trent te la val de fascia cianacei l à sentadins ai e l é a m s l m fosc l é l paìsc de fascia che à maor nonzech dal pont de veduda turistich vedù che l é a doi varesc dai jouves dolomitcs pordoi sela e fedaa l à a la leta n marut de portoes sun chi che se pel ruèr sorì dal zenter del paìsc e amò apede sacotanta bela strutures turistiches modernes passà ciampedel dant de ruèr ta cianacei olache la val se slèria se pel se goder l gran vernel con sie giacees che i é duc sot al limit de la neif sempiterna a jir en sù per la val de fascia la pruma vila che se scontra l é chela de gries frazion de cianacei valentino rovisi om nasciù te na familia gardenera che se à plindernà a moena e arlef de tiepolo de unejia anter l e l sul parei de la gejiola de la madona de la neif de gries fata sù del con sie ciampanil carateristich a cigola via per l l à depent sèn crestofol personaje scialdi depent dai pitores fascegn l picol tempie gotich l é stat restaurà e col aló se à podù dir messa aló apede l é n muie enteressant ence jir a veder la veia vila de magoa lech te chel che amò anchecondì stèsc jent e olache l é restà dotrei cèses de legn biot fates sù prescipaech del scomenz del a gries l é ence la gejia parochièla de cianacei dedichèda al sacro cher de gejù e fata sù ti egn de la seconda vera mondièla la gejia de sèn florian sènt protetor contra l mèl da fech enveze la é del e la é tel zenter storich de cianacei la gejia da pech la é stata restaurèda daìte troa lèrga i utères laterai de stil baroch n bel depent a fresch da la man a nord con depent sù la sombologìa de sèn florian e i bie ujes de bron te chesta gejia vegn dit messa l autra frazions del comun de cianacei l é dèlba m s l m che l é una de la vejinanzes de la veia regola de l età de mez e che la é da la man cencia de la veisc la gejia parochièla la é dedichèda a sèn antone la é stata sagrèda l dal piscop de belun biagio aliprandini piscop suffragan de chel che persenon l frabicat gotich che l à n ciampanil spiz fazile l é stat fat sù del soravìa a n veie lech de cult e col passèr del temp l é stat resturà e fat fora dèlba l é ence la senta de la direzion e aministrazion de la azienda de promozion turistica de fascia e del stadie de la giacia olache l é stat endrezà doi edizions di campionac mondièi de hockey de la giacia penìa m s l m sie inom l vegn cà da l agetif latin pendivus paìsc logà su l ert l é n paìsc logà enlongiajù l ruf de dolèda e sun sia pèrt più auta troa lèrga la gejia de sèn bastian e sèn roch sagrèda ai de aost del dal piscop de belun l frabicat l é de stil gotich e l à l ciampanil a cigola i doi utères depenc col mèrmol faus i à n stil renascimentèl a m s l m e m s l m l é lorenz e vera che l é avisa la viles loghèdes su la quota più auta sul livel del mèr de duta fascia chiò no se pel ruèr coi auti ma se pel se goder n panoram da marevea visavì a la gran crepa de vernel l é da dir che cianacei l rec sia economìa sul turism che va inant ence de gra a strutures de delet e sportives de gran valor nodadoa e sauna publica stadie de la giacia a dèlba e lifc portamont modergn ma l é da tegnir cont ence che te la frazions de dèlba e penìa vegn tegnù sù la usanzes populères de chisc egn de gra ence a gropes de folklor e culturèi che duc i egn te ocajions particolères i viventea festes e manifestazions le ciaval equus ferus caballus é n mamifer mangiaerba che alda pro le domëne di eucarioc y pro le rëgn di tiers tla familia di equidae danter les sortes plü presëntes ti raiuns dles valades ladines dles dolomites él i haflinger y i norics le ciöf é l organ reprodutif dles angiospermae na sort de plantes y alda pro i eucarioc tres le ciöf fecondé se svilupëia i früc danter i ciöfs da ciafé tl ambiënt natural dles muntes dles valades ladines dles dolomites él ciof nordit ciof ciuf ciocca di capelli con passaggio semantico a gad ciüf mar ciöf badia ciüf grd ciof fod ciof ld ciof s m ciofs pianta che produce fiori spec ornamentali gad b ms ld dls fiore blume a sciöch al spunta ales otes inanter l erba o les spines dl bosch n bel ciüf cöce nia atramënter se preparâl por genofefa te chël desert ascognü le plü amabl dover de familia sceoucch el spunta alles outes inant r l erba o les spines d l bosc ng bel ceuff coucce nia atramentr sè preparle pur genofefa t chel deert ascognù l plou amabil dover de familia declarajm santagenofefa badia b vigni doman i portâl ala uma i plü bi ciüfs o implî fora cun müstl bi cësć de rötes vigne dumang i portle alla uma i plou bi ceuff o conradin flugi d aspermont ie nasciù a a san murezzan ai ie mort a cuira ai l fova n poet y scritëur de rujeneda rumancia dla engiadina salüd del spus all arivo in chasa della spusa romanische studien i flugi p alla marusa sum rivô avaunt sia porta m he farmô scha tü fest que schi sun containt ais que amis o disamis da quistas uras usche tard eu völg savair non he resguard ma nun vuless ch ingiün savess la noss amur la declaress ami eu sum ed ami bum ve giò schi vezzast schi ch eu sum ed eu sum quel chi ama te ch eu crai chi saia mia cher marus accio ch eu possa t abbrancler sajast bainvgnieu mieu cher amur quaist at dia bain da tuot mia cour le piz de conturines é n crëp alda pro les dolomites orientales dla val badia tl parch natural fanes senes braies y co é alt m tl ander de conturines n ander ander sot le piz de conturines a ca m él gnü ciafé dl i resć dl ursus ladinicus che vá zeruch a ca agn y é da odëi tl museum ursus ladinicus a s ciascian a nord vest dal piz dles conturines él le piz dles döes forcelles dlungia chël che al é a m d altëza le lech a chël che an ti dij büj dal ega o le cenote dessot él l entrada al ander dl cenote le comun da corvara é n comun dla val badia metü adöm dai paisc da corvara y da calfosch tla provinzia da balsan cun na spersa de km corvara é a na altëza de m sot ai crëps dl sassongher y al piz da lech tl grup dl sela tita alton en chël ann che le barbun â gorné i bavareji fora en berg isel él sté dlunch n pü de val da dí finamai sö a corvara al fô vers l altonn zirca catercënt franzeji a belun destiná a gní sö por agort fodom passé inzija y frara por s abiné a tlüses cun d atri franzeji che gnô da verona fá messâi pa döt de nöt porcí ch ai se temô dai briganc dl tirol sciöche dal malan traditurs él dagnora sté che por grosc ess venü süa patria insciö n ái ci ciafé ta fodom de chi ch i fajô da spia y i condüjô de nöt por les munts inrescí i án massa tert ch ai gnô scenó fossel pa bëgn salté sö döta la bachëta de marou y de codon y ciastelrot a i sorví cun bales de plom y cun pedruns sön frara y fora por pontives al é vëi ai á soné ciampana martel ta fodom corvara y colfosch valgügn de bravi fodomi y ladins é ci piá ia ëi y i sciomentâ ados cun le stlop da inzija sö y da ciaulunch fora mo chësc á ma sorví a dessené ciamó plü le nemich a corvara se despartësci y vá a piceres schires fora por les ciases a se fá dé da mangé ciamó anter les ciases i vëgnel val stlopetada incuntra tita alton ia plaza dessura da corvara fôl na vedla ciasa de lëgn cun la cianoa de mür y söl mür de fora fôl fat sö diversci sanc i patruns da zacan fô ric y prepotënc de manira ch i püri vijins s i messâ temëi sü bos y les vaces pestâ jö i ciamp y pra de chisc püri cosci y guai sc ëi dijô valch spo i scecâi ciamó deplü sëgn é döt passé y chi da plaza é morc fora düc y plaza é deventada na ciajara te chëra y tles majuns fôl n bur bau che sprigorâ i cajers y i patruns todësc sc ëi gnô da puster ite insciö che ëi ne s infidâ ci plü ad albergé iló ne y sce valgügn dormî tl fëgn fôl le medemo berghen an dij ch i vedli dailó ais cometü de gran iniustizies cun le termoné cun le comun y cun i vijins insciö fôla cun chi gragn patruns de costa da colfosch aldedaincö vëigon ciamó gonot la nöt na picera löm bröma jö en chi pra de sorega jon ia y ca an á ci odü cians sciampan da bosch sö a tó la ota impede jí por strada cez diau mëssel donca ester iló plü dessigü él les animes di defunc che mëss pené iló te chi pra robá incina la fin dl monn credo apostolich o pice credo i crëii te dî pere onipotënt creatur dl cil y dla tera y te gejù crist so fi su nosc signur che é nasciü tres le spirit sant dala viria maria à patì sot a pontius pilatus é gnü metü söla crusc é mort y é gnü sopolì al é rové tl rëgn di morć y le terzo dé él ressorì al é jü sö al cil olach al sta a man dërta de dî pere onipotënt y da dailò gnaral a iudiché i vis y i morć i crëii tl spirit sant tla santa dlijia catolica tla comuniun di sanć tl pordonn di pićià tla ressoreziun dl corp y tla vita eterna amen credo nizeno costantinopolitan o gran credo i crëii te n dî su pere onipotënt che à cherié le cil y la tera döt ći ch i odun y ne n odun i crëii te n signur su gejù crist fi su de dî nasciü dal pere dan da düć i secui dî da dî lominus da lominus dër dî da dër dî generè y nia cherié dla medema sostanza dl pere tres ël él gnü cherié döt cant por nos y por nosta salvëza él gnü dal cil por opra dl spirit sant s àl fat ćern tl gremo dla viria maria y é gnü porsona umana al é gnü metü söla crusc por nos sot a pontius pilatus al é mort y é gnü sopolì y le terzo dé él ressorì do les scritöres al é jü sö al cil y sta sentè a man dërta dl pere al gnarà tla gloria a iudiché i vis y i morć y so rëgn n arà mai na fin i crëii tl spirit sant che é signur y dà la vita y vëgn dal pere y dal fi cun le pere y le fi vëgnel adorè y glorifiché al à baié por boćia di profeć i crëii tla dlijia öna santa catolica y apostolica i reconësci n bato su por le pordonn di pićià y aspeti la ressoreziun di morć y la vita dl ater monn amen le cristianejim é na religiun monoteistica universalistica che nasc dal iudaism dl i seco y se basëia sön la revelaziun de gejú crist ti vangeli sciöche messia le fi de dî mort y ressorí al é la religiun plü slariada fora tl monn adöm cunca miliarc de fedei le cristianejim vëgn ince definí adöm cun le iudaism y l islam ne religiun abramitica le cristianejim d aldedaincö é partí sö te dlijia catolica dlijia ortodossa y protestantesim i pröms cristians é gnüs porseghitá sot al imper roman dl á l imparadú teodosio declaré le cristianejim la religiun ufiziala dl imper roman cun l edit de tessalonica dl él gnü a se le dé la spartiziun dl cristianejim le gran scism danter dlijia catolica y dlijia ortodossa dl xvi seco do le scandal dles indulgënzes él gnü a se le dé la fondaziun dl protestantesim le crujades ê veres religioses metüdes a jí dala dlijia catolica danter l xi y le xiii seco do c por concuisté la tera santa y la delibré dal domëne dl islam al é ince gnü a se le dé crujades ti raiuns dla turchia d aldedaincö tla tunisia y tl egit la definiziun crujades vëgn ince tuta por d atres aziuns metüdes a jí dala dlijia catolica cuntra le paganesim y movimënc eretics la pröma crujada é gnüda invocada dl dal papa urban i por ti pité aiüt militar al imper bizantin cuntra i türcs por ti garantí ai pelegrins cristiagn l azes ala tera santa al é insciö gnü metü sö i pröms cater stac crujá la contea de edessa le prinizipat d antiochia le rëgn de ierusalem y la contea de tripol ales crujades tolô pert orentars de düc i liví soziai che ciafâ por süa partezipaziun indulgënzes mo ince vantaji economics al é sté deplü crujades mo la concuista dla tera santa ne é nia gnüda a se le dé crëidum ie crëie te die pere uniputënt criator dl ciel y dla tiera y te gejù si sëul fi nosc seniëur cunzepì tres l spirt sant nasciù dala vergin maria che à patì sota ponzio pilato ie unì metù sun la crëusc ie mort y ie unì suplì ie jit ju tl rëni dla mort ie l terzo di ressuscità ie jit al ciel y ie sentà a man drëta de die pere uniputënt da iló uniral a giudiché i vives y i morc ie crëie tl spirt sant la santa dlieja catolica la cumenion di sanc l perdon di picëi la ressurezion di morc y la vita eterna amen l lingaz ladin s à furmá cun la romanisazion di raions dla elpes rezia a pié via dal dan g crist cun la concuistes de drusus y tiberius nscí che l lingaz latin vulgher di soldeies romans se à muscedà cun l lingaz autochton dla popolazions retiches dl post y à furmà n lingaz neuf l retoroman o ladin l arpejon culturela ladina plu antica ie la lijëndes ladines dla dolomites cun chëiles che al mët man la leteratura ladina tla vedla tradizion dla tradizion orela univa la lijëndes cuntedes da generazion a generazion tla valedes ladines dla dolomites fova i reprejentanc dla sunieries y la dliejia i prims a adorvé la rujeneda dl oma per scrit l fova prutlamazions o cridati coche n ti dijova che univa scraiei ora sun plaza do la gran mëssa cronologia di prim documënc scric per ladin nchin al tla val badia fovel rota ora na discuscion drët ciauda n cont dla rujeneda da adurvé te scola a chëila che an ti à pona dit l ennberger schulstreit aldò dla reforma dla scola nueva apurveda tl l cuntrol dla scola passova dala dlieja al stat y per la scoles dla val badia y de gherdëina univa stabilida la ntroduzion dl tudësch coche sëula rujeneda de nseniamënt nce per la religion nchin a chël mumënt univel te scola nce adurvà l talian y l ladin ova la funzion de rujeneda veiculera pervia de chësc prugram de tudëschisazion iel rot ora dantaldut tla val badia la prutest dla jënt purteda inant dai prevesc y dantaldut dal digan de mareo jan matî declara che se temova che l fossa ruvà tla valeda ideies prutestantes l ispetëur ujöp mischí fova stat bon de argumenté cun motivazions plu scolastiches y educatives tl ala fin dla pustejedes che trajova giut alalongia ti à l autoriteies cunzedù l nseniamënt per talian de cin ëura al ena te uni tlas chësc sistem scolastich à durà nchin ala fin dla prima viera mundiela canche cun l anescion ala talia ie l tudësch pona unit scunjerà defin ora de scola dl mët man chël che n pudëssa tlamé l grödner schulstreit cun pusizions per l plurilinguism da pert dl ambolt franz moroder warnung y dl ispetëur scolastich ojöp mischí la autoriteies scolastiches prova de tò ju l talian coche contenut curiculer l talian resta materia de ublianza per ëura al ena nchin ala prima gran viera dantaldut per nteressamënt di ambolc dla valeda che vëija ite l nteres economich dl talian per l artejanat y l turism dl vën la scola fata mé plu per tudësch ajache la talia fova tla viera cun l austria dal inant la populazion de fedom vën mandeda demez dala front y na pert di sculeies de fedom ruva tla val badia tla segonda pert dl otcënt nchin ala prima viera mundiela scumëncia i ladins dla dolomites ntëur ala fin dl secul a svilupé na si cusciënza d identità la rejons prinzipeles dla prima pertendudes de recunescimënt de na identità ladina ie da crì n pert tl svilup economich che fova unit a s l dé cun l turism tres chël che la valedes dla dolomites ie unides cunesciudes oradecà ma dantaldut nce tl fat che la lies naziunalistes defrëntes sibe tudësces che talianes cialova da se mpadrunì politicamënter y culturalmënter dl raion ladin cun i prim studies scientifics sun la rujeneda ladina la publicazion dla prima gramatiches la valorisazion di prim scric per ladin y la nasciuda dla prima lies interladines per la defendura y l sustëni dla rujeneda y dla cultura dla valedes ladines dla dolomites devënta i ladins cusciënc dl valor de si particularità y ai se damanda de uní recunesciui dlongia la doi grupes etniches tudëscia y taliana sot al rëni de habsburg che recunesciova te si costituzion dl i dërc dla mendranzes che vivova sun si teritore ne pudova i ladins nia lité si reprejentanc ladins y avëi na zircoscrizion litela y pra la cumpededes dla populazion univi ratei pra la populazion taliana ai ladins ti fovel unì pità na ocajion mpurtanta aldò dl articul dla costituzion dl che ti recunesciova a duta la grupes etniches prejëntes sun si raion l dërt ala cunservazion de si naziunalità y de si rujeneda che ëssa pudù unì adurveda tla scoles ti ufizi y tla vita publica ma i ladins ne fova mo nia njiniei y ne se à nia fat inant tl à studënc badioc anpezans y fodoms de teologia tl vizentinum a persenon metu su la lia naziun ladina che á ënghe scumencià a se dé ju cun la strutura gramatichela dl lingaz ladin tl iel unit metù su a dispruch da studënc y impieghei la prima lia politica ladina tlameda union ladina ladiner verein cun si prim periodich l amik di ladins der ladinerfreund che se tulova dant l unificazion de duc i ladins dla dolomites y si recunescimënt tl impere asburgich cun chësta lia mët man la storia dla union generela di ladins dles dolomites la revista der ladiner dada ora dl a persenon à mé arjont dui numeri y l kalënder de gherdëina ie la publicazion che ie unida ora plu giut danter i ani chisc prim tentatifs de devulgazion de na stampa ladina foca de gran mpurtanza per dé cunëscer i ladins oradecà y per i fé pensé do n cont de si identità nchin ala gran viera ne ova i ladins degun deputac ladins y i univa reprejentei iant da politics tirolesc per la valedes badia gherdëina fodom y ampëz y da politics trentins per fascia cun l rumpí ora dla prima viera mundiela univa dut l mpulsamënt de scumenciadives da pert di ladins destuda ju y cun l anescion ala talia scumencerà n szenar nuef tl ciamp politich culturel y economich mo dan la fin dla viera d utober dl à i ladins manifestà te n prim apuntamënt storich a sterzing si vester fulestieres ala talia y si ulentà de fé pert dla populazion tiroleja y de ulëi ti jì do a si destin dadedò iel mo stat truepa d autra prutlamazions por ejëmp à i chemuns dla valedes ladines dl sela de fauré dl mo dan l trat de pesc de st germain di de setëmber dl cun chël che la valedes ladines dla dolomites univa anetedes definitivamënter al rëni dla talia sostscrit for adum cun i südtirolesc n memorandum publich te chël che i detlarova de ulëi resté pra l austria te chësta ucajion ài nche abù l sustëni di rumanc di grijons che ova mandà ala cunferënza de pesc a paris n documënt de solidarietà cun i ladins dla dolomites i se dumandova che l unisse aplicà l prinzip d autodeterminazion di popui se refajan ai prinzips cunedii dal presidënt american wilson aldò de chëi che i cunfins dessova unì trac tenian cont dla ulentà dla populazions interessedes la prejentazion ufiziela dl muvimënt ladin do la viera che se ancuntova ntëur la union di ladins renasciuda do la fin dla viera fova l ancunteda de raprejentanc de duta la cin valedes ai de mei dl sul jëuf de frea ëi prutestova contra la refudeda dl guviern talian de cunzeder l autodeterminazion y damandova l recunescimënt di ladins coche grupa etnica a pert te chëla ucajion iel unit purtà per l prim iede la bandiera ladina simbul dl popul ladin l deutscher verband che se ova furmà tl dala union di doi majeri partic südtirolesc la katholische tiroler volkspartei y la deutschfreiheitliche partei à ti ani plu iedesc tëut pusizion per la cuestion ladina pra l guviern de roma l se damandova che la populazion de duc i comuns ladins ora che de fascia che univa lasceda al trentin restëssa lieda al südtirol tudësch per chël che n ulova la furmazion de na provinzia autonoma la prima veles politiches do la prima viera ai de mei dl à cunfermà la crëta dla valedes ladines tl deutscher verband i candidac dla lia südtiroleja à abù na gran apruvazion te gherdëia y badia ntan che tl autra valedes à nce abù n cër suzes l partit populer catolich de alcide gasperi pra la cumpededa dla populazion dl prim de dezëmber dl ti à l guviern talian guviern bonomi cunzedù ai ladins da se detlarè ufizialmënter per l prim iede te si storia te truep chemuns se à detlarà ladins dal al di abitanc tla val badia gherdëina y fascia resultovel persones de rujeneda ladina sun na populazion de puech plu de abitanc ma n jiva de viers dla ditatura fascista y ch la detlarazion publica de ladinità ne n ova deguna fazion les teses de ettore tolomei à abù na pert mpurtanta tla talianisazion dl südtirol y tla negazion dl esistënza de na etnia linguistica ladina i ladins fova a dì de ël mé talians cun n dialet plu arcaich de chëi d autra regions dla talia y la cuestion ladina ne fova per ël nia auter che n slunfamënt crià y sustenì dai pangermanisć dl vën la scoles tla valedes ladines talianisedes aldó dl decret credaro mo dan chëles dl rest dl südtirol de jené dl ie i trëi chemuns de fodom col y cortina unic anetei ala provinzia de belun y tl ruva fascia pra la provinzia de trënt purtan a na spartizion dla valedes ladines dla dolomites danter doi regions y trëi provinizies che se à mantenì nchina ncuei tl tëmp dl fascism iel unit scunjerà dala stieres publiches scoles y ufizies duta la persones locales de chëles che n se temova che les pudëssa se mëter contra l rejim y les ie unides remplazedes cun persones politicamënter de crëta che univa dala talia y che ne cunesciova defin nia la cultura dl raion dl iel unit promulgà la lege corbino che udova danora la ublianza per la families talianes y ladines dl südtirol de scrì ite si mutons te socles talianes tres la reforma gentile doi ani do iel unit tëut ju definitivamënter tla scoles l nseniamënt dl tudësch per duta la trëi grupes linguistiches cun la acurdanza danter hitler y mussolini dl messova i ladins opté sce mantení la zitadinanza taliana tl cheder fascist o sëurantò chëla tudëscia cun la cunseguënza da messëi jí ora tl reich te chësc tëmp ie l destin di ladins inò n iede lià a chël di sudtirolejes de rujeneda tudëscia tla acurdanza sun la opzions ie la doi populazions liedes zënza deguna defrenziazion etnica y tl test ne vëniel mei rujenà de ladins ma mé de alogens tudësc cun l intenzion da stlù ju chël prozes de tudëschisazion che ova bele metù man tla segonda pert dl otcënt la comunanza tla valedes ladines fova spartida te doi pertes coalisedes la una contra l autra danter i optanc y che che restova cun boicoc de viers de chi che ova fat na vela defrënta tla valedes ladines ne n iel nia stat n muvimënt de resistënza organisà contra l nazism o l fascism ma tlo y iló iel unit a s l dé scumenciadives ndividueles d oposizion che ie unides paiedes a n prisc sciaudi aut feter l di ladins che fova jic a sté ti teritoresc dl reich ie inò unit de reviers te si luesc de pruveniënza do che la vera fova fineda dl se formea da n grup de dableiber ladins y dantaldut da fodomi y ampezans l muvimënt zent ladina dolomites che vën metu su ufizialmënter ai de juni sun jëuf de frea de messel dl organisea l muvimënt zent ladina dolomites na manifestazion storica sun jëuf de sela per l unità ladina cun la partezipazion de passa persones cun l cuntrat de paris o cuntrat de gasperi gruber do la segonda viera ai ti él unit reconesciui ala populaziuns dla regiun trentin südtirol n valgun dërc speziei y n valguna competënzes autonomes ma i ladins ne vën nia numinei dl vënel metu su la union di ladins de gherdëina y dl la uniun di ladins dla val badia dl vëniel publicà l decret dl minister g gonella sun la istituzion dla scola paritetica di luesc ladins dal inant vën l calënder de gherdëina dat ora uni ann y dl vëniel stampá la zaita mé per ladin nos ladins che vën ora n iede al mëns y che vën manajeda dal diretëur de scola silvester erlacher da la plí de mareo aldidancuei se à la identità ladina n pert renfurzà ma l resta mo truep da fé per arjoinjer la unità ladina de dut l raion dla dolomites cun l statut d autonomia ratificá dala costituente taliana ti vëniel conzedu ala regiun trentin südtirol la majera pert dla competënzes y ma pueces ala provinzies de trënt y da bulsan i articui y rejona de respet dla cultura dla toponomastica y dla tradizions dla populazions ladines l articul de chësc statut ti conzed ai ladins l dërt da nsigné so lingaz ladin te scola y da valorisé süa toponomastica süa cultura y süa tradizions l vën ma aplicà tla provinzia de bulsan y nia te chëla de trënt l parlamënt talian dá pro l statut d autonomia cun normes y dispusizions a dl bën dla populazion ladina y tudëscia cunzedudes ala provinzia de bulsan y nia plu ala region trentin südtirol per i ladins ie mpurtanc i articui la comiscions di y di laura ora normes d atuazion dl statut che regulea uni ciamp dl aministrazion tl vëniel metu su la ntendënza ladina a bulsan y l istitut culturel majon di fascegn te fascia y tl vëniel metu su l istitut ladin micurá de rü tl vëniel metu su l istitut pedagogich ladin tl ciafa l ladin n carater d ufizialitá tl aministrazion publica cun na norma d atuazion che integrea l statut d autonomia cun l apruvazion dla lege costituzionela di vëniel sotrissà la colaborazion anter la doi provinzies y l vën dat la puscibltà ai ladins da tó pert al guviern provinziel nce nia respetan l proporz cun la lege ladina dl vëniel miurà la normes de raprejentanza te deplu gremiums politics y aministratives y nce odu danora la puscibltá che le vize presidënt dla provinzia da balsan sibe n raprejentant ladin na cometa o o stëra cometa é n corp dl cil plütosc pice che ti somiëia a n asteroid mo che é metü adöm dantadöt da dlacia crëp y metai tl sistem dl sorëdl vá les orbites dles cometes iadelá da chëra de pluton les cometes che é da odëi dala tera á gonot orbites elitiches y è metüdes adöm da sostanzes dlaciades sciöche biossid de carbonium metan y ega moscedá cun agregac de polber y minerai desvalis la sublimaziun de chëstes sostanzes che vëgn a se le dé canche na cometa é dlungia le sorëdl gaujëia la formaziun dla coda dla cometa te na vijiun moderna é l informaziun genetica di organisms da ciafé tla strotöra chimica dles molecoles dl dna les carateristiches mendelianes dal scienziat gregor mendel dl individuum corespogn a secuënzes de dna aje desossiribonucleich y de rna aje ribonucleich a chëres che an ti dij gens y che vëgn dant tl genom normalmënter é le dna te cromosoms linears ti eucarioc y te cromosoms torogn ti procarioc n cromosom é na strotöra organisada metüda adöm da dna y da istons pro i eucarioc é le dna genomich tl zënter dla zelula cun de piceres cuantités ince ti mitocondri y ti cloroplasć pro i procarioc é le dna te te n corp cun na forma nia regolara tl zitoplasm a chël che an ti dij nucleoid ala totalité dles informaziuns en cunt de n organism ti dijon genotip daniel bonifaci ie n autur rumanc nasciü mort siunt cha la snghia scrittüra hundrevels signurs da per tutt igl mund eintin da tuttas sorts linguaghs ees rasad ora messa per scritt da tal sort aschi clr cha bigchia nam ils docturs musss da quella la cognuschan mò era uter commün pievel infunts tras las schkolas catechisems quegl ees curtas formas conpigliameints da tutts principals punctgs della christianevla cretta religiun vegnan musss intraguids ch els quella ear cognuschan tier üna veera cretta vegnan tratgs sij scò nus bein vesein cha nua cha nus vegnign or da nossa terra cateins cha bunameng münchiadün fol av sa ün qual chiusa or d la scrittüra snghia schi ees igl pija ear per basünghs cha nus la nossa giuventütna eintin veera cretta dretgia cognuschientscha da deu buna descheinta manuntza della vita tragian sij siunt cha la experientia da münchia gij ans mussa cha pür lura ün pievel regemeint ün ventürevel paschevel beinstadi bein esser ünandretg sa gudêr cur cha eintin las baselgias quegl ees eintin veera cretta servetsch da deu vean mess ün bun fundameint se intzaigl qual na pò esser nagün bein esser ne vid corp ne vid orma mò blear plij l ira da deu sur tals christiuns vean à d esser schinavunt era la giuventütna ees üna ragijsch della baselgia da deu deus vutt cha quella vignig manada à lgui tiers vut ell duvrar babb mamma la tiers ch els quella à lgui megnan tiers cum dretchia forma ünandretg trr sij igl qual ees à deu igl plij grund bein plaschêr daniel de bagnolo autur rumanc defensiun della vera cattolica romana cardienscha squicciau a banaduz tras mathias moron cap iii p encunter ils türcks ils türcks vegnien nau de machomet il qual tegnien ad honur bunameing in pur della tiarra della arabia il siu bab fuva pagaun sia mumma fuva giudiua ei vivius pagaun per in temps alura ha priu si de pertgirar ils camels d ina vieua la quala cul temps ha priu per sia donna questa fuva bein richa aschia con quellas richezias è con biars lists tardiment che cun quei el podeva nauta scafir ei sa faig numnar profet divin ha priu per compoing de sias schelmarias in che sa numnava sergio igl qual fuva staus monig è fugius ord della claustra veva priu si la heresia dils nestor i aners nosc tempes de aldidancuei ie ben chei dla gran megalopoles de passa milions de abitanc coche istanbul tokyo beijing mecca zitá dl mexico mumbai ierusalem new york london singapur so paulo mosca lagos y i i la urbanisazion for plu intensiva crieia problems de carater soziel y urbanistics ma nce ambientei nia surìi da resolver la gran ziteies d ert coche p e paris unieja flurenza roma resta nce tl cunfront cun la megalopoles mpurtantes coche ponc de atrazion de masses for plu grandes che possa nce gaujé fenomenns de ouvertourism coche p e a bracelona cun reazions nce radicales da pert di abitanc le delfin dal grech é n mamifer che alda pro i eucarioc tl ordin di cetaceae y tla familia di delphinidae delfins di ozeans y di platanistoidea delfins di rüs al é gnü descurí ca sortes desvalies de delfins partides sö te jëni che á dimenjiuns danter m y m y apësa danter kg y tonelades la maiú pert dles sortes apësa danter kg y kg ti raiuns dl mer mediterane gnôl araté bele dai tëmps antics incá che i delfins ess na inteligënza cotan maiú respet ai atri mamifers y pësc i delfins á n sistem de comunicaziun bindebó compliché tres chël che ai fej ince ultrasonns tla mitologia classica é le delfin simbol dl ega y colié ala divinité de netun y de venus la dinastia han hàncháo á governé la cina dal dan c al do c do la dinastia quin y dan dala epoca di trëi rëgns ara ti á dé inom ala popolaziun etnica cineja por la desfarenzié dales tröpes atres etnies che viô tla cina sot la dinastia han é l imper cinesc deventé le terzo plü gran danter les ziviltes antiches do l imper achemenid y xiongnu cun na spersa de miliuns de km al ê le terzo maiú imper ince en cunt dla popolaziun che al governâ encër le de chëra mondiala storia antica la dinastia tang tángcháo á governé la cina dal al do c tla perioda danter la dinastia sui che â porté l unité politica tla cina y la epoca dles cinch dinasties o di diesc rëgns te chëra che i raiuns cineji é gnüs despartis la dinastia tang á governé le maiú imper dl viii seco do c y le cuinto maiú tla storia dla porsona che â na spersa de miliuns de km l imparadú tai zong á porté ite le domëne cineje tla regiun dla fopa dl tarim tl asia zentrala á unifiché le tibet cun la cina y á concuisté la corea cun l imparadú xuan zong él sté na perioda de pesc te chëra che al é gnü realisé operes artistiches dde valüta la diplomazia é la sciënza da traté da pert dl stat les cuestiuns de politica internazionala ara tol ite les prozedöres tres chëres che le stat porta inant i raporc cun d atres entités de dërt internazional stac foradecá y d atres entités cun personalité internazionala por porté ite na buna colaboraziun y ciafé soluziuns a conflic y contrasć la diplomazia moderna tl europa á sües raisc ti stac dl nord dla talia tratan le xv secul milan aunejia y la toscana ê te chël tëmp zëntri importanc por les relaziuns diplomatiches la spagna é sté le pröm stat che á mené n rapresentant sciöche ambasciadú ala curt dl inghiltera dl a pié ia dal xvi secul s á la pratica da mené fora ambasciadus slarié fora a düc i stac dl europa soluziun di conflic danter i stromënc plü adorá por la prevenziun di conflic él storicamenter fova la ditatura na forma de guviern monocratica che univa metuda su per n temp curt n cajo de pricul coche sota i romans republicans cun l temp se à chesta forma de guviern mudà deventan a luesc permanenta tant che la ditatura ne pudova nia plu unì teuta jù cun mesuns democratichs te truepes caji ie la ditatura metuda su dala forzes armedes de na nazion che uel a chesta maniera tenì ju forzes revoluzioneres o priculi de carater soziel te truepes caji ie la ditatura nce n mesun per strenjer ite o tò ju defin i derc dla persona y la garanzies costituzioneles la dlijia ortodossa é üna dles dlijies te chëres che al é partí sö le cristianiejim y ara é metüda adöm da deplü dlijies nazionales al ti vëgn ince dit dlijia ortodossa orientala dlijia cristiana d oriënt o dlijia catolica ortodossa ara é l arpejun dl cristianejim dl imper bizantin y é sëgn partida sö danter i cater patriarcac storics de costantinopol alessandria antiochia y ierusalem les dlijies ortodosses plü conesciüdes é la dlijia ortodossa greca la dlijia ortodossa ruscia che é chëra cun le maiú numer de fedei y la dlijia ortodossa serba che é gnüdes reconesciüdes dal patriarcat ecumenich de costantinopol dl dl y dl do c dolasila é la protagonista dla liënda dl rëgn de fanes la cuntia epica zentrala tla tradiziun orala di ladins dles dolomites ara é la beliscima möta dla regina y dl re de fanes y la jomelina de lujanta che crësc tl rëgn dles muntagnoles aliades dla regina y che pita proteziun al rëgn de fanes tla liënda vëgnel cunté che le re de fanes por arjunje podëi y richëzes tres maius va cun dolasila y n tlap de soldas a chirí le scioz dl lech d arjënt i soldas ciafa le scioz y ti al dá a dolasila mo ara se mëna picé di zbergli che ti damana da ti al lascé insciö ti dij i zbergli da sciuré le polver d arjënt tl lech por fá flurí le scioz adinfora dessel garaté saites d arjënt che ne fala mai cun chëres che dolasila gnará na gran combatënta porater ciafa dolasila dai zbergli na pilicia blancia de belora ara dess lascé fá adinfora na coraza da jí te vera i zbergli fej na profezia aladô de chëra che dolasila ne dess nia jí a combate sce la pilicia ess da deventé scüra la prinzëssa dolasila condüj les armades de fanes te tröpes devëntes y vëgn incoronada cun la rajëta le maiú tesur di crëps slauris sön plan de corones te n some ti comparësc le prinz di cajutes che ara â copé te vera y che ti dij da la dé sö da combate cun ermes strinades le striun spina de mul condüj adöm i nemisc di fanes por contrasté les concuistes tres maius arjuntes giulan ales ermes strinades de dolasila y por ciafé zoruch la rajëta che dandaia ê te sües mans le jonn ey de net prinz di durans ti ê sté dal bate y ti â scinché la rajëta che le striun â pordü tl combatimënt ala picera dolasila che gnô zoruch dal barat di jomelins fat fora dal re de fanes cun le variöl dla flama so alié socrët tla batalia de fiames combat ince ey de net cun spina de mul y i nemisc de fanes aladô de n plan dl striun dessel ti jí pormez a dolasila y la condüj fora dala batalia a na moda che ara ne tires nia sües saites strinades ey de net ti é da ti jí pormez a dolasila mo spina de mul ferësc la prinzëssa cun na saita strinada ey de net se dessëna cun le striun che ti fej n strinët canche ey de net röia indô pro se instës mëtel man da chirí dolasila de chëra che al s á inamoré y va dala striona tsicuta por ti damané consëi ara ti dij da lascé fá dai zbergli dl latemar n scü striné che degügn adinfora d al sides bun da alzé sö tl medemo tëmp á ince le re de fanes inciarié i zbergli dl latemar da lascé fá n scü che scones dolasila da ermes strinades chi co ti sará da l alzé sö dess deventé le ciavalier de dolasila ey de net se presënta ala curt de fanes sciöche n scëmpl soldá mo dolasila le reconësc atira al ti é da alzé sö le scü y do avëi combatü cun dolasila te tröpes batalies ti damanel al re de fanes da podëi la maridé les dolomites é na morona de crëps dles alpes les dolomites a chëres che al ti vëgn ince dit crëps slauris é na morona de crëps dles alpes orientales talianes a süd dla morona priniziala dles alpes che tol ite n raiun danter les regiuns trentin südtirol venet y friul y danter les provinzies de balsan trënt belun udin pordenone vicenza y verona cun na picera pert ince tl austria les dolomites de lienz le crëp plü alt dles dolomites é la marmolada m le su dlaciá de döt le raiun y gran scenar dla pröma gran vera ales dolomites ti á la jënt dl post che viô a sü pisc dagnora ciaré cun tëma y respet y degügn ne s ess infidé da jí tan insö dach an minâ che al viess dailó salvans y bai les dolomites á ciafé so inom dal scienzié franzesc deodat de dolomieu che á le ciafé sö dl che i crëps slauris ê fac de na pera speziala y de morvëia les dolomites gnô insciö conesciüdes sura döta l europa y al metô man da roé adarlerch scienziá y alpinisć da vigni naziun che proâ da roé söles pizes plü altes paul grohmann da viena roâ por pröm sön saslunch georg winkler da minca söi ciampanins dl vajolet paul preu y emilio comici â daurí n gröm de vies che roâ söles pizes plü altes ti agn dedô ên spo bogn da roé damproia sön dötes les pizes dles dolomites la maiú pert di alpinisć ê da foradecá y gnô daidá da iagri y da mënacrëps dl post insciö metôl man le tursim dla munt ince ai mënacrëps dl post ti garatâra da roé por pröms sön val piza y da porté ite so inom tl liber dla descurida dles dolomites sciöche angelo dibona d ampëz jan batista vinatzer de gherdëna giuvani alton da calfosch y tita piaz de fascia le scoltur domëne moling la val d agost de má á realisé deplü operes artistiches de valüta che é da odëi danter l ater tla dlijia da la val tla dlijia da s ciascian tla dlijia da andraz tl dom da porsenú tl dom da desproch tla plaza c battisti a rorëi la fontana dl netun d ermo a riva del garda durich chiampel ie n autur rumanc l ie nasciü ca a susch ca a tschlin in tuott ilg muond ch huossa par gratzgia da deis s preidgia lg euangeli suun chi scrywen è chiauntan psalms è bellas chiantzuns a laud è dingratzgiamaint da deis éd auisamaint da lg proassem choa eir quell dee crair è s impissar sul proa nuo in noassa ingadina mauncka blear in quai brickia chia lg eugeli nun uénnga in noassa terra pradgiad parchè ch ell ais imprüm schkumantzad a ngyr pradgiad in ingadina dsur è dsuott in ls anns da mai imprüm è daldrinaun eir dad auter fidels pradgiaduors d la p noassa terra blears fina ch eir alchiüns our d lmbardia naun sn lg dawoa suun ngüds proa nuo improa nuo nun haweiwan poëts è parsunas sapgiauntas chi ns pudessen eir in quai gnyr in agiüdt parchè tü christiaun lectur deisch ssawair ch és chiatta aunt uaingk u trenta alatrads è chi uschelgoa pür bain sapgian choa pür ün poet chi hagia ilg md è lg ssawair da faar indrett schantadas chiantzuns chia ls plaeds tuotts s cumbütten è s raspuondan schkoa è dee esser éd auda in üna tngyn ouwra moa huossa haa deis eir a la noassa terra fatt quella gratzgia è datt quell duun ch ella haa brickia pür la uiua preidgia da lg saingk euangeli moa eir lgieut chi ssaun metter in lg noass languack la scrittüra saingkia schkoa haa fatt huossa dincuort cun lg nouw testamaint ilg bain sapgiat iachiam bifrun è faar psalms cun quella déschauntza schkoa huossa ais ditt ilg qual ais ün spetzial duun da deis educazion linguistica integreda tles scoles ladines l segondo volum dla seria sprachen im vergleich prejentà ai d auril pra l cunvëni scientifich sun l ladin tl sistem furmatif n gaujon di ani dla repartizion ladina dla università liedia de bulsan ie dedicà ai determinanc y ai pronoms si titul cumplet ie i determinanc y i pronoms ie paroles che ne fej nia ora scialdi de plu che za l de duta la paroles de na rujeneda ma che vën adurvedes cun gran frecuënza pervia de si truepa funzions per la comunicazion les ti dà esprescion a senificac gramatichei schiche numer singuler plurel chëla chëles jëne masculin feminin degun deguna persona persona singuler ie tu ël ëila persona plurel nëus vo ëi ëiles pussedimënt mie tie sie cuantificazion nia degun puech n valguni truep dut y mo trueps d autri nce i articuli toca leprò i articuli determinatifs permët danter l auter de desferenzië la entiteies cunesciudes o bele a vel maniera identifichedes da chëles che ne n ie mo nia determinedes y che vën mé numinedes sciche reprejentantes de na categuria o grupa chësta ultimes se damanda i articuli indeterminatifs ncuei ei giapà la lëtra che silvia m à nvià ncuei ei giapà na lëtra da na mi cumpania de scola i determinanc ie for liei a n sustantif y ne azetea nia n articul danora i pronoms alincontra ie ndependënc sta da sëui y ie boni de sustituì sustantifs y nce pertes plu longes de n test chësta publicazion unida ora d autonn dl ann passà ie l segondo volum dla seria sprachen im vergleich che ie n proiet dedicà ala descrizion dla gramatiches dla trëi rujenedes adurvedes y nseniedes tla valedes ladines de gherdëi na y dla val badia l se trata perchël dla descrizion dla gramatiches dl tudësch dl ladin de gherdëina dl ladin scrit dla val badia y dl talian realiseda te na pruspetiva cuntrastiva per mustré su chël che ie medem y chël che ie defrënt danter chësta rujenedes l proiet ie unì nvià via dan n valgun ani per scumenciadiva dl istitut pedagogich ladin tres si diretëur theodor rifesser la ncëria per l proiet ti ie unida sëurandata a horst sitta dla università de turic y a peter gallmann dla università de jena tramedoi germanisć y esperc de gramatica tudëscia y teorica y a heidi siller runggaldier dla università de dispruch romanista cun spezialisazion tl ladin y tl talian per la pert gherdëina ala pudù se nuzé dl sustëni de marco forni y per la pert badiota dl sustëni de giovanni mischì giovanni mischì à ora de chësc sëurantëut la ncëria nia saurida de urganisé l material ejemplificatif per l ladin scrit dla val badia aldò dl autra rujenedes respetan tl medem tëmp la strutures y la formes de chësta varietà ladina zënza l aiut di doi cunlauradëures dl istitut micurà de rü ne fossel nia stat mesun purté a bon fin l lëur nchina śën fat per seguré na azetabltà l plu puscibl auta di ejëmpli ie pona ala fin mo duta la pert ladina unida cialeda tres da paul videsott università de bulsan a duc ti val n gran rengraziamënt da pert di autores sciche prim volum dla serie iel unì publicà tl la gramatica n cont dl verb chësc volum ie unì prejentà ai de mei dl medem ann tla università de bulsan a persenon l terzo volum n cont di costituenc dla frasa ie tl lëur sce dut va bën messëssel vester finà per l ann y per cumpleté l proiet saral pona mo da traté l sustantif l agetif y l averb te un n volum y la frases liedes adum te strutures cumplesses te n auter volum l obietif zentrel ie zënzauter chël de sensibilisé a udëi chël che ie medem y chël che ie defrënt danter nosta rujenedes dal pont de ududa de si gramatica y de mustré su a chësta maniera la fundamëntes linguistiches de nosc trilinguism ma cun chësta gramatica dëssel nce unì metù a despusizion di nsenianc y dla nseniantes cunescënzes de chëles che ëi y ëiles possa se nuzé tl nseniamënt dla trëi rujenedes l se trata de cunescënzes de utl dantaldut per chëi nsenianc y chëla nseniantes che ie nciariedes dl nseniamënt ntegrà dla rujenedes l valor de na tel gramatica ie n ultima da udëi nce te si senial de viers de na majera toleranza linguistica y de na majera cunvinzion che uni rujeneda se merita l medem respet y la medema dinità chësc pudëssa pona purté pro nce a na miëura cunvivënza danter la jënt tla valedes ladines nce sce la rujeneda de familia ne n ie nia la medema per duc n cunfront se damanda for almanco doi persones o doi cosses da paredlé y l muessa vester tler n relazion a cieche les vën paredledes per ejëmpel sce n dij silvia ie majera che rita pona vënieles cunfruntedes n relazion a si grandëza o autëza sce n dij silvia ie plu acorta che rita pona vënieles cunfruntedes n relazion a si nteligënza la entità n relazion a chëla che l vën fat l cunfront vën tlameda tertium comparationis n tertium comparationis va de bujën nce per l cunfront linguistich n possa per ejëmpel cunfrunté nosta trëi rujenedes n cont de coche les ti dà esprescion al jëne gramatichel genus pona uderan che te nosta doi rujenedes romaniches vëniel mé desferenzià danter l feminin y l masculin ma che l tudësch à cun l neutrum mo n jëne de plu y sce tl cunfront vëniel pona mo tëut ite sciche tertium comparationis la desinënzes cun chëles che chisc jënes vën realisei per ejëmpel pra i articuli pona possen cunstaté che nosta doi rujenedes romaniches desferenzieia l femin y l masculin tl singuler y tl plurel l tudësch i trëi jënes mé tl singuler ma nia tl plurel ulache i ie neutralisei te una na sëula forma tud der die das die gherd l la i la bad le la i les tal il la gl i le ma l tudësch desferenzieia mo l casus y chësc sibe tl singuler che tl plurel tud masc der des dem den die der der die la terminologia adurveda tla gramatica ie na sort de cumpromis danter chëla tudëscia y chëla taliana per ti dé la puscibltà a nteressei che vën da tradizions de reflescion linguistica desferëntes de ntënder chël che vën desmustrà per la descrizion iel unì tëut l tudësch chësta ie stata dessegur una dla pertes plu ries da realisé l problem ie unit a se l dé ajache la trëi rujenedes ne n ie nia struturedes unfat n cont de vel carateristiches se semea de plu l ladin y l talian n cont de d autres inò de plu l ladin y l tudësch ma la prejentazion messova purempò vester sistematica acioche chi che chier nfurmazions plu avisa sibe bon de les giaté la carateristiches dla trëi rujenedes ie perchël unides descrites l plu puscibl una dlongia al autra canche n fenomenn linguistich se damandova na descrizion plu longia ie si carateristiches tla trëi rujenedes unides tratedes ndolauter per ti permëter ai nteressei de abiné riesc la nfurmazion crissa iel unì metù dancà tl liber n indesc bendebò ala menuda di argumënc tratei y dovia n indesc dla paroles tecniches adurvedes y n indesc dla paroles tratedes spartides su aldò dla rujeneda la descrizion gramatichela dantaldut chëla di determinanc y di pronoms ladins s à damandà na cunzentrazion particulera danter l auter ajache si formes y l adurvanza de chësta formes ne n ie mo nia codifichedes nchin ti ultimi detai n pert vëniel tëut formes desferëntes per l medem fenomenn y chësc nce heidi siller runggaldier tla scritura nsci iel tl mumënt n droa cater variantes scrites per l pronom partitif che ie chël pronom che curespuend plu o manco al talian ne y al tudësch davon te na frasa sciche ne ho mangiate due di mele davon habe ich zwei gegessen von pfeln la formes ie nen n tanta possen pa ti nen n cunzeder ai mutons de lidëza n tanc n es a maià de mëiles y tl badiot nce un do i pronoms me te se t un aste inće tö cumpré un n auto la situazion dla mendranzes ne ie nia dlonch medema l n ie de teles che se n stà miec y de teles che à de gran problemes a sëuraviver sanbën depëndel da deplu gaujes coche na mendranza se n stà y ciuna puscibiliteies che la à de crëscer n pesc y de flurì la situazion iuridica de na mendranza ie l pont fundamentel ma nianca de bona leges y normes de scunanza ne jova a truep sce la situazion soziela o economica o culturela de na populazion ne ie nia bona l vën dit na mendranza seuraviv sce la uel ma chësc ie saurì dit sce la cundizions dut nteurvia ne tleca nia l seuraviver de na mendranza ne ie nia assé te n mond che se muda tan dassën sciche l nost l uel nce vester n plan per na mendranza na vision per si daunì y chel mancia suvënz ajache l ne ie nia prospetives aldò o i problems de uni di ie tan pesoc che n se vëij nia seurora de svilupé idees y visions per l daunì pona possen usservé y chël ie bën na mueia che la mendranzes à suvenz la tendënza a se spartì dassën dedite iust la plu dëibles y chësc ne porta sanbën nia pro a n anterveder per i destins dla populazion che se dumandëssa alincontra n tenì adum sterch almanco sun i ponc plu mpurtanc per seguré la prospetives per l daunì dantaldut l mpëni per l seuraviver y l crëscer dl lingaz sun chësc pont se gëura suvënz bele l cunfront danter la pertes de chësta chemunanzes davia che suvënz mancia mpue la autostima da pert di cumpunënc dla mendranza n cont dl valor dla rujenedes de mendranza cunfront a de autra rujenedes che n cunësc y che n rata sibe plu mpurtantes chësc ie l fenomenn che n tlama defizit de prestige che ti dà tan da cë a chëi che se cruzia de mantenì la pitla rujenedes l ie tler che na gran rujeneda dantaldut sce l ie la rujeneda ufiziela de n stat o de na region à n majer pëis y n majer prestige de na pitla rujeneda de mendranza unfat sce la ie o ne ie nia la rujeneda de la oma chëla dl cuer te chëla che n se sënt da cësa y cun chëla che n se identifichea la mpurtanza de na rujeneda coche mesun de comunicazion te n cheder plu lerch che ne sibe nia mé la familia o l pitl paesc ie de n zaron plu determinanta dla rejons sentimenteles che nes fej bater l cuer plu dassën per nosta rujenedea dla oma tlo possen bën se stizé sun gaujes economiches o zeviles davia che suvënz l degré de padronanza de na gran rujeneda determinea la posizion soziela de na persona chësc vel mo de plu te raions ulache n adrova deplu rujenedes sciche tlo da nëus ulache n spiza scialdi de plu la urëdles y n mët scialdi plu averda sce na persona sa bën da adurvé na gran rujeneda sciche l se toca che no te autri raions ulache a chisc details ne ti vëniel nia dat gran pëis per dì a n ladin ne ti vëniel nia tan gën perdunà fai gramaticai o nce mé stilistics cunfront a n cumëmber de na gran chemunanza de populazion sciche talians o tudësc che se prova a vel maniera de adurvé la autra rujeneda dai ladins se pertendun belau na perfezion de un de rujeneda dla oma tudëscia o taliana canche n ne abadea nia tan sce l sebe bën avisa si lingaz dla oma chësc ie paradox ma la ie nscila sce n pënsa do avisa ie nce l sistem scolastich te nosta valedes de gherdëina y badia fat aldò che n arjonje n livel scialdi aut de cumpetënza tl tudësch y tl talian y aldò de chël vënien mesurei suvënz nia tan sce n rejona bën aldò l ladin da chësc fat possen interpreté n prestige soziel dl ladin scialdi sota chël dl tudësch y dl talian per nia rujene dl inglëisc che ie aldidancuei deventà n must per uni persona che uel se fé streda sun chësc mond globalisà dal autra pert possen nce usservé che ti ultimi tëmpes vëniel scialdi metù plu averda de coche n rejona ladina almanco ti media o te situazions ufizieles canche dal autra pert vëniel nia dinrer scialdi slaudernà tla adurvanza privata cun l ladin chësc ie l resultat de na cërta ufizialisazion dl ladin ti ultimi dejeneies y chësc ie inò gaujà sanbën dala aplicazion de cërta normes de scunanza che à pià pé nce tla valedes ladines per ejëmpl l duvier de cunëscer la trëi rujenedes ufizieles y de les adurvé te cërta situazions formalisedes cun chësc uei mé dì che l possa nce vester na cërta discrepanz danter adurvanza publica y privata de na rujeneda de mendranza nscila che p e la adurvanza formaliseda te situazions ufizieles possa miuré canche chëla a livel spontann te familia o te situazions informeles possa nce deventé piecia l ne ie nia n automatisma danter la doi cosses y l fossa na ilujion miné che n posse te na democrazia sfurzé la jënt a se urienté linguisticamënter o culturalmënter de un n viers o de n auter mé tres regulamënc o normes la parora educaziun vëgn dal verb latin educre trá fora trá fora ci che é daite che e meüt adöm da da fora da y dcre condüje al é ince la ipotesa che la parora vëgnes dal verb latin educare trá fora trá sö l educaziun é l ativité che sostëgn le svilup y la formaziun de conoscënzes y abilités cognitives soziales y de comportamënt de na porsona tres les periodes storiches á l educaziun albü influsc da cultures desvalies la pröma sciënza soziala che á studié l educaziun é stada la pedagogia che s á conzentré sön l educaziun di pici tl tëmp él spo nasciü les sciënzes dla formaziun y dl educaziun che se dá ince jö cun formaziun di adulc i elefanc toca pro le dominium di eucarioc y pro le rëgn di tiers tla familia de mamifers proboscidá di elephantidae gray che tol ite trëi sortes viëntes l elefant asiatich elephas maximus l elefant african dla savana loxodonta africana y l elefant africano de bosch loxodonta cyclotis i elefanc pó vire normalmënter cina a agn mo al é documenté che n elefant á vit agn i elefanc é adöm cun i rinozeronc y i ipopotams i tiers plü gragn dla tera n pice elefant nasc do mëisc y apësa impormó nasciü ca kg le mammut alda pro i antenac dles sortes viëntes dla familia di elephantidae les carateristiches prinzipales dl elefant é la proboscida y döes zanes d avore n material dër prezius por chël che al ti é gnü dé la ciacia por sechi y che é sëgn proibida elisabeta i tudor greenwich ai de setëmber dl richmond upon thames ai de merz dl é stada regina dl inghiltera y dl irlanda dal de novëmber dl cina ala mort ara é conesciüda sciöche la regina viria y ara é la cuinta y ultima regnanta dla dinastia tudor ara á sostigní la dlijia d inghiltera cuntra la dlijia catolica y cuntra süa jormana maria stuarda che araá lascé saré ia por ca vint agn y che ara á fat iustizié l inom dla pröma colonia ingleja d america la virginia vá zoruch ala regina viria danter les maius personalités dla perioda dl rëgn de elisabeta i él william shakespeare emil roussette ie n autur rumanc dl grijon tras quista giassa stretta sto passar a küssnaclit atra via non concliia propizi ais t occasiun eau vögi gujar davo quist samviicr ani zopparà dallà la liizza non il po sbagiiar la giass ais strctt el am po mütsclrir ea piir teis quint cu tschel tii vil tiiastlaun davent stos tii tas uras sun quintadas quict e prus hai eau fln qua vivii be siilvaschina hai ncls guatls chatschà siin raordraretsch nia non m hai impissà cun spiert inagiin la pasch m hast involada lu tössi da scrpaint has tii corrof meis spiert bandus racis cor chi t nial liigiva tii m has diisà à iatts abominabels quel chi per schaibia seis ufauiit pigliet quel sa tuccar nel cor riel adversari engelbert demetz ie n preve dl sëlva ie n autur ladin de gherdëina storia del vödl testamënt tel scumenciamënt à iddie cherià l ciel y la tiërra ma la tiërra fva m zënza frma y ueta scura y curida d èga iddie a p ditt sibe fatt l linëus y en chël mumënt ie stat fatt l linëus chës fva l prim di l segnd di à ditt iddie sibe fatt l firmamënt y t en mumënt fvel fatt al firmamënt i a p chel böl die mettü l inuem ciel l tèrzo dì à ditt iddie l èga della tiërra dëssa s abinè adùm te un luec y l dëssa cumparì tiërra sutta y ensì iel suzzedù la tiërra sutta à iddie numinà tiërra y all èga che s va abinà adùm te un luec i àl dat l inuem mèr p à ditt iddie la tiërra fèe crëser iërbes y plantes da frutts y ensì iela deventèda t en iëde à la tiërra scumencià a vardië y l chersva iërbes y lëns y d ùgni srt de plantes l quart dì à ditt iddie sul firmamënt sibe ën fattes luns y ensi iela ita iddie à fatt l surëdl la luna y la stëilles accicche les luminësse iù sulla tiërra l quint dì à p ditt chel böl die sibe fats i pës tell èga y i ucciei tell aria y t en iëde fvel tell ega d ùgni srt de pës y tell aria d ugni srt d ucciei de grands y de pitli l sèst di à ditt iddie l dëssa unì d ùgni srt de tieres sulla tiërra y t en mumënt fvel fatt da ded à p chel böl die m cherià l um y à ditt sëura i pës tell èga y i ucciei tell aria y sëura dutts i tieres sulla tiërra psses tu cumandè l sèttim dì finalmënter à iddie pausà y l à benedì chel dì y l à santificà iddie à encie cherià en gran numer de cröatures spirituèles che en ne vëisa nia pervìa che les n à degùn crp a ch sta cröatures i diinse nëus angiuli dutts cants chis angiuli fva tel prim canche iddie i à abùi cheriëi biei bni y cuntents ma de chis angiuli n ie trueppes deventèi supèrbes y i n ullva plu nia fè al sënn a iddie san michiel y i bn angiuli à cumbattù cui rìe angiuli supèrbes chis rie angiui l à perdùda y ie unìi battùi iù dal paravìs y ciaccèi tell infiërn al maser de i rie angiuli supèrbes tell infiërn i diginse nëus malàn ai bn angiuli i à dat chel böl die per prèmia l paravis per frt per dutta l ètèrnittà manifestazion ladina sun l jouf de sela n meis do sia fondazion à zent ladina dolomites metù a jì ai de messel dl la manifestazion storica sun l ju de sela a chela che passa ladins à tout pert se ghiran sie reconesciment y sia reunificazion tla provinzia de bulsan la manifestazion ladina sun l jouf de sela de messel al rejona dr sisto ghedina president de te n telegram a de gasperi vegniva les ghiranzes ladines cumpededes su plu avisa ma davia che de gasperi ne ti ova nience responù à zent ladina dolomites tres n memorandum tout su ai de messel dl diretamenter contat con la conferenza de pesc a paris a paris s à dantaldut i raprejentanc de südtirol friedl volgger otto von guggenberg y hans schöfl sciche ence la delegazion austriaca dassen dé da fé per arjonje les ghiranzes di ladins dantaldut da i tò ite duc tl raion d autonomia prevedù ma ai sforc de zent ladina dolomites ti soflòvel dantaldut tla provinzia de belun n vent freit decontra al memorandum di de messel ti ova responù l cln ai d aost con n contramemorandum a chest ova zent ladina dolomites repliché ai y l cln endò ai de setember l tenour di contramemorandums dl cln fova tresfora l medem la popolazion di trei comuns é taliana la reunificazion con südtirol é demé voluda da n valgunes pueces persones a cheles che al ti encresc do l temp nazist sce cortina ruvassa pro südtirol podessa la talia adora o tert la perde de gasperi à sourantout chisc argomenc y à mantegnù tla chestion ladina na posizion dura al à enfinamai manacé da lascé sauté l acordanza sun l autonomia de südtirol sce la svp y l austria essa inant batù sun les ghiranzes di ampezans y fodoms chesta é ence la gauja ciodì che i ladins ne vegn con duc i sforc dl austria y dla delegazion de südtirol nience nominés ne tl tratat de paris di de setember an pò desmostré che de gasperi se lasciova consié tla chestion ladina da ettore tolomei te na letra ti metova chest a cuer con insistenza de rejoné tres demé de doi grups etnics te südtirol y de conscidré y traté i ladins dagnora sciche talians ciamò da d auton dl ti vegnìvel ortié al govern talian a roma na petizion sostegnuda da dla popolazion per l destacament da belun y na reunificazion con bulsan cie che à atira gaujé la reazion dl vedl cln che se damanova te na contradomanda al president dl consei di ministri enfinamai che zent ladina dolomites vegnissa proibida per tendenzes antitalianes de gasperi ti ova responù de ester informé sun la volonté separatista de zent ladina dolomites y che al se stravardarà perchel da azeté ence demé una dles ghiranzes metudes dant canche i raprejentanc de südtirol damanova ciamò n iade la delegazion taliana a paris da jì ite sun les ghiranzes di trei comuns de souramon t ti ova l ambasciadour talian carandini responù che ala se tratova de na popolazion demé ciadorina y perchel taliana de chela che südtirol n ova nia bria da se cruzié pro les lites de comun di de november à zent ladina dolomites ciafé sibe a anpezo de mandac che ence a col santa lùzia de la maioranza assoluta ta fodom n àn nia podù lité davia che al ne s ova prejenté deguna lista alternativa a zent ladina danuef él vegnù ortié na petizion en chest iade a la enduneda costituenta ma endò zenza suzes te chest temp vegnìvel bele laoré pro l dessegn de n statut d autonomia per südtirol dal prefet dla provinzia de bulsan silvio innocenti ciafova zent ladina dolomites al d otober l assegurazion che al fossa vegnù scrit fora n referendum per la reunificazion n referendum per la reunificazion prevedova ence l dessegn de statut d autonomia laoré fora da karl tinzl per la svp ence la proposta dl moviment autonomistich trentin asar prevedova na region ti confins dl sciche ence na terza curia per i ladins dlongia chela taliana y todescia ma ence chilò plovòvel delujions ai de jugn deliberova la enduneda costituenta da mete su na region unica per l trentin y l südtirol zenza i trei comuns ladins empò ne volova i trei comuns aministrés da raprejentanc de zent ladina dolomites nia la dé su do n auter memorandum ai aliés ai de mei dl s ài apelé con trei deliberes ai y de messel al ministere di interns a roma con la domanda da reporté i confins a coche ai fova dant l fascism o de conzede altamo n referendum ma atira à la jonta de comun de belun protesté energicamenter oramai parova la provinzia de bulsan n travert nia plu meso da arjonje tant sterscia fova la politica d ostruzionism taliana perchel ova i trei comuns damané sciche ultima poscibelté da vegnì empò ciamò touc su tl raion d autonomia ai de november con l enjonta de na lista de sotescrizions dl di peresc de familia y ciamò n iade ai de jené dl da vegnì metus almanco pro la provinzia de trent sceben che i parlamentars trentins sostegniva adum a la maioranza dla dc chesta ghiranza bele ai de november dl s ova duc i partic trentins pronunzié per n referendum s ova l vizepresident dla dc da enlaouta paolo emilio taviani aposta sciche al à scrit enstes te sies recordanzes metù adum te chesta chestion con l oposizion fajan enscì tomé la mozion enscì fova ence l empermetuda dl president dla region luigi menapace fata sun domanda dl deputat defant asar y touta su con gran aplaus di prejenc tratant la pruma senteda dl consei regional ai de dezember dl de s impegné da conduje derevers i trei comuns ladins demé plu na empermetuda vueta la svp fossa steda a una con l agregazion di trei comuns a trent sce l unterland fossa passé pro bulsan chesta seconda ghiranza é vegnuda azeteda depierpul che la pruma é romagnuda per streda roma se mostrova demé desponibla ti confronc di ladins de südtirol speculan de mete empé n contrapeis italofil a la svp con chestes intenzions él vegnù tout n valgugn provedimenc che contrastova enlaouta la linia di raprejentanc ofiziai di ladins y dla svp y che vegniva perchel tl prum conscidrés sciche sforzés su enscì p ej l introduzion dl sistem scolastich paritetich che vegniva demé sostegnù da na mendranza di ladins sceben che al s à a la fin desmostré ideal per i debujegns de nostes valedes nience les ghiranzes giustifichedes di ladins de fascia ne vegniva toutes en conscidrazion condut che chisc essa audì pro la medema region trentin südtirol da vigni mesura de sconanza dovova endere romagne scluc fora i ladins di trei comuns tla provinzia de belun do che la polizia ova sprigolé ju y ensciautrì con truepes manacedes y percuisizions de ciasa i raprejentanc de zent ladina dolomites à chisc dé su demoralisés sia batalia a la fin dl erich kostner corvara de jené de jügn müt de franz kostner é sté un di pioniers dl turism tl alta badia y danter i fondadus dl dolomiti superski dl dl ál metü sö la pröma sciovia dla talia sön col alt dl ál metü sö l associazione nazionale esercenti funiviari anef de chëra che al é sté presidënt cina al al á svilupé na gran rëi de implanc tl alta badia y al á metü sö deplü consorc le ski carosello corvara la ila s ciascian dl y le consorz di esercënc di implanc alta badia dl dl ál ciafé dal presidënt la republica dla talia le titul de cavaliere del lavoro lert tol ite duta la ativiteies dla persones tla formes dla creatività y dla esprescion estetica y ie perchël n lingaz cun chël che l vën comunicà emozions l ert visuela ie la soma dla formes artistiches che n representea cun mesuns visivs coche la pitura la scultura la fotografia l video y i i l ie la tecnica fundamentela de representazion tl ert per mesun de linies o ponc l ie adurvà sibe coche forma d ert a pert che nce coche preparazion a autra formes artistiches la ie na forma d ert tres l mesun coloristich cun tecniches de plu sortes dal acuarel ala pitura a uele o tempera o cun tecniches mescededes la scultura ie na forma d ert tridimensionela fata tulan demez pertes da n tlapon o pez de sas cun scarpiei y mazes o nce juntan pro pertes p e metan leprò mauta de curzelon o peton o autri materiai do i primes tentatives via per l ie la fotografia deventeda n ert a sé cun de gran arjontes dantaldut via per l y ti tempes contemporans l film ie aldidancuei n ert autonoma cun n gran aparat de produzion te plu stac dl mond dantaldut usa y india l ie la forma d ert dla imajes che se muef dant stomia depona plu tert cun sonns y mujiga leprò l animazion ie na forma d ert fata de representazions deseniedes che se muef l se dumanda na grandiscima lingia de chedri movimentei la mujiga ie é l ert y la sciënza dla organisazion di sonns ciantei o sunei dla fueres y dl chiet tl tëmp y tla lerch y aldò di prinzips dl acustica l teater tol ite deplù disciplines artistiches per concretisé n spetacul na rapresentazion de na storia nce cun musiga bal y d autra disciplines performatives l romantizism ie n muvimënt te ciamps desvalives dla cultura nasciù bele ala fin dl che uel crì l jol dla fantajia te n mond alternatif idealisà y che ie stat dominant via per dut l ruvan nchina ite tl modernism ie na definizion de posizions y esprescions artistiches tl passé dal realism dl a inovazions y tipologies artistches dl l realism ie n muvimënt te ciamps desvalives dla cultura che se tulova dant de representé l mond y la vita te formes concretes auzan ora dantaldut la problematiches sozieles l astratism ie l esprescion artistica che ne se tol nia dant la imitazion dla natura y de si formes ma plutosc de representé emozions o situazions estetiches cun l mesun de umbries tonalieteies representazions astrates lestetica ie la pert dla filosofia che se cruzia di aspec liëi al bel y a si realisazion y definizion la nasciuda dl estetica ie tradizionalmënter tl cun la publicazion dl liber aesthetica de alexander gottlieb baumgarten dantes i majeri autores taliani che á dè n gran contribut ala nrescida estetica iel ampez y la ciadura fej pert dl patriarcat de acuileia y à na autonomia estenuda che é fisseda te statuc aposta tl con la fin dl patriarcat toma ampez sot a aunejia tl végnel concuisté dal imperadour massimilian y entegré tl tirol con l davagn da la venuda de legnam ti paia ampez i laours publics y les coutes al govern al é na gran ercia la blava vegn compreda ite a l engrana y deda inant a la jent zenza sourapriesc regoles l raion ladin fova ntan l medieve defin sota patrons da ora de cà i majeri senëures fova tl meter man i vesculi de persenon de trënt y de aquileia per la pert de anpezo nce l vescul de coira ova na gran puscion tl venuest vinschgau che te chëi tëmpes fova mo n bona pert retoromans do y do se à fat inant i seniëures de tirol che da funzioners y vassai dl vescul ie deventei seniëures de gran pert dl raion nce de pertes dla dolomites ladines coche p e la suneria de gudon che tulova ite gran pert de gherdëina l vescul de persenon à mantenì la suneria sun tor fodom y fascia la munighes de ciastelbadia ova suneria sun mareo y da chësc nasciova suvënz cunflic cun persenon cun l passé de tirol al austria dl univa l pudëi di vesculi mo plu strënt ite ajache l messova se cunfrunté cun n majer pudëi de carater europeich la aministrazion dla suneries de valeda univa n pert seurantëuta da ministeriai di vesculi o di grofs ma la pudova nce unì venduda o data n pëni coche l ie suzedù cun i schöneck o i avoscan te fedom te nosta valedes se à mantenì l ciastel de tor a san martin l ciastel de sëlva fischburg te gherdëina y l ciastel de andrac te fedom l ie mo da udëi la ruines dl ciastel de val te sëlva y dl ciastel dl balest stetteneck te val d ana a urtijëi seurapro iel mò vel residënza nebula sciche ciastel colz a la ila o freyeck a picolin te fascia se à mé cunservà la torn de poza ntanche chëla de vich ie scumparida mpurtanza storica à nce la residënza dl maier a picolin la gran ciasa a la pli de mareo y castel zanna te anpezo dl ciastel de botestagn peutelstein te anpezo restel mé vel sedim i ladins de chëi seculi ne ova nia pudestà de autoguviern mé te anpezo fovel regules che garantiva n pert i dërc dla populazion locala cunfront ala suneria te gran pert dla suneries dl raion ladin ne ova i abitanc tan che degun dërc politics dala suneria de val sëlva te gherdëina ons testemunianzes de lëtres al grof de tirol de protest di abitanc contra i patrons dl ciastel de val che teniva sot y manaciova la jënt de chëla suneria de tel lamentanzes ie nce documentedes per la suneria de tor l ladin ne fova ntlëuta sanbën nia lingaz de aministrazion y de suneria y perchël fovel debujën che danter l pudëi fulestier y la populazion ladina fossel na sort de cianceres o de scrivans de iudize che pudova fé da intermediadëures n pert univa chësta funzions nce seurantëutes da nëubli locai sciche i colz o i brach tla val badia nce ti cunfronc dla dlieja vëniel dumandà te petizions di abitanc dla valedes ladines che l vënie segurà prevesc che ntënde y rejone nce ladin n possa bën dì che tres dut l medieve fova i ladins obiec y nia subiec dl dërt y dla aministrazions plates sun i ciastiei dla ladinia l ciastel colz a la ila y l gran bracun l ciastel de andrac ta fodom l eté dles descurides a chëra che al ti vëgn ince dit eté moderna o eté dl esploraziun á metü man dl xv seco y é jüda inant cina ala fin dl xviii seco l esploraziun dla tera á metü man cun les descurides di archipels de madeira y dles azores da pert di portogheji dl cun la navigaziun do les costes dl africa do le y la daurida de n percurs maritim cina tl india dl da pert de vasco da gama cun la descurida dl america da pert de cristoforo colombo dl y la pröma zircumnavigaziun dla tera dal al da pert de ferdinando magellano tres les descurides él gnü a se le dé deplü spediziuns tres i ozeans atlantich pazifich y indian cina dl xx seco cun les spediziuns ti raiuns polars al á metü man le colonialism di raiuns descuris le globalism y le mercantilism tles politiches nazionales dl europa y ince da espanjiun dl cristianejim sura döt le monn storia moderna l eté medievala é üna dles cater periodes dla storia dla porsona te chëres che al vëgn partí sö la storia dl europa tla storiografia moderna ara tol ite la perioda dal v al xv seco do c do la fin dl imper roman d ozidënt dl do c cina ala descurida dles americhes cun chëra che al mët man l eté moderna la parora eté medievala vëgn dant por le pröm iade dl xv seco por latin por definí na epoca te na contrast cun la cultura classica y insciö en oposiziun al renascimënt elemënc fondamentai dl eté medievala eté medievala ti raiuns ladins la nasciuda de n popul i tëmpes dan la storia tl ander de conturines sun fanes auteza m àn ciapé n gran numer de osc de lors l eté de chisc osc é anter y agn les lors vivova de erba la prejenza de erbivors desmostra che sun conturines olache al é encuei graves fòvel enlaouta pres verc l ensediament dles valedes ladines scomenciova dant ca agn enlaouta passòvel d isté per i pres sot sas de pütia iagri y abinadours tl àn abiné sun mondeval de sora m anter col y anpezo l schelet de n capo de n popul che vivova dant entourn agn con n gran numer de ogec enjontés pro la fossa za dal d c inant él ensediamenc permanenc desche sotciastel badia o plan de crepei fascia ai popui che vivova tles alpes ti secui dant la concuista romana ti dìjen normalmenter rec ai ova svilupé dal secul d c inant na cultura conscidrabla sun la cultura y sun l lingaz di rec ne savonse belau nia ai adorova l alfabet etrusch y se desferenziova clermenter da les cultures vejines dl nord tl d c vegn l raion dles alpes concuisté dai romans la popolazion dles alpes sourantol l lingaz latin che se svilupeia inant tl ladin retoroman sot l influenza dla rejoneda indigena substrat paroles de derivanza retica con l avanzament di baiuvars y di alemans da nord di longobards da sud y di slafs da ost vegn l raion ladin retoroman che se destenova dal jouf de san gotert y dal lech de costanza enchin a l adria despartì al resta ijoles linguistiches despartides l una da l autra entourn l ann concuista i baiuvars bulsan entourn l é la val dl isarch dessoura y l raion de bulsan ciamò bilings resc de popolazion ladina se mantegn a regensburg a salzburg y a minca entourn l ann é l entier cianton grijon ciamò ladin tla svizera orientala olache la germanisazion à scomencé plu tert él n gran numer de toponims che documenteia l arpejon rumancia ampez y la ciadura fej pert dl patriarcat de acuileia y à na autonomia estenuda che é fisseda te statuc aposta tl con la fin dl patriarcat toma ampez sot a aunejia tl végnel concuisté dal imperadour massimilian y entegré tl tirol con l davagn da la venuda de legnam ti paia ampez i laours publics y les coutes al govern al é na gran ercia la blava vegn compreda ite a l engrana y deda inant a la jent zenza sourapriesc regoles l raion ladin fova ntan l medieve defin sota patrons da ora de cà i majeri senëures fova tl meter man i vesculi de persenon de trënt y de aquileia per la pert de anpezo nce l vescul de coira ova na gran puscion tl venuest vinschgau che te chëi tëmpes fova mo n bona pert retoromans do y do se à fat inant i seniëures de tirol che da funzioners y vassai dl vescul ie deventei seniëures de gran pert dl raion nce de pertes dla dolomites ladines coche p e la suneria de gudon che tulova ite gran pert de gherdëina l vescul de persenon à mantenì la suneria sun tor fodom y fascia la munighes de ciastelbadia ova suneria sun mareo y da chësc nasciova suvënz cunflic cun persenon cun l passé de tirol al austria dl univa l pudëi di vesculi mo plu strënt ite ajache l messova se cunfrunté cun n majer pudëi de carater europeich la aministrazion dla suneries de valeda univa n pert seurantëuta da ministeriai di vesculi o di grofs ma la pudova nce unì venduda o data n pëni coche l ie suzedù cun i schöneck o i avoscan te fedom te nosta valedes se à mantenì l ciastel de tor a san martin l ciastel de sëlva fischburg te gherdëina y l ciastel de andrac te fedom l ie mo da udëi la ruines dl ciastel de val te sëlva y dl ciastel dl balest stetteneck te val d ana a urtijëi seurapro iel mò vel residënza nebula sciche ciastel colz a la ila o freyeck a picolin te fascia se à mé cunservà la torn de poza ntanche chëla de vich ie scumparida mpurtanza storica à nce la residënza dl maier a picolin la gran ciasa a la pli de mareo y castel zanna te anpezo dl ciastel de botestagn peutelstein te anpezo restel mé vel sedim i ladins de chëi seculi ne ova nia pudestà de autoguviern mé te anpezo fovel regules che garantiva n pert i dërc dla populazion locala cunfront ala suneria te gran pert dla suneries dl raion ladin ne ova i abitanc tan che degun dërc politics dala suneria de val sëlva te gherdëina ons testemunianzes de lëtres al grof de tirol de protest di abitanc contra i patrons dl ciastel de val che teniva sot y manaciova la jënt de chëla suneria de tel lamentanzes ie nce documentedes per la suneria de tor l ladin ne fova ntlëuta sanbën nia lingaz de aministrazion y de suneria y perchël fovel debujën che danter l pudëi fulestier y la populazion ladina fossel na sort de cianceres o de scrivans de iudize che pudova fé da intermediadëures n pert univa chësta funzions nce seurantëutes da nëubli locai sciche i colz o i brach tla val badia nce ti cunfronc dla dlieja vëniel dumandà te petizions di abitanc dla valedes ladines che l vënie segurà prevesc che ntënde y rejone nce ladin n possa bën dì che tres dut l medieve fova i ladins obiec y nia subiec dl dërt y dla aministrazions tl végnel fondé tl contest dla contrareformazion l seminar di prevesc a persenon les valedes ladines ciapa da sen inant plu sovenz prevesc ladins plu iadesc ova i comuns damané de ciapé prevesc con conescenzes de ladin per chël che reverda la ladinia iel da lecurdé i prozesc per striunaria de fascia di ani y frut de na reazion ora de mesura contra priculi imaginei y conta chëles che univa ratedes pratiches paganes che ti à custà la vita a truepa ëiles y truepes ëi de chëla valeda tl scomenciament dl secul végnel ciamò rejoné ladin a s michil de ciastel sciche ence a nueva ladina welschnofen ence la val de flem la ciadura zoldo egort é ciamò ladins ladina é ence la venosta dessoura obervinschgau che vegn germaniseda tl secul con na proibizion dl lingaz da l autra pert dl confin a müstair rejona la jent ciamò aldidancuei rumanc trueps cognoms ladins à encuei na forma todescia ai à ciapé desinenzes todesces o talianes aldò dla valeda y dl lingaz ufiziel dles aministrazions p e costa deventa kostner costalungia deventa kastlunger alnei deventa allneider alfarei deventa alfreider bernard deventa bernardi etc nazionalism tl secul tl secul provova l nazionalism tl tirol de germanisé i ladins almanco tla valedes de badia y gherdëina l unich lingaz te scola gliejia y vita publica dessova ester l todesch popolazion y clerus se para enneberger schulstreit ence da pert taliana fovel tentatives de strumentalisazion dla question ladina per fins nazionai p e te fascia y te anpezo i ladins gniva sfrutei per i nteresc dl nazionalism tudesch y talian y ne gniva nia reconescius desche ladins tl secul se descéidel na coscienza nazionala ladina generala l ie i tempes dl romantizism y dla union anter lingaz nazion y patria la idees dla revoluzion franzousa porta al nascer de na cuscienza nazionala ence ti populi de mendranza entan les veres revoluzionaries vegnel constaté la vijinanza culturala y linguistica cun i romontsches la incuntada de companies de scizeri ladins de mareo gherdëina y fascia ntan les vere napoleoniches contribuesc al sentiment nazional ladin tl végnel fondé te seminar a persenon l assoziazion naziun ladina tl végnel fondé la uniun ladina a dispruch al vegn dé fora les prumes zaites y i prums calendri per ladin l front dles dolomites passa fora per la ladinia cristallo tofanes col de lana marmoleda fodom vegn despartì te does pertes les trupes talianes ocupeia ampez y na pert de fodom les trupes dl austria mess sclopeté sun fodom sia valeda la pli vegn desdruta defin te fodom végnel desdrut ciases nia cumpedés i tablés demè ciases resta entieres trueps fodoms mess se n jì enfin tla boemia y tl abruz ma ence tles valedes vejines tl ruva la ladinia con l südtirol pro la talia i ladins ghira de podei resté pro l austria y l reconesciment sciche grup etnich che ne fova perauter nia vegnù conzedù sot al imper austro ungarich l autonomia politica y la sconanza dl lingaz ladin la talia nazionalista y plu inant l fascism vuel degradé l ladin a n dialet talian ampez y fodom con col vegn destachés y sourandés a la provinzia de belun tl vegn la val badia y gherdëina metudes pro la nueva provinzia de bulsan fascia resta pro trent l obietif declaré dla tripartizion é na assimilazion svelta di ladins l ingiustizia fascista dla tripartizion é ciamò encuei empé tl vegn i confins dles diozejes adatés a la tripartizion la gliejia à daidé realisé l obietif politich dl fascism de spartì su i ladins entourn ladins desmostra sun l jouf de sela contra la tripartizion y se damana plu derc chisc derc ne é per gran pert nia vegnus conzedus enchin a encuei tles autres provinzies végnel endò metù su la scola taliana do la vera él tentatifs massifs de mete su na scola demé todescia tles valedes ladines de südtirol al vegn sovenz declaré che l ladin ne se paia nia de ester ensegné agn la maioranza de südtirol fej con l consei provinzial l tentatif da germanisé les scoles dles valedes ladines le tentatif de assimilazion dla mendranza ladina vegn tegnì su dla court costituzionala a roma la lege vegn anuleda dal tribunal costituzional de roma l tribunal la rata contra les mendranzes y incostituzionala la val de fascia o fascia per todesch fassatal o storicamenter fatal per talian val di fassa l é na valèda ladina de la provinzia de trent te les dolomites la comunità de val l à inom comun general de fascia i comuns de la val de fascia i é primi principi della valle di fassa la val de fascia era dut na folta boscura non se sà segur so scomenz però i disc che da la veres de attila se abie refugì doi familia franzeises sie come se vel ma se sà che la val che ades é abitèda era n bosch folt pien de bestia ferozes e de jent selvatica donca chisc tèi che é vegnui a popolèr la val i abitèa sui monc e i vivea el più de bestiam la fémenes salvères se nominèa bregostènes la marmoledes te la comune cianacei sula mont de fedaa dala pert de mesdì é la rinomata marmoledes ai tempes olache adés é la marmoledes na outa era prà ai cinch d aost é segra a gries che l é la madonna dala neif e come festa de voto duta la jent ven ju dela mont per jir in procescion a gries e scutèr messa su i prè che l é adés la marmorledes era una femena che aea amò da restèler fen e canche l à vedù che el se snigola invez de vegnir a festa l à stat a restèler so fen e fenì che l à abù de meter el fen te tobià a scomenzà a neiver e la disc madona dala neif in ca l é bon che é mi fen te tobià ma ela à stat lò infin che el nevea e l é vegnù net e in chela net l à fat tanta neif che la é resteda sepolida sot la neif e no l é mai più vegnù teren e cojì a scomenzà la marmoledes la parola filosofia vën dal grech antich philosophía metu adum da phileîn ulëi bon y sophía savëi chël uel dí amur por le savëi la filosofia ie n ciamp de stude che se fej domandes sun l monn y sun la persona fej nrescida sun l significat dl vester y dl esistënza umana pro da definí la natura y analisea la pocibilteies y l limit dla conescënza la filosofia nasc sciche disciplina tla grecia antica n valgun filofs drët mpurtanc ie platon socrates aristoteles rené descartes y immanuel kant filosofia dla sciënza la filosofia dla sciënza ie la pert dla filosofia che se dà ju cun la implicazions filosofiches di fenomenns scientifichs lestetica ie la pert dla filosofia che se cruzia di aspec liëi al bel y a si realisazion y definizion lepistemologia ie chëla pert dla filosofia che se dà ju cun la cundizions per arjonjer cunescënzes scientifiches la fisica parora che vëgn dal latin physica natöra che vëgn dal grech tà physiká é la sciënza dla natöra en general ara stüdia i fenomens naturai düc i evënc che po gní mosorá y de chi che al po gní fat na descriziun tres les grandëzes fisiches corespondëntes por definí i prinzips y les leges che regolëia les interaziuns danter les grandëzes instësses y sües variaziuns tres astraziuns matematiches chësc obietif vëgn arjunt tres l aplicaziun de na metoda scientifica por pité n model del fenomen descrit i prinzips y les leges fisiches cun referimënt a na zerta classa de fenomens osservá definësc na teoria fisica dedutiva apié ia dal induziun sperimentala la fisica é ince conesciüda sciöche la regina dles sciënzes y aldî denant pro la filosofia almanco cina al xviii seco ti dijôn filosofia naturala impormó do dala codificaziun dla metoda scientifica da pert de galileo galilei s á la fisica tan svilupé che ara é deventada autonoma y s á destaché dala filosofia le sistem de mosoraziun che vëgn azeté universalmënter dai fisics é le sistem internazional si che se basëia sön set grandëzes fondamentales da chëres che al derivëia dötes les atres florian grand la chanzun populera ladina l engiadinais nr la poesia ho scu la lingua si origine nella natüra umauna naschida col umaun l ais ella per usche dir üna necessited scu cha gia l infaunt demuossa in sieus gös ün irresistibla inclinaziun al fabuler scu ch el s chaffind tres sia fras cha e productiva fantasia las pü müravgliusas figüras personifichand e dand vita ad oggets inanimos e didichand a quaistas creatüras da sia fervent immaginaziun ün amur ed ün affecziun usche sincer e cordiela scu ad essers vivaints palesescha cleramaing sia vaina poetica eir cha sias producziuns sajan auncha minimas ed irrelevantas figürer e da s depinger ils oggets da lur vart estetica e la poetica favella dell eterna natüra il gnir ed ir dellas variantas stagiuns las sensaziuns las delizias ed il cordöli della vita comouvan las cordas del cour a dutschs accords e scu cha nell aurora della vita l activited della fantasia ais ün intensiva usche chattains nus eir nellas pü rimotas eteds dels pövels e dellas naziuns chi non resentittan auncha l influenza d avanzeda coltura ün inclinaziun ferventa a producziuns poeticas parallelmaing con quaist dalet vo eir la paschiun nel chaunt e da lander originescha la lingua poetica e sia natüra musicala scha nus non possedessans perque neir üngünas nouvas da noss antenats concernente la poesia e l chaunt schi podessans nonobstante presumer poeticas già ad ün epoca nella quela la lingua romauntscha non gniva auncha scritta dimperse vivaiva be nella buocha del pövel as transplantand fusties de vita umana encònten ta fodom da la eté dla pera dla preistoria dl mesolitich canche i prums ciaciadours passova soura i joufs fora per jì da na val a l autra al é sté ciapé reperc sun pordou sun ciaulonch fauzares valparola ez o an pò ence tré ca l temp retich l prum milené dant crist ciamò puech conesciù per cie che reverda fodom al basta recordé la stela che é vegnuda ciateda dl sun mont de poure con na iscrizion tl alfabet nord etrusch lassoura encuei pòn la vedei tl museum zivich de bulsan i romans ne à nia lascé truepes fusties te nostes vals tout fora l lingaz ladin y la parzelisazion dl teritore te ampez y a san martin de tor l prum medieje che à da cie fé con fodom ence sce la val ne vegn nia menzioneda é l do crist canche l emperadour todesch konrad ii ti scinca al vescul de persenon la val dl en inn y dl isarch con laprò bonamenter ence la val da fodom samben à l vescul de persenon mané ta fodom y ta col colonisadours da la val isarch y da puster per runcé plu che ala jiva chest piz y chesta jent se à mescedé con la popolazion che vivova bele chilò bele tl undejeisem secul ti ova l vescul scinché valch mesc a la claustra convent de neustift ti prums documenc pòn lieje i inoms pouchberg puchperc wersil per la zona de col plu tert puechenstein y livinal o livinalilongo la val vegniva spo tost deda ju en feud a signours che scodiva les coutes y les diejimes ai fajova da giudesc tl inom dl vescul al se trata dles families di schöneck di avoscans di stuck y di signours da villanders ma coche ai ciapova tres plu podei à l vescul dezidù de i mudé fora tres i capitans dal inant chisc é restés tl ciastel d andrac enfin a la secolarisazion dl prinzipat vescovil tl l zenter dla aministrazion é per chest trat de temp dagnora sté l ciastel chest someiel é vegnù venù a la curia vescovila da hartwig de puochenstein bele entourn al ti secui vegnus do à l vescul tres deplù perdù sie podei ti confronc dl grof dl tirol sie prinzipat depenova enscí diretamenter dal imper todesch y formalmenter ne fajòvel nia pert dl tirol ma defat ével dassen lié o an podessa dì confederé con el tl ciamp dla defendura teritoriala per ejempl o dles coutes l vescul tolova ence pert a la dieta dl tirol a dispruch tiroler landtag al ruva l tl y dl él sté te chest piz l cardinal y filosof nikolaus da kues cusanus enlaouta vescul de persenon che se ova asconù tl ciastel do che al s en fova sciampé dant al grof dl tirol sigismund y sun l ciastel àl scrit o fenì n valgunes de sies operes dl él ence l prum statut scrit per todesch dla val da fodom con laite leges y regolamenc la popolazion à abù te duc chisc agn na vita stentousa ciaresties l dieje a si patrons l vescul debic malores de vigni sort la gran mueria ma ala é empò steda bona de jì inant a laoré i ciamps a tegnì la ciaussa bestiam a fé vita de comunité na tesa enteressanta é chela proponuda dal studious lois craffonara y che reverda ciamò l medieve aladò de el vivòvel tla pert auta de fodom ciamò tl medieve na mendranza celtica craffonara dij che l inom artesena ciapé te n vedl document é l vedl inom dla mont de chierz artesena é spo vegnù tradut te mons urser mont da la lours defat ence artesena à l medem significat artos celtich la lours chesta traduzion é gnuda fata da na popolazion che fova bona da descore celtich y che conesciova ence l significat de artesena craffonara á ciapé na autra parola celtica ta fodom rin cocen che fossa l ruf de ruacei rin é la paròla celtica per ruf cocen l é la vedla parola ladina adoreda ciamò ti prums agn dl ta fodom per l colour ros tl adum con fascia y mareo formeia fodom l gran decanat de cis et ultra montes enfin al ann dal inant é fodom n decanat a pert con laprò la curazia de calfosch y la espositura de corvara i ruvon al l ann de caterina lanz l eroina sauderina de spinges nasciuda a al plan y morta ta fodom ala à paré ju dal mur de cortina de spinges i nemisc franzeisc entourn ela él nasciù duta na liejenda do agn a spinges y persenon éla juda cuega dl preve a col spo ta andrac olàche ala é morta tl tl él sté la secolarisazion dl prinzipat vescovil de persenon da chesta data fej la val da fodom definitivamenter pert dl tirol tl él spo sté la insurezion dl tirol sot a andreas hofer contra i franzeisc y i bavareisc ai de november enscì nes conta pietro favai y johann alton é fodoms stés bogn de fermé a plan de sala sun col de batalia saudés franzeisc per na mes ora do l temp de restaurazi on él belavisa endò ruvé la pesc fodom tl é dagnora sté al de fora di gran avenimenc giudesc vicar de terza classa landgericht iii klasse dal al pro l certl de bornech encandenò dal enfin a la pruma vera adum con ampez formòvel l capitanat bezirkshauptmannschaft dut ladin tl y entant les veres de independenza dl italia à tout pert i fodoms a la defendura dl tirol y dla austria spo él vegnù la pruma vera dret conesciuda da la popolazion ajache i on trueps libri che descor de chest burt temp al basta demé recordé i laours de luciana palla cinch agn do la fin dla pruma vera tl é la val da fodom vegnuda destacheda da bulsan o miec da trent y lieda a la nueva provinzia de belun al é ruvé l temp fosch dl fascism dl nazionalsozialism y dles opzions che à lascé sies pedies ence ta fodom do la seconda vera à l comun y la popolazion da fodom damané de vegnì endò tacheda pro al sudtirol sibe l austria che la svp südtiroler volkspartei nasciuda tl ova cialé de tré ite tles tratatives empruma per l autodeterminazion spo per l autonomia ence i trei comuns de souramont ma degasperi l minister talian se à dassen paré decontra fodom col y ampez tl damanova endò de jì con bulsan tl foradenia con trent ma ai é empò restés pro belun contra la volonté dla popolazion tentatifs de ruvé endò pro bulsan é vegnus fac tl con na delibera dl comun da fodom y tres n prereferendum ti agn y per scluje ju con l é passé fodom y col da la diozesa de persenon olache ai audiva bele da plu de agn sot a chela de belun y al se à cherpé l ultim fil che liova adum dutes les vals ladines l fedom vën rujenà ti chemuns de coche se fesc ta fodom a governé la fëmena mio compere m de f se l ava pa studiada bela vedeiso a governé la fëmena a chëste maladëte se mossa dagnëra dé rejon per la venjer un dì sente un remou e un braglament te sua stua che me pense che mosse jì a vedei cie malan che l é e come che in affari sceri non se dëssa mei jì zenza destimoni ciame ancora l g e l m e jon a vedei se gioura l usc de stua eu cie spetacol berba m sot taula ite sun doi cater e la fëmena de fora coi ogli de fora come n sgnech co la garnea per aria oe oe dighe mi se mossa fè la pesc ne someia nia chëste comedie nia nia disc mio compere m e ven da brao sot a taula fora cojì se mossa fè a governé chëste maladëte la plié de fodom la plìe pescostac orghenplie gad la pli de fodom grd la plief da fedom bra pief da fedom fod la plié la plie la plié da fodom col la piof piof amp pieve de fodom ld la plié de fodom topon capoluogo del comune di livinallongo gad dls cò che l sonerom te glieia dalla plìe pescostac orghenplie fod funifor arabba porta vescovo jpg funifor arabba porta vescovo jpg mb funifor arabba porta vescovo top station jpg funifor arabba porta vescovo top station jpg mb funifor arabba porta vescovo jpg funifor arabba porta vescovo jpg mb map of comune of livinallongo del col di lana province of belluno region veneto italy svg map of comune of livinallongo del col di lana province of belluno region veneto italy svg kb franz angel rottonara é nasciü a corvara dl sciöche möt dl ustí angel dl ostaria posta bele da pice insö mostrâl n gran talënt da dessigné al á frecuenté la scora d ert a urtijëi y la cademia d ert a minca olache al á studié cun i professurs schwindl wagner y strhuber giulan a na sovenziun da pert dl govern dl austria ál frecuenté la scora d ert a viena i maestri c briosky h burkhard y j kautsky ti á porté daimpró la decoraziun de scenes de teater y operistiches cun chëres che al á arjunt gran suzes dl i mituns dl maester kautsky á arpé la firma metüda sö da so pere y á metü sö la ciasa kautsky rottonara olache rottonara se dê jö cun la pert artistica dles scenografies franz angel rottonara á depënt operes scenografiches por i maius teatri de so tëmp praga zürich hamburg y berlin sciöche ince por teatri dl america dl india dla cina y dl iapan danter les scenografies depëntes él chëres por les operes le nozze di figaro il mercante di venezia die zauberflöte romeo e giulietta amleto sciöche ince depënc por le re de bucarest y por la sala da bal romacher da viena tla val badia él resté n afrësch pro l ostaria crusc blancia a san linert che rapresënta la badëssa gisela de ciastelbadia y val cheder te sües ciases al é mort dl a semmering dlungia viena franz moroder de janmatie lenert é nasciù ai de setember dl a urtijëi y é mort dl al é stà ora per l europa a vëne chiena cun sie fre levisc y dl á i doi fredesc metù su la firma de laour ziplé gebrüder moroder al é stá caranta agn tl consei de comun de urtijëi dal inant y set schiche ombolt dl él vegnù nominé prum ombolt ofizial de urtijëi al é stà iniziadour dla scomenciadiva por auzé le comun da urtijëi a comun de comert dal al al é vegnù nominé zitadin de onour de urtijëi y dl àl giaté la crousc de merit de or cun la corona al á scrit su trueps inoms de nosc raions y al é stà un di di fondadours dla lia da mont di paisc todesc dal al fòvel sourastant dla lia da mont de gherdëina sot a l austria al s á dè ju cun le lingaz y la cultura ladina y á dè ora le jorantin warnung contra l pericol de todeschisé defin les scoles de gherdëina dl al dé fora l liber das grödner tal na monografia sun gherdëina al á scrit y publiché toc de prosa y poejies y à for defenù con forza la rejoneda ladina l saudè mo n iede al oma i bossel la man po i cëlel mo drët y dij bradlan prëia per me nfin ch inò s udon l oma cialan dut grama zitran sul cë a l senië i mëtela si man tëniet su drët da bravo saudè el cinia de sci tla viera iel po jì tramedoi la parola ai po mantenì n ie passà via truepes dis ch ëi doi s à prësc udù sun paravis l fi mazà dala bala dl rus y l oma tosc morta do dal ferdrus l friul ie na region dla talia ulache l vën rujená te deplu pertes l ladin furlan tl friul fova l lingaz vegnù adorè publicamenter enchin a che an ova enstesc tles mans l aministrazion con l patriarcat de acuileia an conesc documenc p e dla scola notarila de cividât dl eisem secul do l anescion a aunejia ne vegn l furlan nia plu adoré tla aministrazion la storia dla leteratura furlana met man tl renasciment con de plu figures de emportanza pier paolo pasolini al n é nia na leteratura religiousa nience leteratura popolara de folclor ma leteratura profana dla mondanité da chest temp àn ence les prumes traduzions da d autres leteratures ti secui vegnus do à la leteratura furlana abú trueps poec ezelenc desche ermes di colorêt pieri zorut che à tres si calendri porté pro a renforzè la koiné furlana caterina percude n sbunf nuef giata la leteratura furlana entratant la seconda vera tres pier paolo pasolini l talian pasolini empara l furlan lingaz de sia uma y scriv poesies y n toch de teater i turcs tal fril per furlan tres la fondaziun dla academiuta de lenga furlana dl à pasolini metù na pera de cianton nueva na generazion de poec entiera é vegnuda ispireda da el pasolini atif ence politicamenter fova n sostegnidour apascionè dla gauja ladina dl furlan dìjel lingua ladina dunque non dialetto alpino encuei é la leteratura furlana dret rica de direzions stilistiches y formes desvalives da la poesia enfin ai comics na istituzion de tradizion é ormai l concurs leterar y musical premi fril la furchëta é n crëp co alda pro les odles tl parch natural pöz odles y é alt m la pröma arpizada dla furchëta é stada dl da pert de johann baptist vinatzer gaius iulius zesar por latin gaius iulius caesar é nasciü a roma ai de messé dl dan c o ai de messé dl dan c y é mort ai de merz dl dan c al é sté n soldá consul ditatur de roma dal dan c inant pontifex mascimo y scritur roman y vëgn conscidré üna dles personalités plü importantes dla storia cun la concuista dla gallia ál porté le domëne dla res publica romana cina al ozean atlantich y al rhein al á porté les armades de roma tla britannia y ti paisc todësc y á scrit de sües concuistes tl opera de bello gallico publicada dl dan c dl dan c él gnü copé da n grup de senaturs cun a ce marco giunio bruto gaio cassio longino y decimo bruto dl dan c él gnü detlaré divin dal senat de roma so arpadú é sté so nu augustus i ritms de vita se à mudé dassen ti ultims cent agn tles valedes ladines la busia turistica ne à nia demé mudé la maniera de se tré l vive ma ala à ence stopé via na tradizion longia chela dles conties les conties vegniva zacan tramanedes da na generazion a l autra a ousc ence ajache puec y degugn ne savova da scrive dantaldut tl temp dla contra reforma tl xv xvi secul cialova ence la gliejia catolica de desraijé chestes contejes ma ales se à empò tegnù vives enfin a la fin dl otcent canche an enconta i ultims contastories che se recordova endere demé plu valch spidic plu o manco lonc de cie che dova ester n iade de dretes stories con plu capitui ganes y salvans i ritms de vita se à mudé dassen ti ultims cent agn tles valedes ladines la busia turistica ne à nia demé mudé la maniera de se tré l vive ma ala à ence stopé via na tradizion longia chela dles conties les conties vegniva zacan tramanedes da na generazion a l autra a ousc ence ajache puec y degugn ne savova da scrive dantaldut tl temp dla contra reforma tl xv xvi secul cialova ence la gliejia catolica de desraijé chestes contejes ma ales se à empò tegnù vives enfin a la fin dl otcent canche an enconta i ultims contastories che se recordova endere demé plu valch spidic plu o manco lonc de cie che dova ester n iade de dretes stories con plu capitui anter chi che se à tout soura l laour sfadious de mete ju per scrit y de varenté chest patrimone popolar él da recordé i prevesc fascians giuseppe brunel y tita cassan l artist gherdeina wilhelm moroder da jumbierch y l professour tita alton da colfosch sie laour de reguei ne pò encuei nia vegnì arpriejé assé la analisa dles contejes te n raion plu ampl nes conta ence te cie contest storich cultural che i ladins à tout su chestes stories i motifs va gonot cotant soura les seides dla ladinia fora i reporton na pruma pert con n valgunes figures dles liejendes ladines tita alton conta te si innsbruck stampa anastatica arnaldo forni editore sala bolognese che les ganes dess ester les femenes di salvans jent saurida y valenta ma che pò se vendiché aricioulamenter sce ai vegn ofenus o meltratés ai é plutost da pelam de statura umana ma dret gaierc ai viv te andri y anter i creps y mangia salvadrins y é dagnora dret arfamés vistì se vìstei de peles de loufs de lors y de bos salvaresc d invern patéscei l freit y vegn gen anter les persones per se sciaudé pro fuech ai azeteia gen scincondes dantaldut ceif ma ne damana mai ai rejona puech y empara demé con fadia valch parola de ladin ai dess avei na poura mata dl tarlì y osserveia avisa cie che les persones fej per ti fé do ai ti vuel dret ben a les feides biesces y datrai deurei enfinamai les antines di vilins per les conduje de nuet a pastura les ganes veiden do rata plu gonot di ei ales dess avei plu n bel stim y ester manco salvaries ales é dret servijioules pro massac scufs de ciasa y deida gen les ciasarines ladines chestes descrizions ova tita alton audì te sia familia che abitova a pecei a colfosch un di luesc olàche les ganes y i salvans se à fat vedei plu outes ai é perauter descomparis bele dadie vegnìvel dit ai vivova particolarmenter su per puez y ti pres entournvia d invern canche al fova n ferdon y che ai ova fam jìvei dantaldut ju a lungiarü an dijova ence che i abitanc de lungiarü fova i descendenc di salvans y a pecei a colfosch n iade ova n el de pecei maridé na bela gana che ti fova steda na bona femena y na bona oma ma canche sie om ova per caje rot la empermetuda de ne la aziché mai sun l redous dla man s en fòvela steda te n aiet dlon bradlan y an ne la ova mai plu veduda te fascia encònten enluegia dles ganes y di salvans les vivenes y i vivans ai é sciche les ganes y i salvans ma ai dess vive enfin a la fin dl mond y ai conesc l ert da ne se fé nia vedei les vivanes sà da tiesce dret ben ma ales roba ence pezes y vistis te fascia vìvel ence i bregostans y les bregostanes ai é n pue cochemai valch iade bonac ma aboc ence riac an conta per ejempl che les bregostanes robe mutons y i barate fora con i siei ma ales ne ti fej nia de mel y a certes condizions éles a una da i rete alton minova che i bregostans fova empruma perdret bonac sciche i salvans y al ti parova che la jent confonessa anter ei les vivanes y les bregostanes a la val tla val badia ti dìjen a les ganes y ai salvans panteganes y pantegans ai dess rejoné mel ladin y storpié les paroles ence tl friul conéscen i salvans y les ganes dites aganes con valch trac che ti someia l orco é n malan che vegn dant te cie forma che el vuel al pò parei n ciaval y enzaludé na persona da se senté sun sia gruepa y spo se smaioreiel fora de mesura y peia via a sperons tres l ciel y enfin la làscel tomé ju dut stancia stara y sangonenta belavisa olàche al é pié via o al sourantol la someia de na picera cogola luminousa apeina che l viandant passa dlongiavia métela man da ti raidé entourn ala se slunfa su y ti va debota dlongia enfin a che al toma via per tera l orco fej ence enrabì y perde l troi al viandant l fajan rodé ores alalongia encantourn te luesc pericolousc y dedò él endò belavisa olàche al é pié via al orco ti pléjel dantaldut da coioné a na maniera plulere grovia al fej sparì gialines o guant metù a tene o ence l lat y canche na coionaria ti é garateda se la rìel con plajei malign divert endere che an l coione o che an asmate sie scrai enlò se desiadeneiel y chel che la à vagheda la empaiarà soura dassen sce al ne perduj nia da arciasé adora assé ajache tles ciases ne ciafia l orco nia da jì da porta ite perdret pòl aparì dlonch enceben che sies aparizions vegne dant plu gonot te cerc luesc te bosc spesc y sun i joufs l orco pò ence comané l temp ajache valch iade deloujel tempestes y ventac freit y ferdons amesa isté n valgunes de sies vitimes é vegnudes auzedes su y sciuredes dalonc da sbofs de vent te n aiet enultima canche al s en va làscel endò n rie tof y an dij ence tofé sciche l orco ence tl friul y conéscen l orco sot al inom de orculat tles contejes popolares ne végnel nia dant trueps dragons tles dolomites l plu conesciù é dessegur chel lié a la liejenda dl gran bracun personaje storich che à vivù tl xvi secul tla val badia alton conta ence de un enclaudé sot al col de lana y che delouj con si movimenc levines y rovijes dragons déssel ester ti lec da mont de boà y de crespeina sun puez te chisc luesc auden dantaldut canche al tampieia dassen fueres che ti someia a tons dalonc y an dij che i dragons se enjigna ca a jolé tl ciel alton nes conta ence dla cherdenza che i dragons brance tla coda i armenc che pascenteia damprò da la spona dl lech y i strefle te ega an dij ence che ai jole da n lech al auter é n malan da na cialadura burtiscima y al averda i ciamps dantaldut chi dles faves al à na sejola de aur che al aguza decontin y con chela ti tàiel via les giames ai mutons che la vaiga de jì te ciamp al à ence brac che se destira al é na sort de spaventadl perchel ti dìjen ence pavaró per badiot o pargaró jun mareo al spaventadl te fascia se clàmel pavaruch janmatie declara scriv dles stries te sies recordanzes ladines zacan en chi agn che i ladins fova stés dret die zenza prevesc se àl formé les stories dles stries can giatòven te na outa valgó te n plan te n pre te n bosch na ostaria dut en lumes y jent de bona vueia laite o valgó entourn a n gran legn con n fuech na clapeda de ei eles de bona vueia poester ence de urté valch cef da mort sun les rames de legn al fova bel cerc luesc olàche les stries stova y se abinova gen p ej plan dles stries doi pici plans da cortesc sun les costes dl sassongher biei sot cianins pütia fosc ence col dla vedla soura rina sas de stria ta san ciascian ajache normalmenter végnel d isté i temporai datrai ence con granijoles y tempesta da les pertes de lijon y de funés dijòven che al fova les stries de pütia che fajova temp y tempesta sun les stries végnel conté de vigni sort gonot moujeles les vaces di autri zenza jì te stala chietes te n cianton de stua tàcheles sun na brocia n valgunes coreies y mouj sciche da les tetes dla vacia valch iade vàles ence tla pegna y l paur o la paur pò torné dis alalongia zenza che al vegne smauz la pegna é strineda tles contejes ladines encònten datrai ence la figura dl strion sceben che plu d inrer che les stries ai é plu riei y plu da temei che les stries en chi temps vegnìvel ence conté les stories de baoi sun col maladet y col dla salverjina da enlaouta encà végnel ence conté dles lumes de pontac y de rara la gazela ie n mamifer maiaerba che tuca pra l dominium di eucarioc pra l rëni di tiers tla familia di antilopinae gray y pra la sotfamilia di bovidae la vif dantaldut tla savana tl africa l ie genus y sortes de antilopinae gejú crist o gejú de nazaret betlem dan c do c é le fondadú y la figöra zentrala tl cristianejim te chël che al é le messia le fí de dî gnü söla tera mort y ressorí al é üna dles figöres plü importantes tla storia dla porsona süa storia dantadöt i ultims agn de süa vita cun l indicaziun de mirachi é cuntada tl nü testamënt dantadöt ti vangeli y tles lëtres dl apostul paul la crusc sön chëra che gejú é mort é le simbol dl cristianejim tl iudaism é jú n predicadú itinerant mo nia le messia fi de dî tl islam él un di maius profec dan da maomet la numeraziun di agn dla storia anno domini che é na abreviaziun dla scrita anno ab incarnatione domini nostri iesu christi chël ó dí ann dal incarnaziun de nosc signur gejú crist indicada cun dan c dan la nasciüda de gejú crist y do c do la nasciüda de gejú crist é chëra plü adorada al monn y ince scrita dant da istituziuns internazionales sciöche les naziuns unides i gens é les unites d arpejiun fondamentales de düc i organisms n gen corespogn a na pert dl dna y á n influs sön la forma o sön la funziun de n organisms te na manira spezifica düc i organisms dai baters ai tiers á le medemo mecanism de basa che copiëia y traslatëia le dna te proteines la zelula ti é da fá la trascriziun de n gen che é tl dna te na copia dl gen te rna y le ribosom n organ zelular traslatëia le rna te na proteina chël ó dí te na secuënza de aminoaji le codesc genetich che codifichëia n aminoaje é le medemo por la maiú pert di organisms mo n pü desvalí por n valgügn por ejëmpl na secuënza de dna che codifichëia por l insulin tla porsona codifichëia por l insulin ince canche ara vëgn metüda ite de d atri organisms sciöche les plantes normalmënter é le dna te cromosoms linears ti eucarioc y te cromosoms torogn ti procarioc pro i eucarioc é le dna genomich tl zënter nucleus dla zelula cun de piceres cuantités ince ti mitocondri y ti cloroplasć pro i procarioc é le dna te te n corp cun na forma nia regolara tl zitoplasm a chël che an ti dij nucleoid ala totalité dles informaziuns en cunt de n organism ti dijon genotip la genetica dal grech antich ghenetikós che á da fá cun la nasciüda da ghénesis genesa origina é la pert dla biologia che se dá jö cun le stüde di gens dl arpejiun y dla variaziun genetica di organisms viënc le stüde dla genetica á arjunt resultac importanc dl xix seco giulan al laur pioneristich de gregor mendel che vëgn araté le pere dla genetica te na vijiun moderna é l informaziun genetica di organisms da ciafé tla strotöra chimica dles molecoles dl dna les carateristiches mendelianes dl individuum corespogn a secuënzes de dna aje desossiribonucleich y de rna aje ribonucleich a chëres che an ti dij gens y che vëgn dant tl genom normalmënter é le dna te cromosoms linears ti eucarioc y te cromosoms torogn ti procarioc n cromosom é na strotöra organisada metüda adöm da dna y da istons pro i eucarioc é le dna genomich tl zënter dla zelula cun de piceres cuantités ince ti mitocondri y ti cloroplasć pro i procarioc é le dna te te n corp cun na forma nia regolara tl zitoplasm a chël che an ti dij nucleoid ala totalité dles informaziuns en cunt de n organism ti dijon genotip i gens é les unites d arpejiun fondamentales de düc i organisms n gen corespogn a na pert dl dna y á n influs sön la forma o sön la funziun de n organisms te na manira spezifica düc i organisms dai baters ai tiers á le medemo mecanism de basa che copiëia y traslatëia le dna te proteines la zelula ti é da fá la trascriziun de n gen che é tl dna te na copia dl gen te rna y le ribosom n organ zelular traslatëia le rna te na proteina chël ó dí te na secuënza de aminoaji le codesc genetich che codifichëia n aminoaje é le medemo por la maiú pert di organisms mo n pü desvalí por n valgügn por ejëmpl na secuënza de dna che codifichëia por l insulin tla porsona codifichëia por l insulin ince canche ara vëgn metüda ite de d atri organisms sciöche les plantes normalmënter é le dna te cromosoms linears ti eucarioc y te cromosoms torogn ti procarioc pro i eucarioc é le dna genomich tl zënter nucleus dla zelula cun de piceres cuantités ince ti mitocondri y ti cloroplasć pro i procarioc é le dna te te n corp cun na forma nia regolara tl zitoplasm a chël che an ti dij nucleoid ala totalité dles informaziuns en cunt de n organism ti dijon genotip la geografia dal latin geographia dal grech antich tiera y descrizion scritura ie la sciënza che studia la descrizion y la raprejentazion dla tiera la strutura de si spersa y la destribuzion de si fenomens fisics biologics y umans che muda si aspet tl tëmp n cuntinënt dal latin terra continens tiera che taca adum indichea na gran spersa de tierafërma stluta ite dl dut o n gran pert da ega y autri lims naturei da n pont d ududa storich culturel ie n cuntinënt n majer raion che se desferenziëia da d autri raions per rejons storiches y cultureles chësta definizion ie tlera tl cajo dl europa che da n pont d ududa geografich y geologich furmëssa adum cun l asia n sëul cuntinënt l numer de cuntinënc dla tiera muda a segonda dla definizion adurveda encueicundì tënden a n cuscideré la spersa dla tiera muda dassënn da post a post ca l ie curida da ega mers ozeans lec y ruves y l ca dla tiera fërma da planadures bòsc montes y deserc i prims geografs tl raion ntëur l mer mediteran ie stac i antics egizians y ti raions plu interns ie states danter la primes nce la geografies di babilonesc y dl india de gran prugresc à fat ipparch da nicea che à purtà ite la metodes dl astronomia per la calculazion dla lunghëza y l grech strabon cun si opera geografia l prim geograf dl antica roma cunesciu ie pomponio mela tl medieve ie nce la operes di geografs arabs ibn battuta y ibn khaldun de gran mpurtanza cun la gran esplorazions tl asia sun tiera de marco polo y chëles sul mer tla americhes y pona tl ost dl asia iel stat na renasciuda dla geografia cun la descurida dl opera geografica de tolomeo tl europa iel stat la renasciuda dla cartografia la geografia moderna ie nasciuda tl otcënt dantaldut cun alexander von humboldt y karl ritter stude dla geografia sciche sciënza dla tiera che se basea sula biologia la matematica y la fisica geografia matematica stude dla mesurazion dla tiera y dl muvimënt dla tiera tl sistem dl surëdl geografia umana stude di ciamps economics politcs y culturei liei ala geografia la tol ite nce la sciënzes sozieles la psicologia la leteratura y la disciplines artistiches liedes al teritore geografia politica stude dla geografia aldò di svilups politics ti raions desvalives geografia economica stude dla geografia aldò di svilups economics metui a jì dala persones ti raions desvalives y tl cheder dla globalisazion geografia dla inovazion stude dla geografia aldò dl raport danter raions y inovazion la valedes ladines ie tl raion dla dolomites sul teritore dla talia y ie spartides su danter doi regions y trëi provinzies tla region trentin südtirol iel tla provinzia de bulsan badia de abtei it badia corvara de corvara it corvara mareo de enneberg it marebbe urtijëi de st ulrich it ortisei santa cristina de st christina it santa cristina sëlva de wolkenstein it selva di val gardena ciastel de kastelruth it castelrotto y tla provinzia de trënt cianacei it canazei ciampedel it campitello mazin it mazin poza it pozza di fassa vich it vigo di fassa soraga it soraga moena it moena tla region venet y tla provinzia de belun iel de buchenstein it livinallongo gherdëina ie na valeda tl raion dla dolomites dla region taliana trentin südtirol la valeda de gherdëina cumpëida trëi chemuns l paesc de sëlva ie a m y à na populazion de ades abitanc da lecurdé ie i sedims dl ciastel de val sota stevia dl sec xii che fova di maulrappen pona di vilanders y ala fin di wolkenstein mpue plu inite te val iel la capela de san salvester cun de bela pitures murales la dliejia prinzipela ie santa maria ad nives y ie dl ma la ie unida ngrandida te n stil modern l ciastel de gherdëina fischburg ie tl raion dl chemun de sëlva y ie n palaz tert renaissance fat su per ncëria dl grof engelhard dietrich von wolkenstein l fova sënta de suneria ma nce ciastel da ciacia cun deplu lec artifiziei per zidlé pësc aldidancuei iel privat y ne possa nia unì vijità l paesc de sëlva ie caraterisà dal turism sibe d instà che dantaldut da d inviern truepa furnadoies mëina alauta de viers de frea dantercëpies y cianpinëi mpurtant ie nce l raion de plan de gralba cun la furnadoia de piz sella l purtoi saslonch saslong ie la denominazion turistica ie cunesciù dlonchora per la garejeda de copa dl mond l raion de val fej pert dl parch naturel puez odles y ie un di plu biei ambienc dolomitics lonc y lerch l paesc de santa cristina ie a metri de autëza y à na populazion de ntëur abitanc la dlieja vën recurdeda bele dl y ie una dla plu antiches dla valeda la à na pert gotica y per l rest iela tl stil nazaren ala gherdëina de biei lëures di vinazer y na santa filomena de j d mahlknecht ie la opres artistiches de majera valuta scialdi cunesciui ie i raions da mont de mastlé y de monte pana referimënc dl turism da d instà y da d inviern vel architetures rurales tradiziuneles se à mantenì dantaldut tl ridl de plesdinaz urtijëi ie l majer paesc de gherdëina a n aitëza de m cun na populazion che ruva daujin ai abitanc sce n tën cont nce dla frazion de sureghes che toca pra l chemun de ciastel ma che ie praticamënter n ridl de urtijëi l raion de col de flam fova bele abità tl tëmp retich testemunianzes iel da udëi tl museum de gherdëina dl medieve ie i resc dl ciastel de balest stetteneck che ie mò da udëi sul col da pincan l ie l zënter scolastich dla valeda cun l lizeo artistich cademia la scola profesciunela per l artejanat artistich y l istitut tecnich ecomnomich raetia tlo iel nce la direzion dla scolines ladines la direzion raionela dla scoles elementeres y mesanes y la direzion dla scola de mujiga de gherdëina da auzé ora ie nce la sënta dla union generela di ladins dla dolomites tla cësa di ladins ulache l ie nce l museum de gherdëina nia dalonc ie la redazion prinzipela dla usc di ladins sun plaza de sant antone iel nce la sënta de radio gherdëina daujin al local di jëuni saut y ala mostra d ert na esposizion permanënta dl artejanat artistich dla grupa unika ie te n local basite ala cësa dla cultura luis trenker danter i munumënc artistics de urtijëi iel da lecurdé la dliejia de pluania cun lëures mpurtanc de j d mahlknecht y autri la dlieja de sant antone à lëures de valuta di vinazer te curtina iel la dlieja de sant ana ulache l fova plu da giut la dlieja prinzipela dl luech de gran valuta ie la dlieja da sacun cun copies di lëures di vinazer i uriginei ie tl museum de gherdëina danter i munumënc publics iel da auzé ora l monumënt de ludwig moroder al ambolt purger che ova giaurì la streda de gherdëina basora y l saudé roman de batista moroder dan villa venezia danter la operes plu nueves iel da nunzië la funtana dla ganes de filip de dos sun plaza raetia nce la vedla locomitf dla ferata de gherdëina ie da amiré sun la promeneda che fova n iede la trassa dla ferata urtijëi ie nce la sënta de n raion saniter y soziel y dla cësa per studënc assudëi na furnadoia cunliëia l paesc cun l gran raion de mont de sëuc n autra cun la mont de mastlé na ferata cun roda denteda mëina sun la mont de resciesa l turism ie scialdi svilupà cun strutures modernes y de livel plutosc aut l zënter per jì a pé de urtijëi cun si butëighes y ustaries vën ratà danter i plu biei dl raion dla dolomites leprò vëgnel mo la frazions ladines dl chemun de ciastel sureghes runcadic y bula la rujeneda dl oma dla majeranza dla valeda ie l ladin varianta gherdëina giachen caspar muoth ie n autur rumanc nasciü a breil mort a cuira notizias históricas unainein dapi sia fundaziun possedeva la claustra de muster disentis desertina gronds beins e dretgs en la vai d ursèra urserenthal ils massers de tais beins fuvan d origin romontsch e stavan sut il domini patrimonial dils avats de desertina fls avats ed insemblamein cun eis la cadi das gotteshaus disentis claustra e pievel pretendevan èra ils dretgs de transit ed ils dazis sur il gottjiard pli da vegl munt avellin il schinumnau dazi de sogn placi mo duront il dudisch e tredischavel tschentaner paran ils comts de rapperswyl e sil suenter ils comts de habsburg ch exercitavan la suprema giudicatura en la vai erà de haver usurpau f explotaziun dil transit e traffic sur il munt avellin quels signurs han lu èra giu colonisau diversas contradas delia vai cun purs tudescs giacomo colleselli ie n autur ladin la cioura mula l e ruè la cioura mula via livinè sun fegolè l e shuda e m a stravè l kafè l e touta e via n stala l e menada ma zenza ke m entane l e shampada delongo sun tablè a me rentè su dut el fen e dut el meshedè me pense voi pa la menè via ronkat ke forshi la me da pa bon pazon de lat ma trei o kater dish davò mi e mossù shi a la to ke la i shampava sula fava dei ronkac e la mangiava duc i kosoi koi balac passè sotil son ruè sha molinat te pos ben prast ie fe la fin la dish la angela da molin mi passe per retic i dishe ke l e n mestic kon gran fadia rue su sun kol e per fortuna la me fesh azol me pense voi pa i la menè su al benefiziat ke l a pa n klap de giac ma ciarestia ben de lat ko son ruè sun plaza l a fat na gran baraka me tole kasta cioura e tourne via brenta ma sha finazzer la ie strava la polenta shu dale brue la fesh le sue gian battista tramèr nasciù a tschierv en la val müstair ai y mort a s chanf ai fova n poet y scritëur de rujeneda rumancia dla engiadina inscripziuns in engiadina fand il fögl d engiadina sieus regolers viedis sü e gio e vi e no schi non ils fo el culs ögls seros dimperse guardand intuorns scu giuvnet alleger vo el scu ch ün disch curagiusamaing aint pe l muond cur el vain in ün u l otra vschinauncha guarda el na solum sün sieus peis e sün la streda dimperse eir in ot e sch el observa co e la qualche bella blondina sch el vezza qualche versin scrit sü vi all ün u l otra chesa vi a l ün u l oter fabricat as sola el quel noter sü e metter in sia tas cha da viagiatur noter sch ün voul qualchüns da quaists versins ch el s ho raccolt nell engiadina bassa val müstair e bregaglia scu eir nell engiadin ota voul el communicher a sieus lectuors essendo quels u per originalited u per las cuortas sentenzas ch els contegnan al peran dengs d esser contschieus pü generelmaing e d esser forsa almain per pü löng guandagios contra la forza del maun del temp chi plaun plaun leva davent svessa que chi ais scrit vi als mürs e concio preservos della schmanchaunza gian pitschen balastèr ie nasciù a zuoz ai ie mort a zuoz ai l fova n poet y scritëur de rujeneda rumancia dla engiadina ais aunch inviern tuott alv ais la cuttüra e renomno ais mrz per sieu sbischer eppür qualchos as mov in la natura chi evr il cour p invid a s allegrer ün vent pü lam solagl pü chod la dura cravuosta della naiv paun penetrer quaista plaun plaun vo s allamgiand s alguainta e la lavina romurer ün sainta l agricultur ch in tschera pisserusa guardaiv il vöd chi s fo in sieu talvo uoss as consola in fidaunz allegrusa la naiv vo our p inviern ais bod passo autur rumanc a zuoz a zuoz f a dalg tschiel et terra omnipotaint dieu dom gratzchia da cumplir lg perpöest mieu da te scodünn oura dess gnir cumanzeda par havair bun metz et meildra glivreda quaunt la guerra ans ho duos ans do da fer alla praisa dalg chiaste da clavena wöelg cumanzer et saintza dubbi la pura vardat üser alg raig d francia in las lias havet prattichio seis chiapitanis havet el hordino et cumpagniums da d alver adato par que ün cusailg dals prosmauns füt clamô et la plü part dals capitaunis lo congregiô ad aviser chie las lias havesne a maun f b da d esser bun vschins havain ad el promis et par que ambaschiaduors tiers el tramis da pöeia chia las lias da cafrin turnaun dalg tuot avisaiva lg düchia alg cusailg chia d el nun plaschiaiva noas cumbalg sch las lias vulessen pür perseverêr cunter sieu düchiô da giüder guaragiêr da quel ingürgia vers las lias da s svangiêr lg cusaigl in cuoira tel amnatschias poik apridse da trer cun lg raig d francia ls plüs acusglien da chiürer chiastels et terras nun asügnen uscheia cun pochia sabgêntscha las lias saridschen chia dal bain cumöen üngiün pisser aven gion antoni bühler ie nasciù a domat ai y ie mort a domat ai l fova n poet y n scritëur de rujeneda rumancia dla engiadina da nozzas bellas dialect da domat da nozzas bellas dialect da domat oz vensa ing gi da gron legarmen tot fa bella gera chi ch qua present ma gl ê er ing gi da grond importonza cur ca sa spusan muronz a mnronzu lng tal gi an schizon er quels bugen ils quals gnong capeschan andreg seu senn els corran tugi mattels a matellas antorn da hagordas pauras a bellas els sa stondan plong lur tot sonza saver s inamureschan er cugl temps piglvòr ad en pauncs onns ven lu la nuvella da lur nozzas er gcu da sangella que ê aschei igl cors digl mon d unviern a da stad ad er igl aton a sco igl tat qells onns a preu la tatta yot oss igl biede er prender sia matta rm wp gion antoni calvenzano ie n autur rumanc marignano lumbardia en l italia dr teol a pavia curt mossament et introvidament de quellas causas las qualas scadin fidevel christian è culpantz da saver in milaun tier ils stampadurs dil arcivesgeju di quaunta importaunza sia la conoschientscha dellas causas della cretta si pò conoscer da quest che seinza quella è bigga possevel che l hom possi venir salf sco la santa scrittira entin blears logs plaida per esser quella il fondament da tutta la religion christiana da quest veian che ora dil flis che ieù in per sona hai dourau sina quel che quest pievel foss perfettameng mossau et formav introvidau entin la cretta ieu hai pertergiau da laschar ossa ir ora quest codeschet entil qual tutt las principalas causas della cretta con claretia si declaran gion antoni huonder autur rumanc a segnas vischn da mustér a cuira il pur suveran quei ei miu grepp quei ei miti crapp cheu tschentel jeu miu pei artau hai jeu vus de miu bab sai a nagin marschei quei ei miu prau quei miii clavau quei miu regress e dretg sai a nagin perquei d engrau sun cheu jeu mez il retg quei mes attbns miu agien seun de miu car diu schenghetg nutreschel els cun agien peuu els dormen sut miu tetg artada da mes vegls defender vi cun taffradat sco popa de mes egls gie libers sundel jeu naschius russeivels vi dormir e libers sundel si carschius e libers vi morir gion disch ie n autur rumanc nasciü gion giusep alois ad altdorf ur a cuira poësia e canzun quel ch enconusch il reginavel de poesia e canzun dal tschiel contonscha sco artavel la fantasia quei rech dun comuenta l olm el cant sonor tgei legra bein pli fetg il cor il cant sc in dultsch salit dils aunghels curascha dat als pass e staunchels quei dun spindrau dal paradis o pauper quel ch ha piars il tschaffen vid il cantar e giubilar che grevs quitaus lai domognar ge la canzun la poësia sco ferm ligiom uneschi nus en amicezia harmonia sc in betsch de pasch e de carezia sei la canzun per nus carstgauns ed en legria e tristezia confiert per sauns e per malsauns gion heinrich ebersbach autur rumanc cuort entruidament dell obligatiun é dils perduns de carmelo à noffa nossa donnaun de gion heinrich ebersbach p a dei in tal prender penitienzia se pervergiar receiuer il s scapular é vegnir scritts ent il cudisch da questa s compagnia dil pader prsident con las solitas benedictiuns è ceremonias quel guadognia sin tal di perdun complein é remischun de tutts sés puccaus per la culpa é per la peina é daventa cau tras participeiuels da tutt bien é da tuttas bunas v o v ras che di é noigh per tutt il mund daventen enten quest è p b tutts auters ss vordens é compagnias gie dil sez scazi della s mumma baselgia ei in tal obligaus da portar il s scapular benediu devotiusameing enten coliez di é noigh tutts ils dis da sia vit ora entocha la mort et enten la mort é tgi che salva bucca quest pung fa bucca avonda à sia obligatiun tgi che salva aber quel fa avonda ei tier nuott auter culponz tucchond tier l obligatiun da questa s compagnia per quei schi gleitti sco quel rumpa dei ins ladinameing far ù comprar in auter il qual ei bucca debasengs d esser p c benediùs bein che quei zun bien per cagiun della vertit é pussonza gronda che quel ha enconter da tuttas sorts mala gliaut enconter schoruamens é tentams dil nauscha spiert é tutts prigels dell olma é dil chierp iii ei in tal culponz de minch on vegnir enten quest soing é bendiu liuc sin la fiasta principala da questa s compagnia che croda adina sin la domengia fenedùr cau prender penitienzia se pervergiar esser presents alla processiun urond per bein star della s mumma baselgia c gion perfist autur rumanc gion perfist avon casa jeu eral in buteller en caultscha cun tapun seseval avon casa miravel or el mund ii bab mi raquintava da gronds herox dils vegls danauschs combats e guerras mi terlischav ils êgls jeu mavel en memoria cul bab atras vegls temps pliravel sur sventiras e sur il temps present vid mia comba cuorta mis ravel nossa val cartent che ella tonschi da cuera tiel lucmagn mo prest a mi saltavan las combas suls confins sur tiar e mar sgolavel ei veva maina fin mo tut anetg jeu aulzel la vusch lu tier il bab ei quei buc ortgadat sche nossa biala tiara ha vias senza fin pertgei lu star a casa per teidla miu bien schani las vias trutgs e sendas che meinan ord la val ei van tras tiaras jastras sur mars e tras deserts tier vita libra legra sventira e deletgs gion rudolf steinhauser autur rumanc ao ils da jun ia dumengia antuorn las urras che jeu eral grat eus en baselgia veng ia parsuna a cloma mei ord baselgia plidar cun vus vus aber dueigias ira bein gleiti tier el jeu vomel a casa mia scha fova moritz il modelschneider leu el gi ami sco bien amitg vai jeu vus a tems avalleu avisar et avus far da saver che vus seigias era nodai sin la gliesta de quels ch an de vignir deportai cuntut cusegliel che vus duessias beingleiti saprasantar à glion tier il gieneral herrberg il qual vondi grad de cheu sura en aschigliog vegni jeu questa nog a survignir melitair wacht antuorn mia casa ils quals vegnian la nog a mei prender ord casa a manar a glion a scha vus saprasanteis vus setz tier il general che forsa ch el vus trau ord la gliesta el setz enpermeta era da far il pusseivel tier il gieneral che jeu vegni libers componist ladin conesciü a livel internazional por l adoranza dl sintetisatur y por musiga da film de gran suzes stüde ala scora d ert da urtijëi dal al cun agn ál imparé da suné la chitara y danter le y le ál rodé jö l europa cun deplü grups musicai danter chisc le the happy trio dal s ál trasferì a berlin y á colaboré cun so jorman alex tl se dál jö cun le cianté musiga lesiera y tól sö deplü plates giri tl vál a minca daola che al mët sö so pröm stüde de registraziun arabella house musicland studios al á arjunt n suzes internazional tres colaboraziuns cun musizisć dër conescius sciöche donna summer munich machine roberta kelly zodiac the three degrees the runner i sparks mr big daft punk y i can t give you anything but love i coldplay midnight kylie minogue right here right now sia foxes y mikky ekko déjà vu d atres produziuns dër conesciüdes ich sprenge alle ketten son of my father love to love you baby from here to eternity love kills pesć internazionai oscar tl por le toch the chase dal film oscar por la ciantia miú dala musiga da film flashdance what a feeling dal film tl pest bambi y por la ciantia miú tl por take my breath away dal film por carry on cun donna summer world soundtrack lifetime achievement award tl al á scrit la musiga por i films american gigolò y scarface che é gnüda surantuta por video jüc sciöche grand theft auto iii y scarface the world is yours tl ál scrit musiga rock por la nöia ediziun dl film metropolis y la musiga por le film la storia infinita al á scrit la musiga por les olimpiades de los angeles dl por i jüc de seul dl la ciantia to be number one por le campionat mondial de palé de italia y remixé por i mondiai dl la ciantia forever friends por les olimpiades de pechin tl tl él gnü nominé dal presidënt dla republica dla talia carlo azeglio ciampi tl ti é gnüda sorandada la medaia de mirit dala provinzia autonoma da balsan ai d agost dl ál fat n dj set a urtijëi y á scinché les plates de platin davagnades cun flashdance al museum die urtijëi giosef brunel soraga ie stat n nrescidëur de lijëndes y autor de teatri per ladin cianzon sul col cornon se l sas de chel cornon fossa n gran polenton e l lach de marevegna fossa tant de lat de pegna e che aesse n scuier de avez che tegnissa n sté e mez jent che menizassa e gio soul che magnassa che magnada che volesse dar lach de marevegna lak de marevegna brunelg colcornon fas lech de marevegna bra lach de marevegna topon lago sito nel gruppo del lagorai in territorio di predazzo fas lago di moregna moregna see e l lach de marevegna fossa tant de lat de pegna se l sas de kel kornóng fosa n gran polentóng e l lak de marevegna fosa tant de lat de pegna brunelg colcornon bra leteratura ladina giovan battista rossi ie n autur ladin letra familiare cariscimo pare roveré ai de jené ajache é sta bela ocajion gio e mia fémena e i pìcioi ve auguron per vosc sènt ogne ben e contenteza che voi enstess saede e podede ve dejidrar e noi no menciaron da noscia part a prear l segnor idio che l ve conzede chel che ve dejidrade l marchesani da nanef l dasc a chi del zìrcol n calandar e perché sé che l an passà no n aede podù ciapar ve l mane e recordave de noi ogne outa che l tolede te man che dapò sion contenc noi sion segn godon perfeta salute e volassane sentir ence de voi che na uta stajassade duc ben scrivene valch da nef e coche stasc mia mare mia sor mi cugné e cugnade e particolarmenter mia cugnada franzela che ve pree de me la saludar dijeme se mia cugnada da pera à fat l pìciol o no e chi che l é stat l compare o comare no ve fajé marevea che scrive coscì perché dò scomenza prest l temp di mac o carnascial stajé ben volene ben e cherdeme che noi ogne dì se recordon de voi con stima sion vesc fenc g batta e giuliana rossi giovannes mathis ie nasciù a crasta schlarigna ai y ie mort a crasta ai l fova n poet y scritëur de rujeneda rumancia dla engiadina durante la dmura a sestri spor gonova stagiun est arriveda bel temp d amur d ieidezza d fluors cheras innombrablas sest mtints e vals guarnir chi spandan intuorn ellas profiim grazcha bellezza da spraunza d notiva vita l inchantaivel sorrir e splendidas fluors raillis d culuors tatmt variedas superbgias d vossa fuorma vos cho bain ot portais pü simplas otras ümlas nell erva stais zuppedas al muond d vossa bellezza invilgia vus am fais d rosedi guots bagnedas sco d clers diamants paredas cols razs d solagl vus essas graziusas bainmamvagl ma d saira tristas passas vers terra stais sbassedas per vus la glüsch ais vita sorriais be al solagl ah fluors vais nom eir bgerras da finta innooenza chi missiun vais trista d la serp la trista sort schabain eir frais chas bellas e d ümla ap arenza portais in vus fin tössi ohi do riulur e mort eir d balsam fiuors preziusas d noss mels ans guariss bgerras in gods sün munts vais dmiira sper l f raid vadret perfin l umaun otras s ooltiva in parcs zardins e serras rich ornamaint vus essas d palazs salon fostin giovanni iori nasciü y mort ie n autur ladin chesta l é la cèsa da la portes de or chesta l é la cèsa da la portes de or e dai mures de crestèl fin e dai barcons de n auter color chesta l é la cèsa che vaghe a fèr l amor ma m é ressolt de mazar na moscia perché la me parea burta e losca chi che vel la tripes me porte na cavagna chi che vel morojes se n vadagna chi che vel l sanch me porte na scudela chesta l é mi corejin e la più bela ì el me à ben augurà la bona fortuna con set fioces te na cuna con set fioces e na fiocia oh dio del ciel chesta l é la più belocia glienart balleta ie n autur rumanc a breil a brei vus che cun has e garmischia vivis sil mund veigias adaig gl ei buc aschia quei desscha buc zun pudeis vus rir ach per davons ei quei l isonza mo co leis murir mo co leis murir la nauschadat ei adina pinada a tutt il siu tissi eis ella surdada sin giuvens a veigls o ve tgei schand eisei puseivel de suenter gir nus stuein murir sch e mintgin miras en sia scadiala senza auter quitau sche fus il siu proxim eigl meins quella uriala mo il demuni quei nauscha spert a ven mai gir ch en sias cadeinas el vus ferton renta vus veis de murir tgei ei il vies maret e mo per cuseida prenden penetienza quei ei il pli schliet de vos puccaus veis richla nagina de perdunar a viver perina mo co leis murir gloria a dî sö alalt tal cil y pêsc sön la tera ala jënt de buna orentè i te laldun te benediun te adorun te glorificun te dijun dilan por tüa gran gloria signur dî re dl cil dî pere onipotënt signur fi su gejù crist signur dî agnel de dî fi dl pere tö toles demez i pićià dl monn ais pieté de nos tö toles demez i pićià dl monn alda nosta oraziun tö es sentè a man dërta dl pere ais pieté de nos ćiodì che tö su es le sant tö su le signur tö su le plü gran gejù crist cun le spirit sant tla gloria de dî pere l grijon rumantsch grischun todesch graubünden talian grigioni franzous grisons é l cianton plu grand y plu a ost dla svizra la souraspersa dl cianton é de km demé n terz de chesta vegn conscidreda terac produtif bosc cuer zirca n cuint de duta la spersa l cianton é belau dut da mont y tol ite ence les valedes autes dl rain y dl en tudësch inn al contegn l parc nazional svizer y l parc natural ela al é deplù creps conescius tles alpes grijones anter chisc l tödi con m d auteza y l piz bernina con m trueps creps é coris da glaciers sciche l adula l albula l silvretta l bernina o la ciadeina dl reticon les valedes tl grijon zentral é scialdi sotes n valgunes vegn aratedes les valedes plu sotes dl europa l cianton va a seida con liechtenstein tl nord con l vorarlberg y tirol tl nord y tl ost con südtirol tl sudost con la lombardia tl sud con l cianton de sogn gagl tudësch st gallen tl nord vest con i ciantons de glaruna glarus y uri tl vest y con l cianton tessin talian ticino tl sud la zité prinzipala é cuira san murezzan st moritz y tavau davos é luesc da turism scialdi conescius tl cianton grijon le grup dl sela é le massif zentral di raiuns ladins dles dolomites encër le grup dl sela él les valades ladines de badia gherdëna fascia y fodom cun i jus de frara sela pordú y ciaolunch la piza plü alta dl grup dl sela é le piz boé cun m d altëza aladô dl arpizadú ettore castiglioni po i crëps dl massif dl sela gní partis sö te trëi grups cun sües pizes prinziales gudegn planta autur rumanc a samedan a samedan voassa chiarta dells marz d h arfschieu quista damaun eau singrazch dellas nuvitdts interessantes chi ella cuntaign et nun h manchio da fr üss rispetto allas facultdts in vucligna et allas reccomendatiuns da berlin cun fr las opportunas rappreschantatiuns jnquaunt allas convenientias noassas politicas et als intops chia tschearta glieudt mettaronn tar nus à tuottas müddas da noassa actula confusium sum eau affat da voass parair mieus cumpagns nun vulaivan crayer ma haun müdò parair sün las chiartas gnidas huossa da cuoira eau resguard noassa uniun als svizzers sco lunic metz dans liberr dalla dependentia dell aivla et ns render independents da müdr in bain noass stdi confus dad huossa et da reaquistr il nöss taunt public co privat ma liòs à noassa instructiun chia nu ns haun vulieu dar libra dad agir suainter las ciscumstantias circumstantias heinrich caflisch ie n autur rumanc ilg eis ün nunmideivel schentament da deus ch ils malgists stovien sa volver ner morir confirmatiun da questa propositiun objectiun ca deus vengig je buc ad esser aschi nunmisericorgeivels da condemnar ils pucconts rasposta ilg eis ün nunmideivel schentament da dieus ch ils malgists stovien sa volver ner morir scha vus carteits enten deus schi carteit er quei ch el gi da duas l ünna ils malgists ston sa volver ner vangir condemnai iou sai bein ch ils p malgists vengen vess a laschar sa dar da crer ca quest truvament seig gists a vardeivels mo lgei bucca da sa smirvelgiar sch ils malfichionts protesten ancunter ilg schentament autur rumanc nus heinrich tras grazia da deus uvesck da coira cunfessein a figein a saver cun questa bref ca lavend si anqual span a dabatt tenter ilg cumin a vaschinadi da trin a paramur d ün tal span vangi lou en dreg ün cun lg auter a tras prusa lgeut ei la caussa vangida preida giu da dreg sin nus a scha nus parneian sin nusez vangi tiers ün amicabel spruch aschia vein nus prieu tiers nus conradin da marmels da razin a hans luci mistral da tumein a vein tadlau amaduas parts flissiameng en scartira a tras la bùcca suenter basengs antrocan sin lur cuntantienscha a lura vein nus dau ora niess spruch en furma sco tschou suenter statt scrit vein er minchia part faig amparmetter cun bùcca a maun fideivlameng da vangir suenter a salvar tutt quei ca nus vangian a spruchiar tuccond tiers sieu span a stausch sco giu d sut ven faig mentiun hugo de rossi poza dispruch fova n funzioner asburgich a dispruch de ravises fascianes l fova n ativist dla union ladina tla capitela dl tirol y l fova scialdi ntressà ala vedla lijëndes ladines de si valeda se stizan n bona pert sun l lëur dl pluan giosef brunel de zepon ovel salvà truepa documentazion sun la tradizions la usanzes y la credënzes di vedli ladins l ova nce lascià n manuscrit de n dizioner fascian de gran valuta amò valch de i draghes i draghes vivea te lach de antermoa e te lach de boé i stajea ju fon fon te l aga e canche i se begaa i bugolaa che parea che tonasse nesciugn pel dir coche i à vardà fora parché i stajea ju n fon de l aga e apena che i era te l aria i era fech e fiama se i fossa resté n pez te l aria i se aessa brujà desche n toch de legn nesc veies iaves e besaves i contaa che i li à vedui te na not scura e scurenta i vegnìa fora dal lach n grumen de fech roan co na couda roenta che vegnìa semper piu scura l ciel era lumenous e te la valada l era più chiar che de dì se aessa podù nfilzar n fil te na voia rué te lach de antermoa i sutaa te aga che boìa e fajea n revedoz che duta la val sdrenaa nesciugn no se fidaa restar de not apede un de chisc laghes parché i draghes tiraa ite co la couda l bestiam e valch outa ence jent e i li magnaa i conta che apede l aga vivea n pìcol omenet che de not ge paraa l bestiam davejin che i draghes podea sorì ciaparli co la couda canche i draghes sgolaa stroz l era n rie segn o che vegnìa te chel an le aghe o na gran tempesta o na morìa o n autra desgrazia se sà che la jent era spaventada apena che se lasciaa veder n drach persunaliteies ladines te nosta valedes se à mantenì l ciastel de tor a san martin l ciastel de sëlva fischburg te gherdëina y l ciastel de andrac te fedom l ie mo da udëi la ruines dl ciastel de val te sëlva y dl ciastel dl balest stetteneck te val d ana a urtijëi seurapro iel mò vel residënza nebula sciche ciastel colz a la ila o freyeck a picolin te fascia se à mé cunservà la torn de poza ntanche chëla de vich ie scumparida mpurtanza storica à nce la residënza dl maier a picolin la gran ciasa a la pli de mareo y castel zanna te anpezo dl ciastel de botestagn peutelstein te anpezo restel mé vel sedim i ladins de chëi seculi ne ova nia pudestà de autoguviern mé te anpezo fovel regules che garantiva n pert i dërc dla populazion locala cunfront ala suneria te gran pert dla suneries dl raion ladin ne ova i abitanc tan che degun dërc politics dala suneria de val sëlva te gherdëina ons testemunianzes de lëtres al grof de tirol de protest di abitanc contra i patrons dl ciastel de val che teniva sot y manaciova la jënt de chëla suneria de tel lamentanzes ie nce documentedes per la suneria de tor l ladin ne fova ntlëuta sanbën nia lingaz de aministrazion y de suneria y perchël fovel debujën che danter l pudëi fulestier y la populazion ladina fossel na sort de cianceres o de scrivans de iudize che pudova fé da intermediadëures n pert univa chësta funzions nce seurantëutes da nëubli locai sciche i colz o i brach tla val badia nce ti cunfronc dla dlieja vëniel dumandà te petizions di abitanc dla valedes ladines che l vënie segurà prevesc che ntënde y rejone nce ladin n possa bën dì che tres dut l medieve fova i ladins obiec y nia subiec dl dërt y dla aministrazions plates sun i ciastiei dla ladinia l ciastel colz a la ila y l gran bracun l ciastel de andrac ta fodom tles contejes popolares ne végnel nia dant trueps dragons tles dolomites l plu conesciù é dessegur chel lié a la liejenda dl gran bracun personaje storich che à vivù tl xvi secul tla val badia alton conta ence de un enclaudé sot al col de lana y che delouj con si movimenc levines y rovijes dragons déssel ester ti lec da mont de boà y de crespeina sun puez te chisc luesc auden dantaldut canche al tampieia dassen fueres che ti someia a tons dalonc y an dij che i dragons se enjigna ca a jolé tl ciel alton nes conta ence dla cherdenza che i dragons brance tla coda i armenc che pascenteia damprò da la spona dl lech y i strefle te ega an dij ence che ai jole da n lech al auter sn boá pisciad e crespëna èl d b pici léc gonot i alden brontoran scèque l tòn da lonce ia fasa n èl inche doi n sn boá l ater sra mazzin olláqu an vegne fora per quëlles crodes in mont d sce ch è mo la gaoa del brontoré qu an alda ël è dragons t qui léc j in fonz e datrái fégi vérra e mëtte l èga in moto datrái jori pa chi fora d nètt da n léc all ater e quël è pa r segn ël d nètt èsi inscique n gran fc quan qu ëi jora da na mont all atra e intan l jor mdi dt i cor del ergobando l timo an od joran na sëra d ottober del an ël fô incër les nu e na nétt dër scra illó t na òta vegnel ia da sas d pisciad dt cuce sceque n fc ël parô n fér lorënt e n lomins êl gnt sra dta la val e t les sts qu an èssa od a lige mo n lomins tan da fc qu d nes stravérd bestiam mettô man a bollè t stalla e gent fô dt spaventá ël somiâ n cuge de stran qu tirava dô na còda cucena dô da sé i mejes plu antichs de gherdeina se á n pert mo cunservá sa sacun y sun chel piz a urtijei y velun nce te autri luesc dla valeda l se trata n gran pert de strutures cun abitazion y tublà destachei la formes plu vedles ie cheles che se refej al model de cesa retica cun fundamentes de sas y la pert seuravia de len vel pertes de chisc mejes vá ndeur al temp romanich l ie nce vel ejempl de agregazion de mejes te forma de viles ma les ie manco prejentes che tla val badia purtruep ie trupes de chesta testemunianzes mpurtantes dla cultura architetonica de nosc antenac jides perdudes propi ti ani dl majer boom turistich do la segonda gran viera aldidancuei ie na pert di mejes sota scunanza ma chesc ne tleca nia defin per mantenì si carater uriginel antich la ladinia ne à nia da mustré su de gran monumënc davia che l se tratova de n raion da paur dalonc dai majeri zëntresc urbans la testemuniantes artistiches plu mpurtantes ie bën da abiné tla dliejes danter chëstes n iel de scialdi beles dl tëmp gotich coche santa uliana y san jan de fascia o sacun te gherdëina cun vel pitures a frësch bendebò particuleres dl tëmp baroch y rococo iel da nunzié la bela dliejes de san linert y de al plan nce la dlieja dla madona dla difesa te anpezo merita na lerch particulera per si aparat iconografich di ciastiëi se á cunservà plutosc puech chël de val y dl balest te gherdina ie eurmei ruines y nce chl de botestagno te anpezo ie unì belau desdrù defin l ciastel de tor a san martin ie unì frabicà ora te n museum tla val badia se á nce cunservá deplu cses nubles coche p e la gran ciasa a la pli picolin colz etc l ciastel dla fischburg coche l ven tlamà ie plutosc n palaz dla renaissance tardiva tla val de fascia ne iel belau deguna furtificazions feudales ora de na tor a poza l ciastel plu nteressant dal pont de ududa architetonich ie ben chël de andrac te fodom sun n gran puron de dolomit monumnc publichs de gran format ie da udi a urtijëi coche la gran statua dl saudé roman dan la villa venezia o i biei crisc de sëurasas y de col de flam conta te si proverbi tradizioni ed anneddoti delle valli ladine orientali innsbruck stampa anastatica arnaldo forni editore sala bolognese che les ganes dess ester les femenes di salvans jent saurida y valenta ma che pò se vendiché aricioulamenter sce ai vegn ofenus o meltratés ai é plutost da pelam de statura umana ma dret gaierc ai viv te andri y anter i creps y mangia salvadrins y é dagnora dret arfamés vistì se vìstei de peles de loufs de lors y de bos salvaresc d invern patéscei l freit y vegn gen anter les persones per se sciaudé pro fuech ai azeteia gen scincondes dantaldut ceif ma ne damana mai ai rejona puech y empara demé con fadia valch parola de ladin ai dess avei na poura mata dl tarlì y osserveia avisa cie che les persones fej per ti fé do ai ti vuel dret ben a les feides biesces y datrai deurei enfinamai les antines di vilins per les conduje de nuet a pastura les ganes veiden do rata plu gonot di ei ales dess avei plu n bel stim y ester manco salvaries ales é dret servijioules pro massac scufs de ciasa y deida gen les ciasarines ladines chestes descrizions ova tita alton audì te sia familia che abitova a pecei a colfosch un di luesc olàche les ganes y i salvans se à fat vedei plu outes ai é perauter descomparis bele dadie vegnìvel dit ai vivova particolarmenter su per puez y ti pres entournvia d invern canche al fova n ferdon y che ai ova fam jìvei dantaldut ju a lungiarü an dijova ence che i abitanc de lungiarü fova i descendenc di salvans y a pecei a colfosch n iade ova n el de pecei maridé na bela gana che ti fova steda na bona femena y na bona oma ma canche sie om ova per caje rot la empermetuda de ne la aziché mai sun l redous dla man s en fòvela steda te n aiet dlon bradlan y an ne la ova mai plu veduda te fascia encònten enluegia dles ganes y di salvans les vivenes y i vivans ai é sciche les ganes y i salvans ma ai dess vive enfin a la fin dl mond y ai conesc l ert da ne se fé nia vedei les vivanes sà da tiesce dret ben ma ales roba ence pezes y guant te fascia vìvel ence i bregostans y les bregostanes ai é n pue cochemai valch iade bonac ma aboc ence riac an conta per ejempl che les bregostanes robe mutons y i barate fora con i siei ma ales ne ti fej nia de mel y a certes condizions éles a una da i rete alton minova che i bregostans fova empruma perdret bonac sciche i salvans y al ti parova che la jent confonessa anter ei les vivanes y les bregostanes a la val tla val badia ti dìjen a les ganes y ai salvans panteganes y pantegans ai dess rejoné mel ladin y storpié les paroles ence tl friul conéscen i salvans y les ganes dites aganes con valch trac che ti someia le era zenza religion le era salvarie e cative e le vivea dal robar e rabiar le era burte sece e pelouse le aea n ciaf gran desche na cialvìa eies gregn oreie longe bocia grana e nveze de man le aea ciate con sgrife spize vestide le era con pel de ors de louf de feide e de autre bestie tante oute le era vestide con massarìe robade se sà che le era straciade su e su parché le vivea te i cougoi sunsom dai monc e da le crepe per jir ite te i cougoi le cognea passar cióscede per selve e per le mont le robaa dut che che le vedea perfin i pìcioi fora de cuna de dì n era pece da veder ma da sera do l aimarìa n era tantiscime che jìa stroz ne la jent ne l bestiam i era de not segures da ele chi che le ciapaa le sbregaa sù e dapò le i magnaa l più gran gust le aea co le budele che ge saea l più bon del mondo dai cians le aea paura tremenda se le n vedea un le sciampaa desche dal diaol ma i cians apena che i le vedea ge corea dò e se i le brancaa i le sbregaa sù n tante mizàcole te ogni paìsc de fascia l era amàncol un cian che i lo tegnìa demò par se defener da le bregostane ntorn al col l aea n morisc che era na colarina piena de aguc cortìe e feres spic parché le bregostane no le lo posse strangolar che le bregostane no le rue te majon nesc peres veies fajea le fenestre pìcole con feres spic l imper bizantin a chël che ti al ti vëgn ince dit imper roman dl oriënt á ciafé so inom canche al é gnü despartí dal imper roman d ozidënt dl do c do la mort de teodose i süa capitala ê costantinopolis a chëra che al ti gnô ince dit la nöia roma la istanbul d aldedaincö costruida dal imparadú costantin sön les ruines dla vedla cité greca de bisanz dl dl êl gnü proclamé tres l edit da milan la liberté por le cult cristian insciö che le cristianejim é devanté la religiun de stat al é gnü fat sö dlijies monumentales sciöche la hagia sophia a costantinopolis y al é gnü realisé operes artistiche importantes dantadöt mosaics y dlijies che é danter l ater a ravenna dl á odoacre concuisté roma y ti á surandé i sëgns imperiai al imparadú dl oriënt zenon insciö che l imper roman d oriënt é sté l arpadú dl imper roman d ozidënt y é deventé le su imper l imper é gnü desdrüt dai crujá dl y jü a na fin definitiva dl cun la concuista de costantinopolis da pert di türcs otomans l imper mongol por mongul ikh mongol uls é sté le secundo imper maiú tla storia danter le y le che á arjunt süa estenjiun plü grana cun miliuns de km y na popolaziun de ca miliuns de abitanc le dla popolaziun totala mondiala al é sté le maiú imper sön na continuité de tera frëma ince maiú dl imper britanich dl l imper mongol é gnü metü sö da genghiz khan y s á svilupé te agn da a miliuns de km al é roé a na fin te n cört tëmp mo al é sté la basa dla storia di stac atuai dla ruscia turchia cina iran y india l imper otoman conesciü ince sciöche imper türch tl lingaz türch otoman é sté n imper türch por agn dal al che á tut ite te süa perioda de maiú estenjiun la gran pert dl europa süd orientala dl asia oziedentala y dl nord africa al é sté un di impers maius dla storia y le plü gran de so tëmp dl xvii seco dl á i otomans concuisté costantinopolis y l imper bizantin danter le xvi y le xvii seco á l imper arjunt so podëi plü gran sot al rëgn de soliman le magnifich tolon ite i raiuns dai confins meridionai dl sacher imper roman cina ales periferies de viena y dla polonia tl nord cina al yemen y al eritrea tl süd dal algeria a vest cina al azerbaigian a ost giulana ala colocaziun geografica dla capitala costantinopolis é l imper otoman sté tl zënter di raporc danter oriënt y ozidënt por cinch sechi cun la nasciüda dla republica dla turchia é le sultanat otoman roé dl l imper achemenid é ince conesciü sciöche le pröm imper persian y é gnü metü sö da cirus le gran la capitala ê babilonia al ê l imper maiú de düc i atri denant tla storia y tolô ite raiuns dai balcans y dal ost dl europa cina ala val dl indus sön na spersa da a miliuns de km pro l imper achemenid aldîl popolaziuns de cultures desvalies che gnô tignides adöm da na aministraziun zentralisada cun n lingaz ufizial te düc i raiuns y n sistem de strades y postal svilupé l imper achemenid á arjunt süa majera estenjiun sot al rëgn de darius dal al dan c y é gnü concuisté da alexander le gran dl dan c storia antica l india ie n gran stat tl sud dl asia a dì bel l uritá se tratel de n subcontinent coche l ven nce tlamá l à na spersa de milions de km y na populazion de ades miliardes de abitanc gran pert ie induisc ma l ie nce de gran comuniteies de siks y de musulmans daujin al hindi iel mo truepes autri lingac regiunei y l l ingleisc ie scialdi cunesciù coche cunseguenza dl temp colonial britannich l india ie tl leur de se svilupé dassen nce te industries inovatives tl ciamp tecnologich ie scientifich ma la muessa mpò cumbater cun de gran desvalivanzes n pert nce gaujedes dal vedl sistem soziel dla castes spartides la zitá capitela ie nueva delhi l imper gupta ie stat un di majeri impers politics y militers dl india antica liraq vëgn denominé ufizialmënter republica dl iraq por arabich jumhriyyat al irq y é n stat dl asia dl vest al confinëia a nord cun la turchia a süd cun l arabia saudita y le kuwait a nord vest cun la siria y a ost cun l iran regiun dl kurdistan le raiun dl iraq tol ite por la maiú pert le raiun dla mesopotamia la tera di dui rüs al se destënn fora sön na spersa de ca km la capitala é baghdad l iraq é la terza resserva de petrole al monn dai de lugio ai d aurí é l iraq sté sot al govern de saddam hussein dl inant él deventé na republica parlamentara federala sot le control di stac unis d america dal al él sté sot al control dl stat islamich te n contrast cun le govern zentral la scola ladina tla provinzia de bulsan ie unida istituida dantaldut per merit di respunsabli dla aministrazions dla dlieja y dla cultura ladina che se à ancuntà d instà dl a picolin per prejenté ala autoriteies militeres aliates la proposta de na scola elementera paritetica y ladina do la oposizions politiches dl partit de maiuranza sudtiroleisc contra chesc model iel stat depona l ispeteur statel giovanni nencioni che á purtà dant a livel zentrel la proposta do avei rujenà cun deplu representanc dl muviment ladin dantaldut la professeura tresl gruber nscila iel unì scrit dant dal minister dla istruzion de roma l model paritetich dl nce sustenì dal vize provveditore josef ferrari che per chela gauja à perdù la creta dl partit de maiuranza sceben che tl meter man fossel stat na gran oposizion n bona pert piloteda da ambienc politichs se à l model pudù nravisé ite y ie mo aldidancuei sustanzialmenter chel che vel te gherdeina y tla val badia l ann fova unì detlarà ann di ladins n lecord dla romanisazion tres la spedizion militera de drusus y tiberius dl dan geju crist tla elpes zentreles la scumenciadiva fova mueta da ambienc politichs y culturei ladins dantaldut per impuls dla union generela di ladins dla dolomites per sensibilisé i respunsabli y la opinion publica sun di debujens y la ghiranzes di ladins n gaujon dl bimilener da si nasciuda coche popul te na lingia de manifestazions y de cunvenies an nscila purvà de purté dant la propostes di ladins per seguré si daunì scialdi n gran ressonn de publich à abù n chela ucajion la gran desfileda storich folcloristica a urtijei ai y de agost le iudaism o ebraism por ebraich é na religiun monoteista abramitica y ince n stil de vita y na tradiziun culturala dl popul ebraich tles comunités desvalies fora por le monn le iudaism d aldedaincö é l evoluziun dla religiun biblica aladô de chëra che chël bel dî yahwhe á fat na alianza cun le popul ebraich o popul d israel i tesć fondamentai dl iudaism é la torah le tanakh le talmud y la mishnah abram vëgn araté le pröm ebreo y pere dl popul ebraich le rëgn dl poul ebraich ê gnü costruí sot a saul y i resc david y salomon cun la capitala a ierusalem do le rëgn de salomon é la naziun gnüda partida sö te dui rëgns le rëgn d israel tl nord y le rëgn de iüda a süd tl eté medievala ál metü man la diaspora dl popul ebraich l antisemitism sciöche forma de porsecuziun religioja y la ghetisaziun tratan la secunda vera dl monn él gnü a se le dé sot al nazism üna dles maius persecuziuns dl popul ebraich a chëra che al ti vëgn dit shoah iupiter dal latin iovem accusatif de iuppiter y cun referimënt al inom de zeus tl grech antich le pere dles divinités tla mitologia greca é le cuinto planët dl sistem solar en cunt de destanza dal sorëdl y le plü gran de döt le sistem di planëc süa massa è dui iadi y mez tan gran respet a chëra de düc i atri planëc adöm adöm cun saturn uran y netun él classifiché sicöche gigant de gas süa composiziun ti somëia a chëra dl sorëdl cun idrogen elio amoniaca ega y metan al vëgn araté che so nucleus sides metü adöm da crëp cun carbonium y silicac de fer curis da n mantel de idrogen metalich y na atmosfera cun presciuns dër altes le corú dl atmosfera esterna che é metüda adöm por le da idrogen molecolar y da n de elio vá dal ross lominus al ross cun chëra che vëgn nominada gran tacia cöcena iupiter é le cuarto corp dl cil plü slominant do le sorëdl la löna y venus le sistem d aní de iupiter é metü adöm dantadöt da silicac ai aní plü esterns ti vëgnel dit aní gossamer atualmënter él gnü identifiché satelic naturai de iupiter dal inant él gnü a se le dé deplü surajors fly by de iupiter cun sondes la pioneer y dl la pioneer autur rumanc ad ingadina la gratia dal senger iesu christi la carità da deis è la commünanza dal s spirt sea cun tots no amen o ingadina patria mia carissima eug t offereich qui ün operetta la quala tü nu pôs per ingüna via brichia spretschar sbüttarne sbüttar ne refùdar e sun ils psalms chia il spirt da deis ha dat aint à quel hom chi ais stat seguainter seis côr cun nom á david profet da deis è raig da tot las xii slattas dal pôvel dad israel ais deck qui argumaint avunda chia tü il desses survngir è l lêr cun diligentia perche f a che mâ po ngir dictâ ú dat at dal spirt da deis chi nu sea grondamaingk bsöngs al crastian da tor sü quai è cun diligentia lêr scha tü lhura guardas che quaist psalms contengen schi aise ün auter argumaint tant ferm co quel chia tü desses comprar il lêr é l portar pro tai ingio chia tü stas ingio chia tü vâs eus per dir in üna curta suma conteng totta quai chia tú pos havair manguel pro il salùd da tia orma dal quol vain eir il bain star dal corp perche combain chia tot la scrittúra la quala da deis ais inspirada é dat aint ins ais bsöngusa è necessaria in blers mouds è guisas ins serva á ns informar intraguidar mossar avisar admonir meldrar è cuffortar schi nun havaino impro in tot la bibla ingnùn cudesch in il qual totta quaist puncts ud iminchün dimpersai possa ngir cattâ usche zund f b belg è clr è la pro cun usche grd früt è virtüdaivla operation dal s spirt co proppi in ils psalms ils quals ünqualchüns h brick per ingotta nomnâ üna curta impro perfetta suma è compilgamaint da tot la bibla per il qual eir eug ils haig dat quell bel titel è nommnâ biblia pitschna schede di autorità jan batista adang ie n autur ladin chi d antermëia é dagnora jënt de bona vëia porchël tignîi segra bele zacan canche al scomëncia i dis da cian tan che iö á inrescí mangiâi de bun patüc arestí tutres crafuns y cajincí a bëre ne jôi pa pro fistí mo te ciasa de vijo ostí deache na pert â n pü scialdi mangé che ai se stô oramai n pü inré jôi do i öspi domisdé n pü ite al bagn debota sciöche malans por scassé sö la marëna por ciafé fan por la cëna mo sce un cherdess che düc s ess lavé ne s éssel nia püch ingiané valgügn se parâ ia le tëmp cun le chidlé y tignî pro tan dî che al ê de d atri cun le ciacolé na pert cun le carté y i plü asvelc cun le balé jan batista ploner ie n autur ladin de gherdëina n conta ch i ova menà te funes n tel pitl mut de gherdëina davia che l ova nuef ani mé ades stajova si oma cun pëina si sor fova ënghe iló a servì ma no tla medema cuntreda n pue plu in ite mussovun mo jì iló fova ëila ruveda śën fovi dui doi te funes a servì ma engl vardova la vaces maria mussova lauré dut l di da sëir i dulova i braces pernanche la fova unid a l savëi che engl ie tlora che l verda ti iela sauteda de jì a l udëi ma po i à zachei metù verda jan willeit ie n autur ladin ciantia dal möt vedl en iade ch i jéa bel su por en tru ten iade odéi na flu dlungia tru y tantes ch al n ea de vigne corú y dötes s oscea pro me cuntra tru la mia m an odéa ciamó tan de bì mo ara dijéa tö lasste mo dí mo che te t an vai y no mo gní plü spo iú bradlai ben der de sogü en n ater dé apena loé i edli chi ai ben tan da bradlé i ponsáa ci dlai che chel sarà sté ci osste ch i fesci sen messi resté spo metti mefo man da fa le möt vedl fraat sun se tan spo stai mefo a sorédl spo el mefo da düc cösc p de vedl se chéi mefo fora bel bindecé n piédl janmatî declara o johann matthus declara o degan declara ie n caplan i degan ladin süa storia d s genofefa ie l prum liber lading janmatî declara é nasciü ai de setëmber dl sciöche setim y ultimo möt de jan batista y anna maria tasserin a costadedoi a san ciascian do la scora a balsan y le stüde de filosofia a trënt dal él jü tl seminar da porsenú olache al é gnü prou ai d agost dl al é sté caplan a fodom buchenstein dal al a col s lizia dal al a la plié y dedô caplan a badia ai de forá dl él deventé curat a la val y dl él gnü nominé ispetur dles scores dl decanat de mareo al de setëmber dl él deventé curat y degan da la plí olache al é mort ai de jügn dl süa traduziun dal todësch tl ladin dla storia de s genofefa na opera de leteratöra dl todësch christoph von schmid bindebó conesciüda te chël tëmp é gnüda publicada dl cun le sottitul prum liber lading en gaujiun dla mëssa novela dl m r s ojöp frëinademez da oies zelebrada a badia ai d agost ciantia söles parores dl apocalissa c v vincenti dabo manna absconditum reverendo primiziant fi ne sëise plü da oies mo dla chiesa militanta desprijëis ligrëzes groies por n ciafé sëgn cënt deplü col brilant onur lassö che n invidiëia le sazerdot bel incö s él gnü tla man a n sëgn a n pice mote chël bel dî a scorné le malan mo cun festa al cil intier y en aiüt a chi che le chir de n bel angel la ligrëza che se lomina incö söl müs o ciarede ch ais fermëza fin ch üsc dis sará madüs zerto n prou che vir inozënt dlunch y tres sará contënt mo miraco che l ëis vagada a gní prou söla ria acia de mile y mile lus por strada guai tormënc la mort manacia le ri monn verc y ingiané y i sarëis n tai tl edl ch i fej me frësca é l ega y bel sarëna che da crëp vá y placia en banch tan plü bela y de virtú plëna dl prou la vita intënta te sanch é le discepul fortuné so maester sc ël pó somié vives cënt siur primiziant recevede sura le cënt mo i angeli a mile n ciantes chël de d osc gran paiamënt por i beac en paraisc ch ëis salvé cun üsc amisc che ciamó na eterna noza deboriada orunse fá söles stëres en caroza junde al past che l agnel nes dá a mangé ai amisc él sigü chël divin mana ascognü jepele josef frontull ie n autur ladin é nasciü ai de forá dl a la plí de mareo möt de jan y de catharina frena dal cianoré al é jü a scora a bornech por imparé le lingaz todësch y da soné i orghi de dlijia al abitâ tla ciasa de so fre willram olache al á ince imparé da cianté les cianties ladines al á studié tl internat a balsan dal al al é mort ai de dezëmber dl a porsenú le iagher dal ial da galeder na sëra sarëna dër bela de ma defora la löna prësc colma co dá les ciaspes le rucsoch le slop söl spiné atira él sté ël con döt arjigné personalités ladines jevun n luech vedlor jevun é un di luesc plu vedlors tl raion de sudtirol sies origines se confon anter la liejenda y la storia sia posizion strategica alauta fova bele gnuda apriejeda dai isarcs vedla popolazion pre romana dla valeda desche fortificazion da ei vegn bonamenter ence l inom sebona tl ann dant crist pèrel che l re arostago essa fortifié la crepa de jevun per se paré dai romans en l ann dant crist do la deventa dl raion da pert di romans fòvel na stazion romana per defene l streda che passova dessot cluses dal secul do crist inant é la storia de jevun dassen lieda a la storia dla gliejia y pò vegnì trata adum en curt enscì les fortificazions y les bastions n document che nes dà na idea plu clera desche les fortificazions podova cialé fora n iade é n dessegn dl pater cristoph jager daté con l medieje al raprejenteia la acropola ai temps dl mons canonich matie von jenner che à lascé fondé la claustra dles monies beneditines gnudes adalerch da salzburg te chest temp à la aministrazion fat deplù laours de ampliament y de derturament che à endere desdrut feter dutes les pertes plu vedles al é gnù tout demez les tores de defendura y i murs perimetrai y enluegia de chisc él gnù fat su n mur de cendla a entaiadura guelfa cie che al resta encuei di vedli murs de defendura é demé la bastion judapé che tol ite la tor di signours eisem secul y l vedl mur basvia con entaiadura ghibelina che lieia la gliejia dla vergina con la capela dles grazies y l azienda agricola dlongia la tor di signours ova a si temps na funzion de verdia y de liament con i variadours per podei rodé sun i murs entournvia canche al é gnù fat su la claustra él gnù fat fora tla tor ciamenes y salamenc per i prevesc y la servidour dla badia nia da giut é la faceda a nord dla tor vegnuda tafleda con treves de legn che se enchedra dret ben tla architetura locala l mur de cendla a vest se destira per apresciapuech metri al our dla rodena che ciala devers l ruf tinne defora su dlongia l mur de cendla conduj la streda per i pelegrins y i vijitadours enfin al comples claustral sunsom chest mur fat su enluegia dl vedl mur de cendla al scomenciament dl eisem secul ne à plu degugn variadours de verdia a desvalivanza dla bastion dessot la tor de san ciascian se erj sunsom la crepa a nord est dlongia la gliejia dla santa crousc ala á na planta chedra y an domineia da chilò a straplom la zité de cluses logheda za m dessot al pèr che al sie na costruzion che vae zeruch al temp roman ma la prejenza de n valgugn elemenc architetonics tl stil gotich fej pensé che la tor sie vegnuda fata su ti secui anter l eisem y l eisem secul johann angelus perathoner ie n autur ladin de gherdëina finché te ies jëunn o fi sibes atënt a mi dutrines tënieles tl cuer cui fac mostreles finché la vita tu fines dantaldut recordete d uneré die y l pere y l oma y po ënghe chëi che mpede ëi la natura te dona schiva la baujia chësta porta dann y nia de bon ti fai cunfëssa sinziermënter y prëst ares perdonn l savëi velch ie bona cossa donca mpera cun ueia y tu giateres roba stima y unëur a marueia la curezions de ti defec tuë su for cun gra y gën ma straverdete che n autra ne te feje plu debujën n smieler no sibe mei ti amich n tel no posse ie udëi y chi che di fai no t amunësc t odia y ie da temëi chi cun te fé la menines te à ngianà sibes acort johann baptist perathoner ie n autur ladin de gherdëina noé frabica l arca adam y dieva ova mo giatà truep mutons y mutans for plu y plu grand univa l numer dla jënt ma nce la malizia dla jënt univa for majera per chësc à po dit chël bel die ie vue desdrujer l uomo dala tiera ma danter la jënt zënza die vivovel nce n uem devot y giust chësc ova inuem noé a chësc à dit chël bel die fabrichea n arca de lën y straichela ju dedite y dedora cun reja su aut féi na funestra al arca y da na pert na porta cëla ie ue lascé unì la gran eghes l deluvio sula tiera dut chël che ie sula tiera dëssa jì n malora ma tu cui tiei dësses jì tl arca tue ënghe ite cun té d uni sort de tieres n pèr y nce da maië per té y per i tieres noé à fat dut cant chël che idie i à cumandà plu ani alalongia àl laurà a fé l arca y à nce perdicà la penetënza ma la jënt n abadova y ne scutova nia su la maiova ntant y buova y fajova noza johann baptist rifesser ie n autur ladin la spies n paur ie jit cun si pitl fi tobia sun si ciamp a udëi sce la blava ie prëst madura l pitl a damandà pere da ulà vëniel pa che valgun strames ie stortes ju per tiera ma autri tën l cë suvier chisc muessa bën vester de drë gran seniëures y i autri che se plea tan bas dant ëi ie segur plu stlec l pere à zarà via n per de spies y à dit cëla chësta spia tlo che se pliova umilmënter ie plëina di plu biei graniei ma chësta che se derzova su tan superbamënter ie duta ueta chi che porta l cë tan drët ie n puere maladët johann christoph grass autur rumanc in portein in prz ils psalms d ilg soinc prophet a reg david turig tras david gessner ilg ii psalm sa rimnan cun tal rabj a garmaschia chei prendan po ils pievels uss a mouns da vounameng far tala malgistia p ansembel curran fig ils regs d la terra lur fursts a principals s han cussilgiau d esser rebels antscheiver far la guerra ancunter deus ad ilg sieu char unschieu ils lur ligioms culs quals els nus ligiassan si frin navend a lunsch da nus mattein ilg giuf cu lg qual els nus schillgiog cargassan mo quel c ha si en tschiel la sia stonza d lur matidonza ven sa riantar ilg senger ilg qual ha tut la pussonza en lur intents ven quels fig sgammiar aschi plidar en sia gronda gritta p cun sieu rugelg ils ven el grondameng a tumantar tremblar ca ven lur vitta schend ô vus regs chei ei la voss altezja jou hai mieu reg mess ent ad ordinau sur zion ilg mieu culmen d la soinchezja ilg hai jou mez prieu si a curunnau vi declarar a faic chel ordinava ilg senger gic acunter sic mei ha gieu p ti eis mieu filg jeu tei oz generava da mei dumonde scha chi vi jou render par hiert ils pievels a pagouns bein zund ilg tieu soinc raginavel ora stender troq ils pli oradim cunfins dilg mund cun un pal d fier als far ir en malhura sc un kruog da terra cochia guels smaccar manidlameng schi metter guels sutsura johann peter rungaudie ie n autur ladin de gherdëina o mi bon die ie me n posse mel de vere cuer de duc mi picëi davia che ie v é ufendù vo o mi bon die che sëis l mi bon pere l mi bon seniëur l majer bën de duc i bëns che sëis dëni de vester amà sëura duta la cosses per chësc ie deteste abomine y maledësce duc mi picëi ve damande umilmënter perdonn y me tole fermamënter dant cola vosta santa grazia de me schivé da duc i picëi mascimamënter dai mortei y da duta la ucajions che me po tré al picià y adrove duc canc i mitli per me schivé così sia bera sepl moroder da jumbiërch cuneschiu ora de gherdëina sciche josef moroder lusenberg ie nasciù ai de mei sa scurcià a urtijëi y mort ilo ai de faure el fova n mut de vinzenz moroder y annamaria schmalzl de christl pech i fredesc dl pere fova gran marcadënc a ancona y bera vinzenz gran paur sa scurcià bel da jëun tl a bera sepl arpà da si berba da n corn j dominik proder l luech de jumbiërch ulache l ie jit a ste duta si vita bera sepl a marida si prima fëna anna maria senoner fia dl ost da mauritz persona de gran sensibilita aldo che n vëich dala rezetes da cujine che la a scrit y che ie unides publichedes te n liber do avei abu cater fions batista josef maria y emilie ie anna maria morta de pert coche l suzedova dret suënz nlëuta bera sepl a po cunesciu y maridà a trënt la marcadënta de antiquariat felizita unterplatzer y a abu dad eila mo fions wilhelm emma friedrich alfons josef hermann vinzenz gisela aurelia hermann anton y otto feter duta si mutans y mutons ie stac artisc de gran talent bera sepl ie tl jit a studie tla cademia de münchen coche doi si fredesc giuani tl y leopold tl medemo an do i ani dla cademia de muenchen ie bera sepl mo stat sculè dl moler franz defregger per cater ani veronika rubatscher la scriteura nazional populera de persnon a scrit la vita de bera sepl te n roman ciancia tl gherdëina dala maestra anda elsa da passua bera sepl a depënt truep te si longia vita n disc pasa mile chedri a uele la masra pert vendui ora per l mond y perdui scultures sciche la addolorata y la vergine te dlieja a urtijëi i lëures plu vives modernes y fresc ie i aquarei y la truepa skizzes te pitli libri che l purtova cun se y ulache l nutova su dl dut stories de cronica dl luech notizies da zacan y si psieres dal süa la juventus cun malietes cun righes verticales blanćes y fosces la braia èbranchiess y les ćialzines o blanćes l mondur fora de ćiasa o döt a fosc l terzo mondur o döt fosc cun na malieta rosa le stemma dla juventus a na forma de n ü cun strisces blanćes o fosces a mez lu manz fosch sön n sfondè blanch le inn ufficial dla juventus o le cuinto tla storia dla scuadra juve storia di un grande amorè scrita da alessandra torre y claudio guidetti tla versciun dl ćiantadù y musiconter emiliano paolo belli componüda dla le stadio delle alpi cun posc e n stadio cun na buna acustica e insciö ince adate a conzerc le stadio gno tut dal comun por fa conzerc e insciö a la juventus ince tut de atri campi sciöche l meazza a milano dala sajun inant süga la juventus tl stadio juventus stadium avisa ele posc tl stdio inaugure ele gnü ai de setëmber la juventus e la scuadra plü titolada dla talia e öna dles mius dl monn la scuadra a davagne scudetti söl campo la juventus të l record dles plü vittories tla coppa italia dl ara davagne l pröm iade l titolo europeo hai a davagne dl y la champions league y insciö ince dui campionanc mondial a scuadres i colz ti ova n senn a mort al gran bracun y ai l á copé a punt da bos sun col maladet dl tla vejinanza de marin a la ila dàl atira al uedl dl viandant che passa dlongiavia sun l troi vedl che menova zacan devers col maladet na gran costruzion al é l ciastel colz nominé da la jent dl paisc ence gran ciasa chest colòs gran y pesoch a forma de scatola chedra con murs de ceindla y does tores sta senté sun n laston amesa la bela campagna de col pinei l ciastel encuei elegant desche zacan n hotel y restorant esclusif tl urbar de ciastelbadia sonneburg végnel nominé n ciastel per la pruma outa l ann ma bonamenter fòvel chilò bele dal inant na fortificazion l ciastel ne fova nia la senta de na giurisdizion desche l ciastel de tor a san martin ma fova plutost na residenza da d isté per i nobli da jì a ciacia y desche scagn per tré ite l dieje dai paurs afitadins i nobli dl ciastel da ruac fova parentés con i colz da freieck da picolin che é deventés sun l troi d arpejon patrons dla granciasa o ciastel colz y chestes does families é liedes a n fat de sanch ju ite tles conties ladines dla val badia la juebia ai de dezember dl la seira denant che al vegnissa copé l gran bracun francesch wilhelm da brach s òvel abiné bonamenter tl ciastel colz a la ila l nobl batista de colz da freieck y si mutons casper martin y cristian adan con si fanc l venders ai de dezember sun l iade de jí contra gherdeina ài enconté tl bosch de col maladet l gran bracun che vegniva da corvara degugn ne volova zede l troi al auter a chi temps fòvel na gran ofenuda per n riter y chesta é steda la stiza che ti à dé fuech a n vedl senn tizé dal gran bracun enstes con sfides ofenudes y bravedes l gran bracun enscí i storiografs fova na persona rejiousa stritousa y prepotenta che ova ferí dassen y zenza rejon l joen casper martin colz bele da codie se ova les families di colz y di brach n senn a mort l gran bracun é vegnù encertlé y copé dai colz che é spo sciampés a neustift encer chest fat de sanch realmenter suzedù él vegnù filé con l passé di agn les liejendes entourn la figura dl gran bracun doi agn do l assassinament con la sentenza dl de fauré dl ti él vegnù tout ai colz da freieck da pert dl vescul da persenon duc i aveis i componenc dla familia é vegnus bandis y la granciasa é passeda dl ai nobli winkler de colz da ruac originars da san laurenz te puster y desche al pèr parenc di colz da freieck l blason de chisc nobli fova l stambech con trei ciofs basvia che é vegnù sourantout dal comun de badia desche blason ofizial trueps componenc de chesta familia é stés vicars y aministradours dl vescul tl ciastel de tor a san martin da la familia winkler é l ciastel vegnù venù a la fin dl ai nobli de mayrhofen da sompunt che l à endere demé abù per puec agn dedò àl serví desche ciasa di pueresc dl comun de badia enfin al dal al é l ciastel ence vegnù adoré n pez desche ciasa dla scola plu tert con la secolarisazion di bens dla gliejia él vegnù venù a les families da paur rottonara y pescosta adum al gran luech mesc che audiva laprò chestes l à venù l ann ai ostiers otto y waltraud pizzinini la proprietara l ciastel fova enlaouta oramai tl pericul de jí en ruina n prum restaur de consolidament é vegnù fat ti agn dl dal ofize dles beles ertes damprovia à spo la proprietara nueva lascé fé restaurs da les cianeves enfin al tet al é vegnù lascé renové i murs de ceindla y les does tores originaramenter nen fòvel una per piz i tec é vegnus coris ju con scianoles nueves y i murs é vegnus concés fora y fac su en pert da nuef ti agn él gnù fat i majers laours l ciastel de auzedes y con n gran somas é vegnù laoré fora deplen i salamenc y les tores é gnus enjignés ca desche hotel esclusif con ciamenes de luxus i fonc é gnus tegnus en pert de pera y en pert de legn i salfs é gnus enjignés ite con mobiliar rustical y ciastelan ti agn do à la proprietara lascé adoré l ciastel per n valgunes mostres d ert y per conzerc l gran bracun l ciastel d andrac é dessegur un di documenc plu carateristics dla storia dles vals ladines chela costruzion che se erj desche na rama encalmeda soura chel sas fosc vegnù ju dal sas de stria dant milenés fej se astalé la jent che passa su per l jouf de fauzares daite da chi sasc che n iade ova ence n tet lassoura degeoul de n tel inom se ál consumé ti secui stories che se mesceida datrai con la liejenda can che al sie vegnú fat su ne é mai vegnú scrit con segurté tl archif vescovil de persenon él n document che l ziteia entourn l ann ma con duta probabelté fòvel vegnú fat su almanco cent agn denant giuseppe loss da fiera de primiero giudesc ta fodom ti agn a ciaval dl eisem secul dij te na sia archirida che fosc é sté prum patron dl ciastel y perchel ence chel che l ova fat su na familia da fodom entourn al ann passa l ciastel tles mans dla familia di schöneck da redant rodeneck te puster doi di descendenc de chesta familia paolo y nicolò ne ova endere nia sapù da aministré endertura l avei y ai fova enfinamai ruvés a pertene derc dai feudatars dla badessa de ciastel badia dietmunda chesta desseneda l ova reclamé pro enrí re dla baviera che ova condané i doi joegn a paié i dans l ciastel vegniva enscí venù a guadagnino avoscano che ova sie ciastel encuei ne l veiden nia plu propi a avoscan sot alie ence chest con gran seit de podei y plen de crudelté fova ruvé a deslargé sies puscions enfin a mareo a confin con la giurisdizion de ciastel badia chesta situazion ne vegniva nia veduda de bon uedl dal vescul de persenon che per merit a duta na seria de alianzes é ruvé tant inant da fé mete sot assediament l ciastel ai prums de messel dl dai saudés de enrico beringer do sies edemes zenza che al tome na gota de sanch arbandonova guadagnino l ciastel che deventova proprieté dla familia de konrad v stuck descendent de una dles plu vedles families nobles enlaouta con raijes da la svezia sot a el á l ciastel d andrac endò conesciú de bogn agn ence sce la badessa de ciastel badia soportova mel ence chest nuef vejin konrad ova demé abú na fia che ne podova nia arpé l ciastel do agn de stritaries delegova l vescul l feud y ti l sourandova a n capitan paié ma zenza degun podei de dezijion te feter cent agn dal al él passé tl ciastel ben capitans chel che é ju ite tla storia é zenzauter sté cristoforo brach conesciú desche l gran bracun anter auter per via de n aveniment de sia vita resté a mez anter storia y liejenda ai conta che l gran bracun s essa n iade entardivé con na fancela sidonia che vivova tl ciastel de potestagn soura cortina d ampez i ciadorins che savova de chesta relazion y che volova copé cristoforo brach l ova apaissé puech dant a n pont de cordes che passova via n gran fossel junsom la val de travenanzes la streda fova sareda ma l capitan dl ciastel d andrac ne s ova nia fat pochené da la poura do avei fat ciapé n gran sbonf al ciaval òvel fat n gran sbalzon soura chel busc via l ciaval fova endere ruvé a mete al segur demé les giames dant cheles viadedò fova tl vuet zenza se l fé di does outes desmótnel y tira su l ciaval y ti bussa i piesc per l rengrazié de l avei salvé dai ciadorins restés a bocia daverta delà dal pont storia o liejenda n auter gran personaje che à vivú tl ciastel d andrac é sté l nicolò da cusa conesciú miec desche l cardinal cusanus nicolò fova nasciù dl a kues sun la mosel ti paisc todesc do avei studié òvel rodé per mesa europa y al s ova fat conesce per sie gran laour da filosof renomeda sia de docta ignorantia y per la reforma dla morala dla gliejia per chest s ál trat ados trueps nemisc y propi per ti sciampé a chisc fòvel ruvé ite andrac l ann ilò restaràl a medité y a scrive enfin al tl muerel a todi y al vegnirà sepolì tla basilica de s piere in vincoli a roma olàche al ova vivú per agn desche colaboradour dl papa pio ii propi el ova compré dal convent de neustift novacella les mineores dl fursil ja col santa lizia chesta ativité nueva ti á porté a la val trei secui de richeza lieda al comerz dl fer che vegniva porté su per la strada dla vena enfin al fourn a s martin de tor olà che al vegniva laoré l fer l ruvova spo dlonch fora per l tirol con stampé lassoura l simbul dl agnel simbul dl vescul de persenon con la fin dles mineores y con stritaries nueves con la badessa de ciastel badia y la serenissima de aunejia perdará l ciastel damprovia emportanza do la rivoluzion franzeisa y con l tratat de paris dl che secolarisova i prinzipac eclesiatics vegniràl trat via ence la fegura dl capitan dl ciastel l ultim giovanni lindner da persenon restarà anter chi murs storics enfin al ann tl végnel compré da n cert andrea faber ma sie destin vegnirá sidlé en l ann canche la jent ti tira ju l tet per fé legna da ciarbon entratant la pruma vera deventaràl alberch per i saudés talians che sepolirá te chi prés sotvia ence si morc te na picera cortina l auté dla capela dl ciastel che fova dediché a s rafael pòn vedei dutaorela tla gliejia d andrac ti prums agn á la souriantendenza de aunejia scomencé a laoré pro l ciastel ma chesta é dut n autra storia l gran bracun listitut cultural ladin majon di fascegn l é una de la istituzions culturèles che laora per l sostegn de la comunanza ladina mendranza linguistica che vif tel cher de la dolomites tèlia ent funzional de la provinzia autonoma de trent metù sù del l à sia senta a sèn jan vich val de fascia tel veie e gran tobià de la pieif enlongiajù la calonia de la pieif de fascia anter i fins de sie statut l é la regoeta l ordenament e l studie di materièi che revèrda la storia l economìa l lengaz l folclor la mitologìa la usanzes e la tradizions de la jent ladina amò apede l istitut laora per slarièr fora l lengaz e la cultura ladina tras i media l colaborea con la scola per valorisèr e svilupèr l ensegnament del lengaz e l dèsc sie contribut per l organisazion de n program permanent de alfabetisazion di gregn a l atività de documentazion e de enrescida corespon na produzion editorièla zis rica che tol ite l bolatin mondo ladino dal la serie mondo ladino quaderni dedichèda al mond de la scola e amò monografìes dizionères regoetes de tesć libres per bec cataloghes materièi audiovisives per en dut passa tìtoi l empegn tel ciamp de la enrescida etnografica à portà a la costituzion del museo ladin de fascia con sia senta zentrèla averta de messèl del pont de departida de n percors etnografich tras la cultura de fascia l orco é n malan che vegn dant te cie forma che el vuel al pò parei n ciaval y enzaludé na persona da se senté sun sia gruepa y spo se smaioreiel fora de mesura y peia via a sperons tres l ciel y enfin la làscel tomé ju dut stancia stara y sangonenta belavisa olàche al é pié via o al sourantol la someia de na picera cogola luminousa apeina che l viandant passa dlongiavia métela man da ti raidé entourn ala se slunfa su y ti va debota dlongia enfin a che al toma via per tera l orco fej ence enrabì y perde l troi al viandant l fajan rodé ores alalongia encantourn te luesc pericolousc y dedò él endò belavisa olàche al é pié via al orco ti pléjel dantaldut da coioné a na maniera plulere grovia al fej sparì gialines o guant metù a tene o ence l lat y canche na coionaria ti é garateda se la rìel con plajei malign divert endere che an l coione o che an asmate sie scrai enlò se desiadeneiel y chel che la à vagheda la empaiarà soura dassen sce al ne perduj nia da arciasé adora assé ajache tles ciases ne ciafia l orco nia da jì da porta ite perdret pòl aparì dlonch enceben che sies aparizions vegne dant plu gonot te cerc luesc te bosc spesc y sun i joufs l orco pò ence comané l temp ajache valch iade deloujel tempestes y ventac freit y ferdons amesa isté n valgunes de sies vitimes é vegnudes auzedes su y sciuredes dalonc da sbofs de vent te n aiet enultima canche al s en va làscel endò n rie tof y an dij ence tofé sciche l orco ence tl friul y conéscen l orco sot al inom de orculat l orco da la val val d extra mëssi bele avëi chi da la val insciö ái ci döt n ater orco co nos atri ladins l orco da la val dess propi avëi val de te co l orco fora en boemia ël á n ri natural y jënt se le tëm scialdi por sües scecades les patrones da la val á pa tres da se lamenté porcí ch ël é tan onert ël les sceca cër i ponjins y les iarines y les alces cër la pëgna y le furn da pan cër la ciamena dal lat y le lavé guant y plijé la tëra al é pa propi na meseria le piec él por chi ch é söl iade sc ëi ne ciara ci ch ai fej te na ota él mudé le bel tëmp en cialvara y plöia d invern spo tirel pa nëi tles strades ch an ne les vëiga plü y toma söla dlacia te chëra aldon l orco fora de bosch che se la rí dadalt madër te na ota an ne sá co eson fora de strada y rabiëia incërch an ne sá olá por crëps y barantli an se stancia döta la nöt y da doman eson söl vedl post co da sëra datrai se mëtel sciöche na picera cogora sön strada y apëna ch an l ais passada crëscera sciöche na gran bala y brodora do al viadú saltes pa coch ël ois manacian de le ciafé sot ite y de le fracé fin ch ël toma mez mort iló dal spavënt y spo aldon pa l orco se la rion y coienan ince sciöche n ciaval a pastöra pón l odëi coch ël vëgn pro y se smila y ciga sciöche i ciavai mo guai sc un s infidass a senté sö apëna ch ël le sënt i crëscel les iames y le püre om ch é lassura ne vëiga plü la tera dessot l orco vá spo ia en galop sura ciüc y pedruns fora por spinac y blas fin che le püre om toma jö y al pó pa ciamó ester ligher y contënt sc al ne s á frozé les iames y les costes sües mans y le müs é döt sgrafedá y ël á pa ma da fá a se desbalé fora dales trognores l orco s un sciampa y lascia n tof da dî nes verdes por chësc dijon al tofa sciöche l orco l gran muvimënt romantich europeich à nce lascià si fusties tla leteratura ladina scebën che te formes y te tëmpes scialdi desferënc che no tla majera leteratures dl cuntinënt sce ti paejes tudësc ulache l muvimënt ie nasciù ala fin dl setcënt dal sturm und drang iel deventà dominant per dut l otcënt ruvan ite cun la neoromantik scialdi inant tl nuefcënt y cun autra formes coche la neue innerlichkeit nchina a aldidancuei possen dì che tla ladinia se al permò sentà sëura defin cun angelo trebo chël uel dì te n tëmp scialdi tardif y cun formes che pudon raté tert romantiches aldò de friedrich schlegel te na si cunesciuda definizion dl fova la poesia romantica turmenteda dramatica defin autramënter de chela sarëina y armoniëusa di antics chësta definizioni e mo plu sorisseda polemicamënter da goethe nstës che se tol a dì che l romantizism ie la pert amaleda l classizism la pert sana dla leteratura chësc muessa bën nes fé pensé do sce tla franzia vën goethe datrai mo ratà danter i autores romantics ma chël ie plutosc mé per gaujia de si leiden des jungen werther che ie pu n prodot proto romantich dl sturm und drang la parola tudëscia romantik ie pona unida repurteda coche romanticism tla inghiltiera y romantisme tla franzia scebën che la fosse nasciuda coche terminus despriejënt propi danter i ingleji per descrì i romances la stories fantastiches de ciavaliers dalonc dala vita reala ma scebën che l ie belau n secul danter la nasciuda dl romantizism y la puecia poejies de angelo trebo possen dì che si poetica ie defin romantica cun si sentimënt de mueia daujin ala mort y ala nuet cun si sentimentalism desperà cun si jol poetich tla natura y tl mythos duc elemënc tipics de na sensibility romantica coche la udon sëura duta europa da shelley a keats da byron a coleridge da tieck a novalis da eichendorff a lenau per ruvé al pessimism cosmich de giacomo leopardi tla talia dloch te chisc poec pudons usservé la spartizion dala armonia la dissonanz l contrast l mel de viver la persunaliteies dl romantizism despriejea la imitazion che fova la fundamenta dl ert classica per ëiles valova mé la criazion uriginela l genius dl daimon criatif da chesc cumpurtament ven suvenz n sentiment de titanism dl poet che se sent belau coche n profet de tëmpes nueves sanbën nia capì dala gran massa di imitadëures banai ma l poet romantich possa nce se paré da chësc mond net nia plajëul cun si ironia romantica cun si tëutes y satires coche tl cajo de heinrich heine ma n possa bën dì che te uni nazion l romantizism ebe giapà si culëur y si sëur particulera nscì vëniel nchinamei dit che l romantizism talian ne fova nia propi defin romantich ajache l à n si carater plu conziliant danter l illuminism y la nueva vijions romantiches dl otcënt ma l bastëssa pensé ala mujiga y ala operes de giuseppe verdi per se rënder cont che l romantizism talian ie stat n muviment scialdi vif y uriginel ne dausson nianca limité l romantizism mé a si tëmp storich davia che si autores ratova poec romantics sui generis nchinamei dante y shakespeare tlermënter la sortes de leteratura plu slargeda ora danter i autores romantics ie la lirica de carater persunel o esistenziel y l romann storich la poesia devënta defin n fat individuel tant che suvënz chierela de se dlibré dala formes classiches antiches rimedes per se lascé jì ala ciancia naturela di sentimëne che n sënt dedite chësc ie l cajo dl majer poet lirich talian leopardi che intitulea si poejies propi canti la lidëza metrica de chësta cianties liriches ie l majer contribut de leopardi ala poesia italiana nchina aldidancuei chël uel dì che la poesia se dlibrea dal corsett dla formes dates dant dal canon classich nce la forma dla poesia devënta subietiva coche dij hegel l autra gran nueva tla leteratura ie l gran romann storich che arjonj si forma plu auta te walter scott ma che nes mostra de biei ejëmpli de stendhal balzac manzoni y pona plu tert cun victor hugo y nchinameio lew tolstoj tla ruscia iust tl romann storich vën a lum suvënz la idea romantica dl spirt de n popul coche l vën nce teorisà da karl felix wolff per i ladins te si lijëndes dla dolomites iust la scuvierta dl mythos dla vedla lijëndes populeres ie tipiches dl tëmp romantich scebën che tlo toleles su idees plu vedles de herder sun la volksseele n auter aspet fundamentel dla poetica romantica ie si relazion cun la natura che ne ie nia plu la natura tipiseda de vergil dla ecloghes o georgiches ma na natura che respiedlea defin i sentimënc turmentei dl poet romantich sciche pudon usservé ti nachtlieder de eichendorff de trebo y de leopardi per la leteratura ladina ie perchël l romantizism de mpurtanza fundamentela tant che la ne i emo nia defin stata bona de se desgatië da chësta arpejon coche pudon udëi te tan de poec dla heimatliteratur ladina che scrij mò ncueicundi l ne ie nia n urt che angelo trebo sibe stat l prim gran poet lirich ladin cun si arpejon romantica sciche l ne ie nia n cajo che al mëter man dla leteratura ladina do la segonda gran viera sibe max tosi che interpretea elemënc romantics tres esperienzes y formes simbolistiches y decadentistiches bonamënter sons duc descendënc y erpesc dl romantizism y chësc ne vel nia mé per i poec ladins lert dl ziplé ie mo aldidancuëi viva te gherdëina y và ndeur al cun influenzes che univa n pert da persenon y n pert da unieja la familia plu mpurtanta de scultëures di primes seculi na vëira dinastia artistiga fova chëla di vinazer si testemunianzes de ert sacrala possa unì amiredes tl museum gherdëina do y do se à svilupà na lingia de artisc y de families che se dajova ju cun chsc lur che ne tulova nia mé ite l ert sacrala ma se slargiova nce ora ala produzion de figures de genre de curnijes nduredes y zipledes de cosses da se tripé y nscì inant ma la pert plu artistiga restova mpò scialdi mpurtanta daujin ala produzion seriala y se urientova al stil di tmpes nscila pudons usservé n sviulup mpurtant tl ert dl ziplé te gherdëina cun la fundazion dla prima scola d ert tlameda cademia ti primes ani dl otcënt che da scola privata deventerà cun l tëmp na scola recunesciuda dal guviern de viena via per l otcënt se ova svilupà n stil particuler te gherdëina na forma de stil nazaren a chëla che se ispirova truepes scultures de chëi tëmpes permò ti ani danter la doi gran vieres ie uní a sl dè n muvimënt plu modern y stilisá danter i artisc dla valeda n pert se tratovel de influenzes dl blut und boden y dl espressionism tudesch n pert de influsc neoclassics taliani do na crisa scialdi sterscia de dut l artejanat de gherdëina ti ultimi dejeneies n pert per gauja dla produzion urientela y n pert per la mudazions dl gusto y dl stil modern ie na nueva scola de artisc scultëures de gherdëeina tl lëur de se fé valëi cun lëures iperrealisc o nce defin particulers ma belau for ispirei a na re scuvierta dl corp uman l pavaró é n malan da na cialadura burtiscima y al averda i ciamps dantaldut chi dles faves al à na sejola de aur che al aguza decontin y con chela ti tàiel via les giames ai mutons che la vaiga de jì te ciamp al à ence brac che se destira al é na sort de spaventadl perchel ti dìjen ence pavaró per badiot o pargaró jun mareo al spaventadl te fascia se clàmel pavaruch l pava ró le pavaró é na fetra sort d orco solmënter ch ël stá ma tles faus y tles arbëies insciöche l orco é ci le pavaró ri y da temëi al é n bur bau che taia les iames cun la sojora ai mituns che vá tles faus a d arobé cosi o res guai a chi che se lascia abiné da d ël ël stá ascognü amez les faus sciüra sciöche le variöl scraia sciöche i corfs y les agaces le ce ál insciöche n gran cian edli da füch la bocia leria dënz de fer le ciapel sciöche la laurs brac tan lunc ch al arjunj saurí sura ciamp fora grifes sciöche le valtú che pëia les iarines por coda ál na gran bisca ël agüza tres la falc y la sojora ciantan agüza agüza bëgn taia la iama ai mituns che vëgn l prim ann academich per maestri y maestres dl elementera y dla scolina tlo tla repartizion ladina a persenon ie pià via d autonn dl ann l fova mé trëi studëntes ladines che se ova scrit ite ma me lecorde che l dr friedrich schmidl ntlëuta vizepresidënt dl università me à dit sollte es ein jahr auch nur einen ladinischen studenten geben wir werden die notwendigen kurse trotzdem halten do ani tl ann academich fovel bele za studënc ladins y mo ani do tl ann academich ans bele studënc scric ite cun chëst ann sons ruvei avisa a studënc scric ite ënghe sce l ne ie plu pià via chëst ann degun curs in service coche n ti dij per maestri che nsënia bele n dut se à scrit ite fina śën tla repartizion ladina da canche la ie unida metuda su studënc gran pert de chësta studëntes l ie belau dut mé studëntes y mé uni tant n studënt vën dala doi valedes ladines dl südtirol gherdëina y la val badia y tlo muessen dì che l nen vën de plu dala val badia una o l autra studënta ons dala val de fascia y una nen ons al mumënt nce da fodom sambën che per la studëntes dla valedes ladines ora dl südtirol ie la cunescënza dl tudësch na cundizion nia tan saurida da arjonjer l prim autor documentà che scrisc cun carateritiches letereres te gherdëina ie bën matie ploner urtijëi persenon l fova ugrister y maester a urtijëi plu tert se n fovel trapiná a ciastel dl fovel uní cherdà a persenon coche nseniant de mujiga y urganist de si produzion lecurdons sies stories per ladin deplu poejies de ucajion y satiriches danter chëles sauta ora la vedla muta per savëi formal y umoristich si produzion ie scialdi persunela y se urientea al rujené dla jënt de gherdëina de si tëmpes per l rest iel te chëi ani plutosc na produzion didascaliaca de nseniamënt dl popul da pert de prevesc da auzé ora ie l curat ujep antone vian che dà ora n liber sun la rujeneda de gherdëina per tudësch gröden der grödner und seine sprache dl n valgun pec de prosa de n bon livel artistich vën dala pëna dl ambolt de urtijëi franz moroder p e n vödl jagher na persunalità artistica da auzé ora ie leo runggaldier cun si stories y cianties per kei de gerdeina sic l ie l autor dl inn de gherdëina ma dan che ruvon a rujené dla situazion da śën che cun chësta gran reforma ie bëndebò muvimenteda y che pertënd al mumënt uni segondo di mudazions y adatamënc di programs iel drët cialé zeruch ajache mo dl ne fovel dldut nia segur che assan giatà te curt tëmp na università tlo tl südtirol l ie drët che se lecurdon n puech tan defrëntes che la minoghes fova sun na università tlo tl südtirol pra la discuscion dla lege finanziela dl ann tl cunsëi provinziel ova sibe l cunsilier romano viola che nce l cunsilier dla svp sepp kusstatscher fat la proposta de realisé nce tlo da nëus finalmënter na università kusstatscher finova via si tëuta de posizion nscila wenn kleine lnder wie liechtenstein und luxemburg sich eine eigene hochschule leisten dann müsste doch zumindest ein gründliches nachdenken anm über eine universitt auch bei uns einsetzen sun chësta propostes ova mo respundù l presidënt durnwalder nscila dann ist noch das problem der universitt in bozen angesprochen worden sei es vom abgeordneten viola wie vom abgeordneten kusstatscher ich möchte hier nicht zu polemisieren beginnen wir wollen von seiten der landesregierung keine universitt in bozen sie ist auch im koalitionsprogramm nicht vorgesehen y pona n pue dessot deshalb möchte ich sowohl kollegen viola als auch dem kollegen kusstatscher in aller deutlichkeit sagen dass wir nicht daran denken in den nchsten jahren in bozen eine universitt zu errichten ma bele doi mënsc do se ova l presidënt durnwalder damandà dal presidënt dla academia europeica werner stuflesser che fova nlëuta mo diretëur dl astat n promemoria ulache l dassova ti splighé avisa l pro y l contra de na università tl südtirol te n promemoria bëndebò lonch à stuflesser cialà dantaldut de auzé ora cie che na tel istituzion ti purtëssa de positif a nosta provinzia ma l à ulù vester na lege statela per mudé definitivamënter la minonga sun na università tlo da nëus de nuvëmber for mo dl ie unida ora la lege de reforma dla università tlameda legge ruberti te chësta lege iel udù danora che nce i maestri dla elementera y la maestres dla scolina muessa avëi na formazion universitera tl articul de chësta lege iel scrit nscila uno specifico corso di laurea articolato in due indirizzi è preordinato alla formazione culturale e professionale degli insegnanti rispettivamente della scuola materna e della scuola elementare in relazione alle norme del relativo stato giuridico il diploma di laurea costituisce titolo necessario a seconda dell indirizzo seguito ai fini dell ammissione ai concorsi a posti di insegnamento nella scuola materna e nella scuola elementare prësc do iel mo unì fat ora che chisc diploms de laurea ie abilitanc y la studëntes che fina ne à nia plu drë de fé n cuncors bele puec mënsc do la publicazion dla lege ruberti scrij la svp te na ressoluzion de si ancuteda anuela a maran die landesversammlung ist sich des umstandes bewusst dass die italienische universittsreform im besonderen hinsichtlich der ausbildung der kindergrtnerinnen und grundschullehrerinnen universitre einrichtungen in südtirol für die südtiroler deutscher und ladinischer sprache notwendig macht und diese ausbildung in ihrer muttersprache erfolgen muss sën iel tler che mé na università del vel sort possa ressolver l problem dla formazion di nsenianc per la elementeres y la scolines n se lascia fé n arat da trëi giurisć per abiné l miëur model de na università che passenëssa tlo da nëus danter chisc trëi iel nce ulrich runggaldier de urtijëi nsci cunedësc l presidënt durnwalder te si rujeneda programatica dan l cunsëi provinziel ai de fauré dl che la va debujën de na università per l südtirol sota n capitul aposta dal titul die hochschule eine investition in die zukunft dijel nscila die gründung von universitren strukturen in südtirol wird ein wichtiges vorhaben in dieser legislaturperiode sein das akademische vollstudium für die grundschullehrer die postuniversitre spezialisierung der mittelschullehrer sowie universitre diplomkurse für fast alle berufe stellen für südtirol mit seinem abgerundeten system von berufsbildenden oberschulen tiefgreifende neuerungen dar co à pa pudù se mudé tan debota la minonga dl presidënt durnwalder sun la cuestion dla università te n interview cun hans karl peterlini giapons na resposta da pert dl presidënt durnwalder ël dij ich war in den er jahren voll überzeugt dass wir keine universitt brauchen damals war diese haltung richtig als ich aber spter gesehen habe wie sich alles in südtirol entwickelt wie sich europa entwickelt dann musste ich mir als landeshauptmann sagen jetzt trgst du die hauptverantwortung dafür die entwicklung zuzulassen oder abzulehnen und nach langer überlegung nach überprüfung der vielen umstnde habe ich gesagt wir brauchen sie die universitt und dann habe ich mich auch entsprechend eingesetzt prësc do tol la jonta provinziela chësta dezijion die landesregierung hat in ihren sitzungen vom jnner und vom februar dieses jahres die errichtung eines sekretariates für die vorbereitungen zum aufbau einer universitren struktur in südtirol kurz projekt universitt beschlossen es ist der wunsch der landesregierung damit die europische akademie bozen als trgerorganisation und dr friedrich schmidl als projektleiter zu beauftragen bele n ann do deliberea la jonta provinziela duc a una di stabilire bressanone come sede per l istituzione di una struttura universitaria per la formazione degli insegnanti inò n ann do dl deliberea la jonta provinziela ciunes che dëssa vester la prima trëi faculteies la giunta provinciale delibera a voti unanimi di favorire la costituzione in bolzano di un libero istituto universitario come istituto idoneo e perciò autorizzato a rilasciare titoli di studio universitari aventi valore legale ntant ova bele na grupa de lëur meneda dal diretëur dla lba de maran andreas stoll pra chëla che fova nce leprò l ntendënt verra y mi persona laurà ora plu avisa coche dëssa funzioné la facultà de scienzes dla formazion tlo a persenon te chël papier fovel bele udù dant la spartizion te trëi repartizions y dla repartizion ladina univel scrit die ladinische abteilung besorgt die ausbildung der kindergrtnerinnen und kindergrtner sowie der grundschullehrerinnen und grundschullehrer für die ladinischen kindergrten und grundschulen für den bereich ladinische sprache und kultur und gewhrleistet und koordiniert ihre parittische ausbildung an den beiden anderen abteilungen die ladinischen kindergrtnerinnen und kindergrtner sowie grundschullehrerinnen und grundschullehrer müssen bei der wahl der pflichtbereiche die parittische schulordnung der ladinischen schulen beach ten und die entsprechenden hospitationen und praktika vorwiegend in ladinischen kindergrten schulen und einrichtungen absolvieren ai de mei dl ann ie ruvà da roma l placet definitif tres la lege bassanini ii chëla disc che è consentita l istituzione di una università non statale nel territorio rispettivamente della provincia autonoma di bolzano e della regione autonoma della val d aosta promosse e gestite da enti e da privati gli atenei di cui al comma appunto bolzano e la val d aosta possono istituire la facoltà di scienze della formazione davia che l se trata pra l università de bulsan de na università liedia y nia statela fovel debujën de la istituì tres n cumité de persunaliteies danter chësta belau dl itc l presidënt dl academia europeica werner stuflesser l ntendënt roland verra y l ntendënt da dant franz vittur tl scrit firmà dal cumité fova bele unic numinei i cumëmbri dl cunsëi istitutif che ova pona de facto nvià via la realisazion cuncreta dla università te chësc cunsëi de persones fova laite luis durnwalder sciche presidënt franz griemair friedrich schmidl hans moser retëur dla università de dispruch italo ghirigato alcide berloffa y mi persona sciche raprejentant di ladins sën fova l università metuda su y n messova cialé de pië via l plu prësc puscibl cun l nseniamënt cuncret y cun la iscrizions per i studënc acioche duc i programs dla faculteies passe a roma zënza problems ovun cherdà ti prim cunsëies de facultà dut professëures da n cër inuem cun na gran esperienza academica y che ova nce de bon cuntac cun l ministere a roma per la facultà de scienzes dla formazion ovun perchël numinà chisc professëures luigi guerra cesare scurati franco frabboni nando belardi helmwart hierdeis y werner wiater per jì segures à chisc trat ntëur i programs che fova unic laurei ora dala cumiscion stoll che ei bele numinà dessëura y ova tëut i programs nazionei che ëi cunesciova tres si universiteies dijan nce che n ëssa pudù i mudé bele l ann do ma nsci ne iela nia stata y cun la viertla che l fossa prësc ruvà la reforma che auzova l stude da a ani an for lascià i programs sciche al scumenciamënt zënza pudëi fé adatamënc permò cun l proscimo ann academich nuviteies nce per i programs l ziclus plu mpurtant dla lijëndes ladines ie bën chël dl rëni de fanes l se trata dla majera epica dl popul ladin che nes ie unida repurteda tres l lëur de documentazion de karl felix wolff che à mudà truepa pertes y metù adum la stories de fanes cun chëles di arimanns de fascia tla verscion recostruida per ladin da angel morlang y scrita nce te forma de teater ie la storia cunzentreda mé ntëur al rëni de fanes nasciù tres la alianza de moltina cun la muntanioles l rëni devënta for plu sterch y se slergia ora a dann di ujins dla autra valedes ajache l rë de fanes che ie n fulestier maridà ite y che vën tlamà raies te vel verscion dla storia uel for plu richëzes y pudëi l rë de fanes chier na alianza cun l variöl y uel ti seurandé una dla jumblines luianta che se selva alincontra tl rëni sota tiera dla muntanioles l autra jumblina dolasila devënta na gran cumbatënta se juvan dla sëites de arjënt che ne fala mei che la à giapà tl lech d arjënt di salvans la zicuta possa dì danora l daunì y viv sul padon scur ulache la se mostra datrai sul megon de megoies aldò de vel interpretazion iela la sor de spina de mul y fova na regina che ova refudà l monarch fulestier che purterà i fanes ala ruina l amor de dolasila per ey de net vën pruibì dal rë y dolasila se refudea de jì a cumbater l rë tradësc si popul per giapé l or dl aurona n rëni sota l crëp de padon l strion spina de mul muef i populi ujins contra fanes y mpede ti dé l or al rë l trasfurmeiel te n sas a chësc pont tl mument dl majer pricul và dolasila a combater contra i nemics savan che la ne à deguna puscibiliteies de seuraviver davia che si furnimënt de viera ie deventà fosch da blanch che l fova y chësc ie n sëni tler de desdita la toma contra i nemics mazeda dala sëites de arjënt che i spirc dla montes ti ova tëut a tradimënt ma canche dut semea perdù vën adalerch luianta dal rëni dla muntanioles y mëina i seuravivui di fanes tl morin di salvans sota tiera ulache i aspieterà l tëmp mpermetù dla salvëza y dla pesc la lijënda de fanes à ispirà deplu autores y artisc ladins danter la produzions plu nueves iel da lecurdé l film le rëgn de fanes de susy rottonara roland verra y hans peter karbon y l poem musical fanes cun tesc de roland verra cun mujiga de susy rottonara l se trata de na lijënda scialdi antica velun miena che l pudëssa vester stories di tëmpes retics o mo plu da giut canche chësta populazions ova mò si pitli rënies sun nosta montes autri studiëusc interpretea alincontra chësta stories ala lum dla religion pagana de nosc antenac l ie nce studiëusc che vëij l rëni de fanes ala per cun la autra gran epiches antiches di populi segurmënter ie chësta lijënda n pont de referimënt mpurtant dla identité culturala di ladins dles dolomites l ie tradizion che n mëte man na storia de n popul cun la nrescides preistoriches y cun la prima fusties de nridlamënt tl cajo dla valedes ladines tla dolomites ie deplu testemunianzes che và de reviers nchinamei al mesolitich zirca ani dan geju crist cun ciaciadëures y pastri che ruvova alauta nchina sun la montes y i jëufes ma che povester ne abitova nia stabilmënter te nosta valedes la massaria de piera che n à giapà per ejëmpl pra l sas dl moro sota frea nes documentea chësta fasa storica scialdi antica l tëmp dl bront dal al dan geju crist nes dà bel vel indicazion plu tlera de n nridlamënt stabil tla valedes m per ejëmpl a sotciastel te badia o a sent uiana te fascia y mo deplu resc concrec iel de nridlamënc sun dos dai pigui te fascia y sun col de flam te gherdëina tl tëmp dl fier dal al dan geju crist chel che tlamon l tëmp di retesc sun chësc popul antich iel de uni sort de teories si rujeneda ne ie nia mo unida interpreteda defin l vën rujenà de vel paroles retiches tl ladin scvche sala brama roa troi etc ma vester ne savons nianca sce i retesc fova n popul uniter o plutosc na sort de confederazion de tribus povester mé de carater religëus tla adorazion dla dea raetia te chësc temp ie bonamënter nasciudes truepes dla lijëndes dla dolomites ntëur a figures mitiches de diviniteies dla natura sciche la aguanes ninfes dla eghes truepes de chësta entiteies fova de carater feminil tant che aldidancuei n iel de plu studiëuses che se tol a dì de n cult matriarcal na cossa duta da desmustré l ie bën vëira che karl felix wolff à documentà truepes de chësta lijëndes ala fin dl otcënt primes dl nuefcënt ma ne savon nia tant che l à njuntà de si invenzion n chësc cont a uni maniera iel puscibl se fé na imprescion de chëla che pudova vester la religion di vedli retesc aldò dla lijëndes almanco per chël che reverda cërta credënzes o diviniteies povester iel massa vagà interpreté i persunajes mitics dla lijëndes ladines coche diviniteies paganes greco romanes ma cërta cunvergënzes p e l crëp de pütia che pudëssa curespuender ala pizia o pythia profetëssa di antics grecs ie massa faszinantes per les stlù ora defin mé sciche l fosse dut mé casualiteies o invenzions ruvé a interpreté dut l ziclus de fanes coche na sort de spiedl de credënzes sun la fases dla luna de astarte o diana sciche fej vel studiëusa ie bë zeche de massa vagà a uni maniera ne pudons nia stlù ora cuntac di retesc o protoladins cun la cultures dl mediterran sciche desmostra nce chëi puec resc de iscrizions retiches te n alfabet scialdi daujin a chël etrusch ma sun la question di primes populi tla dolomites se à nce giaurì na polemica de interpretazions aldò dl vedl schema tudësch talian iust ala fin dl otcënt y al scumenciamënt dl nuefcënt propi ajache a chësta maniera uloven revendiché i ladins per una o per l autra pert chësta vision mpue massa lieda al conzet dla raza y dl sanch à sanbën abù scialdi fertuna ai tëmpes dl nazionalsozialism fajan di ladins na sort de germans o cheltesc de unëur che ti pertenova perchël razialmënter al mond dl nord canche da pert taliana ne manciovel sanbën nia tentatives de revendiché i ladins coche figli di roma ma nce jan mo plu ndëur tl tëmp coche na pert di populi italics preromans messon cunscidré che i romans ova bele cuntac cun i retesc scialdi dan la invajion dl dan geju crist tla rezia da si ziteies de placentia de concordia y de aquileia se muovi de viers dla elpes y dl raion dla donau bele dal dan geju crist inant iust per seguré l cunfin danubian y per se lië ite mo deplu cun l rëni celtich dl noricum che fossa aldidancuei l raion dla ciarencia y dla steiermark fovel perchël debujën per i romans tò ite nce l raion dla dolomites y dla elpes zentreles duc canc cunësc la storia dla dopla invajion da est y da vest cun drusus che univa su per la valeda dl edesc y tiberius su per la sbizra per tò ite la elpes te na gran tanaia davia che i retesc se ova parà cun forza contra la invajion ne sarala nia jita autramënter che te autri raions che univa sotmetui cun la ries dai romans chël uel dì mazamënc brujamënc sostituzion de populazion cun i retesc vendui tl imper sciche stlevesc y l nridlamënt de veterans romans tla pertes plu fertunedes dl raion p e la colonies de sebatum a san laurënz de jevun o sublavione a tluses y tla valeda dl isarch i saevates tribu retica tl raion de puster arà fat tres n prozes de romanisazion coche nce i isarci tla valeda dl isarch y chisc populi retesc romanisei sarà pona nce chëi che nridlerà la valedes sën ladines dla dolomites ruvan nchina via a ciauril y a col y via te fascia dala ancunteda di retesc cun i romans nasc do y do i retoromans o ladins la architetura tradiziunela dla ladinia ie carateriseda dal adurvanza de materiai naturei coche l len y l sas uriginariamenter fova i mejes frabichei aldò dl meudl dla cesa retica a forma de fonch cun na pert de len sun na fundamenta de sas mendra a na maniera che la pert seuravia cuca ora seura l ciulé jubas na entreda cun dovia n port cun n ciauciani ova na funzion de defendura o povester nce apotropaica contra i spirc negatives dla natura l ie mo aldidancuei n valgun ejempli cunservei de chesta ceses romaniches ceses defin de mur ie plu tardives y vá ndeur al temp gotich aldò dla situazion locala pudova l mej vester cun cesa y tublá spartì o sota l medemo tet manco suvenz abinen la forma longia cun la abitazion dancá y l tublà frabicá permez dala pert dla mont urbanisticamenter sauta al udel la grupes de mejes tlamedes viles cun deplu infrastrutures de chemunanza festil favè feur dal pan etc la plu bela testemunianzes de chesta agregazions uniches de mejes ie da udei mo aldidancuei te mareo y tla bassa badia la prozescion de jevun les raijes se perd tl scur dla storia entourn les prozescions se formeiel dagnora liejendes che vegn ententes de miracolousité enscì dess ester i agn de jevun de bogn agn y almanco n familiar dess avei tout pert ben vigni el y joen dla valeda á tout pert almanco n iade sce nia deplù iadesc ma ciunes é pa perdret les motivazions per na tel prozescion canche les motivazions iniziales é bele dadie desmentiedes y cheles plu nueves vegn dedes dal aut ju se tràtel de porì tradizion tl cristianeisem à l pelegriné bonamenter metù man con iadesc tla tera santa plu tert àn scomencé a jí per sanc en prozescion a les fosses di apostui piere y paul a roma y di autri sanc che é vegnus permez con l temp dret deslarié s à l jí con crousc con confalons y pilores de cult statues empermò tl temp medieval canche epidemies la mueria la varioula ez y calamités naturales à semené meseria ciarestia y dolour te de gran raions en general pòn constaté na intensivazion dl jí con crousc y en pelegrinaje te situazions de crisa y de melsegurté economica p ej entratant temps de vera rejons donca dret mondanes l jì en prozescion o fé n pelegrinaje ne é nience demé na carateristica dl cristianeisem o dla gliejia catolica la usanza y la tradizion de pelegriné da soui o en grup a veneré te n post die la oma de die o sanc per i prié do sia interzescion é cotant plu vedla bele i vedli egizians dant agn i grecs y i romans jiva en prozescion per chirí su luesc de cult portan con sé statues y pilores sacres ence tla cina y tl giapon conéscen le jí en prozescion y samben pro i maometans al é n dovei de vigni maometan de jí n iade te sia vita a la meca la haj an rata che le jí en prozescion nasce dal debujegn dla persona da se destaché dal vigni dí per ruvé te d autres dimenscions les fadies de jí lonc soura mont via l atmosfera dla prozescion la esperienza de comunité y la orazion é bonamenter bones de conduje la persona plu damprò a la resposta esistenziala ciunes é mo stedes endere les gaujes che na prozescion desche chela de jevun vegn tramaneda inant per generazions y se reveleia dutaorela dret populara les prumes motivazions dla prozescion de jevun se perd tl cialù dla storia al ne é degugn documenc scric i archeologs rata che la pruma gliejia cristiana sun la crepa de jevun soura cluses é vegnuda costruida tl secul do c tla luegia oláche al fova denant n templ de cult pagan sciche perauter truepes d autres gliejies costruides tl temp dla cristianisazion da la seconda pert dl secul nes él tramané l inom dl vescul ingenuin per ladin nuin puech do l ann él vegnù sposté dal vescul albuin la senta vescovila da jevun a persenon che la val badia sie gnuda cristianiseda da jevun ne é storicamenter nia segur i prums miscionars cristians gniva dessegur da acuileia da chela senta depenòvel ence l vescovat de jevun nasciù tl secul ence a aguntum dlongia la atuala zité de lienz fòvel n vescul per pert dl noricum la val badia o pert de chesta podessa perchel ence ester vegnuda cristianiseda da chilò enfora al ann va zeruch l prum document scrit che rejona dla prozescion de jevun valch soura les gaujes y i motifs dl jí con crousc en jevun scriv empermò dl l plovan de la pli ma al se trata demé de ipoteses linguisticamenter àn daté l scomenciament dla prozescion scialdi plu avisa ala ne pò nia ester plu vedla che l inom ladin de jevun jeunn o jeo tla val badia che corespon al toponim todesch medieval seben y nia al toponim latin o vedl ladin sabióna chest toponim po demé ester ruvé tla val badia entourn al y l sciche al resulteia da n stude linguistich dl dr lois craffonara die wallfahrt der gadertaler ladiner nach sben perchel ne pòl nia se traté de na prozescion de rengraziament per la fé cristiana pro l vedl scagn vescovil desche al rodova una na ipotesa sce chela fossa steda la rejon ne él nia da se splighé che an se essa desmentié l vedl inom de jevun enfinamai i gherdeines che viv ciamò plu damprò mantegnì se à depierpul l vedl inom ladin dla zité de cluses dal latin vulgar clusas val badia tlüses gherdeina tluses les gaujes per la prozescion de jevun na prozescion per prié decà benediscion y grazies bittwallfahrt va bonamenter zeruch a les gran catastrofes naturales che à tramenté la populazion dla val badia ti agn entourn l y che é amplamenter documentedes les campagnes fova vegnudes derenedes da de gran schires de saioc dl tamben dl y dl semenan fan y mort y ghiran truepes vitimes dl él sté n gran tremoloz y dl à la gran mueria la pest condut adalerch mo rt y desdruzion la gliejia de jevun é dedicheda a la santa crousc y fova bele tl secul luech documenté de pelegrinaje tl tirol perauter é ence chi de valdaura jus enfin al en jevun per prié che ai vegne stravardés da calamités naturales dal al temp dl razionalism enfin al é la prozescion de jevun feter dagnora gnuda proibida tres endò á la jent dla val badia prové de giaté la lizenza per podei endò la tegnì y finalmenter dl ti éla gnuda conzeduda da chel ann inant enfin al jiva chi dla val badia vigni ann en jevun ti agn dedò manco y dal inant tout fora l temp anter les does veres vigni trei agn enfin a aldidancuei entratant les prozescions él n iade o l auter ence suzedú valch iregolarité grieva y enscì él gnù metù su dl n ordinament che regoleia per menù duta la prozescion pludadie vegnìvel fat fora da marcé da pederoa canche la prozescion dova pié via de regola de jugn canche i joufs de börz y de munt d adagn é tarens ledesc da neif dla organisazion se festidiova zacan i massés dles plovanies aldidancuei che al ne en é nia plu l plovan de la la pli chi da la ila y chi da la pli se tol ence dagnora pera n ciaval per lascé senté l plovan entourn mez jugn piaràl endò via la prozescion de jevun pronunzié jeunn o jeo tla val badia n pelegrinaje de dis a chel che al tol pert prozescions de dutes les cures dla val badia tó pert tòlel demé ei joegn y mutons les eles ne va nia empera enceben che per n pez à ence eles podù tó pert la claustra de jevun soura la zité de cluses sun les cleves a soredl végnel coltivé vineis entourn les prozescions se formeiel dagnora liejendes che vegn ententes de miracolousité enscì dess ester i agn de jeunn de bogn agn y almanco n familiar dess avei tout pert ben vigni el y joen dla valeda á tout pert almanco n iade sce nia deplù iadesc ma ciunes é pa perdret les motivazions per na tel prozescion canche les motivazions iniziales é bele dadie desmentiedes y cheles plu nueves vegn dedes dal aut ju se tràtel de porì tradizion tl cristianeisem à l pelegriné bonamenter metù man con iadesc tla tera santa plu tert àn scomencé a jí per sanc en prozescion a les fosses di apostui piere y paul a roma y di autri sanc che é vegnus permez con l temp dret deslarié s à l jí con crousc con confalons y pilores de cult statues empermò tl temp medieval canche epidemies la mueria la varioula ez y calamités naturales à semené meseria ciarestia y dolour te de gran raions en general pòn constaté na intensivazion dl jí con crousc y en pelegrinaje te situazions de crisa y de melsegurté economica p ej entratant temps de vera rejons donca dret mondanes l jì en prozescion o fé n pelegrinaje ne é nience demé na carateristica dl cristianeisem o dla gliejia catolica la usanza y la tradizion de pelegriné da soui o en grup a veneré te n post die la oma de die o sanc per i prié do sia interzescion é cotant plu vedla bele i vedli egizians dant agn i grecs y i romans jiva en prozescion per chirí su luesc de cult portan con sé statues y pilores sacres ence tla cina y tl giapon conéscen le jí en prozescion y samben pro i maometans al é n dovei de vigni maometan de jí n iade te sia vita a la meca la haj an rata che le jí en prozescion nasce dal debujegn dla persona da se destaché dal vigni dí per ruvé te d autres dimenscions les fadies de jí lonc soura mont via l atmosfera dla prozescion la esperienza de comunité y la orazion é bonamenter bones de conduje la persona plu damprò a la resposta esistenziala ciunes é mo stedes endere les gaujes che na prozescion desche chela de jevun vegn tramaneda inant per generazions y se reveleia dutaorela dret populara les prumes motivazions dla prozescion de jevun se perd tl cialù dla storia al ne é degugn documenc scric i archeologs rata che la pruma gliejia cristiana sun la crepa de jevun soura cluses é vegnuda costruida tl secul do c tla luegia oláche al fova denant n templ de cult pagan sciche perauter truepes d autres gliejies costruides tl temp dla cristianisazion da la seconda pert dl secul nes él tramané l inom dl vescul ingenuin per ladin nuin puech do l ann él vegnù sposté dal vescul albuin la senta vescovila da jevun a persenon che la val badia sie gnuda cristianiseda da jevun ne é storicamenter nia segur i prums miscionars cristians gniva dessegur da acuileia da chela senta depenòvel ence l vescovat de jevun nasciù tl secul ence a aguntum dlongia la atuala zité de lienz fòvel n vescul per pert dl noricum la val badia o pert de chesta podessa perchel ence ester vegnuda cristianiseda da chilò enfora al ann va zeruch l prum document scrit che rejona dla prozescion de jevun valch soura les gaujes y i motifs dl jí con crousc en jevun scriv empermò dl l plovan de la pli ma al se trata demé de ipoteses linguisticamenter àn daté l scomenciament dla prozescion scialdi plu avisa ala ne pò nia ester plu vedla che l inom ladin de jevun jeunn o jeo tla val badia che corespon al toponim todesch medieval seben y nia al toponim latin o vedl ladin sabióna chest toponim po demé ester ruvé tla val badia entourn al y l sciche al resulteia da n stude linguistich dl dr lois craffonara die wallfahrt der gadertaler ladiner nach sben perchel ne pòl nia se traté de na prozescion de rengraziament per la fé cristiana pro l vedl scagn vescovil desche al rodova una na ipotesa sce chela fossa steda la rejon ne él nia da se splighé che an se essa desmentié l vedl inom de jevun enfinamai i gherdeines che viv ciamò plu damprò mantegnì se à depierpul l vedl inom ladin dla zité de cluses dal latin vulgar clusas val badia tlüses gherdeina tluses les gaujes per la prozescion de jevun na prozescion per prié decà benediscion y grazies bittwallfahrt va bonamenter zeruch a les gran catastrofes naturales che à tramenté la populazion dla val badia ti agn entourn l y che é amplamenter documentedes les campagnes fova vegnudes derenedes da de gran schires de saioc dl tamben dl y dl semenan fan y mort y ghiran truepes vitimes dl él sté n gran tremoloz y dl à la gran mueria la pest condut adalerch mort y desdruzion la gliejia de jevun é dedicheda a la santa crousc y fova bele tl secul luech documenté de pelegrinaje tl tirol perauter é ence chi de valdaura jus enfin al en jevun per prié che ai vegne stravardés da calamités naturales dal al temp dl razionalism enfin al é la prozescion de jevun feter dagnora gnuda proibida tres endò á la jent dla val badia prové de giaté la lizenza per podei endò la tegnì y finalmenter dl ti éla gnuda conzeduda da chel ann inant enfin al jiva chi dla val badia vigni ann en jevun ti agn dedò manco y dal inant tout fora l temp anter les does veres vigni trei agn enfin a aldidancuei entratant les prozescions él n iade o l auter ence suzedú valch iregolarité grieva y enscì él gnù metù su dl n ordinament che regoleia per menù duta la prozescion pludadie vegnìvel fat fora da marcé da pederoa canche la prozescion dova pié via de regola de jugn canche i joufs de börz y de munt d adagn é tarens ledesc da neif dla organisazion se festidiova zacan i massés dles plovanies aldidancuei che al ne en é nia plu l plovan de la la pli chi da la ila y chi da la pli se tol ence dagnora pera n ciaval per lascé senté l plovan valch sun la storia de jevun la crepa de jevun che an veid bele da dalonc é aldidancuei coroné da n complés de fabricac dla claustra dles monies beneditines per merit de sia posizion stratetica y segura fòvela bele abiteda tla preistoria desche al vegn documenté tres escavazions archeologiches dal temp neolitich dal enfin al dant c fusties dla cultura di vasi a bocca quadrata inant anter l auter él gnù giaté n manarin de pera y spidic de copes dl temp dl bron bonorif dant c encer l ann dant c é l raion de persenon gnù encorporé tl regn celtich dl noricum l ann dant c à i romans drusus y tiberius concuisté les alpes zentrales la popolazion locala é de en gré via gnuda romaniseda per cie che reverda credenzes religiouses dl antichité tl temp roman él gnù giaté tla val d isarch a mauls n relief che rafigureia l die mitras l cult di misters de mitras deslarié a chi temps soura dut l imper roman ova sies raijes tla religion persiana y tla filosofia de platon n auter cult documenté tl raion é chel a la dea egiziana de isis l prum vescul cristian che an sà con valgamia segurté che al à residé sun jevun é sté materninus sabionensis episcopus nominé marcellus sie inom resulteia da na lista de vescui che à tout pert ti agn dal a na sinoda a grau grado nia dalonc da acuileia sun la laguna tl mer adriatich l secont vescul dess ester sté san ingenuin san nuin che fova n scismatich ma che vegniva empò veneré do l ann desche sant duc i vescui entourn enfin al ann porta inoms romans an rata che la popolazion romana dl post fova bele cristianiseda da acuileia enfora tl secul la religion cristiana fova deventeda sot ai imperadours romans constantin i y theodosius i religion de stat davia che al ne vegn inió dant la senta de jevun desche zenter de miscions encer l ann métel man de imigré soura l jouf dl brenner i baiuvars germanics che se lascia ju tla val dl isarch y te puster la jent de lingaz latin tles vals prinzipales vegn plan plan todeschiseda l ann vegn jevun destaché dal patriarcat roman de acuileia y metù permez a chel todesch de salzburg a desmostrazion dl orientament politich y cultural devers nord la gliejia sun jevun é vegnuda consacreda a san ciascian plu tert veneré desche patron dl vescovat de persenon entourn l ann sposteia l vescul albuin la senta vescovila da jevun a persenon y ence la consacrazion a san ciascian jevun resta na fortificazion vescovila te n document imperial de konrad ii dl végnel rejoné de na claustra convent a onour de santa maria sun jevun canche jevun é deventé luech de pelegrinaje ne sàn nia avisa dessegur audel pro i plu vedli luesc de atrazion p ej fova l patron san nuin ingenuin la gliejia fova dedicheda a la santa crousc y la capela consacreda a santa maria l ann él gnù costruí na gliejia nueva a onour de santa maria sun insistenza dl canonich jenner da cluses él gnù adalerch l ann da salzburg les prumes monies beneditines y al é gnù enaudé ofizialmenter la claustra che à mantegnù sia continuité de prejenza sun jevun enfin a aldidancuei la scola ladina tla provinzia de bulsan ie cunzentreda tla valedes de gherdëina y badia y ie na scola plurilinguala che ie unida istituida dl tla scolina ladina fossel udù dant che la ativiteies educatives vënie fates fundamentalmënter tl lingaz ladin ma ultimamënter veniel nce fat truepa ativiteies per tudësch y per talian tla prima tlass dla scola elementera veniel alfabetisà te duc trëi i lingac de scola ladin talian y tudësch puscibilmënter a na maniera balanzeda chësta ie na inovazion permò dal inant canche ie unides ora la indicazions provinzieles nueves per la scola dant univel alfabetisà per talian o per tudësch adurvan nce l ladin aldò che l fova debujën dala segonda tlass dla scola elementer inant veniel nsenià per mez l tëmp per tudësch y per mez l tëmp de scola per talian a na maniera che l sibe n sistem paritetich tla adurvanza di lingac de nseniamënt l ladin vën nsenià coche materia per doi ëures al ena y chësc vel nchina ala fin dla scola auta ma n possa nce adurvé te duta la tlasses l ladin coche mesun de spiegazion sce la và debujën n chësc cont iel de gran desferënzies aldò dla tlasses y dla scoles davia che l adurvanza dl ladin depënd dala sensibilità di nsenianc y dal status dl ladin te n cër paesc tla scola mesana y auta vën la materies nseniedes for o per talian o per tudësch ma la soma totala dla ëures nseniedes ti doi lingac muessa vester medema l ladin ie prejënt tl scrit y tl oral pra l ejam ala fin dla scola mesana y te forma orala nce pra l ejam de maduranza dal inant possa i studënc che à fat la scola ladina per almanco diesc ani y finà n stadium universiter per talian o per tudësch giapé l atestat de trilinguism i nsenianc dla scolines y dla scoles ladines muessa avëi l ejam de trilinguism y per la scolines y scoles elementeres muessi nce vester de lingaz de la oma ladin l system paritetich se tol dant de seguré na bona cumpetënza puscibilmënter valiva per talian y per tudësch y tl medemo tëmp varenté l ladin tla val de fascia ie la scolina mesa per ladin y mesa per talian dal iel na intendënza ladina che se cruzia dla aministrazion dla scolines y scoles ladines l prim intendënt ladin fova l dr franz vittur de badia autor de depku libri sun l educazion y la scola danter l auter na vita na scola dl ie deventà intendënt l dr roland verra de urtijëi daujin a truepes contribuc sun la educazion y la cultura ladina iel nce autor de plu libri ladins l cudejel di dis y dla sajons dërc y storc sun lim de plata plates de calender mpue de zes te me ancontes sën la rojules tardives tla scoles de fascia veniel ultimamënter metù ndrova l model trentin de scola trilinguala cun materies nseniedes nia mé per talian ma nce per tudësch y per inglëisc aldò dla metodologia clil seuraprò iel nce materies nseniedes per ladin l atestat de ladin per nsenianc ti dà la prezedënza per i posc de nseniamënt te fedom y via n ampëz iel unì metù man da curt tëmp cun una n ëura de nseniamënt dl ladin tla scoles elementeres ma for mé cun la aprovazion di genitoresc aldò dla lege por detais ciaré ala plata le departimënt educaziun y cultura ladina la lijëndes ladines dla dolomites ie l patrimone culturel plu antich y de valuta tla tradizion orala ladina che vá zoruch a milesc de ani dan crist nchin almanco al etá dl bront la lijëndes ie nasciudes te n tëmp olache l raion ladin o protoladin fova mò cotant majer la lijëndes possa plutosc unì cunscidredes cuntìes magiches che se refej ala mitologia ala credënzes ala vijion dl mond de nosc antenac da zacan la lijëndes ladines se pierd daviadechël tl scur dla preistoria y ne possa nia se nfidé a fé culegamënc cun avenimënc storics suzedui vëiramënter n pudëssa dì che te chëla lijëndes ladines che se à cunservà l miec auden ora l carater archetipich dl sentì y dl pensier dla jëntes che abitova tla dolomites ti tempes veyes i prim studiëusc y scritëures ladins dl ova purvà de fé nascer na leteratura de livel artistich iust fajan referimënt ala tradizion dla liëndes ladines che fova ntlëuta scialdi viva per merit dl preve giosef brunel de fascia che fova nce pluan de urtijëi se ova mantenì truepa lijëndes populeres che ël ova tlupà su dala usc dla jënt y dat inant per scrit a na maniera che hugo de rossi y plu tert karl felix wolff à pudù adurvé chësta funtana documenteda nchinamei tla forma ladina per elbaoré la lijëndes dla dolomites dates ora plu tert per tudësch coche dolomitensagen che ie devëntedes n suzes mondiel ti primes dejënes dl for tl spirit romantich dl scrij jan batista alton deplù ballades ispiredes ala lijëndes ladines y plu tert saral angelo trebo a scrì l test dla operestes l ciastel dles stries y le scioz de san jenn for ispiredes a chësta tradizion populera dl él uní dat ora la publicazion dla traduzion tl gherdëina dla dolomitensagen de k f wolff da pert de elsa runggaldier drët afascinant y complès ie l mit de fanes la ravises de chësc mit va zeruch de plu milesc de ani la trasformazion de jënt te tieres ie n elemënt drët vedl che an giata ënghe tla lijëndes di indians l totem tl mit de fanes n ie nia n simbol de podestà dla ciacia eguia o auter ma de modesté lieda a la tiera n tier spave la muntagnola l mel ne ie nia metafisich ma fej pert dla tiera sciche l bën spina de mul l strion che se trasformea te nuetes de temporal te n schelet de n musc n à nia de diabolich al n adora degun pat con l infern ma al à sia forza dla natura la vijion cristiana dl mond con sia conzezion dl mel à lascè drët pueces fusties tl mit de fanes n motif costant ie l matriarcat tl mit de fanes y tla lijëndes ladines en generel cotant manco o endut nia endere tles lijëndes dl tirol o di ujins talians iel dantadut la ëiles che tol dezijions y arvën i avenimënc i ëi endere porta ala revina canche ai tol dezijions l rë de fanes vën si rëni y vën pona trasfurmà te crëp l inuem dl rë fauz ti dà l inuem al jëuf a sud de fanes fauzarego pro i ladins ti grijons ie caspar decurtins sté l prum a cöi adum l arpejon culturela orala dl àl fá n apel publich per che la populazion judass da chirì adum material l reson al apel ie stat mprescionant l material coiú adum ie stat assé per libri l volum dla conties y lijëndes rumances coiudes adum enfin al ie plu che l dopl de chël di autri trëi teritores linguistics dla svizera deberieda l ladin dolomitan l tema dl lingaz ladin unifiché conesciù sciche ladin standard o ladin dolomitan tol oramai ite na posizion zentrala tla discuscion politica culturala ladina articui ti media ladins y nia ladins y te publicazions scientifiches toutes de posizion de personalités culturales y comunicac de organisazions politiches desmostra che l ladin scrit unifiché ne é nia demé l afar de puec spezialis c ma interesseia n numer tres plu gran de persones y istanzes de vigni colour la chestion dl standard vegn debatuda con gran pascion y ala ne podessa nia ester autramenter ajache vigni scomenciadiva de normazion linguistica azica diretamenter les raijes sozioculturales y esistenziales dla persona la maniera de se sentì y de se identifiché de ester y de parei tla sozieté n valgugn veid tla standardisazion na erma per defene l arpejon culturala da l invajion di gran lingac vejins d autri rata al contrar la koiné interladina n pericul per l souravive de sie idiom dla rejoneda dla oma nia dinrer slizia la discuscion te polemiches olà che cie che an à dagnora sapù y dagnora fat se scontra con cie che al fossa da fé per vitalisé l lingaz ladin chest test é vegnù sourantout dal codejel ladin standard n lingaz unitar per i ladins dles dolomites dl dot erwin valentini l laour de coordinament é vegnù porté inant da spell dla storia dla cultura ne fej nia demé pert i documenc scric ma ence la tradizion orala chesta é gnuda coiuda adum ti temps de na scoverta generala dla cultura popolara liejendes conties cianties dic ence per l pice popul di ladins pro i ladins ti grijons é caspar decurtins sté l prum a cueie adum la arpejon culturala orala l ann àl fat n apel publich per che la popolazion daidessa chirì adum material l reson al apel é sté imprescionant l material coiú adum é stè assé per libri l volum dles conties y liejendes rumances coiudes adum enfin al é plu che l dopl de chel di autri trei teritores linguistics dla svizera deberieda i ladins dles dolomites à les liejendes plu conesciudes endut sie patrimone é la pert plu emportanta dles liejendes dles dolomites che karl felix wolff à metù adum y publiché per l prum iade l ann i creps sclauris wolff à enfornì su y stramudé romanticamenter cie che ti fova gnù conté dant dret afascinant y complès é le mit de fanes les raijes de chest mit va zeruch de plu milesc de agn la trasformazion de jent te tiers é n element dret vedl che an giata ence tles liejendes di indians l totem tl mit de fanes n é nia n simbul de podesté dla ciacia variuel o auter ma de modesté lieda a la tera n tier spave la muntagnola l mel n é nia metafisich ma fej pert dla tera desche l ben spina de mul l strion che se trasformeia te nuetes de temporal te n schelet de n musc n à nia de diabolich al n adora degun pat con l infern ma al à sia forza dla natura la vijion cristiana dl mond con sia conzezion dl mel à lascè dret pueces fusties tl mit de fanes n motif costant é l matriarcat tl mit de fanes y tles liejendes ladines en general cotant manco o endut nia endere tles liejendes dl tirol o di vejins talians él dantadut o porì les eles che tol dezijions y arven i avenimenc i ei endere porta la decadenza canche ai tol dezijions l re de fanes ven sie regn y vegn per ciastich trasformè te crep l inom dl re fauz ti dà l inom al jouf a sud de fanes fauzarego i misters dl mit de fanes é vegnus aloghés te fanes permò plu tert nasciù é l complès te n contest cotant maiour l corp dles liejendes é nasciù te n temp olache l raion ladin o protoladin fova ciamò cotant maiour dla tradizion fej pert les conties de ganes y salvans de bones persones de bosch a cheles che la jent ti lascia gonot sintì mancianza de respet an à gonot volù vedei te chestes figures i avons antenac les popolazions sburledes demez da nosta zivilisazion ala se trata endere de figures dla mitologìa romana silvanus y aquanes figures ch an enconta te plu variantes tl raion alpin entier truepes stories végnel conté ence dl orco de stries y strions de pac con l malan y d auter ence i fac storics àn enfornì su empera ti stritoc de confin anter mareo y ampez végnel enscí conté che i oms ampezans à fat n pat con l malan per avei forzes souranaturales y ester bogn da porté l gran pedron da termen canche na fancela à scraié dal spavent iesses maria à i oms perdù te n colp sies forzes y é vegnus sepolis sot l pedron n documentadour dla tradizion orala é stè tita jan batista altonn da calfosch vegnú conesciú ence desche poet y essayist desche pionier dla linguistica ladina moderna pòn conscidré joseph von planta che à bele dl porté dant a la royal society a london sia storia dl lingaz rumanc l test é vegnù stampé n ann do a micurà de rü nikolaus bacher abù na gran emportanza al à bele dl scrit na gramatica ladina y bele enlaouta àl vedù l debujegn de n lingaz scrit unifiché per duc i ladins dles dolomites bele dant da trueps agn à esperc vedú ite che l rumanc ladin y furlan é dialec desvalifs de un n lingaz soul laour da pionier de chest vers à fat dantadut graziadio isaia ascoli da gorize y theodor gartner ascoli à tres si studes saggi ladini fac dret avisa per l prum iade ilustré y splighé a livel scientifich i trei raions ladins al à bele enlaouta metù a jì cie che an nomineia encuei enrescida de ciamp te sie manual dl lingaz y dla leteratura retoromana àl crié na tratazion sintetica che n é enfin a encuei nia ciamò gnuda sostituida per completeza y conescenza dl argoment trueps esperc te truepes universités de dut l mond à da enlaouta encà confermè che l ladin é n lingaz ai à confermè ence la unité de rumanc ladin y furlan trei idioms de un n lingaz soul al n é endere sté trueps y al n é ciamò che vuel conscidré l ladin desche dialet talian per ruvé a n tel resultat méssen manipolé analises linguistiches fat vegn chest dantadut per motifs politics ti ultims agn él vegnù intensivé i laours linguistics sun l ladin da nominé é lois craffonara per agn diretour dl istitut cultural ladin micurà de rü trueps linguisc da foradecà à completé con el sies conescenzes dla realté de lingaz tla ladinia valgugn documenc isolés per ladin àn dal inant nascius ései la maiour pert dal debujegn de comuniché con la popolazion te sie lingaz tla aministrazion regolara ne fòvel deguna lerch per l ladin con agno angelo trebo fej la leteratura ladina l vare tla poesia lirica trebo scriv poesies en pert dassen da la ria luna dlongia poesies de descrizion dla natura àl scrit poesies olache al ilustreia con glai al cuer i sentimenc sciche tla leteratura mondiala angelo trebo à ence scrit l test per les does operetes le scioz de san jenn y le ciastel dles stries l poet storich y filologh tita altonn tita altonn à coiù adum liejendes y tradizions hugo de rossi à scrit n vocabolar fascian al met man na ona de produzion leterara en gran pert tradizionalista che é n segn dla coscienza nueva che i ladins à de se enstesc y de sie lingaz promotours y autours dla cultura é te chisc temps maestri y prevesc al bon svilup ti fej la pruma vera na fin di la seconda vera métel endò man n renasciment dla coscienza ladina sceben che trueps veid l ladin ciamò sciche lingaz de mender valour che dess vegnì adorè demé tl privat an à na diversificaziun stilistica tres maiour encuei à la leteratura ladina na gran richeza de contegnù na gran varieté stilistica y tematica la leteratura ladina ne se desfarenzieia tl contegnù nia da la leteratura di vejins la tradizion scrita dl ladin ruman met man tl eisem secul la sburla prinzipala vegn da la reforma y da la contrareforma y da la intenziun perchel da ti fé avei a la jent na letura de utl moral te sie lingaz l om politich dla engiadina auta gian travers à scrit l prum document rumanc che an conesc l ann àl adorè l lingaz dla oma per n scrit de defenura politica vegnuda publicheda te forma de manoscrit les prumes publicazions stampedes per rumanc é vegnudes fora dl n catechism y n abezé per l engiadina auta l autur é iachiam bifrun notar a samedan puec agn plu tert àl fat la traduzion dl nuef testament idiom puter l lingaz é strument per la religion n gran suzes à abù dantadut does publicazions il vêr sulaz da pievel giuven la dreta aorela curta per jent joena che é vegnù publiché ciamò iadesc per rumanc iadesc per todesch y iadesc por talian gran reson à ence abù la consolaziun dell olma devoziusa consolazion dl alma dota n liber de orazion catolich con cianties che vegn en pert ciantedes ence encuei ciamò l liber é vegnù publiché iadesc enchin a tl tres l adoranza religiousa romagn i idioms rumanc amarscés da la desvalivanza de confescion ruvé a n lingaz scrit unifiché n é die a la longia nia poscibel tl friul fova l lingaz vegnù adorè publicamenter enchin a che an ova enstesc tles mans l aministrazion con l patriarcat de acuileia an conesc documenc p e dla scola notarila de cividât dl eisem secul do l anescion a aunejia ne vegn l furlan nia plu adoré tla aministrazion la storia dla leteratura furlana met man tl renasciment con de plu figures de emportanza pier paolo pasolini al n é nia na leteratura religiousa nience leteratura popolara de folclor ma leteratura profana dla mondanité da chest temp àn ence les prumes traduzions da d autres leteratures ti secui vegnus do à la leteratura furlana abú trueps poec ezelenc desche ermes di colorêt pieri zorut che à tres si calendri porté pro a renforzè la koiné furlana caterina percude n sbunf nuef giata la leteratura furlana entratant la seconda vera tres pier paolo pasolini l talian pasolini empara l furlan lingaz de sia uma y scriv poesies y n toch de teater i turcs tal fril per furlan tres la fondaziun dla academiuta de lenga furlana dl à pasolini metù na pera de cianton nueva na generazion de poec entiera é vegnuda ispireda da el pasolini atif ence politicamenter fova n sostegnidour apascionè dla gauja ladina dl furlan dìjel lingua ladina dunque non dialetto alpino encuei é la leteratura furlana dret rica de direzions stilistiches y formes desvalives da la poesia enfin ai comics na istituzion de tradizion é ormai l concurs leterar y musical premi fril al osservadour da defora che ti ciala a na mendranza ti pléjel gonot l folclorich l esotich guanc da zacan y usanzes interesseia gonot deplú che lingaz sozieté leteratura ert con i ladins n é la cossa nia autramenter dantadut l guant da zacan de gherdeina vegn gonot fat ju l sit ofizial dl servisc per la planificazion y elaborazion dl lingaz ladin aladô dl orgina dl ladin dal lingaz latin él deplü studiá che arata che le ladin é na sort de latin baié ciamó aldedaincö te deplü raiuns dles alpes avisa sciöche al é gnü definí d atri lingac neolatins anter le latin baié latin volgar y le ladin baié él dagnora sté na continuité nia na zesöra sciöche danter le latin scrit latin classich y le ladin scrit les gaujes dla trasformaziun dl latin ti lingac neolatins è da chirí tla storia dantadöt tla desdrüta dl imper roman insciö che le lingaz baié jô tres plü indalater co le lingaz scrit co ê conesciü y gnô coltivé da tres manco porsones tl tëmp jô sonns y parores intieres a perde y d atri gnô pormez tl seco viii ê i lingac neolatins bele valgamia formá cina encër le seco x pon baié de protoladin dal secul x cina al xiv se desfarënziëia le ladin tres deplü dai atri lingac neolatins cun un di sëgn plü sigüsc la palatalisaziun de ca y ga che devënta cia y gia y la desinënza on che devënta un tla val badia al se formëia les variantes de val dl ladin le vedl mareo le vedl badiot le vedl gherdëina le vedl fodom le vedl fascian y le vedl ampezan le rotazism evoluziun da l a r te n valgönes parores se fej sintí tl mareo y tl ampezan tl gherdëna y tl fascian passa le a a e ince tla penultima silba deperpo che al romagn tla val badia le ou che vëgn dant tl fodom devënta u tla val badia y ëu tl gherdëna tl badiot s afermëia le ü che devënta tl mareo plü gonot ö p ej cürt cört tles atres valades ladines sparësc le ü y le ö daldöt tut fora moena i vocai azentá sparësc gonot tl badiot ince amez les parores p ej prozesciun purciun te düc i idioms ladins ti lascia n püch al piade le tëmp perfet scëmpl la lerch al al perfet formé cun n verb ausiliar al se svilupëia les variantes d aldedaincö ince tla forma scrita cun regoles y normes al se fej ince sintí l influs di atri lingac vijins te fascia fodom y ampëz le talian y i dialec taliagn te gherdëna y tla val badia dantadöt te mareo le todësch y le dialet todësch tirolesc chësc influs se lascia sintí tla lita dles parores y ince tla strotöra dla frasa y tles manires de dí test da na fabula de esop por latin traslaté tles variantes dl ladin ize la ladinia de belun l é la valades del cadore del agordin e de zoldo la magnifica comunità del cadore l é l istituzion storica che la lea duto al cadore dal comelego fin ia in selva al cadore n ota al fasea parte de la carnia par chesta rason l arcidiaconato cadorin che incuoi l é sote belun l é stà par secui sote al patriarcato de acuileia se se và dos a la classificazion linguistica fata dal ascoli a la fin del otozento al cadore al ciapa ize zones ladines e zones de passaio intrà l ladin e l veneto coi studie fate ize l secolo dapò al cadorin al é stà considerà cume ladin s ceto de na famea de parlades desleada da cheles del tirol inveze la parlades de selva e pescul ades les ien considerades ladines atesines e chela de zopié cume ai tenpe del ascoli ladina veneta l agordin fin a aleghe e zoldo che i era pievi e capitanati les era comunitas de paes sote al vescovo de belun feltre e les era leades a la magnifica comunità di cividal di belluno la parlades de cheste luoghe les é senpre stades considerades cume de passaio intrà ladin e veneto anche se la paroles pi veces les se ciata ize la parlades de zoldo e del agordin da zenzenighe in su la parlada de aleghe se la puó considerà cume cheles de la rocia col e selva val a dì ladina atesina l departimënt à la funzion de se cruzië dla educazion y dla cultura ladina tulan ite la aministrazion dla scoles y scolines di contribuc y dl sustëni ala lies y istituzions cultureles y al servisc ai jëuni ladins l departimënt ie nasciù dal intendënza ladina che fova unida istituida dl cun l tëmp ie unides leprò deplu cumpetënzes tant che dl iel unì metù su n departimënt aposta tla aministrazion provinziela l intendënt ladin ie respunsabl dl manejamënt dla scoles ladines aldò dla normes de atuazion al statut de autonomia l servisc de evaluazion dl sistem educatif ladin fej referimënt al intendënt sciche nce l ispetorat dla scoles ladines che à si sënta a picolin tl departimënt iel nce deplu servijes per sustenì l educazion tla valedes ladines danter l auter l servisc de integrazion y consulënza l servisc per l educazion ala sanità l servisc sport scolastich l servisc per l educazion musicala y l plurilinguism y n i seuraprò iel l ispetorat dla scolines ladines y l ispetëur de religion l ciamp inovazion y consulënza se cruzia dantaldut dla elaborazion de materiai didatics dl ajurnamënt di nsenianc y de inovazions pedagogiches la repartizion che fej pert dl departimënt ie respunsabla dl lëur aministratif sibe tla ciamp dla cultura che nce dla educazion la sënta dl departimënt ie a bulsan tla streda bottai binder a picolin iel n zënter pedagogich dal inant ulache l ie deplu servijes sul teritore n se tol dant de istituì n tel zënter nce te gherdëina davia che nosta scola ie de carater teritoriel y ie mè presënta tla valedes de badia y gherdëina le gran bracun é na personalité dla val badia danter storia y liënda franz wilhelm von prack zu asch le gran bracun é sté n nobl ciavalier che á vit amez le xvi seco tla val badia y che gnô dala familia de brach prack cun sënta tl ciastel de brach a la plí de mareo al ê n fi de cristof de brach y de katharina scheckin da goldrain al é documenté che dl êl gnü capitan d andraz y che dl êl gnü destut da chësta inciaria da pert dl vësco da porsenú conesciüdes é les stritaries danter le gran bracun y i nobli colz aladô de cuestiuns de podëi y afars tl comerz dl lignan i colz â süa sënta prinzipala tl ciastel neu rubatsch spo ciastel colz a la ila y le bracun viô tl ciastel da ruac a la ila al deplü fac conesciüs fora dla vita dl gran bracun sciöche la tënora che al ti â metü i colz a punt alt te fiames söl tru da jí a ciafé süa chestiana sidonia von winkelhofen al ciastel de botestagn aladô dla liënda ti foss sté le bracun da salté cun le ciaval sura le fossé fora do che le punt ê tomé adöm y da ti sciampé a sü nemisc n ater fat legendar y eroich é la cuntia dl gran bracun che â copé le dragun de sas dla crusc che ti arobâ bestiam ai paurs dla val badia le gran bracun â ferí caspar martin colz ai de setëmber dl y al é gnü copé dai colz ai de dezëmber dl a puntdabos danter le comun da corvara y le comun de badia chël jonn che mai pól ester plëgn de pinsiers s un vál dal bel ciastel cun le ce bel bas conësce al sëgn le podëise ch ël á sön so ciapel francësch de brach s un vëgn da süa chestiana bela y prossa plü che vign atra möta dî te stüa cun ëra s ál devertí bel su chël jonn che mai pól ester plëgn de pinsiers s un vál dal bel ciastel cun le ce bel bas conësce al sëgn le podëise ch ël á sön so ciapel francësch de brach s un vëgn da süa chestiana bela y prossa plü che vign atra möta dî te stüa cun ëra s ál devertí bel su dai crëp odôn gnon l alba jö bel plan cun ri segnal ch an dess do tut comié passé spo le rü bel snel denant che valgügn odess la sciora le lascia jí no ion mo dër ingert por avëi la nöt denant somié che bur ingian aspeta franzl dal bel aspet le bracun de coraje plëgn dá n baje a süa chestiana zënza mët averda a so bradlé dui sasc spo i dál de gran prisc te n pice archët ressumé dla liënda tl mëter man dla cuntia él na alianza socrëta dla regina de fanes cun les muntagnoles ince le re de fanes fej na alianza socrëta cun le variöl dla flama canche al nasc les dües jomelines dolasila y lujanta ti sorandá la regina lujanta ales muntagnoles por tigní ite l alianza y ciafa da chëstes na picera muntagnola ince le re dess baraté fora üna de sües fies cun n pice dl variöl mo chësc chir fora la picera muntagnola che la regina â sostituí adascusc a lujanta le re de fanes mëna n soldá söl nuvolau por le barat di arpadus cun le variöl dla flama la regina â metü adascusc pro la picera dolasila la muntagnola ciafada da sües aliades y le variöl chir fora la picera muntagnola sciöche pënch dla alianza cun le re söl tru da gní zoruch te fanes incunta le soldá le striun spina de mul che ciara fora sciöche n müsc mez frat al comparësc n jonn duran che combat cuntra le striun y ti é da l atoché cun na pera le striun ti dá inom al jonn ey de net tl combatimënt á spina de mul pordü la rajëta le maiú tesur dla tera dles muntes che ey de net ti scinca ala picera dolasila le re de fanes va cun dolasila y n tlap de soldas a chirí le scioz dl lech d arjënt i soldas ciafa na scatura cun laite na pilicia de belora y polver grisc mo al comparësc trëi zbergli che i prëia da ti lascé so scioz dolasila se mëna picé y ti la porta zoruch insciö che ai la recompensëia y ti dij da sciuré le polver tl lech por fá florí le scioz les canes d arjënt gnará saites che ne fala mai adinfora dla pilicia dessla lascé fá n vistimënt da jí te vera deache ara deventará na gran combatënta ara dess se recordé da ne jí mai te vera sce la pilicia ess da mudé curú y deventé scüra cun les saites d arjënt che ne fala mai che ti porta dolasila tröpes devëntes ai fanes y vëgn incoronada cun la rajëta sön plan de corones sciöche stëra de fanes te n some ti comparësc a dolasila le prinz di cajutes che portâ n smaz de pavá söl elm y che ara â copé te na batalia al ti dij da lascé da combate cun ermes strinades impó fej le re de fanes combat inant dolasila foto le re de fanes la prinzëssa dolasila y la regina de fanes tl film le rëgn de fanes de susy rottonara roland verra y hans peter karbon intratan baia sö spina de mul les popolaziuns vijines da se mët adöm cuntra i fanes y va a chirí ey de net le prinz di durans che dess porvé da condüj dolasila fora dala batalia a na moda che ara ne adores nia les saites strinades ey de net ti é da ti jí pormez ala prinzëssa mo spina de mul le tradësc y ferësc dolasila cun n erma strinada ey de net se dessëna y spina de mul ti fej n strinët insciö che al toma ia por tera canche al röia indô pro se instës va ey de net dala striona tsicuta a ti damané consëi por sté cun dolasila la tsicuta ti aconsiëia da se lascé fá dai zbergli dl latemar n scü por la proteziun de dolasila che sides tan posoch che degügn sides bun da l alzé sö adinfora d al intratan é dolasila varida dala ferida y le re de fanes ti dá ai zbergli dl latemar l inciaria da fá n scü che scones dolasila ince da ermes strinades degügn ne ti é da alzé sö le scü striné canche ey de net röia adarlerch tl ciastel de fanes se presëntel sciöche n scëmpl soldá dolasila le reconësc y tl momënt che al ti é da alzé sö le scü devëntel so ciavalier do tröpes batalies combatüdes adöm ti damana ey de net al re da podëi maridé dolasila che ó lascé da combate le re n ó nia gní ostacolé te sües ambiziuns de concuistes y para demez ey de net dal rëgn de fanes dolasila detlarëia da ne jí nia plü te vera zënza ey de net le re tradësc so popul y fej na alianza cun i nemisc por concuisté l or dl aurona al ti aconsiëia da ti detlaré vera ai fanes y ti asigurëia che dolasila ne foss nia jüda a combate aladô de ci che ara ti â impormetü a ey de net ey de net röia dal lech de lunedes olache les mjanines ti incünda le tradimënt dl re de fanes y la mort de dolasila la sëra dant la batalia raita dolasila desperada sö por armentara y incunta trëdesc mituns de morvëia che ti damana sües saites d arjënt ara ti nen scinca üna por om pordërt se tratera de n plan de spina de mul che proa insciö da ti garantí la devënta ai nemisc de fanes le dé do vëiga dolasila che so vistimënt da jí te vera á mudé curú y é deventé scür ara capësc da ester te n gran prigo mo ara n ó nia da arbandoné so popul por salvé süa jënt ne tëgnera nia ite ci che ara ti â impormetü a ey de net ara vëgn insciö copada da sües saites d arjënt trates dai nemisc intratan s un é le re de fanes sciampé sön lagació por ciafé dai nemisc le prisc de so tradimënt mo spina de mul ti fej strinët y al devënta de pera i fanes á pordü la batalia y s un sciampa zeruch tl ciastel de fanes la regina de fanes ti damana aiüt les muntagnoles y al röia adarlerch lujanta canche i soldas la vëiga mini che al sides dolasila mo la regina ti spliga che la jomelina de dolasila i condüjará ala salvëza al morin di salvans tl rëgn sot tera ite dles muntagnoles vigni sforz de reconcuista da pert di fanes ne jô a nia y ai vëgn batüs definitivamënter tla batalia sön furcia dai fers n iade al ann comparësc söl lech de braies sot chël che al dess ester na porta che condüj sot sas dla porta ite tl rëgn dles muntagnoles daolache al vir i ultims fanes na barca cun laite la regina y lujanta ares ti aspeta al tëmp impormetü che gnará incundé dales trombëtes d arjënt te chël che al gnará indô la pesc tl rëgn de fanes fanes lijënda y poem roland verra intendënza ladina bulsan le lech de boé é tl grup dl sela a na altëza de m aladô dla tradiziun dles liëndes ladines êl te chësc lech n dragun coliamënt al de tita alton tla biblioteca digitala de sön boá pisciadú y crespëna él de bi pici lec gonot i aldon bruntoran sciöche le tonn dalunc ia fascia n él ince dui un sön boá l ater sura mazin olach an vëgn fora por chëres crodes en munt de suc ci é mo la gauja dl bruntoré ch an alda al é draguns te chisc lec jön funz y datrai feji vera y mët l ega en moto datrai jori pa ci fora de nöt da n lech al ater y chël é pa ri sëgn ël de nöt ési insciöche n gran füch canch ai jora da na munt al atra y intan le jore müdi düc i corusc dl ergobando l ultim án odü joran na sëra d otober dl ann al fô incër les nü y na nöt dër scöra iló te na ota vëgnel ia da sas de pisciadú döt cöce sciöche n füch al parô n fer lorënt y n lominus êl gnü sura döta la val y tles stües ch an éss odü a lí mo n lominus tan da füch che dî nes straverdes bestiam metô man a bolé te stala y jënt fô düc spaventá al somiâ n cösc de stran che tirâ do na coda cöcena do da se le lech de pisciadú é tl grup dl sela sot la piza de pisciadú a na altëza de m aladô dla tradiziun dles liëndes ladines êl te chësc lech n dragun coliamënt al de tita alton tla biblioteca digitala de sn boá pisciad e crespëna èl d b pici léc gonot i alden brontoran scèque l tòn da lonce ia fasa n èl inche doi n sn boá l ater sra mazzin olláqu an vegne fora per quëlles crodes in mont d sce ch è mo la gaoa del brontoré qu an alda ël è dragons t qui léc j in fonz e datrái fégi vérra e mëtte l èga in moto datrái jori pa chi fora d nètt da n léc all ater e quël è pa r segn ël d nètt èsi inscique n gran fc quan qu ëi jora da na mont all atra e intan l jor mdi dt i cor del ergobando l timo an od joran na sëra d ottober del an ël fô incër les nu e na nétt dër scra illó t na òta vegnel ia da sas d pisciad dt cuce sceque n fc ël parô n fér lorënt e n lomins êl gnt sra dta la val e t les sts qu an èssa od a lige mo n lomins tan da fc qu d nes stravérd bestiam mettô man a bollè t stalla e gent fô dt spaventá ël somiâ n cuge de stran qu tirava dô na còda cucena dô da sé le lech dl dragon é n lech sun mëisules tl grup dl sela a na altëza de m aladô dla tradiziun dles liëndes ladines êl te chësc lech n dragun coliamënt al de tita alton tla biblioteca digitala de sön boá pisciadú y crespëna él de bi pici lec gonot i aldon bruntoran sciöche le tonn dalunc ia fascia n él ince dui un sön boá l ater sura mazin olach an vëgn fora por chëres crodes en munt de suc ci é mo la gauja dl bruntoré ch an alda al é draguns te chisc lec jö en funz y datrai feji vera y mët l ega en moto datrai jori pa ci fora de nöt da n lech al ater y chël é pa ri sëgn ël de nöt ési insciöche n gran füch canch ai jora da na munt al atra y intan le jore müdi düc i corusc dl ergobando l ultim án odü joran na sëra d otober dl ann al fô incër les nü y na nöt dër scöra iló te na ota vëgnel ia da sas de pisciadú döt cöce sciöche n füch al parô n fer lorënt y n lominus êl gnü sura döta la val y tles stües ch an éss odü a lí mo n lominus tan da füch che dî nes straverdes bestiam metô man a bolé te stala y jënt fô düc spaventá al somiâ n cösc de stran che tirâ do na coda cöcena do da se te n dui menüc êl passé fora sura gherdenacia fora y dalunc l án odü fin ch al é scomparí fora vers la baviera zacan fôl plü draguns te chisc lec porcí ch ëi se mangiâ les bisces y magari n bo ch ëi se tirâ te lech a funz mo do ch an á metü sö chëres crusc de fer söles crodes n án pa plü mai aldí nia le dr lejo baldissera é nasciü dl a la plí de mareo y é mort dl al é sté avocat dotur de filosofia y ispetur por le secundo lingaz tles scores dla val badia al á scrit tröpes rimes conesciüdes sciöche nos salvans floride pres y matio de fer alá metü jö por ladin l inn nazional grijun bel lingaz dla uma cara y dal todësch tl ladin i tesć dles cianties o re da sanch y plaies cun ligrëza t ai odü y na linda alta y bela al á scrit siur ujöp freinademetz y la redenziun pasciun de nosc signur in ac leonardo da vinci nasciùa vinci dl mort a amboise dl ie n artist si formazion al giapà a flurenza genie universel che se á dat ju cun deplu formes de ert nce sperimenteles y cun invenzions de uni sort l ie nce stat ingenieur militer per lodovico il moro a milan y artist de cheurt per l re de franzia franzesch i gran pert de si schizes nce de invenzions che fova scialdi danora a si tempes ie cunservedes tl codex atlantich do la rata se à cunservà mé puecia pitures de cheles che la plu cunesciudes ie ben la vergine delle rocce la dama coll ermellino y la gioconda o mona lisa la leteratura ladina ie documenteda cun operes de n cër pëis dala prima pert dl otcënt inant scebën che l ne mance nia documënc de carater pratich plu antics sce cunscidron la tradizion orala ie la lijëndes ladines segurmënter scialdi antiches n miena nchinamei di tëmpes preromans la situazion particulera dla mendranza ladina cun n pudëi politich y culturel da ora de cà cun mé n pitl cërtl de inteletuei y zënza n zënter urban ladin spiega ciuldì che la leteratura fosse documenteda tan tert a desferënzia dal friul cun documënc letereres bele tl medieve y di grijons cun na cërta produzion almanco dai tëmpes dla reformazion inant tl meterman se tratovel tl cajo dla leteratura ladina plutosc de poejies de ucajion de satires de vel pez teatral populer permò via per l otcënt sota la influenza dl romantizism europeich ie unida a sl dé na produzion leterera dantaldut lirica y epica angelo trebo jan batista alton de livel aut la esperienzes traumatiches dla doi gran vieres y dla ditatures ne à nia judà la produzion leterera ladina che ova nce l problem de vester scrita te cin idioms desferënc y de avëi perchël n publich plutosc pitl la dejunion y la despartizion danter i ladins se fajova perchël sentì nce tl ciamp leterer permò do l vën do ca na generazion de scritëures che cialova sëura la sief de si valeda ora y se cunfruntova cun la tendënzes y idees plu modernes a livel internaziunel l ie bën vëira che la leteratures dla pitla mendranzes à suvënz la tendënza a se stlù ite te tematiches locales a se limité datrai a na vijion parziela de leteratura dl ncësa ma l ne muessa nia for vester nscila l ie nce mesun se cunfrunté cun tematiches y questions universeles adurvan l mesun de na rujeneda de mendranza l depënd dal autor y nia dal lingaz l prim autor documentà che scrisc cun carateritiches letereres te gherdëina ie bën matie ploner urtijëi persenon l fova ugrister y maester a urtijëi plu tert se n fovel trapiná a ciastel dl fovel uní cherdà a persenon coche nseniant de mujiga y urganist de si produzion lecurdons sies stories per ladin deplu poejies de ucajion y satiriches danter chëles sauta ora la vedla muta per savëi formal y umoristich si produzion ie scialdi persunela y se urientea al rujené dla jënt de gherdëina de si tëmpes per l rest iel te chëi ani plutosc na produzion didascaliaca de nseniamënt dl popul da pert de prevesc da auzé ora ie l curat ujep antone vian che dà ora n liber sun la rujeneda de gherdëina per tudësch gröden der grödner und seine sprache dl n valgun pec de prosa de n bon livel artistich vën dala pëna dl ambolt de urtijëi franz moroder p e n vödl jagher na persunalità artistica da auzé ora ie leo runggaldier cun si stories y cianties per kei de gerdeina sic l ie l autor dl inn de gherdëina le pröm scrit che la val badia á por le momënt da mostré sö è na ordinanza dl vësco kaspar ignaz künigl i pröms agn dl cun chësc proclam metü jö te n lingaz moscedé ladin talian todësch orô le vësco da porsenú lascé al savëi ala jënt dla signoria de tor co che ara â da se comporté respet ai bosć ala ciacia y al diejo impormó passa agn plü tert tla pröma pert dl secul xix ciafunse spo i pröms scric de na zerta importanza ince leterara por le svilup dla leteratöra y di stüdi de lingaz ladin tla val badia é importanc i laurs de micurá de rü janmatî declara jan batista alton angelo trebo siur antone pizzinini franzl pizzinini jepele frontull siur ujöp pizzinini ziprian pescosta angel morlang silvester erlacher lejio baldissera l gran muvimënt romantich europeich à nce lascià si fusties tla leteratura ladina scebën che te formes y te tëmpes scialdi desferënc che no tla majera leteratures dl cuntinënt sce ti paejes tudësc ulache l muvimënt ie nasciù ala fin dl setcënt dal sturm und drang iel deventà dominant per dut l otcënt ruvan ite cun la neoromantik scialdi inant tl nuefcënt y cun autra formes coche la neue innerlichkeit nchina a aldidancuei possen dì che tla ladinia se al permò sentà sëura defin cun angelo trebo chël uel dì te n tëmp scialdi tardif y cun formes che pudon raté tert romantiches aldò de friedrich schlegel te na si cunesciuda definizion dl fova la poesia romantica turmenteda dramatica defin autramënter de chela sarëina y armoniëusa di antics chësta definizioni e mo plu sorisseda polemicamënter da goethe nstës che se tol a dì che l romantizism ie la pert amaleda l classizism la pert sana dla leteratura chësc muessa bën nes fé pensé do sce tla franzia vën goethe datrai mo ratà danter i autores romantics ma chël ie plutosc mé per gaujia de si leiden des jungen werther che ie pu n prodot proto romantich dl sturm und drang la parola tudëscia romantik ie pona unida repurteda coche romanticism tla inghiltiera y romantisme tla franzia scebën che la fosse nasciuda coche terminus despriejënt propi danter i ingleji per descrì i romances la stories fantastiches de ciavaliers dalonc dala vita reala ma scebën che l ie belau n secul danter la nasciuda dl romantizism y la puecia poejies de angelo trebo possen dì che si poetica ie defin romantica cun si sentimënt de mueia daujin ala mort y ala nuet cun si sentimentalism desperà cun si jol poetich tla natura y tl mythos duc elemënc tipics de na sensibilità romantica coche la udon sëura duta europa da shelley a keats da byron a coleridge da tieck a novalis da eichendorff a lenau per ruvé al pessimism cosmich de giacomo leopardi tla talia dloch te chisc poec pudons usservé la spartizion dala armonia la dissonanz l contrast l mel de viver la persunaliteies dl romantizism despriejea la imitazion che fova la fundamenta dl ert classica per ëiles valova mé la criazion uriginela l genius dl daimon criatif da chesc cumpurtament ven suvenz n sentiment de titanism dl poet che se sent belau coche n profet de tëmpes nueves sanbën nia capì dala gran massa di imitadëures banai ma l poet romantich possa nce se paré da chësc mond net nia plajëul cun si ironia romantica cun si tëutes y satires coche tl cajo de heinrich heine ma n possa bën dì che te uni nazion l romantizism ebe giapà si culëur y si sëur particulera nscì vëniel nchinamei dit che l romantizism talian ne fova nia propi defin romantich ajache l à n si carater plu conziliant danter l illuminism y la nueva vijions romantiches dl otcënt ma l bastëssa pensé ala mujiga y ala operes de giuseppe verdi per se rënder cont che l romantizism talian ie stat n muviment scialdi vif y uriginel ne dausson nianca limité l romantizism mé a si tëmp storich davia che si autores ratova poec romantics sui generis nchinamei dante y shakespeare tlermënter la sortes de leteratura plu slargeda ora danter i autores romantics ie la lirica de carater persunel o esistenziel y l romann storich la poesia devënta defin n fat individuel tant che suvënz chierela de se dlibré dala formes classiches antiches rimedes per se lascé jì ala ciancia naturela di sentimëne che n sënt dedite chësc ie l cajo dl majer poet lirich talian leopardi che intitulea si poejies propi canti la lidëza metrica de chësta cianties liriches ie l majer contribut de leopardi ala poesia italiana nchina aldidancuei chël uel dì che la poesia se dlibrea dal corsett dla formes dates dant dal canon classich nce la forma dla poesia devënta subietiva coche dij hegel l autra gran nueva tla leteratura ie l gran romann storich che arjonj si forma plu auta te walter scott ma che nes mostra de biei ejëmpli de stendhal balzac manzoni y pona plu tert cun victor hugo y nchinameio lew tolstoj tla ruscia iust tl romann storich vën a lum suvënz la idea romantica dl spirt de n popul coche l vën nce teorisà da karl felix wolff per i ladins te si lijëndes dla dolomites iust la scuvierta dl mythos dla vedla lijëndes populeres ie tipiches dl tëmp romantich scebën che tlo toleles su idees plu vedles de herder sun la volksseele n auter aspet fundamentel dla poetica romantica ie si relazion cun la natura che ne ie nia plu la natura tipiseda de vergil dla ecloghes o georgiches ma na natura che respiedlea defin i sentimënc turmentei dl poet romantich sciche pudon usservé ti nachtlieder de eichendorff de trebo y de leopardi per la leteratura ladina ie perchël l romantizism de mpurtanza fundamentela tant che la ne i emo nia defin stata bona de se desgatië da chësta arpejon coche pudon udëi te tan de poec dla heimatliteratur ladina che scrij mò ncueicundi l ne ie nia n urt che angelo trebo sibe stat l prim gran poet lirich ladin cun si arpejon romantica sciche l ne ie nia n cajo che al mëter man dla leteratura ladina do la segonda gran viera sibe max tosi che interpretea elemënc romantics tres esperienzes y formes simbolistiches y decadentistiches bonamënter sons duc descendënc y erpesc dl romantizism y chësc ne vel nia mé per i poec ladins do i classics dl nuefcënt sciche max tosi frida piazza felix dapoz y luciano jellici iel unì do cà na lingia de autores che à purtà a deplu inovazions tla leteratura ladina dla dolomites l protest soziel y politich ie unì representà satiricamënter da josef kostner te si cun lizënza na grupa de scritëures de gherdëina se à dat ju cun problematiches dl viver y dl mond spirituel y persunel tlo lecurdons rut bernardi lëtres te n fol gherlandes de sunëc marco forni nia y mpue de plu roland verra l cudejel di dis y dla sajons dërc y storc sun lim de plata plates de calender te me ancontes sën mpue de zes la rojules tardives danter i autores plu atives tla leteratura ladina da aldidancuei iel da nunzië ivan senoner la ueia de pië via tré l ega dumbries de col de flam fabio l fova n iede te gherdëina l testamënt dl lëuf che à venciù deplù iedesc pra l cuncors leterer auturs ladins scrî y la prima edizion dl cuncors leterer scribo cun si romanns storics y de carater soziocritich na gran produzion à da mustrà su sibe tla poesia che tla epica iaco rigo de mareo tla val badia lecurdons nce cristina de grandi christian ferdigg carlo suani ruth videsott paul zardini daria valentin y tresele palfrader tla val de fascia iel da nunzië claus soraperra vigile iori y stefen dell antonio leteratura ladina storia dla leteratura ladina na leteratura de mendranza ne ie nia mëndra la leteratura ladina ie documenteda cun operes de n cër pëis dala prima pert dl otcënt inant scebën che l ne mance nia documënc de carater pratich plu antics sce cunscidron la tradizion orala ie la lijëndes ladines segurmënter scialdi antiches n miena nchinamei di tëmpes preromans la situazion particulera dla mendranza ladina cun n pudëi politich y culturel da ora de cà cun mé n pitl cërtl de inteletuei y zënza n zënter urban ladin spiega ciuldì che la leteratura fosse documenteda tan tert a desferënzia dal friul cun documënc letereres bele tl medieve y di grijons cun na cërta produzion almanco dai tëmpes dla reformazion inant tl meterman se tratovel tl cajo dla leteratura ladina plutosc de poejies de ucajion de satires de vel pez teatral populer permò via per l otcënt sota la influenza dl romantizism europeich ie unida a sl dé na produzion leterera dantaldut lirica y epica angelo trebo jan batista alton de livel aut la esperienzes traumatiches dla doi gran vieres y dla ditatures ne à nia judà la produzion leterera ladina che ova nce l problem de vester scrita te cin idioms desferënc y de avëi perchël n publich plutosc pitl la dejunion y la despartizion danter i ladins se fajova perchël sentì nce tl ciamp leterer permò do l vën do ca na generazion de scritëures che cialova sëura la sief de si valeda ora y se cunfruntova cun la tendënzes y idees plu modernes a livel internaziunel l ie bën vëira che la leteratures dla pitla mendranzes à suvënz la tendënza a se stlù ite te tematiches locales a se limité datrai a na vijion parziela de leteratura dl ncësa ma l ne muessa nia for vester nscila l ie nce mesun se cunfrunté cun tematiches y questions universeles adurvan l mesun de na rujeneda de mendranza l depënd dal autor y nia dal lingaz do i classics dl nuefcënt sciche max tosi felix dapoz y luciano jellici iel unì do cà na lingia de autores che à purtà a deplu inovazions tla leteratura ladina dla dolomites l protest soziel y politich ie unì representà satiricamënter da josef kostner te si cun lizënza na grupa de scritëures de gherdëina se à dat ju cun problematiches dl viver y dl mond spirituel y persunel tlo lecurdons rut bernardi lëtres te n fol gherlandes de sunëc marco forni nia y mpue de plu roland verra l cudejel di dis y dla sajons dërc y storc sun lim de plata plates de calender te me ancontes sën mpue de zes la rojules tardives na gran produzion à da mustrà su sibe tla poesia che tla epica iaco rigo de mareo ivan senoner representea la generazion plu jëuna cun romanns y cuntedes che adrova suvënz n lingaz daujin al ladin da uni di tla val badia lecurdons nce daria valentin cristina de grandi carlo suani ruth videsott paul zardini y tresele palfrader tla val de fascia iel da nunzië claus soraperra vigile iori y stefen dell antonio le pröm scrit che la val badia á por le momënt da mostré sö è na ordinanza dl vësco kaspar ignaz künigl i pröms agn dl cun chësc proclam metü jö te n lingaz moscedé ladin talian todësch orô le vësco da porsenú lascé al savëi ala jënt dla signoria de tor co che ara â da se comporté respet ai bosć ala ciacia y al diejo impormó passa agn plü tert tla pröma pert dl secul xix ciafunse spo i pröms scric de na zerta importanza ince leterara por le svilup dla leteratöra y di stüdi de lingaz ladin tla val badia é importanc i laurs de micurá de rü janmatî declara jan batista alton angelo trebo siur antone pizzinini franzl pizzinini jepele frontull siur ujöp pizzinini ziprian pescosta siur angel morlang silvester erlacher lejio baldissera lieder reime zum thema letures y urazions per l vedlé dala lëtra de san paul ai romans fredesc y surans la speranza ne ngiana nia ajache l amor de die ie sentà ite te nosc cuer per mesun dl spirt che nes ie unì dat bele canche fan mo dëibli y piciadëures ie gejù crist mort per nëus l ie rie giaté zachei che mor per na persona giusta al plu sarala che un vega a murì per na persona che ti à fat dl bën ma die à desmustrà si amor per nëus davia che ntan che fan mo piciadëures ie gejù crist bele mort per nëus tan plu unirons salvei dal giudize de die tres ël śën che son unic giustifichei tres si sanch davia che sce son unic pazifichei cun die tres la mort de si fi canche fan mo nemics tan plu śën che son pazifichei unirons salvei tres si vita ma no mé chël nëus dajon gloria a die per grazia de gejù crist nosc seniëur per nes avëi bele śën merità la pesc cun die seniëur idie tu ies l linëus di fediei y la vita di sanc tu nes es salvà cun la mort y ressurezion de ti fi ebes misericordia de nosta surans y de nosc fredesc defonc che tla vita à dat testemunianza de si fede tl mister de nosta ressurezion lasci udëi per for ti gloria per gejù crist nosc seniëur amen dala prima lëtra de san paul a chëi de tessalónich tess fredesc y surans ne n ulon nia ve lascé tl scur en cont di morc acioche ne stajëis nia a ve fé dainora sciche i autri che ne n à deguna speranza sce nëus credon che gejù crist ie mort y ressuscità nsci abinerà die per mesun de gejù aduna cun d ël nce chëi che ie morc chësc ve dijons sun la parola dl seniëur canche l seniëur vën ne n arons nëus i vives y mo restei nia vel deplù de chëi che ie bele morc l seniëur nstës nfati unirà dal ciel canche l vën dat l orden pra la usc dl arcangiul y pra l sonn dla posauna de die tl prim ressusciterà chëi che ie morc tla pesc dl seniëur dopro unirons nëus i vives y mo restei deberieda cun d ëi tëuc tl aier sun la nibles ancontra a gejù po sarons for cun nosc seniëur daviadechël cunsulëve l un l auter cun chësta paroles die uniputënt tu es tëut su tla gloria de ti rëni ti fi do che l ova venciù la mort cunzed a nosta surans y a nosc fredesc defonc de tò pert cun ël al triunf sun la mort y de pudëi nsci per for cuntemplé té pere che t ies si criator y redentor die gejù cristi ie nosta ressurezion y nosta vita dà artën a nosta fede a crëier tla vita eterna y mëina nosc defonc te paravis pra té per gejù crist nosc seniëur amen la lijëndes ladines dla dolomites ie l patrimone culturel plu antich y de valuta tla tradizion orala ladina che vá zoruch a milesc de ani dan crist nchin almanco al etá dl bront la lijëndes ie nasciudes te n tëmp olache l raion ladin o protoladin fova mò cotant majer la lijëndes possa plutosc unì cunscidredes cuntìes magiches che se refej ala mitologia ala credënzes ala vijion dl mond de nosc antenac da zacan la lijëndes ladines se pierd daviadechël tl scur dla preistoria y ne possa nia se nfidé a fé culegamënc cun avenimënc storics suzedui vëiramënter n pudëssa dì che te chëla lijëndes ladines che se à cunservà l miec auden ora l carater archetipich dl sentì y dl pensier dla jëntes che abitova tla dolomites ti tempes veyes i prim studiëusc y scritëures ladins dl ova purvà de fé nascer na leteratura de livel artistich iust fajan referimënt ala tradizion dla liëndes ladines che fova ntlëuta scialdi viva per merit dl preve giosef brunel de fascia che fova nce pluan de urtijëi se ova mantenì truepa lijëndes populeres che ël ova tlupà su dala usc dla jënt y dat inant per scrit a na maniera che hugo de rossi y plu tert karl felix wolff à pudù adurvé chësta funtana documenteda nchinamei tla forma ladina per elbaoré la lijëndes dla dolomites dates ora plu tert per tudësch coche dolomitensagen che ie devëntedes n suzes mondiel ti primes dejënes dl for tl spirit romantich dl scrij jan batista alton deplù ballades ispiredes ala lijëndes ladines y plu tert saral angelo trebo a scrì l test dla operestes l ciastel dles stries y le scioz de san jenn for ispiredes a chësta tradizion populera dl él uní dat ora la publicazion dla traduzion tl gherdëina dla dolomitensagen de k f wolff da pert de elsa runggaldier la lijëndes ie nasciudes te n tëmp olache l raion ladin o protoladin fova mò cotant majer drët afascinant y complès ie l mit de fanes la ravises de chësc mit va zeruch de plu milesc de ani la trasformazion de jënt te tieres ie n elemënt drët vedl che an giata ënghe tla lijëndes di indians l totem tl mit de fanes n ie nia n simbol de podestà dla ciacia eguia o auter ma de modesté lieda a la tiera n tier spave la muntagnola l mel ne ie nia metafisich ma fej pert dla tiera sciche l bën spina de mul l strion che se trasformea te nuetes de temporal te n schelet de n musc n à nia de diabolich al n adora degun pat con l infern ma al à sia forza dla natura la vijion cristiana dl mond con sia conzezion dl mel à lascè drët pueces fusties tl mit de fanes n motif costant ie l matriarcat tl mit de fanes y tla lijëndes ladines en generel cotant manco o endut nia endere tles lijëndes dl tirol o di ujins talians iel dantadut la ëiles che tol dezijions y arvën i avenimënc i ëi endere porta ala revina canche ai tol dezijions l rë de fanes vën si rëni y vën pona trasfurmà te crëp l inuem dl rë fauz ti dà l inuem al jëuf a sud de fanes fauzarego pro i ladins ti grijons ie caspar decurtins sté l prum a cöi adum l arpejon culturela orala dl àl fá n apel publich per che la populazion judass da chirì adum material l reson al apel ie stat mprescionant l material coiú adum ie stat assé per libri l volum dla conties y lijëndes rumances coiudes adum enfin al ie plu che l dopl de chël di autri trëi teritores linguistics dla svizera deberieda l ziclus plu mpurtant dla lijëndes ladines ie bën chël dl rëni de fanes l se trata dla majera epica dl popul ladin che nes ie unida repurteda tres l lëur de documentazion de karl felix wolff che à mudà truepa pertes y metù adum la stories de fanes cun chëles di arimanns de fascia tla verscion recostruida per ladin da angel morlang y scrita nce te forma de teater ie la storia cunzentreda mé ntëur al rëni de fanes nasciù tres la alianza de moltina cun la muntanioles l rëni devënta for plu sterch y se slergia ora a dann di ujins dla autra valedes ajache l rë de fanes che ie n fulestier maridà ite y che vën tlamà raies te vel verscion dla storia uel for plu richëzes y pudëi l rë de fanes chier na alianza cun l variöl y uel ti seurandé una dla jumblines luianta che se selva alincontra tl rëni sota tiera dla muntanioles l autra jumblina dolasila devënta na gran cumbatënta se juvan dla sëites de arjënt che ne fala mei che la à giapà tl lech d arjënt di salvans la zicuta possa dì danora l daunì y viv sul padon scur ulache la se mostra datrai sul megon de megoies aldò de vel interpretazion iela la sor de spina de mul y fova na regina che ova refudà l monarch fulestier che purterà i fanes ala ruina l amor de dolasila per ey de net vën pruibì dal rë y dolasila se refudea de jì a cumbater l rë tradësc si popul per giapé l or dl aurona n rëni sota l crëp de padon l strion spina de mul muef i populi ujins contra fanes y mpede ti dé l or al rë l trasfurmeiel te n sas a chësc pont tl mument dl majer pricul và dolasila a combater contra i nemics savan che la ne à deguna puscibiliteies de seuraviver davia che si furnimënt de viera ie deventà fosch da blanch che l fova y chësc ie n sëni tler de desdita la toma contra i nemics mazeda dala sëites de arjënt che i spirc dla montes ti ova tëut a tradimënt ma canche dut semea perdù vën adalerch luianta dal rëni dla muntanioles y mëina i seuravivui di fanes tl morin di salvans sota tiera ulache i aspieterà l tëmp mpermetù dla salvëza y dla pesc la lijënda de fanes à ispirà deplu autores y artisc ladins danter la produzions plu nueves iel da lecurdé l film le rëgn de fanes de susy rottonara roland verra y hans peter karbon y l poem musical fanes cun tesc de roland verra cun mujiga de susy rottonara l se trata de na lijënda scialdi antica velun miena che l pudëssa vester stories di tëmpes retics o mo plu da giut canche chësta populazions ova mò si pitli rënies sun nosta montes autri studiëusc interpretea alincontra chësta stories ala lum dla religion pagana de nosc antenac l ie nce studiëusc che vëij l rëni de fanes ala per cun la autra gran epiches antiches di populi segurmënter ie chësta lijënda n pont de referimënt mpurtant dla identité culturala di ladins dles dolomites ressumé dla liënda te deplü liëndes vëgn les ganes ince dant sciöche creatöres dles eghes tla tradiziun dles liëndes ladines dles dolomites é conesciüdes le cunties dla gana de pöz dla gana dla val de misdé y de molta la gana che á chersciü sö moltina l antenata dla stlata dl rëgn de fanes i salvans ê creatöres salvaries che viô tles munts y ti bosć y che storjô pro ti lüs da paur dantadöt d invern ai ne ti fajô nia dl mal ala jënt gonot ti daidâi mo sce ai gnô coiená se vendicâi dassënn conesciüdes é les liëndes le lomiscel dl salvan le salvan de frara y le salvan da juel te deplü lec dles dolomites dessel ester sté draguns che jorâ sura i crëps fora spudâ füch y arobâ bestiam conesciü é le dragun de sas dla crusc che ê gnü copé dal gran bracun tl tradiziun orala ladina dles dolomites vëgnel cunté de vigni sort de stories en cunt dles stries ares ti ê da comané le tëmp da cherdé adarlerch tempesta y granijores y da fá de vigni sort de strinëc sciöche nia fá garaté le smalz dala pëgna al ê deplü posć olache ares s incuntâ sciöche le plan dales stries sön sassongher le sas de stria y le raiun de pöz te n valgönes liëndes vëgnel ince dant striuns l orco a chël che al ti gnô ince dit bao sprigorâ i viandanc che passâ de nöt fora por bosch y comparî sciöche n vicel da füch o n gran ciaval fosch te deplü cunties vëgnel ince dant spiric che é da odëi de nöt sciöche löms o che ciarâ sura a tesurs l lingaz ie l mesun de comunicazion y representazion dl mond dla persones tres paroles y frases i lingac indo europeichs fej pert dla gran familia che se refej a na ravisa unitera y che se á destendù ora dal iran y dal asia zentrela sibe de viers dl india che nce dl europa y plu tert nce dl america y dl australia i lingac neolatins ie derivazion dal latin antich che se à mudà aldo dl substrat y dla situazions locales aldidancuei ie chisc i lingac neolatins ladin talian sard franzëus provenzal catalan gallego spanuel portughesc rumen de chisc ie n valgun lingac rujenedes mundieles spanuel franzëus autri pitli lingac de mendranza sciche l ladin la familia ladina ie metuda adum da ladin dla dolomites rumanc di grijons y furlan l ladin é n lingaz neolatin che s à conservà tles dolomites te cinch variantes locales ladin val badia gherdëina fascian fodom y anpezan y che é parentà cun l rumanc di grijuns y l furlan le ladin s à formà cun la romanisazion dles alpes la popolazion retica à sourantout l latin popolar sot a la influenza de particolarités de si lingaz sintassa fonetica lessich àla svilupé l lingaz ladin retoroman l lingaz ladin é la realisazion direta dl latin popolar rejoné tles alpes entourn la fin dl imper roman la fin dl retich tles alpes po vegnì confronteda con la fin dl galich tla franzia i retoromans y i rumens é i soui che porta te sia denominazion la parola roma i abitanc dla val dl inn y dles dolomites se nomineia enfinamai ladins donca latins na pruma forma dl ladin podessa se avei svilupé sciche ence i autri lingac neolatins plu o manco entourn l secul l lingaz é plu o manco anter l franzeis y l talian vejin al retoroman é ence l ozitan o l catalan ajache per l raion ladin fálel ciamò na cronologia dles fases linguistiches reconesciuda amplamenter na periodisazion propon l prof univ paul videsott chesta partizion a enfin a entourn al ann do crist temp dl latin vulgar temp caraterisé te prest duta la romania da enlaouta da inovazions plu o manco valives b dal enfin al eisem centené za an rejona de proto ladin temp caraterisé da svilups linguistics a gran linges valifs che corespon tl sens lerch a duta la galloromania y dantaldut a la cisalpinia che fossa tant che l raion di dialec dl nord dla italia y la retoromania c dal eisem centené al eisem centené an rejona de vedl ladin temp caraterisé da inovazions y conservazions propies dl ladin en confront a la padania d dal eisem enfin al eisem centené za an rejona de vedl marou vedl badiot vedl gherdeina vedl fascian vedl fodom y vedl ampezan spana de temp carateriseda da spidiciament dialetal dl ladin tres maiour al intern e dal eisem al eisem centené idioms ladins moderns temp caraterisé da la scritura y da la normazion di idioms f dal eisem centené inant elaborazion de n lingaz ladin scrit unifiché adum cun i idioms ladins l lingaz ladin s à furmá cun la romanisazion di raions dla elpes rezia a pié via dal dan g crist cun la concuistes de drusus y tiberius mandei dal imparadú augustus l lingaz latin vulgher di soldeies romans se muscëida cun l lingaz autochton dla popolazions retiches dl post y furmea n lingaz nëuf l retoroman o ladin ti secui v x vën i raions ladins for mëndri dantaldut aldó dla invajions di baiuvaresc dal nord y di longobarc dal sud y l lingaz ladin vën rujené inant tla valedes plu isoledes aladô dl orgina dl ladin dal lingaz latin él deplü studiá che arata che le ladin é na sort de latin baié ciamó aldedaincö te deplü raiuns dles alpes avisa sciöche al é gnü definí d atri lingac neolatins anter le latin baié latin volgar y le ladin baié él dagnora sté na continuité nia na zesöra sciöche danter le latin scrit latin classich y le ladin scrit les gaujes dla trasformaziun dl latin ti lingac neolatins è da chirí tla storia dantadöt tla desdrüta dl imper roman insciö che le lingaz baié jô tres plü indalater co le lingaz scrit co ê conesciü y gnô coltivé da tres manco porsones tl tëmp jô sonns y parores intieres a perde y d atri gnô pormez tl seco viii ê i lingac neolatins bele valgamia formá cina encër le seco x pon baié de protoladin dal secul x cina al xiv se desfarënziëia le ladin tres deplü dai atri lingac neolatins cun un di sëgn plü sigüsc la palatalisaziun de ca y ga che devënta cia y gia y la desinënza on che devënta un tla val badia al se formëia les variantes de val dl ladin le vedl mareo le vedl badiot le vedl gherdëina le vedl fodom le vedl fascian y le vedl ampezan le rotazism evoluziun da l a r te n valgönes parores se fej sintí tl mareo y tl ampezan tl gherdëna y tl fascian passa le a a e ince tla penultima silba deperpo che al romagn tla val badia le ou che vëgn dant tl fodom devënta u tla val badia y ëu tl gherdëna tl badiot s afermëia le ü che devënta tl mareo plü gonot ö p ej cürt cört tles atres valades ladines sparësc le ü y le ö daldöt tut fora moena i vocai azentá sparësc gonot tl badiot ince amez les parores p ej prozesciun purciun te düc i idioms ladins ti lascia n püch al piade le tëmp perfet scëmpl la lerch al al perfet formé cun n verb ausiliar al se svilupëia les variantes d aldedaincö ince tla forma scrita cun regoles y normes al se fej ince sintí l influs di atri lingac vijins te fascia fodom y ampëz le talian y i dialec taliagn te gherdëna y tla val badia dantadöt te mareo le todësch y le dialet todësch tirolesc chësc influs se lascia sintí tla lita dles parores y ince tla strotöra dla frasa y tles manires de dí test da na fabula de esop por latin traslaté tles variantes dl ladin l ladin dles dolomites tol ite cinch idioms variantes de valeda desche ejempl végnel chilò metù dant na pert dl paternoster ti idioms desvalifs y per todesch y talian l rumanc ie l lingaz ladin rujná tl raion di grijons tla svizra la tradizion scrita dl rumanc met man tl eisem secul la sburla prinzipala vegn da la reforma y da la contrareforma y da la intenziun perchel da ti fé avei a la jent na letura de utl moral te sie lingaz l om politich dla engiadina auta gian travers à scrit l prum document rumanc che an conesc l ann àl adorè l lingaz dla oma per n scrit de defenura politica vegnuda publicheda te forma de manoscrit les prumes publicazions stampedes per rumanc é vegnudes fora dl n catechism y n abezé per l engiadina auta l autur é iachiam bifrun notar a samedan puec agn plu tert àl fat la traduzion dl nuef testament idiom puter l lingaz é strument per la religion n gran suzes à abù dantadut does publicazions il vêr sulaz da pievel giuven la dreta aorela curta per jent joena che é vegnù publiché ciamò iadesc per rumanc iadesc per todesch y iadesc por talian gran reson à ence abù la consolaziun dell olma devoziusa n liber de orazion catolich con cianties che vegn en pert ciantedes ence encuei ciamò l liber é vegnù publiché iadesc enchin a tl tres l adoranza religiousa romagn i idioms rumanc amarscés da la desvalivanza de confescion ruvé a n lingaz scrit unifiché n é die a la longia nia poscibel la vulp era puspè ina giada fomentada qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel quai ma gustass ha ella pensà ed ha clamà al corv tge bel che ti es sche tes chant è uschè bel sco tia parita lura es ti il pli bel utschè da tuts l uolp era puspei inagada fomentada cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec quei gustass a mi ha ella tertgau ed ha clamau al tgaper tgei bi che ti eis sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa lu eis ti il pli bi utschi da tuts la vualp eara puspe egn eada fumantada qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel quegl gustass a mei â ella tartgieu ed â clamo agli corv tge beal ca tei es scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta alura es tei igl ple beal utschi da tuts la golp era puspe eneda famantada cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel chegl am gustess ò ella panso ed ò clamo agl corv tge bel tgi te ist schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha alloura ist te igl pli bel utschel da tots la vuolp d eira darcho üna vouta famanteda cò ho la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical que am gustess ho la penso ed ho clamo al corv che bel cha tü est scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha alura est tü il pü bel utschè da tuots la vuolp d eira darcheu üna jada fomantada qua ha la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical quai am gustess ha la pensà ed ha clomà al corv che bel cha tü est scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha lura est tü il plü bel utschè da tuots l svilup dla cuscienza de na identità ladina se spiedla dataldut tl prugres di studesc sun si rujeneda una dla prima testemonianzes de stude sun l ladin va zeruch al canche l preve badiot micurá de rü ova laurà ora te n manuscrit na prima proa de na gramatica ladina versuch einer deutsch ladinischen sprachlehre ël rujenova bele dl ejistënza de n lingaz desfarënt da chël talian tla cin valedes entëur l sela y l laurova ora regules per na ortografia unificheda tl á pona l curat fascian a urtijëi ujep antone vian publicà na prima gramatica per l idiom de gherdëina cun na njonta de tesć de prosa ël mustrova su la semianta danter l gherdëina y l rumanc di grijons tla svizera ma dantaldut nce la paraleles cun i idioms dla val badia de fodom y de fascia aferman de cunseguenza l dërt di ladins de pudëi se cunscidré tl austria na nazion per si cont ntan dut l ejim secul fovel dantaldut i prevesc che à abinà adum lecurdanzes y tradizions dla valedes ladines tl à jan matî declara dla val badia repurtà tl ladin la storia de santa genofefa de christoph von schmid per sotrissé la nuvità de chësc lëur linguistich fovel scrit cun l cuertl prum liber lading ma l ne univa nia mé scrit o tradujà tesć cun tematiches religëuses don ujep brunel fova n autor fascian de dialogs cumedies y cunties pra n valgugn de si tesć se àl refat ala tradizion a usc di teatri populeres fascians che univa tenii sun la plazes di paejes y che ti plajova dassënn ala jënt te chësta raprejentazions che univa suvënz nce mpruvisedes ne jivela nia dinrer de satires sun persunaliteies y fac de storia locala ma nce de argumënc religëusc y storics scemplifichei y adatei ala capaziteies di atëures y al gust dl publich tla segonda mesa pert dl otcënt scumenciova a se nteressé ala cuestion dla rujeneda ladina nce linguisć sibe talians che tudësc danter chisc luna ora graziadio isaia ascoli y theodor gartner te si nfruscedes ulovi desmustré che la rujenedes di grijons dl friul y dla dolomites forma una dla gran uniteies linguistiches dl mond roman ascoli n lingaz che stá per sé denuminá ufizialmënter ladin nsci scumenciova la pustejedes che i emo ncuei oget de descuscion a livel scientifich sun la pruvenienza dl ladin sun i cunfins geografics che delimitea l raion ladin y sun l status de lingaz dl ladin de mpurtanza ie nce states la nrescides de jan batista alton de colfosch che ova publicá tl n analisa detalieda di idioms ladins te si liber die ladinischen idiome in ladinien gröden fassa buchenstein ampezzo luis trenker nasciù dl a urtijëi mort dl a bulsan regissëur y atëur de films da mont l ova studià architetura y tëut pert ala prima gran viera l fova nce mëinacrëp y alpinist si films ie caraterisei da n gran pathos y da n spirt de esaltazion eroica lecurdon berge in flammen der verlorene sohn condottieri l ova nce abù relazions de lëur y de cunveniënza cun l regime nazionalsozialist y fascist do la segonda gran viera se dedicheiel plutosc a scrì libri de lecorc y da mont scialdi cunesciù iel ti paejes tudësc per si trasmiscions tla televijion ulache l conta de si esperiënzes de vita la löna é le su satelit dla tera y é n satelit natural ara orbitëia a na destanza de ca km dala tera y aladô de süa rotaziun sincrona él da odëi dala tera tres la medema pert la pert ascognüda dla löna ne ê nia conesciüda cina che al é gnü a se le dé les prömes esploraziuns spaziales la pert ascognüda dla löna é gnüda osservada por le pröm iade ai d otober dl canche na sonda sovietica en orbita encër la löna á mené n valgönes fotografies ala tera la spersa dla pert dla löna che an vëiga dala tera á ca craters d impat che á n diameter de almanco km le crater plü gran é la fopa pol süd aitken che á n diameter de ca km che é sota km y tol ite la pert a süd dla pert ascognüda dla löna aladô dl movimënt orbital dla löna ciarera fora atramënter a gaujia dl orientaziun respet al sorëdl y al vëgn a se le dé fases desfarëntes da odëi tlermënter dala tera les fases dla löna á n influs diret sön tröpes creatöres viëntes sön les marees sön le ziclus de reproduziun y sön la stabilité dl assa de rotaziun dla tera al é döes fases dla löna chëra dla löna che vá sö pert y chëra dla löna che vá jö pert les situaziuns estremes dles döes fases vëgn a se le dé canche la löna é danter la tera y le sorëdl y la pert iluminada ne é nia da odëi löna nöia y canche la pert iluminada é da odëi daldöt löna colma le simbol astronomich dla löna é la rapresentaziun de süa fasa canche ara vá jö pert al vëgn araté che la löna s ais formé dan da ca miliarc d agn püch tëmp do la formaziun dla tera cina dai tëmps dl antichité inca á la löna albü n gran influs sön le comportamënt dles porsones tla mitologia greca gnora identificada dun la divinité selene che comanâ sön la racoiüda sön la fertilité y sön la ciacia les porsones é jüdes sön la löna por le pröm iade ai de messé dl le pröm astronaut che á metü le pe sön la löna é sté l american neil armstrong le comandënt dl apollo dlungia i insegnamënć curicolars à la repartiziun ladina dagnora ćiarè da pité na ligna de cursc opzionai daverć inće a studënć ghesć le fin de chëstes leziuns ê y é chël da amplié l oferta formativa dla repartiziun y chël da ti pité na formaziun de livel universitar inće a interessà che é bele tl monn dl laur indöt à ca partezipanć da dötes les valades ladines tut pert a chisc cursc che à porchël albü na certa relevanza inće por le teritore le potenzial de chisc cursc ne é sambëgn nia ćiamò anuzé dldöt y suradöt ne éra nia ćiamò jüda da fà pié ia regolarmënter cursc de ladin por nia ladins por manćianza de n numer minim de scrić ite scebëgn che la repartiziun ladina vëgn tres indô damanada do de te cursc cun l inom mammut mammuthus él miné deplü sortes de mamifers proboscidá primitifs morc fora che alda pro i eucarioc tl ordin di proboscidea y tla familia di elephantidae le mammut ê n tier mangiaerba imparenté cun i elefanc y á vit tl pliocen dan da miliuns de agn cina a ca agn sües dimenjuns podô ruvé cina a plü co m d altëza y a n pëis de tonelades la parora mammut vëgn dal rus mamont al é gnü ciafé resć de mammuts tl europa tl africa tl asia y tl america dl nord an arata che chisc tiers s ais svilupé tl africa dl nord le mastodont é imparenté cun le mammut y á vit dan da miliuns cina dan da agn dantadöt tla pert ost dl america dl nord marco polo aunejia ai de setëmber dl mort ai de jené é sté n viagiadú scritur ambasciadú y mercant talian al á scrit de sü iadi tl estrem oriënt tl opera il milione che é na sort de enciclopedia geografica dles conescënzes en cunt dl asia che ê dan man tl europa ala fin dl xiii seco adöm cun so pere nicoló y cun so berba matteo ál fat la strada dla sëda cina ala cina catai danter le y le al é sté ambasciadú ala curt dl gran khan kubilai y è spo gnü zoruch a aunejia dl maria aloisia kostner ie n autur ladin de gherdëina l ie cater mënś cke ne on plu l pluan dui cants l savon po tanbon ki ulan i co cke neus dui sun si fossa bradlan cke an do si mort po en vöre buśen den pröve cke venie a ciale de noś savans i disanse co l ònsa pò sën sen onse nos preve noś bravo pluan iddie nes l a dat oh busson me la man ske saut y sche l toca de cuer ringrazian vo seis pu nos paster nos vère pastor bincion i perion cke resteise tlo f or i no men ottani o trei cater me gor savon ck nuniais nia n gert su da neus speron cke n uniese de ckes mei ruveus l udeisa cul temp ence bulla dardeus la marmolada a chëra che al ti vëgn ince dit la reina dles dolomites é le crëp plü alt dles dolomites danter les provinzies de trënt y de belum cun la piza penia alta m al é ince le dlaciá plü gran dl raiun dles dolomites pro le grup di crëps dla marmolada alda ince le gran vernel olache la marmolada cun le ce da nëi söinsom y pelmo y la civeta fej sëgn a döt fodom gran sas dla crusc y pütia dalunc vignun conësc sön piz de col dla vedla i crëps da cialc finësc olache plan de corones i plej d isté a vignun dailó él nostes ciases chël post olache i stun mars é le cuarto planët dl sistem solar por ci che reverda la destanza dal sorëdl al é da odëi ince zënza telescop y al é l ultim danter i planëc terestri do da mercur venus y la tera an ti diji ince le planët cöce aladô de so corú gaujé da de gran cuantités de ossid de fer da chëres che al é curí l inom mars vá zoruch al inom dla divinité fora dla mitologia romana y so simbol astronomich é la rapresentaziun stilisada dl scü y dla lanza dla divinité sön mars é la temperatöra scialdi bassa danter e c danter i planëc dl sistem solar él chël che ti somëia deplü ala tera dl él por le pröm iade passé dlungia mars le mariner dla nasa dl é piada ia la misciun astronomica insight da pert di stac unis d america por porté inant n stüde en cunt dla strotöra interna dl planët martin dorta autur rumanc stephanus clumeva in agüd dscheva senger iesu artschaiva meis spiert i non es da far pauca stima chiars elets in il senger d ils plü davo plds ils prus tschantschan cur ì moren sco tota scorta prusa lgieud han adüna congioschü perche in la mort sco disch il proverbi nu schiatta infanscharià cur ün instrumaint musical vain provà ora pervia seis tön resonantia schi sfa ja bain sura senn sü l davo thun co el clingia usche cur chi s vol indret realmaing zainza ingüns affects jüdichiar è tschantschar davart ün crestian chi mora non sa stov invlidar sia fin schi è sa sto far sura senn sü l plü davo tnn da sia vita dapurtamaint tenor il comün proverbi chi disch scha la fin es buna schi esa tot bön non prjüdichiond p darcheu nülgia à l dit da syrach in che chia tü fast t impaisa sün las plü davo chiasas tü ma non vains à pecchiar cap qindernan haja plaschü à l spiert s da dar aint à ls prophets in il v à ls apostels in il n testamaint chi notan sü perscrit metten diligaintamaing ils plds ch ils pruss han tschantschà sün lur fin ant co tour cumgià da quist mond chi sun passads in vita terna gen vaini tanter aters plds ch il patriarch jacob ha tschantschà sün sia fin miss eir co ch el haja cumondà ch il dessen manar in canaan à l sepulir pro seis pardavants per singial chia dieu non vengia deck à dar quella laudabla terra à sia posterità mo eir à ls fidels tanter quella la canaan cölestiala tanter aters memorabels discuors chia david ha tgnü in seis lêt da mort s chiata l haja dit eir quist in la ligia terna chia deis martin luther eisleben ai de novëmber dl eisleben ai de forá dl é sté n reformadú religius todësch al ê n presbiter agostinian y dozënt universitar che á svilupé na teologia nöia te chëra che ala arata che ara ne vais nia debojëgn dl interzesciun dla dlijia por la salvëza dl anima al á tut posiziun cuntra la dlijia en cunt dl marcé dles indulgënzes pordicada dai papi iulius ii y liun x y á scrit teses tacades fora dl söla porta dl ciastel de wittenberg cun chëres che al á mëtü ma la spartiziun dala dlijia de roma y la reforma protestanta che é deventada ufiziala dl tratan la dieta de worms la matematica dal grech máthema che po gní traslaté cun sciënza conescënza o cuantité i numeri la lerch les strotöres y i cunc tla matematica vëgnel tut ca i stromënc dla logica y svilupé les conescënzes te n cheder de sistems ipotecs dedutifs a pié ia da definiziuns y assioms en cunt dles carateristiches di ogec definis sciöche por ejëmpl triangui funziuns veturs tres na prozedöra de astraziun ogenia daldöt intuitives che ciafa espresciuns ti teorems la matematica vëgn adorada te dötes les disciplines scientifiches y tecniches sciöche la fisica l injiniaira l economia y l informatica le lingaz matematich modern cun i simboi conesciüs sura döt le monn s á svilupé do le xvi seco l euler á porté ite tröpes notaziuns che vëgn adorades aldedaincö les disciplines fondamentales che alda pro la matematica é gnüdes svilupades aladô dl bojëgn da fá cunc tl comerz da capí i raporc danter i numeri da mosoré la tera y da odëi danfora evëc astronomics aladô de chisc bojëgns po la matematica gní partida sö tl stüde cön la cuantité porater toca lapró ince la teoria dles totalités la matematica empirica de sciënzes desvalies matematica aplicada y ti ultims agn le stüde de ci che ne é nia sigü cuantité stromënc informatics chiló n valgügn programs desponibli debann por le stüde dla matematica strotöres max tosi ie nasciù dl da familia furlana a villanova marchesana ro y ie ruvà per gaujes de lëur a abité a maran si oma la maestra telene canell ti à dat inant n gran amor per i lingac y davia che i univa ai frësc te gherdëina via per l instà à max tosi mparà l ladin de gherdëina che ël ratova si vëir lingaz dl ana bele cun chindesc ani scrijovel si prima cumposizion lirica per ladin ansciuda inviërnela l à studià leteratura y lingac a milan y daldò al nsenià materies letereres a maran ulache l à metù su cun la professëura tresl gruber la union culturela di ladins a maran dl l ie nce stat l prim che se à cruzià che l vënie fat trasmiscions tl radio per ladin dl al dat ora la revista ladina popul ladin che ël nstës spartiva ora persunalmënter ma che ne à nia vivù giut ala longia tres si culaburazion cun frida piazza malia obletter y alex moroder se al dat ju dassën cun la vita culturela y leterera ladina ma l à nce messé patì truepa incomprenscions da pert de cërta persones de gherdëina si sëula edizion de liriches y stories curtes ie unida publicheda dl cun l titul ciofes da mont cun gran savëi lirich y sensibeltà artistica iel stat n model per generazions de scritëures ladins n possa bën dì che si produzion leterera ie stata chëla che à inaugurà la leteratura ladina nueva do la segonda gran viera n pert ie si stil unì influenzà dai simbolisc franzëusc che l cunesciova drët bën tosi à nce purtà pro a arichì l lingaz ladin cun criazions lessicales nueves n pert tëutes dal rumantsch n pert dal franzëus max tosi fova ënghe n moler naif de ël cunësciun chedri depënc y truepes desënies purtruep al vivù scialdi da sëul y dalonc da si ladinia che l amova tan dassën a maran ulache l ie mort dl mazin mazzin par talian l é n comun de abitanc de la provinzia autonoma de trent te la val de fascia mazin l é n comun spartì la cèsa de comun se troa a fontanac de sot l é l comun più picol de duta la val de fascia con sie sentadins ai spartii anter mazin ciampestrin e fontanac paìjes che se scontra un dò l auter a jir en su per la val a presciapech m s l m da mazin se se vèrda a nord est se veit sas pordoi grop del sela e se se vèrda a sud enveze se veit la crepa da calcar de sas da les doudesc no se cognosc inout da olache vegn cà l inom del paìsc pèr aboncont che l inom l vegne cà dal todesch mazung e che l sie leà a la atività di molins defat enlongiajù l ruf de udai se pel veder amò resć de sacotenc molins che jia tras sia èghes con la èghes de chest ruf dant de se petèr te la veisc vegnia fat jir amò dant che l secol passà ence sacotanta sies la gejia parochièla dedichèda a senta maria madalena declarèda del espositura del decanat de fascia la é presciapech del la raides che ponta via da mazin les é dassen beles frazions del comun de mazin l é ciampestrin dal latin campester campestre e fontanac dal ladin fontèna per segnalèr che se trata de n teren con fontènes de èga l é un di toponimes più veies de fascia jà scrit te n document del metù dant desche vundenates avisa da mazin se pel ruèr te la val de antermoa da olache se rua sotite a la crepes del ciadenac se trata de na val ciavèda ite e ite te la dolomia ladinica e sotite chesta crepes l é n picol lech lech de antermoa m s l m leà a la veia lejendes ladines estra apede da mazin se pel ruèr ence te la val de udai le mexico por spagnol méxico por nahuatl mxihco ufizialmënter i stac unis mexicans por spagnol estados unidos mexicanos por nahuatl mxihcatl tlacetillli tlahtohcytl é na democrazia rapresentativa metüda adöm da stac cun la capitala cité dl mexico al tol ite la pert a süd dl america dl nord y la pert a nord dl america dl süd al confinëia a nord cun i stac unis d america a ost cun le golf dl mexico y le mer di caraibs a süd ost cun le belize y le guatemala y a vest cun l ozean pazifich al se destënn fora sön na spersa de km le lingaz ufizial é le spagnol adöm cun deplü lingac autoctons le teritore ê gnü abité tl curs dla storia da deplü popolaziuns danter chëres che i aztechs á lascé testimonianzes architetoniches de gran valüta le mexico ê gnü concuisté dai spagnoi dl xvi secul y á ciafé l independënza dl moena l é n comun de la provinzia autonoma de trent che cumpeida abitanc moena zenter cognosciù zacan co l inom mojena che vegn cà dal latin mollis che vel dir teren tumech o paluf l é l prum paìsc che fèsc pèrt del comun general de fascia che se scontra a jir su per la val e enceben che dal pont de veduda linguistich l fae pèrt de la area ladina l fèsc pèrt ence jà dal xii secol inant de la magnifica comunità de fiem l é a m s l m e l à sentadins ai e chiò l ruf de costalongia e chel de sèn pelegrin se peta te la veisc l frabicat più veie de dut l paìsc fazile l é la gejia de sèn borcan fata su presciapech del sènt patron di boschieres sie celor de legn l é dassen n muie bel e tegnù sù tras ot pilèstres orné con fegures de om de gran valuta ence i depenc a fresch de la fin del catercent e i chèdres la gejia de sèn borcan l é stat la pruma curazìa de moena enscin al canche l é stat sagrà dal prinz piscop de trent adalpreto ii la gejia de sèn vile sènt parton de ades del paìsc daìte se pel veder sacotenc lurieres del pitor da moena valentino rovisi arlef de tiepolo a unejia paa la speisa jir a veder enlongiajù l ruf de costalongia la pìcola gejia dedidèda a la madona di set dolores cognosciuda ence co l inom la madonnina ciantons tipics e carateristics de moena l é ciajeole l cianton originèl del paìsc pecé e turchia sie inom no à nia a che veder col paìsc del medio orient ma piutost revèrda i torcoi duré chisc egn per sporjer la atività artejanèla la frazion de sòrt m s l m dal latin sortis teren de la frazion la é dalonc km da moena sia picola gejia col ciampanil a cigola la é dedichèda al sènt patron sèn josef daìte se pel veder i depenc a fresch de rovisi someda m s l m l é la frazion più veia de moena e ence chesta la é dalonc km sie inom l vegn cà da doi paroles fascènes so o sot e meda inom da mont someda la é loghèda te na zis bela posizion da olache se pel se goder l panoram envers l latemar e l grop del ciadenac la gejia fata sù presciapech del la é dedichèda ai sènc fabian bastian e roch che i é stac depenc dal pitor rovisi da moena su la pèla l forn m s l m dal latin furnus forn ciaciaa l é la frazion più a sud de moena che se scontra vegnan da pardac sù la é dalenc km e chiò se rejona fiamac la gejia la é dedichèda a sèn lazer a l forn l é nasciù del l botanich de gran nonzech francesco facchini che l é mort a vich del da la frazion de l forn se pel ruèr te lesc zis carateristics desche medil m s l m e penìa m slm l viva de la sagra de moena e la critica del preve de valentin contra la cianzon fata dal preve de sepon en ocajion del posses de don valentin partel che à tout de la pieif de fascia l dì de sèn jan de jugn del en azident olache ence a moena se fasc festa piena en onor de sèn vile de trent en calonia de moena a desch se rejonaa ora per talian ora valch per todesch e ora ence per fascian canche n pech da vin co la taza te man algegher e san disc don valentin viva de ciavaleis l decan benscì de ment trop potent ma de statura no giusta gran viva l nef decan de fascia con bandiere e confalogn con trombete e tamburogn per el i se à levà en massa viva de moena l segnor curat con so capelan lonch de lenga no monch e con so calvo benefiziat mosé por latin moyses por ebraich standard moshé é n profet tl liber biblich dl esod che á condüt le popul ebraich fora dla stlavitú dl egit al é na figöra fondamentala te deplü religiuns sciöche le iudaism olache al é le maester por ezelënza le cristianejim l islam le bahaism le rastafarianesim y le mormonism mosé ê gnü metü te na cöna tl nil por ti sciampé ala persecuziun dl popul ebraich da pert di egizians y ê gnü tut sö dala fia dl faraun cherscion sö tla curt dl faraun al á condüt le popul ebraich fora por le mer cöce y á ciafé da chël bel dî les tofles cun i diesc comandamënc söla munt sinai la muraia cineja chángchéng é na muraia lungiscima tla cina che aladô dles mosoraziuns cun i rais infracöci dl dess ester stada lungia km ca de plü respet a chi che gnô aratá denant km danter chisc ca km de trincees y ca km de defenüdes naturales ara é gnüda fata sö a pié ia dal dan c por orenté dl imparadú qin shi huangdi y süa costruziun é jüda inant cina al xiv seco ara é danter les set morvëies dl monn modern y patrimone dl umanité unesco dal l museum ie na istituzion al servisc dla jënt y dl svilup culturel dla sozietà icom international council for museums l museum de gherdëina ie unì giaurì tla cësa di ladins a urtijëi ai da ntlëuta iel unì ngrandì doi iedesc l vën menà da n cumité de persones litedes cumëmbri dl museum reprejentanc dla union di ladins de gherdëina y reprejentanc di chemuns de urtijëi s cristina y sëlva i fins dl museum de gherdëina ie i majeri projec dl museum tl restaur recustruzion y prejentazion dl taflà de bierjun cun i desënies da crëida cuecena dl mostres spezieles ora de chisc proiec iel mo da ti jì do a n grum d auter lëur museal cunservazion y prejentazion servisc de nfurmazion y cunsulënza tuedes archiviazion y auter i majeri proiec realisei tl la musiga dal grech musikòs y techne l ert dles muses é l ert y la sciënza dl organisaziun di sonns dles veres y dl chit tl tëmp y tla lerch i sonns vëgn a se le dé tres le cianté o tres le soné n stromënt aladô di prinzips dl acustica la musicologia é le stüde dl fenomen musical tl monn tres na manira tecnica y pratica chëra portada inant dal musizist che fej y interpretëia musiga o storica estetica che po ince gní portada inant da umanisć pofescionisć y nia profescionisć mo a livel scientifich les disciplines che se dá jö cun i elemënc fondamentai dla musicologia é deplü stüdi de musiga tol ite ince d atres realtés antropologiches aladô dla convinziun che la musiga sides n fenomen transspezifich chël ó di nia ma dla porsona umana chësta sort de pinsier se respidlëia tla biomusicologia tla zoomusicologia y tla etnomusicologia i pröms agn dl plü avisa danter le y le á n grup de laur tl cërtl dl inrescida söl cianté popolar de jënt de nazionalité desvalia tla gran monarchia d austria porvé de cöie ince adöm les cianties popolares di ladins dantadöt tles scores a ce de chësc grup de laur ê le studié de lingac y professur d université a desproch theodor gartner daidé dal ispetur dles scores dla val badia siur ujöp mischí y por gherdëna da wilhelm moroder lusenberg mo an ne é nia stá bogn da abiné fora cis tröp ater co la convinziun che al n é mai sté n dër cianté popolar ladin y sc al foss n iade sté val spô êl bel gnü sburlé da n pez sön na pert dal cianté popolar todësch dantadöt te gherdëna decuntra êl gnü ciafé pro i ladins dl friul n gran tesur musical suradöt les vilotes feter mez secul dedô él ciamó na iade gnü porvé da abiné adöm ci che ê ciamó por encërch de cianties popolares en chësc iade êl le professur dr alfred quellmalz dl istitut por la musiga popolara da berlin che roâ dl te südtirol en chësc iade da ciasa a ciasa y cun stromënc plü moderns registradus y microfilms y tolô sö cianties y toc musicai sön microfilm tles valades ladines tolôl sö cianties danter chëstes cun parores y melodies todësces y cun parores ladines mo cun la melodia todëscia ince al röia ala conclujiun che al pó ester che i ladins ais albü n iade n so pice patrimone de cianties popolares mo de chësc ne êl plü romagnü prësc nia bele le prof jan batista alton da calfosch scriô dl te so liber proverbi tradizioni e aneddoti che les cianties ladines manciâ daldöt i ladins dla val badia é de gran musicalité y á dagnora cianté ion da plü dadî él gnü dé inant scialdi püch cina aldedaincö fora de n valgügn raimli gretl gretl mëna a ciasa cassora cassora ches ches ches nines nanes tidom tidom tidela la öna te cöna y n valgönes püces melodies por i pici mituns sabeda sabed dara al vën la plöia ne conesciunse plü feter nia la ciantia ladina plü vedla pel che sides chëra di scizeri sö mituns toless la tascia metöda adöm dal caplan siur ciprian pescosta da corvara che é gnüda ciantada por le pröm iade dai scizeri maroi y badioc dl canche ai jô a combate a col de santa lizia cuntra i ciadorins ince tles veres dl gnôra ciamó ciantada scialdi vedla dess ince ester la ciantia dla roda da firé o bela mia roda che gnô ciantada dales firadësses tratan che ares firâ tles lunges sëres da d invern les parores dess ester dl degan jan matî declara ince n valgönes d atres cianties sc i jun pa a mitans sciandirna la ciancia dal möt vedl dess ester almanco tan vedles mo te fascia é incö ciamó conesciüda na ciantia dër vedla che gnô ciantada dales nozes a lungiarü gnôl plü dadî cianté na ciantia ladina tratan che le paur gramorâ mo ara é ince jüda a pertde adöm a chësc laur da paur che ne vëgn bele dî nia plü fat le cianté ê lié ales festes y ai avenimënc plü importanc ia por l ann festes nozes segres mësses noeles y cun le mudé de chisc ê ince les cianties che aldî lapró y che ne ê nia scrites sö che jô a perde por dagnora le lingaz de dlijia y dla religiun é tles valades ladines dagnora sté le talian y le ladin mo cianté gnôl la maiù pert de cianties todësces fora dal tëmp inanter le y le conesciunse ciamó aldedaincö racoiüdes de cianties de dlijia todësces libri scric a man che gnô laota ciantades tles dlijies dla val badia de chëstes cianties religioses n á publiché norbert wallner dl te so liber deutsche marienlieder der enneberger ladiner bëgn dedicades a s maria la maiú pert êl te dlijia n ël che intonâ la ciantia y ciantâ danfora da a omi ciantâ spo impara ince a plü usc dl gnôl ciamó fat insciö a calfosch dal inant se deslariâ spo fora le cianté zezilian y te vigni paisc nasciôl daimproia t un n post defata y tl ater impormó plü tert n cor de dlijia da mëte sö chisc cors de dlijia êl scialdi i proi y i maesteri che se fistidiâ schiöche a la plí de mareo jepele frontull che metô sö le cor de dlijia y la musiga dl a san martin êl lipo verginer a la val siur armando alfreider y giuvani rubatscher de sepl a al plan i maestri maria daporta y scebio pescollderungg le cianté gnô tres plü coltivé ince fora de dlijia jepele frontull ti metô sot a cianties todësces parores ladines ciara sorëfl florësc sëgn por munts y por valades o nen metô instës adöm de sües os sotus na sëra sarëna dër ion gnô ince ciantades les cianties fora dles does operetes ladines le ciastel dles stries y le scioz de san jenn che jepele frontull â instës musiché sön le test de so compagn angelo trebo sciöche dan sorëdl belo trep i jun a lauré orun la noza fá al dedancö ne vara bun lipo verginer ti dê na melodia ales parores de so compagn sepl flöss da col de tlames olach la marmolada y ince ales rimes le bal y ia dô chës munts la löna vën de angelo trebo siur armando alfreider d antermëia scriô la ciantia dai crafuns siur alvije comploj da la val ti metô parores ladines sot a melodies todësces de benno rutz y ignaz mitterer tera ladina nos ciantadus sciöche maiú musizist dla val badia é sigü da conscidré jan batista runcher da s linert de badia che é sté orghelist dl dom da trënt y autur de deplü composiziuns spirituales y conzerc strumentai l ann êl te südtirol bele musighes y danter chëstes ince chëra da urtijëi al pê bele dl de badia da s crestina y chëra da la plí de mareo ti atri paisc ladins gnôres dötes impormó metüdes sö do che le südtirol ê roé pro la talia dl chëra da s martin dl chëres da corvara calfosch s ciascian y la val dl chëra da rina y dl chëra d al plan tla secunda pert dl xx secul se svilupâ tla val badia na gran ativité leterara che se tirâ do ince na rica produziun de cianties popolares felix dapoz é sté un di pröms che á metü en musiga no ma les rimes de süa produziun mo ince cotantes de d atri auturs sciöche angelo trebo y lois ellecosta ince alfred mutschlechner jan willeit fonso willeit pepi pitscheider y iarone chizzali á arichí le repertore dl cianté ladin cun cianties che vëgn portades dant tres danü da nüsc cors i pröms agn dl plü avisa danter le y le á n grup de laur tl cërtl dl inrescida söl cianté popolar de jënt de nazionalité desvalia tla gran monarchia d austria porvé de cöie ince adöm les cianties popolares di ladins dantadöt tles scores a ce de chësc grup de laur ê le studié de lingac y professur d université a desproch theodor gartner daidé dal ispetur dles scores dla val badia siur ujöp mischí y por gherdëna da wilhelm moroder lusenberg mo an ne é nia stá bogn da abiné fora cis tröp ater co la convinziun che al n é mai sté n dër cianté popolar ladin y sc al foss n iade sté val spô êl bel gnü sburlé da n pez sön na pert dal cianté popolar todësch dantadöt te gherdëna decuntra êl gnü ciafé pro i ladins dl friul n gran tesur musical suradöt les vilotes feter mez secul dedô él ciamó na iade gnü porvé da abiné adöm ci che ê ciamó por encërch de cianties popolares en chësc iade êl le professur dr alfred quellmalz dl istitut por la musiga popolara da berlin che roâ dl te südtirol en chësc iade da ciasa a ciasa y cun stromënc plü moderns registradus y microfilms y tolô sö cianties y toc musicai sön microfilm tles valades ladines tolôl sö cianties danter chëstes cun parores y melodies todësces y cun parores ladines mo cun la melodia todëscia ince al röia ala conclujiun che al pó ester che i ladins ais albü n iade n so pice patrimone de cianties popolares mo de chësc ne êl plü romagnü prësc nia bele le prof jan batista alton da calfosch scriô dl te so liber proverbi tradizioni e aneddoti che les cianties ladines manciâ daldöt i ladins dla val badia é de gran musicalité y á dagnora cianté ion da plü dadî él gnü dé inant scialdi püch cina aldedaincö fora de n valgügn raimli gretl gretl mëna a ciasa cassora cassora ches ches ches nines nanes tidom tidom tidela la öna te cöna y n valgönes püces melodies por i pici mituns sabeda sabed dara al vën la plöia ne conesciunse plü feter nia la ciantia ladina plü vedla pel che sides chëra di scizeri sö mituns toless la tascia metöda adöm dal caplan siur ciprian pescosta da corvara che é gnüda ciantada por le pröm iade dai scizeri maroi y badioc dl canche ai jô a combate a col de santa lizia cuntra i ciadorins ince tles veres dl gnôra ciamó ciantada scialdi vedla dess ince ester la ciantia dla roda da firé o bela mia roda che gnô ciantada dales firadësses tratan che ares firâ tles lunges sëres da d invern les parores dess ester dl degan jan matî declara ince n valgönes d atres cianties sc i jun pa a mitans sciandirna la ciancia dal möt vedl dess ester almanco tan vedles mo te fascia é incö ciamó conesciüda na ciantia dër vedla che gnô ciantada dales nozes a lungiarü gnôl plü dadî cianté na ciantia ladina tratan che le paur gramorâ mo ara é ince jüda a pertde adöm a chësc laur da paur che ne vëgn bele dî nia plü fat le cianté ê lié ales festes y ai avenimënc plü importanc ia por l ann festes nozes segres mësses noeles y cun le mudé de chisc ê ince les cianties che aldî lapró y che ne ê nia scrites sö che jô a perde por dagnora le lingaz de dlijia y dla religiun é tles valades ladines dagnora sté le talian y le ladin mo cianté gnôl la maiù pert de cianties todësces fora dal tëmp inanter le y le conesciunse ciamó aldedaincö racoiüdes de cianties de dlijia todësces libri scric a man che gnô laota ciantades tles dlijies dla val badia de chëstes cianties religioses n á publiché norbert wallner dl te so liber deutsche marienlieder der enneberger ladiner bëgn dedicades a s maria la maiú pert êl te dlijia n ël che intonâ la ciantia y ciantâ danfora da a omi ciantâ spo impara ince a plü usc dl gnôl ciamó fat insciö a calfosch dal inant se deslariâ spo fora le cianté zezilian y te vigni paisc nasciôl daimproia t un n post defata y tl ater impormó plü tert n cor de dlijia da mëte sö chisc cors de dlijia êl scialdi i proi y i maesteri che se fistidiâ schiöche a la plí de mareo jepele frontull che metô sö le cor de dlijia y la musiga dl a san martin êl lipo verginer a la val siur armando alfreider y giuvani rubatscher de sepl a al plan i maestri maria daporta y scebio pescollderungg le cianté gnô tres plü coltivé ince fora de dlijia jepele frontull ti metô sot a cianties todësces parores ladines ciara sorëfl florësc sëgn por munts y por valades o nen metô instës adöm de sües os sotus na sëra sarëna dër ion gnô ince ciantades les cianties fora dles does operetes ladines le ciastel dles stries y le scioz de san jenn che jepele frontull â instës musiché sön le test de so compagn angelo trebo sciöche dan sorëdl belo trep i jun a lauré orun la noza fá al dedancö ne vara bun lipo verginer ti dê na melodia ales parores de so compagn sepl flöss da col de tlames olach la marmolada y ince ales rimes le bal y ia dô chës munts la löna vën de angelo trebo siur armando alfreider d antermëia scriô la ciantia dai crafuns siur alvije comploj da la val ti metô parores ladines sot a melodies todësces de benno rutz y ignaz mitterer tera ladina nos ciantadus sciöche maiú musizist dla val badia é sigü da conscidré jan batista runcher da s linert de badia che é sté orghelist dl dom da trënt y autur de deplü composiziuns spirituales y conzerc strumentai l ann êl te südtirol bele musighes y danter chëstes ince chëra da urtijëi al pê bele dl de badia da s crestina y chëra da la plí de mareo ti atri paisc ladins gnôres dötes impormó metüdes sö do che le südtirol ê roé pro la talia dl chëra da s martin dl chëres da corvara calfosch s ciascian y la val dl chëra da rina y dl chëra d al plan tla secunda pert dl xx secul se svilupâ tla val badia na gran ativité leterara che se tirâ do ince na rica produziun de cianties popolares felix dapoz é sté un di pröms che á metü en musiga no ma les rimes de süa produziun mo ince cotantes de d atri auturs sciöche angelo trebo y lois ellecosta ince alfred mutschlechner jan willeit fonso willeit pepi pitscheider y iarone chizzali á arichí le repertore dl cianté ladin cun cianties che vëgn portades dant tres danü da nüsc cors napoleon bonaparte ajaccio santa elena ie stat un di majeri genies militers dla storia dantaprima general dla revoluzion franzëusa pona prim consul y imperadëur do la devëntes tla talia contra l piemont y l austria ovel purvà a conquisté l egito ma si bastimënc ie unic desdrui da nelson a abukir ruvà inò a paris tolel l pudëi te si mans cun n colp de stat l se defënd contra na lingia de coalizions europeiches cun a cë dantaldut i ingleji si majeri nemichs do la gran vitories de austerliz de jena y auerstdt provel a tò ite la ruscia che ne ulova nia sté sot a si imposizions dla blocada cuntinentela contra l cumerz britannich la gran armeda vën belau desfata defin tla ruscia y depona pierd napoleon la batalia de lipsia do n esil al ijula d elba ruvel inò tla franzia y mët su l guviërn di dis ma l ie batù defin a waterloo dala coalizion de si nemisc ruscia gran bretania prussia y austria scebën che l ova maridà la muta dl coser l vën menà dai ingleji sula pitla ijula de santa elena amesa l atlantich meridiunel y mor iló si corp vën purtà plu tert a paris ulache l ie suplì te n mausoleum aposta le neolitich é na perioda dla preistoria che vá dal dan c al dan c ca y mët man cun le passaje total de n valgügn grups de porsones tla mesopotamia tla cina y tl india da comunités nomadiches che se dê jö cun la ciacia le pié pësc y la racoiüda a comunités stabiles che se dê jö cun l agricoltöra y le zidlé bestiam a chësc passaje ti vëgnel ince dit revoluziun neolitica sön plan de frara él gnü ciafé tröc reperc archeologics che testimoniëia insediamënc che vá zoruch al neolitich a cina a agn dan crist netun é l otav planët dl sistem solar y le plü dalunc a pié ia dal sorëdl al é le cuarto planët maiú sce al vëgn conscidré so diameter y le terzo sce al vëgn conscidré süa massa che è iadi chëra dla tera y n püch maiú de chëra de so planët jomelin uran netun y uran vëgn classificá danter i giganc dlaciá aladô de süa atmosfera metüda dadöm dantadöt da dlacia cun ega amoniaca y metan adöm cun idrocarburs y bonamënter azot le metan che vëgn dant tla pert plü esterna dl atmosfera ti dá le corü crateristich de netun bröm lominus la pert interna dl planët é metüda adöm dantadöt dla dlacia y crëp sön netun él le vënt plü sterch co sön düc i atri planëc dl sistem solar al é gnü mosoré le vënt cun na velozité maiú co km h l inom de netun vá zoruch a chël dla divinité dl mer netun tla mitologia romana y só simbol astronomich è na versiun stilisada dla furcia de netun netun é gnü descurí ai de setëmber dl da johann gottfried halle cun el telescop dl osservatore astronomich da berlin y da so studënt heinrich louis d arrest netun é le pröm planët che é gnü descurí dantadöt aladô de calcolaziuns matematiches püch dedô é ince gnüda descurida la löna de netun a chëra che al ti é gnü dé inom triton degügn di atri trëdesc satelic naturai de netun ne é gnü descuri dan da le xx seco le planët é gnü vijité dala sonda spaziala voyger che ti é passada dlungia ai d agost dl le niger é n stat dl africa dl vest so inom vëgn dal rü niger che passa tres fora por süa estensiun la capitala dl niger é niamey tl süd vest dl stat a sü abitanc ti dijon nigerins al confinëia a nord cun l algeria y la libia a ost cun le ciad a süd cun la nigeria y le benin y a vest cun le burkina faso y le mali süa spersa é de km y süa popolaziun de ca abitanc danter i lingac baiá él le hausa le djerma y le fulan le lingaz ufizial é le franzesc le nil é conscidré le rü plü lunch dl monn adöm cun le rio dles amazones al nasc da dui rüs le nil blanch che nasc dal lech vitoria y le nil bröm che nasc dal lech tana tl etiopia i dui rüs röia adöm a khartoum tl sudan le nil vá fora por set stac dl africa burundi ruanda tanzania uganda sudan del sud sudan y egit mo süa fopa idrografica tolite ince pertes dla republica democratica dl congo dl kenya dl etiopia y dl eritrea y röia tl mer mediteran lunghëza km portada mesana m s fopa idrografica km altëza dla fontana m s l m munt kikizi nilo nilo anonim manageriacomunal amp nilo topon maggiore fiume africano amp nilo nil a eco un cuarto cocodrilo un rarissimo eśenplar de ra boite e del nilo molto pratego del mar ecco un quarto coccodrillo un rarissimo esemplar dera boite e del nilo molto pratego del mar anonim manageriacomunal amp nott da porta a ftan a scuol autur rumanc descriptiun dall engadina bassa abbreviada our dalla chronica manuscrita dil molt rev sr duri campel in anno passâ punt alta in il vich brail eira üna capella da st tomas sper la quala chiasev ün prêr la pradaria vers l oriaint es lunga plü da milli pass in la quala vain manà ün agual dalla prosma vall ditta brailasca da quella punt s quinta milla tant in sü vers zotz co ingio vers susch plü ingio dalla punt pass es il lö ditt oretia lung plü da pass subjet à la lavina per mur dil munt tuot nüd è contin pendont p orasom es il lö strett ditt puntaglas sper il comün s maisda cun l oen il flüm spöl chi vain dil oriaint da buffalora è da qua fin circa pass vers l oriaint fin la fin da la vall mystair sun millas cernez es nomnà davo cernoto üna cità in campania sper roma plinius lib cap giasch in mez plü chiavol sco la cita gronda in basel sun quasi chiasas cun taimpels sco es eir in zoz duos tuors veglas la mèra es dils plantas dils quals el scriva il campel havair udi da sr dosch planta in luvin chi hagia eir da seis velgs chi derivan da la chiasa orsini in roma quels portèvan per arma ün pè davant dil uors chi nomnevan tschatta planta perquai chi stà tschatrà è sladà via plaun sia perquai laschà davo qui il nom orsini è tut sü planta vivevan in coira rodolf ano frider ano dil qual deriven roms dil segd rom sian ils plantas da cernez d ün sigr jon planta nomnà da la tuor chi hveva filgs ha conjüt la tuor vegla cun plüs chiasamaints te si poeti ladini contemporanei cunsiova walter belardi de fé mparé adamënz ai sculeies la miëura cumposizions letereres ladines speran che la scola pudësse fé nascer chëla fluridura leterera che garantësc l daunì dla mendranza ladina belardi cuntestea sanbën che n posse purté inant na cultura ladina mé tres l ert visuela o la mujiga y dantaldut dijel che mé la leteratura possa vester l spiedl dl lingaz che ie l emblem prinzipel y fundamentel de n popul l unirà dit da pert de nosc nsenianc de ladin dla scoles autes che cun mé doi ëures de lezion al ena ne iel nia mesun fé nce mo leteratura ladina n muessa co respunsabilisé duc i nsenianc de nosta scoles nce per l ladin tl sistem paritetich vëniel tan metù l azënt sun l fat che uni lezioni e nce lezion de lingaz ma nchinamò an udù chësc plutosc per l tudësch y l talian l ladin ie pu mé unì udù ora dla lezions de ladin coche mesun de spiegazion sce n ne ntënd nia velch na cossa che vën ben dant dinrer tla scoles autes tres la cumparazion dla leteratures de duta la rujenedes de scola iel mesun purté ite nce la leteratura ladina te n discurs plu lerch fajan cunfronc ntressanc danter tendënzes muvimënc stilems y persunaliteies n felix dapoz possa unì ntendù miec ala lum dl espressionism tudesch l fossa ntressant jì a crì analogies tla metafores o tl lessich danter dijon dapoz y gottfried benn o trakl traté max tosi ora dl context dl simbolism o dl decadentism europeich ie dassën limitatif canche tla lezion de talian vëniel tratà pasolini fossel l ucajion per traté nce la poejies furlanes de chësc autor chieran povester la fazion de chesc scritëur y regist danter i scritëures ladins aldidancuei l ne ie nianca rie abiné similitudines danter n autor juvenil coche ivan senoner y dijon i scritëures juvenilisc talians coche britti da chei che l tol povester si ispirazion tl traté la leteratura ladina da aldidancuei te nosta scoles fossel de gran utl se juvé nce di tesc dla grupes pop y rock ladines plu ntressantes vel una se meritëssa zenz auter de unì tëuta n cunscidrazion sibe per la idees sibe per l lingaz tlo fossel sanbën da intensifiché la culaburazion cun l nseniamënt dla mujiga nce la union danter mujiga y poesia dëssa unì ejamineda p e te produzions atueles coche chëles de fabio chiocchetti p e nchersciadum la tratazion de tematiches plu atueles coche l protest soziel p e josef kostner o la tematiches feminiles la situazion di jëuni etc pudëssa ti jì ancontra a na majera azetanza dla leteratura ladina danter i sculeies dassën mpurtant fossa che l ladin unissa deplu tëut n cunscidrazion ti majeri proiec de scola p e canche n fej na rapresentazion teatrala o n musical o na majera nrescida tlo an mo da superé na certa gerarchia interna te scola che fej n ranking tler danter rujenedes prinzipeles y secunderes l sculé muessa ntënder che l ladin ie n elemënt costitutif de si identità culturela y nia mé n rest dl passá che vën tenì su per ublianza de political correctness i nsenianc dla materies letereres pudëssa se coordiné tl cheder dl nseniamënt plurilinguel integrà y crì iust chëla ucajions tematiches de culaburazion che vën dal curriculum sce l sculé se rënd cont che n argumënt leterer possa unì tratà avisa tan bën tl ladin coche tla autra gran rujenedes vën si cuscienza culturela dassën renfurzeda y tlo sons avisa inò ulache belardi purtova dant si idees che ntlëuta dan passa trënt ani ratova nce ël mo utopistiches l onu ie la organisazion dla nazions unides metuda su do la segonda gran viera per mantenì la pesc danter la nazions dl mond tla cunferënza de san francisco fovel unì fat ora la regules prinzipeles dl funzionamënt de chësta istituzion che à si sënta prinzipela a new york daujin al assemblea generela cun duc i representanc di stac cumëmbri iel nce l cunsëi de segurëza ulache putënzes usa ruscia china franzia y rëni unì à l dërt de veto l onu ie strutureda sun deplu urganisazions tematiches coche la fao a roma contra la fam tl mond o l unesco a paris per straverdé i bëns culturei y naturei mundiei organisazions internaziuneles oswald von wolkenstein fova n poet ciavalier y ciantarin dla familia de wolkenstein trostburg l ie un di majeri autores dla leteratura tudescia de si tempes danter la tradizion dl minnesang bele surpasseda y n renuvament stilistich y formal defin particuler si cumposizions poetiches ie pleines de vita y ie daujin ala urità storica sceben che l poet nstess fosse plutosc nteressà a auzé ora si aventures y si arjontes tl ciamp artistich y nce politich davia che l se ova mpenià te miscions diplomatiches y nce de viera danter l auter contra si prinz de tirol da ntleuta per chel che reverda l mond ladin iel da lecurdé che oswald savova n grum de lingac y plu de segur nce l ladin de si paures davia che n abina vel referiment linguistich de chesta sort te n valguna de si cumposizions la vita scialdi turmenteda de oswald à nce ispirà l gran artist grafich de urtijei markus vallazza a na lingia de desenies y stampes de gran valor artistich y de gran putenza tla esprescion l ie nce ntressant lecurdé che oswald fova unì acusà de avei rubà y schendù i giuei dla fena de si majer fra michael propi tl ciastel de val te selva autur rumanc par quont differents in da l auter ils carstiauns seigian scha nus ils considerein suenter lur natira interiura ner suenter lur relaziuns a circumstonzias externas enten ia caussa n ei tuts tuttinna ner sa sumeglian parfechiamein iou manegia enten igl desideri a giavischament sincer a cordial da daventar vantireivels mireit sin ils vegls ner sin ils giuvels giuvens sin humens ner femnas sin sauns ner malsauns sin sculai ner nunsculai sin richs ner povers sin gists ner malgists sin quels ca han tema da deus ner sin quels ca han naginna a vus vegnits a vus cunvenscher ca tuts tuts giavischan ad anqueran cauldamein a cun tutt flis da daventar vantireivels da nunder ven ei pia ca cun tut quei desideri cun tuttas quellas fadigias schi paucs reusseschan inten lur entent da daventar vantireivels da nunder ven ei ca nundichiond tut quels quittaus a travaigls nus aflein schi paucs ca seigian cuntents da lur sort sa sentian vantireivels a racanuschian cordialmein lur duver dad esser angrazieivels a lur bab celestial otto gandenz autur rumanc festa della raccolta predgia salveda à schlarigna festa della raccolta predgia salveda à schlarigna oraziun sur güsts ed ingüsts tü tramettast raccoltas per cha tuottas tias creatüras artschaivan lur nudrimaint a dret temp ma tia bunted ais specielmaing granda invers nus tieus infaunts tü ans perchürast in noss infanzia e ns mainast our nel champ da bella lavur tü culmeschast nossa vita cols duns da tia grazcha tü ans laschast crescher in bainvoglientscha e cognuschentscha da tia grandezza tü ans evrast la via vers il lö inua cha s madüra la pü custaivla raccolta a que tuot ans algordains hoz e t dschains grazcha e nus t arovains cha ns guidast e ns condüast eir d uoss inavaunt per cha portans buns früts a te bainplaschaivels da di in di per cha dvaintans pü abels a fer tia volunted augmaintans da valur avaunt te e cur cha sarò il temp da raccolta e cha tramettast la farcla cha possans gnir raspos in tieu reginam possan que esser tieus cussagls invers nus o dieu nos segner amen pablo picasso nasciù a malaga dl mort a mougins dl ie n artist tla spania formazion tla spania daldò a paris do la periodes bruma y rosa passel a revoluzioné la storia dl ert cun si demoislles d avignon l deventa un di fundadeures dl cubism per passé plu tert a na fasa plu classica l se dedichea for plu suvenz ala scultura ntan la viera zevila spanuela depenjel si cunesciuda opra guernica n document contra la viera l se dedichea nce al ert ceramica y se cunzentrea scialdi sun la rielaborazion de modiei classics y sun la relazion danter artist y si model par ladin s intende na gran famea de parlades che les ien dal latin che se puó ciatà ize la valades del arco alpino da la svizera in ca sta parlades les ien divises ize tre grupe ladino occidentale de la valades del canton grigioni in svizera ladino centrale o dolomitico de la valades de la dolomites ladino orientale o friulano ia par la furlanìa ize la dolomites al ladin al puó esse de famea atesina e cadorina e al muda ize i luoghe agnó che l ien influenzà dal veneto da carche tenpo l é stà betù do doi tipe de ladin standard in svizera al rumantsch grischun e par la dolomites al ladin dolomitan in furlania ien dorada come furlan standard la koiné che sarae la parlada dei paes de medo de la reion friuli centrale ize la dolomites la ladinia la é fata de doi arees prinzipales la ladinia brissino tirolese che la ciapa ize la zinche vales del sela anpeze badia fassa fodom gardena che les é stades sote l austria fin a la prima guera e che incuoi les é divises dai confin de la reiones de la provinzies e de la dioceses e la ladinia de belun che la bete apede la valades de la magnifica comunità del cadore cadore e comelego l agordin e zoldo senpre stades sote venezia e che incuoi les fas parte de la provinzia de belun l parlament europeich ié l assemblea parlamentar dl union europeica féjela na funzion de control y iéla la sola istituzion europeica che vegn elita dretamenter di si zitadins per numer de votanc plu de milions iél la seconta plu gran assemblea parlamentar al mond denter cheles chirides fora con lites democratiches do la ciamena dl popol dl india vigni cinch ani dl se tegn les lites contemporaneamenter te duc i stac membri per elieje i deputac europeans sen ései i nuefs stac membri che fòrmei pert dl union europeica tl curs dla legeslatura eliéjei i sies deputac che ài n mandat che se compl a la fin dl enstessa les ultimes lites ésen abudes tla talia ai de mei organisazions internazioneles peider lansel ie nasciù a pisa ai y ie mort a genevra ai l fova n poet y scritëur de rujeneda rumancia dla engiadina annalas vi derin p bella dim co l es passada teis cor hast da mai retrat tia amur es rafraidada che me es la causa stat vers tai fat mia obligatiun ma qualcha querela forsa o da roba o da danêrs ha teis cor uschè manà vaira es quist sco ch ün disch il danêr cumonda fich greiv nun pigl eu totta via alla leiva vögl piglar a chi nu plascha vögl laschar containt stun sco ch eu sun schi non saint cridar ningün schi containt sun eu adüna il tschel po am dar fortüna forsa hoz oder daman as po müdar d as müravglar et il pover rich dvantar ma non vögl eu at ödiar meis cor saimper vers tei mossa tot il bain d at giavüschar viva bain sco chi s convain eu nu sa m dar cuolpa ingüna quai stovrast tü svessa dir cha meis cor vers tai adüna ma non ha voglü guinchir as flisaja or d ün cor net persenon gherdëina o persenù badiot é na zité y n comun de ca abitanc dla provinzia autonoma de bulsan persenon fova la zità capitala de n vedl prinzipat eclesiastich dl sacro roman imper l ie la zità plu antica dl tirol bonamënter ovela bele ravises pre romanes aldò dla tuedes de adrian egger tl raion de stufels nce tlamà alt brixen dla zità medievela se à cunservà na pert dla muredes y dla portes michaelstor sbener tor kreuz tor l ciastel dl vescul fova uriginariamenter sun plaza plu tert iel deventà senta dl capitan dla zità pona ie l ciastel unì frabicà da nuef tla luegia da sën y l ie n palaz n pert renaissance y n pert baroch cun de bela arcades y figures de tieracueta di habsburger l museum diozejan ie aldidancuei tla sales de chësc palaz l majer giuel artistich dla zità ie bën la pitures a frësch dla chëurt a arcades dl dom domkreuzgang l dom nstës ie na costruzion barochiseda sun na catedrala romanica plu antica da amiré iel i revëuc depënc de m günther daujin iel la dliejia de pluania de san michiel de stil gotich tardif tla vedla curtina danter dom y dlieja san michiel iel l monumënt de oswald von wolkenstein che ël ova ulù per se nstës y che l prejentea coche ciavalier dla crëusc kreuzritter i liams de persenon cun la valedes ladines ie scialdi antics davia che na gran pert dla ladinia fova storicamënter sota l vescul de persenon mo aldidancuei iel na bela cumpëida de ladins che viv a persenon y che se à urganisà tla union di ladins de persenon danter la majeres persunaliteies dla cultura ladina iel jan batista alton calfosch leterat linguist poet romantich classich autor de studies sun la tradizions la mitologia la storia y la cultura ladina micurà de rü san ciascian autor de na prima gramatica unitera dl ladin dla dolomites giosef brunel soraga nrescidëur de lijëndes y autor de teatri per ladin ferdinand demetz urtijëi scultëur y fundadëur dla scola d ert cademia silvester erlacher la plí diretëur de scola y editëur redadëur de nos ladins angelo trebo la pli poet romantich ladin autor de poesies y de operettes jepele frontull la pli componist de cianties y operetes ladines max tosi villanova marchesana poet ladin che à giaurì l troi ala leteratura ladina da aldidancuei tresl gruber urtijëi artista nsenianta promotëura dl nseniament dl ladin y scritëura arcangiul lardschneider sëlva professëur y studiëus dla rujeneda de gherdëina autor de n vocabuler ladin jan dumëine mahlknecht urtijëi scultëur academich artist de chëurt tla franzia massimiliano mazzel cianacei ativist ladin autor de n dizioner fascian domëne moling la val scultëur baroch de aut livel artistich franz moroder urtijëi studiëus dl ladin scritëur y ambolt mpenià per i dërc di ladins sepl moroder urtijëi depenjadëur y deseniadëur danter storizism y proto impressionism vigile pescosta calfosch professëur d ert artist scultëur prim pest ala mostra internaziunela de paris dl ujep antone vian pera autor de un di prim libri sun gherdëina y si jënt antone pizzinini la ila nrescidëur dl lingaz ladin iaco rigo la pli scritëur poet dramaturgh y autor de na lingia de romans ladins roland verra urtijëi intendënt ladin poet y scritëur tla storia dla ladinia iel stat persones ch à albu n rodul particolarmënter mpurtant tla storia te ciamps desvalives y che ie nce conesciudes oradecà peter anton de latour nascü a cunter en surmeir a brei ie n autur rumanc scena i harpagon valer harpagon ei ha jer bucca saviu esser sco ti sas che jeu vevel ense de far maridar mia feglia cun sigr anselm ella ha voliu temps de patertgiar e quei hai jeu era dau per bucca far vegniir stuorna ussa aber da jer entochen oz ha ella saviu reflectar et ei gl ei temps de far quei giu dal faitg oz sto ei daventar jeu sto diir a ti miu bien valer mia spusa mariaa vegn oz vegniir tier mia feglia elisa sut prtext de far ina viseta e gl faitg setz per plidar cun mei davart nossas nozas peter paul rubens siegen antwerpen ie n ertist do na formazion ti paejes basc val tla talia y cunesc la majera operes dla renaissance y dl baroch l deventa artist de cheut a matova y pona ruvel inò de reviers a cesa depenjan de gran operes per la ctedrala de antwerpen che l fej unì scialdi cunesciù da si leuratuere ven truepes leures per i putenc de si tempes y el á n gran suzes viagian per la capiteles europeiches el ven ratá un di artisc petrus dominicus rosius de porta autur rumanc in ftan mai in zuoz vschea disch il jehovah quel chi t ho creo o jacob quel chi t ho formo o israël non t tmair perchie eau t haig spendro eau t haig clamo per tieu nom tü est mieu cura tü vainst a passer tres las ovas schi völg eau esser cun te n ils flüms non sarost stenschanto cura tü chiaminerast tres il föe schi non sarast ars la flamma non vain a t consumer perchie eau sun il jehovah tieu dieu il sanct d israël tieu salvedar pietro chiocchetti ie n autur ladin ai pregiatissimes signores sposc bie agegres e bie rosc poesia per da carnassal per evitar el bal de profundis cordis mei auguro gaudium et felicitatem magnam vobis omnibusque amicis vestries ja che me aede envià chiò ju anché no é più volù star lassù me ë partì sa cinzan e m é tout ence el gaban per far le vece da piovan son ruà apede ciala e é dit l alegria no la cala son vegnù più inant é ciapà l usc te man e son coret ite sche un che vegn da buzan apena ite no ve é po fat la cera desche en tavan per no torve duc per man ma é fat en bel compliment a chi doi che g é abù trei oute en ment aladeta son ruà zenza fal alò che no i fà nencie en bal la piramida de cheops che é ince conesciüda sciöche gran piramida de giza o piramida de khufu é la plü vedla y la plü grana danter les trëi maius piramides dla necropola de giza ara é la plü vedla danter les set morvëies dl monn antich y é la sora che é roada prësc intira cina aldedaincö aladô di egitologs êra le sepolcr dl faraun cheops dla cuarta dinastia tla storia dl egit antich y ê gnüda fata sö a pié ia dal dan c dal architët real himiunu ara â n altëza originala de m che è jüda jö a m a gauija di fenomens atmosferics rumanc literatura grisuna vdra e nova ineditum nach dem autograph des verfassers p r prfaziun lectur benevolent cou prsent iou a ti in codisht cun nom literatura grisùna e kou tras vegn iou a mosar a ti tótas ensenas literales cun agit de las quales ti pos entelir e dar d entelir ad auters ils sentimns en quei lungatg pr fazilitar a ti quei vegn iou a prvegnir tei cun ina historita d ils lungatgs e literatura generale mo suenter prcisamein grisùna l ovra vegn ad sser sótoposta a qustiuns e reprhensiuns dificillimas meret iou quellas sh n llas bein fatgas meret iou bok she uardi qul sz co l ftshi llas ded ovras prftgas sedisquorei mo de divinas humanas n sótapostas a las faleivladats ed errurs seturpgia pia nagin de falir ed ir en er mo che quei deventi bóc enormamein e mmia sevenz biars han quei vz de tot qustionar e reprhender e sevenz mo pr motiv p v che lur capazitat i fleivle pluton é n planët nano che orbitëia tla pert esterna dl sistem solar tla fascia de kuiper al é gnü descurí da clyde tombaugh dl y é gnü conscidré por agn le non planët dl sistem solar cina che dl él gnü descurí d atri corps dl cil tla fascia de kuiper cun na dimenjiun prësc anfat o maiú sciöche eris insciö che al é gnü classifiché sciöche planët nano pluton é le sëdejim corp dl cil en cunt de grandëza y le dejsetejim corp dl cil en cunt de massa che orbitëia encër le sorëdl al é metü adöm dantadöt da crëp y dlacia y al á cinch lönes caront stij nöt cerber y idra ai de messé dl á la sonda new horizons joré por le pröm iade sura pluton fora la poejia ie una dla sortes fundamenteles dla leteratura daujin ala epica y ala dramaturgia la poejia ie unida plu de segur al scumenciamënt dala cianties de carater religëus o liedes ala situazions plu mpurtantes dla vita la poejia possa vester tradiziunela cun strutures y formes codifichedes tla storia dla leteratura o liëdia zënza cheder formal dat dant da strofes rimes y meter n desferenziëia plu sortes de poejia sibe per l contenut che nce per la forma poejia de amor de patria filosofica religëusa esistenziela y n i la formes possa vester balladesches o te forma de sonett himniches o minimalistes coche tla tradizion japoneija dl haiku tres l mesun dla poejia possen dé esprescion ai sentimënc y ala sensazions diretamënter plu che te autra sortes o formes letereres homo sapiens linnaeus dal latin porsona che sá é la definiziun tassonomica dla porsona moderna ara toca pro le jëne homo de chël che ara é la sora sort viënta pro la familia di hominidae pro l ordin di primates pro la classa di mamifers y pro le dominium di eucarioc la storia dla porsona vëgn a se le dé tla storia dla tera les periodes dla storia dla porsona é la aladô de reperc ciafá dl tl marocco dess la sort homo sapiens s avëi svilupé dan da ca inant tl africa dl ost daolache ara é spo piada ia a colonisé i atri continënc la teoria plü reconesciüda sön la evoluziun dla porsona é che valgügn antropologs arata che la sort homo sapiens áis döes sot sortes al é gnü porté ite sciöche paleo sot sortes dl homo sapiens la porsona á n ciorvel dër strotoré y svilupé che é dër gran respet ales dimenjiuns dla porsona che ti é da svilupé pinsiers tla forma de rajonamënc lingac creativité y introspeziun chëstes abilités desfarënziëia la porsona dales atres creatöres viëntes porater á la porsona d atres carateristiches fondamentales preistoria ti raions ladins la nasciuda de n popul i tëmpes dan la storia tl ander de conturines sun fanes auteza m àn ciapé n gran numer de osc de lors l eté de chisc osc é anter y agn les lors vivova de erba la prejenza de erbivors desmostra che sun conturines olache al é encuei graves fòvel enlaouta pres verc l ensediament dles valedes ladines scomenciova dant ca agn enlaouta passòvel d isté per i pres sot sas de pütia iagri y abinadours tl àn abiné sun mondeval de sora m anter col y anpezo l schelet de n capo de n popul che vivova dant entourn agn con n gran numer de ogec enjontés pro la fossa za dal d c inant él ensediamenc permanenc desche sotciastel badia o plan de crepei fascia prejentazion dla seria scripta ladina brixinensia chest liber deura na seria de publicazions nueva dl editour universitar bozen bolzano university press les scripta ladina brixinensia l titul dla seria contegn ence sie program les scripta ladina brixinensia dess ester l organ de publicazion de laours scientifics che é vegnus realisés tla o con la colaborazion dla repartizion ladina dla facolté de scienzes dla formazion dla université ledia de bulsan la repartizion ladina che vegn prejenteda plu avisa sun les plates che vegn en gaujion di agn de sia ativité é na particolarité unica dla université ledia de bulsan y ala se prova da realisé l miec che ala và l enciaria che ala à giaté dal université enstessa da festidié per la documentazion la descrizion y la elaborazion dl ladin pro chesta enciaria toca ence l edizion de chesta seria che se darà ju souraldut con l ladin dles dolomites ma che tolarà ite ence laours sun i grijons y l friul aldò dl significat che g i ascoli ti à dé al agetif tl sintagma scripta ladina l titul dla seria tol su ciamò does d autres tradizions che i volessan porté inant l titul recorda n iade la funzion dla zité de persenon che ne é nia demé senta dla repartizion ladina ma che é steda bele ti secui dant souraldut do la fondazion dl gran seminar tl ann un di zentri plu emportanc per la formazion di ladins l titul volessa spo ence recordé tres l inom latin la seria retoromanistica romanica nipontana deda fora da nost maester guntram plangg istitut de romanistica université de dispruch y che à lascé da vegnì fora do da volums tl ann i nes aodon che l gran interes per l ladin che ova animé tl l predezessour dl prof plangg alwin kuhn da fondé la romanica nipontana pois vegnì tout su te chesta seria nueva chest iade da chesta pert dl prener y porté ence chilò si fruc scientifics garanc per chesta impostazion sarà i doi membri dl comité scientifich l prof guntram plangg enstes y l prof hans goebl istitut de romanistica université de salzburg che i volessan rengrazié de cuer per sia colaborazion paul videsott priera dla juebia sun la mont dl ulif à gejù te si tëma prià dan murì dijan mi pere sce l ie puscibl auza demez chësc chelesc da mé ma no sciche ie ue ma sciche tu ues mt gejù crist ie stat per nëus ubedient nchin ala mort ala mort sun la crëusc cfr fil prion bon die tu ti ies stat daujin a ti fi nosc seniëur gejù crist te si tëma dan murì ebes pietà de nëus y judenes a crëier che nce tla suferënza y tla miseria suzede mé chël che tu ues per crist nosc seniëur amen program de ladin per la scoles autes di luesc ladins l fins l ladin element caraterisant di luesc ladins ie n mesun per l crescer y i se auto realisé inteletuamenter y umanamenter di sculé l ie n si dert fundamentel mparé si contenuc y arjonjer na cumpetenza speziela ti ladin purtan inant chel che ti ie unì dat pea tla scola de ublianza chesc nseniament muessa tenì cont di urientament piurilinguistich de nosta scoles y purvé de ntressé contenuc de plu materies l nseniament di ladin tla scoles autes dessa abilité l sculé a adurvé si rujeneda de la oma te duta la situazions de comunicazion soziela y ti dé pea n cheder generei dia cultura dia storia y dia situazion da sen dia jent ladina perchel muessel savei da adurvé si lingaz avisa sibe per scrit che a usc curan particularmenter i aspec lessicai ortografichs morfologichs y iuridichs per l adurvanza ufiziela dl ladin vala nce debujen de nsenié la paroles y terminologìes dl lingaz aministratif l nseniament ie dassen rich de contenuc y tecniches de plu sortes daviadechel messerà l nseniant se crì ora cheles plu mpurtantes danter la truepa pertes y particulariteies di mond y dia cultura ladina l ven laurà interativamenter nteressan l sculé ai prozesc linguistichs y descedan si fortl critichy analitich de strutures y contenuc per chesc fin iel de gran uti se cunfronté tres ora cun autra situazion linguistiches cunesciudes te n prozes comparatif y contrastif n cunsieia de lauré truep tl ciamp dia traduzions dia cumposizions liedies y a tema da discuscion y di referat dia nrescida y di proiet n cialerà de jì ite plu sot tla produzion leterera di raion zenza lascé demez la comunicazions sozieles y i scric materiei de uni di per pudei avei plu fazion chirerà l nseniament l liam diret cun la sitùazion dia chemunanza ladina y de si cultura da aldidancuei i a tlass tla prima tlass fajeran n leur de revision y aplicazion dia regules fondamenteles dia grafia unificheda ladina eun mpcni perticulér tla pertes plu problematiehes seiehe p e proble ms de azcnc de scnies diaeritiehs de oposizions eonsonantiehes de formàziondl plural y n l ti ciamp gramatical jiran ite plu sot tla particulariteies morfologiehes dlladin sciche rinverscion l pronom enclitieh la oposizions transitif relatif y la formes verbales en genere dàvia che ihà messù uservé gran defizits tllexich messeran se cruzieparticularmenter de valivé ora chesta loces sibe cun eserzitazions de glossér per argumene sibe cun cumposizions y traduzions n messerà studie a fohz la gaujes y la dinamiches dia interferenzes linguistiches fajan leures de individuazion y cumedura di fai che ven fac l plu suvenz dai sculeies per studie miec la preustoria de nosc raion nfin ala unida di romans sarai de utl jì a vijité la scuviertes y la testemunianzes museales plu mpurtaiites tlo da neus te chesta prima tlass sara assé se dé ju cun la produzion leteréra tl idiom q e valeda icerdan la plu nteressantes per i sculeies l ie purtant descedé la sensibilisazion di sculeies per ipròblem dia rujenedes de mendranza y dia mendranzes en generel paredlan la situazions locales oradeca n auter argument mpurtant te chesta tlass ie la tueda dia situazion sozio economica diavaledes ladines y di jeuni te chesc amhient dc chcmunanza ii a tlass n jirà inant cun spiegazions y eserzitazions de ortografia ladina tlapert gramliticalamesseran rcfurzé la cunescenza dia formes verbales dantaldut de cheles ireguléres y diaformes pa sives iy conjontives la partieulariteies morfologiches di ladin dia dopla negazion y chelessintatiehesm esserà unì euredes con n sistem comunicatif y euncret lant che la và l ariehiment lessical messerà unì slargià ora ai inuemes astrae ai neologismesc y ala espreseions spezieles seientifiehes ula che l ie mò truepa loces i studiesc storich linguistichs nteresserà l temp danter la romanisazion y la renaissance tulan ite nce l raion furlan y grijion y tucan i argumenc dia regresion di raion ladin y dia nasciuda di idioms ladins n contribut a chesta tematiches possa vester nrescides slffi i toponims y sun i inuemes ladins l nteressament ala situazion de autra mendranzesti juderà ai seuleies a destender ora si orizont te n eheder solidal y europeistieh studiese sun i scrie leteréres y nia leteréres puderà tuché nce autri idioms dia valèdes bdines dolomitiches mparé a cunescer la situazion ladina da aldidancuei uel nce dì se dé ju con i medìa y si dinamiches ti me demo temp sarai relevant y motivant analisé iaeonseguenzes ti turism per la sozietà y i habitat naturelde nose luese iii a tlass te chesta tlass vala de apliehé la cunescenzes linguistiches arjontes te proves pratichesde cladin aministratif te cunposizions liedes y a tema tla formulazion de letres de curespundenza aministratifcumcrziela y te serie sun la tematiches di program i studiese linguistichs va ite plu sot te argumenc etimologichs yde forma ion diii paroles se purvan nce te eserzitazions de linguistiga sto riga y cumpareda tla pert storiga studieran l tcmp danter la reformazion y l congres de viena for tulan ite i autri raions ladins y chei da tlo l nseniant purverà de mustré la cunseguenzes di gran rfenomens storichs generei sula situazion sozicla tematiches psicolinguistiches sciche identità culturela l etnozentrism l pluriculturalism l integrazion y n i ie da traté nce cun referiment ala situazion ladina seuraprò ie da cunsie na tratazion sota dia liejendes y cuntedes populéres dia dolomites nce aldò de studiesc atuei etnologichs y filologichs chesc vel nce per la tratazion di folclor dia usanzes y tradizions y d frabiché rural di raion dolomitich iv a tlass te chesta tlass possen passé a n leur de formulazion scrit plu empeniatif tulan nce ite argumenc atuei de plu disziplines zenza lascé ora lleur de traduzion y de eserzitazion sun l ladin aministratif la tueda stilistich iessicala ven slargeda ora ala formes idiomatiches y ai dic nce de autri idioms ladins tla storia studieran l evoluzion di raions ladins ntan l otcent tl temp di nazionalismesc dia ressurida ladina y dia gran mudazions sozieles tulan ite la gaujes y la dejeuta dia la gran viera per lie miec adum i contenuc di program unirai trata autores y artisc de chesc temp storich auzan ora la prima testemunianzes leteréres tla dolomites y les paredian cun la produzion generela te europa la tratazion de argumenc sciche lingaz y ideologìa maiuranza y mendranza assimilazion y autonomìa tenian cont dia storia di temp ne danssa ence nia mance a chesc fin tuleran cà i scric di temp sibe ladins che nia ladins cialan danieura de se tenì la balanz danter la minonghes repurtedes n auter pont mpurtant di program ie la tratazion nce tres vijites y jites dia nasciuda dia dolomites de si flora fauna paleontologìa y de si parchs naturei va tlass te chesta class ala fin dia scola auta vala debujen de nrescì l livellinguistich arjont y de valivé ora i defizits che resta mò l leur scrit y oral arà da se urienté aldò di debujens di mond di leur y dia autorealisazion dia persona daviadechel messeran sorissé deplù la comunicazion tres relazions nrescides discussions y tuedes n purterà a bon fin l arichiment lessical se dajan jù plu daujin cun espressions manco cunesciudes da revitalisé y cun l glossèr per l ejam de ladin ti ciamp storich soziel trateran i temp danter la la gran viera y aldidancuei cun la tematiches fundamenteles dia ditatures dia opzions di prozes autonomistich y dia scunanza dia mendranza ladina nscì puderan rujené dia cunvivenza y dia prospetives te n daunì seuranaziunel per ruvé a tant studieran tres la normes autonomistiches plu mpurtantes y i scric publizistichs da seno l chedèr generai dia mendranza unirà integrà dala esposizion dia urganisazions y dalleur culturel atùel n scì ti jiran dò ai muvimenc artistich leteréres di mument for en relazion cun la tendenzes globales n ti cialerà plu avisa ai studiesc sun lladin bibliografia atlant linguistich dolomitich nrescides y n i aldò di livel de maduranza arjont usserveran avisa la tendenzes y la evoluzions di ladin per ruvé ala formulazion de prospetives per l daunì b u giùgno la frunt dles dolomites passâ fora por la ladinia cristallo tofanes col de lana marmolada fodom ê gnü despartí te döes pertes les trupes talianes â ocupé ampëz y na pert de fodom les trupes dl austria messâ insciö stlopeté sön fodom la plí de fodom gnô desdrüta daldöt te fodom gnôl desdröt ciases nia cumpedá i tablá y ma ciases restâ entieres tröc fodoms messâ s un jí cina tla boemia y tl abruz mo ince tles valades vijines cun la talia dl röia la ladinia cun le südtirol pro la talia i ladins ghirâ da podëi resté pro l austria y le reconescimënt sciöche grup etnich che ne ê porater nia gnü conzedü sot al imper austro ungarich l autonomia politica y la sconanza dl lingaz ladin la talia nazionalista y plö inant le fascism orô degradé le ladin a n dialet talian dl nasciôl la bandira ladina bröm por le cil blanch por les muntes curides de nëi vërt por i prá n simbol dla contrada dles dolomites la psicologia é na disciplina che fej pert dles sciënzes umanes y che stüdia le comportamënt y la mënt tres l analisa de prozesc psichisc mentai y cognitifs te sües componëntes cosciëntes y nia cosciëntes tres l adoranza dla metoda scientifica y o sön la basa de na prospetiva sogetiva intrapersonala chësc stüde reverda i prozesc cognitifs y intrapsichiscdla porsona le comportamënt individual y de grup y i raporc danter le soget y l ambiënt la psicologia è na disciplina articolada te deplü pertes y sües metodes de inrescida po ester sperimentales te labor o defora cun n orientamënt etnografich tl ciamp dl psicologia culturala cun na dimenjiun individuala te stüdi de psicofisica y de psicoterapia individuala o cun na atenziun maiú por l aspet sozial y de grup por ejëmpl le stüde dles dinamiches psicologiches dles organisaziuns y tl ciamp dl psicologia dl laur la psicologia se desfarënziëia dala psichiatria che é na discplina medica focalisada sön l intervënt farmacologh en cunt de problems psicopatologics mo te n liam cun la psicologia clinica y i intervënc psicoterapeutics al profescionist abilité sa se dé jö cun la psicologia ti vëgnel dit psicologh la parora pësc vëgn dal latin pisces y denominëia n grup desvalí de organisms vertebrá che vir t ega che alda pro le domëne di eucarioc y pro le rëgn di tiers al é passa sortes de pësc conesciüdes che tol ite prësc le dla sort di subphylum vertebrata danter i elemënc caraterisanc di pësc él les ejores tres chëres che ai se möi y la respiraziun tres les branchies le pësc fossil plü antich é le haikouichthys che á vit tratan le cambrian dan da ca miliuns de agn le pësc viënt plü gran é le scuale balena rhincodon typus che röia cina a metri de lunghëza y al pëis de tonelades le pësc viënt plü pice é le paedocypris progenetica pro chël che i mandli röia a mm y les mandles a mm ai popui che vivova tles alpes ti secui dant la concuista romana ti dìjen normalmenter rec ai ova svilupé dal secul d c inant na cultura conscidrabla sun la cultura y sun l lingaz di rec ne savonse belau nia ai adorova l alfabet etrusch y se desferenziova clermenter da les cultures vejines dl nord dai retics ai ladins chi fova pa i rec che an arata desche i avons di ladins y che vivova tles alpes zentrales do l mote sie decá che delá dla morona prinzipala dles alpes ma con conzentrazion particolara tla region trentin südtirol tirol grijon fòvel na unité o demé na denominazion coletiva che i romans ti á dé fòvei veramenter emparentés con i etruscs dla toscana desche n valgunes fusties linguistiches podessa nes fé araté y istoriografs romans da enlaouta scriv n grum de domandes n cogol de ipoteses ma pueces cosses concretes enfin aldidancuei la reziologia nasciuda dant da agn per ti jí do a chest mister se fej ciamò plu ert che l etruscologia a d avei na vijion ence demé tourbla dla sozieté dla cultura y dl lingaz retich tles alpes dret rers é i ciafs che an á ciaté ma anter chisc n valgunes iscrizions sun peres sun massaries de bron y de fer y sun corns y chel tl alfabet etrusch n aspet che desmostra i liams che la jent dles alpes ova a chi temps dal secul dant c inant con i etruscs di raions toscans cotant plu progredis culturalmenter iscrizions tl alfabet etrusch án giaté n pue dlonch tles alpes zentrales tl engiadina tla val de non tla val dl adesc tl venuost a san laurenz te puster y e i n fat che desmostra che al fova na certa unité enceben che an é datant da lieje les iscrizions romagn endere sie significat dutaorela tl scur davia che l lingaz ne é emparenté con degun auter lingaz che podessa daidé pro la dezifrazion bonamenter fòvel n lingaz pre indoeuropeich desche l basch al ne é nia meso da capì definitivamenter sce i rec fova na confederazion de popui de natura cultura y o politica o na comunité de lingaz cultura y religion plu o manco valiva per respone a chestes domandes ciáfien demé da avei indicazions tres studes linguistics y da l archeologia tla eté dl fer dal ann enfin al ann dant c fova nost raion caraterisé da na cultura che vegn definida alpina zentrala che ova bele metù man tl temp dl bron clameda cultura de laugen mellaun an ciafia da partí ite l temp pre istorich per nosta region alangrovia te fases tl prum temp enfin al ann se delada la cultura de laugen bendebot tl ciadin dl flum adesc ruvan enfin a tl engiadina tl ovest a les spones dl rain tl nord y viafora enfin a villach tl est an pò perchel ipotisé che al sie sté valgamia de moviment de populazions plu avisa de grups sudalpins che passova tres la val dl adesc soura l jouf dl brenner tres l venuost y l pas dal raisc y tres puster per ruvé te teres plu dalonc a nord oláche la prejenza dla cultura de laugen se sraresc spo damprovia conferman che l zenter de radiazion fova a sud tl temp intermesan vuel dí chel dla cultura de mellaun ciáfien da recostruí dai ciafs archeologics che i aciasamenc tles valedes te nost raion deventa tres plu spesc nia demé tles valedes prinzipales ma ence sun les autures bonamenter de gra al comerz tres plu busient y enredoul al sauta a uedl tres l analisa di ciafs archeologics forma dla ceramica sepolcreis che i liams con les zones a sud vuel dí con l teritore dla cultura veneta de este y con chela emiliana de villanova y estrusca fova dantman tl temp tardif clamé retich se deslériel la cultura fritzens sanzeno fritzens é na localité tla val dl inn tirol dl nord sanzeno na localité tla val de non te dut l raion dl tirol engiadina arjonjan ence les prealpes devers la planura padana te chest teritore vível cheles populazions che i romans clamará rec y i rec é la pruma populazion de chela che al ne é nia demé ruvé enchin a nos spedic archeologics ma ence n zacotant de fontanes scrites storics geografs y poec grecs y romans rejona de d ei desche p ej titus livius raetia prima y raetia secunda sará ence l inom dles does provinzies romanes donca indicazions che i rec vegniva conscidrés da foradecá desche na unité de lingaz y de cultura tl y tl secul dant c stramuda les invajions celtiches di gai da la francia ca la composizion etnica tla planura padana ma i raions retics de nosta region ne vegn nia tochés a pert la val de puster y poester na pert dla val dl isarch da tribus celtiches dl noricum entratant splundra a porta da sud la potenza imperiala romana che culmineia con la deventa dl teritore retich tl ann dant c da pert de drusus fi de legn dl imperadour otavian augustus da chest moment se destuda via la cultura retica fritzens sanzeno a pert valch picera floridura tardiva te luesc desman al scomencia la romanisazion y al nasc la etnia retica ladina la portadessa plu vedla de chesta arpejon retica segur él n iade che i retics ne fova nia celtics davia che l lingaz celt é conesciú y perauter dutaorela vivent aluesc tl europa ozidentala l ladin desche bele l inom dij é n lingaz essenzialmenter latin che s á svilupé dal ladin vulgar ma al contegn dutaorela n valgunes paroles preromanes endie nia demé l ladin ma ence les rejonedes entournvia che an arata retiches storia antica él la nöt de nanü chît y tler l ann vëgn bun y cer rëna cöcena söla pröma da doman porta stlet tëmp y desgrazies döt l ann ai diesc de jenà bel sarëgn la blâ vëgn y al gnarà bun fëgn da san bostian y san fabian le dër invern mët pa man vinzënz fej le tëmp ia por l ann él ai de jenà bel tëmp assà gnaral de bun vin y tröpa blâ le mëis de jenà blanch y lominus d isté saral gran cialt y tröp sois él de jenà bele früc söl lëgn é chël por le paur en rì sëgn él talpines de jenà che pëta sö vëgnel de mà ciamò invern y ince mez jügn insciö san paul zënza nëi cun tëmp bel dij che l ann vëgn bun y morjel tirel incö n vënt grou y gros gnaral la plöia tosc él en santa maria dal poch de forà dër cialt le dé saral ciamò dër nëi y dlacé sce al nëi y gunfedëia l aisciöda defata tlocorëia sce i ciampoprà é de vërt arjignà sarai da pasca dala nëi stopà da san matio él la olp che va por l ultim iade söla dlacia ajache incö se rump le dlacé sce al é sc nò vëgnel cherié é forà assöt y frëit spo poste t aspeté d agost ciamò i dis da cian dër cialt ala fin de forà n gran vënt al vëgn n bun ann por jënt sce le vënt ne vëgn nia de forà dër dessigü d aurì al gnarà se fej le merz sciöch l isté passè l aisciöda sarà da mené picé merz po ciamò ester curì n bun isté arà da gnì de merz nò ciamò somenè zënza la somënza ne vëiga nia l dé do n mezr cun massa plöia y mol nia n bun ann gnì ne pòl da sant ujöp le vënt n é mai bun por jënt tan de ciarü che al é de merz tan de temporai él d isté sciöch al é ai de merz insciö l aisciöda sciöch al é ai de merz insciö l isté sciöch al é ai de merz insciö l altonn sce al plöi in vëindres sanc ési döt l ann moi i guanc i soni dij me mëteste d aurì spo mëssi fraidì me mëteste de mà araste soni assà me mëteste de jügn n aste ince n bel gran grüm é mola la pröma domënia d aurì cina pasca de mà saràl mol saurì é l aurì morjel y lesier rî y frëit é le mà intier dër da lönes l aurì le paur ia por l ann po s la rì sce l aurì ô dër scialdè n é l isté nia dër da laldè de mà mai plöia assà pancraz servaz y bonifaz é la fin dl frëit y lunch invern destin mo zënza la frëida sofia nes lascia l invern nia ciamò ia sce les ês somëna de mà arà le paur patüc assà siëia le paur de mà artighëi y pofl vëgnel assà de mà dess se ciafè vigni erba en pazun d ega la plöia da pasca de mà porta benedisciun assà te chinesc dé erba assà y te na nöt nëi assà san medert al dij sigü cô che le tëmp por dis à da gnì de jügn la plöia frëida é sciöch tósser por ciamp y por l erba jügn dër frëit y mol é stlet por tablè y fol plöiel ai dl mëis ploiaral set edemes ti fëgns desche santa maria à le tëmp ai dui arà la jënt le tëmp dis vigni dé sce maria se ciafa la plöia jö dal cil jarara cun la plöia a cil sce al plöi incö grop romagn ötes majun y bot messè mëss apratè ci che de setëmber dess garatè sce al mët man cun la plöia aràn codî la möia de messè n dër tonè implësc d artighëi le tablè ci che messè y aost n é bugn da fà n à pa gnanca setëmber da dè ca é i dis da cian sarëgns y bi é ciamò bun l ann che à da gnì san iaco zënza plöia nes dijarà danfora che n invern dër dür saral defora sce chësc dé é sarëgn y nët sarà nadè dër frëit de net passada santa ana gnarà frësca la doman él dër cialt cina san laurënz sarà l invern blanch de nëi sovënz sc al é da san domëne dër cialt vëgnel n invern dër frëit inanater les döes santes maries da santa maria dai ciüf ala picera de setëmber désson cöia les erbes de medejina san laurënz porta la fin dl isté san berto le mëterman dl invern sciöche san berto à la cîra arà döt l altonn la cîra la plöia le dé de san berto fej mè al artighëi y le fej stentè les plöies de san berto ne sta mai fora da san gustin les plöies de san berto va ala fin sciöch al é le sant dl cerf san egid insciö sarà l altonn le tëmp che sarà en chël dé che la löna vëgn foscia de setëmber döt l altonn romagnarà sciöche le tëmp é en santa maria ai insciö saral cater edemes alalungia le dé ch al nasc santa maria les vidunderes pëia ia stàres chilò n è l invern dessigü nia daimprò sce les röses tan tert ô ciamò florì l invern stënta a gnì sce la föia toma snel ciafa la tera defata n mantel tónel de setëmber chël é vëi saral da nadé na gran nëi sc al tona do la santa crusc ai spo saral ciamò n bel altonn sc al plöi en san michiel ploiaràl gonot d altonn él bel tëmp en chësc dé romagnel por cater edemes insciö san gal lascia tomé la nëi porcöra la vacia te stala cogorëia i poms te sach en san gal mol chërda alerch n invern dür é le tëmp assöt en chësc dé gnaral lassura n töme isté da san gal él i vicì che perd la usc y romagn ströms fina en palsacrusc scel al é d otober temporai por döt invern ince gnarai è l otober frëit y da vënt é jenà y forà lesiers por jënt é san lüca cialt y bun sarà le tëmp n poltrun plöia ala fin dl mëis a n bun ann sperè podëis sce scimun y iüda é passà é l invern defata da tó ca sce gnissant é tla nëi porta san martin n trafëi é le tëmp da gnissant bel vëgnel ciamò n cört isté morjel sce al é bel en san martin gnaral indoman l invern plan plan él ciamò fëies söi lëgns chësc dé gnarà l invern da debité martin vëgn alerch söl ciaval blanch sche al n à nia la nëi spo portel la nëi le dé de santa tarina va adöm cun nanü amez novëmber la nëi porta früc y trafëi sce al nëi en sant andrè sarà la blâ da menè picé ciara tla nöt de sant andre cî cîra che le tëmp ô mostrè sciöche al sarà bun o stlet l ann dô sarà n bun o n stlet é novëmber tler y frëit sarà jenà da ciarü y morjel é le pröm dé de dezëmber fat ia te n invern frëit romagnaral frëit por cater mëisc desche adam y eva à dl tëmp le destin romagnel döt le mëis fina ala fin él sarëgn en la nöt de nadè sarà l ann nü benedì y bun garatè nadè vërt pasca blancia nadè tla nëi pasca tl trafëi sce nadè é da vënt fej l ann do contënt é san stefo zënza vënt gareta le vin da balsan y da trënt tìrel dër tröp le vënt le vin gnarà stlet da spavënt vënt tla nöt l ultim dé dl ann n à mai fat de vin y blâ cotan le rehl capriolus capriolus é n mamifer al alda pro le domëne di eucarioc y pro le rëgn di tiers tla familia dles cervidae rehl dtir reachl ewd rechl declarajm santagenofefa gad rehl mar rehl badia rehl grd rehl ld rehl s m rehli mammifero ruminante degli artiodattili gad p p a ara l â vistí de na bela pel de rehl inzinciorada ella l vistì d na bella pell d rechl inzinzorada declarajm santagenofefa badia b insciö tirâl ci fora sëgn ch i rehli o i loi gnô tan mesti ch ai i tolô le mangé fora de süa man ingsceou tirle ci fora engn ch i rechli o i loi gn la religion ie na recoiüda de credënzes y ric de na persona o de na comunità de persones tl esperiënza di elemënc dla vita conscidrei sacri n raport cun la divinità o cun dîe l conzet de religion vën definí lià a n cuntest cultural spezifich te na dimenscion storica le cristianejim é na religiun monoteistica universalistica che nasc dal iudaism dl i seco y se basëia sön la revelaziun de gejú crist ti vangeli sciöche messia le fi de dî mort y ressorí al é la religiun plü slariada fora tl monn adöm cunca miliarc de fedei le cristianejim vëgn ince definí adöm cun le iudaism y l islam ne religiun abramitica tles valades ladines é le cristianejim la religiun dominanta gejú crist o gejú de nazaret betlem dan c do c é le fondadú y la figöra zentrala tl cristianejim te chël che al é le messia le fí de dî gnü söla tera mort y ressorí al é üna dles figöres plü importantes tla storia dla porsona süa storia dantadöt i ultims agn de süa vita cun l indicaziun de mirachi é cuntada tl nü testamënt dantadöt ti vangeli y tles lëtres dl apostul paul danter i pröms sanc cristiagn y fondadus dl cristianesim él le iudaism o ebraism por ebraich é na religiun monoteista abramitica y ince n stil de vita y na tradiziun culturala dl popul ebraich tles comunités desvalies fora por le monn le iudaism d aldedaincö é l evoluziun dla religiun biblica aladô de chëra che chël bel dî yahwhe á fat na alianza cun le popul ebraich o popul d israel i tesć fondamentai dl iudaism é la torah le tanakh le talmud y la mishnah danter les figöres plü importantes dl iudaism y ince tl vedl testamënt por le cristianejim él l islam ie na religion monoteista abramitica che ie nasciuda tla penijula arabica tla zità higiazena dla mecca dl vii secul do g cr cun maomet che vën cunscidrá dai musulmans l ultim profet che porta la lege y che ie unì menà da die le renascimënt é na perioda artistica y culturala dla storia dl europa che s á svilupé tla talia dantadöt a firenze olache al á albü n gran rode le mezenatism di medici danter la fin dl eté medievala y le mëte man dl eté moderna y che vá da ca la secunda pert dl xiv seco cina al xvi seco cun gran desfarënzies danter disciplines y raiuns geografics al é sté na epoca de gran mudamënc te chël che al é gnü a se le dé le svilup dles idees dl umanesim che é nasciü tl ciamp leterar dl xiv seco cun n gran interes por i stüdi classics dantadöt cun francesco petrarca y á influenzé ince l ert figurativa y la mentalité dles porsones danter les maius personalité dl renascimënt él tl ciamp dl ert leonardo da vinci michelangelo raffaello botticelli donatello albrecht dürer filippo brunelleschi y l umanist erasmus da rotterdam tratan le renascimënt él sté la descurida dl america la reformaziun y la despartiziun danter dlijia catolica y dlijia protestanta rina é n paisc dla val badia tl comun de mareo a na altëza de m sot le col dla vedla autur rumanc bivio bivio l addio alla viglia musa cò l üsch da cesa per da d aint suléva as dérver quist mumaint p e aint la cúert illüminéda cun glüschs a blérs liméls vüdéda an cunvenévla luntananza ci dascha e vot bugna crianza as praschantéva spus e spusa a quista cumpagnéa armuniúsa da no la spusa al spus da vi e l ögn all èter vis a vis an magn la spusa la tigniva na zagna ci l si spus ampliva da vegn dal miglier da vuclegna ci l schlèr racét veva an cunsegna passéva allura ad ögn ad ögn als cantarigns in aint mintgögn mintg ögn svüdéva an unúr dals spuss la zagna cun vigur e sö ed aint an stüva as géva uschi plagn plagn mintg ögn rivéva e có ci vévan cò dal bugn an mêzz la maisa ün detg schambugn liè cun blérs bündêls da saida e baign daspèras la galaida schambugn galaida invulvéa na fitg profonda e giüsta idéa schambugn significhéva spus ci dat sia forza alla spusa p galaida indicéva spusa ci fo suvent nir narr al spus schambugn galaida spus e spusa analogìa spiritusa roland verra scritëur ladin nasciù ai a urtijëi do i studiesc de lingac y leteratures fulestieres al nsenià per deplu ani tla scoles mesanes y autes dal al o iel stat intendënt dla scoles ladines publicazions letereres poejies l cudejel di dis y dla sajons dërc y storc sun lim de plata te me ancontes sën plates de calënder mpue de zes la rojules tardives flistres jan sul troi dla desmincianza roman l à nce dat ora materiai de scola ancuntedes eghes y n i cun l fotograf hans rabanser al dat ora i libri gröden begegnungen einblicke y ladinien tler in den dolomiten tramedoi nce per talian si essays trata de argumënc de linguistica leteratura storia y pedagogia autor de deplu trasmiscions radiotelevisives y dl script dl film le regn de fanes mujiga de susy rottonara autor dla paroles de fanes poem musical mujiga de susy rottonara y de rundenì de lijëndes antoni gianzun ganzon a schlarigna a schlarigna autur rumanc giovannes mathis annalas xiv p la famiglia mathis ais originaria da grüsch nel ais naschieu a grüsch hans mathis el lavurett divers anns tar ün dels melders architets lo lavurett el in sieu mister meister hans eira ün hom da bain laburius ed intelligiaint uschea sieus affers prosperettan bain bod pudaiva l occuper divers lavuraints ed uschea surpigliaiva l lavuors pü grandas e accords pü important a schlarigna fett el traunter oter la tettaglia ed il tett della baselgia el fabrichett eir noss alp laret eir in otras vschinaunchas d engiadina meister hans meistr ans u barb ans ho esegieu bgeras lavuors el ho lavuro eir a puschlev a schlarigna bgers s algordan rumauntsch meistr ans eira arrivo a schlarigna nell eted da anns el eira rasto in engiadina anns ed annorums l ais mort a anns el eira sto specielmaing in nossa schlarigna cunschida a bun drett per sia fedelted a noss vegl linguach el eira sto lò a ün epoca inua il rumauntsch eira in flur e vigur e nun cediva il pass ad otras linguas el vaiva piglo üna duonna craschida sü a schlarigna e chi savaiva rumauntsch vaiva gieu infaunts chi eiran saimper stos in scoula rumauntscha e el resguardaivan il rumauntsch scu lingua materna el eira saimper sto in contact cun glieud chi discurriva rumauntsch dimena l occasiun d imprender nossa lingua nun al vess mancho ma que nun giaiva tuottüna dian cha el il bap da noss poet discurriva ün rumauntsch tuott oter cu classic anzi impussibel e scha barba giovannes so criver rumauntsch e cun schneid chi que lò nun ho l imprains da sieu bap barb ans le sacher imper roman ê metü adöm da deplü raiuns dl europa zentrala y ozidentala y á metü man dl do c cun l incoronaziun de otto i che â arpé la maiú pert dl imper carolingh na gran pert dla storiografia taliana y franzeja tol ite tla storia dl sacher roman imper ince l imper carolingh insciö che la data dla nasciüda dl sacher roman imper foss chëra dl incoronaziun de carl le gran l do c l inom sacher imper roman foss sté na continuaziun dl imper roman d ozidënt y porchël n podëi universal l agetif sacher che é documenté por le pröm iade dl te na lëtra da pert dl imparadú federich ii de schwaben ess sotrissé la renasciüda dl podëi imperial sciöche orüda da chël bel dî insciö che le podëi da incoroné l imparadú ti tocâ al papa le sacher imper roman á arjunt le maiú svilup tla bassa eté medievala danter le y le canche al ê un di ui podëis universai adöm cun chël dl papa dl él gnü adoré la definiziun sacher imper roman dla naziun germanica por todësch heiliges römisches reich deutscher nation por latin sacrum imperium romanum nationis germanicae cun l imparadú maximilian i le titul dl imparadú é restada inant imperator romanorum semper augustus cina ala fin dl sacher imper roman dl storia medievala san martin de tor auda adum con corvara badia la val y mareo pro i cinch comuns dla val badia a san martin à l istitut ladin micurà de rü sia senta prinzipala tl ciastel de tor él l museum ladin te chest museum végnel splighé les origines dla cultura ladina i romans ova enlaouta n sistem standard per l organisazion dles stredes ti paisc aldadò de chest schema dess ence san martin ester gnù studié i paisc gniva partis ite te nuef chedri na roa á tl eté medievala desdrut na pert de chest sistem a na moda che ala ne va nia plu da l reconesce deplen cheder dess ence ester steda la rejon per l inom gader cuader cheder dé a la valeda tl ann é lungiarù y la val che fova entrami comuns autonoms vegnus metus adum con l comun de san martin de tor tl medem temp é rina gnù metù permez al comun de mareo la val é tl endò deventé n comun a pert santa cristina ie n chemun de gherdëina tla provinzia autonoma de bulsan la populazion rejona al ladin tres sbuscamënc nasc tla prima nëidies i mejes de s cristina l se trata de paurs che muessa dé jù na pert de si davanies dant al dut roba che crësc tla natura naturalien ai vëesculi de freising y de augsburg davia che chisc paures ova pu giapà propi da chisc vësculi la lizënza de unì tló l luech de runcaudie che vën dal latin roncare lecorda scialdi tlèr che l ie unì sbuscà dan fé su cësa y tublà plu tert ie pona unic i grofs da sacun y chëi di wolkenstein a cumandé l prim documënt ufiziel ulache l vën dant per l prim iede l inuem de gherdëina ie de ntëur l ann canche n grof otto de andechs ti scinca al vëscul gottschalk de freising plu puscions danter l auter nce l forestum ad gredine i scumenciamënt dl centené tl luech ulache l ie aldidancuei la cësa dl meune sun plaza de dlieja ressaneda dal prim partimënt nsù l ann dessel vester stat na capela benedida al inuem de s cristina l prim iede ven numinà nosc luech ufizialmenter te n urbar huba ad sanctam christinam alias altmösmer l vën nunzià per l prim iede la fabriga de na dlieja romaniga fata da n cër meister gross nfin aldidancuei se à mantenì l ciampanil de mur cun si biei bancons l tët dl ciampanil che udon aldidancuei ie sambenzenza ruvà leprò scialdi do l vën stiftà n benefiziat per l furmescere la chemum porta l inuem de sand christein santa cristina deventa la senta dla curazia gherdeina che depënd dala pluania de laion y l preve che tuva tló a se cruzië dl bën dl anes de duc i abitanc de gherdëina y nce de colfosch colfosch fajova ntlëuta pert dla suneria di wolkenstein y tucova percël pro sëlva nteressant ie tlo n documënt da ntlëuta che disc che l pluan da laion fova ubligà a mandé te gherdëina y ntlëuta ulova chël dì a s cristina n preve c he savova da rujené gherdëina y tudësch bele plan se à pona un n luech ndolauter destacà dala gran curazia de gherdëina deventan nscila nstësses curazies dl colfosch dl urtijëi y dl ann bula mpermò l ann ie sëlva deventeda n benefiziat che dependòva da santa cristina nteressant iel nce che mpermó l ann se à gherdëina destaci dala pluania de laion canche urtijëi ie deventeda pluania santa cristina ie deventeda pluania mpermò l ann la dlieja vën benedida a unër de doi sanc sant antuene dal purcel y santa cristina de bolsena ai de nuvëmber de chësc ann giapa s cristina n preve per si cont l vën benedì l presbitere nuef cun si pur ton spiz tl stil gotich coche l fova ntlëuta usanza ti vën nce ala dlieja de s cristina fabricà prò na capela dai osc chesta fata sambënzënza tl stil de si tëmp baroch vën benedida ai de juni la dlieja de s cristina ie architetonicamënter dastramp nteressanta davia che n possa ancunté duc i stii de majera mpurtanza dal stil romanich a chël gotich y inant su nchin a chël baroch mònce tl stil rococo ie da iel unì fat zeche y plu avisa i trëi depënc a fresch ntëur ciampanil che rapresentea la stazions freiherr engelhard dietrich von wolkenstein se fej fé n ciastel per unì a sté d instá davia che l jiva da mac gën a ciacia l ciastel univa tlamà ciastel gherdëina ma davia che ël ova lascià fé ntëur via plu lec n dij che l ne n dëssa vester stac da diesc a dodesc per zidlé pësc de uni sort univa chësc ciastel mé plu tlamà fischburg ciastel dai pësc te chisc doi ani ie bonamënter unida restrutureda sciche toca sibes la dlieja che nce la calonia documentà ie l muradëur andreas valgoi muradëur a tluses te chësta ucajion fòvel nchinamei unì cherdà adalerch per cunsëies l cunesciù archhitet jakob delai savon che la familia delai à fabricà l nëubl palaz mercantil a bulsan à laurà pea pra l dom de persenon y a neustift à fabricà la elisabethkirche tl seterzinger moos y sankt margarethen a sterzing la liebrauenkirche sun jeun la heilig grab kirche sul virgl pra bulsan y mo truepa autres tla dlieja renuveda fòvel unì metù ite n bel autere nuef fat da bera christian trebinger tlamà nce bera christl de trëbe prim gran scultëur te gherdëina santa cristina devënta curazia la chemun vën destacheda dala suneria de gufidaun cumandeda dla mpò dai freiherren von wolkenstein trostburg y metuda pro chëla de ciastel giapan nscì na aministrazion autonoma dò belau ani de lëures fac pro la dlieja ngrandimënt dla dlieja nstëssa y pitli auteresc nueves bonamënter de dominikus vinatzer dla gran dinastia di scultëures vinatzer ruva adalerch l vëscul leopold von spaur a la benedì ora da nuef nteressant iël tló povester junté leprò che la doi statues de san piere y san paul che ie aldidancuei a man drëta y a man ciancia dla gran autere fajova dessegur pert di auteresc de dominikus vinatzer y de si mut kassian melchior sun plaza de dlieja vëniel fabricheda la prima scola a s cristina te chësc fabricat giapa lerch nce n cuatier per l mëune y per l urgrister sëuraprò fova chësta nce la cësa de chemun cun si ufizies y majon per la sentedes chësta cësa ie reseda la sënta de chemun nchin l ann aldidancuei y plu avisa dal ie tló laite la bibliotech y n pitl local cun cësadafuech per i jëuni seniëur curat martin runggaldier se cruzia che l vënie ngrandida la dlieja deventeda ntant true massa pitla la dlieja vën slungeda bonamënter dla lunghëza dla porica y nce slargeda da una y l autra pert ie unida junteda prò na naveda dla lunghëza de duta la dlieja ulache l ie i pitli sestli y n va a pista pludessegur à ntlëuta messé uní zareda jù la capela dla fraternità dla madona di abeti che dëssa vester stata daujin ala dlieja da ntlëuta do che n ova finà i gran lëures de ngrandimënt dla dlieja ie unì a santa cristina l vëscul de trënt sen johann nepomuk von tschiderer a benedì ora da nuef la dlieja n ucajion dla giaurida dl stradon nuef da pruca ite vëniel nunzià per l prim iede ufizialmënter la mujiga de s cristina segur iel che a s cristina fòvel ntlëuta bele n cor de dlieja cun orchestre ma l ne n ie mo nia stat mesum abiné ora da can l curat sen martin runggaldier arjonj che l vënie finalmënter scumencià a fé l spedel l grunt per fe chesc garn fabricat ie unì scincà propi a cundizion che l muessa vester zeche de publich che va a bën de duc s cristina giapa n si ufizie dala posta k k postamt gran eghes fesc su truep danesc a s cristina per rengrazie che degni a messé murì vëniel fata na pitla pelda sun plesdinaz sot al luech de la creusc tla cësa da dosses vën giaurida la scola per l ziplé cun desplajei vën cësta bele stluta do doi ani la liea da mont tudëscia y dl austria deutsch österreichischer alpenverein fej su la hitia te ncisles ti dajan l inuem de regensburgerhütte per fé lecurdé da ulache ie unides la persones che se à cruzià de fé sù chësta hitia l vën metda su la grupa de destudafuech sun plan da tieja vëniel fat per s cristina y sëlva la scola per l ziplé n scumëncia a fabriché la scola nueva chësc gran fabricat scialdi da snait per chei ani à mpermò pudù unì finà defin do la prima gran viera bera luis de lorp mé à cuntà che ël se lecorda mò avisa coche ntan la viera univel tacà sù sun i puenc nteur scola via saudeies rusc che ne fajova nia bontà y ne laurova nia aslune assé a fé la ferata da tluses nchin te plan che passova pu iust do scola via a chisc puere perjunieres ti univel ciulà la mans do l spinel via y pona trac su sun i puenc iust tan insù che i ne dajova nia plu sëura cun la pizes di piesc sce a n valguni ti savova ntlëuta l fabricat true massa grat uemes de chemun messova se lascé cuiné che l ie ben massa de pertendù ulëi meter su na università a s cristina pona pòssen sën zënzauter dì che l ie stat na gran fortuna che n à proietà y fat la scola escila ti pitan for lerch a duc i sculeies nce ti ani canche l ne n fova plu de n auter fat de gran nteres ie che per fé la scola àn petlà scioldi nce dala populazion metan a jì na gran lotteria nfin a chësc ann ova nce s cristina si cumpania di scizri scialdi nteressant iel tlo da di che la bandiera di scizri ova messé sparì ntan l tëmp dl fascism y che n la à abineda mpermò i ani sën iëla inò cumededa y fata su da nuef y possa unì purteda nteur canche l ie la prucescions te scola bas ite vëniel metù a ji na scolina l vën metù a jì la prima canalisazion dal ega da bever n droch sun plaza de dlieja cun na bela scultura de piazza de cudan le corda chësc gran avenimënt da ntlëuta na grupa de uemes se à metù adum y realisà cun l aiut y bënulëi dla majera pert dla populazion n forma privata sambenzënza giapan nce cuntribuc dala man publica y nce dala stille hilfe n bel fabricat nuef me per la scolina ti pitan lerch a doi sezions per n majim de mutons y mutans l ann ie chësc fabricat unì dunà a la chemun cun la cundizion che l reste for n fabricat per la scolina gherdëina mët a jì i campionac dl mont de schi alpin per chësta ucajion iesen boni de realisé nce truepa nfrastrutures nueves te gherdëina s cristina giapa na cësa de chemun nueva cun na blota sala per majera manifestazions bas ite giapa nce l cor y la mujiga na bela sala per la proves a s cristina vëniel giaurida na scola mesana nchin sën fova cër duc y sculeies sfurzei a ji a urtijei tla mesana ma ajache ilò ne fòvel nia plu lerch assé ova s cristina mussù abiné te curt tëmp na soluzion riesc àn pensà de nuzé l vedl spedel davia che puec ani dant se n fòva jites la munighes y a chëla moda òven messé dé su chesta nfrastrutura de gran mpurtanza sun porica de dlieja vën fabricà n orgun nuef fat à l orgun paolo ciresa de tesero tla val de flëm depënt l à silvio senoner da rijeda i destudafuech che nchin sen fova te scola bas ite giapa na sala nueva y plu adateda te n fabricat nuef dlongia scola nce a s cristina ven fabricheda na bela cësa per l sport ulache dantaldut la scoles po finalmënter tenì si ëures de ginastiga coche se damanda n nseniamënt atuel ma ulache nce duta l autra lies po fé si atività de sport la dlieja vën restrutureda sciche toca dedit ora i depënc resta i medemi da dant ma l ti vën jit do seuradut te chesta ucajion veniel nce metu ite n autere populer nuef y doi pulc per la letures i biei leures de bront ie dl direteur dla scola d ert martin demetz ntan la restruturazion dl ciampanil sauta ora la vedla data sot a n pitl bancon dlongia la vii stazion l ne n ie mo nia stat mesum abiné ora a ciche se referesc chesta data te ncisles vën teuta su miec l ega da bever te chesta ucajion vëniel fat ora te ti auté via ala chemun de sëlva litri al secund per ti tò l gran druch al ega dan che la ruve ti reservars sëura tlusel veniel fat na zentrela dal strom chesta ie una dla pueces ulache l vën adurveda l ega da bever ma per la cualità dl ega ne à chësc nia da n dì y per la chemun iel mò na pitla funtana de finanziamënt sëuraprò s cristina giapa n bel ciamp dal sport allergia cun n ciamp reruler per l juech dla codla y n mplant per l atletica lesiera for l medem ann giapa nce i destudafuech na senta nueva che do relativamënter puec ani fova bele deventeda massa pitla chësta senta vën fata danter la chemun y la senta nueva dla cassa raiffeisen y nce paieda n gran pert da chësta tlo iel sen scialdi plu lerch per i auti y nce na blota sala per pudei tenì reunions y nseniamënt per la furmazion che i destudafuech adrova l majer utl ie dessegur chël de vester sun stradon la scola elementera vën ressaneda y ngrandida la scolina deventeda massa pitla y nia plu cis adateda ai tëmps de aldidancuei vën ressaneda y ngrandida da moinla à lerch trëi sezions sargon de akkad ince conesciü sciöche sargon le gran é sté re dl imper acadich dal dan c al dan c al é sté le terzo re che á unifiché i raiuns di sumers y al á metü n imper dër gran che tolô ite la mesopotamia y pertes dla turchia d aldedaincö al é protagonist de tröpes composiziuns leterares dla mesopotamia y al é na figöra mitica tla leteratöra neo asira danter l viii y le vii seco dan c la storia de sües raisc umiles ti somëia a chëra de mosé dl patriarch biblich ujöp y de cirus de persia saturn ie l sest planet dl sistem sulèr en orden de distanza dal suredl y l second majer planet do jueve l inuem saturn ven dal dië roman saturn l simbol dl planet ie la fauc dl dië saturn unicode saturn ie n gigant gassëus coche nce jueve uran y netun cun n diameter de zirca nuev iedesc y mez chel dla tiera ie saturn fat dat al dut de idrojen y elie saturn à n sistem de aniei fac dant al dut de particules de dlacia y stuep y almanco satelic titan ie l majer satelit de saturn y dl sistem suler do ganimede na luna de jueve titan ie l unica luna dl sistem soler à avëi n atmosfera sënificativa n scrit ie n sistem de comunicazion danter la persones che ie basà sun l scrì chël uel dì cun la articulazion tres sënies scric de n lingaz una dla tecniches cultureles fundamenteles n scrit ie metu adum da paroles te n alfabet la scritura ie uni mesum de trasmiscion de nfurmazions tl tëmp nce sce l ne ie nia la rapresentazion dl rujenà sciche tla scritura dla mujiga dl algebra dla chimica y dla cartografia y te d autra scritures tla scritures alfabetiches ie l scrit la rapresentazion dl lingaz rujenà cun sënies i grafems che formea i sistems de scritura liei al sistem de letura curespondënt la scritura latina ie sistem de scritura che ie unì laurà ora dai romans antichs y che vën adurvá te deplù formes te gran pert di scric a livel mundiel la secunda vera dl monn vëgn conscidrada la maiú vera armada tla storia dl umanité pro chëra che por sis agn dal al él gnü a se le dé danter y miliuns de morc ara á metü man ai de setëmber dl cun l atach di paisc todësch sot al nazism ala polonia y á ruvada ti raiuns europeics ai de má dl cun la capitolaziun di paisc todësc y ai de setëmber dl medemo ann cun la capitulaziun dl imper iapanesc do i bomabardamënc atomics sön hiroshima y nagasaki da pert di stac unis d america la popolaziun zivila é stada vitima dla vera te persecuziuns deportaziuns y bomabardamënc le terzo reich â porté inant l olocaust por copé jö la popolaziun de etnia ebraica y na politica de reorganisaziun etnica tl europa de zënter ost che odô dant la deportaziun de deplü popolaziuns slvades di zingaindri y de düc chi che gnô conscidrá nemisc dl regim nazist o dla raza ariana ala fin dla vera n â l europa nia plü le primat politich economich a livel mondial che gnô surantut dai stac unis d america che â la cuntraposiziun dl uniun sovietica aladô dla gran desdruziun gaujada dala vera él nasciü do la conferënza de s francisco ai de jügn dl l organisaziun dles naziuns unides onu tratan la secunda vera dl monn n ê les valades ladines nia plü scenar de fac de vera gnanca la vera zivila y le combatimënt partisan n â trat ite daldöt le raiun ladin te vigni caje ne roâ tröc di cherdá sot ales ermes nia plü a ciasa y tröc ê alalungia prijoniers de vera cun l ocupaziun dles provinzies de balsan trënt y belun da pert di todësc ai de setëmber dl y cun la creaziun dl raiun de operaziun alpenvorland s architâ l emigraziun sforzada di optanc al gnô mené demez dai comuns i podestá fascisć y ampëz y fodom roâ indô pro la provinzia de balsan danter i südtirolesc che ê gnüs copá tl atentat de via rasella a roma nen êl ince sis de ladins deplü ladins roâ ince ti ciamps de conzentramënt y al ê ince sté vitimes di nazisć sciöche merch dapun de badia che gnô stlopeté dala ss ai d agost dl a solaneres por avëi refodé le joramënt a hitler al ê ince gnü copé engelbert mahlknecht da s cristina vijo alfreider d antermëia emilio palla d andrac y sciandro pitscheider de badia dl â la ss stlopeté a moena diesc porsones che â ermes te ciasa cuntra la fin dla vera él gnü a se le dé vendëtes danter i optanc por i paisc todësc y chi por la talia na spediziun de partisans belunesc â secuestré tröpes porsones aratades colaborazionistes di nazisć te gherdëna y te badia de chëres che cinch de gherdëna ê gnüdes copades les trupes americanes ocupâ ai de má dl le raiun de operaziun alpenvorland insciö che al se roâ la vera tles valades ladines dles dolomites le dr silvester erlacher de plaza é nasciü dl a la plí de mareo y é mort dl al é sté diretur de deplü scores a urtijëi y ai de merz dl ál dé fora le pröm numer dla plata nos ladins de chël che al á dé fora numeri cina le pröm de jené dl y che á spo ciafé l inom la usc di ladins dl ál scrit la storia dai ladins dla val badia al é gnü nominé mëmber d onur dla union di ladins y l istitut ladin ti á surandé le pest aisciöda ladina persunaliteies ladines silvestro arduino franceschi ie n autur ladin no t ei desmenteà o mè anpezo bel sirà ei duto l mondo ma son po senpre chel vedù ei bela crodes valades gran zitàs ma el paradis terestre tu solo tu te l as se ciata da pì partes fos calche fedel sén ma pì che a ti anpezo no s i po portà ben anche coi straniere se pasa dei biei dis ma in te o bel anpezo s a senpre el paradis su ra tò patria tera cresciù l é chel prin fior che rende a dute cuante un tremolà del cuor e là chel santo siolo m a senpre consolà simon caratsch ie n autur rumanc nasciü a s chanf s chanf stredas d fier in abbondanza avains nus in nos chantun ma pürmemma in sostanza auncha pochas in funcziun quasi tuottas sun be stedas sco ch iin disch concessionedas col vapur viaggiains svelt be da coir a mayenfeld progettedas füttan prüma splügen con il grand tunnel sant murezzan pontresina l uschê dit grand caroussel della banca d winterthur poi vain quella chi da lec as unir gess con landeg motiver stuvains eir quia la pii bella in varded da badrutt gran ferrovia pels tourists in temp da sted alp lanyuard e pontresina sant murezzan e l alpina tuottas sun sco cli ün soul dir stredas d fier del avegnir sisto ghedina é nasciù ai de messel tla vila d alverà via en anpezo y é vegnù batié l di do tla gliejia de san iaco dal caplan jan mersa da calfosch al fova l terz mut de antonio ghedina y de rosa manaigo de ago si fredesc plu vedli ova inom eugenio y caterina chi plu joegn guido giuseppe y quintino l sourainom de ciasa fova fraio che vuel dì da les manies lerges de bon cuer encueicondì él ciamò na boteiga de souvenirs che porta chest inom tl corso italia nr tl zenter de cortina do la scola elementara a cortina é sisto ghedina che se ova dagnora fat saurì a scola vegnù mané a studié inant a persenon a emparé todesch desche al vegniva dit ilò àl abité per n struf tl cassianeum y dedò te na ciasa privata y à frecuenté l ginase y l lizée di augustins a neustift olache al à fat l ejam de maturité ai de setember anter si professours òvel personalités sciche anselm sparber todesch storia geografia karl meusburger matematica y fisica y ambros giner religion plu tert prelat de chel convent l soul auter ladin te sia classa fova fonjo frontull da la pli de mareo che vegnirà plu tert organist dl dom de persenon tratant si agn de scola auta fova sisto che ova dret na bona oredla per la mujiga al sonova l clavier y i orghegn da mantesc dirigent de na orchestra de studenc al fova ence member dla assoziazion de studenc unitas sisto ghedina à duta sia vita tegnù l contat con si compagns de scola y à dagnora tout pert a les encontedes de matura organisedes regolarmenter tratant si agn de scola auta él rot fora ai de messel la pruma vera dl mond apeina che sisto à abù complì i agn él vegnù cherdé sot ai de setember y mané tla galizia do da n valgugn meisc ilò él vegnù trasferì con l o regiment di scizeri sanciana innichen iii batalion anpezo sun l front dl lusinc isonzo olache al é romagnù enchin a la fin dla vera do la maturité se à sisto ghedina scrit ite tla facolté de medejina dla université de bologna olache al se à laureé ai de messel do dal tirozine tl ospedal da persenon àl dé ju l ejam de stat y à ciafé ai d auril da la université de milan la abilitazion profescionala da chirurgh dedò à l dr ghedina laoré tl ospedal de persenon enchin al d aost sciche assistent efetif y spo enchin al de merz sciche prum assistent dla repartizion chirurgich ginecologica te chest temp se àl ence spezialisé te radiologia con l prum de auril dl é l dr sisto ghedina vegnù nominé ofizial sanitar y dotour de comun de mühlbach puster stiera che fova steda enchin al de n auter ladin l dr vijo vittur da pescol badia adum con l post da mede de comun de mühlbach che ova da se cruzié ence di comuns de vandoies y de terenten ova sisto ghedina ence sourantout l enciaria de dotour dla cassa malatia per l comprenjore sanitar de mühlbach natz schabs vandoies y terenten y emplù chela de dotour dla verda de finanza y dl personal dla ferata dl raion de vandoies ai de messel él ciamò vegnù nominé dotour dla onb opera nazionale balilla per i comuns de mühlbach y vandoies do avei arjont na certa segureza profescionala y finanziara à sisto ghedina podù maridé ai de fauré sia chestiana augusta notburga siener dla conditoria unter den lauben da persenon bele ai de mei dl medem ann àl spo davagné l concurs per l post da medico chirurgo condotto dl comun y dla cassa malatia de sterzing ma al ne à nia podù sourantò chesta stiera ajache la prefetura ova entratant anulé dut l concurs ti agn do àl tout pert a deplù concursc per na stiera definitiva da dotour ti comuns de bornech sterzing san laurenz lana y persenon ruvan o al secont al terz a san laurenz o al cuart post a lana ai de jugn àl spo davagné l concurs per l post definitif de ofizial sanitar y dotour de comun dl comprenjore sanitar de mühlbach demé n meis dedò éssel ence venciù l concurs per na stiera definitiva a vahrn a chela che al à spo renunzié ti agn passés a mühlbach él vegnù al mond i doi mutons dla familia ghedina ai de november adriana ala stà encuei a dispruch arzl y ai d aost rinaldo che viv a maran olache al laora sciche enjignier de implanc portamont l dr ghedina ova tout ad enfit n cuartier sun la plaza de comun numera te familia rejonova l pere con i mutons y i mutons anter ei y con i genitours demé ampezan depierpul che la oma rejonova todesch do che hitler ova anetù l austria y dantaldut pervia dles opzions fova l clima te südtirol deventé scialdi rovent y ciarié de tenjion davia che la familia de sia femena ova mostré simpaties per i todesc y fova plutost per opté forapert à l dr ghedina tout la dezijion de jì zeruch a cortina olache la situazion fova ciamò plu chieta ajache l raion fajova pert dla provinzia de belun bele ai de messel àl fat domanda per la stiera de dotour de medejina generala pro la cassa malatia de cortina ma tl concurs él ruvé demé al secont post ma canche al à davagné ai de merz l post da dotour de comun de tluses cluses àl renunzié y ai d otober se àl ence lascé mete en aspetativa per rejons familiares te sia stiera a mühlbach pernanche al ova ciafé ai d auril l autorisazion da podei daurì n ambulatore privat con aparat röntgen s à l dr ghedina trasferì con duta la familia via en anpezo puech dedò ai de setember él deventé dotour y diretour sanitar dl ospedale civile de sie paisc al medem temp él ence vegnù nominé ofizial sanitar y dotour de comun suplent enchin ai empede l dr florio gasperi che fova amalé sciche ence dotour dla ferrovia delle dolomiti con i de dezember àl perchel renunzié a sia stiera a mühlbach ai de jugn se à l dr ghedina candidé per l post definitif da dotour de comun de cortina ma al é endò ruvé demé secont entratant fòvel rot fora la seconda vera dl mond ma la situazion via en anpezo fova ciamò plu o manco chieta y calma i mutons dl dr ghedina jiva a scola olache ai emparova talian y vegniva educhés dai maestri duc da foradecà tl spirit dl fascism sia muta adriana se recorda ciamò aldidancuei coche i maestri ti ensegnova ai mutons che i alpini valorousc ova deliberé anpezo da la perjon austriaca y chest a na maniera che i pici scolés jiva spo a ciasa a ti tré dant a si peresc che ai ova combatù sun la pert fauza per podei laoré da dotour se ova l dr ghedina messù scrive ite tl pnf partito nazionale fascista bele ai de merz ma sie sentiment per l fascism é dagnora sté dret resservé canche sia fia adriana fova vegnuda chirida fora da la scola per dì su na poejia en gaujion de na gran festa fascista ti òvel baié dant tant die de ester amaleda che l di dla manifestazion àla ciafé dassen la fioura y à abù da sté te let ai de setember ruvova la wehrmacht a cortina sen fova l dr ghedina te na situazion zitia y particolara da una na pert fòvel un di puec ampezans che rejonova ben l todesch da l autra fòvel mede y chirurgh y perchel na persona de responsabelté tla cortina declareda dai todesc zité lazaret ilò vegnìvel curé i milesc de feris dla batalia de montecassino te sia funzion da dotour él sté bon de ti sparagné a trueps conzitadins y souraldut a trueps judiers che s un fova sciampés di paisc todesc y ova cernù sciche residenza cortina che ova bele arjont n cert renomé sciche stazion de turism mondana l internament tl kz con i declaré nia trasportabli tl cajo de un de si amisc ebraics l artist y pitour de paesajes talenté clemens frnkel é endere si sforc stés per nia el à messù jì tl lager de dachau olache al é spo mort chesta é steda na gran mueia per l dr ghedina a la fin d auril dl fova la vera ruveda i saudés todesc s en jiva da anpezo te de gran colones longes canche l dr ghedina ti à dit a un de ei la vera é finida ti à chest responù manacious nos on tres ciamò nostes ermes spo él ruvé adalerch i partisans y i americans ti americans matulins vedova l dr ghedina ben i deliberadours da la tirania nazi fascista ma nia jent de cultura enscì ne ti en àl mai empodù a la media da ciaugné la chewing gum ence a si mutons ti òvel proibì de s en lascé scinché y ciamò demanco a la mujiga jazz atira do la fin dla vera ova l cln comitato di liberazione nazionale metù su n comité che dovova abiné y ciastié i colaboradours di nazisć canche al é tomé te chest contest ence l inom dl dr ghedina se à d autri membri de chest comité dassen lascé su an savova avisa tant de vites che l dr ghedina ova salvé con si zertificac de nia trasportabelté cie che i partisans minova con ciastié savòven al plu tert do sia spedizion punitiva a mez mei dl te gherdeina y te mareo y ence te anpezo fòssel suzedù n massacher sce l comandant militar ingleis ne fossa nia sté bon da paré cialà al ultim moment canche i trei comuns ladins de anpezo col y fodom ti é vegnus retus do la fin dla vera ai de mei dai americans sun enciaria dl cln a la provinzia de belun s à a cortina atira formé n comité de zitadins unione popolare ampezzana che se damanova te jolantins scric per ampezan y ingleis da podei passé endò sot a bulsan o almanco da podei fé n referendum a cef de chest moviment fòvel l dr ghedina ajache al ne se ova politicamenter mai dé ca per degugn no da la pert di talians no di todesc y daldut ne nia per i partisans fòvel na persona dret stimeda te anpezo emplù savòvel da rejoné ben deplù lingac dantaldut l todesch y vegniva respeté sciche academich desche portaousc de chi che volova la reunificazion con bulsan raprejentòvel la volonté clera dla gran maioranza dla popolazion ampezana atira é l dr ghedina vegnù tout de mira dai carabiniers te raporc menus végnel descrit sciche intrigant antitalian y militant influent dla volkspartei che laora per l anescion de anpezo a l austria la talia savova avisa che gran pert dla popolazion de souramont sostegniva chesta ghiranza y perchel fajòvela dl dut per descredité i reprejentanc di ampezans sciche austriacanc y filonazisć emplù provova la talia tres si raprejentanc locai da despartì i ladins les assoziazions sudtiroleises union di ladins de gherdeina y union culturela di ladins dl prof max tosi a maran vegniva sostegnudes ofizialmenter ajache a ales ova n program blot cultural y b an minova enscì da destò i ladins dal influs dla svp tla provinzia de trent vegniva la lega indipendente ladini delle dolomiti lild dl fascian guido iori rocia sostegnuda adascousc ajache ala fova ben per la reunificazion di ladins ma te na provinzia de bulsan che dovova resté pro la talia la unione popolare ampezana alincontra vegniva dassen combatuda ajache ala fova dl dut a una con l program separatist dla svp sciche avertiment él ruvé t anpezo a la fin de mei dl n camion con partisans che à ciarié su vint sostegnidours dla unione popolare per i mené a belun a n control sciche al vegniva dit demé che l camion ne é nia pié via contra belun ma con n dret desfratament tla direzion dl jouf trei croujes enlaouta zenza n anima savan sciche la spedizion punitiva di partisans te gherdeina fova juda fora àn atira alarmé l comandant militar ingleis che é spo al ultim moment sté bon da archité l camion y l sforzé da dé outa enscì se l à duc i ampezans caveda con na gran sperduda ma é restés sans enton la unione popolare ne se à nience lascé ensciautrì canche al é vegnù saré via y en pert bandì anter mei dl y l entourn trenta ampezans anter chisc ence joegn de agn anter aost dl y mei dl ti él vegnù mené deplù memorandums ai aliés y an à ence metù a jì racoiudes de sotescrizions y de gran manifestazions per la reunificazion di trei comuns de souramont con bulsan ma davia che degun partit politich dla provinzia de belun ne sostegniva les ghiranzes ladines se à i ampezans organisé enstesc y à metù su n moviment politich interladin zent ladina dolomites paul videsott entourn ladins desmostra sun l jouf de sela me sento veramente onorà inze ra me funzion de presidente de ra zent ladina dolomites de ve podé parlà a chesta magnifica nostra prima reunion al pas de l sella permetéme prima de duto de ve portà i salude pi sinziere de dute i nostre amighe anpezane che par ra lontananza o par outra rajos i no n à podù vegnì con nośoutre come che i arae vorù no n é ra prima ota inze ra storia che ra śente ladina de ra zinche valades dolomitiches ra se raduna inze un unico bloco par seguì dute insieme al medemo destin ra fondamenta de chesta nostra union r é stada fata śa un mes al de śugno al pas de gardena agnó che in chel di i s aea radunà dute i esponentes de ra zinche valades par confermà el desiderio de ra gran parte de ra so śente e proprio là su chel pas l é stà fato el programa de ra nostra union zent ladina dolomites duta r outoritàs conpetentes es é stades informades e da parte mea me sento in doer de ve fei avertide che r outoritàs es m à dimostrà conprension e ben voré in spezial modo so ezelenza el dott innocenti prefeto de bolzan par chesto nos i esprimon ra nostra riconoscenza pi viva anche par l apojo che l m à dà e che io son seguro che l me darà anche da ca inaante l anunzio de ra costituzion de zent ladina dolomites co l so programa l ea stà mandà a duta ra gaśetes pi conosciudes de ste śones ma me despiaje che gran parte no me l èbe vorù publicà velo lieśaré io ades b di far parte integrante della provincia di bolzano quindi conseguente ritorno del distretto di ampezzo livinallongo e colle s lucia nonché annessione alla stessa provincia della valle di fassa e dei ladini della val di fiemme śente ladina a vośoutre ra resposta se voré coscì iscrieve dute in masa a chesta union inze chesta union nośoutre ciataron ra forza par fei varé i nostre derite e par fei tutelà i nostre interese nośoutre son senpre stade moralmente leade se no n outro da l nosc caratere fedeltà onor onestà spirito de sacrefizio amor a l laoro e tacade sora l duto a ra nostra crodes e sora ra nostra śente sora ra nostra ciaśes sora ra nostra valades invocon ra benedizion de l signor e dio el me aiutarà viva ra zent ladina dolomites l é chesta ra prima ota che ra śent ladina de ra dolomites r à l modo de i podé fei ruà el sò saludo par radio a dute i so amighe anche a chi pi indalonśe anche a ci che fin ancuoi i no n à podù o i no n à vorù se ciatà insieme con nośoutre par conosce i vere scope de l nosc moimento indipendente e el nosc programa ra śent ladina de ra dolomites che da secole r aea abù modo de se mantegnì unida intrà ra so crodes destacada oramai de l intiero da chi outre doi ciape de ra so antica raza i romance de ra svizera e i ladis de l friuli da l r é stada ancora na ota sacrificada su r ara de ra politiga nazional livelatrize de l fascismo da chera politiga antiumana de snazionaliśazion che masima inze ra tèra concuistades come l à bù dito un di mussolini no in seguito al resultato de na guera de redenzion ma de l prin ato de ra revoluzion fascista che r aea ciatà casù l taren pi adatà par se manifestà con duta ra so crudeza e ra śent ladina r à abù da soportà duto enfes de odie de oprescios da parte de diśoneste e de outoritàs mandades casù con un seguito da clienteles come inze na tèra barbara ancora da coloniśà inze na tèra agnó che dute i sfrutamente i ea parmetude a chi preileiade che i aea fato soes ra teories nazional fascistes da soportà par anes e anes che r èa stada uśada da secole a ben outre sistemes da parte de goerne e de outoritàs ben presto r à bù da se vede ancora sparpagnada sote tre proinzies deferentes par coltura storia e tradizios redota a na menoranza senza propie derite senza rapresentanzes senza libertàs e cuscì senza outre derite fora de chi de i serbe de ra gleba ra s à vedù ruà su l orlo de l prezipizio ra s à vedù spalancada senpre depì ra buja che l fascismo el i aea parecià par ra seporì co ra so storia antica co ra so tradizios co ra so parlada ra zent ladina tiegnuda par vinte e pi anes senpre de daòs o da parte vardada con sospeto con desprezo fosc anche con invidia ma zerto con odio senza rechia r à sapù però mantegnì intato l antico senso de libertà eredità da chel fiero e pur dozile popolo recordà da ra storia che par prin l i aea dà ra vita a dute i ladis el popolo de i rete ma ra śent ladina che con duto chesto pasà de miśeries r à ancora puro inze l so sango l senso de l onor de ra fedeltà de l amore propio l senso de ra justizia al masimo grado stufa oramai de se vede senpre e ne outro che calcolada come na śente misteriośa salvaja come ra so boscaies o ra so crodes tiegnuda quaji come un calche ojeto da sarvì e fosc anche con pietà par i so costumes ra so festes el so folklorismo ra so tradizios riches de lejendes dapò anes e anes de sacrifizie de speranzes de miśeries ma anche de fede ancuoi a r enfa de l vento de ra libertà che oramai l à spazà via bona parte de i spegaze fate da l fascismo ra alza ra vosc par domandà finalmente justizia justizia par ci che i à padì senza colpa justizia par ci che à sfadià e che sfadia justizia in nome de ra noa libertà par lore e par l so avenire justizia par podé se defende i so intrese inze ra so valades e fora de chestes par podé vive respetade e tradade no pi da sudite ma da zidadis ra śent ladina ra domanda de viegnì reconosciuda ufizialmente come grupo etnico indipendente de ra dolomites de se vede unida duta insieme sote chera proinzia agnó che r à i so majore intrese de conomia de turismo de comerzio sote chera proinzia agnó che r é leada da rajos de vita agnó che śa secole r à l so zentro de svelupo e de progreso agnó che ra se sente leada da afinitàs etniches storiches e culturales el programa de l moimento endependente de ra śent ladina de ra dolomites no n é un de i solite programes parecià da politigantes de mestier che i vien regalade a ra śente par calche scopo pi o manco intresà ma un programa nasciù inze r anima de ra śente ladina che l s à madurì inze ra so coscienza prima ancora tanto prima che l viegnise betù śo par iscrito l é el programa che duta ra śent ladina ra l sentia e che da tanto tenpo ra l aea fato so solo ra spietaa de aé i so cape degne de sarvì i intrese de l popolo par ra còuja de ra comunità e ancuoi ra śent ladina r à fato sentì anche ra so osc par domandà che i comunes de l antico destreto de anpezo cortina livinalongo e col de santa luzia i torne d outorità a ra so proinzia de bolzan che i comunes de ra val de fascia e chi de i ladis de ra val de fieme i viene destacade da ra proinzia de trento e pasade a chera de bolzan e enfin ra domanda ancora de podé seguì in duto e par duto el destin de chesta proinzia come grupo etnico destinto con propie rapreśentantes democraticamente elete da ra śente ladina intrà de ra so śente medema el nosc moimento el stanpa anche l so jornal zent ladina dolomites jornal che l no n é sovenzionà da negun e par chesto l no n é leà a negun partito a negun intrese de ghenghes o de speculatore par i abonamente basta scrie a meran casella postale par evità confujios beśen dì però che l nosc moimento l no n à nuia a che fei o a che vede co r unione ladins de meran o col so programa esclusivamente culturale inze l nosc moimento se pó notà dute i ladis senza reguardo a ra so idèa politighes o a i so sentimente nazional l é del resto una de ra tradizios de ra śent ladina chera de respetà r idees de dute ma anche chera che podé pratende de ese respetade da dute par podé i tende a i so laore in santa pasc e in concordia con dute el nosc moimento zerto par el so caratere endependente l vien vardà oramai con sinpatia da outoritàs da rapresentantes de i partide politiche veramente coscienzios da parsonalitàs e da scienziate anzi propio i dis pasade i é ruà al diretor de l nosc jornal na letra de l ilustre maestro de ra ladinità el profesor carlo battisti de r uniersità de firenze che l se congratula con el e l i manda i suoi augure pi sinziere augure che par nośoutre i é na promesa e na zerteza saluto l scrie con molta simpatia questo nuovo atteggiamento di cui si rallegreranno con me quanti hanno a cuore la conservazione dei costumi e dei dialetti importanti na gran zerteza spezie inze chesto momento che i nemighe de l nosc moimento e ci no n elo che ancuoi che i no n ebe i so nemighe dirae quaji i solite fariśee i bete in moto duta ra so canaiada pur de podé ruà a scuerśe el nosc moimento sote un caligo de falsitàs storiches de contraste e anche de calunies e duto chesto par paura solo par ra paura che i ebe da i mancià ra tèra sote i pès no contente ancora de aé scrito e fato scrie che i anpezane par ejenpio i no partien al grupo etnico ladin ancuoi i rua a voré sostegnì che i vere ladis sarae solo chi de ra val badia podason al reguardo se reciamà a cuanto i à bù scrito fin ades maestre de fama internazional no solo taliane ma anche todesche svizere franzejes englejes ma par nos ancuoi no fesc de beśoin tanto me basta r outorità de chel insigne maestro che l é l prof carlo battisti che inze ra so profonda opera popoli e lingue dell alto adige stanpada da l a pag l scrie il lessico delle attuali parlate ladine dell alto adige che risuonano nella valle di fassa di gardena di badia e di marebbe e al di là del nostro confine in quelle di livinallongo e di ampezzo mentre che a pag parlando de l organismo gramaticale el dimostra che ra diersità fra l attuale dialetto cadorin e chel anpezan ra s à podù mantegnì in conseguenza de l confin oustriaco negun se podarà parmete de podé bete in dubio chesta dechiarazios de l pi ilustre glotologo contenporaneo che oramai prima del inze ra so prefazion al lesico de l nosc dotor majoni l sostegnia con proes che l dialeto cadorin l é un dialeto veneto a deferenza de chel anpezan che l é n dialeto ladin pur aendo tolesc su tanta parola talianes ma se chesto no fose ancora asei basta lieśe ce che l medemo profesor śa tenpo l scriea su ra rivista linguistica romancia stanpada a pariji a la pajina durante la guerra e negli anni immediatamente successivi la questione ladina assunse per motivi sentimentali cui tutti ci inchiniamo un carattere speciale che fece alle volte trascendere involontariamente la ricerca al di là del campo serenamente scientifico paroles chestes che sbola co l fer roente come i se merita chi studios che i se val de ra so fama par fei de ra scienza na materia comerziale e manco mal se i se pardese senpre a negà ra so convinzios par n sentimento puramente patriotico che in chesto cajo anche nośoutre onestamente se podason inchinà daante un simile sacrifizio ma no mai co i trata de se lascià conprà mangare par un pugn de carta stanpada de l resto r afermazios de l ilustre profesor es é stades confermades anche da l outor de i ladini delle dolomiti vincenzo filippine athesia augusta bolzan anno fascista xxi che l sostien ra medema opinion de l battisti e se poderae parlà ancora de r incluśion de anpezo a ra pari de i comunes ladis de ra proinzia de bolzan inze l acordo par l espatrio de ra minoranzes ma ra speres de l orloio es śira che fesc spaento e par chesto lascion ara par ancuoi poca paroles su ra volontà de i anpezane de ese destacade da ra proinzia de belun par tornà sote chera de bolzan l é chesta del resto no solo ra volontà de ra majoranza de ra popolazion che ra s à notà inze l moimento de ra śent ladina de ra dolomites ma anche de chera minoranza che fin agnere ra me contrastaa in duto e par duto e che pur de podé aé ra venta ra me ciamaa i separatistes chi alcuante solite mentre che lore i se calcolaa i sole che podese aé na esata viśion de ra realtà in cuanto i ea tra i pi entelijentes eben ancuoi anche chiste i é in moimento par se podé destacà da ra proinzia de belun co ra deferenza che lore i vorae pasà sote ra proinzia de trento nośoutre i ón mandà l nosc saludo de cuor e i ón fato ra nostra congratulazios pi sinzieres se ouguron però che i no n ebe da fenì co l fei ra parte che i deputate trentis i à bù fato al moimento ladin de l can che para so testardajines i à fenì co l fei bete duto inze l desmenteon del resto na parsona onesta che domegna pasada r é stada a belun al congreso de un partito politigo ra no n à bù surezion de l dì che ra no se pó pi se fei de mareea se i anpezane i se vó destacà da chera proinzia agnó che i no pó ese che un òs fora de luó da l momento che anche bona parte de i cadoris che pur i é sote chesta proinzia fin da i tenpe de napoleon ancuoi i vorae se destacà tanta r é par ra popolazios de montagna r aversion se no l odio de i belunes anpezo prima de l el no n à mai abù raporte con belun ves frisinga e aquileia sote i duches de carinzia o i contes de l tirol sote i feudatarie de aquileia o in direto dominio de l patriarca de l l é stà costreto a se piegà a ra volontà de venezia e de aderì a r union con chesta republica insieme a l cadore fin che del l é pasà sote l direto dominio de i contes del tirol e leà a i state ereditarie oustriache calchedun podarae pensà come che de l resto trope i lo crede anche che see stà el destaco de anpezo da l cadore de l ra gouja de chel sentimento de odio che ancora ancuoi i cadoris i mantien ves i anpezane no chesta so aversion anzi chesto odio l à de ra radijes ben pi fondes ancora basta lieśe inze ra storia del popolo cadorino de l ciani per se fei parsuaśe là agnó che propio el senpre pien de rancor ves i nostre antenate el tenta de demostrà che l é stà propio chera invincibile ostinazione dei membri del consiglio della comunità cadorina che r à ponto sul vivo e che r à fato dolorà i anpezane de l ra gouja che ane dapò el cadore l à bù da perde una de ra pi riches inśegnośes e industriośes centuries e cuaji par demostrà un tardo pentimento par duto el so odio ves i anpezane el conclude el so capitolo con chesta preziśa paroles l ostinazione le asprezze i rifiuti de preposti a reggimenti si in piccolo come in grande alle istanze alle suppliche alle giuste domande de popoli non produssero né produrranno mai buoni e i storiche de l cadore archivio storico cadorino pag el scrie che la tendenza alla ribellione di questa gente di confine è di vecchia data e dapò de aé contà i fate de l co i anpezane i ea inclinade a partejià par el villanders contra l patriarca dapò de aé parlà de i fate de l co i anpezane i lotaa par no voré śì sote venezia el seguita scriendo de l destaco de anpezo da l cadore de l par dì che el el se vardarà ben da l dì una sola parola men che reverente contro un atto di libera volontà di un popolo dapò dal al l é pasà ane mai un tentatio mai un ato de rebelion de insurezion gnanche del e manco del dute i pó fei i so comente ma in fin i sarà da convegnì che l é de ra rajos a l de sora de i odie a l de sora de r oprescios de ra popolazios che s à vivo inze l sango el senso de ra libertà de l amor propio de ra propia dignità umana e che es vó se podé guadagnà onestamente el so pan senza surizion senza aé da sporśe ra man cuscì del de fronte al tentatio del goernator de l lonbardo veneto che l vorea fei destacà anpezo da l tirol par el bete sote el cadore che alora l ea anche el sote r oustria ra comunità d anpezo d acordo con duta ra popolazion r à podù stroncà chera menada e inze ra suplica mandada a el goerno de insbruck ra scriea de no voré a negun costo aé nuia a che fei con un popolo de costumes deferentes senpre amante de ra noitàs cuscì i anpezane de ancoi se anche i à podù tuoi su inze l so dialeto tropa paroles italiane no par chesto i no n à canbià el so sentimento no par chesto i no se sente manco ladine che chel che i ea agnere i so jenitore podarà ese canbià el modo de vita ra forza de i evente ra aarà spazà via esterioritàs fato desmenteà tradizios ma in fondo l anpezan el se sente de ese ancora l erede de i so antenate ra volontà r é ancora senpre chera e el el no lasciarà mai de fei sentì ra so osc fin a tanto che l no n arà otegnù justizia e come l anpezan duta ra śent ladina de ra dolomites par ra so indipendenza par ra so libertà śent ladina de ra dolomites no n aé beśoin che io ve dighe de aé fede de mantiegnì ra vostra speranza ra justizia ra fenisce senpre o presto o tarde co l trionfà presto ruarà anche ra nostra ora co l augurio pi sinzier da parte de l nosc presidente el dotor sisto ghedina ve saluto de duto cuor sanin a n outro di test de paul videsott adatament a la ortografia d aldidancuei de marco dibona moro siur antone pizzinini é nasciü tl y é mort dl al s á dé jö cun le ciamp dl vocabolar dl ladin badiot por tröc agn alalungia reverendo sür primiziant al è ung de chi agn n te müt da sotrù ch diò al per lascèm i a porsnù iö ess tang ligrazza d i a studié i s praie tang bell diede de scé l per ciara scerio e pangsa a casc fing messasi pa pié t cal grang tacuing spo vagnel pa lusce lisìr y sottì ad avai na te mea da mantignì mo al ava ligrazza in al col pinsir cal bell di se pensale se daida pa vir ang mass ma s mocé e indertüra s mör al é pa in süs mades ch à dar n bung cör e inö é l pi angel rové a porsnù ilò ve messàle pa ste sott a u süa mada nana d beata memoria ciarà pa bagn do iddì l ai in gloria siur heinrich videsott é nasciü ai de messé dl a mantëna y é mort dl a la val al è gnü consacré prou dl y é sté denant caplan y spo curat te deplü posć dla diozeja da porsenú al é spo ruvé a la val olache al é sté curat por agn alalungia cina ala mort al é conesciü por les benedisciuns che i fedei da lunc y lerch gnô a ti damané al é tröpes testimonianzes de fedei en cunt de süa interzesciun y al é en curs ativités por mët a jí le prozes de beatificaziun soraga o soréga per moenat soraga di fassa per talian l é n comun de abitanc de la provinzia autonoma de trent te la val de fascia soraga dal latin supra aquam che vel dir fat sù delà da l èga donca delà da la veisc l é l prum paìsc che te scontres vegnan da moena sù e da chiò se pel se goder n bel panoram envers l grop del ciadenac l à presciapech sentadins e l é a m sul livel del mèr l era n paìsc sul confin teritorièl anter l prinzipat piscopal de trent e chel de persenon de chel che duta fascia fajea pèrt fora che moena se pel dir che soraga sie stat anter la viles più veies de la val la belota gejiola dedichèda a la conzeta la é del sie utèr l é de stil neogotich e la é sun barbide la gejia parochièla de soraga enveze dedichèda a sèn piere e paul l é una de la più veies de la val sie utèr fat sù anter l l é de legn dorà e l é belebon decorà l vegn dal dom de busan e l é stat logà a soraga del ensema col tabernacol zipià fora a santa cristina te val gherdena soraga soraga pollamv vivasagramoena gad soraga grd soraga fas soraga bra soraga fod soraga amp soraga ld soraga topon comune e paese della val di fassa tra vigo e moena gad dls grd f fas r dls fod amp dls ld dls soraga soraga a se i recapitassa da busan i patrioc da soraga i li trasc te aga e chi da vich i ge met le man se i recapitas da busang i patriotc da soraga i li tras te aga e chi da vich i gie met le man pollamv vivasagramoena bra la soziologia é la sciënza sóziala che se dá jö cun le stüde di fenomens dla sozieté umana cun sü efec y sües gaujes en raport cun la porsona y la sozieté n atra definiziun dla soziologia é le stüde scientifich dla sozieté danter d atres definiziuns él chëra de auguste comte che vëiga la soziologia sciöche n stromënt de aziun soziala chëra de émile durkheim che vëiga la soziologia sciöche la sciënza di facy i di raporc soziai y chëra de max weber che se dá jö cun la comprenjiun interpretativa dla aziun soziala la soziologia é na disciplina bindebó nöia respet a d atres sciënzes soziales sciöche l economia la politica y la psicologia valgügn conscidrëia ibn khaldun le fondadú dla soziologia deache te süa opera muqaddimah traslatada sciöche prolegomeni por latin l introduziun de set libri sura l analisa dla storia universala él bonamënter sté le pröm a scrí pinsiers de filosofia soziala y de sciënzes soziales por formulé teories en cunt dla coejiun y dl conflit sozial la parora soziologia é gnüda inventada da auguste comte cun l intenziun da mëte adöm i stüdi desvalis sura la porsona y da tó ite la storia la psicologia y l economia te vigni caje á la soziologia sües raisc tla filosofia politica y soziala de platon y aristotele cina a hobbes machiavelli giambattista vico rousseau hegel tocqueville y emerson gonot tol ca i soziologs la inrescida soziala por fá na descriziun dles relaziuns soziales tres modei y por svilupé schemesc de interpretaziun che pois daidé da odëi danfora i mudamënc soziai y sü efec d atri seturs dla soziologia arata che les metodes cualitatives sciöche por ejëmpl intervistses tematiches grups de discusciun y metodes etnografiches vais portes a na comprenjiun miú di prozesc soziai la spania ufizielmënter riam de spania ie n paesc dl europa meridiunela cun doi pitla esclaves tl africa dl nord al cunfin cun l maroch la spania ie na democrazia urganiseda coche monarchia parlamentèra la zità capitela ie madrid la spania ie n paesc svilupà cun la nona economia en orden de grandëza a livel mundiel adum cun l portugal y andorra fejela ora la penijula iberica ence l ijules baleères tl mer mediteran l ijules canaries y na sfilza de pitla ijules disabitedes sun la pert mediterana dl strent de jibiltiera cunesciudes coche la plazes de suvrania fej pert dl terituer spanuel l inuem spania ie unì sëurantëut dal inuem dla region romana hispania la storia dal grech antich historìa ispezion visiva nrescida conescënza ie la disciplina che se dà ju cun l stude dl passà y à si fundamënta te fontes scrites documënc testemonianzes y cunties che trasmët l savëi la ie la narazion sistematica di fac mpurtanc tla storia dla persona la storia dla persona se svilupea cun la storia dla tiera la periodes dla storia dla persona ie la preistoria o eté dla pera é na classificaziun dla storia dla porsona che tol ite la perioda dan da miliuns d agn ara tol ite le paleolitich vá da dan da miliuns d agn cina ca agn dan c y é la perioda plü lungia dla storia dla porsona ara tol ite ca le de süa storia ara mët man cun la nasciüda dla tecnologia primordiala y se röia cun les prömes formes d agricoltöra te chësta perioda vëgnel a se le dé le passaje dal jëne homo habilis ala porsona moderna homo sapiens le mesolitich é na perioda tla storia dla porsona de transiziun danter paleolitich y neolitich danter dan c cina le dan c ca te chëra che n valgönes comunités de possones á metü man da se dé jö cun l agricoltöra y vire stabilmënter te n post le neolitich é na perioda dla preistoria che vá dal dan c al dan c ca y mët man cun le passaje total de n valgügn grups de porsones tla mesopotamia tla cina y tl india da comunités nomadiches che se dê jö cun la ciacia le pié pësc y la racoiüda a comunités stabiles che se dê jö cun l agricoltöra y le zidlé bestiam a chësc passaje ti vëgnel ince dit revoluziun neolitica sön plan de frara él gnü ciafé tröc reperc archeologics che testimoniëia insediamënc che vá zoruch al neolitich a cina a agn dan crist tla preistoria él gnü a se le dé les prömes migraziuns umanes tla mesopotamia s ál svilupé bele dala preistoria inant zivités dër importantes sciöche chëra di sumers la preistoria se röia ca dl dan c cun l invenziun dla scritöra la storia antica tol ite deplü periodes y cultures dl monn l eté dl ram é na perioda tla storia dla porsona danter le neolitich y l eté dl brom te chëra che an á metü man da lauré cun i metai y te chëra che danter l ater él gnü inventé la roda y an á metü man da zidlé le ciaval tla talia vá chësta perioda da le dan c y ca le dan c danter les testimonianzes antropologiches plü importantes de chësta perioda él ötzi l om dl similaun l eté dl brom é na perioda dla storia dla porsona che vá dal dan c al dan c ca y che é caraterisada dal adoranza dl brom tla tecnologia primordiala al eté dl brom vá zoruch i pröms insediamënc tles valades ladines che ospitëia jënt ia por döt l ann a sotciastel de badia peraforada da la plí de mareo ciastelat de sëlva danter i capitui fondamentai él egit antich l eté dl fer é na perioda tla storia dla porsona te chëra che les porsones á metü man da lauré cun le fer y da le tó ca tl elaboraziun de massaries primodiarles ti raiuns encër le mer mediteran mëtera man encër le xii seco dan c y tl europa dl nord danter le ix y l viii seco dan c n valgönes ziviltés dl monn ince bindebó svilupades a livel sozial n á mai albü l eté dl fer sciöche les ziviltés precolombianes danter i capitui fondamentai él la storia medievala é n atra definiziun por la storia post classica y vá dal do c al do c ca pro i capitui plü significatifs aldel la storia moderna é aladô dla storiografia la perioda che vëgn do l eté medievala y dan la storia contemporana ara mët man tradizionalmënter cun la descurida dl america danter i evënc plü importanc tla storia moderna él danter i avenimënc plü importanc dla storia contemporana che röia cina aldedaincö él tl raiun dles dolomites roâ bele danter y agn dan crist les prömes porsones sciöche ciaciadus mo ne se lasciâ nia jö dailó por döt l ann sciöche dai tröc reperc ciafá sön plan de frea ju de börz y ju de sela impormó tratan l eté dl brom danter y l dan crist vëgnel a se le dé insediamënc che ospitëia jënt ia por döt l ann sciöche sotciastel de badia peraforada da la plí de mareo y ciastelat de sëlva dl dan crist mëna l imparadú roman augustus sü fis de lën drusus y tiberius a concuisté döt le raiun dles alpes la rezia al vëgn fat strades staziuns militares y ciastí y al nasc les cités de tridentum trënt y de aguntum dlungia lienz i soldas porta adarlerch ti raiuns concuistá le latin volgar che se moscëda cun le lingaz autochton dles popoluziuns retiches insciö che al se formëia n püch al iade n lingaz neolatin nü le retoroman o ladin danter le v y le x seco vëgn i baiuvaresc dal nord y i longobarc dal süd ti raiuns ladins y tol ite le teritore deperpo che l imper roman vëgn tres plü debl ai se lascia jö dantadöt tles gran valades insciö che tröc abitanc dl post se tira zoruch tles valades plü ascognüdes olache so lingaz vëgn tigní inant y pó se svilupé por so cunt tl xi seco nasc i prinzipac di vëschi da trënt y da porsenú sot a chi che ai ê sotmetüs ince i raiuns dles valades ladines dles dolomites tut fora ampëz che tocâ pro le prinzipat de acuileia encër l ann ti sorandá l imparadú ai vëscui ince la gestiun aministrativa de so teritore i vëscui â tosc dificoltés da conzilié le podëi spiritual cun chël temporal y ti dê inant la funziun aministrativa a porsones de süa crëta i licari che deventâ tosc i patruns di raiuns ladins cun l istituziun dl convënt dles monies de ciastelbadia encër le ti á le grof volkhold de puster scinché la pert y ost dla gran ega ales monies insciö che al é gnü segné le destin dla valada por ca l atra pert dla val badia ê sotmetüda al prinzipat dl vësco da porsenú dl vëgn metüda sö la contea dl tirol da pert dl grof albert iii che vëgn unificada da so nu minert ii insciö che i prinzipac de trënt y de porsenú ê conscidrá sciöche pertes dl tirol reconesciü sciöche stat autonom da pert dl re rudolf de habsburg dl te chësc tëmp nasciôl les signories les zircoscriziuns te chëres che le tirol y le prinzipat da porsenú é stá partis sö dal mëteman cina al por almanco cinch sechi la signoria formâ na comunité y na ploania sora ti raiuns ladins dles dolomites êl ai de jené dl ti surandá l ultima arpadëssa dla familia di grofs dl tirol margareta maultasch döta la contea dl tirol a so nu rudolf iv de habsburg la contea dl tirol y i raiuns ladins che tocâ lapró è insciö restá sot ala ciasa habsburg d austria por ca cun püces interuziuns cina al do la vera danter l imparadú massimilian d austria y aunejia á cun la desfata dl ciatel de botestagn ai d otober dl inant ince ampëz fat pert dla ladinia tiroleja cun i ordinamënc dl tirol dal inant êl gnü metü adöm deplü statuc por les signories ti raiuns ladins cun chi che al messâ danter l ater gní dé jö le diejo ai signurs al é documenté deplü prozesc tles valades ladines dantadöt dl xvi seco sciöche chi ales stries te fascia y sot ala signoria de tor y chël ai nobli colz por l asassinada dl gran bracun dl cun les reformes de maria teresia d austria gnôl dl porté ite ince tles valades ladines l oblianza da jí a scora por i mituns dai ai agn y i catasć teresians sot a maria teresia êl ince gnü trat les terminaziuns tleres danter l imper dl austria y la republica d aunejia tratan le tëmp de napoliun roâ le tirol y i raiuns ladins cater iadi sot ala franzia y por n valgügn agn ince sot a paiern dal comanâ andreas hofer soldas taliagn todësc y ladins cuntra i franzeji tratan les veres napoleoniches â la jona catarina lanz desmostré gran coraje da jí cuntra i soldas franzeji y s â presenté sön mür de cortina da spinges dlungia porsenú cun na furcia tla man dl â napoliun spartí sö le tirol te trëi pertes le trentin y l alto adige inom cherié te chësta ocajiun incina a nord de balsan ê passâ al rëgn dla talia nü pro chël che al ess ince toché i ladins aladô dles protestes de gherdëna y dla val badia ê les döes valades gnüdes lasciades pro le paiern mo ma deache ares ê davertes cuntra i raiuns todësc fascia fajô pert dl alto adige ampëz y fodom dl dipartimento della piave dl roâ cun le congres de viena indô döt le tirol sot al austria dl é fascia gnüda destacada da balsan y é roada pro la zircoscriziun da trënt ince sce ara â fat pert dl prinzipat da porsenú dal scomenciamënt cina ala aboliziun dl le trentin ê te chël tëmp austriach y gnô nominé welschtirol tirol talian mo la popolaziun de fascia â tres albü lians cun balsan dl é fascia ince gnüda destacada dala diozeja da porsenú y è roada pro chëra da trënt dl á l austria indô metü sö les vedles signories y á statalisé chëres che ê ciamó tles mans di nobli dl dl é sëlva y dl é urtijëi y s cristina gnüs sotmetüs ala signora die ciastel insciö che gherdëna é stada conliada politicamënter por le pröm iade dl cun le roé de calfosch pro la val badia él gnü a se le dé la unificaziun dla valada sciöche ara é aldedaincö dl á micurá de rü nikolaus bacher da s ciascian metü adöm la pröma gramatica ladina dla val badia n resultat important dla revoluziun dl é sté l aboliziun dl alta proprieté insciö che i paurs podô deventé definitivamënter patruns de sü lüs do le paiamënt de na licuidaziun a ampëz ê la liberalisaziun di grunc bele gnüda realisada en gran pert dl y spo dl la maiú pert di paurs dles atres valades dl tirol ê ma afitadins cun dërt d arpejun y nia de dër patruns de sües ciases y de sü grunc ti agn dl xix secul â l agricoltöra arjunt süa majera crisa insciö che tröc paurs ê plëgns de debic y messâ vëne sü lüs por afronté la situaziun él nasciü les prömes cooperatives a ampëz dl y les prömes casses dl á siur ujep antone vian da vich de fascia ploan a urtijëi publiché la pröma gramatica tl ladin de gherdëna tla secunda pert dl y tl scomenciamënt dl él sté de gragn progresc ti raiuns ladins dles dolomites nia ma tl ciamp dla costruziun de strades y cun le mëte man dl turism mo ince en cunt dl svilup dla cultura ladina dl vëgn metüda sö la pröma assoziaziun ladina cun l inom naziun ladina por mirit de teologs ladins de badia fodom y ampëz dl vëgn metüda sö a desproch l uniun ladina che se bat por l unificaziun y le reconescimënt de düc i ladins y se fistidiëia da studié les regoles de grafia y da dé fora publicaziuns por ladin dl él ince gnü fora le pröm periodich dl assoziaziun l amik di ladins dl él gnü fora a desproch le pröm kalënder de gerdëina che è spo deventé calënder ladin dl y é jü inant cina dl cun le rumpí fora dla pröma gran vera che por i ladins â metü man ai pröms d agost dl êl les ativités culturales che s architâ la frunt dla vera passâ fora por les dolomites y i raiuns ladins y al gnô combatü söi crëps la marmolada ê deventada na cité de dlacia ti paisc do la frunt gnôl fat sö baraches por i soldas y por deposité muniziuns te fodom passâ la linia dla frunt amesa la valada fora y dötes les ciases ê gnüdes evacuades dl â ca projoniers rusc metü jö les scines dla ferata che jê da tlüses cina plan de gherdëna ai d aurí dl él sté la maiú esplojiun sön col de lana metüda a jí dai taliagn do novëmber dl scomenciâ la retrata di soldas fora por les valades ladines cun l armistize dl se röia la pröma gran vera y por tigní ite le pat de london dl danter la talia l austria y i paisc todësc röia la regiun trentin südtirol do la pröma gran vera dl monn sot la talia ai vëgnel metü sö le confin nü al prener cun le fascism vëgnel porté inant cun forza n program de nazionalisaziun cun l obietif da talianisé düc i raiuns roá sot la talia cun la proibiziun de scora y cultura ti lingac ladin y todësch impó él porsones co se dá jö cun la cultura ladina y cun d atri lingac sciöche siur antone pizzinini ai de jené dl vëgn i ladins partis sö danter döes regiuns trentin südtirol y venet y dl danter trëi provinzies balsan trënt y belun le funzionar fascist ettore tolomei detlarëia insciö i ladins i ladini delle dolomiti sono come una macchia grigia che bisogna grattar via do che la politica de assimilaziun dl govern talian ne â nia porté früc á b mussolini y a hitler soghé na ultima cherta chëra dles opziuns dl insciö che la popolaziun che n orô nia ester taliana ess messü sunrantó la zitadinanza todëscia y s un jí demez da süa tera tl reich te chësta acordanza êl ince gnü tut ite i trëi comuns ladins de fodom ampëz y col de santa lizia che ê stà sot al austria cina al l dla popolaziun todëscia y ladina de südtirol á detlaré da orëi s un jí mo cun le scomënciamënt dla secunda vera dl monn él ma sté ca porsones che s un é jüdes demez danter chëstes ca ladins la situaziun é gnüda ciamó plü complicada danter le y le do l armistize danter le govern talian y les forzes aleades canche les valades ladines é gnüdes sotmetüdes diretamënter al aministraziun nazista tla regiun operationszone alpenvorland te chëra che an â metü adöm les provinzies de balsan trënt y belun la comunanza tles valades ladines ê spartida sö te döes pertes coalisades öna cuntra l atra danter i optanc y che restâ cun boicoc de öna cuntra l atra tles valades ladines n el nia sté n movimënt de resistënza organisé cuntra le fascism o le nazism mo al é gnü a se le dé deplü scomenciadies individuales d oposiziun por chëres che al é gnü paié n prisc dër alt cun le contrat de paris o contrat de gasperi gruber do la secunda vera ai ti él gnü reconesciü ales popolaziuns dla regiun trentin südtirol n valgügn dërc speziai y n valgönes competënzes autonomes i ladins ne vëgn nia nominá te chësc documënt y al resta inant la despartiziun danter döes regiuns y trëi provinzies che ê gnüda a se le dé dal fascism le statut d autonomia ratifiché dala costituente taliana ti conzed ala regiun trentin südtirol la maiú pert dles competënzes y ma püces ales provinzies de trënt y da balsan i articui y rajona de respet dla cultura dla toponomastica y dles tradizions dles popolazions ladines l articul de chësc statut ti conzed ai ladins le dërt da insigné so lingaz ladin te scora y da valorisé süa toponomastica süa cultura y sües tradiziuns al vëgn ma apliché tla provinzia da balsan y nia te chëra de trënt dl dá pro le parlamënt talian le statut d autonomia cun normes y desposiziuns a dl bëgn dla popolaziun ladina y todëscia conzedüdes ala provinzia da balsan y nia plü ala regiun trentin südtirol les comisciuns di y di laora fora normes d atuaziun dl statut co regolëia vigni ciamp dl aministraziun cun l aprovaziun dla lege costituzionala di vëgnel sotrissé la colaoraziun danter les döes provinzies y al vëgn dé la poscibilité ai ladins da tó pert al guern provinzial ince nia respetan le proporz cun la lege ladina dl vëgnel mioré les normes de rapresentanza te deplü gremi politics y aministratifs y ince odü danfora la poscibilité che le vize presidënt dla provinzia da balsan sides n rapresentant ladin cultura ladina la storia moderna é aladô dla storiografia la perioda che vëgn do l eté medievala y dan la storia contemporana la dataziun storiografica tradizionala á sciöche data dl mëte man dla storia moderna le l ann dla descurida dl america danter i evënc plü importanc tla storia moderna él la strada dla sëda por cinesc s chóu zh lù por persian râh y abrisham é n sistem de strades y percursc sön la tera frëma söl mer y söi rüs danter l imper cinesc y l imper roman sües diramaziuns roâ spo cina al india ala corea y al iapan la strada dla sëda á süa origina tla strada reala dla persia ai tëmps de herodot ca dan c che se svilupâ fora por ca km da ecbatana a shush cina al port de smirne tla turchia süa manutenziun gnô portanda inant da pert dl imper achemenid danter le dan c y les dan c ca le pröm vare important por na stabilisaziun di colegamënc danter oriënt y ozidënt é gnüda a se le dé cun l espanjiun dl imper de alexander le gran tl asia zentrala la destinaziun finala dla strada dla sëda ê roma aladô de n valgügn studiá dess gaius iulius zesar avëi porté por le pröm iade la sëda dal asia a roma adöm cun la sëda gnôl condüt adarlerch tröpes d atres marcianzies y al gnô ince a se le dé n barat de cultures religiuns y filosofies l inom strada dla sëda é gnü utilisé por le pröm iade dl dal geograf todësch ferdinand von richthofen tl opera tagebücher aus china le venezian marco polo á fat la strada la sëda cina ala cina tl xviii seco ê la republica da aunejia la destinaziun finala dla strada dl sëda y â le monopol sön le comerz dla sëda y dles spezies orientales i sumers abitanc de umer egizian sangar biblich shinar nasciü ki en gir da ki tera en titul traslaté normalmënter sciöche signur gir zivilisé studié porchël quindi post di signurs zivilisá vëgn conscidrá la pröma zivilité urbana adöm cun chëra dl egit antich y chëra dl rü indo i sumers viô tla mesopotamia dl süd encër le dan c y â svilupé daimpröma na scritöra figurativa pictografica y spo encër la fin dl iv milen dan c na scritöra tla forma de cone che vëgn aratada la pröma dan da dötes les atres formes de scritöra codificada sargon de akkad á unifiché i raiuns di sumers la vedla suneries tla valedes ladines fova cheles de gudon ciastel selva fascia fodom tor y mareo plu tert tl temp de maximilian i ie ruveda permez nce la suneria de anpezo la mpartizion dla suneries ie resteda tanche medema nchina al y à valù a luesc per nteur ani davia che l ne fova tl meter man nia chemuns ma mé vijinanzes o regules de valeda fova la suneria l zenter dla aministrazion dla giustizia ulache n messova nce tla gran pert di caji dé ju la cheutes generalmenter univel tenì la reunions di capofamilies de na suneria doi iedesc al ann d ansciuda y d autonn y te chela ucajon univel nce tratà la causes iudizieres udeneres per la causes crimineles plu grieves messoven fé referiment al tribunal tla capitela che per gran pert dla valedes ladines fova ntleuta persenon l surëdl dl latin sol ié la stëila oma dl sistem suler ulache orbita i ot planec prinzipeli y la tiera i planec mendri siei satelic asteroids y truep d autri cuerps mendri féjel dassëul l dla massa dl sistem l surëdl ié propiamënter na stëila de desmenziones medio pitles formeda essenzielmënter d idrogen l de si massa l de si volum y elio l dla massa l dl volum cun autri elemënc plu pesanc soredl soliculus ewd soraedl sol bartolomei gad sorëdl mar sorëdl badia sorëdl grd surëdl fas soreie caz soreie ld soredl mdr sorëdl s m soredli la stella attorno alla quale gravita il sistema di cui fa parte la terra e che costituisce per questa l essenziale fonte di energia e quindi di vita gad b dls grd a g g l ma f dilf ld dls mdr sole sonne a mi pere zelest fej lominé sorëdl porsura i bugn y i ri mì pere zeleste fesc luminè sored l pur sura i bongn e i rì declarajm santagenofefa badia la svizra per tudësch schweiz per franzëus suisse per talian svizzera per rumanc svizra ie n stat dl europa zentrela la svizra cunfina a nord cun i paejes tudësc a est cun l liechtenstein y l austria a sud cun la talia y a vest cun la franzia l inuem ufiziel ie cunfederazion elvetica per tudësch schweizerische eidgenossenschaft per franzëus confédération helvétique per talian confederazione svizzera y per rumanc confederaziun svizra la sigla ch vën dal latin confoederatio helvetica la zità cë ie berna che ie al medem tëmp ence l cë luech dl cianton omonim i svizri ne ie donca nia na nazion coche cumenanza de na grupa etnica linguistica y religëusa l sentimënt de perteniënza se basa plutosc sun l troi storich chemun sun la condivijion de mic naziunei y de fundamëntes istituzioneles federalism democrazia dreta neutralità sun la geografia l elpes sun la pitla dimenscions amesa i jeanc européesc y pert sun l stolz de reprejenté n caje particulèr te europa la svizra ie stata na cunfederazion de ciantons mé fin dl da chësta data iela de facto na republica federela cun ciantons cun na reunida pro persona de francs svizri dl euro ie la svizra un di paejes economicamënter plu pruspèrs al mond trëi cherc dla forza lëurativa ie atifs tl setëur terzièr la pulitiga furesta ie carateriseda dala neutralità tradizionela la svizra fej pert dla nazions unides dl efta dl cunsëi europée dl urganisazion mundiela dl cumerz ma nia dl union européa la svizra ie spartida te cater raions geografics lenguistics y culturei desferënc l raion tudësch l raion franzëus l raion talian y l raion grijon l tudësch l franzëus y l talian ie i lingac ufiziei l rumanc vën cunsciderà coche lingaz naziunel y gode dl status de lingaz ufiziel tla grijon i documënc ufiziei dl aministrazion federela muessa vester a disposizion ti trëi lingac ufiziei na verscion per rumanc iel mé sun dumanda l lingaz arpetan vën cunsciderà coche lingaz de mendranza variantes dl lingaz lumbard ie rujená tla raions dl cianton tesin et dl grijon sèn jan san giovanni di fassa par talian l é n comun de abitanc de la provinzia autonoma de trent te la val de fascia l comun de sèn jan l é nasciù dò de la union di comuns de poza e vich l prum de jené del le frazions del comun les é poza pèra muncion vich costa larcioné ronch sèn jan tamion valongia e jouf de ciareja sèn jan è doentà l comun de la val de fascia più gran per souraspersa e abitanc vich inom che vegn cà dal latin vicus vilaje l é na frazion che à sentadins ai e che la é a m s l m vich l é l capolech storich politich religiuos e zivil de la veia comunità generèla de fascia per chest l é stat senta di masees de cort di capitans e di giudizi de la val estra che di piovegn descheche se pel entener da la denominazion de la gejia de sèn jan batista la pieif avisa l zenter religious de la plebs de la jent de duta la val de fascia la gejia de sèn jan che la é stata fata sù a la fin del l é stat la gejia mère de duta la gejies federèles de la comunità de fascia per la gran festes religiouses e per l batum l frabicat l é de stil gotich da mont con n ciampanil aut e spiz daìte te l abside se pel veder doi gregn parees con depenc a fresch che fèsc referiment a la scola tiroleisa e sun un de chisc che l é de l an l é depent sù scenes de vita de sèn jan l utèr l é de stil neogotich e l é stat fat presciapech a la fin de l otcent semper te la frazion de vich se pel veder n santuarie te la gejia de sent ugèna sènta patrona de fascia l prum document che zertifichea che l é en esser chesta gejia l é del ma la é stata sagrèda del enlongiajù la gejia de sent ugèna l é logà la picola gejiola de sèn moriz che podessa esser l frabicat religious più veie de duta la val de fascia amò en esser anchecondì vich vik brunelg musciatsalin gad vich grd vich fas vich fod vich amp vich vigo ld vich topon paese della val di fassa centrale in trentino gad dls grd f dls fas r dls dilf fod ms amp dls ld dls vigo di fassa vigo di fassa a mo a che éi vegnudi chisc bie da vich a pera spetà che ve l die a far veder l so bel carater da magnon da begon e da bater mo a ke ei vegnudi ki bìe da vik a perra spetà ke vel dìe a far vedér l so bel karater da magnon da begón e da báter brunelg musciatsalin bra la frazion de poza inom che vegn cà dal latin puteus poz la à sentadins ai e la é loghèda te la pèrt più lèria e zentrèla de fascia a m s l m te la frazion de poza l é la senta de l istitut cultural ladin majon di fascegn chela del museo ladin de fascia ma poza l é ence la senta del comun general de fascia e de la scola ladina de fascia te la frazion de poza se se se vèrda dìntorn se pel se goder i bie bosć de la mont da poza te chela che se pel jir co l auto enscin te sach e tieje olache se pel amò veder sacotenc baic e tieje che chi egn i vegnìa duré desche depojit per l fegn e desche majon per la sajon da d istà per chi che jia sa mont a fèr fegn o a monteèr co la besties da la man a nord se pel veder l grop del saslonch e a ovest se pel se goder i spic del larsech paa la speisa jir a veder ence l frabicat la torn la tor olache ades l é ite na cèsa che l à na strutura a cadrat con spionaes l é l soul ejempie de fortificazion veia en esser te val xvi secol l é ben fat segnalèr che sul tegnir de poza l é na fontèna idrosolforousa cognosciuda ja te l età de mez durèda jà enlouta per varir da la malaties de la pel e del fià bianch del l comun de poza l é stat tout jù e sie tegnir l é stat metù apede chel del comun de vich dò del l comun l é stat metù sù endodanef jontan ite ence l tegnir de l ex comun de perra cognosciù anchecondì co l inom de pera o pera de fascia poza pozza brunelg musciatsalin gad poza grd poza fas poza bra poza fod poza amp poza ld poza topon paese e comune ora fuso con quello di vigo nella val di fassa centrale gad dls grd p m f l à dat jù de n screpin na chegoza kanke i e rue al pont de pozza la dat u de n skrepìn na kegózza brunelg musciatsalin bra etres lesc dassen particolères che l é ben fat recordèr e che fèsc pèrt del comun de sèn jan l é sëlva ie n chemun de gherdëina tla provinzia de bulsan tla region dl trentin südtirol tla talia a m sëura l livel dl mer blason di grofs de sëlva y da l ann blason dl chemun de sëlva i sedimes dl ciastel de val ie mo da udei aldidancuëi sun i parëies dl crëp de stevia tl ann ie l ciastel unì cumprà da rudolf de villanders si mut randolf a sëurantëu l inuëm dl ciastel iy ie deventà l antenat di grofs de sëlva l blason dl chemun de sëlva à chësta carateristiches l ie spartì jù te cater pertes la prima dessëura a man ciancia y la cuarta dessot a man drëta ie de culëur cuecen y arjënt spartì da na ziracula la segonda pert dessëura a man drëta y la prima dessot a man ciancia presënta na rissa foscia y trëi pizes brumes drusedes sun arjënt la storia de sëlva foss fineda chël ch é scrit ie urità senza vester laudeda da scrì essi bën abù mo zeche pro ma per no bravé massa spizi pro y spizi pro cun n raim o poejia a unëur dla madona de santa maria da vedlamënter l grof de sëlva ova fat giavé dala jënt de sëlva n lech y i ova fac lauré debant i primes pësc me vën mpo mil rainesc l un do puec ani iel unì na gran burasca y l lech ie rot ora y l ega à fat n dann per duta gherdëina che n ie mei stat l cumpagn l didancuei vëijun mo cater salieries n pas sot tiera fates de gran lëns y palances seura via curides n puech dedora dla salieries iel de gran sasc y de gran bujes sotite ulache zacan la lores se fajova coes sëlva de sëlva vianua jantone gad sëlva grd sëlva fas selva fod sëlva amp sëlva ld sëlva topon comune e paese più interno della val gardena gad dls grd g l f dls fas r le talmud por ebraich talmd che ó dí insegnamënt stüde discusciun dala raisc ebraica é un di tesć sacri dl iudaism tradizionalmënter ti vëgnel ince dit shas por ebraich na abreviaziun de shisha sedarim i sis ordins cun referimënt ai sis ordins dl test sacher dla mishnah cun la parora talmud él miné la recoiüda de tesć dl talmud babilonesc mo al é ince n atra racoiüda plü antica che á inom talmud de ierusalem le talmud contëgn scric de rabins sön argomënc desvalis danter l ater ince sön la filosofia la tradiziun y la storia y é la fondamënta de düc i codesc dla lege ebraica la tera é le terzo planët en cunt dla distanza dal sorëdl y le plü gran danter i planëc dl sistem solar sides por ci che reverda la massa che por ci che reverda le diameter al é le su corp dl cil tl sistem solar adaté por la vita minada sicöche chëra dles porsones sön süa spersa él ega te dötes les trëi formes lüja dlaciada gas cun na atmosfera metüda adöm dantadöt da ossigen y azot che adöm cun le ciamp magnetich encër le planët ia para la tera dai rais cosmics y dales radiaziuns dl sorëdl al vëgn araté che la formaziun dla tera vais zoruch a ca miliarc de agn le movimënt de revoluziun dla tera encër le sorëdl gaujëia l aternanza dles sajuns la spersa dla tera é curida por ca le dai ozeans dal mer dai lec dai rüs y por le dala tera fërma cun munts bosć deserc dlaciá y dales ijoles prësc dui miliarc dla storia dla tera é gnüs a löm giulan ala aziun de escavaziun tl grund da pert dl rü colorado tl grand canyon l influs dla löna sön la tera gaujëia les marees teresa lorenzi cortina fesc col sò satira in ladino ampezzano di teresa lorenzi da col é calchedun che vorae dì che cortina sola no pó sì che nos vive no podon con chel poco che ricaon da magnà ghin é a cortina anche zenza ra farina par chi che no vó crede ió son pronta a i lo fei vede on el gnòco on pan e mocio on i bije e anche tocio on ra pula che fesc el voo oar desfrise on chi da l oio con i nòces fajon lardo par podé magnà d inverno vorà dì che par d outon se beton in sa un fedon epò al musc i tacon man a ra fuzigora e al talaran mescedon pear e canela e se fajon ra mortadela theodor de castelberg ie n autur rumanc nasciü a mustér gl emprim act prima scena sylvia a daphna sia amitgia f a vezas mia amitgia co la permavera entscheiva schon a nus clamar or sil feld audas lou en quei uaul co ils utschials contan a fan legria vezas cou co la tiarra se vistgiescha dad in bi vert a fluriu vistgiu o con vantireivlas essen nus mia cara nos gis passan cou en spira iocenza senza nigins quitaus a peinas con denter nus regia la legria ad il ruaus a scha nus essen gie paupras a nossas casas ein streitgias sch essen nus auncalura contenzas a consoladas cun nies stand sche gia nos vistgius ein buca prezius sch ein ei tonaton bein faigs a delitgeivels distingui bein savens cun maigs a bindels en nossas hettas regia la tempronzadat a migliein cun plischer a buna cunsienzgia chischiel pischada paun a laitg ad essen pli cuntenzas cun quei ca las riginas dil mund thomas derungs ie n autur rumanc dl e s pseudonim t d rtus von la porla della bialla val migieivla agl ingress cn domigliasca la fritgcivla sin collina pittoresca isolada bcin cn visla domiiionta situada viandonl pcnsiv fai bein persên ii easli leu vesas de riizên s icr il rein cun sias undas ramurontas denter las colonnas grischas remontontas dil grest ault che doinineseha la montogna ed il crapp liumiiaus dcllas treis ligias riizia leu seferma in moiiient chcu dc ratus stat il monument tschentaiiers sluli seo steilas fiilniinonlas viu c giu han eheu sehlatteinas doniinoiitas comts baruiis er retgs e prencis s enlupaveii iiii ils grischs cheu disputaven e pactaven lur dispettas lur visetas cin caschun dclla sort dil de razèn davos barun nova veta porta l àustria lu pussenta rtizia bassa regia siu palaz augmenla sur la porta dil casti dcpint aunc ussa l evla dübla imperiala ili e mussa gh ella leu in lemps ha dominau ch ella clieu daditg ha priu coniiau sin siu con grijjpus els plauns de riizia ima bandunada rao en posiziun sublima giuven rât leu stat de riitus aunc l avdonza lihra riizia vcglias mai cn cniblidonza schar eurdar qucst niebel monument tiu emprim carajiiun fa i oz aunc endament t d rütus tla tlassificazion filogenetica che en drova atuelmënter ie l taxon di tieres latin animalia stà remplazà da chël di metazoères latin metazoa che vën definii coche organisms eucarioc plurizelulèrs motils y eterotrofs tla rujeneda de uni di ntëndun cun tieres dantaldut tieres superiëures formes animeles sciche la sponges i corai y la anemones de mer ne vën tl lingaz da uni di nia cunsciderei coche tieres scebën che i feje pert dl rëni animel coche per auter ënghe i umans carateristighes genereles permët de tlassifië la spezies che viv te mbranciamënc o bifurcazions tl ambiënt naturel dla dolomites iel deplu sortes de uciei danter chisc iel tirol ie ncueicundì l inuem de n bundesland austriach cun capitela dispruch l ie nce l vedl inuem dla contea dl tirol che tulova ite l tirol l südtirol l trentin y l osttirol de nosc dis l inuem dëssa vester de ravisa ladina y uel dì troi l vën plu de segur dal inuem dl ciastel tirol che cuntrulova n troi mpurtant danter l venuest y passeier südtirol theresia tresl gruber urtijëi è steda una dles prumes maestres de dessegn dles valedes ladines y una dles prumes eles che se è bele ti agn betù dassen per varenté y svilupé la rejoneda ladina ala á scrit i prums libri de scola per gherdëina anter l y l sciche mi fibla ciofs ladins y n codejel per ensegnanc dles scoles de gherdëina sun la ortografia ladina ladinische schulschreibung ala è steda la pruma ela de gherdëina che à fat pert dla union generela di ladins dles dolomites tresl gruber gemalt von jm lusenbeg jpg grabstein tres gruber in st christina gröden jpg tresl gruber gardasee mai foto wolfgang moroder jpg tresl gruber jeuni daldida ncuei ogg ujep antone vian pera ie stat l autor de un di prim libri sun gherdëina y si jënt doi uemes de gherdëina doi uemes de gherdëina jiva sun mont de sëuc a cialé de si prei y se la cuntova tan puech che maia n franzëus y n talian y tan truep che cunsuma alincontra n tudësch che sce ël no maia almancul rejona ël dl maië ntant che ëi ie te sta rujeneda vëija ëi unian ncontra doi tudësc fuman tabach ues mëter pën dij un al auter che chisc rejona de maië l auter che se pensova po diauc for una rujeneda y un pensier no arà ëi mia y mët pën a na marënda canch ëi s à ancuntà passovi dlongia n tublà via ulache l fova truep y gran lavac te chël mumënt dij n tudësch al auter ah ma sce chisc lavac foss fanziëutes cie maië no y eco che la marënda fova vënta pra chëla che ie pa cumparì ënghe de bona fanziëutes fates ala tudëscia sant ujöp freinademetz shèngfú ruòsè per cineis é nasciù su oies a san linert badia ai d auril al fova l cuart de tredesc mutons de na familia da paur dret religiousa na fede viva y n amour sinzier al proscim che al ova emparé a ciasa é la fondamenta per sia cherdeda ti agn che al studiova a persenon él vegnù brancé da la parola dla scritura che al ova audì te na perdica al é i mutons che svaia do pan ma al n é degugn che ti l romp lamentazions al audiva chestes paroles sciche n scrai di mutons pagans do la verité y la grazia dla fede cristiana chesta esperienza é deventeda per ujöp la semenza che é sfioreda su tolan a cuer la cherdeda de jì tles miscions ai de messel él vegnù consacré preve y é ruvé caplan a san martin ai d aost àl tegnù dailò sia perdica de comié y é ju tla ciasa miscionara de steyl permò fondeda trei agn denant y é deventè un di doi prums anunziadours dl vagnele dla congregazion miscionara da d aisciuda dl él pié via tla cina al ti à dit arevedei per amour a chel bel die y ai fredesc lascian endour sia familia a chela che al fova dret taché y a sia patria tant ameda per ne les vedei mai plu trenta agn él sté miscionar empruma tla diozeja de hongkong y spo tl shantung meridional zenza se stancé y con na bonté che davagnova i cuers dla jent àl operé sciche pionier y miscionar jian da na luegia a l autra al ti stova do con lezitenza ai cristians permò convertis cialova de enjigné de bon catechisc y se festidiova per la formazion de prevesc dl post deplù iadesc àl abù da porté la responsabelté per dut l raion dla miscion dal inant fòvel superiour dla congregazion di miscionars de steyl tla cina do che sia vita é steda n per de iadesc al pericul él mort dal malac ai de jené l ann freinademetz che fova respeté y benvolù dai confredesc y dai cristians vegniva defata conscidré sciche n sant tres deplù credenc dantadut tla cina te südtirol y tl austria à metù man da l invochè do sia interzescion l ann à scomencé l prozes informatif y dl l prozes apostolich per la beatificazion la domenia dles miscions dl ann sant é ujöp freinademetz vegnù declaré beat adum con arnold janssen l fundadour di miscionars verbic y ai de otober él vegnù declaré sant la ciasa olàche al é nasciü é deventeda l travert de trueps pelegrins da endlonch adalerch en gaujiun dla mëssa novela dl m r s ojöp frëinademez da oies zelebrada a badia ai d agost ciantia söles parores dl apocalissa c v vincenti dabo manna absconditum reverendo primiziant fi ne sëise plü da oies mo dla chiesa militanta desprijëis ligrëzes groies por n ciafé sëgn cënt deplü col brilant onur lassö che n invidiëia le sazerdot bel incö s él gnü tla man a n sëgn a n pice mote chël bel dî a scorné le malan mo cun festa al cil intier y en aiüt a chi che le chir de n bel angel la ligrëza che se lomina incö söl müs o ciarede ch ais fermëza fin ch üsc dis sará madüs zerto n prou che vir inozënt dlunch y tres sará contënt mo miraco che l ëis vagada a gní prou söla ria acia de mile y mile lus por strada guai tormënc la mort manacia le ri monn verc y ingiané y i sarëis n tai tl edl ch i fej me frësca é l ega y bel sarëna che da crëp vá y placia en banch tan plü bela y de virtú plëna dl prou la vita intënta te sanch é le discepul fortuné so maester sc ël pó somié vives cënt siur primiziant recevede sura le cënt mo i angeli a mile n ciantes chël de d osc gran paiamënt por i beac en paraisc ch ëis salvé cun üsc amisc che ciamó na eterna noza deboriada orunse fá söles stëres en caroza junde al past che l agnel nes dá a mangé ai amisc él sigü chël divin mana ascognü ujöp mischí lungiarü é sté ispetur dles scores dla val badia al é sté un di fondadus dla gran naziun al á albü n rode fondamental en gaujiun dl enneberger schulstreit danter le y le y á arjunt n compromis por matigní ores d insegnamënt dl talian al edema y salvé le pluringuism tla scora ladina te na posiziun contrara a chëra dl govern asburgich che orô todëschisé la scora tles valades ladines al á ince albü n rode important tl grödner schulstreit adöm cun franz moroder cun posiziuns por le plurilinguism al á daidé tl grup de laur por la inrescida söl cianté popolar tles valades ladines metü a jí danter le y le por ci che reverda les inrescides söl cianté tradizional tla val badia unieja tal venezia ie aldidancuei la capitela dl veneto ma per ntëur ani ala longia iela stata la capitela de n stat mpurtant che tulova ite ti mumënc de si majera putënza nia mé bona pert dla planadura padana nchina a bergamo ma nce belau duta la lingia de ijules y penijules dl adriatich dala pert urientela dal istria nchina a corfu y plu a urient nchinamei creta y cipro la gran richëza de chësta zità nce tlameda la serenissima ie mo da amiré te si monumënc coche la basilica de san merch l palaz dl doge la salute san zaccaria la scuola di san rocco l accademia y mo truepes d autri la fundazion dla zità amesa la laguna sun n grum de ijules cunliedes da puenc fova stata gaujeda ai tëmpes dla migrazions barbariches dala populazions venetes che criva salvëza y segurëza contra i priculi di invasëures aldidancuei ie unieja un di zëntresc plu mpurtanc dl turism culturel mundiel l ie la union tët di ladins tla dolomites davia che l mancia na aministrazion zentrela per l raion ladin spartì te trëi provinzies bulsan trent y belun à la union generela nce na funzion de liam ideal danter la cin valedes ladines dla dolomites la porta nce inant istanzes de carater politich y soziel ora de se cruzié per l lingaz y la cultura ladina la union generela á si sënta tla cësa di ladins a urtijëi y ie editeura dl edemanal ladin la usc di ladin cun contribuc te duta la cin variantes locales y nce tl ladin standard lunion européa ie n union sëuranaziunela y anterguviernativa de stac mëmbri independënc democratics européesc l union européa ie la majera cunfederazion de stac independënc a livel mundiel crieda sota chëst inuem dl tres l tratà sun l union européa tratà de maastricht per n grum d aspec ejistova l union bele dan chësta data tres na sfilza de relazions predezessëures pian via dal da l ann ie uni metu it l euro al mumënt à l union européa n marcià chemun unich fat da n union duanela na munëida unica dirijeda da la banca zentrela européa adurveda per l mumënt da di cumëmbri na politiga agricula chemuna na politiga de cumerz chemuna y na politiga chemuna de pëscia na politiga furesta y de segurëza chemuna dëssa vester l segond pilier di trëi piliers dl union européa la cunvenzion de schengen à abolì l cuntrol dl passaport y l cuntrol duanel per n valgun stac dl union crian na lerch de mobilità chemuna per la vita l lëur i viages y l investizions di sentadins dl ue l istituzions dl ue plu impuratantes ie l cunsëi dl union européa la cumission européa la chëurt européa dla justizia l parlamënt europée l cunsëi europée y la banca zentrela européa uran é le setim planët dl sistem solar en cunt dla destanza dal sorëdl le terzo en cunt dl diameter y le cuarto en cunt dla massa so simbol astronomich é u e y so inom vá zoruch ala divinité dl cil uran tl grech antich tla mitologia greca le pere de chronos saturn che ê pere de zeus iupiter uran é da odëi ince zënza telescop mo al ne é nia gnü araté n planët cina al xviii seco canche william herschel l á descurí sciöche planët ai d emerz dl la composiziun chimica de uran é por la maiú pert sciöche chëra de netun che vëgn araté so planët jomelin y é metüda adöm da idrogen elio y tröpa dlacia cun ega amoniaca metan y idrocarburs ai dui planëc ti vëgnel ince dit planëc dlaciá l atmosfera de uran é la plü frëida dl sistem solar cun na temperatöra che o ruvé cina a c k la pert interna dl planët é metüda adöm dantadöt da dlacia y crëp öna dles carateristiches plü de morvëia de uran é l orientamënt de süa assa de rotaziun che é prësc paralela al plan dl orbita impede che perpendicolara schiöche düs i atri planëc dl sistem solar la sonda voyager ti é roada plü pormez a uran ai de jené dl a na destanza de ca km i urtiënc cniders o per latin cnidaria se spartësc tla grupa dla meduses y la grupa di polyps chisc organisms ie furmei da doi strac zelulers endoderme y ectoderme danter chei che l po vester na matriza dita mesoglea o mesenchima l corp de simetria radiala de orden pèr o ie n sach scëmpl che engherdëina na cavità gastrica che ie a cuntat cun l esteriëur tres n pore unich che servësc al cuntëmp da bocia y da anus y che ie cunturnà da tentaculi l sistem nervëus derivà dal ectoderme ie custituì da n ples zënza furmazion de ganglions no de cervel la val badia é na valada tl raiun ladin dles dolomites che se destënn fora tla direziun süd nord por ca km dal ju de ciaolunch cina a s laurënz ciastelbadia al rü che passa fora por la valada ti dijon gran ega gadera ara confinëia a vest cun gherdëna tres le ju de frara a süd cun fodom tres le ju de ciaulonch a ost cun ampëz tres le ju de valparola y a nord cun puster y tol ite raiuns dl parch natural pöz odles a vest y dl parch natural fanes senes braies a ost i pröms insediamënc tla valada de chi che al é gnü ciafé testimonianzes vá zoruch al eté dl brom danter y agn dan crist cun i reperc ciafá a sotciastel badia che é metüs fora tl museum ladin ciastel de tor a s martin tla val badia vëgnel baié l idiom ladin badiot cun les variantes badiot tl alta val badia ladin de mesaval che vëgn adoré por le lingaz badiot scrit le ladin val badia y mareo tla bassa val badia na formaziun urbanistica carateristica tl val badia é les viles i comuns dla val badia é l vën ratà pert dla ladinia dolomitica la valedes ladines de i cunfins de chësc raion ie seniei dala strentures de pontives y de peraforada contra l raion de rujeneda tudëscia per la autra valedes ie l cunfin de carater linguistich contra formes che passa via de pierpul te variantes cadorines o trentines da chësta pert meridionela y urientela ti van do al vedl cunfin imperiel austriach o dl prinzipat de persenon ma dal pont de ududa linguistich possen raté l raion de la rocia rocca pietore ladin scebën che l sibe ora de chisc vedli cunfins storics dal pont de ududa morfologich se tratel de n raion defin da mont duminá dala dolomites ratei danter i crëps plu biei dl mond y sota scunanza dl unesco la lerch per nridlamënc ie plutosc puecia y ie generalmënter mé da abiné tla valedes te paejes y ridli duc sëura i metri sul livel dl mer n possa dì che la ladinia sibe chël raion ulache natura y rujeneda cultura y cuntreda à na sëur ladina particulera y ulache i abitanc se recunësc tl identità ladina l majer zënter dla ladinia ie cortina cun ntëur abitanc na pitla zità da mont cunesciuda sëura dut l mond y renumeda per si infrastrutures olimpiches l majer zënter de gherdëina cunesciù danter l auter per si produzion artistica ie urtijëi che arjonj cun la frazions ujines de sureghes ntëur abitanc tla autra valedes iel plutosc deplu zëntresc cun paejes plu o manco sterdui ora coche tla val badia ulache i majeri paejes ie al plan y badia nce te fascia iel trëi de majeri zëntresc moena sen jan de fascia y cianacei te fodom ie i majeri paejes reba y la plie l vën sciazá che ndut sibel ntëur ladins te chësta cin valedes ma i dac ne ie nia segures davia che tla pert de souramont ne iel nia detlarazions de purtenienza di lingac la ladinia ie spartida danter la provinzies autonomes de bulsan y de trënt y la provinzia a statut normal de belun per gauja de chësta spartizions ie la ladinia plutosc n teritore ideal o etnich che no na unità aministrativa recunesciuda valentino pollam nessu mort ie n autur ladin l viva de la sagra de moena e la critica del preve de valentin contra la cianzon fata dal preve de sepon en ocajion del posses de don valentin partel che à tout de la pieif de fascia l dì de sèn jan de jugn del en azident olache ence a moena se fasc festa piena en onor de sèn vile de trent en calonia de moena a desch se rejonaa ora per talian ora valch per todesch e ora ence per fascian canche n pech da vin co la taza te man algegher e san disc don valentin venus é le secundo planët dl sistem solar en cunt de destanza dal sorëdl cun n orbita prësc zircolara che porta a n movimënt de revoluziun de dis dla tera so inom vá zoruch a chël dla divinité romana dl amur y dla belëza y so simbol astronomich é la rapresentaziun stilisada dla man de venus che tëgn n spidl do la löna é venus le corp dl cil plü slominant al é da odëi püch do le florí dl sorëdl y püch dan da l orí dl sorëdl insciö che i popui antics ti dijô stëra dla sëra o stëra dla doman cina che pitagora á ciafé fora che ara se tratâ dl medemo corp dl cil venus é classifiché sciöche n planët terester y vëgn ince araté n planët jomelin dla tera en cunt de sües dimenjiuns y de süa massa porimpó él bindebó desfarënt dala tera süa atmosfera é metüda adöm dantadöt da anidrida carbonica y á na presciun dër alta insciö che venus é le planët plü cialt dl sistem solar la storia dles esploraziuns spaziales de venus á metü man dl cun la misciun sovietica venera che á surajoré le planët via crucis urazion a pië via o seniëur gejù crist ti via crucis va nce al didancuei inant tu nes nvieies a purté pea la crëusc tl medemo tëmp nes mpermëtes de nes judé a la purté ulon dì de sci ala ulentà dl pere sun paravis ajache son segures che la nes mëina ala redenzion chël bel die ti à ulù tan bon al mond che l à dat ca si sëul fi acioche uniun che crë te ël ne vede nia perdù ma arjonje la vita eterna gejù vën cundanà a mort p nëus te aduron o seniëur y te laudon j ajache cun ti santa crëusc es salvà l mond gejù à te duta si vita mé fat dl bën y mpo vëniel cundanà nce nëus giudicon suënz i autri o union nstësc giudichei l dì ju de jënt desdruj la legrëza y la pesc gejù pea do la crëusc gejù cëria la crëusc sun si sciables zënza se paré nscila dëssa nce fé duc chëi che ti va do a gejù tla vita nes vëniel ciarià su d uni sort de crëujes malaties la mort de zachei che on gën degun lëur delujions y truep d autri festidesc che te lasces pro gejù toma l prim iede sota la crëusc gejù toma sota l pëis dla crëusc ma l leva riesc inò su per jì inant la streda che l pere ti à mustrà ne n ie mo nia fineda la crëujes che on da purté te nosta vita nes sà suënz massa pesoces y suënz nes lascions druché ju bele dala plu pitles problems dla vita gejù anconta si oma maria ne possa nia mancë tl ëura dl duel de si fi ëila l anconta cun n cuer da oma per ti sté daujin y l cunsulé nce nëus vivon te na familia y sention che tucon adum i genitores tol pert ai festidesc di mutons y i mutons patësc pea la suferënzes de pere y oma families acioche genitores y mutons posse se avëi gën y se tò dl aurela de se scuté su un cun l auter scimon de zirene ti juda a gejù a purté la crëusc gejù porta mo al didancuei la crëusc per duc chëi che patësc tan suënz ons a nëus ancuntà jënt che ova de bujën de aiut y nëus ne ti on nia judà jënt sëula o descunsuleda pueresc o andicapei gejù à dit dut chël che arëis fat a un de mi mëndri fredesc l arëis fat a mi veronica ti dà a gejù n drap de lin veronica n ëila d ardimënt y de bon cuer cumuev gejù cun n sëni d amor chësc fat desmostra che te uni situazion pudons fé na bona opra nce nëus on suënz de bujën de zachei che nes scota su che nes cunsieia y nes cunsulea te mumënc de deficultà daujin gejù toma l secondo iede sota la crëusc la streda che porta ala salvëza ie longia y sfadiëusa gejù toma inò ma ël sà che per salvé l umanità muessel inò levé su nce nëus nes sention suënz dëibli y tumon tl picià ma gejù nes juda a levé su y jì inant avëi for la ulentà y la forza de levé su canche tumon tl picià gejù anconta l ëiles che bredla gejù ti dij al ëiles che l anconta de ne bradlé nia per ël ma per si picëi l ëiles ne n ova mo nia capì che a fé patì gejù ie i picëi dl umanità nce nosc picëi l ie l picià che fej patì nosc seniëur l ie l picià che musson cumbater duel di autri mpede pensé for a nëus nstësc gejù toma l terzo iede sota la crëusc l odio i stritoc y la vieres desdruj l umanità cun si tumé l terzo iede à gejù ulù ti dì a duta la jënt destudëde l fuech dla viulënza fermëde la vieres laurëde per la pesc vën strità a gejù ti vëniel tëut l guant gejù se lascia tò dut monce si guant ël uel se duné de plën a nëus per nes nsenië a nes destaché da nosc egoism y a servì cun umeltà ora i defec di autri gejù vën mbrucià sun la crëusc la mans y i piesc de gejù che à fat tan dl bën y tan de miraculi vën śën mbrucëi sun la crëusc ma si cuer d amor bat for mo per l umanità la persona ie suënz tenteda a druché ju i autri ti tulan nsci la libertà i tole su coche i ie no coche i vën giudichei dai autri gejù mor sun la crëusc cun la mort nes à gejù dunà l ultimo che l pudova nes dé si vita nsci nes al giaurì la porta ala vita eterna dl paravis gejù à dit chi che uel salvé si vita chël la perderà ma chi che arà perdù si vita per mé y per l vaniele chël la selverà mc gejù vën tëut ju dala crëusc y metù tl grëm de si oma a nazaret ova maria dit de sci al angiul gabriel y ova pudù purté l fi de die te si grëm śën dijela inò de sci y tën l fi mort te si grëm chësc sci ie n gran sëni de speranza per nëus nce nëus son datrai pra vascel de na persona che an gën ma gejù nes à dat la speranza che la vita ne fina nia tlo gejù vën metù tl sepolcher nce nëus muriron y uniron suplii sciche gejù ël nes à nce dit che ressusciteron cun ël perchël ne daussons nia nes fé dainora sciche autri che ne n à deguna speranza ressuscité deberieda cun té per ruvé tl rëni dla vita eterna pere idie tu es per mesun de ti fi desdrù la mort y nes es giaurì la porta dla vita eterna cunzed a nëus de unì renuvei te ti spirt per scumencé na vita nueva tl linëus de gejù ressuscità che ie die y viv y rënia cun té tl unità dl spirt sant per duc i seculi di seculi amen i vicí aves é na classa de tiers vertebrá endoterms che vir te düc i ecosistems dla tera aladô dla international ornithologists union d ottober él tla classa di vicí sö por ordins y families vigil perathoner ie n autur ladin de gherdëina a mes scolars mes buns e cars amitgs scolars tgi ha lubiu de far aschi per vies schengetg engraziel fetg in gron plischer veis fatg a mi mo eunc pli bein vignis vus mei legrar cun flis e tscheccadat cun buca daventar unfis d urar e far e brav luvrar e bein imp r ender vies talenn che dieus ha dau a vus el tgau perquel tenni bein endamenn lischentadat e tupadira vala nuot duvrei endretg vies entelletg e lavigiei negin daguot pertgei saveis che vus haveis ded inagada render quenn scbe seies po perderts e mo de far il bien tenni el senn gie sespruei ded esser buns e pietus buc emblidei d urarper mei sco jeu vi era far per vus vigil pescosta ie nasciù ai de mei dl a run de calfosch l ie jit da jëunn a urtijëi a mparé l ert dl ziplé iló se al metù a lauré sciche scultëur ma do che l fova rot ora la prima gran viera al messé jì sun la front per cater ani ala longia ti ani do la viera al nsenià tla scola d ert de urtijëi purtan pro a la reformé y a miuré si qualità de formazion dl al metù ora si lëur san piere pra la esposizion de ert universela de paris ulache l à venciù la medaia d or chësc à purtà pro a l fé cunëscer lonc y lerch y a chësta maniera iel unì cherdà a ferrara vicenza y padova ulache l à fat deplu de gran lëures nce tl miermul y tl bront l à fat l ejam de stat per l nseniamënt tl ciamp artistich y l à pona nsenià tla academia d ert de monza per plu ani iló al laurà pea cun l cunesciù artist arturo martini y te deplu ucajions ie si lëures unic metui ora pra mostres de livel naziunel la cunesciuda cumposizion che mostra na oma cun trëi mutons ie unida metuda ora pra la quadriennale di roma ma purtruep sota l inuem de martini mo aldidancuei iela da udëi tl museum de ert moderna de roma sota chël inuem purtruep te deplu ucajions ne ie si criazion artistica nia unida recunesciuda aldò l ie unì de reviers sa sacun ulache l à laurà inant nchina te si vedli ani danter l auter ie l monument a j b purger a urtijëi unì laurà ora te si verscion nueva da vigil pescosta da lecurdé iel che l ie stat un di fundadëures dl sci club ladinia bele dl l ie l nëine dl poet y autor ladin roland verra vigil pescosta ie mort ai de nuvëmber dl vincent willem van gogh é nasciü a zundert ai de merz dl y é mort a auver sur oise ai de lugio dl al é n depënjadú olandesc al á depënt plü o manco chedri y plü de mile dessëgns adöm cun schizes nia ruvades y tröpes imitaziuns de dessëgns de provegnënza giaponeja al á metü man da dessigné da pice insö y é spo gnü n depënjadú cun agn al á depënt sües operes plü conesciüdes ti ultims dui agn de süa vita süa ert á influenzé dër tröp l ert dl xx seco ince sce intratan süa vita ne ti é só valur artistich daldöt nia gnü reconesciü i sogec de sües pitöres é dantadöt autoretrac paesaji natöres mortes ciamps de bla y sorëdli ciöfs vinzenz gasser maestr ćorv sunté su u leng tegnì un toć de iaò te la boia maestra olp alletada prò dal toff i bay adoss a prea püć ću questes parores e bu dè signur le corv a seis nett e me pareis bell zonza mentì e o ianté someia a ostes plumes seise l plü bell viel de qui bo a questes parores l ćorv è fora de sè de ligrezza dóura un beć lerg por mostré sua bella u e laa tomé so boćću la olp s l tol e di mie bun signur imparede ćhe vign un ćhe baya bell v a ćount de ćhi ćh i sćuta sue questa lezion val zonza dubio un toć de iaò l ćorv se dodà e del duett ćonfü e die ch a ne l attlaperà plü zacharias da salo a salò brescha lou souenter cha las perdigias an dau lamparmera gada schi empiara lura il derschader puspei il mussadur dil ploing sin las perdichias la primagada dadas dgei ossa milsanavont seig il dreig lou trova el a gi iou son da quei sen schinavont scho vus serderschader veizs emperau las perdichias lina gada a schi son iou da quei sen f a cha vus leias amparar lina gada a lautra a la tiarza a lou souenter daventig il dreig u lou souenter empiara lura era il derschader il mussadur della risposta il qual savonda quei trovament u lou souenter schi datten lura las perdichias a dau lauttra a la tiarza schi empiara lura il derschader las parts scha ei vulten contentar a bocca far girar ner chei ei vulten far u la zebra ie n mamifer maiaerba che tuca pra l dominium di eucarioc pra l rëni di tiers tla familia di equidae y pra l genus equus sciche l ciaval la ie deferënta dai autri tiers che tuca pra i equidae aldo dla strisces blances y fosces la vif tla savana tl africa y la possa viver nchina ani ziprian pescosta é nasciù ai de otober dl a corvara y é mort dl a ehrenburg dl fòvel vegnù ordené preve y fova ruvé caplan a badia al é stá fondadour y prum diretour dla scola de dessegn de anpezo a cortina dl al s á ence dè ju cun l archeologia y é vegnù envié a dé sie bensté a la colezion de reperc vegnus a lum dl te n ciamp soura la giejia de urtijëi y che é encuei da vedei tl mueseum de gherdëina dl el vegnù nominé curat de bula y daldò caplan a ehrenburg per la mëssa novela dl reverendo signur giovanni pescosta da corvara i d agost l erpa oressi incö de davide y sciöche ël de bi salms cianté spo dijessi da brau demá gnide gnide devoc chiló a scolté sciöche dante cianté oressi en lënga ladina de na mëssa novela la comedia divina ah incö na ota mia jënt caos da sura col maladët oruns pa ci nos cun bona rajun s la fá varëi a düc ladins i le fajunse a savëi che un incö na mëssa novela oh ci gran festa solena y bela heu cotanc che vëgn sëgn adalerch y bele insëra n él gnü tanc ad alberch da pre dai corf da störes da inzija da ju de cherz planfistí y da frara vëgni jö dales munts düc avisa y s abina söi plans da corvara la costituzion dla republica taliana per talian costituzione della repubblica italiana ie la lege fundamentela dla talia prinzips de fundamënta art la talia ie na republica democratica fundeda sun l lëur la suvranità ie dl popul che la eserzitea tla formes y ti lims dla costituzion art la republica recunësc y garantësc i dërc nviulabli dla persona sibe te si singul sibe tla furmazions sozieles ulache si persunalità se svilupea y la se damanda l ademplimënt di duvieres nia derogabli de solidarietà politica economica y soziela art duc i zitadins à la medema denità soziela y ie medemi dan la lege zënza desvalivanza de sés de raza de rujeneda de religion de minonghes politiches de cundizions persuneles y sozieles l ie l duvier dla republica de tò y tres i rëms economics y soziei che limitan de fat la lidëza y la valivanza di zitadins mpedësc l svilup dla persona y la partezipazion efetiva de duc i lauranc ala urganisazion politica economica y soziela dl paesc art la republica ti recunësc a duc i zitadins l dërt al lëur y la sustën la cundizions tres chëles che chësc dërt possa unì realisà uni zitadin à l duvier de dejëujer aldò de si pusciblteies y aldò de cie che l uel n atività o na funzion che porte pro al prugres materiel o spirituel dla sozietà art la republica una y nia spartibla recunësc y sustën l autonomies locales la realisea ti servijes che depënd dal stat l dezentramënt aministratif plu ampl la adatea i prinzips y la metodes de si legislazion ai bujëns dl autonomia y dl dezentramënt art la republica defënd la mendranzes linguistiches cun normes aposta art l stat y la dlieja catolica ie uni un te si raion ndependënc y suvrans si raporc ie regulei dai tratac laterans la mudazions di tratac ne n à nia debujën dl pruzedimënt udù danora per la revijions dla costituzion sce la doi pertes les à azetedes art duta la cunfescions religëuses ie unfat liedies dan la lege la cunfescions religëuses che ne ie nia chëla catolica à l dërt de se urganisé aldò de si statuc tan inant che i ne cuntrastea nia cun l urdinamënt giuridich talian si raporc cun l stat ie regulei per lege sun la basa de acurdanzes cun la reprejentanzes respetives art la republica sustën l svilup dla cultura y la nrescida scientifica y tecnica la defënd la cuntreda y l patrimone storich y artistich dla nazion art l urdinamënt giuridich talian se cunforma ala normes dl dërt nternaziunel che ie generalmënter recunesciudes la cundizion giuridica dl fulestier vën reguleda dala lege aldò dla normes y di tratac nternaziunei l fulestier a chël che l ti vën mpedì te si paesc de eserzité la lidëza democratica garantida dala costituzion taliana à l dërt d asil tl teritore dla republica aldò dla cundizions dates dant dala lege l estradizion dl fulestier per reac politics ne vën nia lasceda pro art la talia ie contra la viera coche strumënt de ufenduda ala lidëza d autri populi y coche mesun per ressolver cunflic nternaziunei la ie a una te cundizions de valivanza ai autri stac cun la limitazions de suvranità che ie debujën per n urdinamënt che segurëie la pesc y la giustizia danter la nazions la sustën la urganisazions nternaziuneles che à chisc fins art la bandiera dla republica ie l triculëur talian vërt blanch y cueciun cun trëi strisces verticales unfat grandes el cianpanin de sas bianco che l é inze el zentro de ra val de anpezo l é fora de l ordenario par ra so architetura e par el so tile no s in ciata un conpaign inze ra vales de res alpes anche es pirito e ra toria de ra ente anpezana che l aea fato su a ra metà de l xix secolo r ea outretantofora de l solito fato su con tile neogotico che incraota l ea de moda l à disegne e laorazios fines sui volte dei arche e dei cornijoi ra cana r é cuadrata betuda su un zocolde sas lourà che porta ra zèla de la cianpanes chesta zèla r à cuatro gran buje fate a arco intrà meo se pó vede el catel de ra cianpanes su in son pede rapianeta e ra cuatro pontes ra pianta cuadrata ra deenta a oto fazes el cuerto a pizon l à sora ra cro che darone r outeza de metre inalóra r intenzion r ea che el cianpanin noo l arae no solo abù da portà ra colita cianpanes ma da aé anche un arloio e cianpanes che fajea un conzerto conpaign de chel de ra tore de l parlamento de londra l arae abù da segnàel tenpo zivil de ra comunità el laoro ra fetes e el despiajé e pó gouja che l ea potà el baricentro de la val l arae veà ra ciaes da l mal da l fó gouja che sun piol sarae tà un poto par el vardafó ra rejos de na architetura coi fo ancuoi fora del tempo è dutes inze ra toria de cheto fabricato e soralduto inze el pirito de ra comunità de anpezo la dlijia de badia é cunsagrada a s linert y s iaco y é a na altëza de m al é üna dles dlijies baroches plü importantes de döt le tirol les pitöres a frësch é gnüdes fates dal artist todësch matthus günther da augsburg l ann le santuar de chël bel dî dala crusc é a na altëza de m i altá dla dlijia é de stil neogotich les döes statues de s roch y de s salvester sciöche deplü pitöres dla dlijia é de stil gotich tardí a oies sura s linert de badia él le santuar de s ujöp freinademetz al é na costruziun nöia de stil modern sön plan dl architët oswald valentini les statues daite é de stefo nagler da la val y de leo demetz da sëlva la pröma dlijia consagrada al miscionar sant ujöp freinademetz é a milland dlungia porsenú tla capela da oies bas ite él laurs di artisć kollreider da lienz y lois irsara de badia cultura ladina paolina agreiter por fistide de l ellecosta intendënza ladina balsan ciavaleis o cavaleis cavalese per talian cavalés per fiamac l é n comun de abitanc de la provinzia autonoma de trent te la val de fiem ciavaleis ciavaleis pollamv vivasagramoena gad ciavalëis fas ciavaleis bra ciavaleis fod ciavaleis amp cavalese ld ciavaleis topon centro amministrativo culturale e storico della valle di fiemme gad dls fas r dls dilf fod ms amp dls ld dls benscì de ment trop potent ma de statura no giusta gran viva de ciavaleis l decan bensi de mente trop potente ma de statura no giusta gran pollamv vivasagramoena bra la val de fiem o fiem per todesch talgemeinde fleims per talian val di fiemme l é na valèda de la provinzia de trent te la dolomites la vejinanza de la val la à inom magnifica comunità de fiem e la é componuda da duc i comuns de fiem ma ence da moena e trodena enveze la comunità de val l à inom comunità de la val de fiem i comuns de la val de fiem i é flem val de viöm zacchiagb descrizionfascia gad flëm badia flëm grd flëm fas fiem bra fiem amp fieme topon importante valle dolomitica situata nel trentino orientale e percorsa dal torrente avisio gad fas dilf amp fiemme val di fiemme fleims strenta da la man de sot la confina a la val de fiem la val dö fassa ö nô val longia ö strentô dalla man dö sot la confina alla val dö viöm zacchiagb descrizionfascia bra la veisc avisio per talian l é n ruf de la provinzia de trent la vegn fora da la costes de la marmolèda e la se trèsc tel adesc a lavis dapò che la é passèda via permez de fascia fiem e val de cembra per na longheza de km la veisc la veisch zacchiagb descrizionfascia gad l avëisc badia l avëisc fas la veisc bra la veisc moe la vesc amp avisio topon torrente che nasce dalla marmolada e percorre la val di fassa la val di fiemme e la val di cembra è un affluente di sinistra dell adige gad dls fas r da mz dls dilf amp dls avisio avisio a la val de fascia é na val longia e strenta la se tira su enlongia la veisc la val dö fassa ö nô val longia ö strentô la sö tira su inlôngiô la veisch zacchiagb descrizionfascia bra vich vigo di fassa per talian l é na frazion del comun de sèn jan sie inom vegn cà dal latin vicus vilaje l à sentadins ai e l é a m s l m vich l é l capolech storich politich religiuos e zivil de la veia comunità generèla de fascia per chest l é stat senta di masees de cort di capitans e di giudizi de la val estra che di piovegn descheche se pel entener da la denominazion de la gejia de sèn jan batista la pieif avisa l zenter religious de la plebs de la jent de duta la val de fascia chiò l é ence la senta de l union di ladins de fascia la gejia de sèn jan che la é stata fata sù a la fin del l é stat la gejia mère de duta la gejies federèles de la comunità de fascia per la gran festes religiouses e per l batum l frabicat l é de stil gotich da mont con n ciampanil aut e spiz daìte te l abside se pel veder doi gregn parees con depenc a fresch che fèsc referiment a la scola tiroleisa e sun un de chisc che l é de l an l é depent sù scenes de vita de sèn jan l utèr l é de stil neogotich e l é stat fat presciapech a la fin de l otcent se pel veder ence n santuarie te la gejia de sent ugèna sènta patrona de fascia l prum document che zertifichea che l é en esser chesta gejia l é del ma la é stata sagrèda del enlongiajù la gejia de sent ugèna l é logà la picola gejiola de sèn moriz che podessa esser l frabicat religious più veie de duta la val de fascia amò en esser anchecondì vich vik brunelg musciatsalin gad vich grd vich fas vich fod vich amp vich vigo ld vich topon paese della val di fassa centrale in trentino gad dls grd f dls fas r dls dilf fod ms amp dls ld dls vigo di fassa vigo di fassa a mo a che éi vegnudi chisc bie da vich a pera spetà che ve l die a far veder l so bel carater da magnon da begon e da bater mo a ke ei vegnudi ki bìe da vik a perra spetà ke vel dìe a far vedér l so bel karater da magnon da begón e da báter brunelg musciatsalin bra poza pozza di fassa per talian la é na frazion del comun de sèn jan e la à sentadins ai la é loghèda te la pèrt più lèria e zentrèla de fascia a m s l m sie inom l vegn cà dal latin puteus poz te la frazion de poza l é la senta de l istitut cultural ladin majon di fascegn chela del museo ladin de fascia ma ence la senta del comun general de fascia e de la scola ladina de fascia se se se vèrda dìntorn se pel se goder i bie bosć de la mont da poza te chela che se pel jir co l auto enscin te sach e tieje olache se pel amò veder sacotenc baic e tieje che chi egn i vegnìa duré desche depojit per l fegn e desche majon per la sajon da d istà per chi che jia sa mont a fèr fegn o a monteèr co la besties da la man a nord se pel veder l grop del saslonch e a ovest se pel se goder i spic del larsech paa la speisa jir a veder ence l frabicat la torn la tor olache ades l é ite na cèsa che l à na strutura a cadrat con spionaes l é l soul ejempie de fortificazion veia en esser te val xvi secol l é ben fat segnalèr che sul tegnir de poza l é na fontèna idrosolforousa cognosciuda ja te l età de mez durèda jà enlouta per varir da la malaties de la pel e del fià bianch del l comun de poza l é stat tout jù e sie tegnir l é stat metù apede chel del comun de vich dò del l comun l é stat metù sù endodanef jontan ite ence l tegnir de l ex comun de perra cognosciù anchecondì co l inom de pera o pera de fascia poza pozza brunelg musciatsalin gad poza grd poza fas poza bra poza fod poza amp poza ld poza topon paese e comune ora fuso con quello di vigo nella val di fassa centrale gad dls grd p m f ms amp dls ld dls pozza di fassa l à dat jù de n screpin na chegoza kanke i e rue al pont de pozza la dat u de n skrepìn na kegózza brunelg musciatsalin bra lunion di ladins de fascia la é la sezion fascèna de la union generèla di ladins de la dolomites l president de anchecondì l é fernando brunel e i vizepresidenc stefano weiss e nicoletta riz ti prumes egn dò la seconda gran vera i ladins taca a se troèr te sociazions e union per se remir al fascism che l li conscidra na macia grija da gratèr via del a meran nasc l union culturèla di ladins de chela che fèsc pèrt ence i fascegn giudo iori rocia e don massimiliano mazzel che envìa duc i ladins de fascia a se dèr jù per defener sia identità del an de la gran radunanza di ladins sun sela guido iori met fora l sfoi periodich zent ladina dolomites e a la fin de messèl sun scomenzadiva de don massimiliano mazzel nasc l union di ladins de fascia che vegnarà legalmenter costituida demò egn dò ai de mé del con at del notèr dotor giovanni rizzi sotescrit dal medemo rizzi che era jà dant a cef de la sociazion ladina dal dotor giacomo jellici dal dotor simone sommariva e da don mazzel che vegn nominà president l union di ladins de fascia se dèsc jù per la defendura del folclor e per la difujion de la cultura ladina soraldut te la scola su l ejempie de gherdena e badia olache l é stat autorisà la scola paritetica con mesa lezions per talian mesa per todesch e n ora de ladin te fascia enveze i scolees cogn rejonèr talian ence te cèsa e i vegn adertura spervaji che l ladin no serf a nia ti egn l union di ladins enceben pureta de ressorses finanzières se dèsc jù con sbunf la stampa e la dèsc fora te la scoles l dizionèr fascian talian la envìa via la publicazion de la revista che vegn fora n outa al meis la veisc la domana che vegne nominé ensegnanc de ladin per l ensegnament de la cultura ladina te la scoles e en fasa de revijion del statut de autonomìa la domana che ai ladins de fascia vegne arsegurà i medemi deric di ladins de gherdena e badia dò egn de scontrèdes e batudes del vegn conzedù l ensegnament te scola de ora a la setemèna de ladin che vegn fata no zenza dificoltèdes e contrasc da doi ensegnanc sun duta la val l é stat vent na batalia ma jà se verc n auter front che ti egn veit l union di ladins en pruma linea per domanèr l comprenjorie ladin de fascia contra l projet de la provinzia de trent de meter fascia e fiem te n soul comprenjorie trent no vel conzeder nia e coscita dò la publicazion del nef statut de autonomìa del che amò n outa no tegn en conscidrazion la domana che ai ladins de fascia vegne recognosciù i medemi deric di ladins del sudtirol l atività de l union di ladins scomenza a se spostèr dal ciamp culturèl a chel politich con intervenc ti comuns per domanèr l anescion a la provinzia de busan te l union di ladins i componenc che vel se dèr jù tel ciamp politich à la soramessa e don mazzel che no vel se esponer massa de mèrz del l dèsc jù sia demiscions da l union di ladins de fascia che va inant te so empegn ence politich sot la presidenza de remo locatin anter i obietives arjonc ti egn dò soraldut de gra a l union di ladins l é da recordèr l istitut cultural ladin de fascia istituì da la provinzia de trent del la lege provinzièla nr del che stabelesc l recognosciment teritorièl di comuns ladins de fascia e la costituzion del comprenjorie ladin de fascia destacà da chel de fiem del de november del vegn nominà president de l union di ladins de fascia danilo dezulian del garber del dezulian l é ence anter i fondadores del moviment politich ladin de fascia l union autonomista ladina che sarà bona de ge dèr a la val n raprejentant te consei provinzièl e tel parlament dant col senator ezio anesi rechia e dò co l onorevol bepe detomas l union di ladins de fascia sostegn l moviment politich e endèna la va ence inant con sia atività tel ciamp culturèl e linguistich la met en pé e la endreza la redazion fascèna del sfoi la usc di ladins la porta dant scomenzadives e projec per fèr cognoscer e slarièr fora l lengaz ladin anter duta la comunanza la endreza i prumes corsc de alfabetisazion per gregn la produsc tesc e material ladin la sostegn con gran gaissa l besegn de n lengaz ladin standard e ogne scomenzadiva e projet unitèr che deide a arvejièr la valèdes ladines danilo dezulian cour l encèria de president de l union di ladins de fascia per egn enscin ai de november del enlouta la presidenza de la sociazion passa te man del dotor antone polam e danilo dezulian vegn nominà president onorarie desche recognosciment per so empegn a favor de la cauja ladina che l portarà inant fin a la mort stata ai de oril del antone polam cour l encèria de president per passa egn con gran idealism en ocajion del renovament de la encèries de dezember del l dezide de zeder l testamonech e ai de jené del l consei nomina president de l union di ladins de fascia l joen silvano ploner te la medema data antone polam vegn nominà president onorarie del al secondo mandat silvano ploner lascia l encèria de president e endèna che se speta la neva litazions a jir inant a cef de la sociazion l é endò antone pollam dal per trei egn president é stat lità fernando brunel da la riza l é stat confermà desche president de la sociazion ence del e del l union di ladins de fascia la ge va dò a la diretives de l union generèla la chier de binèr e tegnir ensema i ladins fascegn e la laora dessema coi autres ladins de la dolomites anter la ativitèdes de maor emportanza de la sociazion apede a la publicazion de libres o cd ladins e a l endrez e la partezipazion a manifestazions e evenc l é la gran colaborazion sporta ogne setemèna per enjignèr la piates de fascia del sfoi la usc di ladins l vocabolar dl ladin leterar vll é n vocabolar che se tol dant da documenté dutes les paroles adoredes te tesć ladins leterars chel vuel dì scric con na ambizion estetica al volessa ester n thesaurus dl lingaz ladin con sia empostazion y sies carateristiches se tràtel de n vocabolar dldut nuef tl cheder di dizionars ladins de chi che al nen esist entratant na bela compeida y de bona cualité l vocabolar dl ladin leterar é dldut basé sun tesć al documenteia perchel coche les paroles é vegnudes adoredes concretamenter plu avisa tla leteratura ladina la leteratura é coche an sà per vigni lingaz na fontana anter les plu emportantes de esprescions y de creativité linguistica con chest dizionar végnel perchel sclut l certl anter l adoranza artistica dl ladin y sia descrizion scientifica chest dizionar ne nasc nia dal debojegn da curì loces lessicales ma al met tl zenter cie che le ladin à bele de bel y de bon na parola te n test leterar ne é mai isoleda ala giata so significat concret da la intenzion dl autour y dal contest te chel che al l à ponuda avisa chesta adoranza artistica y contestualiseda proa chest vocabolar da prejenté con l aiut de deplù milesc de ejempli fora dla leteratura ladina chest prum volum reverda en particolar l lessich documenté ti tesć leterars ladins scric dant l y perchel te n temp olache l ladin fova permò tl laour da se cherié sia lerch tla leteratura i tesć a la basa de chest volum và da les prumes poesies al scomenciament dl secul xix fin al prum liber ladin la storia de santa genofefa dl degan declara la consultazion dl vocabolar dl ladin leterar dessa ence fé vegnì vueia da lieje endò chisc tesć ladins tl original tant deplù che sen ti pón permez dret saurì sun internet tl corpus dl ladin leterar l vocabolar enstes contegn n gran numer de paroles che i adoron enscì ence aldidancuei ma al é laite ence na bona compeida de paroles arcaiches judes entratant fora dl adoranza y che l vocabolar deida endò da capì nia enultima con tegn l vocabolar ence na compeida de paroles forestes che ne vegn nia plu adoredes daviache ales é entratant vegnudes baratedes fora con paroles plu o dldut ladines chest desmostra che n lingaz vif é dagnora en moviment no mé aldidancuei olache i s en anadon nos enstesc ma ence zacan olache i se enmaginon endere sovenz n lessich ladin plu pice ma ence plu net rut bernardi paul videsott la manifestazion sun l jouf de sela ie n manifestazion ladina n meis do sia fondazion à zent ladina dolomites metù a jì ai de messel dl la manifestazion storica sun l jouf de sela a chela che passa ladins à tout pert se ghiran sie reconesciment y sia reunificazion tla provinzia de bulsan entourn ladins desmostra sun l jouf de sela al rejona dr sisto ghedina president de zent ladina dolomites te n telegram a de gasperi vegniva les ghiranzes ladines cumpededes su plu avisa ma davia che de gasperi ne ti ova nience responù à zent ladina dolomites tres n memorandum tout su ai de messel dl diretamenter contat con la conferenza de pesc a paris a paris s à dantaldut i raprejentanc de südtirol friedl volgger otto von guggenberg y hans schöfl sciche ence la delegazion austriaca dassen dé da fé per arjonje les ghiranzes di ladins dantaldut da i tò ite duc tl raion d autonomia prevedù ma ai sforc de zent ladina dolomites ti soflòvel dantaldut tla provinzia de belun n vent freit decontra al memorandum di de messel ti ova responù l cln ai d aost con n contramemorandum a chest ova zent ladina dolomites repliché ai y l cln endò ai de setember l tenour di contramemorandums dl cln fova tresfora l medem la popolazion di trei comuns é taliana la reunificazion con südtirol é demé voluda da n valgunes pueces persones a cheles che al ti encresc do l temp nazist sce cortina ruvassa pro südtirol podessa la talia adora o tert la perde de gasperi à sourantout chisc argomenc y à mantegnù tla chestion ladina na posizion dura al à enfinamai manacé da lascé sauté l acordanza sun l autonomia de südtirol sce la svp y l austria essa inant batù sun les ghiranzes di ampezans y fodoms chesta é ence la gauja ciodì che i ladins ne vegn con duc i sforc dl austria y dla delegazion de südtirol nience nominés ne tl tratat de paris di de setember an pò desmostré che de gasperi se lasciova consié tla chestion ladina da ettore tolomei te na letra ti metova chest a cuer con insistenza de rejoné tres demé de doi grups etnics te südtirol y de conscidré y traté i ladins dagnora sciche talians ciamò da d auton dl ti vegnìvel ortié al govern talian a roma na petizion sostegnuda da dla popolazion per l destacament da belun y na reunificazion con bulsan cie che à atira gaujé la reazion dl vedl cln che se damanova te na contradomanda al president dl consei di ministri enfinamai che zent ladina dolomites vegnissa proibida per tendenzes antitalianes de gasperi ti ova responù de ester informé sun la volonté separatista de zent ladina dolomites y che al se stravardarà perchel da azeté ence demé una dles ghiranzes metudes dant canche i raprejentanc de südtirol damanova ciamò n iade la delegazion taliana a paris da jì ite sun les ghiranzes di trei comuns de souramont ti ova l ambasciadour talian carandini responù che ala se tratova de na popolazion demé ciadorina y perchel taliana de chela che südtirol n ova nia bria da se cruzié pro les lites de comun di de november à zent ladina dolomites ciafé sibe a anpezo de mandac che ence a col santa lùzia de la maioranza assoluta ta fodom n àn nia podù lité davia che al ne s ova prejenté deguna lista alternativa a zent ladina danuef él vegnù ortié na petizion en chest iade a la enduneda costituenta ma endò zenza suzes te chest temp vegnìvel bele laoré pro l dessegn de n statut d autonomia per südtirol dal prefet dla provinzia de bulsan silvio innocenti ciafova zent ladina dolomites al d otober l assegurazion che al fossa vegnù scrit fora n referendum per la reunificazion n referendum per la reunificazion prevedova ence l dessegn de statut d autonomia laoré fora da karl tinzl per la svp ence la proposta dl moviment autonomistich trentin asar prevedova na region ti confins dl sciche ence na terza curia per i ladins dlongia chela taliana y todescia ma ence chilò plovòvel delujions ai de jugn deliberova la enduneda costituenta da mete su na region unica per l trentin y l südtirol zenza i trei comuns ladins empò ne volova i trei comuns aministrés da raprejentanc de zent ladina dolomites nia la dé su do n auter memorandum ai aliés ai de mei dl s ài apelé con trei deliberes ai y de messel al ministere di interns a roma con la domanda da reporté i confins a coche ai fova dant l fascism o de conzede altamo n referendum ma atira à la jonta de comun de belun protesté energicamenter oramai parova la provinzia de bulsan n travert nia plu meso da arjonje tant sterscia fova la politica d ostruzionism taliana perchel ova i trei comuns damané sciche ultima poscibelté da vegnì empò ciamò touc su tl raion d autonomia ai de november con l enjonta de na lista de sotescrizions dl di peresc de familia y ciamò n iade ai de jené dl da vegnì metus almanco pro la provinzia de trent sceben che i parlamentars trentins sostegniva adum a la maioranza dla dc chesta ghiranza bele ai de november dl s ova duc i partic trentins pronunzié per n referendum s ova l vizepresident dla dc da enlaouta paolo emilio taviani aposta sciche al à scrit enstes te sies recordanzes metù adum te chesta chestion con l oposizion fajan enscì tomé la mozion enscì fova ence l empermetuda dl president dla region luigi menapace fata sun domanda dl deputat defant asar y touta su con gran aplaus di prejenc tratant la pruma senteda dl consei regional ai de dezember dl de s impegné da conduje derevers i trei comuns ladins demé plu na empermetuda vueta la svp fossa steda a una con l agregazion di trei comuns a trent sce l unterland fossa passé pro bulsan chesta seconda ghiranza é vegnuda azeteda depierpul che la pruma é romagnuda per streda roma se mostrova demé desponibla ti confronc di ladins de südtirol speculan de mete empé n contrapeis italofil a la svp con chestes intenzions él vegnù tout n valgugn provedimenc che contrastova enlaouta la linia di raprejentanc ofiziai di ladins y dla svp y che vegniva perchel tl prum conscidrés sciche sforzés su enscì p ej l introduzion dl sistem scolastich paritetich che vegniva demé sostegnù da na mendranza di ladins sceben che al s à a la fin desmostré ideal per i debujegns de nostes valedes nience les ghiranzes giustifichedes di ladins de fascia ne vegniva toutes en conscidrazion condut che chisc essa audì pro la medema region trentin südtirol da vigni mesura de sconanza dovova endere romagne scluc fora i ladins di trei comuns tla provinzia de belun do che la polizia ova sprigolé ju y ensciautrì con truepes manacedes y percuisizions de ciasa i raprejentanc de zent ladina dolomites à chisc dé su demoralisés sia batalia a la fin dl l fer sìmbol fe l é n element chimich de la tabela periodica sie inom vegn cà dal latin ferrum l à numer atomich larjent sìmbol ag l é n element chimich de la tabela periodica sie inom vegn cà dal latin argentum l à numer atomich lòr sìmbol au l é n element chimich de la tabela periodica sie inom vegn cà dal latin aurum l à numer atomich l pion sìmbol pb l é n element chimich de la tabela periodica sie inom vegn cà dal latin plmbum l à numer atomich l color l é la percezion visiva de la radiazions eletromagnetiches contegnudes te la frequenzes visiboles l chécen o ros l é un di colores a frequenza visibola per l eie uman l à la mendra frequenza tz e donca la maora longheza d ona nm de duc i colores lercabuan l é n fenòmen otich atmosferich l pel vegnir dò la pieva e l fèsc na fascia de colores te l aria l é compunù de set colores chécen pomaranc śal vert brun indach e violet l śal l é un di colores a frequenza visibola per l eie uman l à na longheza d ona de nm l vert l é un di colores a frequenza visibola per l eie uman l à na longheza d ona de nm l brun l é un di colores a frequenza visibola per l eie uman l à na longheza d ona de nm alex moroder mei a urtijëi südtirol november a urtijei mut de ludwig moroder y dla scritëura per ladin adele moroder tla segonda viëra ie stat saudè pra i alpini y do l de setëmber iel stat mandà ti ciampes de perjonia tl reich ël à maridà tl paula grossrubatscher dl rusina i abu cin mutons ulrike wolfgang egon ruth y stefan alex ie stat fundadëur adum cun bruno moroder dla radio ladin de gherdëina tl tl fundadëur cun robert presidënt hermann moroder jumbierch heinrich moroder doss raimund mureda luis piazza vigil prugger dl museum de gherdëina tl ël ie stat ncé per truepes ani aministradëur dla usc di ladins y dla cësa di ladins a urtijëi ludwig moroder ënghe cunesciù sciche ludwig moroder lenert ludwig moroder dl meune o lodovico moroder nuvëmber a urtijëi august a urtijëi ie stat n scultëur de gherdëina moroder ie stat sculé de franz haider josef moroder lusenberg y franz tavella aldò iel stat for tla berstots dla firma gebrüder moroder tla cësa lenert a urtijëi y sciche diretëur artistic tl atelier di gebrüder moroder a offenburg baden che fova n iëde dla firma franz joseph simmler tl baden a la firma moroder criá truepes auteresc te duta la dliejes de chël lond dan la prima gran viëra tl a ludwig maridà adele moroder de lenert muta de franz moroder y sor de rudolf moroder cun adele al abù cin mutons alexander mort cun ani maria carlo pauli y alex doi de si mutons carlo y pauli fova ënghe scultëures rudolf moroder lenèrt de jenè a urtijëi de dezëmber a radów galizia ie stat n scultëur ladin per ert sacra te gherdëina y a offenburg baden rudolf moroder fova n mut de franz moroder y marianna moroder sor de josef moroder jumbiërch do che l fova stat lerner de anton runggaldier tone da passua a urtijëi ie rudolf jit sciche fant tla berstot de franz tavella da saudé iel stat cun i kaiserjger a viena ulache l a pedú ji do a si nteresc tl ert do l uni tant y dal al iel stat ala direzion dl gran atelier ex franz joseph simmler che la firma fredesc moroder ova a offenburg rudolf moroder ie sta mazá dai rusc cun baionet ai de dezëmber adum cun autri saudëies austriacs tla galizia y ie suplì a radów un de si sculëies fova vigil pescosta 
