amed an diyarbekir diyarbekir bajarê mezin ê bakurê kurdistanê ye amed yek ji mezintirîn bajarên tirkiyê ye û di nav kurdan de weke paytextê serbajarê rastî ya kurdistanê tê binavkirin amed îro di qada neteweyî û navneteweyî de bi sûr û zebeşên xwe bi nav û deng e bajar sal berî îsa di dema aramiyan de bi navê amîd amîda hatibû naskirin piştre bi dorê amed ameda reş diyar ê bekir diyarbekir û wek diyarbakır nav hatine guhertin li gorî nerînekê binyada navê bajêr diyarbekirê peyva sûryanî ya deyr ul bikr ango dêra bikrê hê jî dêreke giring e ku li nava bajarê mezin ê amedê ye di nav îhtîmalên heyî da navê herî balkêş derbikir e hûn dikarin detayan di lînkê da bibînin bajar di nav paralelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat de ye li rojhilat bi batmanê û sêrtê li başûr bi mêrdînê li başûrê rojava bi rihayê û semsûrê û li bakûr jî bi elezîz û çewlîgê ve tê girêdan pîvana erda herêmê km ye ji vê erdê çiya deşt û plato jî e erda herêmê ê wê ji bo ziraetê bikar tê tene petêx gindor zebeş titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin li herêmê klîmayek reşayî hikum dike havînan pir germ û ziha zivistanan jî li gora bajarên din hinek hêniktir derbas dibe li amedê gelek cîhên dîrokî hene yen herî bi nav û deng bedena amedê û bircên wê ne şaredarê amedê ji hilbijartinên ê adarê an û vir ve gültan kışanak e nifûsa bajêr piranî misilman in wekî din êzîdî û xiristiyan jî li herêmê hene civaka misilmanan ji mezhebên şafiî henefî û elewî pêk tê tarîqeta naqşîbendî li herêmê ya herî xurt e turbeyên ku ji aliyê gel ve tên ziyaret kirin jî hene ya herî pir gel ziyaret dike turbeya siltan şêxmûs e ji bilî wê li diyarbekirê turbeya siltan silêman li pîranê turbeya pîr xetab ji alî gel ve tê ziyaret kirin nifûsa bajêr piranî kurd in ji bilî kurdan suryanî ereb û ermenî jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene piraniya mêran şalwar îşlig gomlek û êleg li xwe dikin di nigên wan de pêlavên poztûj hene û gelek ji wan kum şewqe yan jî kefiya sipî didin serên xwe jinên diyarbekirî amed fîstan yan jî zibûn li xwe dikin piranîya jinên zewicî çarikan kitan didin serê xwe keçên ciwan yan serqot in serî pas yan jî şarpe didin serê xwe kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene îro li bajêr kêm kes kincên herêmî li xwe dikin û piraniya gel kincên modern li xwe dike li amedê xwedîkirina kevokan digihe zêdeyê salî îro li hin qehwexaneyan tê jiyandin û di navbera wan de pêşbaziyan li dar dixin ji kevokên amedê re dibêjin boran amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e bedena amedê piştî kela çînê ya herî dirêj e li cîhanê mizgeft û medreseyên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin mizgefta mezin ya pêxember ya nebî hinek ji mizgeftên bajêr in gel piranî havînan diçin ser gola xezarê ku di hundirê tixûbên elezîzê de ye wekî din baxçeyên ben û senê jî ciyên gerê ne ji bo gel germava çirmûgê jî ciyê vehêsanê ye william bill henry gates iii li ê kewçêrê an li bajêrê seattle li wilayetê washingtonê hatiye ser dinyayê ew tev hîmdaner serok kevne mezin endazyarê nermamrazan yê şîrketa microsoftê e her wiha ew damezrînerê şîrketa corbis ya arşîvkirina wîneyên dîgîtalî e li goreyê lîsteya bilyonerên cîhanê ya kovara forbesê gates zilamê herî dewlemend ê cîhanê li van salên bihurî ye li sala ê ji bo heyamekê dewlemendiya gates ji bilyon dolarên emrîkî bihurî û bi vî awayî gates bû sedbilyoniyê yekê di dîrokê da li goreyê kovara forbes ê gatesî niha zêdetir ji bilyon dolaran hene malbata gates bi dû malbata waltonî malbata herî zengîna cîhanê e gates yek ji bernyastirîn sermayedarên şoreşa komputera kesanî e ew bi berfirehî ji ber dûrbînî û meraqa karî cihê rêzê e hindek kes jî rexneyan lê dikin ko bi awayên nedadwerane û bêqanûnî şîrketa microsoftê avakirîye piştî komkirina serweta xwe di gelek karên mirovxwazane da gêytsî gelek pare nêzîkî ji malê xwe bi rêya binyatê bîl û melînda gatesî ya ko li sala ê hatiye damezrandin daye rêxistinên xêrxwaz û lêkolînên zanistî cegerxwîn bi navê xwe yê fermî şêxmûs hesen jdb li gundê hesarê kercewsa batmanê bakurê kurdistanê m ê çiriya pêşîn a an li stockholmê swêd helbestvan siyasetmedar û ramyarê kurd ê mezin bû cegerxwîn di an de li gundê hesarê hatiye dinyayê navê wî ew e şêxmûsê kurê hesenê kurê mihemedê kurê mehmûdê kurê elî ew hê di salên zaroktiyê de dest bi kar kiriye di an de di jiyê saliyê de dê û bavê xwe winda kirine bavê wî hesen m bû diya wî jî eyşan m di salên û an de di riya hesinî de dişixule di salên û an de ew diçe deştê diyarbekirê ber şêx û melan bixwîne ew diçe medreseyê di an de cegerwxîn dibe welatparêz di sala an de ew vegeriya tilşiyîrê tilşihîrê bi keça xalê xwe kehla selîm re dizewice û dû re li amûdê bi cih dibe di an de cegerxwîn dibe seyda û meletiyê dike ew bû meleyê gundê hazda jorîn dû re meletiyê ber dide diçe du gundan êlek û cehenem rojavayê kurdistanê ava dike di an de komeleya ciwankurd saz dikin lê dagirkarên frensî komelê digirin di an de cegerxwîn dikeve xoybûnê û lê kar dike pişt re navê rêxistinê diguherin dikin civata azadî û yekîtiya kurdistanê damizirînerê civatê ehmed nafiz e cegerxwîn dibe sekreter wî mala xwe ji gund bir bajarê qamişlo di navbera û an de ew dibe komûnîst û endamê partiya komûnîst a sûriyê dû re di an de ew cara pêşîn tê girtin di î de ew dikeve civata aştîxwazên sûriyê û bi wan re kar dike li ê ew dibe berbijêrê perlamana sûriyê di an de cegerxwîn ji partiya komûnîst dûr dikeve û rêxistina azadî saz dike piştî rêxistina azadî bi partiya demokrat a kurdî dibin yek li ê ew dîsa tê girtin û dikeve girtîgeha mezê ya şamê piştî pêleke nedirêj tê berdan û vedigere qamişlokê di an de cegerwîn bû endamê komîteya navendî ya partiya demokrat a kurdên pêşverû li sûriyê lê dû re di î de ew cardin diçê başûrê kurdistanê û li şoreşê nêzîkî salekê dimîne di navbera û an de ew ji ber stemkariya hikûmeta sûriyê diçe libnanê û li wir dimîne li libnanê dîwanên xwe ya sêyê kî me ez û ya salar û mîdya çap dike di û an de ew vedigere sûriyê û heta sala an li wir dimîne di sala an de cegerxwîn diçe welatê swêdê li bajarê uppsalayê dijiya ew di ê çiriya pêşîn a an li swêdê dimire dû re ew li qamişlokê hatiye veşartin dîroka kurdistanê hemû dîrok û mêjûya gelê kurd dihundirîne peyva kurdistan di sedsala emîn yekem car hate bikaranîn siltanê selcukiyan siltan sencer yekem car navê kurdistanê wek welatek bikaranî her wisa li sala ê ji layê gerokê ewropayî marco polo ve jî peyva kurdistan an jî kardistan hatiye bikaranîn di çavkaniyên mongolan de di sedsala ê de behsê kurdistanê tê kirin reşîdûdîn fezlullah hemedanî jî di sala ê de peyva kurdistanê bikartîne melayê cizîrî jî di navbera salên û ê de wiha behsa kurdistanê dike mikhail semenovich lazarev dibêje ku kurd wek etnisîte li derdora salên navîna an çêbûye her wisa lêzêde dike ku çêbûna etnisîteya kurd di cografyaya navbera gola wanê û gola ûrmiyeyê de pêkhatiye miletê kurd ji qewman pêk tê ev her heft qewm xwe wek kurd didin nasîn qewmên kurd û zimanên wan kurd yek ji gelên herî kevnar yên mezopotamyayê û zagrosê ne bi kêmayî ji împaratoriya medya û vir ve gelê kurd cihekî girîng di dîroka şaristaniyê de girtiye şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên girîng hatiye avakirin bi êrîşên helen rom bîzans ereb îranî û paşiyê jî osmanî re rû bi rû maye kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî kevneşopiya berxwedanê mîna yek ji nirxên herî girîng yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê gelê kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civeka komunal ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî aborî binav bike bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin mîrîtiyên piçûk sazkirine berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin beriya îslamiyetê ola kurdan li gor hinek çavkaniyan zerdeştî bû hinek ji zanayan jî mîna tewfîq wehbî dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê kurdan dev ji zerdeştiyê ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya rojhilata navîn e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman li sedsalên yekem ên îslamiyetê da ku erebên misilman eriş kirin ser împeratoriya sasanî nivîskarên ereb wekî îbn nedim behsa eşîr û hoz yên başûrê zagrosê dikin ew nav wekî hoz jî dihêt nivisandin û gotin hoz jî di zimanê kurdî de bi manaya malbat clan family e û weke xêzan jî tê bi kar anîn navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û hoza ji aliyê nivîskarên ereb jibo gelê me hatiye bi kar anin ayni manaye clan bi inglizi dide hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku kurdên îro hozên dema kevnar in ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman berev kurdistana bakûrê rojava ketin rê u pişkek ji anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe hoz navê gelê elamiye ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya farisan u asuriyên dijber hat ji nav birin u li jêr nava hozi jiyana koçerî li ser çiyayên başûr rojhilata kurdistanê girtin ber çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki mar qal dikin ku di zimane wan da ba manayê mar e mîna kurdî u mar jî unsureke giring li ola elamiyan bû êrîşên ser rojava ya xiristiyanan yên bi navê seferên xaçperestan li ser rojhilata navîn ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî selehedînê eyûbî hatin rawestandin berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya rojhilata navîn girtiye di sala an de şerekî di navbera împaratoriyên osmanî û îranî de dest pê kir tenha sedema vî şerî ew bû ku kolonyalîstekî nû ji kurdistanê re bê diyar kirin îran di vî şerî de têk çû û kurdistan tev ket bin desthilatdariya osmanî di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan împaratoriya osmanî û bi vî awayî kurd demek dirêj di bin desthilatdariya vê împaratoriyê de man bi peymana qesrî şîrîn ya an kurdistan carek din di navbera van her du împaratoriyan de hate parvekirin bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî ku heya roja me didome dest pê kir tevahiya şerên ku piştî vê dirokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane li ser xaka kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê kîjan alî di van şeran de biserketibe yê binketî her gelê kurd bûye herdû dewletan jî ji bo ku bikaribin serhildanên kurdan têk bibin bastûra struktura civakî aborî ku li ser hîmên êli ava bûye destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine yên ku bi şûr hatine ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya kurdan biçikînin hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê yên ku hebûne jî xitimandine di qirna an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî împaratoriya osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû herêma ku împaratorî bi rojhilat û asya ve girêdida kurdistan bû û ji ber vê yekê jî kurdistan qada herî stratejîk ya împaratoriyê bû ji bo cihê xwe yê stratejîk hebûna kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe bi taybetî jî projeyên riya hesinî ya berlîn bexdayê ku diviyabû di kurdistanê re derbas bibe ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên osmanî îngilîzî fransî almanî û rûsî de statuya mêtingeha navneteweyî ya kurdistana îroj piştî gengêşî û peymana ê nîsana an di konferansa san remo de dest pê kir partiya îttîhat û terakkî ku nijadkujiya ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû împaratoriya osmanî xist nav şerê cîhanê yê yekemîn piştî ku împaratoriya osmanî ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel almanya digirt têk çû derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li ewrupa pêş diket û li rûsya bûbû desthilatdar rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe bû sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî xwedî li vê rêgezê derket di prensîbên wilson de ku bi serokkomarê dya wilson hatiye binavkirin û ji bendan pêk tê heman rêgez cîh digre belê peymana sewrê ya di ê tebaxa an de ku bû îlana belavbûna împaratoriya osmanî di demek wiha dîrokî de pêk hate ku mirov bahsa demên berî zayîna dîroka kurdistanê bike divêt ku mirov bizanibê ku di wê demê de weke ku bi ksenofanes xenophanes re tê ser ziman kardox hene di dema hûrîyan de jî rengê kurda navê kurdan tê bikaranîn di dema gûtiyan de ev nav heye di wê demê de bi vê yekê re mirov dibîne ku ji kurdistanê re welatê kurdan an jî kardoxiyan tê gotin wê di deme gûtiyan de kurd pêşketineka mazin bijîn wê welatîtiya wan ya wê demê wê bi fêr û cerbneka mazin bigihê ast û deme împaratoriyê û nêzî salî bijî piştî wan re demên ku têne jînkirin wê deme wan ji holê narakê lê wê awayê rêveberiya wan ji holê rakê deme mîtaniyan û hûriyan wê demeka xanadanî bê piştî deme uriyan re ku ew demna bixanadanî yên li dûvhevdû jîna wê weke ku di berdewama wan de li herême botanê ya rojavayê bakûrê kurdistanê dikeve û ku başûr rojavavayê kurdistanê dike nava xwe de wê di qadeka mazin de pêşketina wan bibe ew der wê heta ku bigihê herêma rehayê ku di wê demê de jê re kalden ur dihate gotin wê ji wan re herêmeke navendî bê firat bilindbûna wê ava wê li ber wê temenê jiyaneka xurt û pêşketî diafirêne û jiyan jî li wir pêş dikeve û pêşketineka mazin dijî di deme uriyan de jî di deme hûrî û mîtaniyan de jî em dizanin ku xwediyê zanîn û kevneşopîyeka mazin in û pirtûkxaneyên wan hene zanebûneka wan ya pirr mazin heya gûtî wê bidest bikaranîna ayaran bikin weke rûpelên nivîsandinê wê medî jî wê kevneşopiya wan ji wan bigirin û bidina berdewam kirin navenda gûtiyan herêma cizîre botan bû wan wê demê ji cizîre botan re digotin gerzûbaqarta cizîr ew kelehe wê ya mazin hê ji deme wan maya di deme gûtiyan de hatiya çêkirin ji xaynî wê kelehê em dizanin ku gelek beşên wê ku îro ji holê rabûna hene herême dora wê jî hatiya rastkirin û hatiya vekirin ji jiyanê re ji vê yekê re hin sedemna pir mazin hena tirba nebî nuh di wê demê de cihê herî xweş jê re tê dîtin û li wir tê çêkirin ew tirba wî ya ku îro weke ku li nîvê cîzîrê ya di deme ku hatîbû çêkirin de li ber ava diclê hatibû çêkirin çend ku av çiqandin pêre çêdibe û bi ber kêmbûnê ve diçê êdî navber dikeve nava tirbê û çemê diclê de nebî nuh weke pîroziyeka her demê ya di deme wan gûtiyan de jî ew pîroziya wî heya û mirov di têgihiştina wê de na di deme gûtiyan de ew nirxîtiya nebî nuh heya hingî ola êzdatîyê heya û serdesta û pergaliya yek xwûdayiyê diafirêne gûtî wê demeka wê ya pirr pêşketî û bi têgihiştin bê deme gûtiyan wê li kurdistanê pêşketineka mazin bide çêkirin awayê rêxistinbûna wan li ser temenê herêmbûnê ya herêm bi herêm rêxistiniya wan heya her herêm mîrê wê heya her herêm mîrê wê weke keyê wê ya ya ku di ast bilind de wan digihêne hevdû pergale olî û nirxîtiya wan ya bi wê ya ku ew hemû li dora wê gihiştina hevdû ya zanebûna wan wê wan hertimî di bîra hevdû de bihêle têkiliya herêman jî weke ya êlîtiya ku hate roja me bi kurdan re jîn dibê ya her herêm bi êlîtiya xwe re xwediyê hêzê xwe ya jî di bin mîr de bi rêxistin a her mirovê ku dijî bi mîr ve girêdayî ya û ji wê wirdetir ku pêdivî pê hebe şervanekî parastîna herême xwe ya jî ji bo wê diçê mirinê jî hate ku dem tê deme naîriyan wê ev wilo berdewam bê lê di wê navberê de li herême hin bi hin hêzeka din jî bilind dibe ew jî hêz û mazinbûna asûriyan a ew jî wê êdî ji sadsalên û min pê de bidest mazinbûna xwe bikin bi wê re çend ku ew bihêz dibin wê bixwezin ku li herêmê serdest bibin piştî gûtîyan re li herêmê naîrî êdî hin bi hin mazin bûna û ji qadeka ku ji ber zagrosan digihê hate herêmê botanê ber diclê û ji wir jî hate ber firatê serdestiya wan heya destpêka wan wê herême botanê bê piştre wê navenda wan xişiqê herême sêrt wan û mûşê û hwd lê di demên wan dawiyê de wê zagorosan bê navenda wan bi wê re serdestiya wan li çiyayê mazin agirî jî dibe wekî din jî ev der ji wan re parastinekê jî dike asûrî piştî ku mazin bûn wê êdî bi naîriyan re bikevina şer de û wê di sala an de wê şerekî mazin bi naîriyan re bikin deme ku asûrî têne ber naîriyan êdî ji her herêmê her mîrê wê yan jî keyê wê wê hêze xwe bide dora xwe were qada şer û bi hev re bikevina şer de bi asrûiyan re lê wê têk herin bi wê re wê asûrî weke ku bûya malê dîrokê jî wê keyên naîrî dîl bigirin û wê ji berdêla bêşan de wan serbest berdin ev dem piştre wê naîriyan ji dîrokê nebe lê wê serweriya wan ya gîştkî ji holê rakê wê êdî ji wê deme hate sadsale min wê tekoşîneka mazin bi awayê raperînî wê li ber asûriyan bidina kirin hate ku têne sadsale min wê bi raperîn û serhildanên ku dibin re wê li ber wan bi serbikevin û wê desthilatdariya asûriyan ji holê rakin ku weke ku di nav kurdan de hate îro weke serketina kawayê hesinkar tê zanîn bibe û wê ew serketin ku weke rojeka pîroz ya ola êzdîtiyê ya wê di roja ê adarê de pêk were û wê êdî weke ku hate îro di nav kurdan de tê gotin wê ew roj newroz bê piştî wê serketina kurdan re wê deme û serdestî ya mediyan bi desthilatdarî wê dest pê bike îslamiyet di sedsala an de derket wê demê kurd di navbera împeratoriya sasanî û împeratoriya bîzansê de perçekirî dijiyan hêjmara wan pir kêm be jî hinekî kurd di dema muhemmed pêxember de bûne misilman lê pirraniya kurdan di dema xelîfe omer de ku dema artêşên misilman an di sala an împeratoriya sasaniyan hilşandin û erdê kurdistanê feth kirin pirraniya kurdan îslamiyetê pejirandin û bûne misilman û êdî kurd di nav dewleta îslamî de jiyan piştî sedsalekê kurdan gelek dewlet jî ava kirin dewleta herî pêşî ji aliyê sadaqê kurê elî ve li rojhilata kurdistanê li ûrmiyeyê û bajarên derdora wê de di sedsala an de dewleta sadakiyan ava kirin piştre dewleta eysanî şedadî hezarhespî û dewleta eyûbî û wekî din hatin avakirin qacariyan li sala ê de mîrektiya erdelanê ji holê rakir pêkhateya siyasî ya kurdan ya dawî hate vemirandin mîrektîya botan yek ji mezintirîn mîrên kurd e ku di navbera salên de mîrîtî kirine û di nav axa bakurê kurdistanê de hatî ye nas kirin navçeya îdarî ku navçe dih navçeyên cizîr şirnex û sêrtê digire navê wê herêmê botan e kurdên bûhtî ku navê wî mîrektîyê ne di navbera parêzgeha hekarî ya nûjen û mûsilê de dijîn jî bûhtî kurdan li ber çavên hin dîrokzanên ku bi eslê xwe merwanî damezrînerê ji xanedana kurdên humeydî bi têkildarî dîbinîn di xebata xwe ya bi navê şerefname ku ji hêla dîrokzanê kurd şerefxanê bedlîsî ve ku di sedsala an de jiyaye nivîsandiye ew diyar dike ku mîrektîya botan navê xwe ji eşîra bûhtî girtî ye ku ew aşîr bi cesaret û şerê xwe tê zanîn lê mîrektîya botan tenê ne li ser eşîra bûhtîya bû digel eşîra bohtî eşîretên dumbılî nûkî mehmûdî şêx taranî masakî raşkî pînkan dalam bîasturaî şîruyan dûdêran di nav êlên eşîrên botan de bûn herêma botan li deveran hate dabeş kirin ku her yek ji navenda xwe û qesra xwe ve girêdayî bû fermanên botan bi navê mîrê azîzan an begîtîya azîziye jî tête zanîn dibe ku xwe li bingeha xalid bin welîd binasin da ku di serdemên xwe yên klasîk de ji eşîrên di nav herêmê de sererast bibin di heman demê de sedemên fermanên botanê ku bi navê mîrê azîzan têne zanîn ji ber navê îzzeddînê bûhtî damezrênerê vê mîrîtî ye di dema şerê çardiran de di navbera hêzên osmanî û safewî di de mîrektîya botan li tenişta osmanî bû mîrektîya botanê ji vê dîrokê heya niha hebûna xwe wekî banek hukumeta împeratoriya osmanî domand mîrektîya botan ku di heyama bedirxan beg de serdema herî geş bû paşê ss reformên navendîparêz û siyasetên çewt ên ku di sedsala an de di î împeratoriya osmanî de pêk hatin di an de jî di dema serhildana bedirxan beg de serhildana dijî împeratoriya osmanî di serdema êzdînşêr beg de hate qewirandin piştî peymana di navbera dewletên osmanî û sefewiyan de li sala ê welatê kurdan bû du parçeyên sereke kurdistana osmaniyan û kurdistana îranê heta ku kurdistana osmaniyan jî dibe sê parçe ji bilî rojhilata kurdistanê her sê parçeyên din em ê wiha binav bikin kurdistana îranê û kurdên qefqasyayê di nav desthilata sefewiyan de man kurdistana osmaniyan jî di nav desthilata osmaniyan de ma ev parçebûn heta şerê cîhanî yê yekem bi hindek guherînan dewam kir piştî şer jî her çend hewlên kurdan û hêzên din hebin jî ev hidûd her wekî xwe ma hêjayî gotinê ye ku ev peymana parçekirina kurdistanê bi awayeke formel ma ye yanî kurd berî peymanê jî piştî peymanê jî di bin desthilata mîrektiyan de dijiyan piştî peymanê mîrektiyên di bin axa osmaniyan û eceman de hatin kifş kirin li sala ê ji axa kurdnîşîn re navê kurdistanê lê hat danîn ji aliyê mistefa reşît paşa ve wek sîstema osmaniyan wiha hate dabêşkirin li sala ê parêzgeha kurdistanê ji holê hate rakirin şûna wê parêzgehên wan û amedê hatin ava kirin kurên bedirxan beg huseyn beg û osman beg li sala ê li dijî osmaniyan serhildanek da destpê kirin û gelek axa kurdistanê rizgar kirin li sala ê sultanê osmaniyan ebdulhemîd ii bi navê hengên nîvsiwarî yên hemîdiyeyê komeke çekdarî ji eşîrên kurd ava kir û hinek endamên eşîran bûn çekdarên vê hêzê bi hengan ev artêş tê ava kirin osmaniyan hem meaş dida van hem jî ji bacê miaf digirt derfetên serokeşîr û leşkerên hemîdiye her roja diçû zêde dibûn li sala yê de ê de ê de jî heng hatin ava kirin li sala ê vê serhildanê rû da paşî bi alîkariya hinek ereban diçe yemenê her wisa li dêrsimê bazîdê û gelek herêmên din yên kurdnişîn li dijî osmaniyan serhildan tên destpê kirin li sala ê siltan ebdulhemîd navên kurdistanê û ermenistanê qedexe dike piştî şoreşa makezagonî li sala ê li stenbolê yekemîn rêzxistina kurdan bi navê cemiyeta teawun û tereqiya kurd hate vekirin bi navê kürt teavün ve terakki gazetesi rojname jî rojnameyek weşandin di nav nivîskaran de seîdê nûrsî îsmaîl heqî babanî seyîd ebdulqadir pîremêrd hebûn pistî îlamkirina meşrutiyeta yê ji layê emîn alî bedîrxan seyid ebdulqadir û şerîf paşa ve cemiyeta teawun û tereqiya kurd tê ava kirin di heman salê de ê ji bo perwerdehiya zarok û ciwanan jî kürt neşri maarif cemiyeti tê damezrandin ji ber nakokiyên di cemiyetê de seyîd ebdulqadir bi navê hetavî kurd kovarekê derdixe li sala ê de ji aliyê xwendevanên kurd hêvî rêxistin tê damezrandin li sala ê de di dema şerê balkanan de kürt teali ve terakki cemiyeti tê girtin piştî vê girtinê bernasiya rêxistina hêvî zêdetir dibe rêxistina hêvî bi rêberiya dr şukru mustafa sekban kovara roja kurd derdixe her wiha dr abdullah cevdet jî endamekê hêviyê ye li sala ê rêxistinên bi navê muhibban cemiyeti û mucedded firkasi jî hatin ava kirin serokê mucedded firkasiyê lutfî fikrî bû rewşenbîrên kurd li dijî osmaniyan piştgiriya partiya îtîhad û teraqî dikirin lê piştî zêdebûna nijadperestiyê di nav endamên îtîhad û teraqiyê de jş vê rêxistinê dûr ketin û berê xwe dan firqeya azadî û hevpeymanê li sala ê de ji aliyê xwendekarên kurd rêxistina hêvî rêxistin hate ava kirin avakerên vê rêxistinê fûad temo xelîl koyaliyê mutkiyê emer û qedrî ji malbata cemîlpaşazadeyan zekî begê diyarbekirî heta kemalîstan stenbol standî jî dewam kir yanî heta sala yê her wisa bi navê rojî kurd kovar kovarek derxist li sala ê jon tirkan hemû rêxistin rojname û pêkhateyên din yên kurdan girtin berî şerê cîhanî yê yekem destpê bike li sala ê ebdulrezaq bedirxanî banga hemû eşirên kurd dike ku li dijî osmaniyan serhildanekê bikin lê ev bang negihist armanca xwe di destpêka sala ê de li bedlîsê ji layê mela selîm de serhildanek dijî osmaniyan hte destpêk kirin hêjayî gotinê ye ku ermenên herêmê jî tevlî vê serhildanê bûn li sala ê serokê eşîra şikakan cewher axayê şikakî ji aliyê eceman ve tê kuştin piştî vê bûyerê rojhilata kurdistanê jî germ dibe simkoyê şikakî derdikeve meydanê li herêma barzan bi rêberiya şêx ebdulselamê berzanî serhildan hate destpêkirin di encamê de hêzên barzanî têkçûn û şêx revî nav çiyayên hekarîyê li herêma tîyarîyê hêjayî gotinê ye ku li herêma tîyarê bêhtir nestûrî dijiyan têkiliyên barzanyan û nestûriyan baş bûn paşî vegerî barzan û bi hikûmeta osmanî re têkiliyên baş danî lêbelê osmanî ji fealiyetên şêx ebdulselam her ditirsî li sala ê şêx ebdulselam barzanî diçe ber bi herêma şikakan ku li gel simkoyê şikak hevdîtinan bike li gundê gengeçînê dibe mêvanê sofî ebdula axa lê sofî ebdula xiyanetê li şêx ebdulselam dike û wî digire bi çar zêrevanên wî ve paşî teslîmî osmaniyan dikin li mûsilê tê darve kirin berî destpêka şerê cîhanî yê yekem ji aliyê mela selîm seyîd elî û şêx şabetîn ve ev serhildan tê destpê kirin ebdulrezaq bedirxanî yusuf kamil şêx seyîd tahayê hekarî û simkoyê şikak jî bi awayeke aktîf alîkariya serhildanê dikir dema şerê cîhanî yê yekem destpê kirî wek hemû rojhilata navîn kurdistan jî di bin kaoseke mezin de bû li her derê kurdistanê rêvebirinên herêmî hebûn têkiliya kurdan bihev xurt nebûn avêtina pêngavan hevra nebû herkes bi aqlê xwe hereket dikir bi destpêka şerê cîhanî yê yekem li kurdistanê gelek hêzên leşkerî û dîplomatîk tesîr li gelê kurdistanê dikir bi fermana padîşahê osmaniyan kurd hatin sirgûn kirin hezar kurdên kurdistanê tehcîrê rojavayê anatolyayê kirin li urmiyeyê simko axayê şikakî bi fersende zeîfbûna otorîteya hikûmeta navendî ya îranê li urmiyeyê xist bin desthilata xwe li sala ê heta sala ê herêm di bin kontrola xwe de hêla her wisa li sala ê serokeşîrê şirnexiyan ebdurehman jî dixwazt ku li gel emir faysal hevdîtinê pêk bîne armanca wî ew bû ku li bakurê iraqê serxwebûna xwe îlan bike û li gel simko axa yekitiya xwe çêke piştî êrîşên inglîzan li ser başûrê kurdistanê li başûrê kurdistanê serhildan û nerazîbûnên tevgerên kurdan dest pê kirin li silêmanî bi pêşengiya şêx mehmûdê berzencî li silêmanî desthilata kurdan destpê kir li sala ê ingilîzan şêx mehmûd wek hikûmdarê silêmanî tayîn kirin lê ev rewş wiha dewam nekir şêx mehmûd xwest hemû kurdistanê rêve bibe ji ber wê li dijî ingilîzan serhildan da destpê kirin di encamê de ingilîzan serhildan vemirand û desthilata xwe li silêmanî îlan kir piştî peymana lozanê ji bo ku ingilîz îdiayên xwe bihêz bikin rê li ber şêx mehmûd vekir û li sala ê dîsa vegerî welat li stenbolê hêj şerê cîhanî nû xelasbûyî entellektuel û siyasetmedarên kurd li stembolê dest bi xebata kirin seyîd ebdulqadir emîn alî bedirxan û gelek endamên ji malbata bedîrxaniyan û babaniyan bi hevra cemiyeta teawun û tereqiya kurd ava kirin her wisa endamên vê cemiyetê cemiyeta tealiya kurd jî ava kirin li helebê nisêbînê şirnexê cizîrê û li mûsilê propagandayên xwe dikirin heta ku li navbera zaxo û cizîrê tevgerên leşkerî hebûn ku li dijî artêşa osmaniyan û kemalîstan şer bikin li vê herêmê rêvebirê van xebatan miftiyê cizîrê bû xebatên van kurdan berevajî şêx mehmûd û simkoyê şikak tenê bikaranîna rêyên dîplomasiyê û çandê bûn bi vê helwestê li ê çiriya paşîn a ê de kovara jînê weşandin navenda siyasetê ya kurdan li stenbolê bi giştî li gel osmaniyan û dewletên ewropî hevdîtin dikir di encama hevdîtinê li gel osmaniyan ê xizîrana ê ev biryar hat girtin hêjayî gotinê ye ku di hevdîtinên li gel dewletên ewropayî serokê heyeta kurdan şerîf paşa bû lê ev hevgirtina kurdên stembolê jî wek xwe nema di nav van kurdan de fraksiyonên cuda cuda derketin seyîd ebdulqadir û hevalên wî dixwast di nav osmaniyan de bimînin û divê kurd alîkariya osmaniyan bikin yanî otonomî di nav osmaniyan de dixwastin serê fraksiyona din emîn alî bedirxan bû ku wî jî diparast ku kurd bikevin di bin sîwana hêzeke mezin de ne ya osmaniyan de yanî mandateriya inglîzan dixwastin di dawiyê de emîn alî bedîrxan û endamên din yên malbata bedirxaniyan cemiyeta teşkîlata ictimiyeya kurd ava kirin memduh selîm beg jî partiya demokrata kurd ava kir bi dûçûna çavkaniyekê li sala ê partiyeke bi navê partiya demokratîk ya neteweyî ya kurdistanê ji londrayê miraceet dike ku brîtanya alîkariya kurdan bike ev miraceete ji layê katibê giştî selîmbeylî hatiye kirin lê em têkiliya vê partiyê û partiya memduh selîm niha nizanin cemiyeta tealiya kurd li sala ê ji aliyê meclîsa tirkan ve hate girtin di destpêka sala ê de li umraniyeya bi ser stembolê ve hêzeke tirk û hêzeke tirk dijî hev tên û pêvçûn derdikeve di navbera kemalîst û kurdan de şerek mezin qewimî bû bi destpêka şerê cîhanî yê yekem parçebûna osmaniyan jî destpê kir û axa kurdan ket di bin dagirkeriya dewletên ewropiyan hêj şerê cîhanî yê yekem berdewam dikir brîtanyayê û fransayê axa osmanîyan bi hevpeymaneke veşartî ji xwe re parve kiribûn bi dûçûna vê hevpeymana veşartî ya bi navê peymana sykes pycot rojhilata navîn û kurdistan di navbera van hêzên kolonyalîst bi erêkirina cemiyeta neteweyan hate parçe kirin bi dûçûna vê peymanê libnan suriye û rojavayê kurdistanê ji bo mandateriya fransayê ma li dijî vê brîtanyayê jî li ser iraq başûrê kurdistanê filistîn û urdunê mandaterî qezenc kir parçebûna kurdistana osmaniyan bi awayeke fermî bi vê peymanê destpê kir piştî vê peymana proseya parçekirina kurdistanê dewam dike ji ber kêmbûn û lihevnehatinên rêvebirên kurd li her parçeyê kurdistanê tevgerek hebû hinek tevger ji bo serxwebûna kurdistanê hinek ji bo salahiyeta osmaniyan hinek ji bo brîtaniyan hinek ji bo rûsan hinek ji bo eşîra xwe tevdigerîn di encamê de qedera kurdistanê bi destê biyaniyan hate nivîsandin di navbera fransa brîtanya û rûsan de bû sê parçe têkoşîna van hersê dewletan bi dûçûna vê planê rêvediçû lê ev peymaneke veşartî bû heta ku rûsan li sala ê nedaxuyandî kesê nedizanî di proseyeke wiha de kurd jî betal neman berpirsiyarê kurdan li ewropa şerîf paşa têkiliyên dîplomatîkî dikir bi rêyên dîplomatîkî nameyek ji brîtaniyan şand ku miletê kurd dixwaze li gel brîtanyayê hevkariyê bike şerîf paşa digot ku ew dikare bi hezaran kurdan bike leşker û li gel brîtanyan bixebitin dixwast kurdistan dibin rêvebirina prensekê hînd de bibe çûnkî hînd jî wekî kurdan gelekê aryanin piştî şerê cîhanî bidawî hat mustafa kemal atatürk û gelek efserên din yên artêşa osmaniyan çûn anatolyayê ji bo birêxistina gelê anatolya pêşiyê li erzeromê li tîrmeh tebaxa ê kongreyek lidarxist ji parêzgehên kurd nûner tevlî vê kongreyê bûn ji van nûneran kurd bûn paşî di navbera îlona ê de jî li sêwazê kongreyek lidarxist gelek nûnerên kurd hatin vê kongreyê jî hêjayî gotinê ye ku hemû bajarên kurd tevlî van kongreyan nebûn mustafa kemal tehdîda ermeniyan li ser kurdan baş bikaranî eşîrên kurd ji ber tirsa avabûna dewleta ermenî piştgiriya mustafa kemal kirin ev eşîrên kurd ne tenê di meseleya ermenan de hatin bikaranîn her wiha li dijî navenda sîyaseta kurd ya stenbolê jî dijbertî dikir ji konferasnên ewropayiyan re name dişandin ku naxwazin dewleteke serbixwe ya kurd were ava kirin mustafa kemal atatürk hêj neçûye sêwazê nameyekê ji van serok eşîran dişîne hecî mûsa begê motkîyî şêx ebdulbakî efendîyê kufrevîzade yê bedlîsê ebdurehmanê şirnexê umerê derşevî resul axa sadulah efendî şêx mehmûdê mûşaşê şêx ziyaedînê norşînî cemîlê çetoyê garzanî di van nameyan de mustafa kemal demagojiya îslamî dike û bi tehdîda avabûna dewleteke ermenî dixwaze kurdan qanî bike her wisa piştgiriya girtina rêxistinên kurd dike û bang dike ku herkes tevlî kuvayî milliyeyê bin di van wextan de li dijî mustafa kemal jî xebat hene waliyê elazîzê alî galip beg ji bedirxaniyan mutaserrif xelîl beg bi piştgiriya binbaşi noel dixwazin êrîş bibin ser kongreya sêwazê lê biserneketin mustafa kemal atatürk yê kanûna pêşîn a ê li gel bolşevîkan peymana gumruyê destnîşan kir bi vê peymanê qers erdêxan û artvin bûn milkê tirkan her wiha tehdîda ermenan bi vê peymanê ji holê rabû li gel îtalyayê jî peymanek li sala ê destnîşan kir ku di encamê de îtalya ji rojavayê anatolyayê derket her wiha li gel fransayê jî ê çiriya pêşîn a êde peymana enqereyê destnîşan kir ku sinorê suriye û yê tirkiyeyê aşkera bû her wiha sinorek kişandin di navbera rojavayê kurdistanê û bakurê kurdistanê de ev peymana li gel fransayê tê wê wateyê ku fransa dê dest ji peymana sevrê vekêşe û hêvîyên kurdistana serbixwe dê pûç bibin çiriya paşîn a yê jî şerê li gel ingilîzan sekinî ingilîz mecbûr man ku li gel hikûmeta enqereyê pêk bihên şerê rizgariya tirkiyeyê gihişt armanca xwe û sinorên tirkiyeya modern kifş kirin êdî rê li ber van hêzan vebû ku biçin lozanê di proseya van konferansan de gelek rûdan li kurdistanê û hemî rojhilata navîn çêbûn ev konferans nêzî saleke berdewam kir û bi hinek peymanan bi dawî hat di proseya konferansa aştiyê ya parîsê de hem şerîf paşa hem jî seyîd ebdulqadir têkiliyên dîplomatîk dikirin rêberên kurdan dijî parçekirina kurdistanê bûn nedixwastin parçeyeke kurdan li iraqê parçeyek li nav osmaniyan bimîne serokê rêvebirina heyeta kurdan seyîd ebdulqadir jî wiha digot şerîf paşa digot kurdistaneke xweser a di bin desthilata tirkan de gelek ji kurdistaneke parçekirî çêtir e û ji serokê konferansê george clemencau re nameyek şand bi dûçûna necat ebdula di proseya konferansa aştiyê ya parîsê de li kurdistanê çar navendên jeopolîtîk hebûn ji bilî van navendên hêzên dîplomatîk û artêşî di konferansê de îranê jî hewl dida ku hinek parçeyên kurdistanê û qefqasya bixe bin kontrola xwe îranê diparast ku li kurdistanê gelekê misliman nijad û zimanê wan jî fars dije diparast ku ev memleket di navbera osmaniyan û farsan de hate parve kirin lord curzon jî di vê derbarê de wiha dibêje di nav van hêzên xwedî artêş û dîplomasî şansê kurdan gelek kêm bû heyeta kurdan a li konferansê tenê xwediyê qabiliyetên dîplomatîk bûn çi hêzên leşkerî li pişta van dîplomatên kurd nebû lêbelê ev xebatên dîplomatên kurd feydeya xwe di konferansa san remoyê de dide û hêviyên serxwebûna kurdistanê şîn dibin konferansa san remoyê gelek li ser mijara kurdan sekinî her çend gelek biryarên têkildarî kurdan wergirtibin jî gelek rexne li civaka kurd jî hate kirin lord curzon digot ku şexsiyetek tine di nav kurdan de ku rêberiya kurdan bike her wisa digot her kurd tenê berpirsiyaretiya eşîra xwe dike di konferansê de têkildarî kurdan hindek biryar hatin wergirtin di ê tebaxa ê de di navbera dewletên hevalbendan û osmanî de peymana sevrê hate destnîşan kirin ev peyman fermana parçekirina dewleta osmaniyan bû bi dûçûna vê peymanê dewletên hevalbend şert û mercên gelek şedîd danîn ber osmaniyan hem ji layê axê ve hem jî ji layê aboriyê ve şertên giran hebûn peymana sevrê di dîroka kurdistanê de xwedî nirxeke gelek bilind her çend ev biryar bêpratîk bin jî ji bo globalîzasyona mafên kurdistanê pêngaveke mezin e heta peymana sevrê jî kurdan dîplomasiyeke mezin birêvebir lê wek berê me gotî nebûna hêzên leşkerî yên girêdayî hev ev hewla dîplomatên kurd dixist xeterê jixwe kêmasiya vê di peymanên din de dê were dîtin her çend li konferansan de biryarên wiha bên girtin jî li anatolyayê jî berxwedana hêzên kemalîst mezin dibû di hidûdê rojavayê kurdistanê û bakurê kurdistanê şerê tirkiyeyê li dijî fransayê sekinî fransa li dijî sevrê poşmaniya xwe qebul kir û li gel tirkiyeya kemalîst pêkhat jixwe piştî fransayê dewletên din jî hêdî hêdî destnîşanên xwe vekêşan necat ebdula li ser helwesta fransayê wiha dibêje berî konferansê li ser mûsilê şerekê dijwar hebû di navbera ingilîzan û tirkan de xwediyên herêmê miletê kurd ji ber parçebûna eşîrî carna li gel tirkan carna jî li gel ingilîzan tevdigerîn bi destpêka konferansê şer sekinîn û hewlên dîplomatîkî destpê kirin konferansên li lozanê mehan berdewam kir piştî têkçûna hêzên ewropayî dijî tirkan peymana sevrê pûç bû berevajî peymana sevrê peyva kurd jî di lozanê de derbas nabe tirk bi xwebaweriyeke mezin rûniştin li ser maseyên lozanê di encamê de ê tîrmeha yê de di navbera van dewletan û tirkiyeyê de peymana lozanê hate destnîşan kirin bi dûçûna madeya yê ya vê peymanê di mehan de diviyabû sinorê tirkiye û iraqê were kifş kirin eger di mehan de ev pirsgirêk neyê çareser kirin cemiyeta neteweyan dê vê pirsgirêkê çareser bike di navbera tirkan û dewletên din de sê mijar mabûn ku nehatin çareser kirin ji bilî van her sê mijaran êdî kurdistan bi awayekî fermî bû çar parçe li sala ê de iraq tirkiye û brîtanya peymanekê destnîşan dikin bi dûçûna wê peymanê hidûdê tirkiye û iraqê aşkera dibe bi vê peymanê parçebûna kurdistanê temam bû êdî li her parçeyê kurdistanê siyaseteke cûda tê meşandin lê bersiva hemû kurdan eynî ye serhildan bakurê kurdistanê qate herî mazin ya beşa kurdistanê ya li vê qate nêzî û an jî milyon kurd dijîn ji ber ku pêvajoyeka bişavtinê ya herî mazin li ser serê kurdan di vê qatê de hate meşandin êdî pirraniyên kurdên vê qatê ji ziman û çanda xwe hatina dûrkirin bi vê yekê re jenosîdeka çandî bi hebûna xwe re û bi qadaxaya li ser zimanê xwe re jîn lê kurdên vê qatê jî weke yên qatên din jî ti carî bindestî herê ne kirin û hertimî li berxwedan lê dewleta tirk jî hertimî çû bi ser wan de komkujiyên bi jenosîdî weke yên zilan dêrsim agirî û hwd bi wan dana jînkirin ti mafê wan ne hate naskirin weke ku li îraqê û li herêmê kurdistanê ya di bindest sûrî de hate hiştin zimanê wan jî hate qadaxakirin û ew zor li wan hate kirin ku weke ku li îraq û sûrî ku li ser wan bi arabitiyê mazin bibin li wir jî bi tirkitiyê li ser wan hate ferzkirin kurdan lê ti carî ev yek herê nekir zimanê xwe parastin bi bahayê bi hezaran kuştin û êş û elaman piştî peymana lozanê re ku ew hate mohrkirin û kurdan dît ku êdî mafî wan ji wan hate standin êdî bidest serhildanê kirin serhildana şêx seîdê pîranê agirî û hwd bûn kurdên vî bi dehan caran serî hildan û serhildan lê her carê jî têkçûn lê di salên yî de tekoşîna azadiya kurdan pkk dest pê kir û wê bi fikrekî hemdem dest pê kir û bi serket hem civate kurd li gor demê di deme xwe ya tekoşînê de perwerde kir û ji nû ve rakir û hem jî hêzê wan ya civatî derxista holê bi wê re î ro kurd bi hezaran tekoşîna xwe didin tirkiya ji bo ku wê tekoşîna kurdan ji holê rakê pirr tahbê dide xwe ji rojava ji welatên rojava yên weke almanya îngilistan û fransa û hwd piştgiriyê distêne ji bo ku li ber kurdan bi serkeve amarika jî piştgiriyê dide tirkî li ber kurdan da qan tirkî bi serkeve û kurdan têk bibe hate roja me jî wê rewşê bi vî awayî berdewam kir tirkiya bi gotina ku di destûra xwe ya bingihîn de bicihkiriya û ku dibêje ku yên ku di nav sînorê tirkî dijîn û bi gîrêdana hemwelatiyê ku bi tirkî ve girêdayîna tirk in re herkeskî tirk di hasibêne û mafê wan yên ji hebûna wan û cudatiya wan tê yên ziman û civatiyê nasnakê îroje me jî di hewldana ku kurdan di nav tirkiyetiyê de bi halêne hewlda îro jî wê hewldanê dide zimanê wan yê kurdî hê jî qadaxaya hê jî hate roja me jî kurd nikarin bi zimanê xwe yê dayikê perwerde bibînin li başûrê kurdistanê nêzî û an jî milyon kurd dijîn ev qatê kurdistanê piştî peymane lozanê re ku kurdistan bu çar qat qat di nav sînorê îraqê wê demê ya ku ji nû ve hate avakirin de hate hiştin hingî hê hêzên ingilîz li li wir bûn berî ku hêzên îngiliz vekişihin li wir dewleteke ku nû bi navê îraqê avakirin ew qate kurdistanê jî ne bi navê xwe bi navê ku bigiştî lê îraqê hate kiirn ew di nav de hate hasibandin kurdên wê derê jî weke yên qatên yên kurdistanê ti carî ew yek herê ne kirin piştî wê rewşê re pêşî serhildana şêx mahmudê berzencî ya li ber ingilîzan wê baxtê wê demê kiş bike lê ew li wir bi sernakevê piştî wê re jî mîreteye şêx mahmudê berzencî wê berdewam bike û wê hertimî serhildan bibe rêveberiya îraqê ku hate avakirin bi piştgiriya rojava hertimî li ber kurdan bû xwediyê serketinekê hate ku dem tê salên û hwd wê kurd di rewşeka bixwe bijîn piştre hertimî rêveberiyê ji ji ber ku wê rewşê ji holê rakê tevgeriya ya lê bi serneketiya piştî levkirina û hwd kurd wekeku di gihihina xweseriya li herêmên xwe lê bi peymana cezayirê ya ku li cezayirê hate mohrkirin re wê kurd derbeyekê li wê rewşa xwe ya ramyarî bixwûn rojava û amarika jî hewldidin ku derbeyekê li kurdan bixin û dixin jî piştre jî wê tekoşîna kurdan berdewam bike hate ku dem tê salên û hwd di vê demê de bi xurîxîna yekîtiya sovyet re wê demeka nû biafirê wê amarika bikeve îraqê de û wê herême kurdan bi xweriya xwe re bigihê biserê xwe lê berî wê demê di sala adare an de wê kurd derbeyeke mazin bi jenosîdeka ku dijîn wê bixwûn rejîma baasê ya ku li ser kar û ku ew haft salin ku bi îranê re di şer de ya ji bo herêmên wele şat ul arab û hwd piştî ku şer bi dawî dibe piştre bi sê çar mehan wê serokê rejima baasê saddam huseyin wê bi çekên kimyewî ku wê sadsalê weke çeke mirinê ya herî xadar kifşkiriya wê li ser serê kurdan bêne bi kar hanîn wê tenê li bajerê helebçê wê ser hezar mirov re bêne kuştin kurd wê piştre bi deh salan wê di bin bandûra wê jenosîda ku hate de bin lê piştî ku amarika kete îraqê de êdî kurd jî gihiştina serbixwebûna li herêmên xwe hukumete xwe avakirn û parlamene xwe damazrandin li rojavayê kurdistanê nêzî an jî çar milyon kurd dijîn ev qate kurdistanê ji destpêkê çendî û çawa pirsgirêkên wê bûn piştre jî wilo berdewam kirin û hate roje ma jî ew pirsgirêkên wê berdewam dikin gelek pirsgirêkên wê bi qate kurdistanê yê ku di nav sînorê tirkiyê de hate hiştin de hevpar in ji ber ku deme ku sînor hate xatkirin nîvê malbatan li wî aliyê ku jê re binxat tê gotin li wir ma nîvê malbatan ji li vî aliyê tirkîtyê ku jê re serxat tê gotin li wir ma di wê deme ku sînor hatina xatkirn li sûriyê hêzên firensa li wir serdest bûn wan jî ew qate kurdistanê di nav wî sînorî de hişt piştre ku hêzên firensa bi şûn vekişiyan çend ku ji kurdan soza serbixwebûna wan ya li ser herêmên wan û avakirina hukumetê ya wan li herêmên wan da jî piştre ew soz ti carî ne hate li cih kurdên wê qatê ji her aliyê mafê xwe hatina dûrkiirn ji welatên xwe ji bo ku bêne ravandin çi pêdivî pê hebû ew kirin hemwelatîtiya wan ji ji wan hate standin herêmên wan bi arabkirnê re hate roje me jî rû bi rû dimênin ji xaynî wê jî rejoma baasê ya li ser kar komkujiyên wê yên amudê û kobanî û hed bi wan dana jînkirin û hê jî ew di wê rewşê de na rojhilatê kurdistanê nêzî û an jî milyon kurd lê dijîn îran jî weke tirkî sûrî zimanê kurdi qadaxa kiriya kurd û îranî bi hev re xwediyê dîrokeka pir mazin demdirêj in ji deme mediya ve dîrokeka wan ya bi hev re heya di deme sasanî û sefeviyan de jî bi hev re împarator avakirin gelek nixrên wan bûna wekhev zanistên kurd yên ku weke bawe henifê dînwerî û bawe tahirê uryanî hwd ku biqasî ku ji kurdan bûna zanist ji persan re jî ji wan mirovên wl axê re jî bûna zanist bi vê yekê re mirov karê bêje ku nirxeke wan ya weke hev afirêya bi demê re lê ku dem hate van demên dawiyê îranê rêveberiya rêz û hûrmet ji vê pêşketina bi hev re nekir û zimanê kurdî qadaxa kir û kurd weke tirkî tûna hasibandin bi mohrkirina peymane lozanê re qateka mazin ye kurdistanê di nav wê sînorê wê de ma piştre îranê çendî ku mafê kurdan di destûra xwe de bicih kir jî û navê herêmeka wan kira kurdistan jî wê piştre ew ne hanî bicih wê jî piştre xwe tevlî şerê li dijî kurdan kir bi tirkî û sûrî re piştî wê peymanê û mohrkirina wê re êdî kurdan li wir jî ji ber ku mafê wan hatina ji wan standin bi serhildanên weke yên simko re serî hildan û serhildan piştre ku yektiya sovyet ava bû kete herême kurdistanê de û bi navê komara mehabadê ya kurd re ew qate kurdistanê bû dewlet lê ew dewlete kurd ne hate naskirin û tenê mehan jiya piştre ku hêzên sovyetê bi şûn ve kişiyan êdî hêzên îranî ketina wirde û bi serokê komare kurd ya mihabadê qazî mihemed re gelek kurdên pêşand bidarve kirin piştre êdî bêdengiyak bû piştî wê xurîxîna komara kurd re êdî hin pêşengên kurd ravina derve û piştre serhildana kurdistanê dana dest pê kirin yê ku ew destpêkirin da dest pê kirin û piştre li başûrê kurdistanê bi serket lê ku wî bixwe ew ne dît weke damazrînerê dewletê kurd merwanî badê kurê dostik ku wê avabûna merwanîyan ne dît mele mistefa barzanî jî ew avabûna başûrê kurdistanê ya weke dewletekê ne dît kurdên qefqasyayê li herêmên sovyeta berê de dijîn bingeha van kurdan digehe şedadîyan bi giştî li ermenistan gurcistan û azerbaycanê de dijîn her wisa li rûsyayê û hinek dewletên din yê asyaya navîn de jî dijîn ev kurdên van herêman têkildarî hev in ku bi rêya sirgûnan cihê wan hatiye guherandin nûredîn zaza wextê ku li ewropa komeleya xwendekarên kurd li ewropa didamezrîne îsmet şerîf wanlî di navbera salên û yê serokatiya komeleyê dike berî koça tirkan bo rojhilata navîn xelkê kurd li devera kîlîkya û sûrî bi awayeke berbelav dijîya jixwe bi dûçûna vladîmîr mînorskî piştî şerê ê di navbera tirkmen û kurdan de kurdên herêma sûrî û kîlîkya ji layê tirkan ji van herêman hatin derxistin bi dûçûna efserê ingilîz c l woolley sinorên kurdistanê wiha ye kurdistan ji qers û tiflîsê heta edeneyê ji trebzonê heta meletî û rewandizê dirêj dibe şerîf paşa di konferansa aştiyê ya parîsêde sinorên kurdistanê wiha kifş dike kurdistan ji bakur ji zivenê hidûdê qefqasyayê destpê dike ber bi rojava erzirom erzîncan kemah arapkîr behismi divikê diçe li başûr herran çiyayên sincarê tel asfar erbîlê kerkûkê silêmaniyê akelmanê sînayê teqîp dike li rojhilat ji rewanduz elbakê wezîrqeleyê dibuhure û xwe digehîne hidûdê îranê wezîrê mistemlekeya hindîstanê sir arthur hirtzel di derbarê kurdistanê de raportekê amade dike û wiha dibêje kurdistan ji başûrê çemê botanê heta çiyayê dîjleyê û herranê dirêj dibe û li rojhilat heta îranê diçe kurdistan bedlîs wan û mûsilê dihundirîne lê navenda mûsilê rojavayê çemê dîcleyê daxilî kurdistanê nîne li sala ê heyeta kurd cemiyeta tealiya kurd li stenbolê li gel nûnerên dya û brîtanyayê hevdîtinan dike di wê hevdîtinê de seîdê nûrsî jî hebû ku teleb dikir divê sinorên kurdistanê bigihîje deryaya spî dîrok an jî mêjû vekolîna zanistî ya bûyer û rewşên siyasî aborî û civakî yên demên borî ye pisporên dîrokê dîroknas dîrokzan dîrokvan in du teorî li ser etîmolojiya peyva dîrok hene li gor yekê ji wan peyva dîrok ji gotina dûr têt ku di hin zaravayên kurmancî de wek dîr yan dwîr têt gotin teoriya din bawer e ku dîrok ji gotina çîrok hatiye ji van herdu teoriyan ya têkiliya dîrokê û çîrrokê disepîne ihtimaltir ji ber ku peyva hîstorî jî di gelek zimanan de hem têt wateya dîrokê û hem jî çîrrokê mêjû bi taybetî bi soranî tê bikaranîn û ji peyva mêj e ku tê wateya demeke dûr berî niha mirov bi nerîna li pirtûkan rojnameyan nameyan nîgaran û tiştên wek wan jê agadar bibe ka di dîrokê de çi qewimiye ev dîrok wek dîroka nivîskî têt nasîn lê dîrok ne tenê bi berhemên nivîskî ve girêdayî ye di nav gelek gelan nivîsandin pir kêm hatiye bikaranîn loma dîroka wan bi pirranî di çîrokbêjî û dengbêjiya wan da ye wê demê dîrokê re dibêjin dîroka devkî bi gelemperî herodotê yewnanî ê berî zayînê wek bavê dîroka nivîskî ya cîhanê tê nasîn yekem kesê ku dîroka kurdan bi berfirehî nivîsiye şerefxanê bedlîsî ye ji ber ku dîroka zanistek pirr berfire ye pirraniya dîroknasan û berhemên wan li ser beşek dîrok radiwestin dîrok dikare li ser van beşan bêt parvekirin pêşî dîrok tenê ji berhemên nivîskî û ji gotinên devkî dihat berhevkirin lê piştî pêşketinên zanistî bi taybetî di warê arkeolojiyê de dîroknas dikarin ji serdemên hê nivîsîn peyda nebûbû jî agahiyan wergirin ev yek bi taybetî bi vedîtina gor û nîgarên serdemên kevnare gengaz e ji vê dema berî peydabûna nivîsînê re bi gelemperî navê pêşdîrok hatiye dan ehmedê xanî z gundê xanê colemêrg m bazîd agirî helbestvan dîroknas stêrnas erdnas û fîlozofê mezin ê kurd e ehmedê xanî di sala an jî ê de li bajarê colemêrgê li gundê xanê hatiye dinyayê di sala an de li bazîdê wefat kiriye navê bavê wî şêx îlyas e navê kalikê wî eyaz e û ji eşîra xaniyan e di derbarê zewaca wî de agahî tuneye lê tê gotin ku bi xwe qet nezewiciye ehmedê xanî di dîroka kurd û kurdistanê de bi nav û deng e derbarê pêşveçûna çand huner wêje û zimanê kurdî de cihê wî cuda û pir girîng e xanî di saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike piraniya pirtûkên xwe bi kurdî bi zaravayê kurmancî nivîsandine xanî bi taybetî ji bo ku zarokên kurda baş dîn û zimanê xwe hîn bibin pirtûkeke bi navê nûbihara biçûkan dinivîse û nîvê pirtûkê jî dike ferhenga kurdî erebî û ev ferhenga wî di dîroka kurdan de bûye ferhenga herî pêşîn û bi sed salan ve di medreseyên kurdistanê de tê xwendin xanî tevê kurdî çar ziman tirkî erebî û farsî dizanî bû ehmedê xanî ji bona perwerdehiya zarokên kurdan medrese jî vekiriye û li wir ders daye telebeyan di medresa ehmedê xanî de dersên olî fiqih û hedîs û dersên zanistê yên weke felsefe dîrok wêje erdnîgarî stêrnasî û hwd dihatin dayîn helbestvanê bi nav û deng îsmaîlê bazîdî û gelek wêjevanên kurd di bin bandora xanî de mane ehmedê xanî di sala an de li bazîdê diçe ber rehma xwedê û tirbeya wî li bazîdê ye ehmedê xanî netewperwerekî kurd bû û xwestiye ku yekitiya kurdan çê bike îxtîlafên di nava kurdan de ji bo wî pirsgirekeke mezin bûye ji ber hindê ye ku wî di helbestên xwe de hertim qala yekitiya kurdan kiriye û li ser mijara pirsgirêka perçebûna civak û erdnîgariya kurdistanê sekiniye û di berhema xwe de çareseriyê wisa nîşan dike li gor xanî kêmasiya kurdan ji ereb tirk û farsan nebûye tenê kêmasî bêrêzanî û neyekbûna kurdan e bi kurtasî xanî xwestiye ku gelê kurd ji binê mêtingeha ereb tirk û farsan rizgar bikin helbesteke xanî ya li dewletiyê lê di berhemên ehmedê xanî de nijadperestî li dijî tirk ereb û farisan tuneye ji xwe di hinek helbestên xwe de bi tirkî erebî û farisî jî nivîsiye berî ehmedê xanî helbestvanên wek eliyê herîrî baba tahir hemedanî melayê cizîrî û feqiyê teyran jî bi zimanê kurdî berhemên hêja afirandine ango xanî ne kesê yekemîn e ku bi kurdî helbest nivîsîne lê ferqa wî ji wan helbestvanên kurdî yên berî wî ev e ku wî doza azadiya gelê kurd wek mijara sereke daye ber xwe berhema wî ya menzûm mem û zîn wek sertaca wêjeya kurdî ya klasîk tê pejirandin ew ji bo gelê kurd bûye çavkaniyeke netewî ya giranbiha xanî ji bo afrandina nasnameya netewî ji bo bilindkirina alaya yekitî û azadiya kurdan ev berhem nivîsiye herçend ew destan çîrokeke evînî be jî hozanê mezin xwestiye bi riya wê çîrokê fikr û ramanên xwe daxwaz û pêşniyazên xwe pêkêşê gelê xwe bike di xebat û fikir xwe de firdewsî ji îraniyan eflatûn ji bo yewnaniyan rûstavelî ji bo gurciyan çi be ehmedê xanî jî ji kurdan ew e ehmedê xanî di saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike heta dawiya temenê xwe gelek pirtûk bi zimanê kurdî nivîsand pirtûkên wî yek a helbestan e yek li ser stêrnasî û erdnîgariyê ye yek li ser evîna mem û zînê ye yek ji bo zarokên kurda ye ku navê nûbihara biçûkan lê kiriye yek li ser felsefeyê ye yên din jî pirtûkên îslamîne lê tenê çend pirtûkên wî xwe gihandine destê me ên dinê wendakirî ne eliyê herîrî anku elî herîrî z colemêrg m nivîskar û helbestvanekî klasîk ê kurd yê wexta dewleta merwaniyan e elî herîrî bi eslê xwe ji şemzîna e ew di sala an jî zayînî de hatiye dinyayê dîroka hatina wî ya dinyayê her weha du hizir têne ser zimên li herêma ku lê bûye di dema wî de bandoreke mazin ya wî hebûye ji ber ku ew bandora wî bi xwe re pir pêşkevtinan jî tîne di wê demê de li kurdistanê merwanî serdest bûn merwaniyan dewleteke ku hema bêje hebûna kurdistanê hemî xistibû nava xwe de avakiribûn bi vê yekê re di dema xwe de wan pir pêşkevtin jî dane çêkirin merwanî di dema aliyê merwan jê re abu ali bin merwan jî tê gotin de dema xwe ya zêrîn derbas dike di wê demê de xurt bi pêş dikeve elî herîrî û malbata wî di dema xwe de li herêma xwe bihêz bûn ew di nav malbatê de ji biçûkatî dest bi xwendinê dike û heta ku mezin dibe jî xwendina baş û qanc werdigire bi vê yekê re êdî hêdî hêdi mezin dibe di wê dema wî de pir pêşketin hene hin hêrîşên li ser serê merwaniyan wan ji kal dikin di wê demê de merwanî jî li ber wan hêrişan li ber xwe didin merwanî bi pişgiriya bavê mîr zengî bi ser dikevin bi saya serê wî merwanî dîsa serdestiya xwe li herêmên xwe xurt dikin elî herîrî jî di wê demê de li cem rêveberîye merwaniyan e di wê demê de şam jî di bin destê wan de ye şam heya dema rêveberiya kurdistanê ya eyûbiyan û piştre jî di bin destê wan de dimîne di wê demê de dema ku elî herîrî li cem merwaniyan bû li herêmên ku karîbû li hemiyan digere demekê dîçe şamê û li şamê jî dimîne bi gelek zanistên ku li wir in re rûdine û dide û distîne piştre ku demekê li wir dimîne careke din vedigere û tê cizîra botan li wir jî demekê dimîne dest bi pirtûka xwe ya bi navê maqamatê dike û temam dike piştre ku ew pirtûka xwe bidawi dike pirr di nav aliman de tê naskirin mirovên ku behsa wî dikin û navê wî ji dîyaran dibine diyaran hene ew ji bo vê yekê şemzînan û cizîra botan weke navend ji xwe re dibîne piştre ku ew her weha mezin tê naskirin êdî ew bixwe dike ku here hewlêr û bexdayê di wê heyemê de ev herdû cih weke du navendan bûn bexda navê wê mezin bû hewlêr jî ji ber ku navendeke dîrokî bû navê wê hebû elî herîrî piştî ku ji şamê vedigerê cizîra botan êdî demekê li wir jî dimîne û piştre dikeve rê de û berê xwe dide hewlêrê li wir demekê dimîne û bi pir zaniyarên mezin yên wê demê re rûdine û diaxive ew axiftinên wî her tim bala mirovan dikişîne ser xwe axaftinên wî ji aliyê gel ve gelek tên hezkirin elî herîrî ku demekê li hewlêrê jî dimîne êdî dike ku xwe bigihêne bexda yê piştre xwe digihêne bexdayê li wir navende xelîfetiyê hebû ji ber vê yekê ji pir alim û zanistên îslamê ji li wir dicivîn ew jî di dema xwe de ku weke zaniyarekî tê naskirin êdî weke zanistekî îslamê jî tê naskirin bi vê yekê jî navê wî mezin dibe wî xwest ku bi axiftinê nêzîkatiya vacê di îslamê de bide rûnandin li ser vê yekê re bi pir zaniyarên dema xwe re jî dikeve niqaşên mazin de li bexdayê li navenda xelîfe jî dikeve wan niqaşan de bi vê yekê re tê gotin ku hin raxne jî li ser vê yekê lê têne girtin lê ew ji ya xwe nayê xwarê di wê heyamê de elî herîrî bi vî awayî demekê li baxdayê dimîne piştre careke din vedigere cizîra botan û li ser demeke jiyana xwe ya dirêj li wir dibihorîne di wê dema jiyana xwe ya dirêj de jî li gelek deverên kurdistanê digere û li civata gelek mîran rûdine bi vê yekê re hizrên wî li her derî belav dibin hizrên elî herîrî ne tenê di nav kurdan de li herêmê bigiştî belav dibin ew weke zanistvanekî herêmî mezin dibe rêveberên mezin têne ber wî û jê aqil digirin li gor rojhilatnas û kurdzanê rûs alexander jaba elî herîrî di sala î ya koçî ê zayînê de li gundê herîrê ku girêdayî şemdînanê ji dayik bûye li gor jaba elî herîrî yek ji kevintirîn helbestvanên kurdî ye elî herîrî bêguman yek ji helbestvanên pêşî yê kurmancî ye dîsa li gor heman jêderê elî herîrî di sala yî ya hicrî de ku teqabilî yê zayînî dike rehma xwedê kiriye dîwana wî li kurdistanê tê nasîn hinek helbestên elî herîrî ji aliyê rojhilatnasê alman albert sosin û rojhilatnasê sovyetî margarita borissowna rudenko ve hatin weşandin elî herîrî li ser temenekî şêst salî re diçê ser dilovaniya xwe biqasî ku tê gotin di wan de diçê ser dilovaniya xwe feqiyê teyran jdb colemêrg m şandîs xîzan yek ji fîlozof û helbestvanekî kurd yên mezin û klasîk e feqiyê teyran li gor hin dîrokzanan di an de hatiye dinê û di an de çûya ser dilovaniya xwe li ser van dîrokan riwayetên muxtelif hene ya rastî ew e ku feqiyê teyran di an de hatiyê dinê û jiyaneke mezin û bi zanist berdewam kiriye di gelek vegotin û nivîsan de behsa wê yekê tê kirin ku feqiyê teyran helbestvan bû ya rasti ew e ku ew ne tenê şaîr bû lê di ber re fîlozofekî mezin jî bû di dema xwe de li ser hizir pir kûr bûye û pir nivîsandiye herçend zêde pirtûkên wî heta îro nehatibin jî em dizanin ku wî ne yek an jî du lê hinek pirtûk nivîsandine li ser felsefe dîrokê dema xwe de û pêşketinên dema xwe hizre xwe aniye ser ziman feqiyê teyran li gundê miksê ji dayik bûye ko girêdayiyê colemêrg hekarî ye lê mikis an jî miks niha girêdayiyê wanê ye navê feqiyê teyran yê rastî jî weka di çarînê de gotiye muhemmed mîr muhemmed e feqî di helbestek xwe de jî navlêka xwe mîr mihê daniye ew bi xwe ji malbatek eşîriye bavkalê wî ji dewleta osmaniyan fermana mîrî yê girtine di dîroka wêjeya kurdî de cihekî bêhempa digire helbestvan destannivîs û çîrok nivîsekî mezin e kurê mirekî kurd e berhemên nivîskar wek şêxê senan qiseya bersiyayî û qewla hespê reş e her wiha di nav nivîskarên kurd de cara ewil pexşan nivîsiye ber sîs feqiyê teyran perwerdeya medreseyê girtiye kesekî xwenda û zana ye di dema wi de axa kurdistan û rojhilatê medreseyên olî hebû ne di van medreseyan de agahiyên olî dersên ziman û wêjeyê hatine dayin bi navê feqî peyva ilm û şagirtiyê ya teyrê ji berhema bi navê mentiq et teyrê têt in ev berhema ku pir tê zanin a feridedîn etar e wateya wê axafitina çûka ye feqî hem ji aliyê şêwaza helbestnivîs e hem jî ji aliyê ramanî ve tesîr ji feridedîn atarî girtiye mewlana jî tesîr ji ferasate tesewufî ya feridedîn atarî girtiye feqî di wêjeya kurdî de helbestvanekî girîng yê ku li ser xweza evîn û tesewûfî nivîsiye di nava gel de baş tê nasîn navê wî yê ku herî zêde tê zanîn feqiyê teyran e lê em dizanin ku di berhemên xwe de bi navên wek feqê tera feqiyê gerok miskî xoce mîr mihê mim û hê jî bi kar aniye li gorî lêkolînan dibe ku feqî ji malbateke mîran be û navê wî yê bi rastî mihemed e tirbeya wî li navçeya miksê ya wanê ye hecî fetahê hezroyî yek ji zana û rewşenbîrên kurd ê sedsala an e hecî fetah di sala an de li gundê zuxra hezroyê hatiye dinyayê û di ê sibata an de jî ku roja înê bûye çûye ber dilovaniya xwedê û li goristana bajarê hezroyê ketiye wargeha xwe ya sermedî fetah hezroyî kurê sofî muhemmed e û bi eslê xwe ji hezana licê ye di zarûktiya xwe de dev bi xwendina olî kiriye û piştre li medreseya kurdî domandiye dema ew bûye şazdesalî bi xalê xwe mela ebdulah re çûye hecê ji ber vê yekê ye ku ew bi nasnavê hecîtiyê hatiye naskirin rojnameya kurdistan yekemîn rojnameya bi kurdî ye rojnameya kurdistan di yê nîsana sala an de ji aliyê miqdad midhet bedirxan ve li qahîreya paytexta misirê dest bi weşana xwe kiriye destpêka weşandina rojnameyê mîna xebateke neteweyî û rewşenbîrî tê nirxandin roja destpêka derxistina rojnameyê îro ji aliyê hemû dezgehên kurdî û herwiha ji aliyê hikûmeta herêma kurdistanê jî weke destpêka rojnamegeriya kurdî tê qebûl û pîroz kirin piştî şoreşa an li fransayê raman û giyana netewayetî li seranserê welatên ewropayê belav bû di nav demeke kin de ev raman mîna lehiyekê li cîhanê belav bû û bêguman împeratoriya osmanî û gelên ku di bin desthilatdariya wan de dijiyan mîna ereb alban arnawid bulxar û tirk bi xwe jî ketine ber vê lehiyê piştî têkçûna serhildana bedirxaniyan a sala an dewleta osmanî malbata bedirxaniyan sirgûnî qahîreya paytexta misirê dike mîqdad mîdhed bedirxan beg li wir dest ji kar û xebatên netewayetî bernade û xebatên xwe yên rewşenbîrî didomîne rojnamegeriya kurdî jî cara yekem bi van xebatên mîdhed beg û weşandina rojanameya kurdistan dest pê dike ev rojnameya yekeme di dîroka kurdistanê de her wiha gelê kurd wê demê hem ji aliyê fîzîkî hem ji aliyê çandî û ramanî hem jî di warê ziman û gelek aliyên din de li hemberî êrîş zilm û zordariya desthilatdaran têkoşîna man û nemanê dida taybetî û girîngiyeke din a mezin a rojnameya kurdistanê jî ev bû ku di demeke wiha de hate weşandin lewre pêdiviyeke mezin a gelê kurd bi danûstendin nûçe ragihandin û bi çand û hunera xwe bi zimanê xwe hebû rewşenbîr û mîrê mezin ê gelê kurd mîqdad mîdhad bedirxan ev valahî dît û bi ked û kespeke bêhempa ev valahî bi weşandina rojnameya kurdistanê dagirt û pê re jî bû destpêkek bû dîrokeke giranbiha mîqdad mîdhed bedirxan bi xwe sedema weşandina rojnameyê wiha tîne zimên miqdad midhet bedirxan di sergotara yekem a rojnameya kurdistanê de li ser rewşa aborî û civakî ya gelê kurd jî radiweste piştî zexta osmaniyan li ser misirê rojnameya kurdistan ji neçarî gelek cih guherandin bedirxaniyan weşandina rojnameya kurdistanê li hin welat û deverên ewrûpayê mîna cenewre london û folkstonê domandin hejmarên ê ta an li qahîreyê ji ya an ta an li bajarê cenewreya swîsreyê ji ya an ta yan li qahîreyê hejmara an li londonê ji an ta an li folkistona başûrê îngilîstanê û ji hejmara yî ta ê dîsa li cenewreyê hatine weşandin piştî midhet bedirxan beg evdirehman bedirxan beg xwe da bin barê derxistina rojnameyê di meh û rojan de li sirgûnê di rewşeke dijwar de hejmar hatine weşandin di ê nîsana an rojnameya kurdistan ji aliyê osmaniyan ve hate girtin anjî dibê gerek bibin yek meqeleya klasîkên me an şahir û edîbên me ên kevin ya celadet alî bedirxan di kovara hawarê de em dikin qala klasîkên xwe bikin lê berî ewilî divêt em li bêjeya klasîkê hûr bibin ji ber ko ev bêje bi me ne nas e di edebiyata miletên ewropayî de heyamek heye jê re heyama klasîkan dibêjin ew heyama ko tê de şahir û edîbên klasîk rabûne ji wan edîb û şahiran bi xwe re jî klasîk dibêjin ewan edîbên ha teqlîdî edîb û şahirên yewnan û latînî dikirin û li gora isûl û qeydeyên wan dinivîsandin gelek bala xwe didan wan isûl û qeydan yani gelek isûl û şikilperest bûn ji edebiyatê pê ve ji her tiştî re ko di wextê kevin de û bi islûleke bijarte hate çêkirin klasîk dibêjin di warê mûsîqiyê de jî klasîsm heye herçi bestekarên wê heyamê ne ji wan re jî klasîk dibêjin mîmariya klasîk jî heye xulase herçi fen û sinhetên ko bi wê rêzikê ve çûne ji wan re klasîk dibêjin gelo di edebiyatê de klasîkên kurdmancan kî ne ew kengê rabûne û bi paş xwe ve çi eser hiştine bersiva vê pirsiyariyê ne hêsanî ye û jê re xebateke zor divêtin ji xwe ji eserên beriya islamiyetê hesêb tiştek ne maye piştî islamiyetê ji nav kurdan gelek şahir edîb û peyayên zana rabûne lê eserên xwe bi piranî bi erebî bi farisî an bi tirkî nivîsandine û ji wan milet û edebiyata wan re xizmeteke mezin kirine herçî şahirên tirkan ên mezin yên ko serê tirkan bilind dikin nabî û nefî her du jî kurdmanc in yên ko bi kurdmancî nivîsandine gelek hindik in û wan jî bala xwe ne daye zmên û çêtir kêfa xwe ji pirsên erebî û farisî re anîne digel vê hindê ev çend eserên ko pêşiyan ji me re hiştine edebiyata me a klasîk ditînin pê û di nav wan de eserine kûr û hêja hene ji xwe herçî folklora me ye yanî edebiyata xelkê di nav folklorên dinyayê de bi bijarteyî dikeve rêza pêşîn di rohelatê nîzing de folklora tu miletî ne gihaştiye dereca folklora me herçî klasîkên me herwekî me got ev behseke dirêj û zehmet e û jê re wextekî fireh divêt ev ne îşê bendekê an du bendan e heke îro em vê bendê dinivîsînin mexseda me ne ew e ko em li vê behsê hûr bibin û klasîkên xwe bisenifînin bi tenê em dixwazin vê behsê vekin bi hêviya ko hinên din pê mijûl bibin û tiştekî tekûz bi ser xin di vê bendê de emê bê awerteyî qala hemî şahir û edîbên kurdmanc bikin yên ko bi kurdmancî nivîsandine heye ko hinekê wan bi tenê şahirê dîwanê ne û ne klasîk in bila misenifê klasîkan bi wan mijûl bibe û klasîkan ji neklasîkan bibijêre û heqê herkesî li gora hêjabûna wî bidiyê di vê babetê de di destên me de tu wesîqe nînin tiştên ko ez pê dizanim min pirê wan ji şêxê rehmetî evdirehmanê garisî bihîstine ji milê din di kitêba kurdîzanê ûris eleksandr jaba de der heqê edebiyeta kurdî hin not hene jaba ji melakî kurdmanc re di heqê edebiyata me de bendek da bû nivîsandin melayê kurdmanc ji xêra xwedê re benda xwe ne bi erebî ne bi farisî û ne jî bi tirkî lê bi kurdmancî nivîsandiye mebest ji melayê kurdmanc mele mehmûdê bazîdî ye û di wê demê de celadet alî bedir xanî nedizanî ka navê wî melayî çi bû mele mehmûdê bazîdî gelek destnivîs û belgeyên dî jî dane alexander jabayî ravekirina arif zêrevanî ewî melayî di benda xwe de qala tarîxa bûn û wefata her şahirî jî kiriye lê wer dixuye ko mela di van tarîxan de şaş e melê ew bêî ko bi rastiya wan bizane ji ber xwe de û bi texmîn gotine û li hev siwar kirine digel vê hindê em gotinên melayê jaba weke xwe diguhêzînin stûnên xwe di benda melê de tiştine xelet hebin jî ew bend di celebê xwe de esereke yekta ye herweki xanî gotiye kurdmancî ye ew qeder li kar e kitêbeke hisabî perçeyek ji meqele klasîkên me an şahir û edîbên me ên kevin ya celadet bedirxan vê paşiyê kitêbeke kiçik ketiye destên min kitêbeke mewzûn tê de qala hisabî kirine ev in çend beytên wê neh caran neh bi xwe hesêb ke biltemam heştê û yek in tu bizan ya ez xulam heşt caran çar çend in eya şîrînbira ew sih û dû ne herçî zêde ji te re heft caran pênc çend in eya tiflê piçûk ew sih û pênc in da ko pê nebî xudûk şeş caran sê çend in eya sahib meqal ew deh û heşt in tu bizan ya pîrê kal pênc caran pênc çend in ey mêrê çak ew bîst û pênc in tu bizan ey canê çak çar caran heft çend in tu bêje vê demê ew bîst û heşt in da tu hilnegrî xemê sê caran neh bo te beyan kim ya delal ew bîst û heft in tu bizane ya heval du caran çar çend in min bo te kirye xet ew heşt temam in der vê nezma pir xelet êk caran êk êk e bizan ya nasiha bo feqîrê koyî bêjin fatiha di dawiya vê kitêbokê de bi erebî şerhek heye li gora vê şerhê xwedî kitêba xwe di sala ê romî de nezim kiriye berî hevdeh salan gelo li kû derê li tirkiyê iraqê an sûriyê klasîkên kurdî kurd neteweyeke îranî ye ku li herêma erdnîgariya ji rojhilata navîn çiyayên zagrosê ber bi rojhilatê ve heta çiyayên torosê li rojava ji çiyayên hemrînê li başûr ber bi qeraxên qers erzurumê li bakur dimînin û dijîn ku piraniya wan li ser axa kurdistanê dijîn û bi zimanê kurdî ku di bin ziman malbata hind û ewropî de ye xeber didin nifûsa kurdan nêzîkê û mîlyon e îro li tirkiyê mezintirîn nifûsa kurd milyon kes heye îran li iraq û sûriyê jî gelheya girîng ya kurdan heye di heman demê de diasporaya kurd li navçeyên cografîk ên cihêreng ên wek ewropaya rojava amerîkaya bakur û asya navîn jî heye nemaze ji ber kaos û pirsgirêkên siyasî û civakî yên li herêmê û sedemên din nemaze di nîvê duyemîn ê sedsala an de gava ku çanda kurdî di heman demê de bi têkiliyên sedsalî hûnerî re di heman demê de bi çandên din ên rojhilata navîn re wekhevî heye baweriya olî ya kurd bi rengek pir sincretîk pêşve çûye digel ku pirraniya wan misilmanên sunnî ne ku girêdayî mezheba şafîî ne endamên gelek ol û baweriyên cûda jî hene li gel vana mezhebên cûda tevger û baweriyên cûda hene ku di nav kurdan de wek êzdîtî û ehl e heq xuya dikin û bi çand û têgihiştina olî ya kurdî re têne xuya kirin bêjenasî ya peyva kurd an jî kurdî mijarek pir nîqaş e û nayê zanîn ka wê bi çi awayî tête girtin hin zanyar peyva kurd bi peyva karda di tabloyên sumeriya kevnar de vedigirin ku di sedsala an b z de vedigirin ku ew jî ji bo danasîna gel bikar dihat digel ku hinên din peyva kurd di danasîna hin eşîrên di anabasis ksenofanes de ku piranî kurd lê dijîn bikar anîn gotina kardukhoi ku wekî peyva kardu pirjimar tête hesibandin ji ber ku paşpirtika kh ji paşpirtika pirjimar a ermenî ye û ksenofanes diyar dike ku wan navên van eşîrên ji ermenî fêr bûn dûvre di xebatên livy polibios û strabon de civatek bi navê kyrtiae û bi wan re têkildar e lêbelê peyva kurdî di çarçoweya hevdem de îranî ye bi rastî ev peyv di ebata krnmag î ardashîr î babagn de ku di dema sasaniyan de hatî nivîsandin tê dîtin di derbarê emehrazedê sasanî ardeşir şirove dikin ev dîdevan behsa şerê ardeşir bi kurdan û dijminahiya wî bi sîltan madig re dike di beşa yekemîn a çîrokê de jî wisa hatiye nivîsandin ku di dema serweriya xirab a îskender de nîgarên dara neçar bûn ku berê xwe bidin çiyayan û di nav kurdan de bijîn bi taybetî lêkolînerên destpêkê bi kurdan re têkiliya kardukhoi ya ku ji hêla ksenofanes ve hatî behs kirin re têkildar dike lê van dîtinan têne nîqaş kirin û ji destpêka sedsala an û vir ve giraniya xwe winda kirine sedemên ku mirovên bi navê xenofon kardukhoi bi kurdan re têne nas kirin ev e ku herêma ku ew îro lê dijîn li kurdistanê adet û taybetmendiyên cuda yên derveyî ne lêbelê ev encam li ser bingeha pirsgirêkên bingehîn bû mînaka ku kurd her gav li kurdistanê dijîn ku kurd bi piranî lê dijîn û koçberiya li herêmê di dîrokê de nehatiye hesibandin di heman demê de ew başbûnek e ku civakên ku li herêmek mayîn dijîn hêvî dikin ku awayên jiyanek wiha nîşan bidin ji bilî taybetmendiyên wan ên mîna etnîsîteyê bi demê re her çend nîqaşên li ser mirovên kardu kyrtiae hene ku bi gelemperî di çavkaniyên kevn de têne behs kirin û bi demê re bi kurd re têkildar in raya giştî ya dîrokzan û zimanzanan ev e ku van navan ji navê kurda cuda nine sedema herî mezin a vê dîtinê vokala kurt e ku di dawiya van peyvan de ye û di heman demê de parçeyek ji koka gotinê ye bi taybetî peyva kardu pir bi nakokî ye gengaz e ku tîpa yekem ê vê peyvê bi tîpa k be ne ku tîpa k ku nîşan dide ya semîtîk qrd tê wateya wêrek an xurt dê tîpa q diyar dike zimanzan hene ku vê yekê parêz dikin her weha rexne û red dikin wekî din heke peyva kurdî ji peyva farisî gord hatî wergirtin mimkun e ku peyva gord wekî rengek îranîzandî ya navekî wek kardu ya herêmî an qardu were dîtin em dikarin bibêjin ku zimanê kurdan komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin kurdî ji şêwezarên sereke yên kurmancî soranî kurd xwarig zazakî û goranî pêk tê roja îro kurd xwedî alavên ragihandinê ye bi taybetî li herêma kurdistana iraqa federal televîzyon radyo înternet pirtûk rojname û kovarên kurdî gelek hene li başûrê kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan kurd neteweyeke kevnare ye li gorî hin pispor û dîrokzanan kurd bi med û mediyan ve girêdayî ne lê bi temamî ne aşkira ye ji mêj ve xwedî xet nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine lê piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dûgelên wan ji holê rabûne û têk çûne ev nivîs û nivîskarên ku mane jî girîngtirîn belge ne ji bo pêşandana şanî û dirûvê çanda netewe û welatparêzên kurd qala axa karda li ser tableteke kîl ya sumerî ji hezarsala bz yem hatiye kirin li vê axê mirovên su yên li herêmên başûrê gola wanê rûniştî bûn dijîn têkîliya zimannasî di navbera kurd û karda de nediyarî ye lê belê tên fikirîn eleqayek di navbera wan de gengaz e tabletên din yên kîl bi sûmerî gelên di axa karda de jiyane wek qarduçî û qurtî bi nav kirine ji hêla etîmolojiyê têkîliya peyva karda qardu bi têgiha urartûyê ya bi suryankî û bi têgiha araratê ya bi îbranî re heye tên gumankirin qartî an qartas yên di çiyayên bakûrê mezopotamyayê de niştecîh bûn bi îhtîmalekê pêşiyên kurdan in akadî di dawiya hezarsala bz yem de ji aliyê koçberên ji herêma qartas ve hatine erîşkirin û ew wek gutî bi nav kirine wan di bz an de mezopotamya feth kiriye û bi mîran re hikm kirin heta utu hengel mîrê sumeriyan ew têk birin gelek kurd difikirin pêşiyên wan ji medan xelkeke îranî ya kevn hatiye û herwiha salnameyeke ku digihîje sala an di vê salê de payîtexta asûran ya nînovayê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin ji aliye kurdan ve tê bikaranîn îdiaya esla kurdan ya ji medan di merşa wan de derbas dibe em xortên med û keyxesrew in lêbelê mackenzie û asatrian li dijî têkîliya zimanê medî û kurdî derdikevin ji aliyê din ve kurdî wek zimanê medî şaxeke zimanên farisî yên bakurê rojavayê pêk tîne hin lêkolîner kardoxên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin ên din jî kîrtiyan çêtir digirin lêbelê herî ewîl rastî têgiha kurd di sedsala an de di çavkaniyên erebî de tên destanên wek şahname û kar namag i ardashir i pabagan ya bi farsiya navîn pirtûkên ji dema ewîliya îslamê û çavkaniyên din yên îslamê vesîkayên pêşîn yên navê kurd dide esla kurdan ya etnîkî curbicur in di kar namag i ardashir i pabagan de nesireke kurt ya bi farsiya navîn hatiye nivîsîn hatiye vegotin li dema împeratoriya sasaniyan erdeşîrê yekê li dijî kurdan û seroka wan madîg şer kiriye tevî ku di destpêkê de têk biriye jî erdeşîrê yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye di nameyeke erdeşîrê yekê ji dijminê xwe yê erdevan v ku di heman berhemê de hatiye vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke civakî bû ku ji dêla komeke etnîk ya eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn herwiha di bz an de mîrê sasaniyan şepûrê duyêm ji bo fethkirina bajarê bezabde cizîra îro êrişî parêzgeha romê ya zawdexê kiriye bajar bi hêz hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin piştî dorpêçeke dirêj û dijwar şepûrê duyêm dîwaran hilweşandine bajar feth kiriye û hemû parêzvanên wê qetil kiriye dûre wî bajarê stratejîk tamîr kiriye leşkerên xwe yên çêtirîn di bajêr de bi cih kiriye îhtimal e ku qadishaye yên ji hêla kavadê yekem ve di singarayê de hatine bicihkirin kurd bûn û wan ebd el mesîhê şêhîd perestibû qadishaye li dijî sasaniyan serhildan kir û hemû xakên farisî talan kirin dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî bîzansê bûn nivîseke nivîskarekî meçhûl ya ji sedsala an jî heye ku di derheqê mar qardax şehîdê xiristiyanan de hatiye nivîsîn mar qardagh di sedsala em de di dema serdestiya şepûrê duyem de jiyabû û tên gotin ew rastî mar ebdişoyê metran û şêhîd hatiye piştî lêpirsîna mar qardagh û leşkerên wî di derheqê eslê abdişoyî de wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê asûran ê bi navê hazzayê ne lê ew hatine biderkirin û piştre li tamanonê gundekî li axa kurdan yê ku tên terîfkirin li derdora çiyayê cûdiyê ye niştecîh bûn çavkaniyên suryanî yên ewil ji bo kurdan hurdanaye kurdanaye kurdaye bi kar anine li gorî mîxaîlê mezin hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo theofîlusê împaratorê bîzansê ew herwiha qala leşkerên parsî yên ku li hêrema qardu li dijî musayî serokê hurdanaye di sala an de şer kiribû dike li gorî bar hebreausê mîrekî kurdanaye hebû û wî di sala an de li dijî ereban serî hilda mîxaîlê mezin ew wek pagan mirîdên mehdî û pisporên magî hesibandin mehdiyê wan xwe wek îsa û ruhê pîroz bi nav kiriye di destpêka serdema navîn de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn şûna wê wê têgihê nişanî eşîretên koçer yên îraniyên rojavayî dida ku ev eşîret ji parsiyan cûda bûn lê dîsa jî di serdema navîn ya bilind de nasnameya kurdan ya etnikî her ku diçû dihat holê digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan ya etnikî di nivîsên ji sedsala em û em de bibîne ji sedsala an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevwatetiya wê bi kategoriya etnografîk ya koçber re nîn e teberiyî nivîsiye ku di sala an de hormuzanî generalekî sasaniyan yê ji malbateke mîrzade li dijî dagirkerên îslamê li xûzistanê şer kiriye û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin lêbelê ew têk çûne û ketine bin serweriya îslamê di sala an de serokekî kurd yê li mûsilê bi navê mîr ceferî li dijî xîlafetê el mutasimî serî hilda yê ku li dijî serhildanê fermandarê îtex şandiye îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî pirraniya kurdan anîne îslamê û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine yek ji wan jî hamdaniyan in ku endamên malbata wan yên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne di sala an de xanedana daylamite buyid hatiye damezrandin û paşê jî wan piraniya îran û îraqê îroyîn feth kirine di dema serweriya vê xanedanê de bedr ibn hasanwaih serokeşîr û serwerê kurd xwe yek ji giringtirîn emîrên wê demê da qebulkirin di sedsalên an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin ku li kurdistanê û deverên cîran hukim kirine ji ber dagirkeriya tirkan a anatolyayê di sedsala an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana selçûkê bûne piştî vê demê kurd di nav artêşên zengiyan de gelek cih girtine piştî zengiyan bi rêveberiya selahedînî dewleta eyûbiyan di sala an de hatiye damezrandin selahedînî ji bo fethkirina qudisê ji destê xaçperestan di şerê hattinê de serokatiya misilmanan kiriye herwiha gelek caran li dijî heşhaşîyan jî şer kiriye dewleta eyyubiyan heya sala an dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye xanedana sefewiyan ya di sala an de hatiye damezrandin warê kurdan jî bi dest xistiye bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê pîroz şah zêrînkuleh esilzadeyekî ku di sedsala an de ji kurdistanê bar kiriye erdebîlê şerê ebexê ku di sala an de li parêzgeha azerbaycana rojava ya îranê bi dawî bûye destpêka şerên osmanî farisî yên di navbera sefewiya îranê û xanedanên îranê yên peyhatî û osmaniyan de bûye ji bo salên bê piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema şerên osmanî farisî de di navbera turkiyeyê osmanî û îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît şahê sefewiyan ê îsmaîl i s serhildaneke ezîdiyan a ku ji sala an heta an dom kiriye dawî anî piştî sedsalekê şerê dimdimê çêbû ku şahê sefewiyan ê ebas i s serhildana ku bi serokê kurd ê emîrxan lepzerîn ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin xorasanê ne tenê ji bo qelskirina kurdan lê di heman demê de jî ji bo parastina sînorê rojhilatê ji dagirkirina eşîrên afganî û tirkmen xelkên din yên wek ermenî gurcî û çerkez jî bi darê zorê ji hêla ebas i û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin kurdên xorasanê ku hêjmara wan nêzîkê in hîn jî zaravayê kurdiya kurmancî bi kar tînin çend kurdên esilzade xizmeta sefewiyan kiriye û di nav wan de hayine asteke baş yek ji wan jî şêx elîxanê zengenê ye ku ji sala an heta an wek wezîrê mezin ê şah suleyman i s xebitiye ji ber hewildanên wî yên ji bo reformkirina aboriya îranê di dîroknivîsa nûjen de jê re sefewî emîr kebîr tê gotin herwiha kurê wî şahqulîxanê zengenê jî ji sala an heta sala an wek wezîrê mezin xizmet kiriye siyasetmedarê din ê kurd genc elîxan hevalekî nêzîk ê ebas i bû û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsozi dihat zanîn piştî hilweşîna safewiyan îran ketiye bin destê împeratoriya efşarî ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê nadir şah ve hatiye hukimkirin piştî mirina nadîr şah îran ketiye nav şerekî navxweyî gelek serok hewl daye ku desthilata wî welatî bigirin di dawiyê de kerîmxanê zend generalekî lekî yê eşîra zend desthilatê bi dest xistiye hingê di serdema kerîmxanî de welat dewlemend bûye huner pêş ve çûye û têkiliyên navneteweyî jî hatine xurtkirin kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê wekilê xelkê lê hatiye kirin piştî şerê osmanî îran kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê besreyê di îraqê osmaniyan de bigire kurd neteweyeke îranî ne û dîroka wan diçe sê hezar sal berî zayînê li gorî belgeyên dîrokî yên ku di destên me de hene kurd li quntara çiyayên zagrosê bi navên gûtî lolo kasî mîtanî sobar nayrî manayî kardox û xaldî û bi piranî di koçberiyê de jiyane paşê di salên heta yê berî zayînê de dewleteke bi hêz a bi navê med damezirandine li gorî hin ji dîroknasan ariyayî di hezareya sêyem a berî zayînê de li başûrê rûsyayê bi ser bakurê qefqaz û deryaya reş re koçbernî rojavayê asyayê bûne li wir jî ew bûna du beş beşek ji wan çûye ewrûpayê û netewey ên ewropayî yên niha paşmaya wê beşê ne beşa din jî çûye rojavaya navîn û bi maweyeke hezar salî li wir mane paşê jî berê xwe dane bakurê îranê piştî demekê ew beş jî bi xwe bû du deste desteyek çû hindê û li pencabê bi cih bû gelê hindistanê paşmaya wê desteyê ye desteya din jî li îranê belav bû wan bi navê îranî deng veda ew desteya ku li îranê niştecih bûn û wekî pars deng dan yên din jî ku her bi awayekî koçber jiyan û li ser çiyayên zagros û ararat belav bûn jî dewleteke bi navê med damezirandin faris jî pêş ketin û wan jî dewleteke bi navê hexamenişîn pêk anîn û wan dewleta medya di sala yê berî zayînê de têk birin û pûç kirin vêca koka farisan diçe ser hexamenişiyan û ya kurdan jî diçe ser medan kurd xwedî kevneşopiyeke zargotinê ya dewlemend in ku heta van demên dawiyê bi piranî bi axaftin an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye her çend e ku hin çîrokên nivîskarên kurd li seranserê kurdistanê baş dihat zanîn piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala an û an de hatine nivîsîn tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihaştine heta îro armanc û şêwaza wan cûr bi cûr in di nav zargotina kurdan de mirov dikare çîrokên di derbarê xweza ajalên antropomorfîk evîn leheng û bekoyan afirandiyên mîtolojîk û jiyana rojane de bibîne mirov dikare di çandên din de jî hin ji van lehengên mîtolojîk mîna sîmir şahmaran û kawayê hesinker bibîne nexasim di mîtolojiya îranî de her wiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye û hinên din jî li ser perwerdeyî û dîn e dibe ku hêmana herî tê dubarekirin rovî bibe ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cûreyên kêm hişmend dikeve her wiha bi gelemperî di dawiyê de têk diçe mijareke din a gelemper di zargotina kurdan de jî eslê eşîran e çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê çîrokên xwe pêşkêş dikin mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan rêwîtiyê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin ev çîrok bi taybetî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi evarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e ev çirok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi gelemperî li seranserê kurdistanê tên dîtin yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm dîn û zaravaya xwe ve ne dibe ku mînaka vê ya herî baş cihûyên kurd ên zaxoyê bin li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber kevneşopiyeke devkî ya bêhempa rêz tê girtin mînakên din jî mîtolojiya ezîdiyan û çîrokên kurdên dêrsimê ne ku di bin bandora ermeniyan de mane piştî derbeya an di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê dengbêj û çîrokbêjan hatiye birîn û gelek çîrok ketine talûkeya tunnebûnê di sala an de qedexeya zimên hatiye rakirin lê dîsa jî çîrokbêjiya kevneşopî tesîreke neyînî ji gelek televîzyon û radyoyan girtiye lêbelê hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine herçend îslama sunnî destûra deqên mayinde nede jî xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên kevneşopî ji demên berî îslamê mane hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye kezeba ajalan tenî û hin tiştên din tê çekirin deq li ser çerm bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin wate û armancên deqan cûr bi cûr in mînak parastina li dijî xirabî an nexweşiyê nîşana bedewiyê û girêdana eşîrê sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd yên kevneşopî û nûjen de berbelav e deq ji li ser laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin û bi gelemperî li ser ling çene enî û derên laş ên din tê nexşandin populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan yên nû de pir kêm bûye lêbelê deqên nûjen zêdetir dibin û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên giring wekî şevê hinnê de tên lêkirin gundên kurdan ên kevneşopî xwedan xaniyên hêsan e ji herriyê tê çêkirin bi gelemperî banên malan rast û textîn in heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li herranê jî hene bi sedsalan gelek avahîsaziyên kurd yên nuwaze bi şêwazên cûrbicûr hatine avakirin kurdistan bi mînakên avahîsaziyê yên kevnar ji îran roma grek û semîtîk serbilind e ku yên herî navdar bêstûn û taqe bostan li kirmaşanê textê silêman li nêzîkê tekabê çiyayê nemrûdê li nêzî semsûrê û kelehên hewlêr û amedê ne yekem nimûneyên avahîsaziyên kurd ên rastîn yên ku heta niha gihaştine di sedsala an de hatine avakirin nimûneyên herî kevn ji pira dehderî ya merwaniyan li amedê mizgefta menûçêhr ya şedadiyan li aniyê û kelha kurd ya li nêzîkê himsê pêk tên di sedsalên û an de dewleta eyûbî di bandora pêşiyê wan ê fatimî û reqîbê wan ê xaçparêzan de gelek avahî li seranserê rojhilata navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine jinên malbata eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke giring girtine berhemên herî navdar ên eyûbî mizgefta xelîl el rehman ya ku gola el rehman a li rihayê dorpêç dike kelha qahîreyê û piraniya beşên kelha helebê ne beşa giring a din ji mîrasa avahîsaziyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan lalîş e ku ji dawiya sedsala an destpêka an heta niha gihaştiye di serdemên li pey de jî serokên kurd û dewlet û emîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft keleş û bircan hiştine hin ji wan xirab bûne hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî ji holê rakirinê hatine hilweşandin wekî mînak birca belek ya emîrîtiya botan e mînakên navdar kela xoşabê ji sedsala an kela şerwanê ya ji destpêka sedsala an û pira dêrîn a elwen li xaneqînê ji sedsala an ya herî navdar qesra îshaq paşa li bazid e ku ev avahî bi bandorên mezin ji her du kevneşopên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin avakirina qesrê di sala an de bi serokatiya çolak ebdî paşa begekî împeratoriya osmanî dest pê kiribû û avahî di sala an de ji hêla neviyê wî îsheq paşa ve hatiye xilaskirin bi qasî jûreyên di nav de mizgeft odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin ev qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn mînaka avahîsaziya serdema osmaniyan û ya anatolyayê ye di salên dawî de hikûmeta herêma kurdistanê çend avahiyên dîrokî wek kela hewlêrê û mînareya mudhafaria nû kiriye kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh çem û rûbarên wê jî hene ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê sewaldariyê û debara xwe bi vê yekê bikin ya ku diyar e ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a koçber hebûye û her tim çûne zozanan jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber kepenek gore û hwd çêkirine ji şîrê wan ji xwe re penîr mas rûn û hwd girtine her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê li dijî dijmin neyar û ajalan şer kiriye ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs bi xêret wêrek û dilêr bûye her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye major soane ely bannister soane ku yek ji rojhilatnasan e di geştnameya xwe de dibêje kurd zor camêr wêrek û netirs in pir ji nêçîr û yariyan hez dikin ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in gotina wan yek e gelekî cesûr û jêrek in zû fêrî ziman kar û pîşeyan dibin gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin kurd gelekî bexşende dilovan dilêr camêr lêbor mêvandar û mêvanperwer in dinav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe di pêkanîna karekî de jê dipirse jin jî mil bi milê zilaman dixebitin di cotkirin ajeldarî maldarî zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin keç bi dilê xwe dizewice dildarî reşbelek cergûbez di govendê de destênhevgirtina jin û mêran di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî dawet û govendê hez dikin ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr rûxweş bi hiş zana û wêrek in neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi xwedê hebûye û ew perestine her wiha bi perestina heyv roj stêrk agir av ba birûsk û tiştên bi vî rengî mijûl kirine wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine paşê ji malbata espîtmanî ya medyayê kesekî bi navê zerdeşt peyda bûye û bangî gel kiriye ku xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye rêz û rêçikên wî bi kar anîne piştî ku ola îslamê li kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne misilman ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin kurdistan di pirtûka dairetûl mearifail îslamî de tê gotin ku kurdistan parçe erdekî biçûk e ku ketiye başûrê rojhilat ew ji loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê rojava dr mihemed muîn dibêje kurdistan parçe erdek e ku ketiye asyaya rojava û di navbera dewletên îran iraq tirkiye sûriye û rûsyayê de hatiye parçekirin çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e xezîneyên wekî av petrol sifir mis hesin cîwe ciwa zêde tê de heye gotina kurdistan di zimanê selçûqiyan de bi nav û deng bûye hemdulah mestûfî ev bajar wekî bajarên kurdistanê bi êv kirine alanî elîşter behar xeftiyan derbendî tacxatûn derbendî zengî dibîl dînewer sultan avay şarezûr kengwer qirmîsîn kirind û xoşan maydeşt hersîn û westam mafên mirovan mafên gerdûnî ên mirovan in bê liberçavgirtina sîstema dadwerî an hokarên dî ên mîna qewmiyet netewe ol an bawerî hizra mafên mirovan ji têgeha felsefî a mafên xweriskî hatiye hindek bawerin ko ji xwe mafên mirovan û mafên xweriskî her yek in û çi cidadî di navbera wan da nîne lê hidek jî bi awayekê eşkira cidatiyê diêxin nav wan da her wekî di danezana gerdûnî ya mafên mirovan da hatî têgeha mafan li ser kerameta gewherîn a mirovan hatiye avakirin hebûn rewayî û naveroka mafên mirovan hêşta jî cihê gengeşeyên gerim ên siyasî felsefî û civakî ye bi awayekê qanûnî mafên mirovan di qanûna navneteweyî û di peymanan da û paştir jî di qanûnên navxweyî a hatine diyarkirin bi ser vê ra jî carina mafên mirovan ji astê qanûnî derbaz dibit û awayê têgeheka exlaqî werdigirit û dibit binaxeyê hemî têkhiliyên mirovan bi hevdu ra melayê cizîrî an mela ehmedê cizîrî z cizîr m cizîr yek ji helbestvan û nivîskarekî mezin yên kurd e melayê cizîrî zanyarekî kurd e ku di sala an de ji dayîk bûye wekî ku tê gotin di sala an de çûye li ser dilovanîya xwe ku mirov behsa melayê cizîrî bike divêt hinekî mezin behsa wî bikê zîra ew mirovekî mezin bû bi hizra xwe re di dema xwe de gelek kifşkirinên mezin dana çêkirin bi hizir û ramana ji xwe re jî mezin bû dema xwe baş û qenc fêhm kiribû û têgihiştî bû tê gotin ku wî pir nivîsandiye lê ji wan pirtûkên ku wî nivîsandine zêde nehatin dema me gelek hê jî winda ne hizra melayê cizirî pir mezin û pir bi kifş e ji ber vê yekê pêşî em ji hizra wî dest pê bikin û behsa wî û jiyana wî bikin wî bi hizra xwe gelek kifşkirinên mezin dana çêkirin û ji xwe re demek da vekirin di sedsala an de hizir bi nêzîkatiyeke bi pergal bidest pêşketinê dike ew jî di vê yekê de li kurdistanê pêşavaniyeke mezin ji gel re dike ji ber vê yekê ew û hizra wî çiqas were fêhmkirin û têgihiştin ewçend jî rastiya wî û pêşketinên ku wî bi hizra xwe pêşengitî ji wan re kiriye wê bêne dîtin meleyê cizirî di dema xwe de bi hizra xwe temenê demekê diafirîne temenê hizra hemdem û nûjen bi wî re li kurdistanê mezin tê afirandin ew bi hizra xwe pêşavaniya vê yekê dike piştî wî çend zanistvan werin bandora wî li ser wan xuya dibe di wê demê de li anatoliya hinek pêşketin hene lê pêşketinên ku dibin jî pêşavaniya wan herêmê mezopotamya dike bi zêdeyî jî naqabine dijlê û ferat di vê pêşavaniyê mezin bidest kirinê dike di wê demê de wek semerqendê bexdayê û şamê cizîra botan jî navendeke mezin e li hewbûneke mezin li wir dibe ne tenê mirovên misilman yên fileh û êzîdî jî li wir dicivin wê derê ji xwe re weke navendekê dibînin bi vê yekê re divê mirov bêje ku cizîre botan navendeke mezin e bi vê navenditiya xwe re di serê mirovan di nav gel û di pêşketinan de cih û war digire bi vê yekê re divê mirov navê wê bi rêz hilde û bîne ser ziman melayê cizîrî li cizire botan dimîn û mezin dibe malbata wî ji wir e ji derûdore wir e ne ji deştê lê ji torê ya ji ber vê yekê jî ew zû bi pêşdikeve malbate wî bi ehlîtiya xwe ve jî digihe malbata mîr nêzîkî hevdû ne ya rastî ku mirov bêje malbate wî jî bi navê heye û mezin e û mîrîtiyeke wan jî heye malbate wî ji ber rewş û waxtê wan xweş e êdî ji bo xwandin û pêşketinê ji melayê cizirî re gelek derfet derdikevin holê ew wan derfetan baş bi kar tîne û xwe bi pêş dixe piştî ku zarokatiya xwe li malê li gunde hasetê dibuhurîne êdî bi pêşavaniya bavê xwe û xwedîderketina mîrê botan tê cizîra botan û li wir dest bi xwebdina xwe dike di nav îlm hizir de kûr diçe û mezin dibe bi vê yekê re di demeke kin de bi hişmendiya xwe derdikeve pêş di nav gelê de ji ber ku di xwendinê de jîr û bi fêhm e êdî zû bi pêş dikeve meleyê cizirî bi wê zû pêşketine xwe rê di demeke kin de xwe digihinê asteke mezine di zanebûnê de bi vê yekê re ku ew jî digihê wê qinyatê ku di hizir de mezin bûye êdî dike ku xwe bigihinê zanistên dema xwe û bi wan re bide û bistêne ji ber vê yekê ji êdî ew bîryara xwe dide ku ji cizîre botan derkeve û herê herêmên din yên kurdistanê di wê demê de herêmên ku navê wan hen sêrt çemişgezeg amed xîzan îdir heskîf û hwd ev der tenê derne ji wan derên ku navê wan hene ew jî dixweze ku xwe bigihinê wanderan di mala xwe de meleyê cizirî birayê mezin e ji ber vê yekê jî piştî ku bavê wî diçê li ser dilovaniya xwe êdî divêt ku ew werê dewsa wî lê ew vê yekê erê nakê û birayê xwe yê ku ji xwe biçûktir didêne dewsa xwe û ji wir diçê êdî ew tê wan herêmên kurdistanê yên ku navê wan hene û di wan de zanist jî hene piştî ku ji cizirê botan derdikeve êdî tê û li gelek deverên kurdistanê dimene û wanderên ku lê dimene li wanderan di nav civatên wan de dimene û diaxivê û xwe dide naskirin piştî ku diçê gelek deveran êdî tê û xwe digihinê heskîfê li wir li cem şêx hisên demeke dirêj li cem wî dimene li wir meleyê cizirî xwe digihinê asteke mezin piştre ku demekê li wir dimene êdî piştre tê amede li amedê di wê demê de mele taha heye mele taha bi zanebûn û alimtiye xwe mirovekî pir mezin û zane ya meleyê cizirî tê cem wî û li cem wî jî weke demekê dimene li wir jî xwe bi pêş dixe pir dixwîne pir eşqî xwandina piştî ku demekê li wir dimenê piştre êdî ku ew di zanebûne xwe de û di îlmê xwe de hê ji mezin dibe êdî mele taha qinyatê pê têne ku ew mirovekî ku alime êdî wî dişene gundekî bi navê sirba ku li wir seydetiyê bike û fêran bide feqîyan ew jî ku mele taha jê re vê yekê dibêje û dixweze êdî ew jî bi dilekî xwêş dibêje erê û piştre rê digirê û diçê wir û li wir demeke dirêj dimene û seydetiyê dikê piştî ku demekê li wir dimene êdî careke di tê amedê û li wir hinekî di jî li civate mele taha dimene û dirûnihê û piştre careke dî rêya xwe digirê û tê cem şêx hisên heskîfê û li wir jî demekê dimene piştî ku demeke dimene duvre rêya xwe digirê û tê cizîre botan piştre ku carek dî tê cizîre botan êdî li wir bidest seydetiyê dikê meleyê cizîrî li herême botana hema bêja hemûkî digerihê û wanderan dibînê bi mirovên herêmê yên zanist rê hemûnkan rê dirûnihê û li wan dihisenê û xwe li wan dide hisandin bi vê yekê qedr û qiymetê wî hê mezintir dibe meleyê cizîrî piştî ku divegerihê careke dî derdikeve geran û li herêman digerihê lê êdî ne weke berê derdikeve geran êdî ew demên xwe bêhtir li cizîra botan bi fêrdayina faqayên ji xwe re dibuhurêne di wê demê de jî dinivîsene biqasî ku em zanin wî li ser gelek mijarên hizrî nivîsên mezin nivîsandina gelek ji wan nivîsên wî ne gihana roja ma lê gelek ji wan jî yên ku gihana îro bidev gihana haya dawiya umrê xwe li cizîre botan dimîne li wir li medresa sor jî demeke dirêj seydetiyê dikê gelek faqa jê fêran digirin gelek feqîyên wî jî piştre dibine zanistvanên mezin piştî vêqasê heya ku digihê dilovaniya xwe li wir dimene piştî ku digihê dilovaniya xwe wî ji wî cihê ku wî lê fêr didana feqiyan û şîret li mirovan dikirin naveqetênin mezele wî li medresa sor tê çêkirin û ew li wir tê bicihkirin hê jî haya îroj mezele wî li wir e û haya îroj jî dimene pirtûk ji aliyê nivîskar celaleddin yyler ve bi navê şîroveya dîwana melayê cizîrî hatiye neşrkirin bi giştî çar cureyên helbesta kurdî hene helbesta qehremanî netewî ku mînaka wê ya herî berceste di zimanê kurdî da mem û zîn e helbesta awazî strankî ku mînaka herî berçav xezelên cizîrî ne helbesta amojgarî perwerdeyî û helbesta nimayişî her yek ji van cureyên helbestan hêman û girovên xwe ne her wiha di wêjeya kurdî da pênc rêbazên sereke hene rêbaza kevin ku pêşengê wê ebdusemmed babek e rêbaza êzidiyan rêbaza botanê ku her yek ji kenkeneyên wekî feqî cizîrî û xanî bavê çiqeke vê rêbazê ne rêbaza wêjeya kurdên xorasanê ku pêşengên wê ibni xerîb û ce fer qulî zengî ne rêbaza nû ku ji vêvetir bi destê ebdurrehîm rehmiyê hekarî wek yekemîn nûxwazê kurd di qada wêjeyê da tê hisabê dest pê bûye înstagram usibe bemal melayê batê yan jî mela hesenê bateyî z colemêrg m colemêrg helbestvan wêjevan û nivîskarekî klasîk ê kurd bû navê melayê bateyî yê rastîn hesen husên e lê belê di pirtûka ensîklopediya îslamê de hatiye nivîsandin ku navê wî ehmed e her wisa nivîskar û lêkolîner doktor belîc şêrko mihemed emîn zekî û eladîn secadî jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine mewlûda ku melayê bateyî nivîsandiye ji aliyê zeynelabidin zinar ve hatiye tîpguhastin û di sala yan de li stenbolê ji aliyê weşanxaneya firatê ve hatiye çapandin li ser pişta wê çapê mele ehmedê batê nivîsandî ye lê li ser mewlûda melayê bateyî ku di dema osmaniyan rumî mîladî an de li bajarê stenbolê hatiye çapkirin hesenul ertoşî hesenê ertoşî nivîsandî ye tê zanîn ku bate navê gundê wî û ertoş jî navê eşîra wî ye ji xwe bate gundê ertoşiyan e ebdulreqîb yûsif di dîwana kurmancî de dibêje ku navê wî husên e dibêje carekê riya min bi herêma hekariyê ket min ji malbata bateyî pirsî û bersiv husên bû jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî husên e dibe ku navê wî hesen husên be û ehmed jî leqeba wî be bi qasî ku tê zanîn berhemên wî ev in mazlum doan z li depê gundê temanê m ê adarê li amedê ji kadroyên sereke yê pkkê bû ku di an de xwe şewitandiye mazlum dogan di sala an de li gundê teman navçeya depa xarpêtê hate dinê piştî ku dibistana mamosteyan ya balikesirê qedand di sala ê de li zanîngeha hacettepeyê xwe di beşa aboriyê de qeyd kir di dawiya salên an de dibistanê terikand û di nava endamên sereke yên yekemîn ên pkkê de cîh girt di yê îlona sala an de piştî ku hate binçavkirin hate girtin mazlum dogan di sala ê de di roja newrozê de li zîndana amedê bi darikên şixatê newroz pîroz kir û ji bo protestokirina kirinên dewletê xwe feda kir li girtîgeha leşkerî ya amedê di ê adara sala an de bi armanca protestokirina zext û zoriyan xwe bidarde kir piştî vê çalakiyê ew ji aliyê pkkyiyan ve wek kawayê hemdem hat binavkirin rojnamewan û nuştox munzur çem de dewa kêxî cêxî qurze de ameyo dinya mektebo verên dewa kêxî seter de mektebê mîyanên qeza dêrsimî nazimiya de wend de kolejê sihhetî yê dîyarbekirî diyarbakır salık koleji de kî mektebê îqdîsadî û ticarî yo berz yê anqara qedêna munzur çem ra bi nika yew het ra meqale roman û hîkaye nusneno heto bîn ra kî sanikî û kilamê ke mîyanê şarî de vajîyênê înan dano arê ano pêser meqaleyê ey ekonomî polîtîka û kulturî ser o yê heto bîn ra îmla û gramerê kirmanckî ser o kî xeylê xebetîyayo tayê semedan ra mecbûr mendo ke nuşteyanê xo bi nameyanê cîya cîyayan binuso tayê îmzayê ke hetanî nika pê nuşto nê yê h toprak a taş m çem b şilan s dilan mirzali çimen û ê bini cîya ciya tayê meseleyan ser o broşurê munzur çemî kî estê meqaleyî lawikî şanikê arêkerdeyî û hîkayeyî hetanî ewro xeylê kovar û rojnameyan de vejîyayê û hema kî vejînê grûba ke çend serrî yo îmla û gramerê kirmanckî ser o gureyena xebetêna û swêd de kovara vate weşanena munzur çem înan ra yew o nuştox naye de temsîlkarê na kovare yê almanya yo rojnameya hewteyî roja teze de rojan ra reyê kirmanckî meqaleyan nusneno heto bîn ra m çem xebatkarêde heqanê merdîman mordeman o kurdistan û tirkiya de rewşa halê heqanê merdîman ser o xeylê xebetîyayo munzur çem sazkerdoxanê kurd pen ra yew o ju yo broşur û meqaleyan ra teber kitabê munzur çemî yê ke hetanî ewro weşanîyayê nê yê bi destûr ji antolojiya hamdi zyurt partiya karkerên kurdistanê bi kurte pkk partî û rêxistina siyasî ku di sala ê çiriya paşîn an de li gundê fîs lîce amedê bi beşdarbûna kesî kongreya damezrandinê pêk anî pkk wekî partiyeke marksîst lenînîst hat damezrandin navê pkkê ji aliyê ferhat kurtay ve hatibû pêşniyarkirin sekreterê giştî piştre seroke giştî yê pkkê abdullah calan bû pkk hewl dide ku li rojhilat û başûrê tirkiyeyê bakurê iraqê bakurê sûrîyê û li bakurê rojavayê îranê bi armanca avakirina dewleteke li herêmên erdnîgariya kurdan de dike û ji bo vê armancê li welatê re got li dijî armancên leşkerî ji bo mayina xwedî derketina xweseriyê jî di nava sînorên tirkiyê cerdevan û sivîl li dijî stratejîk û qanûna rêxistina çekdarên derveyî cudaxwaz ên ku çalakiya aliyekî sansasyoniyê ye wek bi navên kadek kongreya azadî û demokrasiya kurdistanê û kongra gel bikaranîne pkkê bawerî û hedefa fikrê serxwebûna kurdistanê re hîn dan daxuyandin rizgarkirina bakurê kurdistanê rizgarkirina parçeyên kurdistanê yên din e piştî di sala an de pkk ji aliyê abdullah ocalan ve hate damezrandin ku heta sala an ve îdeolojiya pkkê marksîzm lenînîzm bûye lê li ser avakirina îdeolojiyeke nû ji aliyê abdullah ocalan ve konfederalîzma demokratîk ew hate barkirin pkk ji aliyê welatên yekîtiya ewropayê dewletên yekbûyî yên amerîkayê nato tirkiye sûrî iraq îran û bi saziyên navnetewîyê re wek rêxistineke terorîst tê naskirin pkk ji aliyê neteweyên yekbûyî rûsya çîn hindistan swîsre hin rêxistineke terorîstî ve ne hate qebûl kirin berî ku pkk were avakirin pkk yî mîna apocî dihatin naskirin abdullah ocalan û hevalên xwe li ê gulanê sala an li bendava çûbûk a enqerê civînek çêkirin û biryara komê dan piştî vê civînê li ê kanûna paşîn sala an de li dîkmen û tûzlûçayir civînên din hatin lidarxistin û biryara vegera welêt hat dayin pkk di navbera salên û an de li curnê reş û sêwrekê li dijî axa û hevkarên dewletê mîna bûcak û sulêmaniyan şerê çekdarî meşand di tekoşîna curnê reş û sêwrekê de gellek kadroyên pkkê mîna cûma tak salîh kandal halîl çavgûn mehmet sevgat jiyana xwe ji dest dan di kongreya yekem de pkk li gundê fîsê hat damezrandin roja damezrandinê ê çiriya paşîn a an e wekî komîteya navendi mk heft kes hatin hilbijartin abdullah calan cemil bayık şahîn dnmez mehmet karasungur bakî karer mazlum dogan û mehmet xeyrî durmuş berî darbeya leşkerî ya ê îlonê pkkê biryara derketina ji welêt da û li libnanê li newala beqayê bi cih bû li vir di kampeke leşkerî û siyasî de kadroyên xwe perwerde kir piştî ku mahsum korkmaz li adara sala an li çiyayê gabarê jiyana xwe ji dest da navê vê kampê bû akademiya mahsum korkmaz pkk di kongreya xwe ya em de biryara vegera welat û şerê çekdarî da di ê tebaxa sala ê de bi çalakiyên dih û şemzînanê pkkê dest bi têkoşîna çekdarî kir û bi van çalakiyan îlana rêxistina xwe ya çekdarî hêzên rizgariya kurdistan hrk kir fermandarê giştî ê hrkê mahsum korkmaz bû rêxistina pkkê a eniyê û siyasî eniya rizgariya netewa kurdistan ernk di newroza sala an de hat avakirin di sala an di emîn kongreya pkkê de li dewsa hrkê argk artêşa rizgariya gelê kurdistan hat ava kirin armanca pkkê avakirina artêşek ji gerîlla bû di sala an de di konferansa emîn a hpgê de dewsa argk de hpg hate ava kirin vêga fermandarê giştî yê hpgê dr bahoz erdal e di navbera salên û an de bi hezaran ciwanên kurd tevlî refên pkkê û argkê bûn di destpêka salên î de êdî li her deverê bakurê kurdistanê serhildanên gel dest pê kirin pkkê di kongreya xwe ya pêncem de ala xwe guhert pkkê di sala an de cara yekem agirbesta yekalî îlan kir ji vê demê û pê de pkkê xwest pirsgirêka kurd bi awayekî siyasî û aşitiyê çareser bike bi vê armancê gellek caran agirbest îlan kirin serokê giştî yê pkkê abdullah ocalan di sala an de ji sûriyê derket çiriya paşîn an de hate romayê û sibat an de jî bi komployek navnetewî hate girtin û radestî tirkiyê hate kirin pkkê di kongreya xwe ya em de xwe fesih kir nîsan di vê kongreyê de kadek kongreya azadî û demokrasiya kurdistanê hat ava kirin kadek li çiriya pêşîn a an hate feshkirin û di dewsa wê de kongra gel hate damezirandin piştre koma komalên kurdistan an kkk di ê adara an de wekî sîstemeke konferderalîst hate îlankirin li nîsana sala an de ji nû ve damezirandina pkkê hate îlankirin pkk ji aliyê dya û ye wekî rêxistineke terorîst hatiye lîstekirin partiya karkerên kurdistan bi qasî derve li zindanan jî tekoşînek mezin meşandiye û li ber xwe daye di van berxwedanan de gellek kadroyên grîng û endamên komîteya navendî jiyana xwe ji dest dane agirbesta yekem a pkkê a yekalî di sala an de hate îlan kirin ji wê rojê û pêve hetanî sala an cara agirbest hate îlankirin di ê adara sala an de serokê giştî ê pkkê li bekaa civînek çapemeniyê li dar xist bi beşdarbûna serokê ynkê celal talabanî pkkê di dîroka xwe de ji bona cara yekemîn agirbestek yek alî îlan kir li ser daxwazên sergirtî ên rayedarên dewleta tirk pkkê biryarek wisa stend agirbest wê hetanî nîsana an dewam bikira piştre gorî hin daxuyanî û nûçeyên rojnameyan li ser daxwaza kevneserokkomarê tirkiyê turgut zal celal talabanî ji bona vê agirbestê navbertiyê kiriye roja nîsana an pkkê agirbestê ji bona meheke din drêj kir lê hê agirbest xilas nebûbû turgut zal bi awakî nezelal jiyana xwe ji dest da ji aliyê pkkê jî êrîşek çêbû û di encamê de leşker jiyana xwe ji dest dan piştî vê êrîşê agirbesta yekem a yekalî bidawî bû di sala an de hate îlankirin lê belê ji ber operasyonên leşkerî û sûîkasta ku di dema tansu çiller dogan gureş û mehmet agar li dijî serokê pkkê abdullah ocalan hate kirin ev agirbest bi dawî bû di sala an de hate îlankirin ev agirbest jî mîna yên berê bê encam ma li gorî daxuyaniyên pkkê daxwaza vê agirbestê ji aliyê serokwezîrê wê demê ê tirkiyê necmettin erbekan hatiye kirin lê belê piştî ku li ê îlona an agirbest hat îlankirin tirkiyê û dya yê gef li sûriyê xwarin û mecbûr kirin ku serokê giştiyê pkkê ji sûriyê derkeve piştî vê bûyerê jî agirbest demekê dewam kir bi radestkirina serokê pkkê a tirkiyê ev agirbest bidawî bû di sala an de hate îlankirin li tebax an de pkkê biryara derxistina hêzên xwe yên çekdarî a ji sînorên bakurê kurdistanê tirkiye da li ê meha îlonê jî cara çarem agirbesta yekalî îlan kir ev agirbest sala ajot lê ji ber ku ji aliyê dewleta irk ve ti gavên erênî nehatin avêtin û operasyon hatin domandin ev agirbest li hezîran sala an bi dawî bû agirbesta em li ser daxwaza rewşenbîrên kurd û tirk ên tirkiyê dtp dye ye ji aliyê kkkê hate îlankirin agirbest li ê çiriya pêşîn a an dest pê kir li gorî daxuyaniyên rêvebirên pkkê û kkkê heger ti gavên erênî neyên avêtin ev agirbest li gulana an bidawî bû rohat alakom z ê gulanê qebaqom kaxizman nivîskarekî kurd e di roja ê gulana an de li gundê qebekom ku bi qaxizmanê re girêdayî ye qezayeke bajarê qersê ji dayik bûye dibistana pêşîn navîn û lîse li wir xelas kir paşê wi li ankarê li serbajarê tirkiyê xwendina bilind qedand du salan î li bulgarîstanê û di salên an de li almanyayê ma li bajarê frankfurtê di sala ê de koçberî swêdê kir ji wê demê heta niha li stockholmê dijî qasî pirtûkên rohat alakom bi zimanê kurdî tirkî û swêdî li ser dîrok û wêje hatine weşandin pirtûka wî ya yekem bi zimanê swêdî bi navê di hezar salan de pêwendiyên swêdiyan û kurdan derketiye hin lêkolînên wî bi zimanê din der çûne siyehpûş an siyahpoş yek ji nivîskarên klasîk yên kurd e helbestvanê kurmancînivîs ê herî pêşî yê li navçeya silîvan siyehpûş e di nav gel de ji ber karakterê kurmanciya silîvkî jê re siyapoş an siyahpoş jî dibêjin ku bi farisî bi maneya reşpêçayî reşgirêdayî reş li xwe kirî ye heye ku ew bi xwe jî ji bona lihevkirina beşavendan qafiye carina siyehpûş û carina jî siyahpoş bi kar anîbe li gora agahdariyên ku muderis mele hadî efendî dide me siyehpûş berî ku were silîvan li gelek cîhan geriyaye li ba aliman li ba mîrekan û hwd pêşi tê hekkariya dû re dibihîze ku alim û mîrekên mezin li farqînê hene ew jî tê farqînê li gor texmînan saliya xwe da hatiye silîvan demek dirêj li kurbeytê dimîne û li wê derê meletiya gund dike di helbestên wî de di wêjeya wî de mirov dizane ku siyehpûş alimekî mezin e li gora ramana wî siyehpûş sal berê di de hatiye silîvan li silîvan danûstandina wî bêtir bi ferhoyê izêr axa re çêdibe ferho ferhan axa bi mêraniya xwe bi nav û deng bû qesra ferho li kevanê kêrê qêre ser pozê kanîgulanê bû di şerê berxwedana xwe ya li dijî osmaniyan a sefera ser kurdistanê de têkçû hate qefaltin û li qazox xistin ferho axa rojek ji siyehpûş dipirse dibêje siyapoş rast bêje ez yekî çawan im siyehpûş di ber xwe de dibişire bersîv nadê ferho axa cara dudiyan jê dipirse hingê siyehpûş dibêjê axayê min xweş axa ye lê qûna wî qûna qazoxa ye mixabin ku paşiyê jî wek wî dertê ev gotina wî hê jî di nav zanyarên dînî yên silîvan de digere di pey de siyehpûş diçe bexdayê siyehpûş di nav mela û xwendayên medresê yên silîvan de naskirî û hezkirî ye xezel û perçe şi rên wî ji ber tên zanîn û xwendin dastana wî ya bi navê seyf ul mulûk di nav melayan de tê zanîn nusxeyek jê li ba meleyek ku dinasim hebû lê ji bona dîtina wê mêrik doza zêran dikir bi qasî ji zimanê wî yê di seyf ul mulûk û hin helbestên wî têdigihêm zaravayê wî ji kurmanciya botan badînan hekarê bêtir li ser ya xeta silîvan û îranê li gelek ciyan jî bi terkîb û telafuzê ji kurdî bêtir li ser farisî diçe kurmanciya wî fereh e felsefeya wî ya tesewiya îslamî û kûr e zanîna wî ya gelemper bilind e hunermendiya wî ya şi r û edebiyatê bi hêz e çîroka seyf ul mulûk wek leyla û mecnûn an ûsiv û zuleyxa çîrokek erebî ye li ser serpêhatiya çûyîna seyf ul mulûk a serendîbê adaka ku adem cara pêşî ji bihiştê hatiye û lê danîye siyehpûş ew çîrok bi kurmancî û bi nezim nivîsiye ku li gelek ciyan meriv xwe di serpêhatiyên di çîrokên hezar û yek şevê de hîs dike bi teşeyê mesnewî û di navberan de jî bi xezelan xemilandî ye xezelê wî yên serbixwe jî hene m reşît irgat pirtûkek piçûk ji çend xezel û helbest ên wî pêkhatî di nav weşanên enstîtuya kurdî ya stenbolê di de celîlê celîl jî seyfumuluk a wî li wien viyana di î de weşandine perçeyek ji meqele klasîkên me an şahir û edîbên me ên kevin ya celadet bedirxan dibêjin leqeba siyehpûş pê ve bûye ji ber ko hewranikî reş bi xwe ve dikir li hespekî boz siwar dibû û kolosekî spî li serê wî bû û ew di nav hesp û kolosê spî de reş dikir ji şihra jorîn em dizanin ko siyehpûş di pişt xanî re ye jû pê ve siyehpûş bi vê şihirê ji me re du şairên din dide nas kirin mekî û şêxê babeşîrê klasîkên kurdî şahan pîlê aşîra bextîyaran o û dewa xo pakire ya pakire girêdayîyê qeza dêrsimî xozatî ya eslê xo de bextîyarijî kirdaskî kurmanckî qesey kenê labelê înanra tayîne kirdaskî terk kerdo ewro kirmanckî zazakî qesey kenê keyeyê şahanî nînan ra yew bîyo heto bîn ra no keye keyeyêdewelatperwer bîyo no sebeb ra kî demê komara tirkiya de çiqas kedest ra amo dewlete ra durî vineto şahan axa mordemêde zanayox welatperwer û çêr bîyo ey xarpêtde mekteb wendo goreyê vatişê tayê naskerdoxan mektebo mîyanên ortaokul ê tayîne ra gore kî lîse qedênaya şahanî polîtîkaya dewletatirkî rind nas kerda û o sebeb ra kî dêyme nêgino dama aye ro mîyanêxo û sêy rizay û welatperweranê bînan weş bîyo ke nînan ra yew kîalîşer efendî bîyo mabênê ey û alîşêr efendî hen zaf weş bîyo ke siroke debara xo rinde nêbiya û kewto tenge alîşêrî ci rê şîîre nuşta yardimwasto çiturî ke êno zanayene hukmatê tirkî de qanûnê tuncelî tuncelî kanunu vet îdareyo orfî îlan kerd aye ra dima kî generalabdullah alpdogan sey muffetîşê umûmî û qumandarê îdareyê orfîrusna xarpêt de dewlete ef îlan kerd û dêrsim de çekî top kerdî çi esto ke sey tayê serekaşîran û pîlanê dêrsimî ahan axayî kîbaweriya xo bi dewlete nêarde teslîmkerdişê çeke qebûl nêkerd ey kîsey welatperweranê bînan vat dewlete nika bi zono nerm qesey kena çekan kena topî o ra têpiya kuna ra werte miletî qir kena şahanî keniya kerd avdile paşayî abdullah alpdoganî mordemî kerdî mabên wesêna ey ser berd xarpêt ke tey qesey bikerone mordemê dewleteuca ci ra vanê çiqasî erazîye dukan û pere wazena dame to ekememûrênî wazena aye kî dame to dêrsim terk bike nê koyan ra vindena se kena labelê şahan vatena înan qebul nêkeno o şarê dormeyê xo ra vano no plan planê parçekerdişê dêrsimî yo na damê ya ma rê na ro eke qebul nêkeno orfî îdare nêverdano o peyser şêro dêrsim eymecbur keno ke xarpêt de bimanone labelê demê ra têpiya şahanşahan axa remeno peyser şono bi dêrsim têpiya de siro ke alîşêr efendî bi zerîfa xanime ra ameykîştene sêy rizayî cayê xo vurrna şî derê birdû seke şî uca kî wesênaşahan axayî ser ke şêrone lewe çend rojî ra dime şahan şî ey bi sêyrizayî ra rewşê dêrsimî ser o derga derg qisey kerd o ra têpiya şahanîsêy rizayî ra musade wast vat karê mi esto ez son karê xo qedênenû heftê ra têpiya peyser ên heto bîn ra dewlete şahan axa raya xo ser o sey bendêde engel gird dîyêne û kistîşê eyî xo rê kerdîbî hedef qumandarê alaya muhafizealbay îsmaîl hakki tekçe raporêde xo de niya vano mintiqa ma de bi taybetî îmhakerdişê çeteya şahanî noxtamuhîma verên a seba îmhakerdişê nê xayînî tayê tedbîrê mayê keamêguretene kî estê rastî kî o sire de dewlete hem bi ters hem kî bi pere şaro ke nêzdîyêşahan axayî yo ra di mordemî kerdîbî hetê xo nînan ra yew ju memêpirçoyî pirçî bî yew kî xidê lilê verojî nê her di mordeman qebulkerdîbî ke şahan axayî bikîşêne xidê lilê verojî maye ra birayê şahanaxayî bî şahan o mabên de şî mintiqa aşîra qocan qozan înan de qeseykerd wast ke herb kuyêne çike serrê o ra raver tayê aşîran qirbanêxizirî ser o sond werdîbî soz dabî sêy rizayî ke dest bidêne yewbînan piya pêro dêne înan ra yewe aşîra qocan bîye şahanî ke înan de qesey kerd cêra ra agêra mintiqa xo de şî mazra mazra koyê balkanî uca keyeyê çêyê îvrayîmê xidê mistê sate debî meyman xebera xidî bîye ke tayê mordemî wazenê şahanî bikîşêne çi esto ke no plan ci ra eşkera nêvat hurendiya naye de tayê qeseyêsotraxkî estî ra ver hama şahanî şik nêkerd çend rojî be ke şahan axa bêhewn bî naye ser o kî cêra ra hevalêxoyê raye memê hure ser vat memed hewnê mi êno ez wazen tenêrakune memê hure îtîraz kerd nêwast ke rakuyone hama şahanî de halnêmendîbî ust ra bî teber nêzdiyê banan de hênî ser o darêda qewaxebîye şî binê aye de kewt ra rakewt seke kewt ra kî memê pirçoyî bi xidê lilê verojî ra piya hewn de napira kîşt tarîx ê tebaxe bî apê şahanî alîşanî o ra raver çend rey şahan hesênabî pê vatîbî memê pirçoy bi xidê lilê verojî ra xirabe dime r ê bê ma nînanbikîşîme labelê şahanî qebul nêkerdîbî ey apê xo ra vatîbî xidê lilêverojî birayê min o ez çiturî bikîşîne şar mi rê xirave vano kîştiflê şahanî ra têpey her di qatilan xebere dê alîşan axay ard raye ra o kî kîşt eke o kî kîşt qatilan na rey xebere dê qereqolêqerevlanî qumandaro tirk ame sarê şahanî û apê ey alîşanî daybirnayene kerdî çuwal berdî şahan zewejîyaye bî hama ey ra domanî çînebî hata ewro tarîxê mayaxorabîyayîşê şahan axayî ser o agahdarîyêdaraste ra mi dest nêkewta hama siro ke o amo kîştene zaf ciwan bîyo qaremananê dêrsimî ra şahan axayî ser o lawikê kî yena vatene varyantêde na lawike wina yo sahan axa wile bîye leminê bîyeîsanê na zemanî kêşî de nêmendo bextwax bîyesahan axayê min bezke xaro leminsahan axayê min vîyala tekesahan vano ez merdena xo ver nêkun leminters gino ro mi kemi dima koyê dêrsimî denêmano cênik û çêneke sahan axayê mi merdo nêmerdoşîkîyo tilsime kirmancîyesahan axayê mi qolê xo guretoşîyo geçê koyê mûzirîsahan vano qozanê caro bêbextênî mekerêma piya werdo qirvana xizirî lemin sahan vano qozanê caro bêbextênî mekerêma piya werdo qirvana xizirî xozatî persenami va qerevlan ra nat o wîy sahan vano la lawo lazê pirçoy mi de mizewirênî mekemin û to cizikê gulîzare piya lito heqo ti caro kêşî ra nêdê dîyayîneewro biray sarê biray berdoxozat de wax rotosahan axayê mi ti caro merdena xo ver mekuyehesen axayî to ra ravêrî hêfê to gureto leminwile bîye leminê bîyeîsanê na zemanî kêşî de nêmendo bextwax bîye na kilame bandê usên hüseyin doganay ra ama guretene wile eve şêkilê wele ule kî yêna vatene qozanan qozû aşîrê wa dewê na aşîre dormê alî boxazî der ê qozançiqaşî ke sêy rizay de sond werdo ke piya eskerî de pêro dê kî serra inede tifang nêesto sahan nazay ser o vano qozanê caro bêbextênî mekerê qirvana xizirî qirvano ke raya xizirî de yêno kerdene qerevlan wertê xozatî û vacixe ovac k de mintiqê wa ziman awayê gotin û ragîhandina di navbera mirovan de ye li gorî nivîskar abdusamet yigit gotina ziman bixwe jî ji dema hûriyan maya û di dema hûriyan de bi rengê za am ma an û zamni hebûya bi rengê za am ma an ti û z wa i ni jî hebûye ku ne zimanê mirovan bûya dê gelek cudatî di navber mirovan û lawiran de nebûya ne tenê ji alî mejî ve lê belê ji alîiyê fîzîkî ve jî ji ber ku bikaranîna mirovî ji zimanî re hiştitbû dev û rûyê wî bên guhartin wek valatiya di ezmanê devê mirovan de çenga mirovan kurt e ne wekî çenga lawiran e ji ber ku jiyana mirovên destpêkê pêşket û di komên biçûk de jiyan kirin lewra neçar man ku gelek dengan derxin pêwîste ku mirov bizanibe ku ziman ne tenê li ser bingehî dengan derketêye lê belê li rex deng gelek hêman û nîşanên cuda hebûn girîngiya hereketan gelek hebû em vê yekêjî heya niha di hemû civak û zimanan de dibînin ji ber ku arîkariya me ji bo danasîna tiştekî peyvekî navekî pîvanekî û gelek wate û awayên ku em dixwazin bidin nasîn bi taybet jî hereketên destan çavan û serî ev hereketana li gel hemû gelan heye û hemû kes dikarê bikar bîne mînak demê ku tu tiştekî naxwazî tu serê xwe paşvadibî yanjî tu destê xwe didî pêş xwe ji bu ku em çavkaniya derketina ziman nasbikin pêwîste em di destpêkêde zimanên meymonan û zarokên biçûk lêkolîn bikin her wiha pêwîste em zimanên kevin û zimanên vê demê bi hev re kêşe bikin cudatî û hevbeşiya di navber wan de nasbikin em dizanin ku em û meymonan bi taybet jî şampazî rebi çend gotinan par dikin wek gotina kix ku ji bu tirsandina zarokan tê bi karanîn ev peyva di hemû zimanên cîhanêde heye her wiha peyva ba û ma ku zarokên yek salî pê bangî bav û dayka xwe dike gelek peyvên hevbeç di nav ber mirovên cîhanê de hene tû dibînî ku gelek peyvên îngilîzî di zimanê misrî yê kevin de heye herusa gelek peyêv ku di gelek zimanan de yek wateyî didê heye wek na no nîst nû new yeni qut cut qet û hwd ev tê wateya ku hemu ziman ji yek yan jî çend çavkaniyan çêbûne tê gotin ku rolek mezin ya agir di pêşketina ziman de heye bi taybet jî bandora vê yekê li ser jinan kiribû çawa rola agir û çima bi taybet jî jin wek tê zanîn ku bi karanîna mirovan ji agir re hîşt ku mirov bi şev li dora agir ronin lê ji ber tarîtiyê ku hêl nada ku hereketan û hêmanan bi karbînin mirov neçar dibûn ku peyêv û dengan derxin ev yeka bi taybet jî jinan dikir ji ber ku jin bi karên çandiniyê dikirin û bi şev li hev dicîvan û ji hevre dipeyêvîn gelek peyêv bingehê xwe ji dengê ku derdixînê nav lê hatine kirin wek ba qijok xirxirk çirçirk firok baq xûçxûşa avê himhima aş hwd zorahiya herî mezin ku mirovan di afirandina zimande kêşeya navên hêjmara reqem ne di zimanê gelê daristanên awûstralyayê de ji bilî hêjmara yek û dû tû hêjmarê dîtir nîne mînak ji bu ku hêjmara sê bînin ziman wiha dibêjin dû û yek û ku bixwazin bêjin deh wê bêjin û û û û ev yekajî dide xûyakirin ku çiqasî ziman pêşketiye û roj bi roj berfereh dibe li rex wêjî gelek ziman ji holê tên rakirin û wek zimanê gelên amazon û gelek gelên ku bi komkûjiyan ji holê hatin rakirin bi wan re jî ziman û hûnera wan hate kûştin her wiha gelek milet bi zimanê xwe yê zikmakî naxifin di vî milî de zimanê îngilîzî di pileya yekê daye ku bandora xwe li hemu cîhanê dike niha nêzikî zimanî zindî di cîhanê de hene em dixwazin di despêkê de beş û şaxên zimanên cîhanê bidin xuyakirin li gorî zimanzanên cîhanê ku zimanên zindî dabeşkirine û bingehê wan vekolandine û li ser vî bingehî ku rêziman koka ziman devoka ziman û şêwayê pêşketina zimanan hemu ziman hatine dabeşkirin heta niha ji bo şarezayan nediyar e ku cara yekem mirov li ku dera cîhanê peyda bûne yan ji wir çûne ku û li ku niştecih bûne ya ronî û eşkere ew e ku mirov di li cihekî jiyane û bi zimanekî axivîne bi derbasbûna demê hêdî hêdî zêde bûne bi neçarî ber bi vî alî û wî aliyê cîhanê ve çûne û berbelav bûne bi vî awayî wekî civak kom û deste hatine dabeşkirin her komekê jî ji xwe re şêwe û zimanekî taybet peyda kiriye hemû zimanzan li ser vê li hev dikin ku ziman di destpêkê de sade bûye û dibêjin ku ziman ji dengê ba baran giyandar jîndar û kar û tevgera mirovan derketiye holê paşê ku mirov bi pêş ketine û şaristanî bi dest xwe ve anîne zimanê wan jî bi pêş ketiye ew şareza li gorî bîr û baweriyên xwe dengên ku di zimanê kurdî de hene bi vî awayî rave dikin kalîna mîhê lorîna gur heftîn hewtîna a se hêrîna bizinê nirîna şêr şêyîn hîrîna hesp waqîna rovî qareqara mirîşkê qebîna kewê xuşîna avê vizîna bayê gurmîna topê teqîna tifingê çîkîna cûcikê çîrîna derî kilîna meşkê xirçîna zebeş zimîna pê hirîna ewran mewîna pîsîkê û hwd ku di kurdî de mînakên bi vî awayî pir in tê zanîn ku mirovan di destpêkê de nekariye binivîse û alfabeyek jî ji bo nivîsandinê tune bûye dîroka alfabe û nivîsînê nayê zanîn lê wisa tê xuyakirin ku yekem xet nivîs pir sade û zakokane bûye û ji wê xetê re xeta wêneyî hatiye gotin mirovan bi xêzkirina wênayan helwesta xwe ji hev re diyar dikir hêdî hêdî di nava neteweyan de xet guheriye û jê re alfabe hatiye diyarkirin û navê alfabeya bizmarî lê hatiye kirin bûyerên şerên xwe li ser kevir û zinaran bi vê xetê kolane xetên bizmarî yên îranî jî hemû xetên bizmarî yên babîl û aşûrî sadetir û xweştir bûne û her wiha cudahiyeke mezin di nav vê xetê û xetên navborî de hebûne çima ku gelê îranê alfabeya bizmarî ya babîlan guherî û elfabeyeke bi rêk û pêk damezirand ew kevirên nivîsî ku li textê cemşîd bêstûn hemedan û hin cihên din ên îran û kurdistanê hatine dîtin nimûneyên ji wan xetên bizmarî ne hemû kevirên nivîsandî yên dema hexamenişiyan bi xetên bizmarî hatine nivîsîn ku alfabeya wan tîp in diyakonof di perawa dîroka med de dibêje pêkanîn û şêwenivîsîna kevirên nivîsandî yên parsiya kevin bi taybetî dema ku mirov wan li çend beşan par dike derdikeve holê ku wan alfabeya xwe ji babîl û îlamiyan wernegirtiye dibe ku wan ji ûrartûyan xwestibe ev yek jî nîşanî me dide ku parsiyan tîpên bizmarî ji medan wergirtine diyar e ku zimanê medan bandoreke mezin li ser zimanê parsî kiriye û bi vê yekê re mirov dikare bibêje ku û bi ve yekê re mirov dikare bibêje ku wan alfabeya xwe jî ji medan wergirtiye lê heta niha kevirekî ku bi tîpên medî hatibe nivîsîn peyda nebûye ku vê rastiyê derxîne holê zimanên hind ewrupî ku ki asiya navîn heya beravên rojavayê urupa ev beşa di hindirê xweda dibê dû perçe malbata rojhilatî ku bi navê zimanên hind û arî tên nasîn ev perçeya di hindirê xwedajî dibe gelek zimanên bingehên wek mîtanî sinsikirêtî exmînî farisiya despêkê medî kurdî ji zimanên herî kevin di cîhanê da ye zimanê kurdî beşeke ji malbata zimanên ariye malbata rojavayî ku gelek caran bi navê kentum tê naskirin ev perçeya di nav gelê asiya ên ji nejada hind û ewropî ne li rex gelên upupî ji bilî zimanê finlendî macarî û zimanê baskî her wiha zimanê rojavayî di hindir xweda dibe gelek beş beşê zimanê gelên ku di nav herdû çemande û çola erebistanê û bakurê afrikiya cîh digrin dibêjin peyva samî ji navê sam kurê hesretî nûh tê gelek taybet mendêyên zimanên samî ên cuda hene mînak gelek tîp ên taybet hene ku tenê di wan de heye wek her wiha piranê zimanê samî demê nivîsandinêda ji rat berve çep diçê dîsa jî gelek tîpên ku di zimanên arî de hene gelê samî nikarê wan tîpana bikar bînin wek p v ç j g hwd di hindir zimanên samî de gelek ziman û zarayên cur bi cur hene wek ev beşa di hindirê xweda dibe dû beş tipîtî zimanên asiya dûrîn rojhilata dûr zimanên tipîtî çînî taylandî û bormayî hwd heya niha bi sedan ziman hene hîn baş nehatine lêkolîn kirin lewra bi şewayekî rêkûpêk nahatine dabeşkirin ne diyare ku ev zimanana dikevine kîjan beşî yan kîjan perçeyî nîmunê vê yekê jî li cîhanê gelekin wek zimanên gelek nejad û qebîleyên efrêqî û ostiralî rûpelên girêdayî ew ziman bi mibesta pêwendî yên nav netevî ya gelên dinya yê bi destê mirov hatine çê kirin nimûneya bi navbanga wan zimanan esperanto û ido ne zanist an jî zanyarî bi awayekî giştgir tevahiya wê zanîna îroyî yan ya demekê dî yê mirovî vedigire ko bi şêwazên weha bidest hatiye ko dikarin bihên selmandin û îspatkirin bi awayekê nemazeyî û bertesik zanist ew dozen anko sîstema bidestanîna zanînê ye ko li ser bingehê ezmûnbaweriyê û empîrîzmê ceribandinan û ezmûnan û xweristbaweriyeka naturalîzm şêwaznasane bidest hatibe zanîn ku em bahse wê bikin divê ku em ta destpêka mirovatiyê herin bi taybetî zanîna me em ji demên şariştaniyê û pêde bi pergalî tênin ser ziman di demên ku weke dema aqil jî ev tên hesibandin lê di dema ku bahse zanîn û têgihiştina di hundirê wê de tê kirin jî pirr zêde dîroke wê dihê dirêj kirin ev dîrok di mejiyê mirov de di dema ku mirov bidest aqil kirinê kir û êdî hizirkirina wî pêşket dihêne ser ziman aqil ji dema sumeriyan destpêka wê pirr mazin pêşketiya di wê demê de ku weke demeka şariştanî jî ya aqilê bi pergal heya û di temen û rengê mitolojiyê de tê ser ziman lê di dema sumeriyan de nivîsên bizmarî hena ku hatina nivîsandin bi wan nivîsên bizmarî jiyane bawerî hizir û têgihiştinên xwe bi têgihiştinî nivîsandina dema sumeriyan weke dema pêşî ku têde tîp hatina kifşkirin û bi wan nivîsandin pêşketiya dema sumeriyan weke destpêka wê nivîsandina mirovatiya jî tê dîtin care pêşî wan nivîsandiya wan bidest nivîsandînê kiriya piştî wan re êdî demên weke demên şariştanî wê zûtir pêş bikevin ji ber ku sumeriyan bi kifşkirina tîpan û bidestkirin êdî ew nivîsandinên wan bûna temenê pêşketinên piştre li ber diclê û firatê şaristaniyên gutî hurî û mitaniyan pêşketin wan jî gelek demên pêşketinê buhurandin aqilê wan mazin pêşketibû di nivîsandin gutî hurrî û mîtaniyan di demên xwe yên pêşketî de bidest bikarhanîna çerm jî kiribûn ev wê heta dema medîya jî wusa were dema zanistê weke dema ku piştî dema ronasanê û barok ku destpêkiriya û dîroka wê ji sadsale sadsale an û hwd tê dest pê kirin a di vê demê de wê felsefe û ankp felseyefeya zanist êdî bi metodên xwe derkeve li holê minaq felsefeya dîyelektikê yek ji wan felsefeya her wusa êdî di vê demê de wê bi tememî zanist pêş keve zanista ku li ser esas û temenê cerîbandinê êdî pêş dikeve dema zanistê weke dema aqilê ku ji di ancama ceribandinê de hatî bidest xistina jî piştre zanistên weke kant hegel marks û hwd wê derkevin û wê hizrên xwe bênina ser ziman û wê bihizrên xwe re demekê bidina destpê kirin zanyarên weke albert einstain sigmond freud û hwd wê demekê bidina destpê kirin einstein bi fizikê wê hizrên xwe bêne ser ziman teorîya dîtbarî û ankû rolatîvît ya wî ya fureud jî psikanalizê pêş dikeve piştre marks blank wê kuantumê teorîya wê bi ya fizikê çê bike ev dem weke dema sadsale an jî tê binavkirin sadsalên an û ya an weke sadsalên zanist û pêşketina wê na piştre jî wê ev pêşketina van sadsalan wê heta sadsale an jî bidomê di êdî di sadsalan de wê felsefe bi rengê felsefeya zanist û ku bi tememî li ser esasê ceribandinê bi rê ve diçê û pêş dikeve wê bi pêşve biçe ceribandin êdî weke rêbazeka giring ku di de kifşkirina di ancama wê de fizîk teknolojî jiyannasî û hwd weke beşên ku bi zanistî pêş dikevin in di ancama wê zanin û zanist û felsefe û û dîroka wê de ev pêşketin dibêt rêbazên felsefekî rêbazên fêr û cerbê bûn bi teybetî weke rêbaza vacê û ankû mentiqê wê di temenê dîtin û bi çavdîtinê re wê pêş bikeve li ser wê re jî di temenê fahm kirina wê de naskirin û bi wê re fêrbûn wele rênbazê wê ya bû ev rêbaza cerbê û fêrê wê piştre jî pêş bikeve li ser wê re zaynarî wê pêş bikeve zanyarî di temenê ceribandinê de û bi wê re weke ku di roja me de tê gotin deneyê re pêş bikeve bi wê re bi zaynarîyê re di temenê ceribandin û deneyê re care pêşî gotina kûbay ketina jîyanê de kûbay weke jînda û ankû mirov jî bê ku di nav de tişta ku li ser wê bi ceribandinî rêzbaz tê pêşxistin a teknoloji divê ku mirov weke ancamake giring ku di ancama wê pêşketina serdem û dema zanistê de ya teknoloji bi wê êdî serdestiya wê li jiyanê bûya înternet pêşketiya bi wê re gelek cûreyên din ên teknolojiyê pêşketina serdema pêşîya pêşketina teknolojiyê di sadsale an de destpê dike lê serdema wê ya duyem ji sale û hwd dest pê dikiriya û di vê demê de rengên teknolojuyê û awayên wê pêşketina înternet yek ji wan a telefonên berîkan yek ji wan in şandina peykan li azmana bi ragihandin û tv yan û hwd jî bûya lê teknoliji bûya temeneki giring bû pêşketina bilojiyê jî hemû amûr û tiştên ku bi wan lêkolîn tê kirin bi kifşkirinên teknolojiyê û teknikî re pêş dikeve minaq amûşrên lêkolînî ên bo biolojikî û hwd jî ji wê na endazyarên kalîforniyayê dixwezin di hefteyên bê da destbi çêkirina riyek azmayiî bi navê sîstema veguhestina haypirlûp bikin ku milyon dolar jê ra pêwîst e sîstema han dê jibo veguhestina misafiran di nava lûleyek ku hewa têda tune ye û bi leza dengê diçe were bikaranîn dema di sala an da jibo cara yekem alvin mask behsa çêkirina haypirlûpê kir fikra wê wek ixtiraek ecêb û terhek ku nikare pêkwere û dê tu carî jî nexebite hate dîtin lê aniha bûdceya çêkirina vê sîstema veguhestinê amade buye û emê di demeke pir kin da mînaka azmayiiya wê bibînin yekem mesîra azmayiiya teknolojiya veguhestina haypirlûpê htt dê bi dirêjahiya km an li kalîforniyayê û di dema çend hefteyan da were çêkirin terrahên vê teknolojiyê dixwazin milyon kesan ji riya htt yê ku li geliyê quay ê ye istifade bikin ligor gotina alvin mask di dawiyê da jî dê mesafeya km iya navbera losancilis û sanfiransîskoyê di dema deqeyan da were qedandin û dê misafir bi leza qasî ji balafirê zûtir ber bi meqseda xwe herin leza haypirlûpê jibo veguhestina misafiran di navbera cihan da km di seetek da ye di vê sîstemê da lûleyek pir dirêj heye ku hewayê nava wê hatiye valakirin û rewa nava lûleyê xele e vacume lûle tehrek hatiye çêkirin ku di hewayê da daliqyayî be û ji erdhej yan jî rewên neba yên hewayê were parastin misafir yek yek yan jî kom kom di cihek taybet da disekinin û paê bi alîkariya megnitek mezin ber bi jor diçin û dikevine hindirê kepsûlan di nava her kepsûlek da kesan cî dibin û di dema saniyan da misafir peya û siyar dibin jibo her mesîrek jî serê her merivî distînin jiyannasî di dewama wê de pêş dikeve lê jiyannasî ji wê pirr sûd digirê î ro weke ku çawa gelek cûreyên teknolojiyê weke înternet û hwd pêşketina her wusa di qada jiyannasiyê de jî pêşketinên weke genetikî ku weke şoreşê tên hasibandin di vê warê de bûna îro li ser pêşketinên jiyannasiyê re di qada beşkirin û ankû şifakirinê de û dermankirinê de jî gavên mazin hatina avêtin bi wê re jî ji nexweşîyên weke pênceşêrê û hwd re jî li ser çareyên wan ku wê çawa derman were kirin û başkirin bibe li ser lêkolîn tên kirin bi wê re jî li ser dermanan jî lêkolîn tên kirin pêşketinên weke genetik û hwd jî ji van re derfeteka mazin diafirêne ku werina pêşxistin genetîk di salên î hwd de ji aliyê creg û biston ve hatina pêşxistin temenê wê hat avêtin piştî wan re jî li ser lêkolînên wan re lêkolîn hatina kirin û pêşketinên hê maztir bûn lê ew weke destpêkê bûn civaknasî dîroka wê bi dîroka şariştaniyê re dest pê dike di dema sumeriyan de pêşketineka wê hin bi hin tê ser ziman bi teybetî di dema gutî û hurrî û mîtaniyan de divê ku em bahsê ve bikin heredot di pirtûkaya xwe dîrokê de bahse civaknasiyê dike bi teybetî di dema ku bahse medya û keyê wê diyaqos dike dibêje ku wî gotiya ku ezê xwe bidima civakasiyê û pêşxistina wê bi vê rengê pêşketina wê heya bi teorîkî pêşketina wê bi felsefê re êdî ji van deman û de wê zêdetir bidest pêşketina xwe bike di demanên piştî zayinê de bi teybetî emê bibînin ku hê zêdetir ev pêşketin heya û pêşketîya zanistên weke ibn rust ibnî sîna wê li ser civaknasiyê bisekin in bi teybetî bawê henifê dînwerî divê ku m bi teybetî bahse wî bikin lê berî wî jî di dema xwe mazdek wê li ser têkiliya di nava mirov û civatê de bisekinê wê di temenê têgihiştinî çînî de wê li ser bisekinê di dema mazdek de wê mazdek bibêje ku xaniyên key tişî zêr in lê xalkê di bin destê desthilatdarîya wî bixizanî dijîn bi gotinên bi vî rengî wê balê bikişêne li ser civaknasiyê û pêşketin û jîyane civatê piştre jî zaneyên weke îbnî haldûn wê di pirtûka xwe ya bi navê mûqaddîma de jî em çerçoveyeka xort ya civaknasî dibînin di sadsale an de wê zaneyên civaknasîyê wê derkevin bi teybetî wê bi teorîkî li ser mijarê bisekin in civaknasin weke gordin cild max weber û hwd çend ji wan civaknasan in wê dîroka wê civaknasiyê binivîsênin û wê temenê wê bi darêjkên wê yên civakî û civakî pêş bidixin zanista ramyariyê siyesetê ku em bahse dîroka wê bikin divê ku em dîroka wê herina heta dema sûmerîyan bi teybetî emê bi hizirî û teorîkî pêşketina hizra wê di demên berê zayinê de di sadsalê min pêde di temenekî hemdemîya dema me de em dibînin homeros di pirtûkên xwe yên bi navê îyada û odeseus û hwd de dimenekî têne ser ziman her wusa aristoteles siyeseta demê dîmenekî wê di nivîsandinên xwe de daye der ziman platon di pirtûka xwe ya mazin ku ji axiftinên sokrat pêktên wê dîmenekî pirr mazin ê desthilatdarîyê di temenê nêzîkatî û têgihiştina wê de bide ser ziman di pirtûka arîstofanes ya bi navê şerên peleponezê de ku bahse şerên di navbera athena û îsparta de dike de ku ev şer bi salan didom in bahse rêveberî û gavavêtinên wan dike ji aliyê felsefe ve hanîna wê ya li ser ziman wê bi vê yekê di demên piştre zêdetir bibe îbnî haldûn bixwe jî di pirtûka xwe ya bi navê mûqaddîma de di çerçoveya wê de hin gotinna xwe jî dihêne ser ziman her wusa ahmedê xanî jî bahse wê dike û di temenê ku mazinbûna zaneyên mazin ê civatî ku pêşengîya civatê bikin de têne ser ziman gotina ku heba siltanekê meyê heba li ser serê me di berhema wî ya mem û zîn ê de di buhurê û ji dil dihêne ser ziman bi teybetî di dema sadsale an û pê de wê bi zanistê beşên zaniyarîya sîyesetê werina vekiirn û sîyesete were xwandin wê di derbarê felsefe siyesetê û ankû ramyarîyê de wê wê were pêşxistin desthiatdarîya siyesî an bi zaninekê bi rê ve herê ramyarî li ser esas û nirxên civatî ên pêşketî na tê kirin bi wê re tê meşandin ramyarî bi teybetî civate ku di nava wê de tê kirin divê ku zimanê wê hilde cidiyetê û gotin û têgihiştina xwe bi wê bêne ser ziman da qana ew ramyarî bibe ya wê û bi navê wê di temenê parastina ziman û dîrokê de û buhurandina li demên pêş de ramyarî bi pergalî û bidestê rêveberîyê karekî giring dike û roleka giring dileyizê zimanê ramyariyê bi qasî gotinên bi navê têgihiştinê di wê de tên ser ziman û giringiya wan her wusa giirngiya bikarhanîna zimanê civatê jî weke wê heya û ji wê zêdetira jî pêlên mejiyê me pêlên mejî wek pêlên din bi riya ferekans û berahiya wan tên pîvandin pêlên mejî dabeşbûne ser desteyan beta alfa teta û dilta yê ku eger em karibin aliyê xwe yê qenc û çendalî baş nas bikin hingî emê karibin di demên pêwîst da bigihîjin her yek ji pêlên navbirî pêlên beta piraniya dema ku em hişyar in em di rewşa beta yê da ne ku tê da pêlên mejî bi ferekansa hertzan dihejhejin di rewşa beta yê da baldariya me zêdetir liser dinyaya derve fikarên rojane û bi gotineke din liser karubarên mantiqî yên nîvbazineya aliyê çepê mejiyê me disekine pêlên alfa pêlên alfa wek pireyekê ne ku di navbera zaniyarî û derzaniyariyê zanînê ku bêhemdî têne mejiyê merivan da pêwendî çêdikin dema ku em bêhna xwe distînin pêlên mejiyê me ji pêlên beta ber bi pêlên alfayê diguherin û di wê rewşê da ferekansa wan di navbera hertzan e di rewşa alfa yê da tam berevajî haleta beta yê em bi dem û cihan ra sînordar nînin ev pêl me ji nîvbazineya mantiqiya aliyê çepê mejiyê azad dike û dihêle ku em bigihîjine beşa nîvbazineya aliyê rastê mejiyê ku tê da berhemanîn û têderxistin bi awayeke bihêztir pêktê nîvbazineya aliyê rastê mejiyê dikare wêne û dengên ku li derveyî tixûbên sînordarê mirovan e werbigre lewma jî di vê haletê da raman hîs û kiryarên me nû û ciyawaz in tevlihevî û gêjbûn kêmtir e û bihîstina dengên derve hêsantir e mejî di dema bêhnvedanê ya di haleta alfa yê da ye piraniya hunermend zaniyar û sporvanên serkeftî jî yan bi hemdê xwe yan jî bêhemdê xwe xwe dixine haleta alfa yê ku karibin baştirîn berhem û kirinan pêkbînin pêlên alfa yê jêder û çavkaniyên berhemdarî bileztirkera fêrbûnê baştirkera rewşa ruh û sebeba daxistina steresan in rewşenbîrî nasîn bi riya ihsasan îlham û hwd bi pêlên alfa yê tên şirovekirin pêlên teta pêlên teta bi ferekansên hertzan girêdayî kûrtirîn ceribandên medîtêyşin û berhemdariyê ne pêlên teta ji pêlên alfa û beta yê aramtir in û berahiya wan mezintir e gihîştin bi pêlên teta yê zêdetir di dema razan û xewê da mumkin dibe pêlên dilta pêlên dilta pêlên derzaniyarî û pergala pêwendî bi zaniyariyên çendalî ne ew xwediyê bilindtirîn berahî û kêmtirîn ferekansan hertzan in ferekansa wan tu car nabe sifir çimku ferekansa sifir tê wateya mirinê pêlên mejiyê kesan di rewşa bêhişî û komayan da dişibe pêlên mejiyê yên dilta yên ku yogakerên profîşnal in dikarin bi hemdê xwe xwe têxine haleta pêlên dilta yê ew dikarin germahiya bedena xwe û hejmara lêdana dilê xwe tenzîm bikin û xwe têxine haleta mirinê û cardin jinûva xwe vejînin pêlên dilta kûrtirîn haleta xewa giran û kûr in ev pêl jêder û sedemên gelek kirinên sosret ceribandinên nêzîkî mirinê pêşbînî têderxistinên balkêş bi dinyayê ra yekbûn kemilîna kesayetiyê şifa û hwd in deriyê mejiya xwe tenê ji tiştên hûn hez dikin ku biqewimin ra vekirî bihêlin bi kontrolkirina pêlên mejî mirov dikare çi bike dema ku em dixwazin razên berê pêlên beta aktîv dibin hêdî hêdî pêlên alfa xuya dibin û paşê jî teta û dilta dema em ji xewê hişyar dibin pêlên mejiyê me berevajî dema paldanê ji dilta ber bi teta û alfa û di dawiyê da jî ber bi beta yê tên guhertin di dema hişyarbûnê da hin şêwazên veguhertina pêlan ji haleta bilez û tevlihev ya beta yê ber bi rewşên aramtir yên wek alfayê hene em dikarin bi riya kansantrêyşinê xwe aram bikin tirs û xofan ji xwe dûr bikin û tevliheviya derûna xwe bi wê şêwazê aram bikin bikaranîna hevokên erênî û hwd dikare bibe sedema windabûn û derketina ramanên neyênî û wêranker bi gotineke din gava ku em fikr û hîssên neyênî çi ji hindir çi ji derveyî xwe werdigrin emê karibin bi kontrolkirina pêlên mejiyê xwe cardin aram bibin û vegerin rewşa hêsaybûn û rehetiyê wek mînak dema hûn ditirsin ku negihîjine hedef û armanca xwe xeyala zêna we wêneyek ji serketina we ye û dubarekirina vê hevokê dikare bibe sedema pêkhatina wê ezê bigihîjime armanca xwe fikrên we enerjiya pêlên elektromegnetîk e ku pêlên wekhev yan hevalî ber bi aliyê xwe va kaşdike jibo her fikreke taybet ferekanseke taybet heye qanûn û yasaya kaşkirinê li ramanên we dinêre û ligor wan tevdigere loma jî timotim liser daxwazên dilê xwe bisekinin liser wan bifikirin wisa bizanin ku hûn gihîştine armancên xwe û pê kêfxwaş jî bibin bi ramanên erênî pêlên bihêz erênî û avaker ji gerdûnê ra bişînin heya tiştên ku hûn dixwazin pêkwerin ligor teoriyên nû yên zanistî û fîzîka kuwantomê her tiştê ku li cîhanê heye cureyek ji enerjiyê ye hemû kelmelên derdora me di asta mûlûkûliya xwe da enerjiyên hejhejok in fikr û raman jî cureyek ji enerjiyan e ku dihejheje ramanên cihê xwediyê pêl û ferekansên cihê ne hejhejên fikran ji bihêztirîn û rêkopêktirîn hejhejên gerdûnê ne her wisa ku hûn bi hilbijartina pêlên taybet dikarin şaşe û şebekeyên cihê yên radiyo û televizyonan werbigrin û bibînin bi guhertina dirêjahiya pêl û ferekansên zên û ramanên xwe jî hûnê karibin di jiyana xwe da derfet û rewşên nû biafirînin ligor qanûna kaşkirin û cezbê ramanên we dikarin hejhejên irtiaşên ku dişibin wan werbigirin û veguherînin rastiyên jiyana we tendurîstî di destpêka jîyana mirov de pêşektina wê dibê di dema ku devereka me birindar dibe em hewl didin ku wê baş bikin dema ku ji deverkê xwûn di herikê em pêşî dikin ku wê xwûnê bidin sekinandin di serdema dema sumeriyan de wê mirovên ku êdî başkirinê bikin wê pêş bikevin bi teybetî wê vê yekê êdî weke karekî bidina berxwe lê dem ku tê sadsale an û hwd êdî wê bi zanistî pêşketina wê bibe tendurîst yê ku rêgezên nêzîkatiyê bi navê sûnda hîpokrat bû fîlozofê dema antîkî ê hîpokrates bû wî ev pêşxist piştre jî ev weke temenekî giring di hemû beşê tendûrîstîyê de ên ku heta roja me afirîna de bicih bûya bi felsefîkî ji wê zanyar li ser bisekin in herî zêde ku ne bin berheman re nivîsandiya bawê henîfê dînwerî wê bi teybetî çend berhemên wî tenê li ser dermankirin û şifakirinê bin weke wî ibn rust û îmanê xazalî jî çend gotin li ser wê gotina bi teybetî ji dû aliyan ve li ser hatiya sekin aliyê pêşî başkirina laş û ankû fizîkî ya aliyê din jî başkirina gîyanî û ankû derûnî ya heta roja me jî ku divê ku em genetikê jî weke pêşketineka di temenê tendûrîstî û pêşketina dermankirin û başkirina wê de bênina ser ziman pêşketinên mazin bûna di roja me de li ser pirr nexweşîyên weke pênceşêrê ku dihat gotin dermanê wan tûna ya êdî hin bi hin dermanê wan tê çê kirin yanî êdî bi wê re jîyane mirov bi awayekî hê baştir bi tendûrîs bi rê ve diçê çend ku tndûrîst pêş dikeve her wusa êdî mirov jî ji nexweşîyên xwe re çareyan dibîne û bêhtirî bi başî êdî dijî derûnî û ankû bi navê ku tê naskiirn psikolojî weke aliyekî giring ê mirov ku bu tendûrîstîya mirov ve tê ser ziman a di sadsale an de mirovên weke sigmond freud navê wan bi psikanaliz û danîna temenê wê re navê wan derket lê dîroka wê berî wî jî hebûya bi teybetî gelek zaneyên weke baweê henîfê dînwerî îbnî sîna ibn rust û hwd jî li ser wê sekinîna û jî aliyê gîyanî û ankû derûnî ve ew kirina ku bênina ser ziman nexweşîyên ku weke xweşiyên derûnî na nexweşîyên depresyonê û hwd hena bi teybetî di sadsale an û pêde derûnî weke beşek giring a tendurîst di jiyane mirov de bicih bû mirovên ku derûnîya hinekî xirab bû berê di nava kurdan de ji wan re dîn dihat gotin ji ber vê yekê û gotinên bi vî rengî piştre jî gelek mirovan ji bo ku ev gotin ji wan re newê gotin piştre ku pirsgirêkên wan hebûna jî ne hiştin ku were li berçav bi wê yekê her pirsgirêkênx we di nava xwe de dijîyan lê di sadsalêe dawiyê de hin bi hin di vê warê de jî pêşketineka giring di temenê başkirin û ankû li ser derûnîyê sekinîn pêşket mirovên weke sigmund freud erich fromm û hwd çend ji wan derûnvanên dema me na ku gelek berhem jî nivîsandina û li şûn xwe hiştina hê jî di gelek warên derûnîyê de nîqaş tên meşandin ku werre hê pêşxistin civeteka ku hemdem û pêşketî wê hertimî pirsgirêkên derûnî pirr zêde di nav de rûbidin ji ber vê yekê weke pêwîstîya pirr giring êdî lê tê nerîn di temenê ceribandinên derûnî de bi mirovan re gelek sawalên weke meymûn sa û ankû kuçik û hwd jî dihên bikarhanîn bi teybetî ji her aliyê ve dihê xwestin ku were fahm kirin derûnî nexweşîya jîyane mirovên jîyane dema hemdem a ji ber ku di dema hemdem de pirsgirêkên hizirkirinê gelek in ji ber vê yekê weke depresyon stress û hwd çend ji wan nexweşîyên ku dikarin bibina temenê nexweşîyên fizîk jî diafirin hatîya kifşkirin ku stress dikarê bibe temenê wê ku xwûn herê ser mejî stêrzanî weke beşeka giring ku di dema sumeriyan de jî pêşketîya di demên berê de û ankû di dema sûmerîyan de li stêran dinerîn û roj û dema xwe kifş dikirin ev kevneşopî heta roja me jî di nava kurdan de pirr mazin hebûna xwe dide domandin di dema sûmerîyan de dihat bawer kirin ku dunya weke tepsîyekê rast a dihat gotinku stêr û dunya û ankp gêrverk hemû bi azmanan ve dalaqandîna ev bawerî jî hê jî di nava kurdên botanê de mazin dijîya dihat zanîn stêr weke amûrna û ankû tiştan ku baxtê mirov jî dihat kifşkirin bi wan bi vî rengî dihat bawer kirin ji ber vê yekê fal pêşketina yanî bi wan pêşaroja xwe dîtin û hwd di dema medîya de rêmildan hebûna rêmildar mirovên ku li azmanan û stêran dinerîn û dizanîn ku wê sibaroja me çawa bê piştre ev zanînên bi stêrzanîyê re wê pêşbikevin û wê fizîkê û zagonên wê pêş bixin mirovên weke kopernik galileî û û hwd wê ji wê rewşê gav biavêjin û hinekî bi pêş de herin û fahm bikin bi wê re wê hewl bidin ku ka rewşa azmana çawa ya piştre di domana wan de mirovên weke einstein wê werin û bi teybetî destûrên fizîkî bi awayekî pirr mazin bidina kifşkirin nivîsandina wan wê weke şoreşekê were dîtin di rastiyê de jî wusa bû piştre ev rewş wê di sadsale me de bibe temenê ku heta ku mirov bi kiştên fezeyê herê serheyvê û li dunyên din ê dervî me rêwîtîyê li wan bike bi vê yekê re êdî cihane di dervî me zanîna me di derbarê wê de mazin bû û pêşket î ro fîzîk weke beşeka giring a aliyê pêşketina mirovatiyê ya big bang xwexwe avabûna gerdûn û teoriyên stephen hawking zanista mirovan gihîştiye asteke wisa ku bikare şiroveyên grîng liser gerdûnê bike a derveyî xeyalan terikî û bêsînor ên bêhejmar yên ku hûn li esmanê dibînin tenê hezar ji milyar stêrkên kehkeşana kadizê ne di gerdûnê da derdora milyar kehkeşan hene mirovahî timotim jixwe pirs kiriye ku gelo ev gerdûn ji berê va jî wiha buye yan jî her tişt ji cihekê û ji nişkava çêbuye têderxistin û keşfa vê yekê ku gerdûn bi derbasbûna demê ra berfireh dibe di destpêka sedsala derbasbuyî da bû sedema mitalan ligor keşfa fîzîkzanan diviya ku gerdûn di dema berê da û ji mezinahiyeke pir biçûk va jidayik bûba mijara ku behsa destpêka gerdûn û sosretbûna mezinahî û çawaniya avabûna wê dikir mirovan xiste fikarên hûr û kûr ku gelo destpêka gerdûnê çawa buye aniha piştî gelek û fikarên kûr em gihîştine bersivek ku big bang jê ra tê gotin big bang çî ye ligor teoriya big bangê gerdûn ji teqîna rûxar yan hecmeke pir biçûk ku mezinahiya wê ji kunên ser postên mirov jî biçûktire bi germahî û yeke pir pir mezin destpê buye ligor vê teoriyê pêkhatin û çêbûna fezayê dişibe pifkirin û mezinkirina rûbara pifildankekê û madde jî di nav û a derveyî fezaya ku berebere vedibe û berfirehtir dibe ne wek zerreyên tozê ku li ser rûbara pifildankê ne ev teqîn ne wek teqîna fezayeke vala ye belke feza jî tevî vê teqînê jidayik buye û di dema berfirebûn û vebûnê da jî ya han bi xwe ra vediguhezîne li gor baweriya fîzîkzanan dem jî bi big bang ê ra destpê buye piraniya zaniyaran teoriya big bang ê pejirîne şirove û mînakên î pir pir zelal û eşkere bûn loma jî di sala an ofîsa dêra katolîkan jî ragihand ku teoriya big bang ê li dijî pirtûka miqedes nîne heta despêka sedsala an xelk wisa dizanîn ku gerdûn neguherbar û sabit e di sala an da dema ku teoriya nisbiya einstein behsa pêkhate û çawbûna dem û cazibeyê kir hingî dibêtiya haletên din jî derket holê bi pêşkêşbûna teoriya nisbiyetê îdî feza dikarî berfireh bibe yan jî were ser hev di sala an da stêrnasek bi navê willem de sitter teoriya nisbiyetê esas girt û nîşan da ku gerdûn dikare berfireh bibe di sala an da jî matematîkzanek bi navê aleksander friedmann ji riyên pir hêsantir karî bigihîje heman encamê encama ku georges lemaitre ê feleknas di sala an gihîşte wê jî wek ya berê bû ev pêngav derbarê pejirandina dîtina gerdûna neguherbar da wek guhertineke mezin dihate dîtin bi baweriya georges lemaitre eger em vegerine dema rabirduya gerdûnê divê maddeya gerdûnê di mezinahiyeke pir biçûk da berhevî ser hev bûbe û tê da teqînek qewimîbe herçend ev dibêtî û îhtîmal haleteke sosret ji gerdûnê radixiste ber çavan lê ligor venêrîn û lêkolînên dema ku em têda ne nibû sedemên ku em dibêjin big bang qewimiye çi ne encamên lêkolînên ku di sedsala derbasbuyî ji aliyê an va hatine gotin bû sedema vê yekê ku em misoger bibin ku gerdûn bi big bangê despêbuye ya yekem ev e ku gerdûn bi derbasbûna demê ra berfireh dibe ev jî tê vê wateyê ku fezaya navbera kehkeşanan timotim mezin û mezintir dibe ji despêkê heya niha û virha jî berfirehbûna gerdûnê jî bû sedem ku em qebûl bikin ku beriya berfirehbûnê her tişt di derekê da li cem hev bûye ya duda jî ev e ku teoriya big bangê dikare zêdebûn û belavbûna helium û dotrium îzotopa hydrogenê di gerdûnê da pir baş şirove bike çigalî bariste û diyaspora berfirehbar ya gerdûna despêkê jibo berhemhatina pir zêde ya dendikên ku aniha em dibînin rewş û haleteke zef baş buye sedema sisyan jî ew e ku estêrnasan karîne şewqvedan yan tabişên background a gerdûnê û tîrêjên piştî a despêkê yên her aliyên gerdûnê bibînin û resed bikin tîrêjên tabişên background a gerdûnê yan jî şewqvedana tabişên background a gerdûnê sedema misoger ya pejirandina despêka gerdûnê bi qewimîna teqînekê va ye stephen hawking derbarê vê yekê da dibêje ev keşfa nuwaze keşfa sedsalê ye berfirehbûna gerdûnê di heman dema ku teoriya berfirehbûna gerdûnê hate ragihandin estêrnasek bi navê vesto slipher da zanîn ku hejmara kehkeşanên ku ji me dûr dibin pir zêdetir e ji yên ku nêzîkê me dibin feleknasan dikarin ji wergirtina ronahiya ku ji kehkeşanekê difûre têderxin ka ew ji me dûr dibe yan nêzîk eger têyfa ronahiya kehkeşanek ber bi aliyê dirêjahiya pêlên kurtir veguheze veguhestina ber bi şîn hingî kehkeşan nêzîkî me dibe mînaka pir binavodeng jibo vê mijarê jî guhertina dirêjahiya pêla dengê ambûlanseke ku nêzîkî me dibe eger spectrum ronahiya kehkeşanek ber bi dirêjahiya pêlên bilindtir veguheze veguhestina ber bi sor hingî xuya ye ku kehkeşan vaye ji me dûr dibe her wekî zêdebûna dirêjahiya pêla dengê ambûlansek ku vaye ji me dûr dibe mezinahiya veguhestina ber bi sor yan şîn girêdayî leza dûrbûn yan nêzîkbûna kehkeşanê ye loma jî vesto slipher dît ku piraniya kehkeşanan xwedî veguhestina ber bi sor in nek ber bi şîn di sala an da edwin hubble keşf kir ku kehkeşanên ku pir ji me dûrtir in leza dûrbûna wan ji me jî zêdetire û leza han jî girêdayî mesafeya wan ji me ye bi gotineke din kehkeşanên ku fasileya wan ji me dûrtir in xwedî veguhestina ber bi sora mezintir in jî mesafeya kehkeşanên pir ji me dûr di mezinahiya milyon û milyar sala ronahiyê ye û ev jî tê vê wateyê ku em vaye li rabirduyeke bi mezinahiya milyon û milyar salan ronahiyê mêze dikin di dema rêwîtiya ronahiya kehkeşanan ber bi me spectruma ronahiya wan ji dirêjahiya pêlên kurtir ber bi yên bilindtir veguhestina ber bi sor vediguheze ev veguhestina ber bi sor jiber firehbûn yan vebûna pêkhateya fezayê ye eger dirêjahiya pêlê caran mezintir bibe hingî divê gerdûn bi zerîbeya dudan berfireh bibe keşfa habel ê ev bû ku digot sebeba berfirehbûnê girêdayî mesafeya ku ronahî pîvyaye ye û vedigere ser wê yekê ka em çiqasî li dema derbasbuyî nihêrîne ev jî tê vê wateyê ku em her çiqasî di demê da vedigerine paş û paşdatir hingî gerdûn biçûk û biçûktir e eger em rabirduya gerdûna berfirehbar vekolin û lê hûr bibin emê bibînin ku mesafeya navbera kehkeşanan berebere kêmtir û baristeya gerdûnê berebere zêdetir dibe ev proses heta derekê didome ku giş maddeya gerdûnê di rûxar yan hecmeke pir pir biçûk da tê ser hev û berhevî ser hev dibe ku encama wê prosesê baristeyeke zev zef mezin jibo gerdûna despêkê di dema qewimîna big bangê ye ku mezinahiya wê naye fehmkirinê bi parvekirina mesafeya kehkeşanê li ser leza wê ya xwerû emê karibin dirêjahiya temena gerdûnê texmîn bikin bi vê yekê emê karibin texmîn bikin ka di çi demekê da mesafeya me ji kehkeşanên din sifir buye muhasebeyên zaniyar û feleknasan nîşan dide ku big bang derdora heta milyar salan beriya niha yanê caran zêdetir ji ê qewimiye jibo îsbatkirina texmîna han divê em li pey kevintirîn cisma gerdûnê bibin çimku divê temena wê derdora heta milyar salan be nek zêdetir metoda din jî lêkolîna kiryarên radioactive ya ên ê ye em zanin ku temena kevintirîn îzotopên pêkhatî ji kiryarên dendikî ya stêrkên nû û terikî milyar salan in temenên ku hesav kirine tam ligor texmînên me ne hebûna zêde ji û dotrium li gerdûnê jiber ku di despêka gerdûnê da dereceya germahiyê pir zêde buye ev yek dikare sedemek baş be jibo ku helium û dotrium beriya pêkhatina her stêrkek pêkhatine ev element di bihevzeliqîna dendikî nuclear fusion da berhem tên bi bihevzeliqîna protonek û ek a dotrium yan heman a giran berhem tê ev proses tenê di dereceyên germahiyên pir zêde wek ya germahiya dendikên stêrkan da dikare pêkwere di sala an da george gamow şagirta friedman pêşniyar kir ku a dendikî dive di gerdûna despêkê da dema ku germahî pir pir zêde bûbe qewimî be navê vê prosesê jî senteza dendikî ye ku dibe sedema berhemhatina helium û dotrium her wisa hinek lithium û ji behra dagirtî ji gelek proton û notronên bi enerjî gerdûna despêkê di despêka an da spectruma stêrkên xwecih nîşan da ku helium ji sedî heta ê baristeya stêrkan pêktîne baristeya mayî jî piranî ji hydrogenê pêktê tenê jêder di gerdûnê da dikarin heliumê berhem bînin ku yek jê stêrkên li esmanê û ya din jî ne di her jêderan jî bi riya fusiona dendikî û bihevzeliqîna dendikên kakilên hydrogenan elementa heliumê berhem tînin ku germahiyeke zef zêde jê berhem tê baweriya stêrknasan ew e ku eger giş heliuma heyî li gerdûnê bi destê stêrkan berhem hatibe hingî divê ronahiya esmanê ji ya aniha zêdetir be loma jî divê heliuma heyî beriya stêrkan berhem hatibe çiqasbûna oxygena heyî di stêrkan mezinahiya senteza dendikiya stêrkê nîşan dide çimku stêrkan bi riya fusion dendikî ya hydrogenê elementên girantir wek oxygen nitrogen carbon û heliumê berhem tînin eger herwek oxygenê giş heliuma heyî li gerdûnê bi destê stêrkan berhem hatibe hingî nabe ku em di kehkeşanên ku oxygen tê da tine ne da pey hebûna heliumê bigerin çimku kehkeşanan beriya berhemhatina elementên giran yên nava stêrkan pêkhatine jibo pêkhatina kehkeşanek pêwîstî bi jisedî heliumê heye ku ev yek jî rastbûn yan hebûna teoriya senteza dendikiya big bangê erê dike ev jî tê wateya ku divê di gerdûna despêkê da helium berhem hatibe encamên ku heta niha hatine dîtin nîşan didin ku di gerdûna despêkê da beşek ji çar beşa baristeya gerdûnê bi riya senteza dendikî va veguherîne heliumê şahida din jibo erêkirina senteza dendikî di gerdûna despêkê dotrium e berevajî helium elementa dotrium tu carî di navenda stêrkan da berhem nehatiye dotriuma berhemhatî di stêrkan di germahiya pir zêde û pestoya zef zêde di cîda yan jihev bela dibe di germahiya zêdetir ji milyonek dereceya ê dotriumek û notronek tecziye dibin yan jî vediguhere heliumê stêrknasan di despêka an da têderxistin ku sedemeke nexuya di gerdûna aniha buye sebeba berhemhatina dotriumê lêkolînên ku di sala an li ser teyfa cezbî absorbtion spectrum ya stêrkên nêzîk da hatiye kirin nîşan dan ku di maddeya ku di mesafeya navbera stêrkan da heye têda pir kêm dotrium heye jiber ku stêrkan nikarin dotriumê berhem bînin loma jî dotriuma heyî divê di despêka pêkhatin û çêbûna kehkeşanan yan beriya wê jî berhem hatibin herçend di gerdûna despêkê da germahî zef zef zêde buye lê jiber berfirehbûn yan vebûna expansion gerdûnê çigalî û pesto pir bi lez daketiye û di dema han da jî dotrium firsetek jibo tecziyeyê peyda nekiriye mezinahiya hebûna helium û dotriuma heyî di gerdûnê da nîşaneke din ji despêkek bi germahiya zêde jibo gerdûnê ye û ev jî tam ligor modela big bangê ye ronahî yan şewqvedana ku ji bekgranda gerdûnê ber bi me tê sedema sisyan û ya dawî jibo modela big bangê ronahiya ku ji bekgranda gerdûnê ber bi me tê ye di sala an da gamow pêşbînî kir ronahiya ku ji senteza dendikên gerdûna despêkê berhemhatine hê jî dikare were dîtin û eşkerekirinê ew germahiya pêwîst jibo pêkhatina helium di gerdûna despêkê da hesab kir û ligor wê germahiyê ronahiyên bermayî ji wê prosesê ya di gerdûna îro da dereceya kelvinê texmîn kir piraniya fîzîkzanan û gamow bixwe jî dizanin ku ev germahî jibo şopandinê pir pir kêm û lawaz e di sala an da estêrnasên radiyoyî bi navên hewl didan sîgnalên nebaş û mizahim yên bekgrandê ji sîgnalên wergirtî yên antena radiyoyiya xwe jêbibin ew wisa dizanîn ku sedema wan noyzên bekgrandê zîrça kevokan e ku di antena radiyoya wan da hêlûn çêkirine û ewê bi paqijkirina wan karibin wan noyzana jêbibin lê salek şûnda jî ew noyz dihatin wergirtin û ew nedikarîn wan jêbibin ew têderxistin ku wan noyzana di hemû aliyan da bi şêweyeke wekhev tên wergirtin çi antena radiyoyiya wan ber bi rojê bûbe çi ber bi aliyê navenda kehkeşanê yan ber bi aliyê cihên vala yên esmanê tenzîm bûbin ev yek jî nîşan dida ku jêdera sîgnalên han ji pişt kehkeşanê ye çimku eger wisa nebiya wergirtina wekhev di hemû aliyên esmanê ne mumkin bû hevgirtin û yekbûna pir bihêz ya van sîgnalan nîşan dida ku jêdera wan sîgnalan pir pir ji me dûr e yan bi gotineke din di despêka temena gerdûnê qewimiye jêdera van sîgnalan divê pir bihêz bin ku em aniha jî dikarin wan eşkere bikin di dawiyê da fîzîkzanan têderxistin ku jêdera ronahiyê ji teqîna despêkê ya gerdûnê ye tam wek pêşbîniya gamow lê ewê çawa karibin dilniya bibin ku keşfa û wilson heman ronahiya bekgranda gerdûnê ye eger jêdera ronahiya han ji big bangê bûbe hingî divê tam ligor teyfa spectrum cismek binavkirî ku cisma reş jê ra tê gotin tevbigere cisma reş cismek wisa ye ku giş ronahiya ku werdigire di nav xwe da xweyî dike cezb dike ligor modela big bang gerdûna despêkê gulokek givaştî ji zerre û ronahiyê buye û germahiya wê pir zêde buye di rewş û muhîteke wisa da zerre timotim li ronahiyê ketiye wê cezb kiriye û cardin wê zivirandiye ronahî di rewşeke wiha da xwediyê teyfa cisma reş e û ev taybetmendiya ronahî di mesafeya rêwîtiya xwe di fezaya berfirehbar expansion da neguher maye di teyfa cisma reş da her dirêjahiya pêl xwediyê şiddeteke taybet e ev şiddet di dirêjahiyên ciyawaz da tenê girêdayî germahiya cismê ye û hew loma jî stêrknasan bi pîvandina şîddeta ronahî di dirêjahiya pêlên ciyawaz da dikarin bigihîjin encama ku têda behsa wekheviya vê ronahiyê û ronahiya cisma reş dibe di an grûpên cihê şiddeta ronahiyê di pêlên macrowave û infrared pîvandin giş encaman wekheviya ronahiya bekgranda gerdûn û cisma reş erê kirin û ragihandin ku germahiya wê dereceya kelvînê ye di an da resedxaneya cobe pîvandineke misoger ji ronahiya bekgranda gerdûnê encamda û encameke pir ecêb derkete holê encama resedan tam ligor teyfa cisma reş bû ev zanyarî hiqqas dişibya teyfa cisma reş ku table a teyfa cisma reş di pişt wan da veşartî dima ev yek jî mînaka dawî ji wekhevbûna fîzîka teorîk û encama testên piratîk ya feleknasan bû ligor pîvandina ê germahiya ronahiya bekgranda gerdûnê divê be ev jimare jî ji jimareya esliya ronahiyê zev kêmtire û sedema vê yekê jî berfirehbûn yan vebûna gerdûnê ye gerdûna ku timotim berfirehtir dibe dirêjahiya pêla ronahiyê bilindtir dike û enerjiya pêlê dadixîne ev pêl bi qasî temena gerdûnê di rê da buye heta bigihîje me niha îdî stêrknasan dizanin ku gerdûna berfirehbar dirêjahiya pêla ronahiya bekgranda gerdûnê bi zerîbeya radike şewqvedana piştî big bangê di demek da qewimiye ku temena gerdûnê tenê sal buye loma jî şewqvedana bekgranda gerdûnê kevintirîn resede ku heta niha hatiye kirin rastî jî ew e ku em qewimînên big bangê dibînin di sedsala bîstan da em şahidê pêşketineke mezin di warê nasîna gerdûnê bûn me di demên pir nêz da wisa dizanî ku gerdûn neguher e kehkeşanên pir ji me dûr ku rojbiroj jî ji me dûrtir dibin jî bi me dan zanîn ku gerdûn vaye berfirehtir dibe bi rêvîtiya ber bi rabirduya vê gerdûna berfirehbar emê bigihîjine gerdûna despêkê ku zev zef givişî û germ e me di nîveka sedsala bîstan da têderxist ku reaction ên dendikî ku di gerdûna despêkê qewimîne nîşaneya zêdebûna helium û dotrium nîsbet bi elementên din e bi pêşdetirçunê em karîn şewqvedana piştî big bangê ku milyar salan beriya niha qewimîne eşkere bikin di dawiyê da jî ev gerdûna ku bi big bangê despê buye mumkine ku wek keşfên din neguher bimîne herçend ku big bang xeyala mirovan ji gerdûnê ye lê niha fîzîkzanên zerreyan di hewla pêşniyarkirina teoriyeke din liser dîrok û tarîxa gerdûnê di çend tirilyoniyoma saniyeyê piştî big bangê ne ew dikarin teoriyên xwe bi riya lezderên accelerator zerreyan test bikin û qewimînan yên bi enerjiyên mezin jî wek ya gerdûna despêkê jî sîmûlêyt bikin jibo fehmkirina vê yekê ku gerdûn çawa despê buye divê ligor teoriya nisbiyeta gîştî jiber cazibeya pir pir mezin ya gerdûna despêkê û mekanîka kuwantomê jiber çigalî û givişîna gerdûna despêkê be hedefa fîzîka niha pêşvebirina teoriya kuwantoma cazibeyê ye û divê me bigihîne derek wisa ku em qewimînên dema peydabûn avabûn û çêbûna gerdûnê fehm bikin werza û ankû bi navê wê yê dîn matamatîk pêşketina wê ku mirov lê dinerê divê ku em herina ta dema sûmerîyan bi teybetî di temenê şekl û ankû awayan de xîzkirin kirina li ser sêkoşa û ankû çarkoşayan de di rastkirina wê de di rastkiirinê de bûna xwediyê afrîner lê piştre wê bi navkirina wan xîz û afirandinan wê bibe minaq hijmartina hijmaran gaomatri û hwd wê bibe bi teybetî êdî piştre rengê gaomatrîyê pêşdikeve minaq gaomatrîya oklîd û ankû oklîda dahûrî û hwd pêş dikeve li masopotamya pêşketina matamatikê weke aliyekî zanistî ê pirr giring ku pêş dikeve ya minaq hasibandina bi stêran li di dema masopotamya de pêş dikeve piştre jî di dema felsefe de di dema antikî de wê bi felsefe re pêş bikeve zaneyên weke melayê cizîrî û hwd li ser cebir sekinî na ev bi gotinî jî pirr tê gotin û li ser tê sekin in zaneyên weke dînewerî îbn sîna ibn ruşd omer xeyam û hwd wê li ser bisekin dihizrên xwe de piştre jî bi astronomiyê re pêş dikeve zaneyên ku bi kifşkirina asmanan re bi erk in wê pirr li ser matamatikê bisekin in descartes wê li ser wê bisekinê û kartezyanî wê bi wî re were bi nav kirin galileo galilei kopernik bruno û hwd wê di hizrên xwe cih ji matamatiikê re vaqatênin aristoteles bi dema xwe re li ser sekiniya galilaî wê hinekî dîn aristo û teoriya wî pêş ve bibe piştre wê di sadsale an de zaneyên weke einstein wê matamatikê weke rêbazekê di gelek beşên zanistiyê de weke temen bicih bikin ku li ser wê re lêkolîn were kirin ji aliyê teorîkî ve li hijmaran gaf û geometriyê nerin û bi wê re têgihiştin hatiya afirandin minaq kepler weke fîlosofekî li ser tevhgerîyên gêrverkan sekinîya û bi wê re kiriya ku bi hijmartinê re pêş bixe nawton wê prensibên matamatika hemdem bi nivîskî bêne ser ziman bi wê re heta roja me wê gelek zanyar û zanist li ser matamatikê bisekin û her roj roj bi roj aliyên wê ên din ên nû kifş dikin mezopotamya li wê matamatîk pirr pêşketiya minaq rêmildarên medî bi astoromiyê pirr mijûl bûn bi wê re jî karê hijmartinê û hwd pirr pêşxistin thales bi salan di nava wan de li mediya dimene tê gotin ku thales bixwe jî matamatîk ji wan pirr baş fêrbûya sîmya weke beşeka zanistî ku heyîn û awayê ku lêdikolê ya berî jiyanê ji bo bahse tişta bikin û wan bênina ser ziman hizrên bi rengê ku tê gotin ku weke av agir hewa ax hatîya ser ziman hatiya bawer kirin ku hertişt ji wê diafirê sumeriyan bawer dikir ku mirov ji axê ya bi wê re piştre jî di demên felsefe pêşket hêdî hizrên ku li ser wê temenê jî lê bikolin pêşket minaq demokrîtos tê gotin ku pêşî hizra atomê avêtiya li holê weke temenê wan jî ev wê êdî bê temenê pêşketin û hizirkirinên din jî piştre ev wê bê temenê hizirandin bi filosofan re piştre jî wê bê temenê lêkolînê jî di serdema navîn de bi navî sîmya hatîya ser ziman bi wê re felsefe hertimî hatîya niqaş kirin minaq hatîya niqaş kirin ku jiyanê ji kîjan nûqtayê destpê kiriya ev pirseka ku hatîya ser ziman hizra ku hemû jîyayê ji nûqtayekê destpêkiriya wê piştre jî were pêşxistin di temenê fahmkirinê de wê piştre kîmya pêş bikeve minaq êdî weke beşên wê ên din jî ên ku wê pêş bikevin hena sîmya fizîkê sîmya biolojiyê sîmya benetan û hwd wê pirr navên din wê derkevin di temenê lêkolinê de ku ka tişt ji çi diafirê hewl didê ku wê fahm bike bi vê yekê weke pirse herî giring ya sîmya ew a ku tişt ji çi diafirê ya bi vê yekê hewldane fahm kirinê pêre pêşketîya sîmya weke awayekî biolojikî ê felsefeya berîzayinê û hwd jî bûya minaq aristo bi aqil û mentiqê ku meşandiya xwestîya ku fahm bike ku ka destpêka jîyane çawa bûya piştre wê ji çi pêşketîn bûya dawîya mirov çawa dibê û hwd weke pirsan ku hertimî li bersivan hatiya lêgerin hizrên ku piştre temenê felsefeyên filosofan afirandin ên weke guharandin û ne guharandin û hwd jî ji wê nûqtê destpêkiriya biqasî fahm kirina ku tişt ji çi diafirê wilqasî giringa ku simya bersiva wê bibîne ku çawa pêş dikeve û di dawiyê de wê çi bibe jî ya dîrok weke beşeka giring divê ku mirov bibêje ku bi têgihiştinî heya di dema ku em gotina dîrokê hildina li dest ji du aliayn ve wê wê hildan li dest aliyekê ew a ku ji aliyê rûdawên dîrokî ve ya aliyê din ve jî her wusa lis er metod û awayê nêzîkatîya bihizirî û felsefî ya li wan rûdawên di dîrokê de na ji vê aliyê ve bi teybetî di demên berê de di dema ku dîrok hatiya hildan di temenê weke dîrok weke bûyarna ku rûdaye hatîya ser ziman lê piştre zanyerên weke platon aristo û heta ku tê dema îbnî rûst îbnî sîna îbnî haldûn û hwd hizrênx we li ser dîrokê û nêzîkatîya wê hanîna ser ziman îbnî haldûn di pirtûka xwe ya bi nav muqaddîma de dibêje ku dîrok bi hev ve girêdayî û li dûvhevdû tê divê ku were ser ziman bi vê rengê ew nêz dibê piştre wê ev nêzîkatî weke metod û nêzîkatîya giring wê pêş bikeve weke metodaka zanistî wê pêş bikeve zanyarên ku piştre hizra xwe bi dîrokê re û di derbarê wê re hanîna ser ziman de jî di vê temenê de hanîna ser ziman marks bi heve girêdayî têne ser ziman û piştre wê di wê xate wî de ew awayê hanîna wî wê temenê hemû zanyarên di wê de de ku tênina ser ziman her wusa beşên din ên zanistî û felsefîkî de jî wusa tê ser ziman yê ku herî zêde ji vê aliyê ve temenê nêzkatîya dîrokê bi gotina dîyalektîkê de mazin bi teorîkî pêşxist l gorî dema hemdem ya sadsale an hegel bû piştre jî zanyar û zanistên ku felsefe hanîna ser ziman bi wê nêzîkatiyê û di temenê de wê hanî ser ziman çapemeni piştre di demê de pirr zêde pêşket çapemeni hem temenê ragihandinê û hem jî temenê serdestî û serwerîya desthilatdarî a hem li hundurê welêt û hem jî car bi car dervî welêt a di temenê afirandina nirxên civatî bi bi civatê dane herêkirin û pejirendin a rewş û tiştan çapameni pirr tê bikarhanîn weke amûrên çapameniyê televîzyon rojname kovar radyo înternet pirtûk û hwd bûna û pêşketina çapameni bi ragihandinê re çend ku dem tê ve diçê giring û bandûra wê zêdetir dibê ji ber vê yekê jî weke beşake serdestîyê ku herkesek û ankû her civat di xweza xwe bigihêne pêşketina herî baş bi çapameniyê re îro hin bi hin awa ş şeklên nû ên ragihandinê li ser teknolojiyê û pêşketina peykan û şandina wan a li azmana re pêş dikevin teknoloji pêvajoyên peresendinê bi civate re dane çê kirin û dide çê kirin li ser wê re civatên teknik û ankû teknolojikî pêş dikevin nifşên ku êdî li wê herî zêde serdestiyê çê dikin bi xwe re pêş dikevin bi wê re jî pêvajoyên xwe yên pêşketinê ên nû dijîn îro tendûrîstî û hemû beşên din ên zanistiyê pirr mazin pêşketina di tendûrîstiyê de kifşkirina genetikê û bikarhanîna kifşkirin di derbarê teknolojiya molekulan de û hwd hena û bandûra wan pirr mazin a teknoloji pirr mazin pêşketîya kompîtûr teleskop mikroskopên elektronîkî û hwd pêşketina û bi wan ceribandin û lêkolîn û kifş tên kirin kompîtûrên ku qaydên ceribandinan digrin êdî xwediyê arşîveke mazin ku êdî di her demê de ji wan sûd tê girtin in di vê temenê de îro beşên din ên weke botanîkê matematîkê û hwd jî divê ku mirov bi teybetî bêne ser ziman ku ev beşna ku di temenê wê pêşketina zanistî ên dema me na matematîk û fizîk bi hevdû re zewicendinaka mazin di roja me de kirîya bioljiyê û botanîkê û hwd bi hev re lis er xwezayê lêkolînên mazin dikin bi genetikê kifşên mazin tên kirin teknoloji û înternet çend ji wan aliyên din ên ku dihên bikarhanîn in çapa aliya d damarên bedena mirovan şîrketeke çînî ku di warê teknolojiya bayolojiyê da bi giranî dixebite ragihandiye ku ew karîne yekemîn prîntera bayolociya alî ya regên bedena candaran çêbikin prîntera ku şîrketa roteka çînî çêkiriye dikare endamên bikêr û taybet yên her kesekî ê çêbike prîntera han ji nozelan pêktê ku bi dor dixebitin karê hevodin temam dikin û dikarin di dema deqeyan da karê çêkirina damareke santîmetriyê biqedînin çapger bi alîkariya teknolojiya sillûlên bingehîn hatiye çêkirinê armanca serekeya vê teknolojiyê berhemanîna sillûlên bingehîn yên taybet bi her kesekî ê ye ku bi vî avayî îmkana jinûvaberhemanîn û verastkirina endamên nivîşkan yên bedena candaran pêktê kang yûciyan zaniyarê şîrketa rotekê dibêje navend û beşa girînga vê prînterê ji xiştek bayolojiyê pêktê ku di hindirê wê da sillûlên bingehîn hene ev sillûlên bingehîn ligor pêwîstiyên me di rewş û pergalek taybet da tên guhertin û dibin sillûlên ku em dixwazin damar beşa herî girîng û kompleksa prînterên bayolojiyê ne çimku bi riya wan damaran e ku maddeyên girîng digihîjine endamên bedena candaran herçend ku zaniyaran hêvîdarin di demeke pir nêz da karibin bi riya van prînterên alî destbi berhemanîna endamên bedena candaran bikin lêbelê divê ew di destpêkê da damaran berhembînin çimku ew keresteyên herî girîng di çêkirina endamên bedenê ne pirsgirêka herî mezin di pêkanîna vê yekê da zindîxweyîkirina sillûlên bingehîn di dema pêkhatina prosesa çapê da ye day kirong endamê navenda endazyariya çînê dibêje ev destkeft tenê di warê çapkirina damarên bedena candaran da sînordar nabe belke şêwazeke nûjen û girîng e jibo xweyîkirina sillûlên damaran û keresteyên bikêr û sereke ev şêwaz di çapa damaran û çapa fatreşk gurçik û endamên din yên bedena candaran jî tê bikaranîn ligor gotina endamê navenda endazyariya çînê ev guhertina mezin dê karibe tiştên pir pir girîng û bikêr bixulqîne lê dibe ku demeke dirêj jibo bikaranîna wê di zanista bijîşkî bi taybet ya girêdayî mirovan va pêwîst be lêkolînerên zanîngeha illinois bi serpereştiya scott white karîne maddeyek pilastîkî ku ji polymera bi navê resin epoxy pêktê berhem bînin ku dema diherişe diqelişe yan jî beşek jê xera dibe dikare xwexwe xwe temîr û termîm bike ev madde polymerek taybet e ku wek hemû polymerên din ji zincîrên mulukûlên bihevzeliqyayî pêktê lê ciyawaziya vê polymerê ew e ku dema di navbera zincîrên mulukûlên wê da qelş herişîn yan jî birrînek jêbûnek çêdibe hingî beşa xerabuyî û nuqsan vediguhere renga sor eger beşa xerabuyî demeke kin li ber tîrêjên tavê bimîne bi şêwazek pir ecêb cardin ew zincîrên mulukûlan dizeliqin hev û beşa xerabuyî sedîsed jinûva termîm dibe ev keşfa balkêş û girîng dikare bibe sedema guhertinên pir mezin bi taybet di warê berhemanîna berhemên senetî û bihdaştiyê da bînin ber çavê xwe ku telefona destan tu car neherişe û monitora wê timitim wek berê bimîne yan jî erebeya ku rengê wê sîs buye yan jî herişiye xwexwe xwe termîm bike û hezaran mînakên din ev keşf dikare bibe bersiva çawaniya pêkanîna gelek xeyalan ku meriv herdem jibo hin tiştan dikir û dixwest ku bi wê maddeyê alav û amûrên ku xwexwe xwe termîm dikin çêbikin derbarê çawaniya pêkhatina vê prosesê jî yek ji lêkolîneran yê bi navê brett krull wiha dibêje ev yek di merheleyan da pêktê di merheleya yekem da mixtura navbirî di dema saniyan da vediguhere jêleyeka nerm ku karibe bi rehetî têkeve nava beşa herişî qelişî yan jî xerabuyî û ev yek dibe sedema tijîbûna beşa qelişî ji maddeya bibandor di merheleya duyem jî ku tê da maddeyên kîmyayî nermiya xwe ya berê jidest didin û req dibin ligor pêkhate û tîrbûn yan jî renbûna maddeya navbirî karê bihevzeliqandin û jinûvaçêbûna polymerê pêktîne û ev yeka han dikare di jêr kontrola me da be maddeyên kîmiyawî yên ku jibo termîma polymera han tê hilbijartin jî divê taybetmendiyên wê ligor mezinahiya qelş herişîn û xerabûna wê be mînak eger mezinahiya qelşê ji mm mezintir be hingî pilastîk diçeme diteve û xilloxwar dibe yanê xwexwe xwe termîm dike lê forma wê îdî wek berê nabe û mehkembûn û xweragirtina wê ya lihember germa serma derb û pestoyan jî ligor pilastîka saqlem hinek dadikeve lêkolînerên amerîkî dibêjin ku hê riya me pir dûr û dirêj e çimku em dixwazin pilastîkek çêbikin ku piştî xerabûn û termîma xwebixwe ya wê ew sedîsed wek beriya xerabûna xwe be û tu daketin di xweragirî û taybetmendiyên wê yên di dema berhemanîna wê da pêkneyê bi teybetî îro weke beşên bioloji teknoloji fizîk û hwd beşên ku êdî bi serê xwe pêşd dikevin hena bi wê re jî beşên derûnîyê ên weke beşa derûnîya civaknas beşa civaknasa derûnî û hwd hin bi hin pêşketinên xwe dikin beşa rewîstê û ankû ahlaqê pêşketîya û ji felefê û olê cuda xwediyê pêşketina xwe ya çînîkirina beşan û salixkirina wan aliyekî din ê pêşketina zanistê ya ku di roja me de pirr pêşketîya ku em bahse olê bikindivê ku em biyetê bahse dîrokeka pirr dem dirêj bikin ji dema sûmerîyan û heta ku tê roja me pêşketina wan bûya ola pêşî ya di temenê totem û animismê de ya piştre mîtoloji pêş dikeve wê piştî wê re jî olên yek xwûdayî pêş bikevin ola pêşî ya yek xwûdayî jî zerdeştî ola duyemin ya yek xwûdayî cihûtî ya ola sêyem ya yek xwûdayî xiristiyanî ya û ola çarem ya yek xwûdayî jî îslamiyet ye felfeseya zanistê divê ku mirov bibêje ku wê ji piştî ronsansê re temenê wê hin bi hin pêş bikeve lê ji sadsale min û pêde wê bi lezeke mazin êdî pêşbikeve mirovên weke agust cemte wê pirtûka ceribandin û metodên zanistê binivîsêne ev jî wê bandûra wê mazin bibe her wusa felsefeya pozîtîvîzmê û felsefeya dahûrîyê û ankû felsefeya analîtîkîtiyê çend ji wan felsefeyên dema zanistê û ankû ên felsefeya zanistê na weke beşna ku em bi navkin vac û ankû mentiq tiştayîtî rexnegirîtî aqilmendî û ankû realisim sedemgerî û ankû fesefelya ku tenê li ser sedema ava ya û hwd çend ji wan beşên ku li berçav tên girtin in di felsefeya zanistê de her wusa her yek ji wan felsefeyan xwediyê metodên xwe yên bikardihênê jî ya di bin vê beşê em dikarin çend ji van beşan bênina ser ziman felsfeya ku bi teybetî li ser nûqteykê mijul dibê ya bi teybetî di wê nûqtê de kûr dibê û hewl dide ku bi wê r bide fahm kirin her nûqta di felsefê de xwediyê wateyekê ya li ser çapameniyê re bi zanistî lêkolîn kirin û axiftin a minaq di roja me de kovar sciense û hwd yek ji wan komarên giring ê zanistiyê ya hertimî mijarên zanistî bi felsefê dihilde li dest û dihêne ser ziman ol di dema ku lê tê nerin weke mijarekê ji aliyê zanistê tê hildan li dest û lêkolîn ji dêla ku olekê hilde li dest û olzaniya wê fahm bike hemû olan bi dîrokê re li dûv hevdû li gorî rêza wan dihilde li dest bi wê re dixwezê ku ji destpêkê heta roja me hewl bide ku fahm bike bi vê re jî gotina ol û zanist weke gotinaka teybet û giring derketiya li holê î ro zaniyar û beşên zanistê ên ku bi teybetî dîroka olan lêdikoln hena metoda wan jî ew a ku hemû olan bi nirx û dîroka wan û awayê pêşketina wan re fahm bikin jin di dîrokê de jî di pêşketina zanistê de bûya xwediyê roleka mazin herî zêde di demên berê de ji ber ku jin hîskirina wê xort bû weke ya falvan hatîya û derketiya li pêş piştre jî ev bûya di serdema navîn de bi wê yekê weke pîrabûk û hwd hatîna şîrovekirin û bi hezaran ji wan hatina qatil kirin ev jinên ku bi wusa hatina denezendin û kuştin hemû jî jinên ku bi mejiyê xwe derdiketina li pêş bûn lê piştre jî jin rola xwe leyist bi teybetî di sadsale an de rola wê pirr mazin derdiketiya li pêş di hemû beşên zanistê de jin weke mêr û biqasî wî û di hin beşna de ji mêr zêdetir jî derketiya li pêş bûya xwedi rol û û kar bi şoreşa kurdistanê re pirsgirêka jinê pirr mazin hat ser zima şoreşên berê ku tenê di temenê bidest xistina mafê xwe yê weke zilêm ku were hasibandin de dihat ser ziman di vê şoreşê de rol erka wê jî hin bi hin hat kifşkiirn ew jiyanê de ji wan hat xwestin ku rol û weyna xwe bileyizin î ro rewşenbîr wêjavan zanist û hwd di hemû beşên ku tên zanîn û pêşketina de jin heya li cihanê jî jin pêşketina wê bi hizirkirina wê û bi xwe afirandina wê pêşketîya bi teybetî di her beşên zanistê de cihgirtin li her welatê zanist rewşenbîr wêjevan û hwd weke mêr û biqasî wî jin jî heya û xwedî rol û afirînerîyeka wê heya jin û zanîn bi hevdû re êdî pêşketîya kurmancî an kurmanciya jorîn yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn diyalektîka kurmancî li herçar parçeyên kurdistanê tê axaftin û pirraniya rûniştvanên kurdan bi zaravayê kurmancî diaxivin li rojhilatê kurdistanê ji kurmancî re dibêjin şikakî û li başurê kurdistanê jî jê re dibêjin badînî lê her sê nav yek tişt in û ferq tune ye bi rengekî dinê jî em dikarin bêjin ji ber ku piraniya cografiya kurdan ji zaravayê kurmancî pêk tê bi heman reng jî kurmancî bandoreke mezin heye li ser hemu kurdan û piraniya ede u dîroka kurdî jî bi vê diyalêktê hatiye nivîsîn ya şew dîma xew kurmancî kur man cî wekî tê zanîn di dema romayê da gelê kurd xeribî bûyî lê herkes neçûye xeribiyê ji ber ku daxwaza gelê kurd bû ev axên me ne em neherrin cilwe û mishefa reş kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin şerefxanê bedlîsî yekem dîlok nivîsê kurd bu bo yekmîn car li sala an şerefname nivîsandî ye ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike eliyê herîrî yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên an de ehemedê xanî yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye helebistvanên kurdan yên berî xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de jiyan û mirna xanî dikeve sala an erebê şemo nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin şivanê kurmanca nivîsiye erebê şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû mem û zînê ehmedê xanî xec û siyemend û derwêşê ebdî û zembîlfiroş ji wan dastanên kevin ên kurdî û kurmancî ne med tv yekemîn kanala televîzyonê ya kurdî û kurmancî bû ko li sala an hatiye damzirandin ji bilî kurmancî med tv bi zaravayên din ên kurdî jî bexiş dikir wek zazakî û soranî u kalholî herwisa yekemîn radyoya kurdî ya kurmancî jî pişî radyoya êrîvanê bû stranên folklorî bandoreke mezin hebûye li ser kurmancî û zaravayên di yên kurdî jî bigire bandora xwe li ser stranên gelên din jî kiriye wek ermen û tirk û faris û aşûriyan bijartin di roja me de kurmancî di gelek welat û axan de ji alî gelê kurd ve tê axaftin belavbûyîna zarava ji gola urmiye dest pê dike heta bajarên şino sînorên îran û îraqê helgurd rewandiz zeyî behdînan qers erzirom mûş bedlîs sînorê sêrtê kozluk farqîn pasûr licê bismil amed erxenî çiyayê qerej sêwreg semsûr meledî gurgum herêma hetayê kirikhan û herêma helebê afrîn ji herêma dêrsimê li pertekê mazgirt bakurê xarpêtê kanîreşa ku herêma çepexçûrê çewlîg ye û li gelek herêmên sêwazê ev zarava tê bikaranîn ergin pengin û geoffrey haig du zimannasên zanîngeha bambergê almanya li lêkolîneke pengin haig pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş dikin amedî şengalî mêrdînî batmanî tatwanî mûşî bingolî erzîromî laçînî li kurdistana sor ardahan û qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin e pirtûk ebook ebooks e books ebooks dikare versiyona dîjîtal ya pirtûkeka liserkaxezêweşandî yan her pirtûkeka bi awayekê dîjîtal û multîmedîal amadekirî be herwiha ew dikare aparateka xwendina pirtûkên elektronîk be wekî rocket ebook yan pocket pc çend formatên ji bo e pirtûkan lit pdf û rb ne pod print on demand çapa li ser daxwazê print on demand awayekê nû yê weşandina epirtûkan e faylên dîjîtal yên epirtûkan li nik çapxaneyan hene û gava ko mirov bixwaze mirov dibêje ka ji filan pirtûkê hewqes hejmaran ji min re çap bike yanî dibe ko mirov yekê tenê bixwaze û hingê ew yekê tenê ji mirovî re çap dikin mijarên têkildar sedam huseyn ebdelmecîd el tikrîtî an bi kurdtasî sedam huseyn bi erebî addm usayn abd al majd al tikrt di sala an de li bajarê tikrîtê ji malbateke xizan hate dinê piştî mirina bavê xwe ji aliyê dayika xwe û hizmên xwe ve hate mezin kirin sedam di ciwaniya xwe de beşdarî nava refên partiya ba sê bû ba s wê demê li hemberî emperyalizmê derdiket û azadî û serxwebûna netewî diparast sedam di sala an de li hemberî desthilatdariyê derbeyek kir lê ev derbe bi ser neket piştî vê yekê sedam bi sûcdariya ku dê serokwezir abdul kerîm hassam bikûje ji îraqê reviya di sala an de li îraqê partiya ba sê bi ser ket û ew jî wegeriya iraqê wê demê bi xwarziya xwe sacîdeyê re zevicî û jê sê heb keç bû bavê zarokan piştî demekê di navbera partiyê û sedam de nakokî derketin û ew hate girtin an de derbeyeke din hate kirin û bi vê derbeyê re ji girtîgehê derket pişt re kete nava lijneya konseya şoreşê ya ba sê di sala an de bi darbeyekê desthilatdarî bi dest xist û muxalîfên xwe perçiqand sedam huseyn pergaleke zordest afirand û ew bi îstihbaratê xwe xurt kir sedam di ê adara an de li hemberî kurdan li bajarê helebceyê komkujiyeke mezin pêk anî û bi bombeyên kîmyawî pênc hezar kurd kuştin di sala yî de îraqê bi îranê re şer îlan kir û hêzên sedam herema avî ya şetelereb bi dest xistin şerê di navbera îran û îraqê de salan dom kir û bi sedhezaran kesî di vî şerî de jiyana xwe ji dest da dema ku şer bi dawî bû herdu alî jî di cîhê xwe yên dest pêkê de bûn piştre sedam di yê gelawêja î de kuweyt dagir kir li ser wê yekê gelek welatên cihanê bi pêşengiya dya yê li dijî îraqê şer îlan kirin di ê berfanbara î de li ser îraqê bombe bariyan şer heya ê reşemiya an domiya piştî bûyerên ê rêzberê dîsa çaw zivirîn ser sedam huseyn di dawiyê de dya û îngiltereê di avrêla an de bi angaşta çekên nukleer careke din li dijî îraqê dest bi şer kirin hêzên koalîsyonê di avrêlê de ketin paytexta iraqê bexdayê û peykerê sedam huseyn ê li navenda bajêr anîn xwar ev roj ji bo gelên li îraqê wekî destpêkeke nû hate nirxandin di serî de gelê kurd gelên îraqî rabûn ser piyan û têkçûna pergala sedam pîroz kirin bi têkçûna dîktatore sedam huseyn re berhemên desthilatdariya wî yek bi yek derketin holê li çar hêlên îraqê goristanên tomerî û wêneyên wahşetê yên desthilatdariya sedam yek bi yek derketin holê piştî şer êrîşên li hemberî hêzên dya yê zêde bibûn û hate îdîakirin ku êrîş ji aliyê sedam ve têne organîze kirin dadgeha ya sedam huseyn û heft mirovên din ji bo nijadkujîyên kurdên helebce kuştinên bajarê dûceyl û paş raperandina şîyên an re li ê kewçêrê an de dest pê kir sedam ê sermawezê an de ji aliya dadgehê bi cezayê mirinê hat ceza kirin cezaya sedam huseyn di ê berfanbarê an de hat pejirandin di ê berfanbarê an de jî bi sibê re di saet şeşan de hat îdam kirin mem û zîn an jî memozîn pirtûka herî girîng ya ehmedê xanî ye tê de evîna mezin nav mem û zîn tê îfadekirin destana kurd ya neteweyî mem û zîn bi sedsalan di nav gelê kurd de bi devkî û bi destnivîskî jiyaye paşê gelek caran hatiye çapkirin cara pêşîn di sala an de li stembolê paşê di sala an de li helebê li hewlêrê li şamê li bexdayê li moskowê li stembolê li ûrmiyeyê û di an de li swêdê li bajarê uppsalayê û şamê û di sala an de jî li dihokê hatiye çapkirin wezareta çandî û turîzmê ya komara tirkiyeyê berhema ehmedê xanî ya bi navê mem û zîn di sala an de da weşandin di pirtûkê de rûpelekî de nivîsa orjînal ya ku bi tîpên erebî ne heye û di rûpela din de beramberê wê bi tîpên latînî bi tirkî û kurdî heye ji vê pirtûkê heb hate çapkirin ji van pirtûkan hinek wê li pirtûkxana bên belavkirin û hinek jî wê bên firotin ev cara yekemîn e ku wezareteke komara tirkiyeyê pirtûkekî bi zimanê kurdî amade dike û dide weşandin her weha nivîskarê kurd jan dost jî bi eynî munasebetê ev berhema hêja wergerande ser zimanê erebî û bi şîroveyeke berfireh ku ew sê caran li paytexta sûriyê şam û li beyrûtê û li dihokê jî hate çapkirin dîsa jan dost sala an mem û zîn bi kurdiya îro û bi kêş û qafiye nivîsî û tefsîreke berfireh bi kurmancî jê re danî kurdzanekî fransî roger lescot sala zêdetir li kurdistan dijiya seva zimanê kurdî rind hîm be û destanên û mitolojiyên kurd nas bike lescot dengbêjan digerand ji bo destana memê alan di pirtûkekê tijî ke zimanê kurdî zimanekê ji şaxa zimanên îranî yê bakûr rojavayê malbata zimanên hind û ewropî ye piraniya gelê li kurdistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê sereke yê kurdan e çend zaravayên kurdî hene kurmancî li bakur başûr rojhilat û rojavayê kurdistanê soranî li başûr û rojhilat tê bikaranîn kurmancî bi piranî bi tîpên latînî tê nivîstin û soranî bi tîpên erebî koda iso ya kurdî ku ye koda iso ya kurdî kur e koda din ya kurdî ku ye li gorî belavbûna erdnîgarî zimanê kurdî ji bilî welatên ewropa û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên kurdistanê tê bikaranîn tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê gelek gel ji rojava heta rojhilatê li gelek welatan zêde û belav bûn lewra ye ku zimanê kurdî yê ku li ser axeka fireh tê axaftin ji gelek zaravayan pêk tê li gorî pirtûka şerefxanê bedlîsî a şerefname zaravayên kurdî eşîret komên kurd ji aliyê ziman kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin kurmanciya bakur kurmancî û kurmanciya başûr soranî du zaravayên sereke ne ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne têne pejirandin van demên dawîn zaravayê kirmanckî dimilkî zazakî jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li bakurê kurdistanê dijîn her wiha li qerejdaxa bakurê kurdistanê û li çend deverên mîna anatolîyaya navîn şêxbizinî lê dijîn şêxbizinî devokeke kelhurî ye ku li bajarê kirmaşan û îlamê bi heman devokê diaxivin tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî ji ber navlêkirinê tê bo nimûne ji bo kurmanciya bakur li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî kurmanciya xwarû soranî tê gotin heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne navên wekî kirdkî kirmanckî dimilî dêrsimkî sobê û hwd têne bikaranîn ji bo hewramî jî navê goranî jî heye kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye ji bo kurmancî kirdasî bahdînan û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin kurmancî li her çar parçeyên kurdistanê jî tê axaftin zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin lê herî zêde li bakur û rojavayê kurdistanê pê tê axaftin li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin zaravayê kurmancî her wiha li ermenistanê li xorasanê li nav kurdên qefqasyayê li anatoliya navîn û li diyasporayê yanî li ewropa û amerîka yê pê tê axaftin ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn lêgerîn pêşxistina ziman û çandê hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine hindek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne ji ber vê yekê lêkolînên li ser zimanê kurdî heke em rewşa îstisnaî ya başûrê kurdistanê negrin ber çavan bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine li kurdistana îraqê ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên an li vê perçe ya kurdistanê wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine ta dereceyekê zêdetir bûne li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn berhemên hin rojhilatnas zimannas gerrok û mîsyonerên biyanî hene ji xeynî vê divê em xebatên wan dewletên ku kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser kurdistanê hene jî nîşan bidin ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî lê bi ya siyasî hatine kirin ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin dewleta tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên tirk ên asyaya navîn bide nîşandan li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman zimanê civakeka tirknîjad tirkên çiyayî e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir sunî ku ji çend hezar peyvên erebî farisî û tirkî pêkhatiye misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî sethi bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek du kesan ne zêdetir e lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne li aliyê din divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî ew bi xwe jî li ser zimanê kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev ji vî alî de jî nezelaliyek heye tevî hemû dijwarî nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser dengzanî fonolojî peyvsazî morfolojî û hevoksaziya sîntaksa zimanê kurdî hatine kirin nîşan dane ku zimanê kurdî zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin soranî kurdî an jî kurmanciya navendî zaravayekî zimanê kurdî ye di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî hewlêrê tê axaftin lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê kurdiya navendî kiriye îro devokên mukrî kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn bi giştî bi tîpên kurdî erebî tê nivîsandin herwiha gotarên bi tîpên latînî jî hene soranî zêdetir li kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê kurdistanê tê axaftin kirmanckî herî zêde li dêrsim amed semsûr çewlig riha xarpêt erzerom mûş û bilîsê tê axaftin ji nav van bajaran li navenda dêrsim û çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin kirmanckî tenê li bakurê kurdistanê cih digire ji bo kirmanckî kirdkî dimilî û zazakî jî tê gotin hewramî zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê kurdistanê tê axaftin ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî axêv lekî axêv kelhurî axêv û lorî axêv bi giştî hewramî bûye ji vê hewramîyê re ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn goranî hatîye gotin lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje hewramî li başûr û rojhilatê kurdistanê tê axaftin kelhurî yek ji zaravayên kurdî ye çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin her heman tişt ji bo kelhurî jî heye ji bo kelhurî feylî kirmaşanî û kurdiya başûr tê gotin lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî kelhurî divê em di bin banê kelhurî de behsa şêxbizinî jî bikin şêxbizinî her çend li hin deverên bakurê kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî zêdetir li anatolya navîn tê axaftin li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji kelhurî ye kelhurî her çend bi piranî li rojhilatê kurdistanê bê axaftin jî li başûrê kurdistanê jî li xaneqîn û mendelî tê axaftin feqet kelhurî bi kirmaşanê tê naskirin li kirmaşanê her çend zaravayên soranî lekî û hewramî hebin jî li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye zaravayekî din ê kurdî jî lekî ye lekî li rojhilatê kurdistanê bi giştî li loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên kirmaşanê jî tê axaftin li loristanê li navçeyên kûdeşt nûrabad eleşter xoremabad birûcird endîmişk tê axaftin li kirmaşanê li navçeyên sehne kengawer û hersînê tê axaftin navekî din bo lekî nîne lekî her lekî ye lorî jî wekî lekî tenê li rojhilatê kurdistanê li loristanê tê axaftin di dîrokê de lor wek kurd hatine liqelemdan li gorî lêkolînan baba tahirê hemedanî bi lorî berhemên xwe dane îro kurd ji ber perçebûna erdnîgariya xwe kurdistan di nav sînorên dugelên sovyeta berê ermenistan azerbaycan nûhciwan û gurcistan îran îraq tirkiye û sûriyê de dijîn ji xeynî îraqê zimanê fermî yê tenê yê van dewletan tirkî tirkiye erebî sûrî û farisî îran e li îraqê jî hem erebî hem jî kurdî fermî ne bi zimanê kurdî re li rojava tirkî li bakur ermenîkî li rojhilata bakur azerî li rojhilat farisî û li başûr zimanê erebî cîrantî dike kurdî her wiusa li ermenistan pakistan efxanistan hindistan urdun filistîn misir û lubnanê jî tê axaftin li xorasan taran bexda şam enqere stenbol konya û bajarên wek îzmîrê jî ji ber ku gelheyek mezin dijîn zimanê kurdî li van herêman jî tê axaftin bê guman ji ber ku gelê kurd li gellek cihan bi cih bûye kurdî li wir tê bikaranîn sedema jiyîna gelê kurd a li derveyî erdnîgariya xwe digihîje bi deh an sedsalan berê cihên wek efxanistan pakistan hindistan û misir ji bo cîhadê çûne û li wir mane li cihên din jî ji ber mişextîkirinê bi cih bûne li gor lêgerînan îro gellek kurd ji ber van koçan li welatên ewropa amerîka awistralyayê jî dijîn zimanê tirkî ji malbata zimanê ûral altay erebî ji ya semîtîk samî û farisî jî ji ya hind ewropî ye ji van zimanan tenê kurdî û farisî ji heman koma zimanî ne hem rêveberiya ereb û hem jî ya fars hebûna kurdan wek kurd û zimanê wan jî wek zimanekî serbixwe dipejirînin lê nêrîna fermî ya rêveberiya tirkiyeyê vê yekê red dike û dibêje ku kurd bi binyada xwe ve tirk in ev raman bi taybetî piştî damezîrana komarê serdest bûye û wek bîrdoza fermî hatiye parastin hê di deme sûmeriyan de zimanê kurdî xwediyê pêşketina xwe bi awayê civatî ye gotina gilgamiş bixwe jî ku mirov li ser difikirê ji ga û gir pêk tê bi wê re mirovekî ku şibandina wî ya weke gayekî tê ser ziman girbûna wî bi wê re tê ser ziman bo minak ga pirr gir e bi wê girbûna xwe re lê tê şibandin di kêvalbarên tûfane nûh de ji mihê re gotina mî û ji guh re gû tê gotin kurd gelekî dêrin ê herêma mezopotamyayê ne û xwedî şaristaniyeke dewlemend in ji pêşiyên kurdan pir bermayî mane ku hinek jê berhemên nivîskî ne ji belgeyên ku bi dest ketine em pê dihesin ku kurdan ji berê de nivîs bi kar anîne belê ev pirtûkçe ne li dû aşkerakirin û peyitandina wan tiştan e ku li cîhanê gelek pispor û mirovên sade jî pê dizanin lê ji ber ku di van demên dawîn de li ser mijara zimanê kurdî û kurdan gelek gengeşî û hewlên berevajîkirina rastiyan pêk hatin û di van gengeşiyan de ne pisporên mijarê yên kurd û ne jî saziyên wek enstîtuyê hebûn ji lewre me pêwîst dît ku em bi awayekî puxteyî ji mijarên li ser zimanê kurdî behs bikin em xwedî wê baweriyê ne ku ev pirtûkçe dê bi kêr bê da ku gengeşî û nîqaş li ser zemîneke rast bên kirin alfabeyên ku kurdan bi kar anîne palpişt û belgeyên di dest me de bi me bidin zanîn ku kurdan bi dirêjiya dîrokê re gelek alfabe bi kar anîne lê belê em pê nizanin bê kurdan serê pêşîn kîjan alfabe bi kar aniye û kengê dest bi nivîsandina nivîsê kiriye ji bilî alfabeyên ku em dê li jêrê bidin kurdan xet aramî suryanî û grekî jî bi kar anîne tê zanîn ku beriya komarê kurd wek qewmekî cihê û zimanê wan jî wek zimanekî serbixwe dihate dîtin ji bo nimûne ewliya çelebî di berhema xwe ya navdar seyahatnameyê de behsa zimanê kurdî û zaravayê wê dike evliya çelebi dide xuyakirin ku zimanê kurdî zimanekî dêrin ango qedîm e û ji zimanên mîna farisî dêrî û îbrî cuda ye her wiha şemsettin sami di pirtûka xwe ya bi navê kamusu l alm de û ziya gkalp jî di gotar daxuyanî û berhema xwe ya bi navê kürt aşiretleri hakkında sosyolojik tetkikler de amaje dikin ku kurdî bi tu awayî naşibe zimanên din û kurdî zimanekî dewlemend û serbixwe ye lê piştî avakirina komarê nemaze bi qanûna bingehîn a sala an hebûna kurdan tê redkirin her kesê li tirkiyeyê dijî mîna tirk tê pejirandin peyvên mîna kurd kurdî û kurdistan ku di gelek belgeyên fermî yên osmanî û tirkiyeyê de dihatin bikaranîn têne qedexekirin hemû zanyarên ku li ser zimanê kurdî lêkolînên zanistî kirine didin xuyakirin ku kurdî zimanekî serbixwe ye û tu têkilî û pêwendiya wê ne bi tirkî û ne jî bi erebî re heye li hêla din kurd arî ne û ew farisan lêzimên hev in zimanên wan jî ji heman koma zimên e lê her yek jê zimanekî serbixwe ye ji mêj ve kurdan bi zimanê xwe perwerde û hîndekariyê dikirin li medreseyan li ser mijarên wekî matematîk mentiq gramer fiqih û hwd perwerdehî bi zimanê kurdî û erebî dibû ev medrese piştî avakirina komarê hatin qedexekirin her wiha ligel vê yekê weşan û nivîsandina bi kurdî jî hatin qedexekirin îro rewş piçek guheriye wekî berê bi tundî înkara kurdan û zimanê kurdî nayê kirin hejmara kesên ku vê yekê dikin hindik e kesên statukoparêz hebûna zimanê kurdî qebûl dikin encax zimanê kurdî wek zimanekî paşvemayî û cîgehî mehelî bi nav dikin û hebûna zarava û devokên di zimanê kurdî de jî wek asteng li pêşiya perwerde hîndekarî û weşanê didine nîşandan rast e ku di kurdî de zarava û devok hene lêbelê ev rewş ne tenê xweserî zimanê kurdî ye di hemû zimanan de zarava û devok hene ji ber parçekirina erdnigariya xwe ku ji alî mêtingeran pêk hatiye û piştê vî parçebûnê gelê kurd di bin serweriya dugelên ku ew parçê kurdistanê kirine nav sînorên xwe de jiyane ji gellek nirxên xwe mehrûm mane bi taybetî pêşveçûna gelê kurd nehatiye xwestin û tu mafê saziyek ji alî sazûmanên damezrandî ve nehatiye dayîn tev li viya gellek mafê wî yê xwezayî hatiye qedexekirin û hemî saziyên van dugelan ku ji bo helandina ziman û pişaftinê hatine damezrandin ji bo vî armanca xwe xebitîne digel van yên xwestine bi van nirxên xwe bijîn ji bo wan hewl dane dawiya jiyanên xwe di zindan an jî di dardekirinê de dîtine ji ber vî yekê di warê ziman de em dikarin wisa bibêjin ku pir hindik zimanzan xwe gihîştandine lewra di van mercên dijwar de û tev li hemû qedexeyan mirov derfetên fêrbûn û pêşvebirina zimanê xwe nedîtine zimanzanên xwe gihîştandine jî bi derfetên xwe û bi hewlên xwe xwe gihîştandine û berhem danîne pirê wan jî li ewropa perwerdehî û lêgerînan hîn bûne her wiha îro ji ber bêdugelbûna gelê kurd her zimanzanê kurd rêzikên cuda didin an jî fikrên wan ên li ser rêzimanê kurdî diguherin ev jî ji ber bê dugelbûna gelê kurd û di warê zimanê kurdî de tunebûna saziyek zanistî ye li ser lêgerîna zimanê kurdî hinek zimanzanên ewropî jî xebitîne û di vî mijarê de berhem danîne holê piştê salê an li başûr dû têkoşîna mele mistefa barzanî bi damezrandina otonomiya gelê kurd êdî rewşenbîr û zimanzan hinek be jî bi hêsanî lêgerînên xwe pêş ve birine dugela tirk jî jixwe biteşeyek pêkenî gelê kurd wek gelek ji qewmên tirk ên asyaya navîn dihesiband û bi vî awayê dida naskirin zimanê kurdî jî wek ev zimanek ji hezar peyvên wek tirkî farisî û erebî pêk hatiye daye zanîn yanî li gor dugela tirk kurd ji nijadê tirk in lê ji ber mercên erdnîgariya dijîn zaravayê wan guheriye û navên wan jî tirkên çiyayî ne bi vî awayê azîneyek li ser helandina zimanê kurdî pêk aniye lê tev li bi sînor li ser lêkolîn û lêgerîna xebata zimanê kurdî li gorî pisporên vî babetê zimanê kurdî zimanek serbixwe ye û bi serê xwe xwemalî ye lewra li gor nivîs jêma û dîroka xwe encam ev e ku di warê zimanasiyê de zimanê kurdî xwe daye pêjirandin standardbûna zimanê kurdî tenê di zimanê nivîskî de heye ne di yê devkî de kîjan gel an netewe dikare biangiştîne îdea bike ku hem zimanê wan ê devkî û hem jî yê nivîskî zimanekî hevgirtî û standard e ji bo standardkirina zimanê kurdî gelek hewldan hene hewldana herî fireh û nûjên konferansa zimanê kurdî ye konferansa neteweyî ya kurdî ji sala an pê ve wê her sal pêk bê ji bo beşdariya konferansê bi sedan delege zimannas û kurdolog li amedê civiyan di zimanê hemû gel û neteweyên misilman de serdestî û bandora zimanê erebî berbiçav e her wiha di zimanê gelên îsewî de jî mirov rastî hîkarî û bandora zimanê latînî tê ev rewşa hanê ji ber ol û dîn e ji ber ku zimanê mizgeftê û quranê erebî û yê dêrê jî latînî ye ji bilî vê yekê hemû gelên cîranên hev ji ber sedemên cihê ji aliyê zimên ve jî bandor li hev kirine û peyv dane hev û ji hev stendine îro mirov bi awayekî zelal di zimanê tirkî kurdî û farisî de rastî peyvên erebî tê her wiha van her çar zimanan ji hev û din peyv standine û dane hev ji ber ku wêjeya farisî demekê gelên wekî kurd ereb û tirk ji xwe re hijmetkar hiştiye lewma jî peyvên wî zimanî ketine nav zimanê van gelan ev jî tiştekî asayî û siruştî ye alfabeyên ku heta niha kurdan bi kar anîne ev in ji bilî van alfabeyan li herêma zêwê ya rojhilatê kurdistanê çav bi cureyeke nivîsê hatiye ketin ku li ser tepsiyeke zîvîn e li gor lêkolîneran ev nivîs ji sedsala an a berî zayînê maye û ev nivîs aîdê medan e ji bilî vê belgeyê li cihekî din kes rastî heman cureyê nivîsê nehatiye gelek devok û zarava li gor navên mezhep dever eşîret û ol hatiye danîn bi vî awayê ji ber ku hatiye tevlihevkirin ji bo van zaravayan nêrîn diguherin van navên zaravayan him ji alî lêkolîneran him jî ji alî gel hatine dayîn di encama viya de jî li zaravayekî carna çend nav bi hev re hatine danîn wek mînak navê zaravaya kurmanciya bakur di kurdistana rojhilat de wek şikakî di kurdistana başûr de wek bahdînî di kurdistana bakur de wek kurmancî di nav dimiliyan de jî kirdasî an kirmoncî tê binavkirin navê kurmanciya başûr di kurdistana rojhilat de wek mukrî di kurdistana başûrê biçûk de di ya bakur de û li behdînanê soranî ye di nav zarayan de ya herî tê tev li hev kirin di derbarê goranî lûrî û dimilî de ye hinekan van zaravayan zimanên wek bi serê xwe hinekan jî wek zarava dîtine kesên ku naxwazin zimanê kurdî wek zimanekî serbixwe bipejirînin axaftina her bajarî heta ya her gundî wekî devok heta hin caran jî wekî zarava bi nav dikin çawa ku di hemû zimanan de zarava û devok hene wisa di zimanê kurdî de jî hene em ji bîr nekin ku standardî di zimanê nivîskî de heye lê di zimanê devkî de bêyî mudaxele û statûya siyasî zimanê standard pêk nayê ehmedê xanî sedsala an di berhema xwe ya navdar mem û zînê de zaravayê kurmancî li ser sê devokên bingehîn pareve kiriye em vê peyt û tespîta wî bi malikeke ji şahesera wî nîşan bidin kemal fuat ku li ser ziman û wêjeya kurdî xebatê wî hene zimanê kurdî bi devok û zaravayan wusa ji hev cuda dike cihê zimanê kurdî di dabeşandina zimanên hind û ewropî de wiha ye li gorî vê zimanê kurdî zimanekî hind ewropî ye dikeve nav şaxê zimanên îranî û di vir de jî ji desteka îraniya bakurê rojava dihêt hesabkirin her wekî tê zanîn zimannasan di encama lêkolînên li ser zimanên dinyayê de li gor nêzîkbûn an dûrbûna zimanan li ser esasê reh û rêçik û yên gelek aliyên din ev ziman ji hev veqetandine li goreyî hin zimanan hin zimanên din nêzî hev dîtine û ew di malbateka zimanî de hesibandine dema mirov bala xwe dide zimanên îndo ewropî mirov rastî gelek peyvên nêzî hev tê ew rewşa hanê ji bo hemû zimanê ku di heman malbat û komê de ne wisan e zimanê kurdî di dîroka nêzik de ji aliyê lêkolînerên biyanî ve cuda cuda hatiye dabeşandin li ser vê mijarê minorsky wiha dibêje di salên an de g givrinli di çend nivîsarên xwe de di babeta zimanê kurdî û etnografya wî de zimanê kurdî wek kurdiya xwarê û ya jor ji hev cuda kiriye wî kurdiya jorîn wek mukrî hekarî şukakî û bayezidî kurdiya xwarê jî wek lûr kirmaşanî lekî û goranî ji hev cuda kiriye mele mehmûdê bazîdî ku ji bo konsolosê erziromê rûsyayê alexsander jaba di sala an de ferhenga di naveroka wî de zaravaya hekarî û ya rewendî heye amade kir bayezidî di nav vî namilkeya amade kiribû de rêzikên rêziman û ya ewil jî di pirtûkê de li gor cihêbûna herêm û aşîretên xwedî zaravayên cuda nivîsiye peter lerch zimanê kurdî wek zaza kurmancî kirmaşanî goranî û lor kiriye pênc beş soane di sala an de di berhema xwe de zimanê kurdî bi sê zaravayan ji hev cuda dike kurmanciya jorîn kurdiya jêrîn lûrî dimilî hewramî û goranî herwiha elaeddîn secadî di berhema xweya destûr û ferhenga zimanê kurdî erebî û farisî de wusa diyar dike zazakî dimilî kirdkî kirmanckî zonê ma yek ji zaravayên kurdîmüller friedrich aus dem november hefte des jahrganges der sitzungsberichte der phil hist classe der kais akademie der wissenschaften xlviii bd besonders abgedruckt cîld bonwick james zaza kurdish dialect of n w persia allied to bukharee jaba alexandre justi ferdinand dictionnaire kurde français st pétersbourg commissionaire de l académie impériale des sciences houtum schindler a beitrge zum kurdischen wortschatze zeitschrift der deutschen morgenlndischen gesellschaft bd albert socin die sprache der kurden grundriss der iranischen philologie editor wilhelm geiger e kuhn band i strassburg p le coq albert von soane ely banister grammar of the kurmanjî or kurdish language london e s soane notes on kurdish dialects a classic reference tool on the kurdish dialects first published in asian educational services sayfa s fossum ludvig olsen as a conclusion we seem to be justified in making the assertion that for linguistic purposes we may collect all the kurdish dialects into three large groups covering the three large districts of north central and south kurdistan in north kurdistan we have the zaza group in central kurdistan we have the kermanji group and in south kurdistan we have the lur and kelhur group bedirxan celadet zarê dumilî û mewlûda usman efendî hawar hejmar tîrmeh temmuz r zarê dumilî ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne safrastian arshak kurds and kurdistan harvill press london r the tribes of dersim speak the zaza dialect of the kurdish language mccarus ernest n a kurdish grammar american council of learned societies s bedirxan celadet ali lescot roger grammaire kurde maisonneuve paris s v kurdoev kanat kalashevich latakn jins u bny barkr la zzd on gender and number in the zaza dialect of kurdish translated by azz ibrhm chpkhnay kr znyr kurd baghdad p f r akrawy standard kurdish grammar s ayyoubi kerim rakhmanovich smirnova iraida anatol evna ed yusupova zare aliyevna houston christopher zazaki a kurdish dialect kenstowicz michael j studies in zazaki grammar mitwpl s vd zaza dialect of kurdish walter mary ann kurdish sorani kurmanji zazaki o neil mary lou linguistic human rights and the rights of kurds zaza is actually a kurdish dialect aygen gülşat d ridgeway zazaki kurdish dimli watts nicole f linguistically there is no single kurdish language but two main language groups kurmanji and sorani and two other dialects zazaki and gurani online adare li gora malpera academic dictionaries and encyclopedias zazakî zaraveyekî kurdî ye li gora bibloteka biblio monde zazaki dîyalekta kurdî ye li gora encyclopedia of the middle east zazakî zaraveya kurdî ye li gora rojnameya îranî la revue de téhéran zazakî zaraveya kurdî ye onlîne adar zazakî cureyeke taybet a zimanê kurdî ye t c millî eitim bakanlıı talim ve terbiye kurulu başkanlıı bu program ortaokul ve sınıflar seçmeli kürtçe dersinin ve kürtçe nin iki lehçesi kurmancca ve zazaca için müşterek olarak hazırlanmıştır program metninde geçen kürtçe kelimesi kurmancca ve zazaca lehçelerine birlikte işaret etmektedir prof dr kadrî yildirim yrd doç dr abdurrahman adak yrd doç dr hayrullah acar zülküf ergün îbrahîm bîngol ramazan pertev j g taylor chalatianz bagrat p nach der sprache unterscheidet man fünf zweige der kurden kurmanc lur kelhur guran zaza john g bordie ed mohammad a jazayery tilsm mouton de gruyter the hague netherlands p riza muradi ghiyasabadi sheikh a waheed the kurds and their country a history of the kurdish people from earliest times to the present university book agency lahore pakistan first edition published by united ltd p ayako tatsumara music and culture of the kurds dımıli or zaza dialect map major kurdish dialect groups shown in the greater kurdistan source hassanpour p jaffer sheyholislami the language varieties of the kurds p map kurdish variety groups adapted from hassanpour pengin ye ku ji aliyê kurdên zaza ve tê axaftin li gorî fîlolognin rojavayî dimilkî ne zaravayê kurdîye lê zimanekî kurdî ye ango li gorî wan zazakî jî mîna kurmancî zimanekî kurdan e zazakî bi piranî li bakurê kurdistanê tê axaftin lê ji aliyê hejmareke biçûk ve li hinek herêmên başûrê kurdistanê û anatolyaya navîn jî tê axaftin wekî din ji ber sedemên koçberiyê di van dehsalên bihurî de hejmareke mezin ji zazakîaxêfan li gelek bajarên tirkiyeyê û rojavayê ewropayê belav bûne parêzgeh û bajarên ku li wan zazakî tê axaftin ev in li derdora sê çar milyon kes hene ku xwe wek kird kirmanc dimilî yan jî zaza dibînin kesên zazakîaxêv zimanê xwe bi hin navên cuda cuda nav dikin di encama xebata standardîzekirina vê lehçeyê de ji van navan kirmanckî hatiye tercîhkirin û niha di warê nivîsînê de bi pirranî ev nav tê bikaranîn zazakî yek ji zimanên kurdî ye ku ev jî zimanê îraniya bakurê rojavayî ye li ser cihê zazakî di nav zimanzanan de du nêrîn hene piraniya zimanzanan dibêjin ku zazakî yek ji zimanên kurdî ye li gor peter lerch friedrich müller albert van le coq e b soane k r ayyoubi i a smirnova m j kenstowicz gülşat aygen zazakî yek ji zimanên kurdî ye her wiha li gorî piraniya kurdan zazakî yek ji zaravên zimanê kurdî ye li gor hin zimanzanan jî zazakî goranî ne zimanên kurdî ne cara yekem oskar mann û şagirtê wî karl hadankî îdîa kirine ku zazakî ne zaraveyekî kurdî ye ji ber vê yekê heta îro jî hin zimanzan zazakî wekî zimanekî cihê qebûl dikin di sala an de zanîngeha michiganê dya terry lynn todd lêkolîna bi navê a grammar of dimli also known as zaza pêşkêş kir dr ludwig paul ji zanîngeha giessenê ew alman e û niha li zanîngeha hamburgê ye û dr zülfü selcanî jî ji zanîngeha berlînê li ser zazakîya dêrsimê pirtûk der anîne dîsa zimannas û kurdolog k r ayyoubi û i a smirnova jî li ser zazakîya dêrsimê kitêbek amade kirine zimannas gülşat aygen jî li ser zazakî pirtûkek amade kiriye û ji aliyê zimannasiyê ve zazakî analîz kiriye hinek zimanzanên mîna kurdzan prof qanatê kurdo ji zanîngeha zanîngeha lênîngradê saint petersburg prof dr d mackenzie ji zanîngeha giessenê û prof dr jost gippert ji zanîngeha frankfurtê jî li ser zazakî meqale nivisandine û lêkolîn jî çêkirine ji aliyê tarîxa zimên ve zazakî zêdetirîn bi zimanê partî nêzikî nişan dide ango zazakiya wê demê bi partî re pirr nêzîk bûye lêbelê partiya ku hat nivîsandin bi xwe nebûye lê halê îro jî zazakî ji hêla gramer û peyvan mînak sazkirina dema nihayîn û gelek jî guharina dengên îraniyên kevn xwe kefş dike di nav zimanên kurdî de zazakî û goranî gelek nêzikê hev in di warê zanistî de jî nêzîkbûnên cihê hene mirov dikane bi pîvanên xwerû zimanzanî nêzîk bibe an jî li gor pîvanên civakî û zimanzanî bi hev re kesên ku zimên ji civakê bi tevahî îzole dikin meyla wan ew e ku zazakî weke zimanekî serbixwe nîşan bidin kesên ku zimên weke endakî zînde yê civakî dinirxînin meylan wan ew e ku divê civaka axaftvanên vî zimanî xwe çawa bi nav dike nasnameya wê û zimanê wê jî weha be ji bo standartkirina zazakî di sala an de li stockholmê grûba xebate ya vateyî hat avakirin di sala an de li frankfurtê enstîtuya zazakî hat avakirin ji bo aktuelkirina zazakî di sala an de ziwan kom hat avakirin di zazakî de gelek devokên biçûk hene li gor zimannas û nivîskarên ku li ser zazakî dixebitin meriv dikane bi giştî zazakî bike du devokên mezin li gor hin zimanzanan û nivîskaran jî di zazakî de sê devokên sereke hene hemî peyvên zazakî di halê xweser de yan nêr û yan mê ne di rengdêr û lêkeran de jî ev taybetmendî wisa ye çend îstisna hene lê peyvên mê bi giştî di dawiyê de dengê e digrin peyvên pirjimar jî di dawiyê de dengê î digrin mînak ev peyv li her sê halan jî di kurmancî de mîna golik tê nivîsîn yanî di kurmancî de heta ku peyv di nav hevokê de neyê xebitandin diyar nabe ku gelo ka peyv nêr mê yan pirjimar e lê di zazakî de peyv bi tena serê xwe jî taybetiya xwe nîşan dide ev taybetmendî di zimanê kevnare de heye di rewşa tewandî de qertafa pirjimarîyê an e xebata standardîzekirina zazakî di sala an de li swêdê bi avakirina grûba xebate ya vateyî destpê kir vê koma xebatê serê pêşî encamên kombûnên xwe wekî broşur belav kir lê dû re kovareke bi navê vate derxist ev koma xebatê heta niha caran bona standardîzekirina vê diyalektê kom bûye vê xebatê pêşî li nivîsîna vê dîyalektê û geşbûna edebiyata wê vekiriye ev xebat bi awayekî biîstîqrar her berdewam e di standardîzekirina kirmanckî zazakî de ji krîterên hilbijartin an jî tesbîtkirina forma peyvan yek jê ev e ku divê diyalektên kurdî nêzî hev bibin di çarçeweya xebata standardîzekirinan diyalekta zazakî de kovara vateyê ku dengê grûba xebate ya vateyî ye û xwerû bi kirmanckî zazakî diweşe heta niha hejmar weşiyaye ferhenga tirkî kirmanckî zazakî ku ji peyvên standardkirî pêk tê û ferhenga kirmanckî zazakî tirkî ku ji peyvên standardkirî û versiyonên wan pêk tê grûba xebate ya vateyî ferhengê kirmanckî zazakî tirkî kırmancca zazaca türkçe szlük weşanxaneyê vateyî îstanbul cara sisêyan wekî çapa firehkirî hatin weşandin dîsa pirtûka rastnivîsa zazakî ya bi navê rastnuştişê kirmanckî zazakî ji aliyê vê komê ve amade bû û hat weşandin ev xebatên hanê yên organîzekirî pêşî li geşedana nivîsîna zazakî vekirin ku bi dehan pirtûk li gor standardê vateyî hatin weşandin mehmûd baksî z ê rezberê m ê berfanbarê nivîskarekî kurd bû mehmûd baksî di sala an de li gundê suphiyê ku bi ser hezoya batmanê ve ye hatiye dinyayê berî ku xwendina xwe ya li dibistana mamostetiye a dicle xelas bike wî dev ji karê xwendinê berda di sala an de cara pêşî li batmanê di rojnameya batman gazetesi rojnameya batmanê de dest bi karê rojnamegeriyê kir di sala an de bû serokê tipê partiya karkeran a tirkiyeyê ya batmanê di sala an de bi navê mezra botan romana wî ya yekem li stenbolê derket paşê di sala yî de pirtûka xwe ya bi navê sadi akkiliç davası doza sadi akkiliç derxist sadi akkiliç komunîstekî tirk bû û ji ber gotareke wî heft sal û nîv cezayê hepsê lê birîbûn mehmûd baksî di wan salan de sendîkavan bû û wî karê xwe yê sendîkavaniyê li diskê didomand karê wî ê sendîkavaniyê ji sala an heta sala yî dewam kir paşê bi hinceta ku ew kurdîtiyê dike û ji ber herdu pirtûkên wî ên ku hatin çapkirin sal cezayê hepsê lê hate birîn loma di yî de ji bêmecaliyê mecbûr ma ku derbasî almanyayê bibe ew di sala ê de jî li swêdê bi cih bû mehmûd baksî li swêdê jî vala nesekinî û heta dawiya jiyana xwe nivîsand wî heta niha pirtûk nivîsandine û pirtûkên wî wergeriyane gelek zimanan lê baksî bi xwe bi sê zimanan bi kurdî tirkî û swêdî dinivîsand mehmûd baksî di ê meha an ya î de li stokholmê wefat kir û li diyarbekirê hate veşartin firat cewerî nivîskarekî kurd e firat cewerî li sala ê li gundê balfisê yê li ser bi dêrika çiyayê mazî nêzîkî mêrdînê hatiye dinyayê di salên heftêyan de digel malbata xwe li nisêbînê bi cîh bû li an koçberî swêdê kir û heta niha jî li swêdê dimîne wî berî ê dest bi nivîsîna bi kurdî kir wî deh salan kovarek bi navê nûdemê derdixist di şaxên cihê de nêzîkî deh pirtûkan nivîsîne û deh donzdeh pirtûk jî wergerandine zimanê kurdî her wisa pirtûkên wî jî ji bo zimanên dî hatine wergerandin pirtûka bi navê kevoka spî bi farsî jî belav bûye payiza dereng dê bi tirkî jî çap bibe firat cewerî li ê gulanê di kongreya pena swêdî de wekî endamê komîteya wê ya nû ya kargêr hat hilbijartin ew ji sala ê endamê pena swêdê ye firat cewerî amadekarê antolojiya çîrokên kurdî e ji vê pirtûkê çend danasîna çîroknivîsan ji bo vê wîkîpediyayê bi destûra firat cewerî hatin bikaranîn adar jiyan nivîskarekî kurd e adar jiyan di sala an de li gundê xwe dengiza ku bi ser stewra mêrdînê ve ye hatiye dinyayê dibistana seretayî li gundê xwe xwend dibistana navîn li stewrê peyre jî amadeyiya îmam xetîbê a mecanî li mêrdînê enstîtuya perwerdehiyê li ruhayê kuta kir sê salan li beşa zankoya ziman dîrok û erdnîgariyê beşa zimanê fransî û wêjeyê xwend belê ji ber sedemên ramyarî nivco hişt gelek caran hat girtin û darizandin wekî mamosteyê polê hate wezîfedarkirin li gelek bajaran geriya û hate mişextin vêga mamoste ye heta niha di gelek kovar û rojnameyên kurdî û tirkî de nivîsên wî hatine weşandin wî di azadiya welat jiyana rewşen tîroj vesta hîwa kevan bîrnebûn nûbihar zend kovara w güney tûrik pêveka azadiya welat gulistan û rojevê de nivîsandiye edîb polat li gundê zengilo ku bi ser farqînê ve girêdayiye hatiye dinyayê wî dibistana seretayî li gund û batmanê xwendiye pişt re li diyarbekirê pêvajoya xwe ya perwerdehiyê dewam kir wî weke mamostayê biyolojiyê dest bi karmendiyê kir lê ji bo xebatên xwe yên polîtîk di sala an de ji kar hat avêtin di vekirina komeleya nivîskarên kurd kurd pen de wekî serokê lijneya damezrîner hate hilbijartin û heta kongreya yekemîn a komeleyê ev peywira xwe domand di kongreya yekemîn a asayî û kongreya yekemîn a awarte de jî ji bo rêveberiya komeleyê hate hilbijartin edîb polat ji bo van pirtûkên xwe û çalakiyên ji bo ramana azad pênc sal û nîvan di zîndanê de ma polat heta îro di gelek rojname û kovaran de çîrok helbest û nirxandinên polîtîk nivîsîne hin ji wan ev in milliyet sanat berfin bahar yaba hêvî ronayî zgur gündem tîroj îhd bülten çorba ütopya nûdem edîb polat niha li diyarbekirê dijî û li ser zimanê kurdî xwendina masterê didomîne xelatên ku polat heta niha wergirtine kurdî an jî mistefa beg helbestvanekî kurd e kurdî yek ji helbestvanên pêşî yê soranî li silêmanî ji dayik bûye ji malbateke mezin û bi nav û deng e navê wî yê bi rastî mistefa ye û li derdoreke ku gelekî li ser xwendin û gihandina zarokan radiwestîn mezin bûye ji vê derdorê malbata mezin gelek helbestvanên hêja derketine yên here bêhtir têne nasîn kurdî û hemdem û pismamê wî salim in perwerdeya kurdî ya di warê wêjeyê lîteratûrê de gelekî bilind e vê yekê meriv dikare li gor ku ew ketiye nav dîwana şahê îranê û nav çînê helbestvanên îranê hezr bike wisa diyar e ku kurdî zarokên şahê îranê perwerde kirine kurdî bi farisî jî nivîsîye lê piraniya helbestên wî bi vî zimanî negihiştine îro bandora helbestvaniya farisî li ser wî gelekî hebû li ser jiyana kurdî em kêm tiştan dizanin em çîroka li ser qadir dizanin ku di jiyan û berhemên kurdî de cihekî mezin digre qadir xulamê malbata kurdî li silêmanî bû û kurdî dil ketibûyê û evîna wî hiş û aqlê kurdî ji serê wî biribû em di derbarê vê tekiliya evîndarî gelek tiştan nizanin ji ber ku gelek wêjenas û şîrovegerên wêjeya kurdî nexwestine navê kurdî bi lêv bikin hinek şîrove dibêjin ku qadîr navekî xwedêye û kurdî bi vî navî balê dikşîne ser evîna xwedê û sofîtiyê lê li gor nameyên ku di destê me de ne ev yek ne rast e sed mixabin ku îro hin berhemên kurdî bi temamî nayîne nasîn herdu diwanen çapkirî xwediye gelek kêmasiyan in li gor berhemên di destê me de kurdî bi tenê xezal ango helbestên kurt yên evîndariyê nivîsîne va ye helbesteke wî çawekem zanî te bo çî xew le çawim nakewê çunke min pêşxizmet im peşxizmetan nanûn şewê roj û şew daîm le ber dîdey xeyalim hazir î sa çi ferqekî heye bo min îtir êre û ewê bes niye lêre dewêrim car be car basit bikem nemdewêra qet le ber exyar nawit bem lewê dil le taw zamî fîraqit daîma yarî deka roj be roj mencî dekem baz derdî sext e û nasrewê aql û hoşim dawe pêt lêşî detorêy malwêran dewletêkî mift û bê sahib e bo qî natewê ger muxeyyer bim le nêwanî beheşt û weslî to weslî to bo min cehennem pir le cennet namewê ey reqîb wêl im le destit lêre bo lêm nagerêy bawkekuştit nêm erê hey bedmezeb çît lêm dewê her wekû kêwî demawendê serim pir şoriş e qet temî hîcran û xem satê le dewrî narewê gerdenî kurdî le kewî bêstûn mehkemtir e çunke çend sal e le jêrbarî xemaye nanewê bi kurmancî çavêm tu zanî ji ber çi xew bi çavêm nakevê ji ber ku ez xulam im xulam nanivin bi şevê şev û roj tim li ber çavê xeyalên min amade yî ka çi cihêtî heye êdî ji bo min ev der û ew der qena livir diwêrim carina behsa te bikim nediwêram li ber dijminan qet navê te bêjim li wir dil ji ber taya birîna durîtiya te herdem dikule roj bi roj menca wî dikim derdê giran e dîsa nahewise hiş û aqlê xwe min dane te laş diqehere malwêran dewleteke belaş bê xwedî ye ji bo çi navî heger bivê ku di navbera bihuşt û evîna te de hilbijêrim evîna te ji bo min cehennem ji buhuştê pir navêm ey raqîb winda me ji berte li vir çima ji min nagerî ne qatilê bavê te me herê hey deredîn tu çi ji min dixwazî her weke çiyayê demawend li serê min pir şoreş e mija dûrîtiyê û xem qet seetekê ji dorê naçe gerdenê kurdî ji çiyayê bêsitûn stûrtir e ji ber ku çend sal e ji ber barana xeman natewe mirovnasî yan jî antropolojî ji yewnanî nthropos mirov loga yan logos zanist zanista mirovan e antropolojî li ser çêbûn pêşketin û qanûnên guhertinê yên fizîkî yên çandên mirovan û nijadên mirovan lêkolînan dike di navbera xwe de bi du beşan tê veqetandin beşeke ji zanista civakî ye ko bi metodên xwe yên nîjadnasiyî nîjadî zimannasiyî civakî û psîkolojîk lêkolînan li ser çandê dike di dîroka mirovnasiyê de mirovnasên hêja û pêşeng franz boas bronislaw malinowski claude levî strauss alfred kroeber margaret mead edward evan evans pritchard fredrik barth û yên dîtir in her wiha pirsên mirovnasiyê yên sereke ev in di mirovnasiyê de lêkolînên girîng ên ko li ser kurdan çêbûne ev in beşeke zanistê ye ya ku lêkolîna li ser peresana biyolojîk û irsîtî lihevkirin û guheran şêwezaniya prîmatan û peresana mirovan û tomarkirina fosîlan dike di sedsala nozdehan de avabûye tê pejirandin ku avakerê vê beşê paul broca ye dema eugen prym û albert socin deqên devkî ji herêma torê kom dikirin pêhesiyan ku devoka aramiya nû ya heman herêmê gelekî dibin têsîra kurdî de maye wan dît ku suryaniyên torê hemî li gel zimanê xweyî zikmakî kurmancî jî diaxivin rêzanê wan yê bi navê cano jî xweş bi kurdî zanîbû bi saya serê jîrbûna a socin û e prym û bi saya serê bîra kûr ya cano wî wextî stran şer û çîrokên torê yên ji wêjeya devkî ya heman herêmê di sala an de hatin nivîsîn prym socin i vii di salên î de celadet ali bedir xan variyanteke lawija mesîh di kovara hawar ku ji sala an û şûnda caran li sûriyê hate weşandin de nivîskî pêşkêşî xwendekarên zimanê kurdî kir paşê philipp krejenbroek jî variyanteke lawija mesîh ji nivîsa aramiya nûjen vergerande nivîsa latînî û bi çîroka peydabûna deqa lawijê re weşand di kasêta ku tê de lawija mesîh hatiye gotin de çîroka nebî ûsiv jî heye ev yek jî dihêle çend goman peyde bibin li cem kesên ku ji vê yekê haydar in ev goman jî ew e ku lawija mesîh ne deqeke nivîskî tenê ye lê ew herwiha bûye perçeyek ji wêjaya devkî ya herêmê gomana dî jî ew e ku li cem suryaniyên herêmê gelek çîrok û stranên dîrokî û evîniyê jî hene sed mixabin heta îro gelek ji vanan peyde nebûne ev agahdariyên di heqê lawija mesîh û herwiha kasêta ku tê de lawija mesîh tê gotin ji besîm bulutê salî hatine girtin ew ji gundê selhê seleh yê torê ye besîm jî ji zimanê xwe zikmakî pê ve gelekî baş bi kurmancî jî dizane li gor wî lawijbêjê vê kasêtê qaşo sefer e ku bi xwe keşeyê selhê bû dema tomara vê kasêtê derdora berî niha bi deh sala ye guhdêrê wî gelek caran dibêjinê de yabo ku dihêle were bawerkirin ku guhdêrên wî zaroyên wî û neviyên wî ne dema gotina vê lawijê de lawijbêj emirekî mezin kiribû û niha jî çûye ser dilovaniya xwedê piştî gotina lawijê guhdêrên wî pirsên bi zimanê aramî jê dikin û ew jî bi aramî çend gotina li ser lawijê dibêje him li gorî agahiyên besîm û him jî li gorî kasêtê mirov dikare bêje ku mesihiyên li torê lawija mesîh di nava civatên xwe de digotin û guhdariya wê dikirin ev variyanta li vir ji ber gotina qaşo sefer hatiye nivîsîn lê ew û variyanta nivîskî giş bi temametî li hev dikin li gor tê gotin lawija mesîh ji aliyê mor basîlis şimcûn mefriyan ve hatiye nivîsîn ew di sala ji aliyê axayekî kurd bi navê ebdul axa ve hatiye kuştin li gor gotinên ku li herêmê têne gotin di navbera mor şimcûn û ebdul axa de meseleyek çêdibe ebdel axa dixwaze wî bi fel û finasan bide kuştin û wî dişîne cem mîrê botan axa dibêje mîr mehmed beg şertên ku şimcûn nikaribe pêk bîne bide ber û paşê jî wî bikuje mîr mor şimcûn vedixwîne cem xwe û du şertan dide ber wî ya pêşî xwarina xwoştî ye ku li mor şimcûn heram e û ya dî jî gotina stiranên dinyewî ye ku nabe bêje mor şimcûn salîbekê li ser goştî çedike û goşt dibe heşinayî û dixwe paşê jî lawija mesîh di cih de li hev tîne ji ber tirsa axretê mîr dihêle ku mor şimcûn vegere û dîsa li gor gotinan gelek xelatan jî dide mor şimcun êdî va ye lawija mesih ji gotina qaşo sefer kerem kin bixwînin dengê nefîr we zurna we borîzana hin dibêjin qiyamet e û hin dibêjin êxirzeman a cerd û cozman hejan we deng kete guhê miriya rih kete xunavê qiyametê bi ser wa de bariya we şîn bûna weke giyayê ku bihar lê hatiya sêr bike li gerê vê felekê hemû stêrkêd rengîn a siphan bike ji xudanê keremê re ê go rehma xwe li ser we danîna belê heyf û xebîneta minî tê bû li hisn û cemalê bal ê go balê bikevê halê go em pê ketina erd û cozman pev ketina dolabê felekê sist bûna we stêrik hemû hejan û tidarekê xwe li ketinê kirina belê heyf û xebîneta minî tê bû li şînayî rihan û gulçîçek û beybûn û sosina go xemlê xwe avêtin weke masiyê li bejê hişkbûn lo mirina defterê xêr û gunê min bînê we li ber calemê dinyayê milyaketa bixwînê wey li min bêmefelo tê li huzûra mezin bikşînê kî ciwaba rihê xwe bidê bi xwudê mêra dihebînê go bilezînin mizgînî ji miriya re bibin bera ji tirba rabin û xemlê xwe li xwe kirin weke kulîlkêd rengîna lê buharê qiyametê hatiya milyaketê xwe li qabil bi rê kirina go mirîno ji tirba rabin lê qiyamet hasil yeqîna xwe ji axa û risamê daweşînin û balgehê qiyametê wergirin û serê xwe herînin weke gul û giyayê buharî lê heşîna we ji heybet felek hejiya we stêrik rijehan yeqîn miqatê wa ye go çiyayê bilind bihelin bîr û bahr bibin meydana go haşir û mahşûr bê go hewzê li pê bikevin yê ku hakim in nêta xwe bikin dîwana mîxaêl gilehçî bê lem bê hizûrê cibraêl şahde bê cuzraîl dacwaçî bê û alîk jê herê buhiştê alîk jê dojehî bê wey li min bê mefelo gunehkaro wê secetê gelo halê me wê çi bê bo dojeha xwe ji ba m bibê û bihudimê û tu cara bi çavê xwe nebînim lê ne bes ez derdê dinê û e ji xemê mirinê go daîmen em bi çavê serê xwe dibînin lê têda xemê digrê dojeh go dayê dilê mi dixwînê û kî cewaba rihê xwe bidê bi xudê mêra dihebînê lo waweylika serê min bê go mi xweda li hizûra mezin bikşînê defterê xêr û gunehê min bînin û li ber calemê civatê û milyaketa bixwînin û min dest bi dest bikin û min bi zorê bişînin ji xêra xwudê re ez nebama min ev secet nedîtaya go min serzemîna dojehê dahelînin destê xwe li ba dikê dengê xwe hiltînê go lo insano bilez û tobe bike milyaketa bi xezeb e li pey me dikudînê wî dibê ger heçî tobe nekê xêr ji keda xwe nedî roja paşî barî tecela wê îmanê jê bistînê lo deng li cozmana ketiya dergeh li wa vebûna barî tecela bi xwe ye milyaketê wî nazil bûna û çiqas mirî hene ji tirba rabûna wey li me gunehkara lo me tobe nekir ha îro qewmî li me butûna barî tecela hakim e milyaketê wî dacweçî ne rih heta rehm li ba wî nebê me xelas nekê me mefel bi kesî dî nîne e rûreş im gunehkar im lo zikrê mirinê ne yê xêrê bê go e xafil girtim nehişt tobedar bim weke peşkê baranê hemû ji xemê mirinê û zêde cezabê dojehê û daîma tacm tahlîn e weke pelweşîn e go ez biçuwama keviya behra mezin mi xwe bavêtayê mi xwe ji derdê dinê we ji guneha bi carekê xelas bikirayê we zêda xofa mi ji mirinê go ezî xafil bim bi ser me de bigrê bihatayê we ji xew rabin lê êdî em nakevin pey guneha şuxlê me xirab e xwuzî ji xêra xwudê re mi ev rih nedîtaye go rohniya wê ne bêna ye paşî ev rih roja paşî wê li me bikê wa decwa û hesabaye lê dinya pevketiye lo hin dibêjin êxirzeman e û wacdê qiyametê hatiye de tobe bikin tidarekê qiyametê bikin lê ew berî mirina malxerab mirina me birriye tu daîm siwar î sera dilezînê û tu nehêlê heta em pîr bibin heta go barî tecela bi sebr e emanetê xwe bistînê de sebir bikin bi dilê xwe mirin dûr e niha nayê ay dinê bêbavê te em xapandin mirina malxerab em xafil girtin ne hişt em têr sefa bikin li vê dinyayê betalê û paşî ti dilê me tişi dikê ji jahr û tek û tahliya û veca zikrê mirinê ne yê xêrê bê go daîma ew siwar e li ser me dilezînê me tişt û malê xwe bi carekê me şemiland me dest bi rihê xwe kiriya te mehbûbetê dilê me ji me stand xwudiyê hesp û zîn a lê dinê te nehişt em têr sefa bikin li vê dinyayê betalê te axa ji me birin te ji me re hiştin kor û ker û kala lo zikrê te ne yê xêrê bê go ji xema we cefa serserê me xistibûbû tevnikê reş û şala belê mi ti sipartî xwudê hukmê xwudê barî tecela çi hewce ye hûn pirsa dinê ji mi bikin li darî çava ya îro şahi ye her der şîn e wesfê wêna hêja ya we heke ji min yeqîne go roja malxerab ew bi xwe ya lê ev dinê mînaya miha zivistanê go darê mirhovê pîs û xirab dikê kawana sibe go bû qiyamete mînaya mihê nîsana go darê pir mirhovê diçê qurmê xwe hilgirin û divê mihov qenc bizanin darê hişk û mirhovêt xerab roja paşî wê ji agirê dojehê re bibin xurdewana go lo bêhna dojehê ji vê dinyayê dibê dikim û nakim hawara xwe dikim ji xwedê re dişînim go laşê ti însana tê de nemînê xwuzî bi mirhovî go jê birevê xêr û xêrata bikê pêşya xwe de bişînê go lo e jê direvim dengê gurgurê agirê dojehê dikim dilê mi dikuwînê digo ne xwuzî bi cihê heramxwira ê go keda bi zilmê dixwê ê go ji xebera dewbavê xwe bider a cihê wa azabekî dijwar a xwudê mede tukes nebînê her zivistan tu pişta xwe didê va çiya va berfa va pişta va sîpana tu berê xwe didê deşt û berî xwe berdidê rawana dîsa go bû germ û havîna tu berê xwe didê çiyayê bilind hînikayî zozana lê dinya xayîn e e ji ber direvim û e dilezînim nahêlê go e li derekê biqerim û rûnim heta go ez cemrê xwe bi rehetî biqedînim daîma li ser we re gazî dikim û dengê xwe hiltînim divê lê hûn jê birevin lê daîma da em xayîntiya dinyayê bi çavê serê xwe bibînin çengê xwe bişidîne û bide xwe çima tu qewî sist î da pirsa dojehê ji te bikim me ji mêj nebihîstiya go lo saloxdanê wî e ji we re bidim bera hûn jê birevin weke mirhovê mar geztî go lo alîk jê behreke agir e kefrîta nift û qîr a bêhneke dijwar jê tê reş e tarî hawîr a go alyê dîtir behreke serma ye wek bapûka ji zemherî ra go ji dêvla xweşî û sefa te dilê me ji xema we cefa dagirtiya wekê ji me dihat em xêr û xêrata bikin îro te ji me re nehiştiya niha te em ji tişt û malêt pir em xîzan kirin û îro te em anîne parsekiya te em anîne parsekiya tu erd û kurs û dinyayê bi çavê xwe dibînê da pirsa dojehê ji te bikim tu xwudê mêra dihebînê go lo herê da go mizgîniya buhiştê ji me re bînê bajarekî bi qedr e mezin e we bilind e we bi sûr e jê difûrê û diherikê bêhneke xweş û behreke nûr e belê hin jê sipî ye we heşîn e hin jê kesk e we sor e lo heke behra me tê nebê xwuzî ji xêra xwudê re ez nebana dojeh nedî mezin e derdekî kûr e wesfê wî daîma degma serê me bê tiştê go ne çava diye ne guha bihîstiye û ne bi ser fikrê dila ketiye lo heke we ji mi yeqîne mexelitin yê ku buhişt diye barî tecela bi xwe ye we buharekî xweş e daîma heşîn e da em dica ji barî tecela re bikin bo me jê mehrûm nekê lê dilê me ji guneha şikestiye bi kul e we birîn e lo dojeh miqabilî me ye me taqet cezabê wê nîne lê mirin hatiye me mical bi rihê xwe nîna lê heke xwudê bi rehma xwe me xelas bikê wê rojê de me mical bi tikesî dî nîna lo barî teela cadil e ne rûmet li balê heye ne muhib e mîr û feqîr xer û xîzan hemû li balê yek hesab e wê her yek wekalê bikê gunehê wî bikê mîzêne û cizayê wî bidiyê heke rihetî û sefa yan cifa û cezab e wer ji mecr veke wê li ber me veketîne we bi ser wa de bikevê dav û derê rê ne yek jê mirin e yek jê huzûr e we jî dojeh e go şanek û kul û derdê mezin in lê pa ew jî xilasiya me ji wa nîne go qesas û cezayê me ne cemrê xwudê ne wî dibêjin wê qiyamet bê wê mirî ji tirba rabin guh li do ciha ya da em dica ji barî tecela re bikin bixwînin fatîhaya go ya reb ti bi sitralê bi xwe kê e nizanim hêyecana buhiştê û ti meke dojehê lê girê hisretê besî me ya dengê xwe hiltînim weke kewê ribab li suhrayê e li hezara dixwînin her yek navê wî hiltînim we ji her hazarî yek li pey dengê mi nayê lê go e deynekim ji qewlê difir go tu biha pê nayê lê bavo çi bikim ji derdê axretê hedana mi nayê hedana mi nayê ez girêdam li va mêrga û li va guhera û li va diyara min jê çinî baqik rihan û gulçîçeka ji civata nadir a rehmel li dêwbavê qewlgot û dêwbavê guhdêr û hazira mezopotamya an jî navçeman miyanduaw nêvduav mezra botan navê welatê nav çemên ferat û dicle ye mezopotamya bi zimanê yewnanî tê wateyê nav du çeman navê mezopotamya bi zimanê farsî miyanrudan û bi zimanê arami suryanî beth nahrin e kurdistan jî li bakûrê mezopotamyayê ye di dîrokê de li mezopotamyayê ya kevn împeratoriyên sumer akad babîl asûran û îranan hebûn mezopotamya çavkaniya olên herî mezin di cîhanê de ye îro mezopotamya di nav sinorên dewletên tirkiye sûrî û îraqê ye mezopotamya di neqebîna dicle û firatê de kurdistanê bi sînorê wê hemûkî di nava xwe de navenda wê amed e dema ku mirov li dîroke û li dokumentan jî dimeyîzêne mirov vê yekê pir baş û qenc dibîne deme ku deme şaristaniyan dest pê kir pêde li vê herême gelek şaristan û pêşketinên weha derketin navende wan hemûkan kurdistan bû di dema sumeriyan de jî û di dema aqad û babîlan de jî weke navenda wê amed bû cizîra botan ku wê demê navê wê gerzûbaqartan ji dema hurî mîtaniyan pêde mezin bi pêşket weke pirtûkxanaya kurdistanê pêşket û weyne xwe di dîrokê de leyist mezopotamya ji dîrokê ve gelek gelê jihev cûda yên ku bi hevre jîn dibûn cihê wan bû di dîrokê de pir koçber lê bûna ji ber wan koçberan her timî di rêveberiya wê û pêşketinê wê de asteng derketine wan koçber û hatinan ne hiştiye ku ew xatakê rastûrast di xwe de berdewam bike ev ji aliyê çandî ve jî wilo ye lê çanda wê ya ku pêşketi jî bi hizrê xwe re pêşkeşî ji dîrok û mirovahiyê re kiriye gelek şaristanên mezin û bi nav û deng lê jîn bûna bi vê yekê re jî dievêt ku mirov ji bîr neke û bêje ku di cihanê jî bi van xosletên xwe re cihê herî ku tê nasîna demên şaristaniyan yên weke yên sumeriyan aqadan babilan gûtîyan hurî û mîtaniyan asuran naîriyan medan û hwd jîn bûna ji xaynî van hê hele gelê û şaristanan li mezopotamya li kok dana di deme dawi ya qaşayê de hê ku dinye wilo zêde cemidi û mirovan jî ji wê cemidîbunê di revîn û dihatin xwe di sipartine wir ji bo vê yekê hinek cihê ku mirov weke cihên bi cih bûna demên neolotikê jî bi navkê li başûrê kurdistanê li ber çav dikevin piştre hin bi hin ku zûwabûn di axê de dibe êdî hin bi hin li vê herême kurdistanê çandin û bi herême botanê re bi pêşdikeve li bakûrê kurdistanê jî bi zêdeyî li derûdorê amedê li dora rihayê weke cihên ku jê re xirabreşkê li wan de li mezopotamya di demê neolotikê de bi cih bûn dibe bi vê yekê re li başûrê kurdistanê li ber çiyê çemalû hê li gelek deverên din şûnpê ji bo vê yekê têne xuyakirin ta deme ku cotkirin pêşkeve ahlkirin û çêrandin bibe jiyana gundîtiyê pêşkeve û nivîs were kifşkirin û were bi karanîn li ber dijlê firatê li ber keviyên amede û li hin deverên başûrê kurdistanê bi cîh bûn dibe di wan deman de jiyana bajartiyê bi pêşketina gunditiyê re bi pêşdikeve awayê bajaran derdikeve hole bajar hin bi hin şîn di bin bi pêşketina gundan re deme pêşketina bajaran dest pê dike pêşketina bajaran jî bi çêkirina xanî û malên weke ku li govan têne çêkirin derdikeve holê derketin û pêşketina bajaran li kurdistanê berî zayînê di naqabîna û wan de dibe di vê pêşketinê de bi qasî ku tê gotin to çanda bi awa derdikevin pêş çanda abaîd û xalaf e her weha piştî van pêşketinan deme urukiyan dest pê dike deme wan jî deme şaristaniyê ya ev dem bi qasî ku tê fêhm kirin di berî zayînê di naqabîna û wan de xwe dide ber çavan ev dem demeke di hizir û di deme şaristaniyê de demeke pêşketiya di wê demê de li başûrê kurdistanê mirov bigiştî bi pêşketiye pêşketina urukiyan ne tenê di qada çandê de ye pêşketina teknolojiyê jî dinavde ye di deme urukiyan de cotkariya avî û karên madanê û çandin û di qada tekonolojiyê de pir li pêşîn destana gilgameş vê yekê radixe berçavan baziganî jî bi pêşketiya çûn û hatinaka mezin di wê de ji bo bazirganiyê li mezopotamya pêşdikeve di wê demê de herweha nivîs jî pêşketiya û di qada rêveberî û dewlete de qeyd kirin jî dest pê kiriya ji kêvalbarên wê demê mirov vê yekê fêhmdike başûr di vir de ji başûr zûtir û pêşketîtir e li mezopotamya deme şaristaniyê ya pêşî ku berî şaristaniyên din hemûkana û hîmê wan afirandinya şaristaniya sumeriyana hem di nivîs tendûrîstî astronomî matamatikê û hem olê falê afsûnê û di mîtolojiyê de yên derketina pêş û pergala civakê afirandina sumerin li afirandin û tufanê pêşî mirov di wan de rastî wê têt di deme sûmeriyan de nêzikî bajar hene ji wan nêzîkî an yên herî mezinin mînak kîş nîppur kurda zabalam umma lagaş erîdû û ur yên mezinin xwûdanan wan mezinin û bi navûdeng in li lagaşê keyê hatî ser rêveberêyê ur nanşe bi çêkirina malan û xanîyan navda ye uruqagîna bi xwenûkirin reformên yên ku wî pêşî nivîsandina derdikeve pêş lê di demên û ku hin bi hin bi ber ketinê ve diçê êdî hin bi hin li mezopotamya aqadî derdikevine pêş û serwer dibin tê gotin ku bi koka xwe re samî ne çand û hizre sumeriyan di xwe de bicih kirin û rûnandin piştî sumeriyan re yên ku bûna serwerê mezopotamya aqadî bûn ji deme hizre hemde girtin û bûna pêşavaniyê deme hemdem aqadiyan her weha xurt dibin û ku weke wan bi koka xwe tê gotin ku samî ne bingihê mazinbûna babiliyan û asuriyan dikin hizre sumeriyan pêş xistin ji wan zêdetir wan hizre keyitiye gerdûn û dinyê afirand û bicih kir rêveberiya navendî cara pêşî di deme wan de di bin destekî de digihê hevdû lê di berî zayînê di de ku careke dî sumerî bi hêz dibin û mazin di bin û serwer dibin êdî dawiyê li dewlete wan tênin damazranê xanadana aqadiyan sargon e sargon ketiya şeran de li gor qeydan peytaxta xwe ya bi navê agade avakiriya zanebûnên di derbarê wî de bi mîtilojiyê re tevlîhevin ê di derbarê wî de têgihiştinekê didine mirov neviyê wî naram sîn dişopa wî de meşiya û wî gelek şer qizinc kirina şervanekî mezin bûya piştî deme naram sîn re yên ku dawiyî aqadan jî tênin gûtî ne gûtî weke cara sêyemîn rabûna sumeriyan jî mirov bêne ser ziman hizre wan pêşketi bû di hizre xwe de û têgihiştine xwe de ew xwediyê têgihiştineke ku hegel bi navê diyelektikê bi pêşxistiya bûn pişt wan re yên ku ew hizir û şopa wan berdewam kir jî naîrî bûn gutîyan li jiyana xwe ya civaknasî hizirîn û zêde di rêzaniyê de pêde neçûn her ku serweri mezopotam gişti ji bûn lê di wê demê de xanadana ur ya deme sêyamîn di wê demê de jîn dibû wê ev fersend bikar anî û serweriya rêzani kire dest xwe de nêzîkî sad salî tê goin ku li ser rêveberiyê b z man uran bajarên xwe di wê demê de kirne yên ku ji aliyê rêzanî ve yên herî mezin û bi hêz di demên wan yên dawiyê de bi êrîşên hewirdorê kaldikevin dawiyê xanadana uran dibe dawiya sumeriyan jî li mezopotamya ji aliyê rêzanî ve pişt wan re êdî hêzên ku ne ji herêmê ne serdestiyê digirine dest êdî serdestî ne keve destên wan de lê ji aliyê çandî û hizrî ve ew hertimî serdestin ew kifşdikin ji aliyê olî ve jî wilo ya bi ketina xanadana ur e sêyamîn re êdî li bakûr asur hêdî hêdî cih tişî dikin û li başûr babil derikevina pêş babil êdî li vir derdikeve pêş hûrî di wê demê de ew hêze wan ya ku zayîf bûyî careke dî mazin dibe û serwer dibe bi derketina hûriyan re êdî her çend hêze babiliyan mazin hebe û serdest jî bin weke asuryan zêde wilo serwerî hemûkî nabin di wê demê de hê asur ne bi hêzên lê hin bi hin bi hêz di bin hurî û mîtanê hin bi hin mazin di bin ta sadsala ji hêze xwe û serdestiya xwe ya li ser herême di domênin şer di van deman de pir çêdibin asur jî bi hêz dibin êdî di nav wan hêzan de şerê serdetiyê berdewam dike piştî sadsala wan êdî hin bi hin naîri derdikevin ew ji serdestiya wan û weke wan berdewam dikin ta deme wan ew ji serdestin pêşketina mazin bi çandi û teknolojikî bi wan re heya piştre asurî dawiyê li serdestiya wan tênin lê ew dise li berxwe didin ew li berxwedan nêzîkî di sadsalî ta deme medan berdewam dikê medan bi şerkirina bi asuran re û têkbirina wan re serdesti bidest xistin suryanî ango aramî bi zimanê aramî suroye suryoye gelê suryanî gelekî rojhilata navînê ye anegorî texmînan di navbera milyonek ta çend milyon suryanî li rûerdê belavbûyî dijîn welatê wan mezopotamya ye ku ew jê re dibêjin bethnahrîn îro di navbera dewletên tirkî iraq sûrî û îranê de li hev hatiye parkirin piştî şerê cîhanî yê duyem suryanî bi çar aliyên cîhanê ve belav bûn bi teybetî piştî ku bi awayekî girseyî kesên ji gelê suryanî ji welatê xwe dûr ketin û diyasporayeke bi hêz li derveyî welatê xwe avakirin bi xurtî hewl dan ku li binyada xwe bigerin sedêmên vê yekê di serî de gihiştina bîreke neteweyî bû ku bêhtir bi derfetên li derveyî welat bi hêz bûbû ev hewldan ji ber lêgera gotinek nû ya îdeolojîk bû îro gelek îdiayên dîroknasên suryanî û yên din li ser vê xalê hene anegorî dîtina herî belav bûyi ku ji aliyê piraniya dîroknasên suryanî tê pejirandin suryanî yên berî zayînê împeratoriyeke mezin ava kiribûn û xwediyê şaristaniyeke gelekî dewlemend bûn ne kesên vê dîtinê dipejirînin û lê xwedî derdikevin di wê baweriyê de ne ku hemû gelên kevnar ên mezopotamyayê wekî babîlî kenanî fenîkî aramî û hwd ji yek binyadê ne û samî ne ji ber vê sedemê ew gel bi hesanî tevlihev dibûn û di nav hevdu de diheliyan zimanê wan nêzîkî hev bûn ev jî dibû sedema ku wan zimanê hevdu zû bipejiranda an jî bi hêsaniya tevlihevbûna zimanên wan zimanekî nû yê samî diafirandin piştî belavbûna ola mesîhî li nav van gelên mezopotamyayê ev gel bêhtir di nav hev de heliyan û bûn yek di serî de suryanî dûv re akadî babîlî û aramî bi xêra zimanê hevbeş rabûn û rûniştina hevbeş û êdî ola hevbeş gelekî nû anîn holê ku ev jî gelê suryanî ye dîtina din dibêje ku suryanî aramî ne ev dîtin pişta xwe dide rastiyeke dîrokî em îro dizanin ku piştî sedsala an û an a berî zayînê zimanê aramî li mezopotamyayê belav dibe û dibe zimanê bazirganiyê dîsa dema ku axamenî pers fars aramî weke zimanê fermî dipejirînin sedsala an a berî zayînê ev ziman di nav hemû gelên samî yên mezopotamya de tê bi karanîn dîrokvanê suryanî hanna dolaponu dibêje ku meriv nikare di mijara binyad û daheçûya suryaniyan de li gor krîtera nîjadê lêbigere dolaponu dîsa davêje holê ku suryanî ji tevlûhevbûna gelên kevnar wek arami fenîkî kenanî û hind û îraniyan pêk hatine li gor vê dîtinê navên kesên ku dêra suryaniyan dihebînin bi giştî suryani ne gotina suryanî bi taybetî piştî belavbûna ola mesîhî hêdî hêdî bêhtir hate bikaranîn êdî li gor ku ev çend gotin li ser mijara aramî suryanî ji ku hatine me bihîstin em dikarin hindekî bahsa dîroka mezopotamya jorîn bikin dîroka nivîskî dema nivîsê ya mezopotamyaya jorîn bi akadan dest pêdike di salên berî zayînê hezaran de li bakûrê sumeran akadan gelek dewletên serbixwe yek bajarî avakiribûn ew ne dişibana sumeran û zimanê wan jî cihe bû zimanê wan zimanekî samî bû ew ji rojava ji çolên surî ve hatibûn û nasên gelê klanên li rojava bûn cihê akadan di navbera dicle û ferat de cihekî navendî bû seba vê jî akadan fethên mezin di demeke kurt de karîbûn bikin suryani yên kevnar ji herêmên akadan ber bi bakûr ve belav bûn û gelek bajar avakirin ku yek ji wan jî bajarê aram bû aram herwiha navê xwedayê vî bajarî bû û navê aşîra ku dema paşê navê xwe li hemû herêmê kir û hemû gelên herêmê di bin bandora xwe de hiştibû bû bê gûman çand û şaristaniya arami nêzîkî ya akadan û babîliyan bû sedema vê yekê ev e ku arami ji ber ku akad û babîl jî samî bûn hesanî xwedî li çand û şaristaniya wan xwedî derketin û şaristaniya xwe li ser vê bingehê ava kirin sedsala an a berî zayînê qurnê ku êdî aram li temamê mezopotamya jorîn belav dibe ye vê demê arami pir bajarên wek nînova koloh û hwd ava kirin lê li bakûrê mezopotamya jorîn tim bi hêzên eskerî dikarîbûn bimînin bi vî awayî aram bû navenda bazirganiya bi mezopotamya jêrîn navend û başûrê iraqê kapadokya anadol û mezopotamya jorîn kurdistan û ermenîstan re sedsalên an û an a berî zayînê aram bi serdegirtinên eskerî ber bi bakûr û bakûrêrojava ve fereh bûn û bi riya koloniyên xwe ev der dagîr kirin berî zayîne di sedsala an de kralê aram salamansarê i bi artêşeke mezin bi ser gelên ku li bakûrê aram dijîn de diçe û heya bi keviya gola vanê dixe bin destê xwe divê navberê de di destpêka sedsala an a berî zayînê êdî aramî tên mezopotamyayê û carcaran bi ser bajarên aram de digirin û talan dikin lê di sedsala x de êdî winda bûn ji ber ku wan jî êdî dest bi jiyana şaristanî kirin û tevlî aramiyan bûn û divê navberê de ji xwe aram gelek seferên eskerî biribûn bi ser aramiyan de û ew kole kiribûn û di avakirina avahiyên mezin yên aram de bi kar anîbûn pey vê yekê re êdî arami bêhtir bi bazirganiyê mijul bûn ev bû sedema ku di demeke kurt de aramî bibe zimanê bazirganiyê piştî ku emperetoriyan aram şikest û herwiha ya babîliyan jî êdî hemû gelên samî ketin bin destê axameniyan ku bi xwe pers bûn lê zimanê xwe yê fermî weke aramî pejirandibûn ev yek bû sedema ku gelên samî vê demê yên mezopotamya jorîn zimanê aramî bi kar bînin çaxê ku mesîhîtî li rojhilatanavîn belav bû gelên mezopotamyaya jorîn yên aramî ev ol zû pejirandin bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin navenda dêra suryanî li bajarê riha bû ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya aramî de belav kir lê gelên ne samî yên mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin di vê navberê de bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra suryanî hedî hêdî vedibû ev yek bi cihe bûna dêra bîzans û dêra suryanî bi encam bû sedsala an û an a piştî zayînê çaxê ku erebên misilman hatin mezopotamyayê dêreke yekgirtî ya suryaniyan ditîn herçi ku suryaniyan bawerdikir ku bi hatina artêşên îslamê ew dê ji zilma bîzans rizgar bin jî di demeke kin de dîtin ku ew bûne dîlên dewleta erebên misilman merivên ne misilman divabûn bêyî bac û xeraca ku misilman didin bac û xeracên zêde bidin êdî ji ber ku îslam bû ola herî mezîn ya herêmê û ji bo ku ji barê bacê yî giran rizgar bibin gelek endamên dêra suryanî yên ku li bajaran dijîn misilman bûn van kesên ku ola xwe diguhertin nikarîbûn netewayetiya xwe biparêzin û di demeke kurt de di nav gelê ereb de winda dibûn piştî ku bandora ereban kêm bû û selçukiyan hikmê xwe li ser rojhilatanavîn danîn rewşa suryaniyan hinî anegora berê baştir bû selçukiyan memurên xwe yên herêmê ji suryaniyan hildibijartin ev bû sedema ku zimanê suryanî dîsa xwedî hêz bibe û were bi karanîn gelek bend û cild pirtûk hatin nivîsandin mixabin vê tevgera çandî ya pozîtîv zêde nedomand bi serdegirtina moxolan re gelên herêmê hatin qirkirin û çand û şaristaniyên wan hatin talan kirin ji sedsala xiv heya xv gelek suryaniyên ku li başûrê mezopotamyaya jorîn dijîn çûn çiyayan hatina osmaniyan ne weke ya ereban olî bû her çiqas mafê suryaniyan û gelên misilman di bin hikmê osmaniyan de ne wek hev bû jî bi hatina osmaniyan talaneke mezin çênebû anku osmaniyan hêzên avaker yên herêmê talan ne kirin danûstandinê gundên li başûr aşîrên suryaniyan li gor bercewendiyên xwe bi gelên cîran yên weke kurdan re jî hebûn lê belê piştî ku abdulhemîdê ii hate ser hikim bi planên xweyî panîslamîst herêmên kurd û suryaniyan xiste nav gelacê kurd û suryanî êdî pev diçûn herwiha pir cara suryaniyan serî li hember osmaniyan jî hildan û hatin qir kirin qirkirina yekemîn ya demên nêzîk di sala an de hate holê di vê salê de osmaniyan bi hezaran suryanî qir kirin qirkirina duwem di sala an de rû da suryanî vê salê weke sala şûr bi nav dikin di vê qirkirinê de bêhtirî sedhezar suryanî ji aliyê osmanî û aşîrên kurd di serî de alayên hamîdiye ve hatin kuştin em hevî dikin ku bivê nivîsa kurt xwendevan bûbin xwediyê çend agahiyan li ser suryaniyan ku perçek ji jiyana kurdistanê ne ji bonî kesên ku dixwazin bigihêjine bêhtir agahiyan linux wekî lînuks tê gotin pergala xebatê ya kompûterê ye sembola linuxê pengûenek bi navê tux e linux an jî gnu linux pergaleke xebitandina kompûterê ya bê xwedî û bê pere ye xwediyekî lînuxê tune ye ev bername ji bo her kesî vekirî ye cara yekem xwendekarekî fînlendî bi navê linus torvalds di sala î de sûde ji minixê wergirt û bi pêş xist ji dendika vê pergala xebatê û guhertoyên wê yên hatine belavkirin re bi tevahî linux tê gotin torvalds ji bo dersa xwe ya mastirê sêwirandiye û li ser vê malperê xebitiye û pişt re xwestiye ku vê bernameyê mezin bike bi vê baweriyê bernameya xwe ji her kesê ku xwestiye re şandiye û alîkarî xwestiye di demek kin de bi alîkariya gelek kesan bûye bernameyek ku îro hevrikiya windowsê dike pergaleke ji her kesî re vekirî ye ango her kes dikare ji bo mezinkirina wê beşdarî xebatan bibe ji ber vê yekê jî wekî bernameyeke azad û bê sînor tê binavkirin kesên ku di hêla teknîka kompûterê de jêhatî bin dikarin hin tiştan lê zêde bikin û wê bi pêşdetir bixin ev pergal bi awayekî kolektîf derketiye holê bi lîsansa gpl tê belavkirin guhertoya wê ya herî dawî e gelek belavkirinên ku dendika gnu linux gnu linux wekî bingeh girtine hene yên herî girîng niha gelek xebatên ku nivîsbariyên gnu û nivîsbariyên din ên azad tînin cem hev û van bi dendikeke linuxê biawayekî sererastbûyî belav dikin hene debian fedora gentoo mandriva pardus redhat slackware suse û ubuntu tenê çend hebek ji wan in ku zêde tên nasîn in hemû bi awayekî ku hemû bikarhênerên komputeran dikarin bi awayekî hêsan saz bikin tên belavkirin ev nivîsbarî arşîvên nivîsbariyê yên endezyariyên komputeran û ji malperên ku belavkirina van nivîsbariyan dikin peyda dibin hişyarî nivîsbariya azad nayê wateya nivîsbariya bêpere belaş nivîsbariya azad li gorî pêşdebiran wateya xwe ava dike ango nivîsbariyeke azad pêkan e ku bi pere were firotin çavkaniya vê pirsgirêkê peyva free ya îngilîzî ye him tê wateya belaş û him jî azad hişyarî nivîsbariyeke azad di heman demê de çavkaniyeke vekirî ye hişyarî piştî derxistina cdyajîndî çalakiyên ku li ser wê hatine kirin pelên çêkirî wêneyên daxistî hemû mîheng û hwd winda dibe mînak bi nivîsbariya a yê re pelê x dll li pergalê tê sazkirin nivîsbariya b jî bi xwe re guhertoya kevn an jî nû ya x dll yê li pergalê saz dike wiha pir caran nepixandina windowsê pêk tê belkî di pergalê de heb pelên x dll yê hene û x dll yê ku bi nivîsbariya a yê hatibû sazkirin heke bê rakirin dê nivîsbariya a yê nexebite mînak avahiya pel û pelrêçên pergalên gnu linux ê ji pergalên xebatê yên din gelek cuda ne wekî mînak di windowsê de li bin ajokarê c yê pelên pergalê pelrêça windowsê daneyên takekesî pelrêça documents and settings hene pelrêça sepanan jî li bin program files ê ne lê di gnu linux ê pel û pelrêçan li bin pelrêça yê ne pelên pêwîst ên pêşbarkirinê yên ku ji bo vekirina pergalê ne li bin boot ê ne daneyên takekesî li bin home ê ne niha nêzî tevahiya navendên agahî û kiryariyan ên zanîngehan û dezgehên wekî nasa ibm hp boeing hsbc sonyericsson nokia siemens samsung general motors hyundai oracle etoys linuxê bi kar tînin û bi awayekî piştgiriyê didinê ji bo ubuntu gnu linux a kurdî jî komeleya karger piştgiriyê di warê werger û danasînê de dike çend projeyên ji bo wergerandina linuxê bi kurdî heye binêre linux a kurdî wîkîpediya ensîklopediyeke azad bi rengê wîkî ye projeyeke vekirî ye her kes dikare tevlê bibe wikipedia lasher dasti wikimedia ya wîkîpediya projeyeke navneteweyî û bi zimanan ye taybetiya vê ensîklopediyê ev e ku her kes dikare her gotarê biguherîne û tiştekî lê zêde bike xweqeydkirin ne pêwîst e bi tevkariyên kesan ji hemû dinyayê komkirina zanîna mirovahiyê pêk tê wîkîpediyaya herî mezin ya îngilîzî ye tê de ji î zêdetir gotar hene di hemû zimanên ku di wîkîpediyayê de xwedî malper in ji î zêdetir gotar hene ya wîkîpediyayê dinyayek e ku ji tîpên alfabeyên cûr bi cûr pêk hatiye wekî wîkîpediya ev dinya jî vekirî ye deutsch english espaol français polski italiano nederlands português sinugboanong binisaya svenska vit winaray ach alemannisch aragonés kreyl ayisyen banyumasan bikol central boarisch bosanski brezhoneg chavacano de zamboanga corsu diné bizaad emiglin rumagnl fiji hindi froyskt frysk gaeilge gidhlig hak k fa hmoob hornjoserbsce ido ilokano interlingua slenska jawa kapampangan kurdî qırızça kotava ltzebuergesch limburgs malti mzeruni mng dng ng nhuatlahtlli nordfriisk piemontis plattdüütsch ripoarisch runa simi scots sesotho sa leboa sicilianu melayu sareng buku kiswahili tarandne türkmençe basa ugi vneto walon yorb emaitka arpitan ass bekee mab ass oyibo atikamekw avae aymar nglisc bali banjar bislama crnogorski vahcuengh vacue deitsch dolnoserbski estremeu eegbe furlan viti gaelg gagauz gky gychi konknni gwiyannen hausa lelo hawaii hulontalo interlingue iupiak kalaallisut kaszbsczi kaby kernuack kernewek kernewek kernowek kinyarwanda kinaray a k iche koyraboro senni kongo krio dzhudezmo ladin latgau lguru lingla lv k livvinkarjala lingua franca nova lojban luganda saro mandailing maaya t aan reo m ohi mori mirandés naoero isindebele sasenyakatho nedersaksisch normaund nouormand normand novial oromoo pangasinn pangcah papiamentu patois pflzisch picard qaraqalpaqsha qırımtatarca rumantsch runyankore sakizaya smegiella smoa sardu seeltersk chishona soomaaliga sranantongo kerol seselwa taqbaylit tayal tetun tok pisin faka tonga chitumbuka tshesenstsestotse uyghur vro vepsn west vlams wolof isixhosa zeêuws isizulu taybetiyeke girîng ya wîkîpediyaya kurdî ev e ku bi zimanê kurdî heta îro ensîklopediyek tune carê yekemîn di înternet de ensîklopediyeke kurdî pêk tê beşa kurdî ya wîkîpediya di an de ji aliyê erdal ronahî ve hat dan destpêkirin di wîkîpediyaya kurdî de niha gotar heye wîkîpediya di de ji aliye vaqfa wikimedia hat dan destpê kirin naveroka wîkîpediyayê di bin lîsansa belgekirina azada gnu gnu free documentation license de tê weşandin ev tê wateyê azad e û wê her dem azad bibe her kes dikare naveroka wîkîpediyayê gora keyfa xwe belav bike kes nikare wîkîpediyayê bifroşe an bikire naveroka wîkîpediyayê naveroka azad e nivîsbariya wîkîpediya bi navê mediawiki jî nivîsbariya azad e midyad mya bi suryanîya midyadê miyyo navçekî û bajarekî biçûk li bakûrê kurdistanê ye li herêma mehelmiyan ne midyad ser bi parezgeha mêrdînê ye li rojavayê midyadê bajarokê hezexê heye li başûrê wê nisêbîn li rojava mehsertê heye û li bakûrê wê kercews û kerboran hene midyad navenda herêma torê ye ku bi taybetî di dîroka xiristiyaniyê de cihekî girîng digire ji midyadê re ji ber zêdebûna dêrên bajêr bajarê heft dêran jî tê gotin li navenda bajêr û gundên derûdorê bi piranî kurd dijîn lê hejmarek biçûk suryanî û ereb jî dijîn li vî bajerî ji alîyekî ve dengê naqosên dêra ji alîyê din ve bangên melayan di heman demê de tên bihîstin îro midyad ji du beşan pêk tê yek jê êstil e ku piranîya şêniyên wê mehelmî ne ya din jî midyada kevn e ku piranîya şêniyên wê kurdên sunî û aramî suryanîyên xirîstiyanî ne li gundên derdora midyadê heta berîya çend salan gelek gundên kurdên êzdî jî hebûn lê niştecihên wan gundên ji ber tahde dewleta tirk û cahşên herême neçar man û di salên heşteyî û nodî de warê xwe terikandin û koçberî ewropa kirin ji ber heman sedeme piraniyê rûniştvanên xirîstiyanî jî midyad û gundên derûdorê terikandin û wan jî koçberî rojavaya tirkiyê bi taybetî stembolê ewropa û welatên din kirin îro hejmarek kem xirîstiyanî û kurd ên êzdî li midyadê û gundên derdorê wê mane li gor serjimartinên şênîyan di sala a de kes li midyadê dijîyan belgenameyên nivîskî yên pêşî derbarê midyadê de digihêjin sedsala an b z ev der herêmek e ku divê ji bo keyayên asûrê were talankirin aşûrnasîpalê duyemîn bi gewzî di an de dibêje wî ev herêm xistiye bin desthilatdariya xwe midyad di serdema hz omer de dikeve bin darazê îslamê de li midyadê wekî hemî deverên kurdistan ê xwedî hinek taybetmendiyên ajalên cude ne li herêmê ajalên kedî û yên berî bi du beşa ne li midyadê cûrbecûr kar û pîşeyên herêmê yên bi nav û deng hene xirbê ilto dêrhadet kûndelê xerabê fêro qêsra jêrî qêsra jorî qûzre xirbê koçek xirbê diza bamered mamûsiva û qiryasa wêje edebiyat an jî lîteratûr sê peyvên hemwate ne peyva edebiyatê bi erebî ye ya wêje bi kurdî ye ya lîteratûr jî bi latînî ye edebiyat ji peyva edeb ê tê û wateya vê ya ferhengî zerafet nezaket û xweikî ye ereb bi xwe di wateya peyva edebiyatê de mîna disîplîn peyva edebê bikar tînin wekî ku dibêjin el edeb ul kurdî ango edebiyata kurdî pirhijmara peyva edebê edebiyat e û ji aliyê kurd faris û tirkan ve tê bikaranîn wekî edebiyata kurdî edebiyatî farisî û türk edebiyatı wêje ji peyva wutin ê tê wutin di kurdiya soranî goranî û zazakî de bi fonetikek nêzî hev beramberî wateya peyva gotin ê tê bikaranîn peyva lîteratûr di hemû zimanên ewropî de bi wateya edebiyatê ye cûre bi cûre bê tarîfkirin jî edebiyat ji berhemên nivîskî û devkî re tê gotin û ew jî bi ziman re zexm girêdayi ye edebiyat hêza xwe bikaranîna ziman digire û bi berhemên xwe jî ziman dikemilîne ji berhemên ku nivîskî û devkî yên bi hunerî bûyer raman hest û xeyalan bi êweyekî bedew estetîk pêkeî guhdar û xwendevanan dike re tê gotin ew berhem mîna helbest çîrok roman destan zargotin zêmar stran ano û hwd derdikevin holê û cîhana nîgaî ya guhdar û xwendevanan dixemilînin di derheqê edebiyatê de pir tit hatine gotin û hîn jî ewê bên gotin edebiyat tê maneya wateya hewldana nêrînek berfireh û gerdûnî bilindkirina merhamet û hezkirinê di vê dema nûjen de êdî nivîsandin pir hêsan e loma ji bo parastina berhemek edebî nivîsandin pêwîst e nivîskar bi herfan nêrîn hest û xeyalên xwe bi awayek hunerî dineqişîne û digihîne xwendevanan lê ev nayê maneya ku edebiyat bi tenê ji berhemên nivîskî pêk tê edebiyata kurdî li ber sedemên aîkar hîn jî zêdetir edebiyata devkî ye lazime ku edebiyata nivîskî li ser hîmê edebiyata devkî were avakirin wê demê dewlemend û xurt û bedevtir dibe li gor edebiyatvanê kurd mehmed uzun edebiyata kurdî pêwist e ku li ser rîçikên stran û kilamên dengbêjan were avakirin ji ber ku kevneopa dengbêjtîyê hetan niha digel hemû tehdît û îddet asîmîlasyon û tunekirina hember zimanê kurdî ji bona zindîmayina edebiyat huner û muzîka kurdî rolek herî girîng lihistiye hinek beên edebiyatê zêdetir bi devkî tesîr dikin wê demê ji xwendevanan zêdetir guhdar derdikevin li pê mînak stranên dengbêjên kurdan in stranên dengbêjan bi deng û peyîvên xwe tên pêkekirin alavên muzîkê û tinîya wan pir jî hewce nîne kilamên dengbêjan ne tênê muzik e ew bi peyîv û mijarên xwe çavkaniyên ziman û edebiyata kurdî ne ji ber astengiyên li ser zimanê kurdî li kurdistanê dengbêjî û çîrokbejî hetan van demên dawî pir pêketî bûn birêz mehmet uzun di deheqê dengbêj û çîrokbêjan de wusa dibêje muzîk jî titekî li derî edebiyatê nîne tekiliya muzîkê zêdetir bi helbestan re heye her gotinên muzîkê helbestek e jî ji ber vê têkiliya xurt di navbera edebiyat û muzîkê ye ku di sala an de muzîkvanekî amerikî bi xelata nobelê ya edebiyatê hat xelatkirin ango muzîk bi êweyek xurt girêdayî edebiyatê ye têkiliya edebiyatê bi her tişt û her bûyerê re heye mijara edebiyatê mirov û jiyan e edebiyat her dem dixwaze ku tenêtiya însan tengasî evîn keder nefret hemû hest û xeyalên wî ango însan ji însan re salix bide û pê bide nasîn tu cudahiyê nake di navbera gel û mirovan dixweze aliyên wan ên baş û nebaş rind û xirab rast û şaş her alî van dixweze ku derxe holê û pêke bike armanca edebiyatê îzahkirina hevpariya qedra ruhên însanan e bi hev nasîn û biberhevkirinê ji wan re bibe neynik bi van xisletên xwe edebiyat hûnereke gerdûnî ye di berhemên edebî de behsa însan qilqiliya tedirginiya wî awazîya wî hebûna wî mirina wî hêz û neçaretiya wî ewqet û dilovaniya wî hêrs û bêmerhemetiya wî bêçaretiya wî piçûkxistina wî kul û keserên wî yên derûnî tên kirin herçiqas leheng û mirovên berhema edebî kesên dewerek belû bin jî bi alîyên van ên însanî ve temsîlên hemu însanan in lewma birêz mehmet uzun dibêje ku edebiyat xwedî hêzek jîndar e jiyanê watedar dike nemabûnê dizivirîne gebûnê ji berxwedanê re dibe çavkanî tirsê dizivirîne cesaretê yên ketî ra dike tunebûnê dizivirîne hêviyê huner û edebiyat divê ji armanca xwe dûrnekevin ango tu car nekevin bin bandora doz bîrdoz raman û ramyariya kesan û koman ew ji bona însaniyetê amada ne kengê edebiyat bûye navgîna doz bîrdoz raman û ramyariya mirov ew hatiye dorpeçkirin ku edî ji edebiyatê derketiye edebiyatvan ger gora kêfa dilê xwe tevbigere ku bi êweyek serbixweyî berheman ava bike ji bo edebiyatê sinordayin edebiyatê difetisîne edebiyat bi kurtayî ji bo mirovahiyê ye û malê mirovahiyê ye edebiyatê heta ji kêfxweî û dilfiraziya dil ji hêvîya daxwezan hêz girt jîndar dike di vê wateyê de di dema herî zor û tengasîyê de dibe mekanê stara mirovan bi jîndariya xwe mirov ji bêhêvîtiyê keserê û fikra tunebûnê azad dike ruhê wî diarimîne lehenga çîrîrokên hezarûevekê ya bi navê ehrazat bi çîrçîrokên xwe bi edebiyatê karîbû hêrs kîn û dilikestiya padîah bizivirîne ewqet merhemetê û hestên bedew adar jîyan ji bona edebiyatê wusa dibêje wêje tenê ne derbirîna hunera ku hest û nîgaên mirov bi gotin û nivisandinê dide neqiandin e wêje wekî dîn jî çand huner ziman û aristaniya qirnên dîrokî û rê û rêbazên jiyana civakî jî bi mirov dide nasandin edebiyatvan ew kesên ku kilîta xezneya ziman di destê wan de ye ew bi nivîs û gotinan peyîvên di xeyalên xwe de difirin bi rêkûpêk û nîzamî didin berhev dixemilînin dinivîsînin dibêjin û vedibêjin bi wan xeyal raman derd kul û keserên xwe tînin ziman di vê hewldanê de derûdora xwe îstîfade dikin tûrê xwe berdidin bin bîra dilên xwe wan bi tecrûbe raman hest xeyal û hêvîyên xwe cûrecûr dixemilînin û pêşkeş dikin edebiyatvan bi uslûbek xweşik behsa mirovan dikin bi awayekî hunerî mirov ji mirovan re tarîf dikin dema mijar li ser însan û însaniyetê be edebiyatvan xwe civaka xwe herema xwe jî vebibêje ev vegotin gerdûnî û ji bo herkesî ne edebiyatvan pirsgirêkên hemu kesên li rûyê erdê mîna pirsgirêkên xwe dibînin û ji bo çareseriya wan hewldidin ev hewldana gerdûnî sînor û tuxûbên di dil û mêjoyên mirovan de hatine danîn serûbin dikin nêrîn û dîtinên berfireh didin ber wan ew ê û jana mirov û mirovatiyê ji xwe re dikin ê û jan ji bona çareseriya wan tevdigerin bi duristkirin û têkuzkirina gotin û vegotinê niyet û mexsedên mirovan zelaltir dibin batir û duristir tên fêmkirin ev jî bi bêjinga edebiyatê mumkîn in edebiyatvan bi hestyarî û pênkariyeke xurt û hêvîdar dikare pêt ve biçe û bigihê miradê xwe ew bi nêrînek berfireh jiyana civakan dinêre û irove dike di berhemên wî de hestyariyek û dilsoziyek mirovhezî û gerdûnî heye ew ji xwendewanên xwe re dibe pêeng û himendar edebiyat him nivîskar û edebiyatvanên dunê digihîne hev him jî civak û neteweya wan pitdayîn û ragihandina edebiyatvanên gerdûnî dikarin aitî azadî û hevaltiya gelan xurt bikin edebiyatvan bi feraset û himendiyê ve girêdayî ye ew bi pênûsa xwe dikare civaka xwe û hemû civakên dunê ji xirabî û gemariyên demê haydar bike û ji wan re rêya însaniyetê salix bide mîna hemû beşên hunerê edebiyat jî di nav civakê de derdikeve holê û bi civakê re xwe dikemilîne di navbera civakê û edebiyatê de her dem têkiliyek dualî heye edebiyatvan ji nav civakê de derdikeve û berhemên xwe mîna konekî li ser sînga civakê ava dike berhemên edebiyatvan ango edebiyat ruh dide civaka ku tê de dijî hişê bîra wê teze û zelal dike tamir û tedavî dike ji bona fêmkirin û lihevkirinê zemîn peyda dike amade û sererast dike li gor hewceyên ciwakê pêşîya wan ronî dike ji wan re dibe rêber edebiyat ziman û çanda wan berfireh dike dema mirov bala xwe dide niêtên edebiyatê dibîne ku ew ji bona lêkirina bîra hiê hevpar a gel pêwist e zerûri ye her ku berhemên edebî gor însan û vegotinên însan hatên pêşkeşkirin ew zindî û hewceyek e mirov çiqas zimanê xwe pêtve bibe weqas xwe pêtve dibe çiqas xwe pêtve bibe weqas bîra xwe pêt ve dibe û ev dîsa pêtvebirina ziman ji xwe re tîne ji ber ku mirov hebûnek civakî ye di bin bandora civakê de ye kêm be jî bi kirinên xwe li ser civakê xwedî bandor e gelê kurd bi salan zimanê xwe ên hat qedexe kirin kêm hat dîtîn biçûk hat xistin û pê henek hat kirin bi saya edebiyata devkî dengbêj û çîrokbêjan parast û bi wan hestên xwe derman kir ew hêza gotinên devkî ji birîn hêrs bêçaretî û tengasîyên wan re bûn merhem edebiyat nebe hedî hedî hestên civakê vedimire mirovên di nav civakê de bê xem û bê hîs dibin her yek ji alîyê xwe yê nebaş re dikeve bezê edebiyat qirş û qalên jiyanê ku mirov dorpeç kirine dide aliyekî û eslê însan nîşanî mirov dide edebiyatvan deng li mirovahiyê dike û ji bona têkûziyên mirovahî berhemên xweik û bedew pêke dike civak û gel ji gor xwedîderketina edebiyat û edebiyatvanên xwe dikare bigihê qadek bilind û payedar xwedî derketin jî herî pêtve girêdayê xwendina berhemên edebî ne ew çiqas zêde werin xwendin û di cîh de werin rexnekirin ewqas zêde ji wan îstifadekirin peyda dibe gor jê îstifadekirinê edebiyat ruh û can dide xwendevan û civaka wan titên ku neteweyekê li ser piyan dihêlin edebiyat û berhemên wê yên edebî ne ew jî bi zimanê wî gelî va zexm girêdayî ne lewma hemu dewletên dagirkerên nûjen êriên xwe yên ewil li dijî zimanên gelên bindest dikin kurdan bîrên hiên xwe demek dirêj bi stran kilam çîrok û destanên dengbêjan zindî girtin rexnegiriya wêjeyê ji bona pêveçûn û serkeftina wê girîng û bingehîn e bi saya rexnegiriyê xurtî û kêmasîyên berheman derdikevin holê bi vê avayê berhemên ba û neba hêsantir ji hev cûda dibin û bi wî awayî tên nasîn cûdayetiya di navbera berhemên bedew û nebedew kif û diyar dibe rexnegiriya di cîh de û rastîn dibe sedema pêveçûna edebiyatvan û berhemên wî bi saya rexnegir edebiyatvan bi kêmasîyên xwe dihese ji bona sererastkirina wan hildide û di ser rêça edebiyatê de pêtve diçe rexnegirên edebiyatê ger ji bona pêveçûna edebiyatê ne ji bona qelskirina wî rexneyên xwe pêke bikin divê rexnegir ne bi hestyarî û ramyarî bêtir bi himendi kêrdarî hêwidarî û zanistî berheman binirxîne tu heqê rexnegir piçûkxistin darizandin qewirandin û dehfandina berhemê tune ye lewma dema rexne hat kirin divê rexne ne li raman û himendiya edebiyatvan li berhema wî bête kirin têbinî va nivîsa di malpera çandname da hatiye wesandin binêre wêje an edebiyat an jî lîteratûr bi wateya xwe ya berteng navê hevparê yê helbestvaniyê û pexşanê ye di wateya berfireh de wêje têt maneya her tiştê ku hatiye nivîsîn wêje dikare li ser du beşan bêt parvekirin ev nivîsar li ser wêjeya spehî ye bo wêjeya zanistî binêre nivîsara li ser wêjeya zanistî deqa xweşik xweş xwediyê taybetiyeke hunerî û bi armanca têrkirina xwendevan a bi vî rengî nivîsîn an jî ku ne xwediyê armanceke wisa be jî ji alî teşe û naverokê ve xwediyê van taybetiyan wekî wêje tê binavkirin wêje awayekî vegotinê ye wekî hunerê vegotina dilîniyan a xweşik û bi bandor jî tê binavkirin ji bo deqek tekst wekî berhemeke wêjeyî bête pejirandin divê xwediyê nirxekî hunerî be wêje bi giştî dibe du cure ji berhemên nivîskî û devkî yên mîna helbest çîrok roman destan zargotin zêmar stran şano û hwd yên ku bi mebesta çêjeke gewzîn bide guhdar û xwendevên û cîhana wî ê ya nîgaşî bixemilîne hatibe nivîsandin re wêje tê gotin wêje şêweya vegotinê ya herî manîdar bedew û çêjdar e peyva wêje formek devokî ya bi wateya bi bêje ye edebiyat ji erebî û lîteratûr ji latînî ye wêjevan nivîskar fîlozof alim û zanistvanên kurd wêjeya kurdî an jî edebiyata kurdî ew wêje ye ku bi zaravayên hewramî zazakî kurmancî û soranî hatiye berhemandin di kurdî de du beşên bingehîn a wêjeya kurdî ên bi navê devkî û nivîskî hene wêjeya devkî berî nivîsê derketiye hîn jî berdewam e û di navenda wê de helbest heye çîrok stran destan û hwd hemû bi devkî ji nifşekî derbasî nifşê din dibûn wêjeya nivîskî jî li ser vê wêjeya devkî bilind bûye wêjeya kurdî a nivîskî di zaravayan de li demên cuda dest pê kiriye li gorî zanyariyên destketî berî zaravayê hewramî piştî kurmancî û dawiyê soranî û herî dawî jî dimilî bûne xwediyê wêjeya nivîskî niha di her çar zaravayan de wêje tê berhemandin wêjeya gelêrî wêjeya devkî zargotina kurdî an jî folklor ku wek taybetmendiyên xwe yên anonîm û kolektîf di nav civakê de tê afirandin û dîsa di nav şert û mercên civakê de bi nifşên nû re tê veguhastin di çanda civakekê an jî heremekê de roleke gelekî bingehîn dilîze wêjeya gelêrî an jî devkî yek ji beşên folklorê ye ku folklor bi xwe beşeke zanistê ye mela mehmûdê bazîdî yekem kes e ku li ser folklora kurdî xebatan kiriye wî ev karên xwe bi hevkarî û alikariya alexandere jaba kiriye xebatên folklora kurdî dikare were gotin ku her çiqasî di asta berhevkirinê de bin jî xebatên analîz şirove û berawirdiyê jî hêdî hêdî derdikevin pêş berhevkarên girîng yên folklora devkî ya kurdî nivîskarên wekî zeynelabidin zinar ordîxanê celîl celîlê celîl celîla celîl heciyê cindî eskerê boyîk hilmi akyol rohat alakom û hinek kesên din in ji bo edebiyata devkî celîlê celîl wiha dibêje çîrok bi zazakî çîroke hikaye cureyek ji folklora kurdî ya devkî ye çîrok ji aliyekî de hînkar in ji aliyekî de mirovan difikirîne ji aliyekî jî şîretkar in di çîrokan de bi piranî kes leheng carcaran lehengên çîrokan ajel in derasayî ne xwedî hêzên derîaqil in herçiqas mijara çîrokên kurdî xeyalî be jî cardin bingeha xwe ji jiyana civaka kurd girtiye çîrok di şevên zivistanan de li ser lêvên çîrokbêjan bi sedan sala ne ji nifşekî digihêje nifşekî din û bi vî awayî hetanî îro hatine motîfên curbicur û efsûnî derdikevin pêşberî me qesrên li ser ewran bajarên heft tebeqan di binê erdê de hûtên wekî çiyayan bilind keçikên pêriyan postên efsûnî hewzên nemiriyê beranên qemer yên dûvên wan wekî zinaran mezin qehremanên birim kevirên biefsûn ajelên rê û rêberiyê nîşanî mirovan didin û her wekî din tiştên ecêb di çîrokan de cihê xwe yên taybet digirin di çîrokên gelêrî de zimanekî heta sade fesîh xwerû û zimanê rojane a axaftin û jihevfamkirinê hatiye bikaranîn şengê û pengê lêkolînên law reşîd û hîlmîyê siwêregî yên di rojnameya jînê de weşiyane ya ku bi navê kürdlerde durûb ı emsl xebatên pêşîn ên li ser gotinên pêşiyan in çend mînakên gotinên pêşiyan ên kurdan ev in kemal fewzî di kurd masallariya xwe a jînê de di an de weşandiye wiha dibêje li kurdistanê beriya hatina şanoya ewrûpî yek ji mînakên kevneşopiya kurdî ya performansê mîr mîran an mihrîcana mîrê şaş e lî başûr û rojhilatê kurdistanê di destpêka biharê newrozê de dihate îcrakirin ji bo vê mihrîcanê qonaxên qraliyetê dihatin avakirin û kolanên silêmaniyê dihatin xemilandin û xelk li ser kolanan disekinîn ku keyê xwe yî nû bibînin waliyê fermî ya bajêr ji xeynî azadkirina xulaman û kuştina mirovan desthilatdariya wî tesdîq dikir û bi vê tesdîqê gelek cûre lîstik dihatin lidarxistin lê di an de ev mihrîcan ji aliyê brîtanyayê ya mêtinger hat qedexekirin jixeynî mîr mîran kosegelî gaxand bûka baranê bûkella kûkla sersal lîstik û temsîlên newrozê jî di nav gel de dihat tê dîtin her wiha şanoya kurdî bi dengbêjî û çîrokbêjiyê ve jî dîsa xwedî formên netewî ye li gor fikrên ekseriyetê li serê erdê destpêka wêjeyê bi helbestê bûye ango berhema wêjeyê ya yekem helbest e ji kevin de li kurdî helbest heye û li ser zarên dengbêjan ji nifşekî bo yê din hatiye veguhestin di rêka beyt sebeqe qesîde heyranok payîzok û hwd gihaye îro him bi formên epîk û lîrîk mijarên dinyewî û him jî bi formên ayînî û mezhebî ên mîna elewî êzidî û ehlê heqan bi kar anîne helbest hatine xwendin gelek ji wan anonîm in û hinek helbest hene ku helbestvanê wan tê zanînn lê ji aliyê dengbêjan wekî stran hatine gotin û di folklora kurdî de bi varyasyonên cuda be jî cih girtîne wekî mînak hin helbestên feqiyê teyran bi vê awayî di hişê gelê kurd de cih girtine di helbestên gelêrî de destan stran kilam zêmar kilamên şînê û hwd hene destan bi zazakî destane berhemên ku kirinên awarte yên lehengan bi coş şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û gelek caran helbestî ne wekî cureyekî herî kevin ê wêjeyî tê zanîn gelek caran mijarên xwe ji bûyerên rastî digirin û di nav sedsalan de di zimanê gel de wekî destan tê afirandin di destanên beyt serpêhatî kurdî de gelek realîteyên jîyînê hene çend mînak ji destanên kurdî ev in memê alan derwêşê evdî siyabendê û xecê cembeliyê kurê mîrê hekariyan û hwd ev destanên kurdî îroj li gellek deveran û bi gellek varyantan ve tên gotin û hin ji wan hatine çapkirinyê de ye ketine kurdî di wêjeya kurdî ya devkî de di beşa nezmê de cûreya ji hemîyan dewlementir stran kilam e bi soranî goranî bi zazakî lawike deyire kilame peyva stran ji gotina stirîn ê têt stirîn ji bo gotinên bi rîtm û selîqe têne gotin lawje lawik şeşbendî narînk serê zava miqam kilam peste heyranok payîzok berîte dîlok dûrik zêmar laylayê serîlêk delêl medîhe qewlêrk û hemû cureyên din têdikevin nav stranê di strana kurdî de kêş wezn û serwa qafiye heye kêş sîstema birîtimkirin û hemahengkirina rêz û malikan e heta niha strana kurdî bi awayekî rêkûpêk nehatîye vekolîn ji karên sibê heta êvarê ji biharê heta zivistanê jîyana gundan ya rojane çûn û hatina zozanan çûna karwanan û têkilîyên bazirganî xwendin û medrese mîratî û rêveberî şer û lêkdanên di jîyana kurdawerî ya klasîk hemî cihê xwe di stranê de girtîne zûgotinok çîvanok ji deng û gotinên şaşker ên biserwa pêk tên û ji aliyê ahenga hundirîn ve helbest ji aliyê teşeya derveyî ve jî di dîmena pêxşanê de ye zûgotinok ji aliyê naverokê ve bi gelemperî ji ramanên hevnegirtî pêk tê û her wiha bêhtir weke cureyeke edebiyata zarokan jî tê pejirandin di bîngeha zûgotinan da carinan meselokên biwate carinan jî ên bêwatê têne vegotin hinek kin hinek dirêj in ji ber vê yekê dengbêj arşîva devkî ya kurdan in bi alîkariya kilaman haya kurdên ji herêmên cihê ji hev çêbûye ji vî aliyî ve kilama kurdî peywira medyayê jî bi cih aniye di rewşeke weha de bi giştî folklora kurdî û çanda devkî bi taybetî jî muzîka kurdî di sazkirina nasnameya çanda kurdî de xwediyê roleke sereke ye destpêka vê hunerê gelekî kevin e çanda dengbêjiyê ji bo dîrokê wêjeyê erdnîgariyê civaknasiyê kevneşopiyê derûnnasiyê û mûzîkê xîmeke pirqewi ye bi saya dengbêjan çanda kurdan gihiştiye hetenê nifşên îro yekemîn dengbêj evdalê zeynikê ye evdalê zeynikê hunermendê bi nav û deng ê wêjeya devkî yê kurd û kurdistanê û dengbêjê dîwana surmelî mehmet paşa bû kilamên li ser filîtê quto lawikê metînî memê alan evdalê zeynikê derwêşê evdî bavê feqrîyo bavê bexçet xalê cemîl geliyê zîlan şerê ûriz xezalê têlî nav kurdan gelek bi nav û deng in çanda nivîskî ya kurdan li gor çandên cîranan ji ber ku jiyana nivîskî dereng ketiye nava rojeva kurdan bandora xwe zêde li ser çanda devkî ya kurdan nekiriye berhemên kurdî yên bi çar zaravayan hatine nivîsandin piştî îslamiyetê hatine berhemandin herçiqas xanedaniyên kurd ên mîna rewadî hesnewî şeddadî merwanî fedlewî û eyyûbî hatibe avakirin û di dîroka îslamê de navdar bûne jî berhemên kurdî ji serdemên wan nemaye yan jî hîç nebûye destpêka wêjeya modern a kurdî bi hecî qadirê koyî dest pê dikê di heman demê de nivîsên yekemîn ên kurmanciyê ya ji diayeke kin a xiristiyaniyê pêk tê ne mijarê vê gotarê ye bi gelemperî pehlewanî û bi taybetî jî hewramî di demekê da xwediyê statuyek gelek bilind û gewre bûn di eslê xwe da goranî û diyalekta wê hewramî heta demên modern jî zimanê wêjeyi û civaka bilind bû xanedaniya kurd a erdalan heta ku hatiye rûxandin jî bi zaravayê hewramî diaxiviya ji ber wê hindê tekstên herî kevn ên gihiştiye îro bi zaravayê pehlewanî hatine nivîsîn ji nîveka duyemîn ya sedsala xiv tê û bergirtina wê jî ji sala h ê ye farisî û lurî li gor kevneşopa yarsanan kelamên pîroz bi behlûl ss emîn dest pê kiriye bi baba serheng ss ixemîn şah xoşîn ss xiemîn û baba nawis ss xiemîn dewam kiriye û di serdema siltan sehak de bi emrê siltan ev kelam ji aliyê pîr mûsî ve hatine tomarkirin pîr mûsî wekî katibê siltan tê nasîn û kelamên wê serdemê û serdemên berê xwe hemû ji aliyê wî ve hatine qeydkirin ango tomarkirin li gorî mohammad mokri sedema qeydnekirina van kelaman ew e ku pîroziya xwe wenda nekin bingehên wêjeya klasîk a rojhilatê li erdnîgariya hîcazê bi zimanê erebî hatiye avêtin lêbelê pêşketin û tekamula wê li welatê îranê bi zimanê farisî rû daye wêjeya farisî bi awayekî siruştî bandor li miletên cîranê xwe kiriye û wejeyên van miletan di bin serdestiya edebiyata farisî de derketine meydanê ku hinek cudahî di navbera wê û ya farisî de hene li gorî gelek lêkolînerên kurd lê îro çend helbest û menzûmeya bi navê borê qer tê zanîn û her wiha ew bi helbestê xwe ya têt di nav gel de navdar e û ehmedê xanî di mem û zîn a xwe de wî wekî şaîrekî kurd nîşan kiriye di de ku di sala an de di navbera tirk û îraniyan de pêk hat kurd di kurdistana navendî de hemû bûn yek û di nav çarçeva dewleta osmanî de texlîtek ji mafê netewî wergirtin eva han jî tesîr kir li ser hin zana û alimên kurdan ên wek elî herîrî melaye cizîrî feqiyê teyran û heta gihîşte ehmede xanî û bateyî ku heta bi kurmancî helbest û çîrok binivîsin melayê cizîrî û feqiyê teyran di sedsala an de jiyane û gelek hellbesta wan a bi navê feqê û mela heye ku pevre di ê de gotine melayê cizîrî herçend yekemîn helbestvanê edebiyata kurdî nebe jî damezirînerê edebiyata klasîk a kurdî ya bi zaravayê kurmancî ye lewra melayê cizîrî yekemîn helbestvanê kurd e ku kêşa erûzê û yekîtiya qafiyeya helbesta klasîk a erebî aniye nava wêjeya kurdî û kêşên mîna remel hezec recez besît serî muzarî û xefîf bi kar aniye feqiyê teyran di warê şîretên ayînî dînî pesnê pexêmber evîn û xezel de di ware axaftin munacat li gel av û aş de li ser tabîet biharê û ji bo hicwê jî helbest gotine gelek destanên wî navdar bûne mîna şêx sen an li gorî maruf xeznedar di edebiyata kurdî de zembîlfiroşa feqiyê teyran yekemîn berhema edebî ya bajarî ye kurmanciya mesnewiya usiv û zelîxe ya di wêjeyên klasîk ên miletên misilmanan de navdar e yekem car ji aliyê selîm silêman ve hatiye nivîsandin mela huseynê bateyî bi navê mewlûda kurmancî yekem car mewlûdnameyek menzûm nivîsandiye û kevneşopîyekî ava kiriye û îro jî di nav xelkê de gelek belav e her wiha destana navdar zembîlfiroş ji aliyê wî ve wekî çîroka menzûm hatiye nivîsandin xelwetî şêx şemseddînê qutbê exlatî yê birîfkanî mutesewifekî bû û bi gelemperî di helbestên xwe de li ser mijarên dînê bû di dora sedsala an de gelek helbestvanên kurmancî derketiye wekî mînak mele mensûr girgaşî mîna sadiq macin bekir begê erzî û hwd lê ji van helbestvanan tenê yek du helbestên dirêj gihiştiye îro lê helbestvanê vê sedsalê û li wêjeya kurdî ya klasîk yê herî nav û deng bêguman ehmedê xanî ye ehmedê xanî ji destana memê aian îlhama xwe girtîye û bi wê îlhamê di a de mem û zînê li gorî jiyana dema xwe honandiye ev mesnewiya yekemîn a kurdî ji beytan pêk hatiye gelek caran hatiye istinsahkirin her wiha gelek caran hatiye çapkirin jî wêjeya kurdî ya kurmancî ber bi sedsala emîn û emîn ve mezintirîn bûye û ne tenê li kurdistanê di heman demê de li xorasanê jî hatiye berhemandin xaris bedlîsî di ê de leyla û mecnûna kurmancî a yekemîn miradxanê bazîdî jî di an de wekî malikan destana zembîlfiroşê nivîsandiye ku berî wî feqiyê teyran û mela bateyî jî vê destanê gotibû nehcu l enama mele xelîlê sêrtî manzûmeyeke li ser aqaîdê bû dîwana pertew begê hekarî di an de hatiye nivîsandin û hêla rêzgirtinê dişibe ya melayê cizîrî li xorasanê gelek helbestvanên kurd derketine ku kurmancî nivîsîne di nav wan de yê herî navdar caferqûliyê zengêlî rêvebirî û desthilata mîrektîyên kurdan li kêleka dewleta osmanî û dewleta îranê heta sedsala emîn dewam kir lê di nava vê sedsalê de ji bo hikûmeteke navendî ava bikin hemû mîrektîyên kurdan hêdî hêdî hatin rûxandin encamên van guhertinan heta serê sedsala emîn hat hîskirin û wêjeya kurdî a klasîk ji serayên mîran derket û hêdî hêdî ket li nav tekye û dergehên wekî neqşîbendî û xalidiyan malbata şêx hesenê nûranî ku yek ji şêxên neqşîbendî bû gelek navdar e kurê wî şêx evdirehmanê axtepî li ser navê rûhî dîwana xwe nivîsandiye lê rewdneîma wî ya li ser rîwayetên kevnare ye navûdengtir e kurê din ê şêx hesenê nûranî şêx mihemed can jî xwediyê medhiyeyekî beytî ye kurê evdirehmanê axtepî şêx mihemed kerbela xwediyê dîwanekî û ferhengokekî kurdî farisî a menzûm a bi navê mirşdü l etfl e şêx mihemed eskerî birayê şêx mihemed kerbela ye xwediyê dîwanekî û berhemekî bi navê iqdê durfam e ku li vî kitêbê çîrokên kurdî wekî helbestî nivîsandiye mela mihemedê licêyî dîwana xwe bi navê hadi nivisandiye di dîwana şêx mihemed hadîyê qewmanî de piranî qesîde hene ji ber ku zimanê dîwana seyid elîyê findikî sivik e li nav xelkê belav bûye mela nezîrê bedewî yek kurmancî yek erebî xwediyê du dîwan in piştî qedexekirina bikaranîn û weşangeriya kurdî û girtina qedexekirina tekye û dergehan li tirkiyeyê wêjevanên kurdî dinivîsînin hunerên xwe bi veşartî berdewam kirin lê nêrîna giştî ev e ku ji ber polîtîkayên qedexekirin û asîmîlasyonkirina kurdan di nav sînorên tirkiyeyê de berhemandina kurdî heta salên an pir paş ve çûye wêjeya klasîk îro jî li cem wêjeya nûjen piranî di tekye û medreseyên kurdan de berdewam e derketina holê û avabûna wêjeya kurdî a nûjen bi çapemeniya kurdî re girêdayî ye ji ber ku kurdiyên çeşnên wêjeyî yên rojavayî yekem car bi riya rojname û kovaran belav bû her wiha di nav çapemenî û rêxistên kurdî de cih û bandorên malbata bedirxaniyan gelek mezin e yekem rojnameya kurdî a bi navê kurdistan li qahîreyê di sala an de ji aliyê mîqdad mîdhed bedirxan ve hat weşandin lê geşbûna wêjeya kurdî piranî bi saya komeleyên polîtîk û rojname û kovarên wan bû ên ku piştî meşrûtiyeta duyem derbasî qonake nû bû heta destpêka salên î jî bandora xwe dewam kirin di van salan de hawara celadet elî bedirxan jî derket ku avakirin bikaranîna alfabeya kurdî a latînî navdar e ekolekî ava kir aliyê din di qefqasyayê de li sowyetistanê kurmancên êzîdî bi riyekî din ekolekî kurmancî anîn holê ku qasî xebatên wêjeyî bi zanistî ve jî navdar in her wiha piştî qedexekirina kurdî ji aliyê dewletên li ser kurdistanê wêjeyekî sirgûnê xeribiyê jî derket holê her wiha piranîya helbestên osman sebrî yên welatperwerîyê ne û yek ji nûnerê girîng a veqetîna ji helbesta klasîk e yekem çîroka nûjen a kurdiya kurmancî çîroka şiş fûad temo tê hesibandin ku di an de di rojî kurd de hatiye weşandin piştî wê celadet elî bedirxan di hawarê de ber tevna mehfûrê xwe weşandibe jî di rastiyê de di sala an de wê nivîsandiye û di çîroka xwe de trajediya gelê xwe sêwirandiye di van çîrokan de bûyerên nû qewimîne serhildana şêx seîd serhildan agirî û hwd û encamên wan jî di çîrokan de gelek hatine şixulandinê ye piştî hawarê di kovarên ronahî û roja nû de bingeha kevneşopîyeke hat avakirin c e bedirxan ji bo nûredîn zaza gotiye çexovê kurdan destpêkirina romana kurdî ji hêla kurdên qefqasyayê ve bûye yekem romana kurmancî di heman demê de ya kurdî a ku hatiye çapkirin di sala an de ji aliyê erebê şemo ve bi navê şivanê kurmanca hatiye nivîsandin e şemo ev romana xwe piştî sererastkirinê bi navê berbang di an de carekî din weşandiye roman weke otobiyografiyekê hatiye nivîsandinê de romanên xwe weşandine lehengên romanên kurdên wir kesên îdeal bûn û başî û nebaşî li gora pîvanên bîr û baweriyên nivîskêr dihatin diyarkirin herçiqas di navbera salên û an de romanên kurmancî nehatibe nivîsandinê de hatiye weşandin lê şanoya kurdî li sowyetistanê bi awayekî giştî bingeha xwe xurt kir di sala an de li tiblîsê şanoya hakob xazaryan a bi navê qelen hat lîstin di navbera an de heciyê cindî qutiya dû dermana ehmedê mirazî zimanê çîya wezîrê nadirî reva jinê çap kirin li bin desthilatdariya stalin gelek rewşenbîrên kurd hat girtin û sirgûnkirin lê tiyatroya kurdî ya elegezê karên xwe berdewam kir di vê tiyatroyê de piyesa berpirsiyarê tiyatroyê celatê koto ya bi navê lûr de lûr ya heciyê cindî ya bi navê miraz û ya cerdoyê genco ya bi navê xûşka doxtirîyê û bira hatin lîstîn piştî girtina vê tiyatroyê cihê şanoyan radyoya êrîvanê bû ji ber qedexebûna kurdî li tirkiyê xebatên lîstînê heta ê tune ye lê wekî îstîsna birîna reş a musa anter û dawiya dehaq a kemal burkay bi wergerên tirkî re hatin weşandinbi avabûna navenda çanda mezopotamyayê ya navenda wê stembol e lîstina şanoyan jî dest pê kir û her wiha gelek komên şanoyê jî ava bûn çeşnên wêjeyî yên mîna ceriban rexne bîranîn û hwd di gelek kovarên wêjeyî de mîna hawar ronahî roja nû û riya teze hatin weşandin û nemaze bîranîn û ceribanên nivîskaran dawiyê wek pirtûk hatin berhevkirin kurdolog thomas bois di pirtûka xweye the kurds de ku di sala an libnanê de bi zimanê îngilîzî çap bûye dibêje ku li sovyetê emerîkê serdar û ordîxanê celîl nivîskarên ewil in ku dest bi rexnekirina wêjeya kurdî kirine di bîst salên dawî de di qada ceribanê de gelek berhem hat dayîn kulîlkên hinaran a mehmed uzun şahmaran a abdusamet yigit kultur huner û edebiyat a firat cewerî rewşa romana kurdî ya medenî ferho yek ji wan in her wiha gelek bîranînên nivîskar û helbestvanan jî hatin weşandin wekî mînak bîranînên min a osman sebrî û mikurî ya emerîkê serdarî dema di nîveka sedsala an de di serdema mîrektiya baban de wêjeya soranî derket holê dîsa li kurdistana sahaya osmaniyan hecî qadir koyî ye ku xasîtiya afirandinên wî hakimiyeteke mezin a teknîkên helbestî naverokeke civakî û bikaranîna zimanekî sade ye û ew wekî damêzrênera wêjeya helbesta nûjen a hemû zaravayên kurdî tê naskirin helbestên hecî qadir koyî cara yekem gelê kurd romantîze kiriye û wateyên weten milet dewlet guherandiye pîremêrd yek ji pêşengên helbesta modern e û helbestên klasîk ji rastiyê dûr dîtiye û rexne kiriye çîroka yekemîn a soranî di sala an de bi saya pêşbirkekî rojnameya pêşkewtin hatiye weşandin a ku di vê pêşbirkê de xelata çîroka yekemîn girt cûr û ga şitêkî çak e ya şêx nûrî şêx salih e lê kesên ku le xewma ya cemîl saîb wekî çîroka yekemîn dibînin jî hene ku ev çîrok di sala û an de di rojnameyên jiyanewe û jiyanê de wek beş hatiye weşandin saîb bi realîzma rexnegir kelepûra dîrokê wergirtiye yekemîn romana soranî meseley wîjdan ji aliyê ehmed muxtar caf ve di salên an de hayiye nivîsandin û di ê de ji aliyê îhsan fuad ve li bexdayê tê çapkirin ev berhem dikare weke çîrokeke dirêj bê hesibandin çîrok û destanên kurdî ên weke şahmaran çîrokên keçekelok û hwd wê çîrokna civakî ên kurdistanî ên gelirî û pirr kevn bin komeley zanistî kurdan a ku di an de li silêmanî hat avakirin ji bo avakirin û pêşketina şanoya kurdiya soranî roleke girîng lîst yekem lîstika soranî a bi navê îlm û cehlê di an de ji aliyê fuad reşîd bekir ve hat nivîsandin û ew bi xwe derxist li ser dîkê lîstik li ser du birayan e ku yekî jîr û ê din tiral e zulmî qeyser nêron lîstikekî din a bekir e ku adebte kiriye lîstika yekemîn a çapkirî mem û zîn a pîremêrd e û di an de hatiye weşandin û di eyda remezanê de çar rojan li ser dîkê maye di an de bi pêşengiya nermîn nakam jin weke lîstikvan di şanogeriya kurdî de cih girtibû koma yekem a fermî a şanoya kurdî bi navê tîpî nwandin û mosîqay silêmanî di sala an de dest bi xebatê kiriye di an de cara ewil şanonameyên nîvîskareke jin leylan şefîqe elî hiseyn bi navên şaciwanî derbend feqerew û keyxan du şanoname li silêmanî tê çapkirin li gorî berhema yasîn qadir berzincî a bi navê şanoy kurdî hin ji şanonamenûsên herî berhemdar ev in heme kerîm remezan hewramî emînê mîrza kerîm pîremêrd e b hewrî fetah kerîm kawe mistefa nerîman zekî ehmed henarî ebdulrezaq bîmar şêrko bêkes mehdî omêd ehmed salar mihemed ebdulrehman zengine zimanê zazakî ji zaravayên kurdî yên din pirtir nêzî hewramî be jî destpêk û geşedana wêjeyên wan ji hev cuda ne û di nav kurdî de wêjeya herî dawî dest pê kiriye ya zazakî ye wekî mînak helbestên nûjen a yekemîn etnik û kıtabê ramıtey û çîroka nûjen a yekemîn engıştê kejê bi navlêka m birîndarî di vê kovarê de hatine weşandin di heman demê de malmîsanij wekî damêzrenerê wêjeya nûjen a zazakî tê qebilandin ji ber ku yekemîn pirtûka helbestan a nûjen herakleîtos û yekemîn ferhenga zazakî tirkî ên wî ne û xebatên xwe yên folklorî jî di folklorê ma ra çend numûney de hev daye îro di wêjeya zazakî de gelek nivîskar û helbestvanên serkeftî hene hunermendên zazakî nivîs di gelek şaxên wêjeyê de berhaman didin di warê çîrokê de roşan lezgîn j îhsan espar murad canşad hüseyin karakaş mer faruk ersz navûdeng in mehmed uzun z ê kanûna paşîn a li siwêrekê riha m ê çiriya pêşîn a li amedê bakurê kurdistanê nivîskarekî kurd bû heft roman û gelek ceribandin lêkolîn û helbest nivîsîne û weşandine helbesteka wî ya dirêj bi navê destana egîdekî ji layê hunermend ciwan hacoyî ve hatiye strandin mehmet uzun tenê bi kurdî nanivîse gelek berhemên bi zimanên tirkî û swêdî jî nivîsîne îro hinek kes wî wekî serkêşê romana kurdî ya modern dipejirînin her çiqas ev cihê nîqaşê be jî lê rastî ew e ku ew ji wan kesan e ku berhemên wî herî zêde tên xwendin û hezkirin bi taybetî hêjayiya romana siya evînê û ronî mîna evînê tarî mîna mirinê gelek berçavtir e ji xwe ev herdû berhem bo zimanên biyanî jî hatine wergerandin mehmed uzun li sala ê li gundê siwêreka ser bi rihayê urfayê hat dinyayê ji ber xebata wî ya nivîsîna bi zimanê dayikê çend caran ji aliyê desthelata tirkan ve hat zîndankirin her ji ber wan gefên li ser jiyana xwe li havîna sala ê ji tirkiyê derket û heyameke dirêj li swêdê ma ew endamekî çeleng ê penê û yekîtiya nivîskarên swêdê ye wî li sala ê xelata torgny segerstedt wergirt ew li sala ê vegeriya tirkiyê û li stembolê ma li dawiya wê salê ê ji aliyê wezareta rewşenbîriyê a hukmeta herêma kurdistanê ve li hewlêra paytext hat xelatkirin lê mixabin ko li ê meha gulana ê hat zanîn ko tûşî nesaxiya giran a şêrpenceyê bûye li destpêkê ew li nexweşxaneya zanîngeha karolînskayê li stokholma swêdê hat nivandin ew ji bo çareserê ber bi amerîkayê jî hat şandin berî nesaxkevtinê mehmed uzun mijûlî nivîsîna romaneke nû bi navê hêviya auerbauchî bû mehmed uzun di ê çiriya pêşîn a sala an di saet dora an li amedê ji ber nexweşiya xwe çû ser dilovaniya xwe jîr dilovan nivîskar û wergêrekî kurd e sala an li gundê hêştireka midyadê hatiye cîhanê dibistana seretayî li gund ya navîn li midyadê û dibistana mamostetiyê jî li kirşehir bajarê tirkiyeyê sala an qedandiye dû re jî xwendina xwe ya bilind li zanîngeha anatolî ya eskîşehirê kuta kiriye di gelek kovar û rojnameyan de nivîs û helbestên wî hatine weşandin welat welatê me rewşen jiyana rewşen nûdem huner amara kovara w di kovarên huner û amara de di desteya weşanê de cîh girtiye leyîstika wî ya bi navê qolinc beş û gelek skeçên wî di med tv de hatine weşandin di televizyona mezopotamya de di bernameya rojbaş kurdistan de dersên zimanê kurdî dane û demekê bernameya destpêka rojê amade û pêşkêş kiriye di radyoya dengê mezopotamya de sê bernameyên wêjeyî yên bi navê ji kaniya wêjeyê şana helbestê û li benda rojê amade û pêşkêş dike niha li almanya dijî nivîskar an jî bi zazakî û goranî nûsker di zimanê kurdî de bi zaravayê kurmancî nivîskar ji wan kesana re tê gotin ku nivîsandin ji wan re bûye pîşe herweha nivîsên wan çap bûne û hatine weşandin yan jî meqale û gotar di kovar û rojnameyanm de dane weşandin di kurdî de ji van kesan re nivîsevan nivîser û nûser jî tê gotin kesê kû berhemên xwe yên nivîskî wekî pirtûkekê gotar û nivîsên xwe her wek dirêj an jî bi kurtasî bi awayî wêjeyî an teknîkî ava dike gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz peykervan û hunermendên din parastî ye nivîskar dikarin çîroknivîs helbestvan romannivîs yan şanonivîs bin hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên zanistî anku agader dinivîsin nivîskarî di roja me de bi beşî pêk tê yanî minaq nivîskarîya wêjeyî nivîskarîya felsefî nivîskarîya zanistî û hwd beş bi beş pêşketîya mirovên ku pirtûkan di nivîsênin in nivîskarî bi gotinî bingihê xwe ji nivîsînê dihilde yanî li pênûs dan û hwd gotina nivîskarîyê bi serê bi tenê nin a di temenê wê de gotina rewşenbîr weke kirdeyeka veşartî heya rewşenbîrî mirovê bizane û bi zanebûna xwe re li pêş a ku karê bi zanebûn û gotinên xwe re rê şanî mirov bide na nivîskarî ku mirov di qadakê de xwe birewşên kir yanî bibîr û zanebûn kir hingî li ser wê re nivîsandin a li gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz peykervan û hunermendên din parastî ye nivîskar dikarin çîroknivîs helbestvan romannivîs yan şanonivîs bin hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên zanistî anku agader dinivîsin helîm yûsiv nivîskarekî kurd e ku di sala an de li amûdê biniya xetê hatiye dinyayê wî li zanîngeha helebê xwendina hiqûqê qedandiye û ji sala î û vir ve li almanyayê dijî bi dehan gotarên wêjeyî di kovar û rojnameyên erebî û kurdî de weşandine heta niha berhemên wî bi kurdî erebî tirkî û elmanî hatine weşandin hemû berhemên wî yên bi kurdî ji hêla weşanxaneya avesta yê ve li stembolê hatine weşandin heta niha ev berhemên helîm yûsiv çap bûne mêrê avis çîrok bi erebî bi kurdî jinên qatê bilind çîrok bi erebî bi kurdî mirî ranazin çîrok bi kurdî bi tirkî sobarto roman bi kurdî û erebî wekî din çend çîrokên helîm yûsiv bûne şano û wî herweha li sûriyê di antolojiyeke çîrokên sûriyê de jî cih girtiye ji ê çiriya paşîn sala an bernameyeke wêjeyî bi navê gava sêyemîn heftane di medya tv û mezopotamya tv û niha jî di roj tv de amade û pêşkêş dike sumer navê dewleteke dîrokî ya mezopotamyaya başûr e û navê gelê wê ye li gorî dîrokzanan sumer kevintirîn şaristaniya cîhanê ye şaristaniya sumeriyan ya pêşî tê dîtin li welatê sumeran carê yekê bûyerên civakî wek bajar koletî çînên civakî şer û her wekî din pêk hatin bi taybetî civaka çînan li sumerê pêk hat kurdî dîroke wan bi deme sumeran re dest pê dike em dizanim kû gelê kurd û sûmer salan berê zayîn xwe nasdikin temenê şaristaniya wan di wê demê de dest pê dike ji ber ku gelekî herêmî bûn li herêmê dîroke wan dîroke pêşketine şaristantiye herêmê ya çend ku ew gelekî herêmê ji bûn li herêmê serdestiya wan ji aliyê rêzani ve kêm bû lê ji aliyê felsefe û çandê ve hertimê herêm têr kirin ji deme sumeriyan haya deme xuruxandina împeratoriya med serdestiye wan heya û di pêşketin û deman de xwedi weyn in lê piştî ku împeratoriye medan ye kurdan têk diçê li ber êrîşa aşîrên persan êdî ji wan re demeke nû dest pê dike persî ji wê demê pêde nirzên wan dike dike yê xwe û pêşdikeve serdestiye persan bi vê yekê dibe weke berdewamiye pêşketine wan û berdewam dibe êdî cihê derketina sumeran nayê zanîn nêzîka sal berî zayînê li başûrê mezopotamiyayê di nav çemên dicle û ferat li başûrê iraqê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike dîroka hizrê ya kurdan ji deme sumeriyan dest pê dike di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî û bi nav deng ava kiribûn di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin navên çend bajaran erîdu ur kurda nippur uruk û larsa bûn sala bz sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya sergonê agadî akadî ku bav û kalên aşûrî û babilî ne sala bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê amoriyan samî dîroka hizir e kurdanji van deman û bi wan deman re mazin bi pêşdikeve hêjaye gotinê ye ku sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin tîpên sumeriyan yên mîxî bingeha komunîkasiyonê ragihandin li seran sera rojhilata navîn serdirêjye ya sal bûn ku mirov behsa zimanê wan bike divêt ku mirov bêje ku gelek bêje û tilbandinên wê di kurdiya kevne de û di ya iro de ji heye awayê nivîsên wan şekl bûn ji paş ve pêve kirin di zimanê wan de li pêşe weke di kurdiya kevn û ya iro de zimanê sumerî nêzik e li zimanên kurdan mîtolojiya sumeran ji bo mirovatiyê pir girîng e xwedawend û xwedeyên girîng ên sumeran înanna nînhursag en enlîl û enkî ne gilgameş keyekî sumeran bû sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin di parastgehan de hizir bi pêşdikeve hizir dibe û bi pêşdikeve parastgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bikar anî ji dêla kevir êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ji ta deme me ne mana wan digote perestgehên xwe ziggurat wan bi xwe re gelek destpêk dana dest pê kirin felsefe hîmê wê di deme wan de tê avêtin wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman bi hizir formulkirin wan bi pêşxist li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket felsefe ji xwe di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin deme şaristaniyê demeke di hizre de deme felsefê ya di hizir de deme felsefê ji deme şaristaniyê ya deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin li mezopotamya xwere li ber diclê û firatê dewletên weke uruk lagaş erîdu ur û kîş hatina damazirandin teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn li cihê ku lê bi cih bûn lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin cihên biav zuwakirin cotyari bi pêşxistin tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn seksajimale ku xwe dipahand hijmarar pergala wê kifşkirin ev pergala hijmartinê ku navê wê sos bû û navê birîme hijmara bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn heyv roj hijmartin sal hijmartin şev û roj li an beş kirin sal bi heyvan hijmartin heyv û roj girtina wan hijmartin sumeriyan hîmê matematîkê û geomatriyê avêtin çar cîn dîtin aqarê cergê hijmartin rasteka çavî û hingavtin amede kirin sumeriyan astronomî jî pêşxistin birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn heyv û sal ji hijmartin seate rojê ji kifş kirin cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin çar cîn dîtin aqarê cergê hijmartin rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn astronomî bi pêşxistin birc wan dîtin û bikar anîn ew bikar anîna bircan ta rojeme tê bikaranîn heyv û sal hijmartin seate rojê wan kifş kir cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî awayê civakê ji bajar dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû li bajêr li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin v e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand di serî de awayê civaka wan li ser hîmê dayiktiyê ava bû karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû piştre hin bi hin komên çinî derketin koma rahiban komên serdest yên leşker û kolan derkete hole vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand di û wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin di destana deme sumeriya ya gilgameş de hin xwedan ev in di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin keyê lagaşê uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina sere û berdêlê li ser pêşketine hizre dadê li kurdistanê van pêşketinan dike hîmê xwe de berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng destana gilgamêş efsana dahênin û efsana tufanê ya sumeriyan ji welatê xwe re kengîr û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin emegîr û ji xwe re ji sag giga digotin bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê asya yên olî civakî zanistî çandî kultûrî û cotyarî hebû li gor sumerologê samuel noah kramer dîrok di sumerê de dest pê dike yaşar kemal z ê çiriya pêşîn a osmaniye m ê sibata stembol nivîskareke bi eslê kurd ê ku bi zimanê tirkî nivîsand yaşar kemal li navçeya osmaniyeya edeneyê li gundê hemiteyê ji dayîk bûye navê wî yê di nasnameyê de sadik kemal gçeli ye bi eslê xwe kurdê gundekî bêgiriya wanê ye nexasim di romannûsiya bi tirkî de zimanê tirkî gihandiye asteke gelekî bilind piştî şerê cîhanî yê yekem malbata wî tev koçî edeneyê osmaniyeyê kiriye di biçûkiya xwe de çavekî xwe winda kiriye di dema dibistana navîn de têkiliya wî ya bi nivîsê re ew ber bi berhevkirina berhemên folklorê ve tê veda wê heyamê helbestên wî di kovara mala gel a edeneyê ya bi navê kovara nihêrînan de hatin weşandin di dibistana navîn pola dawî de dev ji dibistanê berda û karmendiya pirtûkxaneyan de xebitî di vê navê de helbestên wî di kovarên wekî ülke kovan millet û beşpınarê de derçûn di sala ê de hate stembolê di rojnameya cumhuriyetê de nivîskariya hevpeyvîn û pêkenokan kir bi hevpeyvîna bi navê di mezintirîn çewlîga dinyayê de heft roj ve perrûya taybet a komelaya rojnamevanan a serkeftinê wergirt di sala yan de pirtûka wî ya bi navê keleka havînê hate weşandin romana wî ya pêşîn memedê zirav di sala an de derket di navbera salên an de pirtûkên wî yên ku ji çîrok roman hevpeyvîn û bend û gotaran pêk hatine derketin di hevdeh saliya xwe de cara pêşîn hate girtin di temenekê biçûk de dest pê kir li tembûrê xist dengbêjî kir bû stranbêj bi dengbêjên herêmê re kete lecê yaşar kemal bi roman xwe ya pêşîn memedê zirav ve perrûya romanê a varlıkê wergirt ev roman wergeriyaye zêdetirî çil zimanên dinyayê berhemên wî yên din ji bo zimanên biyanî hatine wergerandin sala an bi pirtûka xwe ya bi navê qetla sûka hedadan ve perrûya madaralı ya romanê wergirt di sala an de bi berhema xwe ya bi navê erd hesin esman sifir ve ji aliyê sendîkaya rexnegirên wêjeyê ve wekî baştirîn romana salê ya biyanî hate hilbijartin di berhemên xwe de êş çewisandin kedxwarî xwînîtî axatî û pirsa axa torosan çuqurovayê û mirovên çuqurovayê bi awayekî karîger bi teswîrên bêhevta li tevnê dixe ku ev yek girîngtirîn taybetiya nivîskariya wî ye ji roman û çîrokên yaşar kemal gelek deqên şanoyê jî derketine erd hesin esman sifir bi navê uzundere teneke û efsaneya çiyayê girîdaxê ji aliyê gelek şanoyan ve hatine sehnekirin berhemê wî yên ku bûne filîmên sînemayê jî ev in alaya kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ser hev ji sê zemînan pêk tê dirêjî û firehiya her sê zemînan weke hev mezin in zemîna li jor bi rengê xwe sor e ya navîn spî ye û ya jêr jî kesk e firehiya alayê cara dirêjiya wê ye dîametra cerga rojê bi tevî tîrêjên xwe re e û bê tîrêjan e hawirdorê cerga rojê bi tîrejên wekhev hatiye xemilandin dawiya tîrêjan tûj e û tîrêj ji herdu aliyên xwe ve bi xêzeke rast pêk tên bingehê tîrêjên rojê bê navber li ser zemîna cerga rojê digihin hev du roj bi awayekê geometrîk cihê xwe di nîvê alayê de digire roj bi awayê emûde ku vektor di nava tîrêja jorîn de derbas dibe hatiye bicihkirin ev belgenama ala fermî a hikûmeta herêma kurdistana îraqê bi eslê xwe ji aliyê mehrdad izady bi nêrîna dîrokî û estetîkî û dr bijhan eliasi ji aliyê teknîkî ve di sala de hatiye amedekirin alaya bakurê sûriyê an jî alaya tevgera civaka dêmoqrasiya rojavaya kurdistanê alya ku li rojavaya kurdistanê tê bikarandin ew ala jî alayek sêreng e ser zer nav sor û bin kesk taybetiya alê a bingehîn nîşana roja zêrîn e nîşana rojê di dîroka kurdan de wateya xwe ya olî û çandî heye nîşana rojê bi tîrêjên xwe vejîn nûjînê nîşan didî hejmara di dînên kurdan wek yezdaniyê de çevenga vejînê ye roj û agir sembola azadî û ronahiyê ne herwiha newroz bi xwe re demsala biharê jî têne rengê sor xwîna şehîd pakrewanên kurdistanê nîşan dide rengê kesk siruşt û xwezaya kurdistanê sembole dikê rengê spî aştîxwazî û aramîya gelê kurd sembole dike ev nivîsa li ser alayê ya mahmûd lewendî ye ku di salên an de nivîsiye û di gelek kovar û rojnameyên wê demê de belav bûye gelo çima navê wî nehatiye nivîsîn alaya kurdistanê yekem ji aliyê teşkilat ı içtimaiye cemiyeti kîjan di sala ê de hatî avakirin bi reng û şiklê xwe ve wek alaya netewî qebûl kirin di pirtûka doza kurdistanê de zinnar silopî dibêje teşkilat ı ictimaiye cemiyeti alaya kurdî yê bi dirêjiyê û sê rengî wek jorê de sor di navê de spî û tê de roj û jêr da jî kesk qebûl û belav kirû ala neteweyî cara pêşî ji hêla rêberên tevgera xoybûnê ve ji bo temsîla kurdên li hemberî împeratoriya osmanî ya li ber têkçûnê têkoşîna serxwebûnê didin hatiye diyarkirin di kovara hawarê de li ser alayê gelek nivîs û helbest hatine nivîsandin celadet alî bedirxan di gotareke xwe de wiha ala kurdan dide nasîn û dibêje alaya kurdî di an de li ser herdu bergên kovara hawarê hejmara çiriya paşîn a an bi rengîn hatiye çapkirin rengên alayê ji jor ber bi jêr ve ser hev sor sipî û kesk bû û rojeke zêrîn bi tîrejên xwe hebû zinar sîlopî qedrî cemîl paşa derheqê alaya kurdî ya cumhurîyeta mehabadê de weha dibêje hikûmeta komara mehabadê alaya kurdistanê ya ku di an de ji alî teşkîlatî îctîmaîye cemîyetiyê ve hatibû tesbîtkirin wek ala ji xwe re pejirand lê li kêleka roja wê rismê du simbilên genim û li pişt wê jî çiyayek û dareke çamê lê zêde kirin û bi guloverî jî li ser wê dewletî cumhurîyetî kurdistan nivîsîn û ew wek ala komara mehabadê qebûl kirin dîsa di hejmara a rojnama kurdistan a komara mehabadê de axaftina keçeke kurd îşret azmî ya li ser ala kurdî hatiye belavkirin ji bo tarîfa ala kurdî çend rêzên ji wê axaftinê william aegleton jî derheqê ala kurdî ya mehabadê de weha nivîsîye di gulana an de rêxistina komele bi alîkarî û hevkariya hevalbendên xwe yên li iraqê ala kurdî ya netewî amade kirin ev al ku ji sê xetan pêkhatî bû her xeteke wê rengek bû li jorê sor li navê sipî li jêr jî rengê kesk cih digirt bi vî awayî bi vajî qulubandineke rengên ala îranê ala kurdî hatibû çêkirin li ser alê roj ku sembola kurda ye û li kêleka rojê du simbilên genim li pişt wan jî çiyayek û pênûsek hebû musa anter di bîranînên xwe de qala rêxistineke îllegal ku di salên an de li gel yusif azizoglu û çend kurdên din danîne dike di rêxistinê de sondek jî dixwarin ji bo sondê destê xwe datianîn ser ala kurdî û çekekê û sonda xwe dixwarin musa anter ji bo vê alê weha dibêje wezîfa çêkirina alê li ser min bû ez çûm kapaliçarşiyê min her yek nîv mîtro min çar reng qûmaş kirîn al îro jî tê zanîn sor sipî û kesk li navê jî rojek zer sembola reng û roja li ser alê jî weha ye sipî aşîtî ye sor xwîn û şoreş e kesk bereketa kurdistanê û mezopotamyayê ye roj jî sembola dînê netewî yê kurdan zerdûştî ye bulletin du centre d etudes kurdes di bin berpirsiyariya dr kamûran alî bedirxan de li parîsê di navbera salên yî de li ser hev hejmarên wê derketine nivîsên wê bi fransî ne carna cih daye hin nivîsên îngilîzî jî li ser bergê her hejmara wê ala kurdî heye ku bi rengîn e sor li jor sipî li navê kesk li jêr û li navê jî roja zer di sala an de di dema îlankirina kurdistana sor de li laçînê heman alaya ku ji aliyê teşkilat ı içtimaiye cemiyeti ve hatibû qebûlkirin hatiye bikaranîn di kurdistanê de alayên curbecur hatin bikaranîn û tên bikaranîn lê biryareke li ser bikaranîna aleke neteweyî tune ye yekîtiya nîştimanî ya kurdistanê ynk bi îngilîzî puk partiyeke kurdistanî ya çepgir e ynk di sala li berlînê hat damezrandin serokê ynk celal talabanî ye ynk di îraqê de kar dike şorşî eylul le salî le bardoxêkî nawçeyî u nêwdewletî diyarî kiraw u le encamî zulm u stem u çewsanewey neteweyî u komelayetîda helgîrsa u zorbey kurd lejêr balî ew şorşeda kobibowe ziyatir le hezar pêşmergey hebû le ruwî madî u me newî dewletî iêran piştwanî dekird iêran bo labela kirdinewey nakokiyekanî xoy legel êraq hawkarî şorşî kurdî dekird duway rêkewtinnamey î adarî u çwar sal gftugo kirdin le encamî razî nebûnî hikumetî êraq bo dan nan be mafekanî gelî kurd le nîsanî şer be germî destî pêkirdewe u hikumetî êraq le rêgay çendîn dewletî wek rusiya iurdin misir emrîka hewlîda bo gftugo kirdin legel şay îran ke eme dwa kartî êraq bû bo le barbirdinî şorşî kurd le rêkewtî rêkewtinnamey cezayr le nêwan êdam hsên u şay îran le cezayr morkira u rêkewtineke be akam geyşt biriyardra kewa çîtir dest le karubarî yektir werneden u îran dergay hawkarî kirdin dabixat le şorş rojî wefdêkî partî be serokayetî barzanî çuwe îran duway hewldanêkî zor twaniyan şay îran bibînin u şa pêyîanî rageyand ke mawey sale nakokîman heye legel êraqda iêsta rêkewtin be akam geyştuwe u iêweş rêgatan le pêşe dên bo iêran wek hawlatî îran hsabtan bo dekirê degerênewe êraq arezuwî xotane drêje be xebat deden iême snûr dadexeyn u be pê î îtfaqiyey cezayr her kesêk le snûr bigîrê teslîm be êraq dekirêtewe welamî barzanî îmeş berjewendî îraniman belawe giringe wefdeke gerayewe bo kurdistan le kobunewey serkirdayetî partî destî pêkird bo mawey roj berdewam bû şewî sercem serkirdayetî u mektebî siyasî u fermandekan kobunewe u dawa kira kewa drêje be xebat bidrê belam bê sûd bû dwacar le rojî biriyarî şer rawestan dra u aş betal kira cge le partî komelew hzbî şîu î hebû belam bçuk bûn twanay maneweyan nebû komeley marksî lînînî kurdistan le damezrabû be nhênî le naw rîzekanî partî karî rêkxiraweyî xoyan dekird be serperştî mam celal bo ewey xelk le dewrî ew rêkxirawe kobibêtewe kesanî roşnbîrî helbijard le wane newşêrwan mstefa şazad êayb mehmudî mela zet rf et mela mehmud ewaneş be nhênî le naw balî mektebî siyasî kariyan dekird diyare pêş heftakanîş partî tuşî kêşey gendelî siyasî bibû le nawxo twanay drêjedan be xebatî nemabû mam celal le hewlî drust kirdinî rêkxirawêkî nîştmanî şorşgêrdabû endamanî serkirdayetî komele le salî le mane pêkhatbûn şhabî şêx nurî skirtêrî komîtey serkirdayetî le nawewey wilat mhemed se îd mîrza l lîjney bixda ce fer ebidulwahd l lêjney hewlêr awat ebidulxefur l lîjney slîmanî frîdun ebidulqadr l lîjney kerkuk lew serdeme gencêkî zor peywendiyan be komelewe dekird heval şazad êayb seferî derewey kird bo lay mam celal bemebestî birdinî name u agadarbûnî le wez î kurdistan herwea namey mam celal î hêna bo kurdistan ke helumerceke le bare bo drust kirdinî rêkxirawêkî nîştmanî frawan destey damezrênerî ynk le le dîmşq le rîsturanî glîgle le gerekî abu rmane î suriya yekem kobunewey destey damezrêner be emelî destî be cêbecê kirdinî kareganî xoy kird em hevalane beşdarbûn mam celal newşêrwan mstefa d fwad m êwm d kmal fwad adl mrad ebidulrezaq feylî mr şêx mûs neytwanî beşdar bê çunke kurdî suriya bû kobunewey duwem le berlîn bestira le be serperştî mam celal hendêk goran le pirojeke kira u be resmî le rojî bilawkirawe ezmunî naw yekêtî î nîştmanî î kurdistan ezmunêkî nuwê bû le kurdayetîda ke rêkxirawî ciyawaz serkirdayetî ciyawaz ke her sêkiyan serbexoy rêkxiraweyî tewawiyan hebû komeley marksî lînînî kurdistan le be nhênî damezrabû bzutinewey sosiyalîstî kurdistan hêlî giştî le biraderanî destey damezrênerî ynk pêkhatbû ew kesaney ke ne bzutinewey sosiyalîst bûn ne komele bûn nawiyan lênan xetî giştî aşkirabûnî rêkxstinekanî komele komele dostayetî legel rêkxirawêkî erebî hebû be nawî hreke al rbiye aştirakiye ke be nhênî karî dekird le naw êraq lêpirsrawekey nawî bidalle alnêrawî bû bo peywendî kirdin be yektirewe le layen komele anur zorab lelayen hreke ulîd jnun diyarîkirabûn herdûkiyan le m ml karton birîn îşiyan dekird le bexda duway tawto kirdinî wez î kurdistan frîdun ebidulqadr raspêrdra ke bçête derewe bemebestî agadar kirdinewey mam celal le wez î kurdistan pêş çûnî kak fereydun mam celal nameyek rewan dekat le rêgay hreke nameke degate destî ulîd ke danîştuî bexdaye kurêk be nawî star ş lan le rêkxstinekanî hreke legel ulîd debê le gerek debête şeriyan ke polîs dêt bo girtinî star rojnameyekî hreke le malekey degîrê le emnî bexda dan be bûnî rêkxstin dekat le naw êraq u herwea basî ulîd dekat ke deçne malî ulîd komelêk belgenamey hreke yan dest dekewê le wane namekey mam celal ke bo kurdistan hatbû paş lêdanî ulîd nawî anur zorab dênî u şew kat jmêr deyben le malekey bernamey komele u demançeyek dedoznewe bo beyanî mew îdî kobunewe debê le malî anur zorab ke biraderan dên dezanin gîrawe herçî belgenamey ke hebuwe lewê legel xoyan dîben berew snûrî îran deron bemebestî xorizgarkirdiniyan newek aşkirabibn le ser snûr hemuwiyan degîrên le rojî ke jimareyan kesew le rojî be pê î atfaqiyey cezayr îran hemuwiyan teslîm be hikumetî êraq dekatewe helgîrsanewey şorş le yekem mefrezey çekdarî le layen berêz mam celal le suriya be rêkira ke jimareyan pêşmerge bûn neqîbî mhndis îbirahîm ezo lêpirsrawiyan bû em pêşmergeye kira be mefrezey bçuk duway geyştiniyan le snûrî suriya turkiya bo kurdistan her çwar mefrezeke lelayen qiyadey mweqetey ew katey partî destgîr kiran u şehîd kiran lenawçekan em hêze lefermande u kadîrekanî suriya pêk hatbû karn be sê retl be serperştî kak newşêrwan mstefa le rewaney kurdistan kiran belam hêşta mam celal betêçûnî mefrezey yekemî nedezanî dû namey danê bo elî ebidulla îdrîs barzanî u mes ud barzanî paş geyştinî duwem mefreze le sê snûr baregayan dana iyekem wecbey çek lesuriyawe hat paş îtfaq kirdin legel qiyadey mweqete le çekekan birîtî bûn le klaşînkof ke lelayen newşîrwanewe wergîran geranewey mam celal le salî bo kurdistan duway geranewey lebeyrut bo kurdistan yekem kobûnewey komîtey serkirdayetî leser xakî kurdistan le best ke rojî xayand lekobûneweke mam celal be skirtêrî giştî danra komele aram salar ezîz bzûtinewe resul mame elî eskerî xetî giştî endamanî destey damezrênerî î n k duway labirdinî serkirdayetî le sê snûr bo nokan lemangî duwem kobûnewey serkirdayetî bestira bo rêkxstinî pêşmerge darayî dananî nexşe u plan drust kirdinî heşt herêm duway çend mangêk biriyar dra bigerênewe bo sê snûr leber nzîkî lesuriya turkiya iêran kurdistan ew kate ziyatir le hezar pêşmerge le serkirdayetî bûn kiran be sê retl u jimareyekî zorî bê çek bûn paş wergirtinî zaniyarî leser sê snûr ke hêzekanî qiyade mweqete lewê bûn jimareyan kes bûn duway berê kewtinî retlî yekem u duwem le hekarî tûşî şer bûn legel qiyade mweqete u caşekanî turkiya ziyatir le pêşmerge lew serdeme tiyaçûn baqî hêzekey serkirdayetî geranewe qendîl le duway xorêkxstinewey serkirdayetî u drêjedan beşorş u helgîrsanî şerî nêwan êraq u iêran le salî peywendî nêwan komarî îslamî iêran legel yekêtî baş bû lemaweyekî kem yekêtî twanî xo rêk bixatewe u zor lesnûrekan lerjêm azad bikat u ta salî duway şerî nêwan êraq u kuwêt yekêtî bernamey azad kirdinî kurdistanî dana u ew kate zorbey hêzekanî yekêtî wek partîzan mabûnewe ta raperînî nuwê bûnewe hemû rêkxirawêkî siyasî seretay drust bûnî beqonaxekanî mindalî u gencî u pîrîda têdeperê u hewlî geyştin be amanc dedat şorşî nuwê lemawey xebatî siyasî u çekdarî leşax komelêk goranî têda rûdawe herweha berengarî hemû roje sextekan bwetewe u twanay helsanewey hebuwe sereray bûnî komelê bîrî ciyawaz lenaw yekêtî bestinî çendîn konfrans leşax lesalanî kan wek konfransî komele lesalî u herweha konfransî herdû balî naw iyekêtî xetî giştî u bzûtinewey sosiyalîst paş ciyabûnewey beşêkî bzûtinewey sosiyalîst lenaw yekêtî lew konfranse her dû baleke yekiyan girt u nawiyan na yekêtî şorşgêran lewe bedwawe yekêtî buwe dû bal yekêtî şurşgêran u komeley rencderan bestinî kongirey yek le leslêmanî duway dû roj gwastirawe bo hewlêr ke mawey rojî xayand ziyatir le kadîr lew serdeme beşdarî kongireke bûn her dû balî komele u yekêtî şorşgêran twanewe u biriyarî yekxstinî herdû baleke dra u tebenî fîkirey sosiyal dîmukirat kira ke fre mînberî u cêgay hemû takêkî kurdistanî têda debêtewe u detwanin lenaw em rêkxirawe xebatî siyasî xoyan biken u sereray bûnî bîr u ray ciyawazîş we leduway salî yekêtî bo mawey çendîn roj kobûnewey serkirdayetî best le slêmanî be mebestî gorankarî lebernamey karî xoy wek dananî wezaretî mafî mirov u kirdinewey nûsîngey mafî mirov le sercem dam u dezgakan drust kirdinî çendîn rêkxirawî medenî u kirdinewey kenalî ciyaciyaî azad u derkirdinî çendîn rojname u giringî dan berêkxirawe pîşeiyekan u kirdinewey çendîn senter u komeley roşnbîrî be mebestî goran u kiranewe leruwî xizmetewe hewlê başî da bo bujanewey wez î danîştwanî snûrî hikumetekey u ziyad kirdinî mûçey sercem fermanberan pêş rûxanî hikumetî êraq le konfransî nawxo bestira bo rêkxstinekan le sercem melbendekan le kongirey duwemî yekêtî le slêmanî bestira tebenî fîkirey sosiyalîst u dîmukirat kira u serkirdayetî nuwê helbjêrdra u berêz mam celal be skirtêrî giştî yekêtî helbjêrdra sereray ew barudoxey ke kurdistanî pêda têdeperî bûnî şer lenêwan yekêtî u partî herweha lenêwan hikumetî êraq be hawkarî p k k u anêar walaslam leser snûrî iêran u hêrşekanî salî î partî behawkarî dewletî turkiya bo ser hêzekanî yekêtî beşdarî kirdinî yekêtî lekonfransî rêkxirawî si lerojanî u lemerakîş u wergîranî yekêtî beendamî çawdêr lew rêkxirawe ke beduwem rêkxiraw dê leduway un u nuwênerî part u rêkxirawî têda endame mêjuwî saley yekêtî behemû qonax u berzî u nzmî u germî u sardiye heme coriyekaniyewe demanbatewe ser rastî twanay iyekêtî lexo guncandin u rew kirdin legel ew waqî e tazey ke heye leserdemî şax u rûberû bûnewey çekdarane legel dagîr keranda u leduniyaî qurbanîdan da dijî sê kuçkey te rîb teb îz tehcîr yekêtî xawenî mezntirîn sermaiyeye leraperênî helumercî şar u awedan kirdinewe damezrandinî berdî binaxey dîmukirasî u medeniyet u azadîş da yekêtî lerîzî pêşewey parte siyasiyekanî kurdistan buwe qonaxî duway rizgar kirdinî beşekey tirî jêr deselatî rjêm lesalî we erkî parastin u çespandiyan amajey behêzn u twanay iyekêtî paş meseley bexoda çûnewe u xo nuwê kirdinewe lenaw yekêtî xstine ruwî kêşekan u beşdarî pê kirdinî xelk lekêşekan ştêkî tazeye lerojeelatî nawerast begiştî u lekurdistan be taybetî karsaz saziya karderên kurd li ewropayê ye karsazên kurd ji hev bela bela ne armanca vê xebatê ew e ku van kesan bên cem hev di nav xwe de reqabeteke prensîpî bidin mesandin hember derveyî xwe jî zemîna tevgera saziyek yekîtî û hevkariya erka kar biafirînin li ewropayê ji hev bela û xwedî curbecur kar bi hezaran mutesebîs û karbidestên kurd hene ji ber ku bê rêxistinin bi aloziyên di nav xwe de dem bi dem hevudu ber bi tinekirinê ve dibin tu kesek ji wan tenê bi serê xwe nikane pêdiviyên gelê me pêswazî bike bona vê sedemê gelê me jî pêdiviyên xwe ji derve ji derdorên ku hebûna wê napejirînin temîn dike heger bê xwestin bi rêxistin û hevkariyeke bas ev pêwîstî bi hêsanî ji holê radibe bersîv dayîna pêdiviyan di heman demê de pêsdeçûyînê jî bi xwe re tîne divê ku wek karbidestên kurd sîara me bi zimanê xwe bi rengê xwe û bi nasnama xwe em jî hene be bi kurtasî divê ku pêdiviyên kurdan dîsa kurd hilbirînin armanca bingehîn ya sermaya ji vê tê bi dest xistin di bazirganiya navnetevî de wekî erkekî reqabetê bikaranîn e ji bo vê yekê daxwaza karsaz ew e ku di navbera kurdên di sektoreke de kar dikin û li her derê cîhanê belav bûne de têkilî bidin çêkirin di her welatî de ji bo lebata karên wan alîkarî bikin di têkilî û sazkirina karên nû de destek bidin di curbecur sektoran de projeyên nû amade bikin lêkolîn bikin û ji bo realîzekirinê encamên wana rabigihînin karsazan ji bo pêsdebirina kurdistanê lêkolîna projeyên alternatîf çêbikin û çavkaniyên bidest xistî jî di van projeyan de bikarbînin di navbera karsazên kurd û sermaya cîhanê de têkilî bidin danîn li ser sektorên di karê xwe de serketî ne lêkolîn çêkin û encamê têxin xizmeta karbidestên kurd di teknolojî û zanistiyê de tistên nû komê ser hev kin û bona bikaranînê bigihînin karsazên kurd hevkariya kurdên akademîsyen ên pispor serketî û karsazên kurdan bi cîh bînin zanistî û sermayeyê bi hev re bikarbînin di avakirinên nû de teserûfên serfkaran jî tevê kin û wana ji tebatiyê xilas bikin herwiha ji wana re amadekirina ciyên kar û tesfîqa derxistina malên bi motîfên netewî mîsyona me yê bingehîn e bi tevlêbûna delegan di çile sibat li elmanyê bajarê frankfûrtê kongra ya aboriya kurd hate lidarxistin biryarên di vê kongrê de hatin standin ji alî hemû delegan ve hatin pejirandin di daxuyaniya encamê de vana cîh girtin navenda karsazê ji pênc besên bingehîn pêk tê di navenda gistî de kesên navendî kes jî ji komîta navendî bi tevahî kes wek grup kar dikin ev kom di heman demê de bi komîsyona ku ji curbecur sektoran hatine hilbijartin û kes in re xebateke hevbes dikin xebatên navendiya gistî di radeyek wisa de ye ku dikane bi zimanê kurdî îngilîzî elmanî û tirkî xizmetê bike bi alîkariya endaman di pêseroj de navenda me yê gistî bi hîn kesên pispor ku hakimên karê xwe ne wê êdî xebatên bi qalîte û bi îdîayên encam standinê wê ji endamên xwe re xizmetê bikin navenda pen a kurd ango pena kurd yekîtiyeke nivîskar û rewşenbîrên kurd e ku ji bo bihêzkirina wêje û zimanê kurdî dixebite beşeke ji pena navneteweyî ye û ji sala an û vir de di komîteya nûhilbijartî de nûneriya xwe ya her çar perçeyên welêt û zaravayên zimanê kurdî tê de reng girtine û sê jin di komîteya birêveber a giştî de cih girtine di an de serokê pena kurd a amedê şêxmûs sefer e navenda pen a kurd ji aliyê hüseyin erdem hat damezrandin endamen ewil hüseyn erdem yayla mnch bucak abdurrahman nakshabandy hüseyn kartal emine erdem haydar işik û mehmet uzun bûn serokê navenda pen a kurd dr zerdeşt haco bû pena kurd a amedê di sala an de li amedê hate avakirin lê ev avakirin her çiqas bi daxwaza navenda pena kurd pêk hatibe jî ne bi destûra pena navnetewî pêk hatiye û endamiya wan hêj jî nehatiye pejirandin daxwaznameyên serîlêdana endamiya pena kurd a amedê dê di sala an de ji aliyê pena navnetewî ve were nirxandin di sala an da ev daxwaz nehate pejirandin ji lewre vê rêxistina li amedê navê pen ji ser xwe rakir û tenê wek yekîtiya nivîskarên kurd li amedê û paşê komeleya nivîskarên kurd hat binavkirin selîm silêman bedlîs hîzan helbestvan wêjevan û nivîskarê kurd bû heya ku rojhilatnasa sovyetî margarita borissowna rudenko behsa destnivîsên kurdî kir eşkere bû ku selim silêman jî helbestvanekî kurd e û yûsif û zuleyxa bi kurmancî nivîsiye ji xwe aleksandr jaba rojhilatnas û dîplomatê rûs behsa selim silêman kiriye ew dibêje ku selim silêman hevdemê şerefxanê bedlîsî bûye sedsala xvi xvii û bixwe helbestvan û dengbêjê mîr şeref mîrê xizanê bûye ji bilî van agahdariyan em di derbarê selîm silêman de xwediyê zanîneke kêm in aleksandr jaba yê ku guman dikir ku selîm silêman dîwana xwe ji dîwana camî helbestvanê farisî girtiye hewl nedabû lêbipirsê ka gelo şaxên yûsif û zuleyxayê di zargotina kurdan de heye an na kurdnasa sowyetî m b rûdênko di dîsertasyona xwe de tîne holê û îsbat dike ku yûsif û zuleyxaya selîm silêman koka xwe ji zargotina kurdan girtiye rûdênko dide nîşan ku çend şaxên naveroka destana selîm silêman û yên firdewsî û camî hevûdin digrin lê wekîdin çend şaxên naveroka destana selîm silêman di yên firdewsî û camî de tunene ji ber vê yekê rudenko bawerdike ku yûsif û zuleyxaya selîm silêman destaneke kurdîyî serbixwe ye yûsif û zuleyxa berhemeke bi nav û deng a wêjeya rojhilata navîn e bi dîwana helbestvanê farisî camî ev serpêhatiya evînî yekcar li nav gelên herêmê hatiye nasîn helbestvanê kurd selîm silêman jî ev serpêhatî bi kurmancî nivîsiye û xelkeyekî zêrîn tevlî wêjeya kurdî kiriye aleksandr jaba yê ku goman dikir ku selîm silêman dîwana xwe ji dîwana camî helbestvanê faris girtiye hewl nedabû lêbipirsê ka gelo şaxên yûsif û zuleyxayê di zargotina kurdan de heye yan na kurdnasa sovyetî m b rûdênko di dîsertasyona xwe de tîne holê û îsbat dike ku yûsif û zuleyxaya selîm silêman koka xwe ji zargotina kurdan girtiye rûdênko dide nîşan ku çend şaxên naveroka destana selîm silêman û yên firdewsî û camî hevûdin digrin lê wekîdin çend şaxên naveroka destana selîm silêman di yên firdewsî û camî de tune ne ji ber vê yekê rudenko bawer dike ku yûsif û zuleyxaya selîm silêman destaneke kurdî yî serbixwe ye tecdît bikim ji nû rîwayet tehrîr bikim ji nû hîkayet emma bi seadet û bi înwan behsê bikin em pîrê kenan yaqûp hebû ji burca refet çend ixterî mutlea nibowet rahil ku dibû dema weladet du kur dibûn we pir seadet emma herdu jî ziyade seng in yek yûsif û yê dî binê yamîn ew herdu jîne ziyade nadîr ismê wan bikin ji bo we zahîr ew reng dikir ji wî me kulfet yek zulf û bi namê lehfet ew herdu emma bi îz û înwan tewlîd dibûn bi erdê kenan ewladê dîwan bi namê zakîr dano yexsaî wecado asîr ew reng e ji exterê di mezbor yûsif bi cemalê husnê meshûr barî weha dabû wî cemalek mudrîk ne dibû li wî xiyalek telet qemer û munîr û mehrû qamet elîf û siyah û ebrû tesbîhê meh û nezîr û xursîd sedarê nicûm û necm û nahîd perde me kisa ji boyê potan ez serm dikim ji wan mutleqan karî tu bibînî talib im ez da zen nebin ew ku raxib im ez lew perde me kir ji bo xwe haîl ew jî ku bibin ziyade xafil pasî bi vî dengî mahê kenan ev renge dikir ji bo xwe efxan sermê tu dikî ji bê sifatan bê izz û keramet û hevatan aya me nehin heya ji barî ev reng kiriye cîhan diyarî qeyyom û qedîm û bê niyaz e rehman û rehîm û karesaz e min be du çisan bidim cewabê bandî ku biket li min îtabê pasî perî bi hîlesazî teqrîru kiru bi dilnewazî gotê tu çira dikî buhane ev renge çi ye dikî fîxane hindî ku me kir ji bo te izzet carek me nedîtî ji te çu sefqet yûsif ku bihîstin ev deqaîq goya geriya li wê muwafiq weqtê ku gihaye wê nigarê destê xwe bire serê izarê lazim ew e em bikin teessuf behsê bikin em ji halê yûsif rojek wehe reng bi izz û inwan rabû ku biçite gest û seyran sahdano bi behecet û û surorê hespî wî kisandiye huzorê lingê xwe gihandine nêv rakabî da seî biket ji wî meabî qelbê wî vebûbi vî mealî cebrîlê emîn gihaye balî ey peyxemberê mezherê heqaîq ey mursîdê kamilê deqaîq izna te neda xwudaê ekber lingê xwe meke rikabî dîger dunya di fena ye bê meal e baqî tu bizan ku zulcelal e weqtî ku bihîstu ev zuleyxa sed ahu kiru du sed dureyxa emma kete me reda girînê nalîn kiru digel enînê xayet hezinî wekî hezînan emma digirî ji des birînan ew jî wehê reng ji darî dunya rihlet kiru çû seraê uqba dunya ye fena ye bê beqa ye baqî ebed e ebed xuda ye asteyax berî zayînê padişayê dawî yê împeratoriya medan bû herodot di dîroknameya xwe de bas wî dike û dibêje ku astiyages rojekê di xewna xwe de dîtiye ku tiştekî ji xwîşka wî peyde bûyî her deverê împeretoriya wî pêçaye diçe cem koçekan û ew dibêjin ku dê xwarziyê wî li şûna wî dê bibe kralê împeretoriyê ji ber vê yekê ew wezîre xwe harpages vedixwîne cem xwe û wî ji meselê agahdar dike dema kurekî xwîşka wî tê dinê dîsa fermanê dide harpages ku xwarziyê wî bikuje ew vî zarokî nakuje û dide malbatekê dema zarok mezin dibe piştî dehsalan êdî xuyaye ku ew dê bibe key rojekê astiyages pê agahdar dibe ku xwarziyê wî zindî ye ji ber vê yekê kurê harpages dikuje û ji goştê wî xwarinekê dide harpages paşê jî ji bo ku bizanibe serê kurê wî datînine pêşiya wî di encamê de harpages sûnd dixwe ku heyfa xwe hilîne ew heyfa xwe wisa dihilîne ku di şerê girîngî di navbera astiyages û kyrosê xwarziyê wî de ku êdî bûbû keyê farisan de xiyanetê li astiyages dike û dihêle têk biçe di encamê de desthilatdariya medan bi dawî dibe û astiyages dibe dîlê kyros b z astiyagesê ku salan keyê medan bû heya dawiya jiyana xwe li cem kyros ma lê kyros tu xirabiyên din li wî nekirin harpagos navê wezîrê padişahê dawiyê yê împaratoriya medan astiyages e wî piştî ku padişah ji bo ku wî neviyê padişah kyros persian romanization of persian li gor fermana padişahî nekuşt ciza kir û li gor hin riwayetan goştê kurê wî pê da xwarin harpagos jî di şerê di navbera kyros û astiyages de xiyanet li astiyages kir ew bi vê xiyaneta xwe di dîrokê de bi nav û deng e her wiha herodot jî bahsê kiriye û dibêje ku piştî ku astiyages di şer de têk diçe gotiye harpages te dixwest tu tola xwe ji min hilînî te ji bo çi kesekî ji medan ne anî ser desthilatdariyê paşê jî dibêje ku êdî piştî vê xiyanetê farisên ku berê di desthilata medan de bûn bûne fermandarên wan kûruşê ii ango kûruşê duwem yan kûruşê mezin bi zimanê farsiya kevin kûruş bi zimanê babîloniyan kuraş bi zimanê yewnanî kyros keyê pêşî yê hexamenişî e b z b z jê hatîbûna wîyî siyasî û leşkerî hişt ku ew desthilatiya împeratoriya farisan bihêz bike û li hemû rojhilata navîn desthiladariya farisan axamenî qewîn bike gelek agahdariyê cihê di derbarê wî de hene lê em dizanin ku ew ji binemala axameniya bû ku keyên farisan bûn ew heman demê li gor herodot xwarziyê astiyagesê keyê medan yê dawiyê bû astiyages xwestibû piştî ku koçekan jê re gotibûn ku dê xwarziyê wî desthilatiya wî ji bistîne kûruş bikuje lewre vî destur da wezîrê xwe harpagos ko wî bikuje û harpagos ew kar da şiwanek bi nawê mehrdad lê mehrdad vî nekuşt herodot dibêje ku kûruş di deh saliya xwe de êdî mîna keyekî ye ew ji zarokan re dibêje ezê bibime kralê we kûruş jê agahdar dibe ku xwarziyê astiyages e û astiyages jî êdî dizane ku ew dijî li ser vê yekê astiyages wî ji seraya xwe dûrdixe û wî dike mîrê farisan lê kûruş dixwaze bi xwe bibe keyê împeratoriyê hemûyî piştî ku harpages jî bi xiyaneta xwe alîkariya wî dike li dijî astiyages bi ser dikeve û dibe keyê împeratoriya farisan yê pêşî dûv derbaza textê bû di b z de şahê madyan astiyag bi zimanê farsiya kevin rişti vaiga bin xist paytexta medyan ekbatana dest xwe xist û împeratoriya persanê mezin ava kir paş kûruş împeratorî ava kir lîdyan pêşengiya krsus de bi babîlan misir û spartan va piştgirtî kir lê kûros di b z de lîdyan bin xist û krsus dîlgirt paş re asya biçûk ango anatolî jî dest xwe xist dûv di ê kewçêrê b z de babil vegirt şunda hem împeratorî bitûnî serwer kir hem jî cihû li sirgûnê babîl filîtandin di b z de salan de cenga bi masaget re de birin bû û rojan din şunda jî mir kênga kûruş babil vegirt li ser balorakê danezanêk nivisand ew di an de li babil hat veditîn û îroj li perûkxane british tê veşartin gorî hin dîrokzanan ew danazena mafên mirovana herî pêş de ye şahê pars şahê enşan şahê mad şahê babil şahê sûmer û ekked şahê çar aliyên cîhanê nivîsbarî ji bo amûrên elektronîk ên ku ji bo cur bi cur peywiran hatine afirandin bikaribin bi hev re têkevin têkiliyê û li hev bikin û bi hev re bixebitin hatiye amadekirin ferman e ji bo ku ew amûr bêhtir bikaribin peywira xwe bi cih bînin nivîsbarî ji bo hemû bernameyên ku nîşan dide dê amûrên elektronîk çawa xebata xwe pêk bîne tê gotin bernameyên kompûterê jî mînakek e nivîsbarî bi zimanekî bernamekirinê tê nivîsandin du kategoriyên mezin ên nivîsbariyê hene nivîsbariya pergalê bi îngilîzî system software û nivîsbariya sepanê application software mînakên ji bo nivîsbariya pergalê linux û microsoft windows in mînakên ji bo nivîsbariya sepanê microsoft word an jî bi kurdî abiword in wikipedia li ser nivîsbariyeke bi navê mediawiki dimeşe ji nivîsbariya ku bêmize ye re nivîsbariya bêmize freeware tê gotin ji nivîsbariya azad re nivîsbariya azad free software tê gotin linux û mediawiki mînakên ji bo nivîsbariya azad in winamp û microsoft explorer jî mînakên ji bo nivîsvariya bêmize ne gelek bernameyên nivîsbariya azad li kurdî jî hatine wergerandin ji bo vê yekê li nivîsbariya azad û nivîsbariya kurdî binihêre nermalav an nivîsbariya azad ew e ku bernameyên bi rengekî hesan bigihîne hemû gelan her bername bi her zimanî hebe kodên wan ji aliyê herkesî ve were dîtin da ku her kes bikaribe tiştekî lê zêde bike ji lew ra jî bernameyên nivîsbariya azad ji her alî ve azad in her kes dikare nivîsbariyên azad bifiroşe jî lê ji ber ku jibergirtina wê serbest e kes zêde pereyan tê nade heta niha çend bernameyên nivîsbariya azad li kurdî jî hatine wergerandin û di vî warî de komek bi navê koma pckurd di sala an de bi armanca ku van xebatan wergerîne kurdî hate avakirin ji bo nivîsbariya azad en free software çend krîter hene nivîsbariya azad bi piranî belaş e lê ne her car yek ji avantajên nivîsbariya azad ew e ku bi hêsanî li zimanên din tê wergerandin bi zimanên wekî zimanê kurdî bikarhêner dikarin nivîsbariya azad serbixwe wergerînin û ne girêdayî şirketekê ne sîstema microsoft windows bi xwe ne azad e lê ji bo microsoft windows jî gelek nivîsbariyên azad hene azadiya nivîsbariya azad bi lîsansan weki lîsansa giştiya gnu tê parastin nerazîbûnên hemberê vê gotarê hene zazaki kop da ziwanan dê îranî da pîl ra yew ziwan ziwanê zazayan xelq ko zêdeyêri werte dê mezrabotana corin di gilorek çember da xoresan mutki diyarbakır sêwreg gerger zara beyburti miyan di kopende runişyaye wo ziwanê înan cêvetiş dê çendan gore no xelq ko kî eslê ci dimlî yan zî dumilî yo no name wo zaza bı fekan dê xelqan dê embıryanan a zuwan dê cı dı zêde biyayen da herf da z sera deyawo ci rastayi ya na cêvetış mineqeşe wazena ze kı ninan rê vanê zazay ne ya piya nê vêşêri xwo name dê dımli ya anê ver dersımıji xwo rê vanê kırmanc piranızi zi xwo rê vanê kird dımıli hım zew xelqi hım zuwanê cı ifade kena fıkro pêt o yo kı dawelatê dımıliyan dêlam o yan zi deylam daylam texminan ser namewo dımıli zi dêlam ra yeno dêlam veraroz dê dengız dê azeri dı zu mıntiqeyê da koyına kı tede dêlami zew zuwanê do zey dımli qısey bena wuza wo texmina zew koço kı wuza ra werısto ver dawo rozaway şiyo u çend cayan dê mezrabotana corın dı komi rona wo nê komi dımliyê ê dê na roz ê naqor êyê kı nê koçi pey dı mendê ê zi goran hewrami u zewbina komên zuwanan dê bıni yê age meyer benedictsen eserê xwo les dilects d awraman et de pawa qopınhaq rıper dı mıntiqe da hewramani dı tetqiq kerden u geyrayen da xwo sera vano kı gore dê fonoloji morfoloji vırastenzanayi u zuwanrêznayi da cı hewrami u zazaki pê ra nêzdi dudu zuwani yê dabeste dê berrızyayen da mıletperwerin nêzdi ameyena zuwanan ewro rasti ya nê fıkıri arda werte nay sera zew şeno mantıq po bero kı zazaki u gorani dudu zuwani yê rêçe ra pê gırêdeyayeyê coxrafiyeyê zazayan dê ewroyıni dı xelqo tewr kıhano kı zaneyeno na dawelat dı ronışyaye biyo hurri yê hurri cana ra ameyê dawelat dê zazayan mezrabotana corın cawo tewr verêno kı nê hurriyan cı ra vıziyayê nay sera zêde vinaway estê nê vinaway pêro kı arêdeyenê pêser na rastani yena werte nê hurriyên kı rêçe ra zu qewmê da irani yê dawelatê ninan koyan dê qafi dı rozawa dê gol da areli miyabên dê dêlami u agıri dı ca yê dı biyo vera peyni da serran dê iii hezaran v i dı wexto kı rastê çax dê vılabiyayen da eqadan yeno no çax dı hurriyan ray berda mezrabotan da cori ser zor da wo xetan dê xelqan dê hititan mituniyan eqadan asuriyan u babilan kerdê wext bı wext zi kewtê bındestê cı rıziyayen da sukduwel da katmuxi suka semsuri u çoşmeyê cı dıma zi serr da v i dı rıziyayen da meliddu meletiya kıhan sera sahnewo siyasi dê terixi ra abıryayê no terix ra tepiya hurriyan duwelên kı mezrabotana corın dı roneyayê inan miyan dı zuwanê xwo mitolojiyê xwo ew eddet u vinayiya xwo po berdo vanê kı hurri nêresaybiyê kultur kare dê nusten qandê coy terix dê medeniyeti dê nê xelqn dê embıryanan zey hititan eqadan babilan asuriyan u mitaniyan miyan dı din dê cı ew zuwan mitoloji eddet u vinayi da cı sero serpoşên muhimi ameyê werte zewna xelqo kıhano kı welat dê zazayan mezrabotana corın dı rona wo sıkitiyê nı sıkitiyên kı suwari biyayen da xwo ya yenê zanayen kultur u huneri ser zêde po şibiyê ew xelqê do zêde cengawer biyê sıkiti rêçe ra qewmê da hınd ewropa yê ew ninan miyabên dê serran dê iii u ii hezaran v i dı çoşme dê gol dê erali dı emmır kerdo pey dê serran dê iii hezaran v i dı nê wuza ra vıziyayê şiyê u deştan dê urısiyeyê verarozi u koyan dê qafan dı ca da wo xwo no coxrafiye na roz da ma dı osetiya ya xwora oseti zi kokê cı sıkiti yê dıma sıkitiyan welatê xwo kerdo hera sevcêr biyê şiyê mezrabotana corın wuza dı rona wo ew pıra pıra duwela xwo heta yehuda po berda gorê dê vinayi da çendan zazaki him ra çıhar şiveyan dê kurdi ra zew zuwan o zazaki kurmanci sorani gorani çendna kesi vanê kı kom da zuwanan dê iraniya pil miyan dı zazaki zew zuwanê do ca wo axıri seni kı bıbo u pobıberiyo ew çiyo nêzanayewo kı cıya esto pêro bıvıziyo werte kom biyayen da zuwanan sera a koma zuwanana kı zazaki bıxwo zi ilaqedar kena ay sera qenêbo çend vinaway bıdeyê fayde keno çıme wo tewr kıhano kı abırnayen da şiweyan dê kurdi ser zaneyeno şerefnameyê şerefxani yo şerefxan komanê kurdan u zuwananê cı wuna rêzayneno kurmanc kelhor lor u gor şerefname dı bahsê zazayan u ê dê cı zazaki qet nêkeno oskar mann zuwan dê kurdi sera têgeyrayen da xwo gore kurdi ze kurmanciya rojxilati ê peyaroji ew ê veraroji cê ra abırneno ew zazaki zi ze şiweyên dê gorani gêno desta dr mac kenzie meqale da xwo ya kürt dilinin kkeni ya kı serr da i dı pêserok da zuwani dı çap biya ay dı kurdi dudu hetan ser abırneno kurmanciya corın kurmanciya cêrın ey gorani ze zuwanê do xwoseri qebul kerdo ey eser dê xwo yo the dialect of awraman hawramani luhan dı gorani ze qolê do farısiya kıhan gurota dest eserê xwo yo grammar of kurmandji or kurdish language dı e b soane şiweyên zuwan dê kurdi him ser xe kurmanci ya corın kurmanci ya cêrın gurotê dest ew zazaki u gorani ninan ra abırnayê dr tewfıq wehbi zi zey soane eyni vinayi sero yo sosyolox komzanyar ziya gkalp o yo kı esslê xwo kurdo labırê tırkperwerin kerdena ame wo zanayen ey tetqiq dê xwo yo kürt aşiretleri hakkında sosyolojik tetkikler komal yayınları dı kurmanc zaza soran ew lor pêro ze zuwnên kurdi gurotê desta ew zazaki u gorani ra zi ze zuwanên pê nêzdi bahs kerdo aleaddin seccadi esrê xwo yo destur u ferhengi zuwan ê kurdi erbi u farısi dı kurdi him da dudu şiweyan ser abırneno şiweyê bahdinani botan u şiweyê sorani mukri dr kemal fuad şiweyanê kurdi him ser wuna rêzayneno kurdiya rozxeleti ê rozaway ê verarozi ew ê dê goran zazayan eserê xwo zımanê kurdi dabestbuni coqrafyayiy dialektakaniy dı fuad hemmê xurşid zuwanê kurdi ze kurmanciya peyarozi kurmanciya werteyın kurmanciya verarozi ew sorani rêzayneno ew zazaki zi ze şiweyê do bıniyo ê dê gorani gêno dest mehmed emin hewremani esrê xwo yo zari zıman ê kurdi ve terazu yi beravis da dı kurdi ze kurmanciya corın bahdini kurmanciya werteyın sorani ew kurmanciya cêrın gorani gêno desta ew zazaki hewramani lori u bacelani zi gorani miyan dı vineno zuwanzanyar nuskar malmisanıj kurdi panz şiweyan dê essli sera abırneno zazaki kurmanci sorani gorani hewrami ew zewbin şiweyên bıniyen kı kurdistanê verarozi dı qısey benê ê ebubekir pamukçu têgeyrayox u zuwanzanyarê zuwan dê zazaki nuskar o yo kı vêşêri zazaki sero xebıtyayen da xwo ya vıziyawo ver zaneyeno ey zazaki u kurmanci cê ra ca gurotê desta ew diqet anto pêmaneyen da zazaki u gorani hewrami ser ebubekir pamukçu wekerden da zuwanzanyani da lingwistik zazaki sero teniya nê ê rêçan dê terix dê cı sero zi gurweya wo ey tetqiq u têgeyrayena xwo na mesıla ser zêdeyêri stoqholm dı veror pêserok da ayre dı dıma zi heta heziran kı vetê ay dı dêbı mıneqeşi ver têgeyrayox nuskar minorsky kurdan miyand dı hehsê zew unsurê do irani keno kı na qewmêda kurdi niya koma goran zaza têgeyrayoxo êrmeni garo sasuni kıtabê xwo yo kürt ulusal hareketleri ve ermeni kürt ilişkileri dı vano kı çendı kı rêçê kurdan u zazayan qewma irani da pil ra emewo zi nê zazayên kı xwo kurdi hesıbınenê esslê ninan çaxan dê tewr veri ra zuna qewmê ra yeno anci na roz da ma dı zêde têgeyrayaxi nuskari u zuwanzanyarên kı kare kultur u zuwan dê zazayan sero xebıtiyenê na mesıla da ca biyayen u pê dı biyayen da zazaki sero xwo vısto mıneqeşi miyan rastiya cı na mesıla sero hendlıxe qeyam qılaynayen zi icab nêkena hele kı no deme dê zanyani ilim u teknoloji dı wuni aseno kı zu mıneqeşeyê da ewnayın hendlıxe mahnedêr mahndayır niya ma kı vazım zazaki xwo ser zew zuwan o ew zazay xwo ser zu mılet a na peyniya dınyay nêbena o yo kı wa merdım bışo çıman dê aqıli ya bewniyo ew hewlin sero bıfıkıriyo peyniya xwo veranverê terixi nê xelqi piya ameyê ew ninan zew coxrefiye dı emmır kerdo mucedeleyê ninan amewo pêser nê xelqan pêrın zi eyni derdi antê u zey pê eyni kêf a şabiyê kılmane ninan miyan dı bırabestiyê da rasti peyda biya essas çi yo kı lazım o bıvırazyo o yo kı hırg zuwan zemın dê serbesti sero xwo miyan dı qimet bıdeyo cı u pobıberyo serbest nêbiyayena cı asimilasyon a rasti a ya kı zazaki zi zuwanê do ê zew xelq dê gırdi yo zey hırg zuwan dê dınyay layıqê hurmeti yo ew cı ser têgeyrayen u xebıtiyayen heq keno binêre xanepel ey reqîb helbestek e ku ji aliyê helbestvan dildar di sala de hat nivîsandin wextê dildar li zîndana bû ey reqîb bi soranî ye lê piştre hat wergerandin bi kurmancî re ev helbest di sala an dema komara mahabadê tê saz kirin dibe sirûda marşa vê dewletê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê bang kirin di sala an de di zindanê de ji hêla helbestvan û çalakvanê siyasî dildar ve hatî nivîsandin strana bi eslê xwe bi kurdîya soranî hatibû nivîsandin lê niha bi her du zaravayên soranî û kurmancî tê gotîn ev helbest di sala an dema komara mahabadê tê saz kirin dibe sirûda marşa vê dewletê strana li ser sosyalîzma şoreşger û dîroka cewherî ya kurd e û gelek caran bi şêwazek kevneşopî tête çêkirin ey reqîb ji hêla hikûmeta herêma kurdistanê ve hat pejirandin dildar bi tevahî yûnis mele re ûf jdb ê sibatê koye m ê tîrmehê an jî ê çiriya pêşîn hewlêr yek ji wan helbestvanê navdar e li kurdistana başûr navê wî yê rastîn yunis re ûf e wek gelek nivîskarên kurd wî jî ji xwe re naznavek dîtiye dildar bi salan bi vî navî ve hatiye naskirin dildar di sala an de li bajarê koyeyê hatiye dinê dibistana pêşîn li ranyeyê dibistana navîn jî li bajarê hewlêrê di sala an de qedandiye piştî xwendina navîn ew diçe bajarê bexdayê li wira zanîngeha dadimendiyê diqedîne çend salan wek parêzer kar dike di van salan de dest pê dike doza xizan û belengazan diparêze li dijî neheî û zordestiyên li welêt û li derveyî welêt dengê xwe bilind dike ji aliyê din mijûliya wî ya li ser edebitata cîhanê û rojhilatê zêdetir dibe dîroka yunan fransayê tirkiyeyê û wêjeya van welatan gelek bala wî dikşîne li şûna parêzeriyê ew wek warê xebatê ji xwe re helbestvaniyê hildibjêre di helbesivaniya dildar de tema here balkêş bêguman tema welatparêzî û janên mirovatiyê ne kurdistan bûye kakilê tema efirandinên wî bi taybetî helbestên wî yên bi navê ey reqîb û kurdistan ji helbestiyê derketine li ser zar zimanê gel wek kilam stran jîndar mane bi taybetî helbesta wî ya bi navê ey raqîb di nav gel de gelek belav bûye wek straneke popûler hatiye nas kirin di dawiyê de ev helbesta di sala an dema komara mehabadê tê saz kirin dibe marşa vê dewletê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê bang kirin di salên şerê cîhanî yê duyem de helbestên dildar li ser bingehekî gelek demokrat û mirovhez tên nivîsîn dildar ji aliyê din di bin bandûra wêjeya fransî de jî maye ji helbestên la fontaine la martine wergerandiye zimanê kurdî çend kurteçîrok jî nivîsîne û di kovara gelawêj de hatine weşandin ji wana çend heb jî wek destnivîsar mane dildar di sala an de dema ku dikaribû gelek berhemên mayîn pêşkêşî gel bike di dawiya mirineke bêwext diçe rehmetê lê belê berhemên wî wek ey reqîb îro ji sînoran derbas bûne û wek efrandinên nemir di nav gel de belav bûne û dijîn dêrsim herêmeke bakurê kurdistanê ye hemû gelê dêrsimê kurd e li bakurê û nava dêrsimê kirmanckî tê axaftin li başûrê dêrsimê kurmancî tê axaftin di navînê vê herêmê de bajarê mamekî bi tirkî tunceli heye di dîrokê de dêrsim ji başûrê erzinganê dest pê dike li rojava digihijê sêwasê li rojhilat cîranê mûş û bîngolê ye li başûrê dêrsîmê sînorên amed û elezîzê dest pê dikin li dêrsimê bi piranî kirmanckî zazakî dimilî tê axaftin lê ji bilî dimilî kurmancî jî tê bikaranîn piraniya gelê dêrsimê elewî ye ji ber madenên herêmê navê dêrsimê ji gotina der sîm dera sîmê yan jî zîv tê di serhildana dêrsimê de tevgera leşkeri ya tirkan bi navê tunceli li dijî kurdan dest bi şêr kirin navê bajar jî wek tunceli ji alî tirkan ve wê demê hatiye guhertin hinek kes ji bajarê heremê rê kalan jî dibêjin berî îsa zayîn piştî îsa zayîn li herêmê av û hewayeke reşayî heye havînan kin û hênik lê zivistanan sar û dirêj derbas dibe mûnzir m kirklar m topatan m karaolan m û yilandax m deşta zerenik m ji behrê di navbera çiyayê munzir û çemê munzirê de ye li zerenikê bilind e gelyê mizûr mûnzir ji çiyayê mizûr mûnzir dest pê dike heta gola kebanê dirêj dibe geliye pilemorî û perê jî geliyên din ên herêmê ne çemê pêrê şaxek çemê miradê ye ji çiyayên şeytên li çewligê dest pê dike diherike gola bendava kebanê çemê mizûr mûnzir ji çiyayên mizûr mûnzûr dest pê dike û diherike gola kebanê çemê pilemorî jî şaxê çemê munzûrê ye gola bendava kebanê dikeve hundirê sînorên dêrsimê jî li ser çiyayan hinek golên biçûk jî peyde dibin gola kebanê heta binê pira mêzgirê tê herêm ji alî ajalên kovî û çiyayî pir dewlemend e kûze darbir semasî ruvî keroşk bizin û pez kovî qertel gur baz kew yên herî pirin ku peyde dibin li herêmê nêçira ajalan bi zagonan tê kirin li hêla zerenikê sifir asbest xwê û mangenez hatiye dîtên li pilemorî jî krom manganez ji bin erdê dertê germavên herêmê haçik mamekiye mêzgir harik qisle geliya mûnzûr ji bo gerê û seyranan ji alî xwezayê ve pir guncaw e kela pêrtagê jî ji alî gel ve tê ziyaret kirin hemû gelê dêrsimê kurd e piranî kirmanckî dimilî zazakî qise dikin lê jî pir kurmancî qise dikin dêrsim bajarekî elewî ye piraniya nifûsa herêmê ji kurdên zaza pêk tê ji aliyê olî ve piraniya gelê herêmê ji elewiyan pêk tê lê muslumanên sunnî jî li herêmê hene jinên herêmê etegek ku jê re dibêjin pêshî û bi serde ji îşligek li xwe dikin li pişta xwe kêfiyek û bi li ser kêfiyê de jî şerîdek rengîn ku jê re dibêjin kejik girê didin di nigan de qonderên qapik bilind û gorên hirî tê li xwe kirin keçên ciwan şarpe yên tul jinên pîr jî yên hevreşim û rengtarî didin serê xwe şalwar îşlik û çakêt kincên herêmî yên zilaman e sê newên goran yên zilaman heye galik bi çarox tê li xwe kirin dîzleme heta li ser çongê dirêj e û konçî şivan perwer z ê kanûna paşîn li navçeya wêranşar hunermendekî kurd e şivan perwer ê kanûna paşîn sala ê li wêranşarê ye xwedê daye ciyê lê xwedêdayî herêmeke xwedî giyaneke rûh felsefî ya pir kûr e mîna dirûvê erdnîgariya xwe ev dorhêl bi muzîkê tije ya û vê kûrahiya felsefi kabiliyeteke mezin ya mûzikê jî daye mirovan bapîrê şivan perwer bîlûrvan û dengbêjeki mezin bû eywaneke aidê xweserê wî li gund hebû bê dost bê mêvan bê heval nedikariya bimîne li wan derhêlên nîzik kesên xwedi kabîliyetên çandeyî mîna mûzîk destan çîrok û cûr be cûrên wêjeyê mûheqeq dibûn mêvanê wi sohbetên wanên civakiyên bi muzîkê heya derengiya şevê domdikir dengbêj rûdiniştin bi saetan klasikên gelêriyên diroki bi dengên bilind dixwendin û dijiyandin mesela siyabend û xecê evdalê zeynikê eyşana îbê evdî erebê bêmal delalê qerejdaxi lawkê metînî şêxa delal stranên govend û dîlan bi vî awayî ji êvarî heya derengiya şevê ji aliyekê bilûr ji aliyê din keman an jî dengê dengbêjan li kûrahiya rûhê insanan tesîr dikir bi sedsalan ew paş de dibirin û ew mirovên bi van guhdarkirinan radizan gelek caran di xewnên xwe de jî ev bûyêr diditan ji aliyê din ve zordariya li kurdistanê zulma li ser ziman çande û şexsiyeta mirovan hêj bêhtir jan êş dida mirovan û di pêşberê van tehdayiyan de kîn û nefreta di hûndirê wan de berhev dibû hest hiş û evîna di hûndirê wan de veşartî digeriya ev qêrîn ji dikir kû bi ruhî bi mirovînî xwe bi tayê jiyanê ve girêbide û dirûvekê muzîkî distand dibû muzîk va ye di vî atmosferî de gelek caran di her bergehi de lehengên qehreman bênav digiheştin ango di têkoşîna li hemberê zordariyê de di bûyerên çandeyiyên ji vê dirûvê jiyanê derdayî kes şexis derketine nêvengê holê şivan perwer di vî atmosferi de giheştiye tû kesî xisûsî ew perwerde nekiriye dijê vê ew bûyereke kû dirûvê jiyanê derxistî nêvengê ye wî di biçûkatiyê de dest bi stran gotinê kir di tim bûyerên jiyayî û bîhîstî de ew dijiyan û bi stran ji hundirê xwe derdixist mirovên guhdarî şivan dikirin ji vî zarokê weha biçûk kû buyerên mezin dijî mat şaş dibûn buyerên dijiya an ji xeyal dikir dikire stran û carinan bi seatan digot vêca li dorhêlên xwe caran ne bi çavê zarokan lê dinêrîn di civatê de giraniya wi hebû lewra weko hêviyek ya civatê ji wi hebe pê re muamele dikirin her demî şivanê biçûk li dora xwe de şexsiyeteke fîlozofîk yê muzîkal dihate naskirin û jê heskirin lêbelê li gor şivan ev civata paşdemayî berteng lê xwediyê xususiyetinê rind bû ji aliyê civakî û ccedil andeyî ve gerek bihata guhartin bi wi ser û dinya xwe ya bicûk evên he dê çawa pêk banîna van tiştên he gişan riyek ya çareyê bi wi didan lêgerinê ji nêv vê civatê derketin ango bi der ve çûyîn fîkra li hinek tiştên teorîk geran hin bûn û dûv re jî li civata xwe vegerîn di temenên biçûk de ew kûr kûr diamand ji ber kû gelê kurd ji her ali ve hatibû rapêçan û di bin tehdê tûndiyê de bû di ser de polîtîkaya bihûjtin asimilasyon ê ya tîr hebû riya wî ya dî hûndirê çandiya xwe de bi civakî teorîk teknîk û kirdarî pratîk pêşveçûna wi hatibû birîn girtin ew civata weha ne azada kû bi vî awayî nedikarî biser bikeve helbet bêhtir di bergehê çande û hunerî de kariye serfiraz bibe derktina şivan jî mînakek ya vê yekê ye weke li jor hati gotin hunermendên kurdên bi kurdi digotin di jiyaneke berteng zehmetiyên wê pir şexsiayata hatî êxisitn bi deng remanên xweş çiqas hîkarî tesîr li civatê bikiran jî ji ber êxistina xwe ya şexsî nexwdiyê tû biryarê bûn hunermendên kurdan yên li gor fermanên emrên dewletê hereket dikirin jî ji rûmerên netewî dihatin dûrxistin vê carê jî çiqas xwediyê derfetên imkan mezin jî bin diketin derecek ya bê şexsiyetiyeke din ya dûwem ango an bi kurdî bibêje li rûmetên xwe xwedî derkeve di bin emrê axayê kurd de bimîne bibe mirîdê şêx bibe dengbêjek basit an jî dest ji rûmetên netewî tevan berde bibe xwediyê derfetên maddî lêbelê mina qaşmerê zordestan hereket bike va ye weha bû rewşa çandê hunermend muzîsyen hozan û nivîskarên kurd şivan perwer li van tevan îsyan kir û çi bigre çi bibe bila bibe bi armanca çêkirina herî rind pêkbîne tembûra xwe hilda hestên xwe yên di kurahiyên giyanê ruh wi de kombûyîn bûyerên di mejiyê wî de çêbûyîn bi stranên xwe dan gelê xwe şivan perwer bi profesyonelî ê dest bi hunermendiyê kiriye li gor bûyerên li dinyayê hatin guhartin her sal berhem afirandine bi klasîkên gelêrî mijûl bûye di vî bergehî de rê şanî gelek hunermendan kiriye û bûye mînak ji wan re abdullah ocalan apo ê nîsana an li gundê xelfêtiyê bi navê amara siyasetmedarekî kurd e ocalan damezrînerê pkkê ye di ê sibata an de sixûrên dyayê ocalan bi komployek revand û radestî dewleta tirkiyê kir niha li girava îmraliyê girtî ye abdullah ocalan di an de li gundê amara yê bi ser navçeya xelfetiyê ya girêdayî rihayê çêbûye dibistana seretayî li cîbînê xwendiye dibistana navîn li nizipê dibistana navîn jî li enqerê li dibistana navîna tapu kadastro qedandiye di an de li amedê dest bi karmendiyê kiriye di karmendiya salekê de têkiliya dewlet û civakê û ya sazî û man feodal û dewletê ji nêz ve dîtiye di ê de vebuhandina xwe deranîye stenbolê û li wir di ber karmendiyê de xwe amade kiriye ku bikeve zanîngehê jî heman sal qeydiya xwe li zanîngeha dadê çêkiriye û dev ji karmendiyê berdaye di wan salan de stenbol di bin bandora bayê an de bû ocalan jî kete bin bandora vî bayî û marksîzm lenînîzm nas kir ew salana weke salên werçerxa jiyana wî ne û her wiha ew sosyalîzm yeksanî û azadî pir nêzîkî xewnayên xwe yên zarokatiyê dîtin ocalan bîryar dabû ku sosyalîzm û pirsgirêka kurd li hev biguncîne bi vê armancê biryar da ku dest bi siyaseta çalak bike û qeydiya xwe li zanîngeha zanîngên ramyarî ya enqerê çêkir li vê derê xwe di nav atmosfereke tund a guftûgoyan de dît û şeklek da ramanên xwe di yê adara an de pêşengên şoreşê mahir çayan û hevalên wî li qizildereyê hatin kuştin û vê bûyerê şopên kûr di jiyan û ramanên wî de de hiştin di ê nîsanê de di çalakiya şermezarkirina bûyera komkujiyê de hat binçavkirin û wî şandin girtîgeha mamakê meh di girtîgehê de ma û di wê pêvajoyê de xwe gihand ramana avakirina rêxistinekê û ji bo vê yekê gav avêt nav pêvajoyeke din a lêgerîn û lêkolînê piştî an pirsgirêka kurd bi gelek derûdoran re guftûgo dike û di heman demê de komeleya perwerdahiyê bilind a demokratîk a enqerê ava dike di heman demê de ew xebatên xwe yên bîrdoziyê yên ku di nava komekê de dimeşîne digihîne gihaneka dawî koma di bin pêşengiya ocalan de di dawiya sala an de civînekê li dar dixe û biryar dide ku li kurdistanê xebatê bimeşîne di ê çiriya paşîn a an de jî ocalan û hevalên wî li diyarbekirê li gundê fîsê yê lîceyê careke din li hev kom dibin û biryara avakirina partiya karkerên kurdistanê didin xebatên rêxistinê yên ocalan û partiya wî pkk yên li kurdistanê di demeke kin de bala dewleta tirk dikişîne li ser vê şêweya nû ya ocalan a li hemberî pirsgirêka kurd ku zikê nerm ê tirkiyê ye dewleta tirk zextên xwe zêde dike dewletê bi awayekî eşkere li hemberî koma ocalan şer dide destpêkirin û ji ber vê yekê ocalan sala an derdikeve derve û diçe libnanê bi vî awayî meşa ku dê salan li rojhilata navîn berdewam bikira dest pê kir pkkê li libnanê di an de kongra xwe ya duyem pêk anî û biryara vegera nava axa welêt girt milîtanên pkkê di bin pêşengiya calan de perwerdehiya xwe ya îdeolojîk û leşkerî jî qedandibûn di encamê de di ê tebaxa an de li bakurê kurdistanê şerê çekdarî destpê kir di encama şerê çekdarî de li ser daxwazên ku ji tirkiyê tên ji an û şûn ve pkkê caran agirbestê ragihand ev gavên ku ji bo çareserkirina pirsgirêka kurd hatin avêtin rastî pênûs û astengiyên derûdorên rentxwir hatibûn di ê çiriya pêşîn a an de di encama hevanîyeke ku bi hevkariya hêzên navnetewî hat amadekirin ocalan neçar ma ku ji suriyê derkeve ê çiriya pêşînê de ocalan dema dest bi rêwîtiya ber bi ewrûpayê ve kir wê wiha bigota ez ji niha û şûn ve dixwazim rola xwe di kanala siyasî de bilîzim ocalan dema li îtalya bû gelek caran bangên ji bo aştiyê kirin lê belê ji yekîtiya ewropayê hêviya ku dikir bidest nexist ocalan di ê sibata an de bi zordayîna yewnanîstanê heta kenyayê diçe di ê sibata heman salê de jî li paytextê kenya nayrobiyê li pêşiya avahiya sefaretxaneya yûnanîstanê ber bi tirkiyê ve tê revandin serokê giştî yê pkkê abdullah ocalan li girava îmralî ya li nav deryaya marmarayê bi tenê li serê xwe di girtîgehê de hat bicîhkirin ocalan li îmraliyê bi parêznameya xwe ya pêşî de daxwaz kir ku pirsgirêka kurd li ser bingeha aştiyê were çareserkirin serlêdana xelata nobelê ya aşitiyê ya an ji aliyê parlamenterê parlamentoya başûrê kurdistanê ya tevgera goran heval kwêstanî ve li norwêcê serlêdan namzetiya xelata aştiyê ya nobelê li enstîtuya xelata aştiyê ya nobelê re hat lêdan serdema serlêdana xelatê jibo ku abdullah calan li ser bingeha peyama newroza sala an de û kovara time abdullah ocalan wekî yek ji mirovên herî bibandor li cîhanê nîşan da di nivîsa serlêdana xelatê de damezrandina pkk û xebata abdullah ocalan yên siyasî jî hatiye nivîsandin xelata aşitiyê ya nobelê her sal ji li ser vîna alfred nobel ji aliyê komîteya nobelê ya ve li bajarosloyê tê dayîn xelat ji kesên an jî rêxistinên ku herî zêde hewl didin ku kongreyên aştiyê û biratiya netewe û gelan kêmkirina çek û artêşan saz bikin ji aliyê komîteya xelata aştiyê ya nobelê ve tê dayîn heta niha bi gelek caran bi awayekî bêqanûnî ji aliyê dewleta tirk ve bi gelek caran tecrîd li ser ocalan hatiye kirin bi van astengiyan hevdîtinên ocalan û parêzerên wî û malbata wî hatiye astengkirin partiya demokratîk ya gelan hdp li parlamentoya tirk gelek caran di derbarê tecrîdê û rewşa ocalan de pirs li wezareta dadê ya dewleta tirk pirsî partiya demokratîk ya gelan hdp jibo ocalan bangawaziya komîsyona pêşîlêgirtina îşkenceyê ya ewropayê cpt yê kir partiya demokratîk ya hdp di bangawaziya xwe de deng li saziyên mafên mirovan ya ewrûpayê û li cptyê kir ku derbarê rewşa tenduristiya ocalan û rewşa wî rojek zûtir dest bi hevdîtinan bike ji xelatgirên nobelê jibo tecrîda li ser abdullah ocalan bang li ser saziyên navnetewî kirin xwediyê xelata aştiyê ya nobelê ya sala an adolfo pérez nameya bi navê esquivel di ji aliyê xwediyê xelata nobelê ve bi biryarek hevbeş hatiye îmzekirin name ji hêla sekreterê giştî yê konseya ewrûpayê thorbjrn jagland nûnera bilind a yekîtiya ewropî ya polîtîkaya derve federica mogherini seroka niha ya rêxistina ewlehî û hevkariya ewropa osce miroslav lajk û sekreterê birêvebir ê komîteya pêşîgirtina ortşkenceyê cpt ve hatiye nivîsandin nameya bi navê esquivel di nameyê de bangên hevpar ên xwedan xelatan destnîşan kir encûmena ewropî eu osce û cpt ji înkara tirkiyê ya mafên mirovan ên gewre ji wan xwest ku hemî tedbîrên guncan bigirin da ku dawî lê were hikûmeta tirkiyê wekî hukûmetên din yên ku ji jiyana her kes û rûmeta girtiyan jî tê de dijwar e ku ewledar bibe em yên ku ji deverên cûda yên xwedan xelata nobelê hukûmeta tirkî û civaka navneteweyî bi tevahî hatine ew di dema abdullah ocalan û hemî girtiyên siyasî yên di hucreyên tecrîdê yên li tirkiyê de girîng e em ji we tika dikin ku hûn gavên bilez bavêjin da ku bi dawî bibin bi kirina vê yekê em bi sedan grevên birçîbûnê yên ku heman daxwazê diparêzin re hevkar in parlamentera kurd leyla guven ku li zindanê li diyarbekirê girtî ye û di bin xetereyê de ye adolfo pérez esquivel arjantîn xwediyê xelata aşitiyê ya nobelê betty williams irelandrlandaya bakur xwediyê xelata aştiyê ya nobelê desmond tutu afrîkaya başûr xwediyê xelata aştiyê ya nobelê fw de klerk afrîkaya başûr xwediyê xelata aştiyê ya nobelê jody williams dewletên yekbûyî xwediyê xelata aştiyê ya nobelê josé ramos horta tîmora rojhilat xwediyê xelata aştiyê ya nobelê leymah roberta gbowee lîberya xwediyê xelata aştiyê ya nobelê mairead corrigan maguire irelandrlandaya bakur xwediyê xelata aştiyê ya nobelê oscar arias costa rica xwediyê xelata aştiyê ya nobelê irinîrîn ebadî iranran xwediyê xelata aştiyê ya nobelê dudley r herschbach dewletên yekbûyî xwediyê xelata nobelê ya kîmyayê elias james corey dewletên yekbûyî xwediyê xelata nobelê ya kîmyayê gerhard ertl almanya xwediyê nobelê ya kîmyayê joachim frank almanya dy xwediyê xelata nobelê ya kîmyayê john c polanyi kanada xwediyê nobelê ya kîmyayê kary b mullis dewletên yekbûyî xwediyê xelata nobelê ya kîmyayê richard henderson brîtanya mezin xwediyê xelata nobelê ya kîmyayê robert h grubbs dewletên yekbûyî xwediyê xelata nobelê ya kîmyayê roger d kornberg dewletên yekbûyî xwediyê xelata nobelê ya kîmyayê thomas r cech dewletên yekbûyî xwediyê xelata nobelê ya kîmyayê walter gilbert dewletên yekbûyî xwediyê xelata nobelê ya kîmyayê yuan t lee taywan xwediyê nobelê ya kîmyayê edward c prescott dewletên yekbûyî xwediyê nobelê ya aboriyê eric s maskin dewletên yekbûyî xwediyê nobelê ya aboriyê finn e kydland norwêc xwediyê nobelê ya aboriyê oliver hart brîtanya mezin di aboriyê de xwediyê nobelê alice munro kanada xwediyê nobelê ya wêjeyê elfriede jelinek avusturya xwediyê nobelê ya wêjeyê j m coetzee afrîkaya başûr xwediyê nobelê ya wêjeyê mario vargas llosa perû xwediyê nobelê ya wêjeyê wole soyinka nîjerya xwediyê nobelê di wêjeyê de carol w greider dewletên yekbûyî xwediyê nobelê ya tibê edmond h fischer swîsre dy xwediyê xelata nobelê ya tibê eric r kandel avusturya xwediyê xelata nobelê ya tibê erwin neher almanya xwediyê xelata nobelê ya tibê j robin warren avusturalya xwediyê nobelê ya tibê jack w szostak brîtanya mezin xwediyê xelata nobelê ya tibê leland h hartwell dewletên yekbûyî xwediyê xelata nobelê ya tibê louis j ignarro dewletên yekbûyî xwediyê nobelê ya tibê sir richard j roberts brîtanya mezin xwediyê nobelê ya tibê sydney brenner afrîkaya başûr xwediyê xelata nobelê ya tibê thomas c sudhof almanya dy xwediyê xelata nobelê ya tibê tim hunt brîtanya mezin xwediyê nobelê ya tibê torsten n wiesel swêd xwediyê nobelê ya tibê anthony j leggett brîtanya mezin xwediyê nobelê ya fîzîkê gerard morou fransa xwediyê nobelê ya fîzîkê kip stephen thorne dewletên yekbûyî xwediyê xelata nobelê ya fîzîkê sheldon glashow dewletên yekbûyî xwediyê nobelê ya fîzîkê steven weinberg dewletên yekbûyî xwediyê nobelê ya fîzîkê ji hêla william d phillips dewletên yekbûyî xwediyê nobelê ya fîzîkê mela mistefa barzanî z adara li gundê barzan mêrgesor m adara li washington d c general û rêberê mezin ê kurd e û damezrînerê partiya demokrat a kurdistanê ê ye barzanî di ê adara sala yan de li gundê barzan ji dayik bûye di an de bi dayika xwe re ji aliyê osmaniyan ve tê zîndankirin di an de birayê wî tê kuştin barzanî di ê de bi çalakiyên xwe yên li hemberî dijmin derket pêş dema beşdarî kirî di gel brayê xwe yê mezin şêx ehmedê barzanî di rêberiya şoreşa kurdî da dijî rejîma badşahê îraqê ji bo bidestveanîna mafên milletê kurd şoreşa ko li sala an hatiye vemirandin û barzanî hatiye nefî kirin bû bajarê silêmaniyê li sala an barzanî ji cihê nefiya xwe refiya û ji nû ve dest bi xebatê kir di an de li mentîqeya barzan li hemberî dijmin şer bilind kir piştî an diçe mehabadê û beşdarî di damezrandina komara kurdî ya mehabadê diket û wek wezîrê çenkê tê destnîşankirin bi ketina komara mehabadê derbasî sovyetê dibe mistefa barzanî di sala an de vedigere başûrê kurdistanê di sala an de heta xudmuxtariya yî şerê wî yê li hemberî rejîma îraqê berdewam kir di an de bi peymana cezayîrê tevgera kurd a li wir têk çû barzanî ji ber nexweşiya xwe derbasî amerîkayê dibe û li wir di ê adara sala an de diçe rehmetê mela mistefayê barzanî li barzanê hat veşartin mela mistefayê barzanî bavê kuran e sabîr luqman ubêdullah îdrîs mesûd sîdad nîhad dilşad sîhad û wecîh navê kurê mela mistefayê barzanî ne mesûd barzanî jdb ê tebaxa an li mehabadê rojhilatê kurdistanê ramyarê kurd û serokê pdkê ye mesûdê kurê mela mistefa barzanî di ê tebaxa an de li bajarê mehabadê li kurdistana îranê li jêr alaya kurdistanê û li roja damezrandina partiya demokrat a kurdistanê ji dayik bûye li serdema temena kurt ya komara kurdistanê li mehabadê ku yekemîn giyana serbixwe ya kurdî bûye piştî rûxana komara kurdistanê di sala an de binemaleya mesud barzanî li gel komek li pêşmergeyan û binemala wan naçar bûn vegerin kurdistana iraqê û paşê li aliyê rejîma iraqê ve hemû bo bajarên xwarê iraq hatin dûrxistin bi taybetî bexda û besre lê belê mela mistefa barzanî bavê mesud barzanî rêberê şoreşa kurd li gel hevalên xwe berev yêkîtiya sovyetê bi rêketin û heta sala an li wir man mesûd barzanî bi sedema hokara siyasî û peywendiya bi şoreşa îlonê xwendina navendî temam nekir û bexdayê bi cîh hişt û li temena sal di sala an de çek hilgirtiye û çûye rêzê pêşmergeyê kurdistanê û roleke berbiçavî hebûye li şoreşa kurd ku di a îlona ê de bi rêberiya mela mistefa barzanî destpêkir û heta sala an berdewam bû li jêr rênimayî û piştgîriya bavê xwe têkilî xebata siyasî bûye barzanî jiyana xortaniya xwe terxan kiriye ji bo wan armancên ku partiya demokrat a kurdistanê bilind kiriye di sala ê de demokrasî ji bo iraqê û otonomî û paşê federalîzm ji bo kurdistanê li çarçêweya iraqeke demokratîk da rêzdar xebatekî mezin ji bo vê çareseriya rasteqîne kiriye barzanî li temena bîst salî da bi awayekî rêk û pêk têkilî karûbarê siyasî bûye û di sala î de beşdarî wê tîma kurdî bûye ku gûftûgoyê li gel hikûmeta iraqê li ser rêkeftina otonomî kiriye di sala ê de li dema sazkirina kongreya heşta partiya demokrat a kurdistanê bi sîfeta endamê komîteya navendî ya partiyê hatiye hilbijartin û paşê bûye endamê yedegê mekteba siyasî û erkê berpirsiya dezgeha emnî girtiye stûyê xwe piştî ruxandina şoreşa îlonê li encama rêkkeftinnameya cezayirê li navbera şahê îranê û hikûmeta iraqê li sala bi rênimayiya cenabê mela mistefayê bavê mesûd barzanî li gel îdrîs barzanî birayê wî û jimareyek li hevalên xwe pêkve helsan bi rêxistina rêzên pêşmerge û damezrandina serkirdayetiya demkî ya partiya demokrat a kurdistanê ji bo dakokîkirina li kurd û kurdistan û di ê gulana an şoreşa gulan dest pê kiriye di sala an heta an de mesûd barzanî li gel bavê xwe li amerîkayê jiyaye û piştî rûxana rejîma şahê îranê vegeriyaye îran û heta tertîbata hatina bavê xwe bo îran bike lê belê wê roja ku barzanî ê adara an gihişte îran bavê wî li washington koça dawî kir li meha çiriya paşîn a an li kongreya nehem a partiya demokrat a kurdistanê bi awayekî demokrasiyane barzanî serokê partiya demokrat a kurdistanê hate hilbijartin rola her yek li mesûd barzanî û îdrîs barzanî yê birayê wî gelek berbiçav bûye di salên î heta wekî an de li damezrandina çendîn bereyên siyasî li iraq û bi taybetî ku bereyên kurdistanî li çendîn rêxistin û hizbên kurdistanî damezrand barzanî û ji malbata xwe gelek qurbanî li ser kêşeya kurd daye û li dawiya li dayik bûnê heta sal bavê xwe nedîtiye ku ew li dûrî welat li yekêtiya sovyetê dijiya sîxurên rejîm sê birayê barzanî teror kirine kes le endamên malbata wî li gel wan barzanî bûn ku ji aliyê rejîma bees ve di sala an de hatin enfalkirin mesûd barzanî xwedî çendîn hewldanên terorê bûye bi taybetî hewlên terorkirina li viyana paytexta nemsayê di ê çileya an rejîmê iraq yek li dawiya yekê çar gundê barzaniyan xera kiriye ku gundê birêze barzanî pirtûkekî li ser rola dîroka mistefa barzanî bavê xwe li tevgera neteweya kurd li jêr navê barzanî û tevgera rizgarîxwaziya kurd ku li sê bergan pêk hatiye nivîsandiye li gel çendîn gotar û babetên siyasî ku li rojname û kovarên kurdistanê hatine belav kirin piştî şerê hevpeymaniyan dijî bi iraq barzanî hem ahengî bereya kurdistanî kir û serkirdayetiya raperîna adara ê kurdan kir ku bûye hoya azad kirina beşekî mezinê kurdistana iraqê ji deste rejîma bexdayê di meha nîsana ê de gûftûgo li gel bexdayê dest pê kir û barzanî ji bo çendîn mehan serokayetiya şanda kurdî kir ku li hemû hizbên bereya kurdistanî pêk hatibûn li gûftugoyan bi hîç encamek negihiştin bi sedema redkirina daxwaziyên kurd ku birîtî bûn li otonomî herêmayetî û demokratîzekirina ji aliyên iraqê ve her wiha li kongreya ê ya partiya demokrat a kurdistanê di sala an de mesûd barzanî serokê partiya demokrat a kurdistanê careke din hatiye hilbijartin mesûd barzanî li salên nohtan û heta weku ji navçûna rejîma bees beşdarî çendîn kongre û civînên navdewletî kiriye wekî civînên washington li sala an û paşê li an û li kongreya selahedîn a an û kongreya londonê ya îlona an û kongreya selahedîn a şubata an barzanî roleke xwe yê serekî li sercem pêşhatiyên siyasiyê iraqa nû da hebûye paşê li damezrandina encûmena hukimrana iraqê di ê tîrmeha an ku têda bûye endam û dawiyê jî bûye serokê encûmenê di ê hezîrana an de mesûd barzanî wekî yekemîn serokê herêma kurdistanê ji aliyê encûmena nîştimanî ya kurdistana iraqê ve hate hilbijartin mesûd barzanî li hilbijartinên roja ê tîrmaha an bi rêjeya ê dengan bi destxist û bi awayekî raste rast ji aliyê gelê kurdistanê ve duyemîn car wekî serokê herêma kurdistanê hate hilbijartin û li roja ê tebaxa an li beramber parlemena kurdistanê sonda yasayî xwar wekî serokê herêmê li çendîn welatan bi seredanên fermî kiriye û çendîn serokê welat û serokwezîrê van welatan dîtiye li encama van hevdîtinan de li gel serok george w bush serokê amerîkayê di ê cotmeha an de û tony blair serokwezîrê britanya di ê cotmeha an de û papayê vatîkanê di ê çiriya paşîn a an de û silvio berlusconi serokwezîrê îtalyayê di ê çiriya paşîn a an de û abdullah keyê erebistana siyûdî di ê adara an de û abdullah keyê urdunê di ê adara an de wekî serokê herêmê ji bo geşkirina hevpeymanî li nav hêzên siyasiyên kurdistanê çend organekî damezrandiye û li herêmê proseya biryardanê baştir kiriye a li roja ê kanûna an encûmena serokayetiya kurdistanê hate damezrandin ku têda serokê herêmê serpereştiya civînan dike û cîgirê serokê herêmê kosret resul li gel serokê parlemena kurdistanê û serokê hikûmeta kurdistanê û cîgirên wan û serokê dîwana serokayetiya herêmê b encûmena bilinda partiyên siyasiyan ku kesayetiya yekem a partiyên siyasiyan têda endam in ku ji van hizbên xwarê ve pêk dihêt partiya demokrat a kurdistanê yekîtiya nîştimanî ya kurdistanê partiya zehmetkêşên kurdistanê partiya sosyalîst a demokrat a kurdistanê yekgirtiya îslamî ya kurdistanê komeleya îslamî ya kurdistanê serok barzanî şeydayê xwêndinêye bi taybetî jî hez bi xwêndina pirtûkên dîrokî û siyasî û serbazî dike û her wiha gelek hez ji werzîşê dike mesûd barzanî sala an dest bi jiyana hevjîniyê kiriye û xwedî heşt zarokane barzanî şarezayî bi temamiya zimanê kurdî û erebî û farisî ye her wiha şarezayî zimanê îngilîzî ye û dikare pê biaxive kongra netewî ya kurdistan knk di ê gulana sala an de di civîneke giştîde bi amadebûna nûner û mêvanên kurd û biyanî li bajarê amisterdamê paytexta holenda bi navê knk kongra neteweyiya kurdistan sazûmanek hatiye avakirin knk berpirsiyariya gelê kurdistanê û hêzên wî yên şoreşger li her çar aliyê cîhanê dike knk bawer dike ku gelê kurdistanê bi tevayiyê bavikê wî olî û civakî weke her gelekî dîtirî cîhanê mafê wî heye ku xwe bi xwe çareser bike knk bawerdike bi rêçên demokrasî her wekî ku bername wî diyardike her weha paraztina stiratîciya kar bi riyên aştiyê û hevalîkariya hêz û rêxistinên kurd ku dixwazin bighine çareke demokrasî jibo pirsa kurdî di navbera sînorên tirkiyê îran îraq û sûriyê li gora mercên wî welatî îsmet şerîf wanlî bi nivîsguhêriya fransî ismet cheriff vanly ê sermawezê ê sermawezê lozan profesor û siyasetmedarekî kurd bû wek mustafa nazdar jî tê zanîn profesor îsmet şerîf wanlî di an de li taxa kurdan a bajarê şamê hatiye dinê dê û bavê wî kurd bûn û ew jî li şamê hatine dinê bav û kalên wanlî di dawiya sedsala an de ji bakûrê kurdistana koçberê şamê bûne û li wir jiyana xwe domandine wî li taxa kurdan dibistana destpêkê xwendiye li ser deriyê vê dibistanê bi nivîsa erebî nivîsiye ku ev dibistan ji aliyê adîle xatûn xwîşka selahedînê eyûbî daye çêkirin wanlî di xortaniya xwe de ji dîrokzaniyê hez kiriye bi taybetî dîroka kurd wî ji werzişê jî hez dikir li taxa kurdan li şamê tevî çend hevalên xwe yên xort nadiya xortan ya werzişê bi navê nadî kurdistan ya futbolê damezrandiye xwandina xwe li şamê û lûbnanê pêk anî û dîploma xwe li suryeyê wergirt bekaloriya bi zanînên siyasî li zanîngeha dadmendî a frensî wergirtiye û dîsan li zanîngeha amerîkî a li lûbnanê xwendiye zimanê feransî erebî û îngilîzî baş dizanî bû wanlî di salên an de têkiliyên wî serkirdeyên komeleya xoybûn re çêbû wî mîr celadet bedirxan memduh selîm qedrî cemîl paşa û ekrem cemîl paşa dîsa li şamê wî doktor nûredîn zaza û qedrîcan naskirin li beyrût wî dr kamiran alî bedirxan naskir û têkilyên xwe pê re xurt kir di an de ji bo xwendinê hat swîsreyê li zanîngeha lozanê huqûq xwend û bawernama doktorayê bi zanîna siyasî anî û li zanîngeha cenewrê wî bawernama master li ser dîrokzaniyê wergirt dû re li zanîngeha sorbonne li parisê ew bû mamostayê dîroka kurdistan û ders dane di destpêka şoreşa îlonê ya başurê kurdistanê de bû nûnerê mela mistefa barzanî û ket nav siyasetê wanlî komîtek ji bo mafên gelê kurd li derveyê welat sazkir di sala an de tevî hevalên xwe komela xwendekarên kurd li ewropa damezrand û ji sala heta wanlî serokatiya vê komeleyê kir di sala an de beşdarê kongreya xwendekarên cîhanî bû li bexdayê ew wek nûnerê xwendekarên kurd bû wê demê wî barzanî naskir ji bo karên siyasî ew pir caran çû başûr û rojhilatê kurdistan û têkilî bi şoreşê re danî profesor wanlî di sala an de bawernameya xwe ya doktoriyê wergirt bawernama wî lêkolînek li ser şoreşa başurê kurdistan bû di sala an bi hin hevalên xwe ve yekîtiya huqûqzanên kurd li ewropa damezrand û serokatiya vê saziyê kir wan belavok an jî çara gerdûnî ya mafên gelê kurd derxist û li parisê bi zimanê frensî çapkir ji aliyê desthilatdariya leşkerî ya sûriyê hukmê îdamê ya xeyabî ji bo mamoste wanlî derçû piştî şikestina şoreşa başûr di sala an de rejima beas ew dewetî iraqê kir lê dema vegere ewropayê di an de hêzên iraqê hewl dan ku wî bikujin di sala an bû serokê înstîtûta kurdî ji bo lêkolîn û zanist li berlînê dîsa wî salî bû endamê parlemanê kurdistan li derveyî welat pkdw di sala an de bû serokê kongreya neteweyî ya kurdistanê knk îsmet şerîf wanlî di ê sermaweza an de li lozana swîsreyê çû ser dilovaniya xwe îsmet erîf wanlî zêdetir bi zimanên wek firansizî û îngilizî nivîsandiye kovara mehname yekem kovara kurdî ye ku xwerû ango bi tenê li ser internetê derdikeve ta niha berhemên bi sedan nivîskarên kurd û biyanî tê de cih girtiye kovara mehname ji sala ve bi berdewamî her meh derdikeve kovara mehname cudahiyê naxe navbera nivîskarên baweriyên wan yên siyasî yan civakî ji hev dûr ya ji mehnameyê re giring naveroka nivîsên wê ye di mehnameyê de herî zêde wêjeya spehî tê nivîsîn anku helbest û pexşan di mehnameyê de serdest in lê herwiha nivîsarên li ser mijarên aktuel tê de cih digirin di pişka weşan de pirtûk û berhemên din yên nû yên bi kurdî tên nasandin û nirxandin nûçeyên giring yên çandeyî di bin navê nûçe de belav dibin mehname di her jimareya xwe de bi kêmî kurteçîrokekê pêşkêşî zarokan dike ta niha di gel gelek çîrokên kurdî û yên biyanî bi dehan kurteçîrokên şîretder yên aysoposê yewnanî di kovarê de derketine di bin sernavê gelêrî de mehname mehane çîrok û stiranên gelêrî yên kurdî diyariyî xwendevanên xwe dike mehname tê dikoşe di her hejmara xwe de cih bide yek yan du sê e pirtûkan ev pirtûkên elektronîkî berhemên pirr berfire ne û di gelek ji wan de bi sedan rûpel hene kovara mehname herdem ji weşanên din yên kurdî zêdetir cih daye berhemên wergerrandî ta niha berhemên bi dehan ger ne bi sedan nivîskarên cîhanî yekem car di mehnameyê de bi kurdî hatine weşandin di nav van berheman de mirov dikare sê pirtûkên xelîl cibranî dîwanek hafizê şîrazî dîwanek mewlana celaledînê rûmî pendnameyek se diyê şîrazî romanek anton çexov û şanoyek william shakespeare jî bibîne sernivîserê mehnameyê husein muhammed e ji bilî sernivîser husein muhammedî gelek kesên din jî bi berdewamî di mehnameyê de nivisîn ji van kesan şahînê bekirê soreklî ji destpêkê ve tê de nivîsiye lokman polat jî bi salan e bi berdewamî tê de dinivîse înternet an jî tora toran toreke kompûteran e bi înternetê mera kane têkev nav world wide web kurtenav www kurdî tora giştî a cihan di cîhanê de di sala an de bi awayekî giştî înternet hat bikaranîn û di wê demê de nêzî malper hebûn niha bi milyonan malper hene niha ji rojnamegeriyê heta teknolojiyê ji danûstandinan bigirin heta li ser perwerdehiyê der barê dezgeyên hikumeta kurdistana başûr de bigirin heta li ser turîzma kurdistanê jî bi hezaran malperên kurdî hene û roj bi roj ev hejmar pirtir dibe û naveroka wan jî dewlemendtir û rengîntir dibe înternet belkî di cîhanê de herî pir li feydeya gelê kurd bû ger rêjeya bikaranîna înternetê di nav kurdan de pirtir bibe ev sûdwergirtin jî dê pirtir bibe lewre înternet cihêkî azad e erzan e û sînoran nas nake niştimana kurdan bûye parçe lê bi saya înternetê ev sînor hinekî be jî radibin kurd dikarin kêmasiya ku di rojnamegeriya kurdî de heye bi înternetê ji holê rakin lê di heman demê de pêwist e ku pêwendiya gelê kurd ji bo bikaranîna înternetê bêhtir be û ji hêsaniya înternetê sûdê werbigirin di malperên hin dewletan de jî beşên kurdî vebûne wekî malpera voa motora lêgerînê ya navdar google û dmoz û di musicmoz de jî beşên kurdî hene û berî niha bi demekê pergala xebatê ubuntu bu kirdî derket windows ê jî biryar da ku guhartoyên xwe bi kurdî belav bike malperên wekî kerkûk kurdistan e ku di demekê pir kurt de ev portal bû serkaniyeke xurt a nûçe û enformasyonê ji bo xwendevanên kurd û biyanî ku her roj li gora statîstikên alexa com ji hezaran pirtir tîraja wan çêdibe ango bi hesabekî din her roj li dora û an serîlêderên vê malperê xweser hene ev hejmar jî piraniya tîraja rojname û kovarên kurdî zêdetir e tîrajên malperên kurdî wekî pukmedia com peyamner com efrin net com amude com welateme com û roj tv jî li dor vê hejmarê ne ji ber ku reklam tune ye organên mediaya kurdî jî nikarin weşana xwe bidomînin divê karsazên kurd edî dev ji cebaniyê berdin û ji bo pêşxistina medyaya kurdî pêşeng bin dad an hiqûq peyvîname nav dû mirov an mirov û dewlet an nav devletê de ya bi gelemperî ev gotin salixkirina wê bi vî rengî tê kirin dad peyname di nav mirov û mirov û an jî mirov û dewlet de ku bi wê têkilî û hewldan û tevgerên mirov li gor wê têna rastkirin a di kurdî de gotina dadê li ser mafê mirov re tê salixkirin cihên ku lê dadgehkirin têkirin jî qasre dadê na lê gotina dad bi teybetî di kurdî de di temenê xwe de kevneşopîyekê jî ku bi wê re tê ziman dihêne ziman kevneşopî di nava kurdan de weke rêgezên civatî ên ku li gor wan bi birastî were jîyinê têne ziman bi kevneşopiyê re wateyeka din jî li vê gotinê kirina ew jî li rastiyê lêgerîn a ev gotin kevneşopîk in di dewletê de dad li gelek beşan tê beşkirin bi teybetî di roja me bi pêşketinên ku dibin û bûna ev beşkirin bi awayekî vekirî têna ziman minaq dada bazirganiyê dada teybet dada hemdemî an dada şariştanî dada destûrî ku weke dada temenê destûrên bingihên an dewletê ya dada rêvebirinê dada teybet a dewletê dada cezakirinê û hwd ku hê bi gelek qadên din re were ser ziman dad tê ziman lê hemû jî bi hev re di çerçova dewletê û rêvebbirina wê de di ahangekê de dbin û têne ser ziman hevdû tememkirina wan ya di kirinê de weke xala herî giring ya dadî jî tê dîtin rêgez û xalên destûrî ên ku bi wan tê cezakirin û rêvebirin bi destûrî afirîna wan bi felsefe dadê re xwediyê dîroka xwe ya teybet in dad rêgezên wê wê li ser çi werina afirandin û bilind bibin bi teybetî şeklê jîyane civatê çand kevneşopî dîrok û hwd weke xalên ku di wê de li berçav têna girtin in dad bi têgihiştin û bîra wê bi zanîna wê re tê ziman di kirinê de bi rêvebirinê re tê dîtin li gotara têgehên hiqûqê meyzêne bi teybetî sê pergalên dadî ên ku mirov di vir de li ser wan bisekinê hene yek ku jê re continental law jî tê gotin û destpêka ji ji dema roma kevn tê destpêkirin û jê re dada roma jî tê gotin a bi teybetî têkiliyên di nava mirovan re rastkirina wan û hwd li berçav digirê li rojava û hwd di meriyetê de ya pergala dadî ya duyemin jî ku jê re dada hevbeş tê gotin ku bi common law jî tê nasîn a bi teybetî li qitaya emarîka û li emarîka ev pergale dadî di pergalê dadî ya dewletê de ya pergalê sêyemin jî weke pergalê dadî ya olî û hwd a minaq dada şerîatê ya îslamê mirov karê ji vê re weke minaq bide lê bi vê re mirov karê hê pirr pergalên dadî ên civatî bêne ziman minaq dada deronîyê dada civaknasî û hwd hemû pergalên wê jî li gorî pêşketina xwe rêzgez û xal û destûrên xwe kifş dike di sadsale me de pergalaka din ya dadî hat ziman ew jî weke pergale dadî ya sosyalîst tê zanîn ku di dema yekîtîya sovyet de hebû bû di vê pergalê dadî de jî de mirov û mafê wî di nava mafên civatê ên hevbeş de tê hasibandin mafên hevbeş ku herkesek wekehev tê dîtin û şîrovekirin di wê de tê ziman li gotara hiqûqa navneteweyî meyzêne husein muhammed z ê kanûna pêşîn li zaxo başûrê kurdistanê wergêr dadnas û nivîskarekî kurd e husein muhammed sala ê li gundekî nêzî zaxoyê li başûrê kurdistanê hatiye dinyayê ew ji sala ê ve li fînlendayê dimîne û niha parêzer e husein muhammedî berî karê xwe yê dadweriyê ji gelek dezgehên kargêrî îdarî yên fînlendayê re tercimaniya zimanê kurdî kurmancî û soranî û zimanê tirkî kiriye di wan daîreyan de ew herwiha wek şêwirmendê zimanên rojhilata navîn jî kurdî tirkî erebî û farisî bû husein sala an dest bi nivîsîna bi kurdî kiriye ta niha berhemên wî di çendîn kovar û rojnameyan de belav bûne ew ji an ve yekemîn kovara kurdî ya xwerû elektronîkî mehnameyê bi rêya internetê diweşîne tevî ku husein hem helbest hem kurteçîrok û hem jî gelek gotar nivîsîne jî ew herî zêde wek wergêr tê nasîn wî berhemine xelîl cibran anton çexov william shakespeare û gelek ji nivîskarên din ên li hemî cîhanê navdar bi zimanê kurdî arasteyî xwendevanan kirine husein herwiha ferhengokek peyvên dadwerî ya kurdî inglîzî amade kiriye niha ew li ser ferhengokek soranî kurmancî dixebite husein muhammed ji salan ê ve sernivîserê kovara mehname ye ji bilî mehnameyê ew di heman demê de li ser gelek projeyên çandeyî wêjeyî û zimannasî dixebite h muhammed yek ji çalaktirîn avakerê wîkîferhengê ye ku yekem ferhenga kurmancî kurmancî ya berdest e ferhenga din ya ku husein muhammed amade dike ferhengek soranî kurmancî ye ku ta niha ji tîpa a ta ya p hazir e yek ji xebatên wî yên giring jî amadekirina rêzimanek hevbeş ya kurmancî soranî ye wek pêşniyar bo danîna bingehekî bo zimanek yekgirtî yê kurdî husein muhammed bi berdewamî klasîkên cîhanî li zimanê kurdî werdigerîne kanîzar kovareke zimanî û zimannasiyê bû nivîskarên kovarê hem lêkolînên zanistî yên li ser zimanê kurdî û zimannasiya giştî bi kurdî belav kirin û hem jî dîtin û nêrînên kurttir li ser awayê rastnivîsîna kurdî weşandin gelek gotarên zimannasiyê yên husein muhammed tê de hatine weşandin li gorî nivîskarên redaksyona kovarê armanca wan ev bû armanca kovara me ne tenê zimannasên gihiştî û pîşedar in lê hemû bikaranînerên zimanê kurdî ne nivîskar rojnamevan xwandekarên zimanê kurdî xwandevanên berhemên kurdî û hwd mijara kanîzarê ziman û zimannasî ye lê sîngê me vekirî û berê me li dûr e em ê lêkolînên zimannasî belav bikin lê em ê herwiha xwandevanên xwe bigihîn devok û zaravayên cuda em ê wan ji berhemên hêjayî yên bi kurdî yan li ser kurdî nivîsandî agadar bikin bloga husein muhammed a bi navê zimannas ji sala an pê de berdewam e ji bilî wergerên xwe husein muhammed belkî herî baş bi pendên anku aforîzmayên xwe têt nasîn wî ev pend di rojnivîskên xwe de nivîsîne û paşî ew di kovara mehname û derin din de belav kirine zaxo bi suryanî qeza û bajarekî başûrê kurdistanê ye û bi bernavên xwe zaxoka delal an zaxoka rengîn an jî bûka behdînan navdar e zaxo bajarekî mezine lê bi hinjeta kû dikeve ser sinorê dewlet heya niha ne bûye parêzgeh du teorî li ser peydabûna navê zaxoyê hene zaxoyî devoka xwe wek şêweyek ji şêweyên devoka behdînî dihesibînin ku li duhokê û bajarrên din jî yên behdînîaxêv yên başûrê kurdistanê têt axiftin lê di rastiyê de devoka zaxoyê zêdetir nêzîkî devoka botî ye ku li cizîrê û derdorên wê serdest e zaxo yek ji qezayên herêma kurdistanê ye û dihête hijmartin yek ji dergehên welatî navenda qezayê bajêrê zaxo ye ku dikeve başur xoravayê deşta sindiya ya navdar bi axa xwe ya bi bereket zaxo bajêrekî cuwan e bi ava xwe ya zelal û hewayê xweş dihêt nas kirin ava xabûrî di nîva bajêrî de diburit di nav bajarî de dibite du çek û bajêrî dikit du qet û hinek ji bajêrî weke giravekê di nav xwe de digire li ser rûbarê xabîrî ji aliyê xorhelatê ve pirek ji keviran hatiye avakirin ku dibêjinê pira delal tê texmînkirin ku li ser demê mîrgeha behdînan hatiye nijinandin welê dîrokzan dîroka avakirina wê pirê vedigerînin bû serdemên kevnar mêjûvan pêk ne hatîne li ser dîroka navê bajarî gelek gotin li ser vê meselê hene di hindek pirtûkên aramiyan de navê bajarî hatiye gotin û dibêjin ya qetbiye ji tîpa zaxota ew a ramana serkevtin didît ew hizir dikin ko ev nave ji şerek navbera romî û farisan li dorên vê deverê çêbibû û bi serkeftina roma bi dawî hatibû ji ber vê çende navê vê deverê bûye zaxota yan serkeftin di gotinekî din de dibêjin navê zaxo ji tipa kurdî zê xûn yan xabûrê xûnê hatiye dibêjin ko ev nave jî ji şerek li deverê qewmî bû û di wî şerî de gelek xûn hatbû riştin ev gotine nîzîktir e bû gotina yekem û çêdibe ew şerê di navbera romî û farisan de bit gotina siyê dibêjit ko navê zaxo ji vê tîpê hatiye zê yan xabîr û xowek yan ew devera wek nihala ne û av lê disekine herçewa bit navê zaxo li gelek stiran û qesîdên kevin de hatîye vegotin bû nimûne zaxoka delal dîroka bajêrî bi duristî ne hatîye danan belê mîr celadet bedirxan dibêje ku bajêrê zaxo bajêrkekî giring bû li ser demê kutiyan ya giring ew e ko sabitekî yewnanî zînfon li sala berî zaynê di bajêrî re buriye wekî ew zivirî bû welatê xwe û wî behsê xelkê deverê kiriye bajarê zaxo hatîye berfireh kirin li wî cihî ew cihê bajêrê hisêniya lê ew a behsê wê li gelek pirtûkan de hatiye kirin û ereban navê xabîrî kirbûn xabîrê hisêniya û heta nihe taxek bi navê hisênîkê heye dîrokzanê kurd bedirxanê bidlîsî gotîye ku bajêrê zaxo digehite mîrgeha behdînan li ser demê mîr hesen beg korê mîr seyfedîn û yekemîn mîr li ser hatîye danan ji layê wan ve li sala h yek ji wan kinîseyekî cihûyan li zaxoyê ava kiribû û niha şûnwarên wê diyar in karê xelkê bajarî li ser çandinê ye bi taybetî jî çandina zivistanê wekî ceh genim noka baqil û fêqiyên rengareng herwesa çandina havînê wek bacan birinc û tûtin û hemî curên keskatiyê devera zaxo bi nav û deng e bi darên spîndaran gûzan û hinaran egera vê çendê ew e ku zaxo avekî zelal û axekî ter û bi bereket heye wek me gotî ku zaxo dergehekî giring e bû derveyî cîhanê ji ber vê çendê bûye melbendenkî giring yê bazirganî gelek gencên bajarî bûne tacir herwesa gelek kompaniyên tîcarî lê hatine danan li zaxoyê gelek şûnwarên dîrokî hene rêveberiya şûnwaran li duhokê dorê cihên şûnwarî li zaxoyê nivîsîne yên giring ev in kelha zaxoyê dikevit li nîva bajarî li layê xoravayê xabûrî û heta niha ya li ber çav e li ser demê mîrxaneya behdînan di demê mîr elî xan de ev kelhe hate nû kirin û berfireh kirin ev kelhe li ser kel û pelên kelhek ji wê kevintir hatiye avakirin û bi berên mezin hatiye avakirin û heta nihe li ber çav e kelha qubad paşa ew qube dikevit di mezarxaneya zaxoyê de ew qube şeş kojî ye û şeş pencer hene û dergehek ji fixarî hatiye avakirin û çend nexşek li ser dîwarên wê hene şûnwarên kêste bajêrek gelek kevin e mêjûya wê diçe ser demê aşûriyan û gelek kel û pelên aşûrî û yewnanî û îslamî têde hatine dîtin herwesa rehmetî şemdîn li ser şûnwarên kêste nivîsîye li govara al exaa li nîsana sala an bajêrê zaxoyê dorê km ji melbendê parêzgehê dûr dikevit û pehnatiya wê km û sê deverên giring hene devera rizgarî navenda wê îbrahîm xelîl e wekî dergehê bajêrî dihête hijmartin bû derveyî cîhanê li wê derê rêka navneteweyî ya cîhanî bo tirkiye diburit navenda wê dikevit wî cihî ku xabûr û hîzil digehin yek û li wê derê pira cihanî navbera kurdistan û tirkiyeyê de heyî navê wê ji mezarê wê hatiye ew a tirba îbrahîm xelîl pêxember û herwesa dihête hijmartin yek ji havîngehên bajarê zaxo taybetî û parêzgeha duhokê bi giştî karê xelkê wê deverê li ser çandinê ye bi taybetî çandina zivistanê wekî ceh genim nok nîsk û hwd herwesa çandina havînê wek bacan û birinc û hemî corên sebzî ev devere bi nav û deng e bi bîstanan bi taybetî li gunde lêhfê bîstanên xox sêv û zeytûnan yên heyîn herwesa bîstanên hinar û hirmîkan yên lê heyîn çîyayên giring li deverê ev in çiyayê spî yê ji başurê devera doskiya dihêt û berev rojava diçit û dikevite li başurê deverê herweha cada cîhanî di wir de diburit bû zaxo li geliyê spî yan jî geliyê zaxo ew zincîreya dikevit li xoravayê cadê dibêjinê dijwar heta zûrên dikevin hindavî pêşabîrî li sinorê sê kojî yê sinoran li vê deverê gelek şûnwarên kevin lê hene û heta niha dorê cihên lê nivîsîn yên giring eve ne kelha ermiştê şûnwarên dêrebînê pêşabîrê şûnwarên bêtasê şûnwarên dornexê û şûnwarên brahîm xelîl çiyayê xamtûr dikeve bakurê deşta sindiya û bajêrê zaxo ev çiyaye dikeve nêzîk hêla tuxûbê bakur û yek ji bilindtirîn çiyayên vê deverê ye geliyê hefttenînê ku dikeve xorhelatê zincîreya çiyayê xamtûrî û her beşeke ji wî çiyayî pehnatiya wê dorê km û hijmara gundên wê dorê gunda ne hemî hatine xirabkirin belê ji layê hikûmeta kurdistanê ve careke dî gundên deverê hatine avakirin devera sindiya dikevit bakur rojhelata bajêrî berî niha ev devere li gel devera guliya yek bû û navê wê devera sindî guliya bû û navenda wê gundê bêrsivê bû belê li sala an de hatine ji hev vekirin û melbendê wê bû gundê şeranişê ya dikevit di nîva devera sindiya û piştî hîngê melbendê wê bû gundê derkarê psaxa ji bakurê kurdistanê ji eruh hatin e eslê xwe garisan in silêman axa sindi seroke eşira sindiye em di şên erdê deverê bikin du qet û çiyayê şikêrr e ku dikeve di nevbera herdu qetan ew qeta dikevit aliyê bakur gelek çiya zûr û nihal lê hene herwesa gele kanî û rûbarok wên lê heyîn wekî şeraniş stevlan bihêrê perex behnûne qesrok û hîzil kelok marsîs û sindî qetê duwê jî devera deşta sindiyan ya bajêrê zaxo ji aliyê başur ve dikevitê û cadeyek ber bi xorhelatê ve di nav deştê re ji zaxo diçe bo bajêrokê batûfa û hevraztir diçe bo nav berwariya deşta sindiya bi bîstanên xwe yên xox sêv hirmîk û hinar bi nav û deng e herwesa bi genimê xwe û heywanên xwe namdar e li aliyên bakurê deverê gelek havîngehên xweş hene taybetî li şeranişê û çiyayên deverê nixamtîne ji dar û dirextî bi taybetî li şeranişê û geliyê pisaxa û rêkên sindiyan giringtirîn çiyayên wê şikêrre hefttenîn deriyê dawetiyan hişkal serkê reşûnê siwara stewrê û xamtûr in gelek şûnwarên kevin li deverê hene û heta nihe dorê ciha li rêveberiya şûnwara li duhokê yên nivîsîne û yêt giring eve ne pira rebenka bîşok pira şêx ûsiv kelhên sinahtê kelhên geliyê perexê kelha selmanê sindî û şikefta stevlanê bihêrê û hwd pehnatiya wê dorê km û hijmara gundên wê dorê gunda ne hemî hatine xirabkirin li devera sindiya gelek komelgehên qesrî hatine avakirin weki derkar bandro hîzava bêrsivê û gundê darhozanê navenda wê batûfa yan batîfa ye dikevit aliyê bakur rojhelata zaxo yekemîn car li sal a melbendê wê deverê gundê dêmka bû dûv de bû gundê behnûna guliya û li vê dawiyê jî bû gundê batûfa ya dikevit ser cada navbera melbendê bajêrê zaxo û devera berwarî bala navê batûfan raman a hindê didit ku pir bi ba û barovên zivistanê li serde dihên em dişên vê deverê jî bikin du qet qetek di kevit ser sinorê devera sindiya heta xabûrî qetê dûwê û yê bakur ji vê deverê çîyayî ye gelek çîyayên bilind û gelek zûr û nihal yên lê heyîn û dîsa gelek kahnî û rûbarok wên heyîn ev devere zengîne bi derametê xwe yê zivistanê û havînê û herwesa bi hewayê xwe yê xweşik bi nav û deng e giringtirîn çîyayên wê deverê ev in çîyayê nizor ê rûs ê keşan serkê şînî behnûne û şabanî giringtirîn rûbarokên wê ev in royê zirêzê û banikê şûnwarên kevin yêd heyîn û heta nihe dorê cihan yêd hatîn nivîsîn yên girin ev in kelha şabaniyê kelha keşanê kelha bicwanî pira nizdorê û şûnwarên krît û bêgova pehnatiya wê dorê km û hijmara gundên wê dorê gundane hemî hatine xirabkirin devera zêbarya dikevite alîyê rojavayê bajêrê zaxo ser bi nahiya ibrahim xelîl ve gelek nêzîkî sinorê tikiyê ye gundên zêbariyan li zaxo hene wekî tiyan hêtiyan şinava hene herweha ev hersê gund di çandinê de şarezane û xodan şiyanin berhemên van gundên zêbariyan wekî hinar tirî xiyar hêjîr binavûdengin gundê şinava weki cihekê guzarî û cihên seyranan hatiyê naskirin zaxo di warê çandeyî û kulturî û siyasetê de bajarekî giring e di kurdistanê de stranbêjên navdar yên zaxoyê wekî din mihemed arif cizîrî û tehsîn taha û eyşe şan ji gelek ji jiyana xwe li zaxoyê borandine helbestvanê navdar yê zaxoyê bedirxan sindî ye helbesta wî ey felek hunermendên kurd mihemed şêxoyî û şivan perwer kirine stran helbestvanê navdar yê zaxoyê naîf boselî ye helbesta wî çrîska şureşê geşbî ji kumatê îru derket û sitrana wenekin lawê kurd dujmin hêlîna çêkin hunermendên kurd erdewan zaxoyî û şakir akreyî kirin stran û hindekên din navê pertûka wî ya helbestan jiderdên awarebonê ye helbestvanê zaxoyê yê herî navdar bi rexneyê mamoste mistefa hisên e abdulwahid zaxoyi çend navdarên zaxoye ali neho mireki kovar weşana nivîskî ya li gorî demeke diyarkirî ye kovarên hefteyî û mehane hene kovarên kurdî yên bi nav û deng hawar gelawêj nûdem nûbûn peyv kovara w û gelekî din in di warê rûpel û mezinahiyê de her çi qas pîvanek ji bo kovarê tune be jî li gor armanc û daxwaza rêveçûnê cureyê kovaran diguherin kovar her çi qas bi piranî mehane derkevin jî kovarên heftane du mehane sê mehane şeş mehane û salane jî hene di warê naverokê de kovarên cur bi cur hene kovarên zanistî kovarên çand huner û wêjeyî kovarên zimanzanî kovarên civaknasî û hwd gelek in tevî ku gelek kovar ji bo teşvîka pêşxistina ziman wêje zanist û şaxekî zanistî naveroka xwe amade dikin jî gelek kovar jî hene ku tu caran ji bo teşvîkê tu nivîsan naweşînin û dema ku nivîsa mirovekî ê weşandin ew kes êdî pisporê wê mijarê tê dîtin niha nav welat û derveya welat gelek kovar derdikevin piraniya wan li kurdistana başur li kurdistana başur zêdeyî kovar hene ger kurdistana başur derbasî elfebeya latinî be hemû gelê kurd dikarê ji wan kovarên hêja sûdverbigre ên ku li kurdistana bakur derdikevin kêşeya wan a aborî û bêxwendewanî heye hin beşên wek sînema şano teknolojî û hwd de kovar dernakeve antolojiya çîrokên kurdî berfiretirîn projeya hevgihandina çîrokên hunerî yên kurdî ye antolojî du berg e û nêzî rûpelî ye û tê de çîrokek ji her nêzî çîroknivîsî heye çîroka yekem ya vê antolojiyê li nîva sedsala ê û yên dawîn jî piştî ê hatine nivîsîn ji her çar parçeyên kurdistanê û ji derveyî welat jî bi pirralî çîroknivîsan cihê xwe di vê şaheserê de girtiye ji bilî çîrokan li ser her nivîskarê î kurtenasandinek jî heye hemî çîrokên antolojiyê bi kurmancî alfabeya latînî ne lê gelek ji wan ji alfabeya kurdî erebî yan kurdî kirîlî hatine guhastin û herwiha hin jî ji soranî hatine wergerandin çîrokên berhevokê her yek serbixwe ye û belkî qet ti têkiliya wan bi hev re nîne ji bilî ku ew hemî bi kurdî hatine nivîsîn li vir min ne armanc e yek bi yek çîrokên antolojiyê binirxînim lê dixwazim wê bi kurtî û bi giştî binasînim û di hin xalan de binirxînim antolojî bi pêşgotinek rûpelî dest pê dike di vê pêşgotinê de amadekar birêz firat cewerî li ser ramana berhevkirina kurteçîrokên kurdî radiweste paşî ew yek bi yek basa parçeyên kurdistanê û rewşa nivîskariya kurdî li wan bi kurtî dike antolojiya çîrokên kurdî bi çîroka mele mehmûdê beyazîdî çîroka mem û zînê dest pê dike ew çîrok li sala ê hatiye nivîsîn berhevkerê antolojiyê tê koşiye ku cih bide hemî nivîskarên ji hingê ta niha yek yan pitir çîrok bi kurdî nivîsîne di encam de nêzî sed nivîskar û ji her yekî ji wan çîrokek dikeve dest me armanc ew bûye ku çîrok ji hemî nivîskarên bi kurdî dinivîsin di vê antolojiyê de hebin bi taybetî çîroknivîsên bakurê kurdistanê baş cihê xwe di vê berhevokê de girtiye lê beşên din jî yên kurdistanê jê bêpar nemane çîroknivîs ji başûrê kurdistanê ne ji başûr rojavayê welat ji kurdên sovyeta berê lê çîroknivîsiya rojhilata kurdistanê di vê antolojiyê de kêmnasandî dimîne herwiha mixabin çîroknivîsên bi dimilî zazakî dinivîsin tê de nînin tenê roşan lezgîn heye lê jixwe camêr bi kurmancî jî dinivîse berhevkirina çîrokên neteweyek xwedî wêjeyek pirralî karek derî hêz û şiyana takekesekî ye di rewşa kurdî de ev kar hê jî dijwartir e sedemên vê dijwariyê gelek in lê çend ji wan kurdî bi çendîn zarava û jêrzaravayan hatiye û tê nivîsîn herî kêm sê alfabe hatine bikaranîn wêjeya kurdî li çendîn navendên cuda pişkiviye bêyî ku haya wan navendan baş ji hev hebe ti arşîvxaneyên neteweyî nînin ku hemî pirranî yan hema beşek mezin ji berhemên wêjeyî yên kurdî di xwe de bihewînin amadekarê vê antolojiyê birêz firat cewerî ji van astengên li pêşiya xwe agadar e lê dîsan jî wî xwestiye xwe li vê rêyê biceribîne wî nêzî sed çîroknivîsên kurd di nav du bergan de gihandine hev û bi kurmanciyek nûjen ew hemî berdestî xwendevanên niha yên kurmancî kirine guman tê de nabînim ku encam dîrokî ye û serbilindiyek mezin e bo wêjeya kurdî û nîşanek geş e ji hêz û hinêra wê php nuke nivîsbariyeke azad ji bo cêkirina siteyên înternetê ye îro di internet da sîstema php nuke zûtirîn di nav malperan da tê bikaranîn ev sîstem bixwe serbest tê belavkirin bi yek pakêtek hatiye pêşkêşkirin xwediyê sîstema php nuke malpera phpnuke org e ji wir ew tê belavkirin û nûkirin versîyonên nû dem bi dem têne belavkirin php nuke bixwe sîstemek serbixwe ye ew bi mysql dixebite û bi php myadmin tê amadekirin mysql bixwe tenê li serverê tê bicîhkirin jixwe amadekarê serverê mysql ewil otomatîk bicîhdike php myadmin bo kontrolkirina naveroka sîstema malperê ye php nuke tenê bixwe sîstem e têda nivîs û pel nayne parastin naveroka malperê ango sîstemê di pela sql da li ser php myadmin tê parastin û nivîsandin emê zêdetir li cîhek din li ser mysql û php myadmin bisekinin php nuke bixwe bi pakêtek yekgirt tê belavkirin lê belê pakêtên din jî hene ew jî li ser bîngeha zimanê php ê hatine nivîsandin lê xweser in û tiştên cûda pêşkêş dikin li aliyek din jî bo php nuke tu çi bixwazî pêvebike dîsa tu dikarî bidestbixe me ewil got php nuke bixwe sîstema bingehîn e lê bo wê sîstemê zêdetir pakêtên din hene bo mînak di php nuke da forumek bîngehîn heye lê ekart têda tune lê tu dikarî ekart pêvebike ne derew e ez bibêjim tu çi bixwazî pêşkêş dike tenê tu bizanibe lê bigere û bibîne îro php nuke zêdetir bo forum panel portal û malperên nûçeyan tê xebitandin di php nuke da xwe register kirin heye tu dikarî bibe endamê malperê û tu dibî xwediyê beşek xwe çend mînak li ser hebûn û nebûnên php nuke nûçeşandin nûçenivîsandin beşa nivîskaran beşa dokûmentan beşa endaman arşîv beşa grêdanan beşa programan lêgerîn hwd sql injections ve nivisê bi diqat bixwine di phpnuke da gelek sql injections hate ditin hackers bi hawi gelek caran siteyen kurd hackirin hatina probeleme ji mainfile php û ji modula weblink ê derketiye ji bo we ku hun bi phpnuke dixebitin û malpera we bi phpnuke hatiye çekirin ji bir mekin herdem versiyona xwe phpnuke nû bikin ji bo we hun dikarin bi dakişinin sêr ê php nuke servîsek bo endamtî heye her kesek dikare xwe bi e maila xwe têda qeyd bike tu dibî endamek qeydkirî û tu dikarî malperê ra aktîf kar bike wek bikarhênerek tu dikarî di foruman da bi navê xwe binivîsî li ser nûçeyan nêrîna xwe binivîse û dengê xwe bide li aliyek din jî tu dikarî bi endamên din ra serbest mijûl bibe mesajan binivîse û pê ra chat jî bike xwediyê malperê dikare sîsteme her roj nû bike nûçeşandin jixwe ji ser malperê dibe wênepêvekirin dîsa ji ftp jî dibe û li ser malperê jî rê bo şandinê heye tenê li vir hinek script pêwist in ew jî jixwe serbest di internet da têne belavkirin xwediyê malperê dikare malpera xwe bêtirs ji êrîşkaran jî biparêze her roj û her hefte backup ava bike û naveroka malpera xwe veşêre birêvebirina malperê di destê te da ye lê tu dikarî hevalan jî tevlî karê xwe bike sîstema pakêta php nuke ji du aliyên taybet hatiye avakirin yek modûl in ango servîsên malperê ne û yek jî blok ev jî li ser malperê wan servîsan rava dike modûl bixwe nayne dîtin lê blok li aliyê çep û rast têne xuyakirin modûlên malperê jixwe sîstema malperê ne lê belê blok tenê jixwe grêdayê modûlan in tenê pêşkêşkarê modûlan in bo mînak modules your account ev modûlek e û bo beşa endaman e jixwe cîhê bikarhênerê ye jî bo mînak blocks block login php ev dibe blokek ev bixwe li ser malperê cîhek rava dike ji wir tu dikarî xwe di malperê da qeyd bike yan jî bi navê xwe têkeve ser malperê php nuke bixwe bi zimanê english hatiye pêşkêşkirin lê têda niha wek zimanên din kurdish jî heye pakêta zimanê kurdî tenê bo sîstema bingehîn hatiye amadekirin jixwe ev sîstema ewil e zêdetir tu modûl û blokan pêvebike jixwe ji bo wan cûda pela ziman tê avakirin niha pakêta zimanê kurdî bo sîstema php nuke heye û têda bo foruma phpbb jî heye her du bi hev ra hatine grêdan e pirtûkek ser php nuke bi kurdî heye şahînê bekirê soreklî nivîskar û rojnamevanek kurd e ku niha li sydney awistralya dijî ew di sala an de li gundê mezrê li devera kobaniyê li welatê sûrya kurdistana binxetê hate dinê di sala ê li welatê australya yê bi cih bû û li zanîngeha maquireyê wane xwend ji sala vir de li wezareta perwerdeya dewleta new south wales walesa başûrê nû dixebte di sala de bû be serokê yekemîn rêkxistiya kurd li awistralya û ji bo şeş salan ew rêkxistiyê bi rêve bir di nav salên an de bernameyek radyoyî ya hefteyî bi zimanê kurdî li ser radyoya ser fm diweşand ji sala vir de birêveberê pişka kurdiya radyo ya sbs servîsa weşanên taybet ya awistralya ye heta niha gelek kurte çîrok gotar û helbestên wî li rojname û govarên kurdî de hatine weşandin nivîskariya şahîn di salên yan de li sydney dest pê kir yekemîn nivîsar û gotarên wî bi zimanê înglizî bûn dû re çend berhemên bi e rebî û almanî jî nivîsandin dawiya salên yan rojname kovar û pirtûkine bi zimanê kurdî ji ewropayê gihîştin wî bi encama xwendina wan û bandora wêjeya almanî li wî dil xwazt bi kurdî binivîsîne wek ew dibêje bi taybetî dema wî çîrokên ligor asta demê û zimanên din di nav yên kurmancî de nedîtin lê kêşeya li pêş ew bû ku wî bi zimanê makî perwerde nedîtibû wek her kurdekî divabû xwe fêrî rêzimaniya kurmancî bike şahîn çend berhemên gramera kurmancî ji dostan bi dest xistin yek ji wan ji hinek jimarên hawarê pêk dihat ji birêz hemreş reşo li almanya şahîn xwe bi dirêjiya mehan her ku fersend hebû da ber xwefêrkirina rêzimaniya kurmancî û xwendina berhemên di dest de hebûn zanibûna bi rêzimaniyên înglizî almanî û e rebî meraqa li rêzimaniya kurmancî û rastnivîsê li nik wî zêdetir kir berhemên wî yên destpêkê helbest gotar û kurtechîrok bûn ji berhemên çîrokî wî di nav hefteyên dawîn yên sala de beşên ji naveroka an danîn ser malpera xwe ya facebookê cibran xelîl cibran an khalil gibran an jî kahlil gibran z ê kanûna paşîn m ê nîsanê nivîskarekî libnanî amerîkî yê bi nav û deng e cibran li nav darên selwiyê li bişarêya libnanê hat cîhanê wî li wir dest bi xwendekariya xwe kir lê di saliya xwe de sala an koçî bostona dewletên yekbûyî yên amerîkayê kir di saliya xwe de ew bi tenê vegerî libnanê daku xwendekariya xwe li medreset el hikmetê kuta bike li wir zimanê spehî yê helbestên wî ku tê de çanda erebî û bandora rojavayî digihin hev teşe da wî du caran li parîsê nîgarkêşî xwend dû re vegerî bostonê û paşî çû new yorkê û ta mirina xwe li wir ma cibran ji aliyê bi mîlyonan kesên bi erebî diaxivin tê naskirin û navûdengê wî ji rojhilatê nêz heta deverên dûr belavbûye helbestên wî zêdetirî zimanan hatiye wergerandin û tabloyên wî li bajarên herî mezin yê cîhanê hatine nîşandan li dema jîna xwe ew herî zêde wek nîgarkêşek portreyan dihat nasîn û ecibandin û gelek pêşangeh ji bo nîgarên wî li çar hêlên cîhanê hatine lidarxistin cibran herwiha gelek ji pirtûkên xwe yên helbestane bi nîgarên xwe neqişandine partiya demokrat a kurdistanê di ê tebaxa an de ji aliyê mele mistefa barzanî ve hat damezrandin cîgirê partiyê şêx letîf şêx mehmûd bû sekretere giştî hemze ebdula bû li destpêka sala ê îbrahîm ehmed jî tevlî partiyê bû di hilbijartina sala ê li gel partiya komûnîst ya iraqê xebitîn îro serokê pdkê kurê mele mistefa barzanî mesûd barzanî ye mesûd barzanî ji bilî serokatiya pdkê serokê herêma kurdistanê ye pdk li kurdistana başûr û îraqê jî kar dike bingehên serekî yên pdkê li hewlêr û dihokê ne pdk yek ji mezintirîn partiyên kurdistana başûr e û bi pevgihaniya hevgirtina ynkê di parlemana başûrê kurdistanê de hikûmeta herêmê birêve dibe pdk ji aliyê îdeolojî ve rexistineke sosyal demokrat e leyla zana di ê gulana ê de ji dayika xwe bûye siyasetmedareka kurd e ku piştî sonda qanûnî li parlamena tirkiyeyê bi kurdî axivî û ji ber wê û ji ber bizavên wê siyasî ji bo doza kurdî li tirkiyeyê ket girtîgehê ew sembola berxwedana aştîxwaz ya kurdan li tirkiyeyê ye li sala ê parlamena ewropayê xelata navdar a saxarov da leylayê lê heta sala ê ew ji ber zîndanîbûna xwe neşiya wê xelatê werbigirit sa leyla sala ê li farqîna li ser bi amedê ji dayika xwe bûye hêşta salî bûkê li mehdiyê zana re hat mehîr kirin mehdî serokê şaredariya amedê bû û bîst salan ji leylayê kaltir bû piştî ku mehdî li sala ê de ji aliyê dewleta tirkan ve hat zindanî kirin leyla bi awayekî çalak tevlî siyasetê bû ew li sala ê ji aliyê dewletê ve hat binçav kirin û êşkencedan di hilbijartinên sala ê da ji lîsta shpê wekî parlamenter ket meclîsa mezin a newengeran a tirkiyeyê li dema sondxwarinê da li civakê rengê kesk sor û zêr li pora xwe girê dabûn û bi kurdî got ku dê ji bo bi hev re jiyana demokratîka gelên tirk û kurd bixebitit ji ber vê yekê di civaka tirkiyeyê de tevlîhevî derket û parlementerên neteweperest bi gotinên wekî cudatîxwaz terorîst wê bavêjin zindanê êrîş bîrin li ser leyla zanayê leyla zana selîm sadak orhan dogan û hatip dicle li sala an partiya demokrasiyê dep saz kir ev partî li ê adara ê hat berbend kirin û bêritiya parlementerên depê ji ser wan hat rakirin meclîsa mezin a newengeran a tirkiyeyê ev bîryara xwe bi şahiyekê pîroz kir dozger ji ber sondxwarina wê û mafparêziya wê ji bo gelê kurd berdarî jê re xwest li dawiya dozê ji ber îxaneta li welêt salan cizayê zindanê xwar paşê salên dî ciza tevilî vî cizayî hatin kirin li xêve ango hezîrana sala ê dadgeha mafên mirovan ya ewropayê tirkiye ji ber doza nedadwer bi euroyan ciza kir li ê nîsana ê dgm ya bi hejmara ê ya ankarayê di doza jinûve darizandina parlamenterên depê yên berê leyla zana hatîb dîcle orhan dogan û selîm sadak da cardin salan cezayê giran yê hepsê da parlamenteran ango dadgehê biryara sala ê careka dî erê kir rêkxistiya lêbihurîna navneteweyî anku amnesty international navê zindaniya wîjdanê li wê kir li xêve anku hezîrana ê ji hepsê hat berdan lê doza wê xelas nebû li sala ê filmek bi navê back to the world anko vegeriyana li cîhanê li ser rewşa leyla zanayê hat çêkirin li çiriya pêşîn a ê li brukselê xelata saxarof wergirt û li parlamentê ewropayî axaftineka bi zimanê kurdî kir xelata ros li danîmarka sitend li ê xelata rafto li norwêcê wergirt li tirkiyê jî ji aliyê derneka mafen mirova ji xelata aştiye girtiye li sala ê dadgeha mafên mirovan ya ewropayê euro li ser hisaba dewleta tirkan dan leylayê û her yek ji parlamenterên girtî yên dî ev biryar ji ber mandelkirina mafên azadiya axivtinê bû leylayê û hevalên wê bizava civaka demokratîk dth damezrand li ê tebaxa ê bizava civaka demokratîk dth û partiya gel a demokratîk dehap bûn yek û partiya civaka demokratîk dtp damezirand anha wî hilbijartinên giştî yên tirkiyeyê yên ê hezîrana an parlamentera hdp ya agirî dema çê bûn weşanxaneya aramê di sala an de li stembolê hate damezirandin weşanxaneya aramê ya ku bi du zimanan bi kurdî û tirkî dest bi weşanê kir heta niha devîdevî pirtûk weşandine salên pêşîn ên weşanê wê kovara dîrok û wêjeyê ya bi navê vesta weşand aramê ji nivîskarên her wekî noam chomsky immanuel wallerstein michel albert moliere ku di serdema xwe de çawa hatin xwendin û îro jî bi eleqeyeke zêde têne xwendin gelek pirtûk bo tirkî û kurdî dane wergerandin û weşandin di demên dameziranê de ji neamadebûnê û kêmasiyên tora çap belavkarî û pirtûkfiroşiyê qedexeyên li ser weşanên muxalif û cezayên hepsê aramê navbirrîyeke kurt da qonaxa weşangeriyê lê îro aram xwediyê arşîveke dewlemend e ku di nava xwe de pirtûkên lêkolîn dîrok wêje helbest bîrhatî roman û şanoyê dihewîne serekîtirîn damezirînerên weşanxaneya aramê yên ku taybetî jî bi pirtûkên xwe yên li ser bîrhatiyan dîrokê û lêkolînan eleqeyeke mezin dîtine yên li bendîxaneyan in weşanxaneya aramê sê şaxên xwe yên pirtûkxaneyî li wan amed û stembolê hene aram bi hewildana bo nûnerîya bîra civakî polîtîk kolektîf û rewşenbîrî bi şîara aram ronahî ye li cîhana weşangerîyê bi weşangeriya xwe berdewam e bnr listeya weşanên ku bi kurdî diweşînin sql bi îngilîzî structured query language tê maneya zimanê pirsa binyadkirî bi îngilîzî bi piranî wek sequel dixwînin lê bilêvkirina bi kurdî wek ess ku ell an jî se ku le ye dîroka sql ê di sala an de bi ibm research we destpê bûye di sala an de ji oracle corporation ji bo pêşvebirina taybetî berfireh kiriye komiteyeke ansi yê american national standards institute sql wek standarda ji bo zimane rdbms ê relational database management systems qebûl kiriye niha sql çar aliye dinyayê têpekanin û bûye standarda ji bo komputerên mezin komputerên biçûk û pc yan di paşerojê de databasa bi dbase dihat meşandin lê îroj cihê xwe bi piranî li ms access hiştîye databas agahî û înformasyonên bi rezanî di tabela de hevre girêdayî databas înformasyona ku meriv lê digere peyde bike herçawa hemî înformasyon di nav databasê de ji be nebese çawa meriv dikaribe van înformasyonan peyde bike li vir sql derdikeve holê bikaranîna sql ê meriv dikare înformasyonê di databasê de paqij û vala bike delete nû bike update û serrast bike insert hammel bo mînak malperek heye û mirov li ser e froşê e business vekiriye gelek nimûne hene mirov bi çi şiklî rêzaneke sîstematîk ava biki xebateke gelek mezin bendî bikarhêner ye divê mirov van nimûneyên xwe li gor kategoriyan veqetîne û divê vana bi hevre girê bide wekî nimûne muzîka kurdî şivan perwer kî ne em biha ji bo vê xebatê meriv sql ê bikar tîne her çawa bikaranîna mysql ê ne hêsan be jî bikarhêner dikare pratîkan li ser bike wekî din mysql databaseke xurt e bi piranî bo php tê pêkanîn wekî din malpera kurdmcse bi alikariya php û mysql ê hatiye damezerandin php an jî bi navê xwe yê fermî php hypertext preprocessor php pêşxebatkarê hipernivîs di nav html ê de dikare were nixumandin mirov dikare bi alîkariya wê kod ên ku ji aliyê pêşkêşker ve tên xebitantin binivîse zimanekî bi tevahî kod ên eşkere bi kar tîne ye wate ji bo çêkirina naverokeke çalak mirov dikare vî zimanê bernamekariyê bi kar bîne php zimanek ji zimanên bernamekirina webê ye her wiha cihê ku herî pir lê tê bikaranîn jî web a herî mezin ango înternet e di înternetê de daneyên rûpelan bi bikaranîna protokolên belî ji deriyekî komputerê dihere yê din ev çûn an jî ev birin li ser bingeha tcp ip pêk tê http hyper text transfer protokol jî dibe pûl a li ser vê nameyê dema tu dixwazî www malperamin com vekî komputera te ji pêşkêşkera ku wê rûpelê pêşkêş dike re nameyekê dişîne wekî daxwaz ev daxwaz ji aliyê pêşkêşker ve tê bersivandin ji danûstandinê re bi kinasî wiha tê gotin daxwaz bersiv php wekî linuxê xwedî zagonên pergala vekirî ye ango bi van zagonan ve girêdayî ye her kesê ku dixwaze dikare guhertinan li gor zanebûna xwe lê zêde bike lê nikare ji vê guhertinê pereyan qezenc bike divê guhertinên xwe ji her kesê ku dixwaze re eşkere jî bike rasmus lerdorf di destpêka dîroka înternetê de wate di wan salên î de ku hîn înternet nû belav dibû de ji xwe re li karekî digeriya fikirî ku kurtejiyana xwe di rûpelekê de binivîse û dema çû ji bo kar serî li derekê da vê navnîşanê bide wan lê wan deman bi taybetî jî di tora unix a zanîngehan de ku pêşkêşkerên web hatibûn sazkirin çêkirina rûpeleke şexsî ne karekîhêsan bû kî rûpelekê ji xwe re çêke û têxe pêşkêşker heke roja yekem lê hay nebe jî roja duyem dê meraq bike bê çend kes ketine malpera wî çi fikirine û xwestine jê re çi bibêjin lerdorf kurtejiyana xwe xist pêşkêşker û wî jî meraq dikir ku çend kes vê kurtejiyana wî dixwînin wan salan di hindurê wê de motoreke berhevkar hebû ku yek du makro fêm dikir çend amûrên ku di piraniya malperên şexsî de hene lênûska mêvanan hejmarok û hwd tê de cih digirt lerdorf di sala an de li ser vê meraqa xwe php personel home page bi pêş xist beşeke mezin a vê nivîsbariyê ji zimanê perl hatibû standin navê personel home page serûpela şexsî lê kiribû vê nivîsbariyê gelekî bal kişand û hate bikaranîn lerdorf pêvekên ku wekî form daneyên ji serîlêderan hatine berhev dike nivîsî navê vê bernameyê bû php fi form interpreter şîrovekarê formê hinekan navê php li vê guhertoya bernameyê kir ev nav tevî ku bername gelekî guherî û bi pêş ket jî demeke dirêj neguherî lerdorf di an de motora berhevkar ji nû ve nivîsand navê wê bû php fi v vê guhertoyê formên agahiyan ên html bi kar dianî dema desteka mysql jî li vê yekê zêde bû php fi êdî ji dayika xwe bû pêşî ji gel re ne vekirî bû r lerdorf fikirî ku ev nivîsbariya ku ji bo xwe amade kiriye ji aliyê kesên zêde webê nasnakin ve jî dikare bi hêsanî were bikaranîn di sala an de bi navê personel home page tools li gel hate vekirin êdî gelek kesan destek dayê û kod ên wê bi hevkarî bi pêş xistin ji lew re bi lez bi pêş de çû rasmus lerdorf di nîvê sala an de komek ava kir di vê komêde zeev suraski stig bakken shane caraveo û jim winstead hebûn heta wêdemê phpê ji perlê deyndariyeke dewamî dikir vê komê php ji vî awayî rizgar kir php kirin object oriented berêveyî bireser ew êdî zimanekî bernamekirinê yê bi vî rengî bû ev kom ji bo kêrhatinên dîtir li phpê zêde bike hey xebitî di an de zeev suraski û andi gutmans motorê berhevkar bi tevahî ji serî de nivîsandin û ji bo php v bingehek çêbû dû re jî php v ji serî ve hate nivîsandin php hypertext processor ji bo serkeftinan amade bû ji bernameyên cgi yên ku bi c û perl hatine nivîsîn cuda ye ji bo jêgirekê ji html çêke di şûna ku komek rêzik were nivîsîn mirov dikare di navenda kod ên html de bi kar bîne zimanekî wisa ye ku mirov dikare daneyan di her derê de bixebitîne di navbera wê û javascript ê de ku zimanek ji zimanên aliyê daxwazker e cudahiya ku heye ew e ku xebat di pêşkêşker de pêk tên û ji daxwazkar re tê şandin standina daneyên formê çêkirina rûpeleke naveroka wê çalak an jî di pêkanîna bicihanîna nasyaran de her tiştê ku bernameyeke wekî cgi pêk tîne dikare bîne cih di php ê de tişta ku herî pir bal dikişîne jî desteka fireh a ku ji bo karên danegirê dike ye çêkirina dokumaneke têkildarî danegirê bi php ê pir hêsan e niha hemû danegirên ku navên wan li jêr hatine nivîsîn tên destekirin digel van jî php bi servîsên din re protokolên wekî imap snmp nntp pop û http bi kar tîne û têkiliyê ava dike kemal burkay helbestvan û siyasetmedarekî kurd e di sala an da li dêrsimê qeza mêzgirê gundê dirban ji dayîk bûye bavê wî li dibistanê dersdar bû dibistana pêşîn a pênc salî li gundên dorê û li gundê xwe xwend û xilas kir piştî wê di sala an da çû dibistana mamostetiyê bi navê enstîtûyê li akçedaxê bajarê meletiyê li wir û li enstîtûya dîclê li erxenî xwand û di sala an da xilas kir di sala an da îmtihanên lîsê jî da û li fakulta huqûqê li enqerê qeyd bû him li gundan mamostetî kir du sal li kurdistanê gundekî wanê salekî jî li gundekî enqerê him jî kete îmtihanên huqûqê huqûq jî di sala da xilas kir di sala an da li xarpêtê elezîz dest bi awûqatiyê kir li wir her usa jî bi navê çira û bi zimanê tirkî kovareke çandeyî derxist ev kovar şeş hejmar derket du sal şûnda buroya xwe bir dêrsimê li wir jî bi navê ezilenler kesên bindest rojnameyeke piçûk ya panzdeh rojî derxist ew jî hejmar derket di sala an da bû endamê partiya karkerên tirkiyeyê tip bo avakirina rêxistinên tip ê li hin bajarên kurdistanê elezîz bîngol dêrsim û erzingan gelek xebat nîşan da di sala bû endamê komîta rêvebirinê a giştî ji ber nivêseke wî li ser pirsa kurdî ku di sala an da li kovara yeni akış derket di sala da hate girtin û çar mehe di hepsê da ma dîsa ji ber kar û barên sîyasî di derheqa wî da gelek dawe vebûn û di navbera salên an û ê da sê caran hat girtin salekî zêdetir di hepsê da ma pişt ra mecbûr ma ji welat derket berê çû libnanê piştî wê jî çû ewrûpa li der welat du sal ma di sala an da li tirkiyeyê hikûmat guharî û efû derket burkay vegeriya tirkiyeyê tevî hin hevalên xwe partiya sosyalîst a kurdistan psk sazkir û bû sekriterê partiyê partî veşartî bû partiyê di hezirana sala an de bi navê zgürlük yolu riya azadî dest bi weşana kovareke mehane kir ew bi mezinahî di navbera rûpel bû di destpêkê da her hejmarê wê heb dihate çapkirin piştra zêde bû giha hezarî tê da bi xurtî li ser pirsa kurdî dihate sekinandin berê tenê tirkî bû piştî hejmara an tê da kurdî jî cî girt burkay di vê kovarê da bi navê xwe û bi navên din ê nivêsand riya azadî li welat hejmar derket di sala an da partiyê roja welat derxist rojnameyeke panzdeh rojî bû nîv nîvê bi kurdî û tirkî bû hejmara pêşîn hezar çap bû yên din ê her yek hezar bûn yek du hejmarên wê jî hezar çap bûn roja welat heya ku bi destê hikma leşkerî hate girtin hejmar derket partiyê di van salan da her usa jî weşanxana riya azadî vekir û dest bi weşanên pirtûkan kir ew pirtûk hinek bi kurdî hinek bi tirkî bûn lê li ser dîrok ziman çande û civaka kurd bûn lê zilm û zordariyeke giran li ser kovar rojname û kitêban hebû hemû dihatine komkirin û di derheqa nivêskar û berpirsiyarên weşanan da dawe vedibûn li dawiyê jî di sala an da hikma leşkerî gerandina awarte ew weşan bi temamî sekinandin ji ber êrîşên giran burkay û hin hevalên xwe di sala yî da mecbûr man derketin der welat piştî wê jî partiya wan li welat kar û xebata xwe ajot lê ji bo wî êdî rê venebû ku cardin vegere welat wî jî karê xwe yê sîyasî û çandeyî li der welat bi rêva bir partiyê li derveyî welat riya azadî bi kurdî û tirkî cardin derxist riya azadî tevî yên berê û tevî sê hejmarên taybet giha hejmarî burkay ta ji salê xwe dest bi nivêsandinê kirîye berê tenê bi tirkî dinivêsand wê wextê kovar rojname û pirtûkên kurdî di dest da tinebûn û wî jî xwandin û nivêsandina kurdî ne dizanibû di salên da li tirkiyeyê di hin kovaran da ew jî gelek kêm nivêsên kurdî xwe nîşan dan û çend pirtûkên kurdî derketin burkay piştî sala ku derkete ewrûpa dest bi nivêsandina kurdî kir û cara pêşîn di kovara ronahî da nivêsand ew kovar li almanya bi destê rêxistina hevra derdiket ew jî bû endamê vê komelê dema an da ku vegeriya welat û wî û hevalên xwe riya azadî û roja welat derxistin wî jî di van weşanan da bi kurdî jî nivêsand heta niha ji zêdetir pirtûkên wî û bi dehan jî brûşûrên pirtûkik yan jî pirtûkên piçûk bin sed rûpelî wî çap bûne beşek ji wan sîyasî ne teorîk in li ser civaka kurd li ser sosyalîzmê û li ser karê partiyê ne beşekî wan jî ji bîstî zêdetir berhemên çandeyî ne di an de ji serokatiya psk îstîfa kir berhemên burkay ên çandeyî ku heta niha çap bûne ev in wek werger hin pirtûkên ku burkay ji kurdî wergerandine tirkî yan jî ji zimanên din kirine kurdî ev in hin siêrên wî hatin wergerandin û bi zimanê îngîlîzî almankî îtalyanî bulgarî yewnanî erebî û farisî di kovarên beyanî da yan jî di berhevokan da çap bûn berhevokek ji siêrên wî bi navê helîn bi zimanê almankî di nav weşanên komkar da derket kemal burkay di salê derbasbûyî da di gelek kovar û rojnamên tirkî wek warlik dost papîrüs yarina doîru yenî toplum sesîmîz û yên kurdan derxistine wek çira yenî akis ezîlenler ronahî riya azadî roja nu dengê komkar zgür gelecek deng azadî ronahî hêvî roja teze yên edebî û sîyasî da û bi gelek navan nivêsandin yên heyî da hîn jî dinivêse bona vê yekê bi zimanê kurdî sê çar kitêben wî ên din jî hene ku bi navên din hatine nivêsandin û niha naxwaze wan aşkere bike çend berhemên wî jî di demên rev û veşartinan da wenda bûn di nav wan da berhevoka sairên tirk û gelek siêrên lafonten hebûn ku wî ew wergerandibûn kurdî û ji bo çapê hazirkiribûn her usa jî du pîyesên wî hin pirtûkên wî ên teorîk û yên ku ji nivêsên sîyasî pêk tên jî ev in hozan serhad navê rastî süleyman alpdoan jdb ê tîrmeha zêtka agirî m ê tîrmeha faraşîn hunermendekî bi nav û deng û şehîde tekoşîna azadiyê ye silêman alpdoxan ji du xwîşk û sê birayan ê herî biçûke serhad zarokatî û civanitî xwe li patnosê derbaz dike heya dibistana navîn li vir dixwîne hîn di saliya xweda bala wî diçe li ser tembûrê di salên an da ku du sal di li ser dest pêk kirina şerê çekdarî ya têkoşîne neteweyî ya kurdistanê re derbaz dibe têkoşîn germ û berfireh dibe li hemberî vê şaxa şerê taybet ê tirkiyê jî vala nasekine û taktîkan diafirîne di encama vê yekêda li tirkiyêyê û kurdistanê furyaya hozanên zarok dest pêk dike bi vî awayî ciwanên dikişînin ber bi vî alîda silêman jî wî çaxî ne di zanîna neteweyîdaye û dikeve nav vê bazarê ew ji bo ku kasêta xwe ya yekemîn çêdeke û diçe stembolê û li wir bi navê murat esen kasêta bi navê gulo derdixe di heman demêda yek ji wan hozanên biçûk jî emrahe silêman demekê bi emrah rê li malekê dimîne lê paşê vedigere patnosê ew di sala an da dikeve azmûnê û konservatuvara dewletê ya zanîngeha ege beşa muzîka tirkî qezenc dike salên konserwatuwarê ji bo wî dibin salên xwe pirsiyarkirin û li xwe vegerînê ew li vir giraniyê dide nîqaşên li ser di rastiya kurdistanê de divê rasta huner û hunermend çi be li zanîngehê ew û jineke bi navê yıldız hev û du nas dikin û di êda dizewicîn di tîrmeha heman salêda jî her du beşdarî nav refan dibin yıldız ku niha li girtîgeha amasyayê ye li cizîrê tê girtin û sal û mehan cizayê zîndanê lê tê birîn silêman jî pêşî diçe heftanînê ji wir jî derbasî akademiya mahsum korkmaz dibe ji wir ji ber mamostad bûna wî ya di warê muzîkê da wî dişînin hunerkomê li vir di nav koma berxwedan da dixebite li ewropayê ji bo xebata muzîkê her çiqas derfet hebûn jî wî di got şoreşgerek divê vegere welatê xwe ev ji bo şoreşger peywireke û wiha di got çavkanîyeke me ya hêja heye vegera li ser wê çavkaniyê bi taybetî derxistina çanda kurdî peywireke meye hozan serhad dixwezên xwe pêk tîne û di sala anda vedigere ser çavkaniyê piştî ku çend mehan li zapê dimîne diçe navenda çanda mezopotamyayê ya hewlêrê li vir hema li her deverê başûrê kurdistanê beşdarî dawet û şahiyan dibe hozan serhad ji sala an pê va bi nerîtîkî di nav şerda cih digire di sibata an da beşdarî konmcivînê emîn a pkk ê dibe ew di komcivînê da ji bo karên ewropayê tê peywirdarkirin lê ji ber ku hevanî ku di ê keçêrê dest pêk kirî bû rû dide û serokê giştî yê pkk ê wekî dîl tê girtin dixweze ku çûyîna wî bê li peş xistin di komcivînêda her wiha bîryar tê dayîn ku koma hüseyin kaytan û kameraman û derhêner halil uysal jî herine herêma botanê hozan serhad jî ji bo kişandina klîban dixweze bi wan re here hozan serhad tevahî yekîneya xwe di tîrmeha an da li elkê colemêrgê dikeve kemîna artêşa tirk ew ji komê vediqete lê bi birîndarî dikeve destê dijmin di vê pêvajoyê da li hemberî zordariya ji bo taybetî li serî radike ew hozan serhad di roja emîn a dîlketinê da li faraşînê derdixin operasyonê û serhed li wir dikeve nav karwanê pakrewanan cewad merwanî hunermendekî kurd e cewad merwanî di sala an de li gundê boşat yê girêdayî herêma farqînê silîva di nava malbateke hunerhez û kurdperwer de hat dinê cewad xwîndina xwe ya destpêk û navemdî li xwîndingehên bajarê farqînê bi dawî anîn piştre ji bo demeke kurt di zanîngeha dîclê de fakûlteya perwedeyê ji bo mamostatiyê xwînd lê ji ber sedemên siyasî û pirsgirêka kurdî neçar ma ku dev ji xwîndinê berde ji ber ku ew zû pêhesiya ku bi riya zimanê serdest siyaseta asîmîlasiynê yê di kurdistanê de bêtir bê meşandin evîna cewad ya ji bo muzîka kurdî di temenê zarokatiyê de bi rêya guhdarkirina radyoyên êrîvan û bexdayê zedetir bû deng û awazên hunermendên mîna m arifê cizîrî meryem xan kawîs axa husêyinê faro hesenê cizîrî nesrîn şêrwan karapêtê xaço û hwd bandorek mezin li ser bilindkirina hestên wî yên hunerî hiştin cewad ji bona ku di nava deriya hunera kurdistanê de xwe hînî melevaniyê bike bi dilekî xweş beşdariyê di dewat û şahiyên gel de dike bavê cewad nemir hecî mihemed elî ku mîna heykeltiraşekî mêimariyê di herêmê de mirovekî hosta û navdar bû bi çêkirina neqş û heykelên hunerî li ser kevirên kanî avahiyên olî û der û dîwarên mizgeft û xaniyên taybetî bi hunera xwe ya neqşnîgariyê ji zarokên xwe dawa dikir ku di qada hunerê de bibin xwediyên hunerekê ku di xizmeta gelê kurd de be cewad di bin teisîra şîretên bavê xwe de hertim xwest ku di qada huner de ber bi pêşve bimeşe lê carna desthilatdariya adet û orfên civaka feodalîzimê li ser rêya wan kelem derdixistin û nedihişt ku di vê rê de li gor xwestekên dilê xwe pêş bikevin bihara sala an cewad di pêşbirkîyekê ya ji bo dengxweşên herêmê ku ji aliyê radyoya diyarbekirê hatibû lidarxistin bi yekemîn pile hat xelat kirin û demekê jî di radyya amedê de xebitî piştre bi hevkariya karbidestên radyyê di konservatora bajarê izmîrê de mijûlî xwîndinê dibe lê ji ber ku ew hertim dixwaze bi zimanê kurdî bistire vê siyasetê wek bişavtina hunera gelê xwe dibîne û dev ji dersa konservator û xebata di radyyê de berdide bi vî awayî ji bona ku ji gel û çalakiyên xwe yên hunerî dûr nekeve bi pêkanîna komeke muzîkê koma zembîlfiroş dest bi xebata xwe ya hunerî kir di wan salan de ji ber ku agirê şoreşê li kurdistanê sal bi sal gortir dibû û zimanê kurdî jî qedexe bû cewad bi cesareteke mezin bi kurdî distirî herwiha ji hunermendên ku bi esla xwe kurd bûn û bi kurdî nedistirîn dawa dikir ku bi zimanê xwe yê zikmakî bistirin ew li hemberî hemû yasayên înkar û qedexekirinê berdewam bû li ser livbaziyên xwe yên hunerî ji bona wê jî sala an sê mehan hat girtin ji wir û pêde gelek caran hat girtin û bi îşkenceyên giran rû bi rû ma di sala an cewad ji aliyê gel ve wek endamê yekemîn yê encûmena şaredariya farqînê hat hilbijartin cewad careke din sala an bi qasî salekê ji ber çalakiyên siyasî li girtîgeha amedê hat girtin piştî ku ji girtîgehê derket ji ber ku di berdewamkirina kar û xebetê xwe yê kurdayetiyê de bi îsrar bû du caran ji aliyê kontorgerîla ve rastî hêrişên çekdarî hat lê her du caran jî cewad ji destê wan filitî û birînên wî zêde xedar nebûn di havîna sala an ji ber ku ji aliyê dewletê zêdetir ji heşt salan ceza zindanê jêre hatibû diyarkirin neçarma ku ji kurdistanê derkeve piştî ku demekê li welatê sûriyê ma di dawiya sala an de hat ewropa û ji wê demê heya roja îro di akademiya çand û hunera kurdî de xebatên xwe yên çandî siyasî didomîne cewad merwanî heya niha albûmeke xwe ya bi navê penaber ku ji kilamên siyasî û gelêrî pêk tê çêkirîye herwiha di orkêstra senfoniya kurdî de jî bi xwîndina strana derwêşê evdî beşdarî kiriye cewad di pêşerojê de yê li ser çend berhemên folklorîk kasêt û cd û komîserhev kirina stranên kurdî yên resen pirtûk jî bixebeite em tev bi dilxweşî li benda xebat û berhemên hozanê xwe yê dengxweş cewad merwanî ne mîr muzîk bangîn hikmet cemîl hunermendekî kurd e di dilê çiyayê kurmênc de gundê mabata ku mîna morîkeke şîne li ser sînga efrîna xweşik tê xuya kirin li wî cihê ku hunera xweristê û spehîbûna wê digihê asta herî bilind dengê bengîn bi zelalî bilind dibû weke pêwîstiyekê ku xweristê reng dida xwe xwe xweşiktir dikir bi derxistina kasêta yekem çi bêjim welat kurdistan e sala an bengîn cihê xwe di hunera kurdî de nîşan da herweha kasêta duyem şoreş û ya sêyem welato kurdistan taybetiya deng û muzîka wî bû sedema vekirina deriyê dilê gel bengîn ev dilsozî bi êşa gelê xwe yê bindest û têkoşer re bi kasêta çarem zinara erebî da çenspandin çiqasî ev dilsozî bûbe sedema koçberiya bengîn û derbederiya wî jî bîstûpênc salin ku neçar bûye ji hundurê welat derketiye lê tucarî welat ji hundurê wî derneketiye ev hevde sale ku bengîn tu kasêtên nû dernexistine lewra vegera bengîn piştî van salan bi stîleke nû wateyeke din distîne helîm yûsiv hozan dilgeş z m adar hunermendekî kurd bû ku di sala an de ji malbateke êzidî li gundê fisqîna nisêbînê parêzgeha merdînê hatiye dinê di ê adara an de çû ber dilovaniya xwedê kaseta xwe a yekê di sala an de çêkir di vê kaseta xweda rewşa bindestiya gelê kurdistan tîne ziman û dibêje ma qey bindestî para meye kaseta xwe a duyan di sala an de derdixe di vê kaseta xwe de banga şer li dijî bindestiyê dike û dibêje here şoreşê here kurê min li te helal be şîrê berê min kaseta xwe ya siyan di sala de çêdike û di vir de bala gel dikşîne ser kurdistana rojhilat ku di bindestê xumeynî de dinale û dibêje xum xum xumeynî tu xwîna kurda dimijî di kaseta xwe a çaran de ku sala ê de derxistiye terora cuntaya elunê li kurdistana bakur şermezar dike û banga xwe bi agirê newrozê dike newroze newroze cejna kurdane brano cejna we pîroz be hozan dilgeş şerê gelê kurd li dijî zordestiyê wek doza proleterya li dijî kapîtalîzmê dinirxîne di kaseta xwe a pençan de banga karkeran dike ey karker û proleter tu dixebitî şev û roj dunya li pişta teye tu çima birçiye lo şev û roj bi destpêkirina şerê çekdarî li kurdistana bakur bandora xwe dide ser hunera dilgeş jî dilgeş kaseta xwe a şeşan heftan û heştan bi alîkariya hunerkom çêdike û dîsa banga xebatê dike û bîranîna şehîdan tîne ziman li merdînê li bagokê xwîn herîkê wekê cokê şer devam kir şev û rokê bijî şerê me li bagokê her wuha hozan dilgeş di helbestên xwe da bala gel dikşîne ser îdeolojî û felsefeya nuh ku gelê kurd tide dimeşe û li ser seokê netewî wuha dibêje serokê gelemperî xweş rêzan û rêberî qehremanê kurdistan tu çira find û fenerî di vê kaseta xweyî nuh de hozan dilgeş dîsa bîranîna şehîdan û buyerên dawî tîne ziman em dêbêjin her bijî hozan dilgeş em hevîdarin û em dizanên dilgeş bi helbestên xwe û bi xebata xwe dilê gelê me da cî girtiye open directory project odp projeyek ji bo çêkirina rêza înternetê ye navê din ê odp komara web e wateya navê vî bi kurdî projeya rêza vekirî ye di sala da rich skrenta û bob truel bi têv navê gnuhoo hat çekirin xebata muhendîsî jî bi şîrketa sun microsystems bû gnuhoo pir mezin bû paşî hat guherandin bi navê newhoo dîsa hat guhartin û bû open directory project naveke din a odp jî dmoz e armanca vê proje tevêkirin û rêzkirina hemû malperên ku bi qalîte ne çavkaniya daneyên hemû rêzên cîhan pê danî ji bo malperên lêgerîn bi vê rengê wek google yahoo altavista û malperên lêgerînên din daneyên odp bikartînin niha odp çavkaniyeke herî girîng ji bo malperên lêgerînê ye partiya sosyalîst a kurdistan psk di êvara sersala an de li bakûrê kurdistanê hat damezirandin hingî navê partiyê partiya sosyalîst a kurdistana tirkiyeyê pskt bû lê di kongreya partiyê ya an de ku di sala an de hat lidarxistin partiyê navê tirkîyê rakir û tenê psk hişt ji destpêka damezirandina xwe heta vê gavê pskê her tim ji bo çareseriyeke li ser bingeha dewletike federal ji bo gelê kurd kar û xebat kiriye herwiha psk terefdarê serxwebûna gelê kurd e jî bes di nav şert û mercên ku îro kurdistan tê de ye îro ji bo çareseriya pirsgirêka kurdî federesyonê maqultir dibînê heta kongreya an ku di dawiya sala an de hat çêkirin sekretêrê pskê kemal burkay bû lê di vê kongrê de burkay xwe bi paş de kişand û cîh bi dev hevalên xwe ve berda ev gava ku burkay avêt hê li ti derê rojhilata navîn nehatibû kirin ne li kurdistanê û ne jî li imûmê coxrafya rojhilata navîn de navê sekretêrê giştî yê pskê yê niha mesut tek e pskê di an de saliya damezirandina xwe li almanyayê bi şahîyeke bi beşdarbûna bi hezaran kurd pîrozkir endamên psk û çend partiyên din ên biçûk di sala an de di tirkiyê de hak par damezrand şêrdal an grîfon afirindeyekî mîtolojîk e aferîdeya efsanewî şêrdal bz î şûn de aferîdeyên tevlîhev kompoze di hunerên mezopotamya misir sûrî derketine holê ev aferîde ji ber ku mirovên wê demê xwedayên xwe di sifetê mirovan de dîtine derketine holê ji ajalên herî bihêz ên erd esmanan pêk hatine bi armanca xwedayîbûna van aferideyan bên diyar kirin bi awayeke serxwezayî hatine nîşan dan şêrdal di dîroka hunerê de navê aferîdeyeke tevlîhev e di dîroka heredot û di prometheûs a esxîlos de qala şêrdalê tê kirin û yewnanî jê re dibên gryps di berhema esxîlos de tê gotin ku li welatê hyberboreyê de ev aferîde rastê êrîşa arîmaspes hatiye esxîlos gotiye ku ev aferîde kûçikên bi bask in nikildirêj in lê naewtin şopdarê apollon û xwedayên din e li gorî kteîas jî ev aferîde singsor û pûrtreş in li çiyayên hindistanê xezîneya veşartî diparêzin her wiha li yewnanistanê tasika şeravê ya dîonysos diparêze û bi nemesîsê re hatiye yek kirin şêrdal aferîdeyeke xeyalî û tevlîhev e carina bi bask e carina jî bêbask e lê gewdeya wê ya gewdeya wê ya şêr e bi piranî di şiklê qertelê de ye û guhên wê jî ya guhên hesp an jî yên keran e ev aferîde her çiqas aferîdeyên biesl bihêz lezgîn û dilsoz bin jî taybetmendiyên wan ên xirab jî hene di heman demê de aferîdeyên gunehkar dirinde wehşî û xedar in ev aferîde wekî aferîdeyên tevlîhev ên din jiyana xwe berdewam dikirin xwedîzarok bûn û her wiha mîna zindîyên din dimirin bi baskên xwe dikaribûn bifirin û bi lingan jî bimeşin cureyeke din ya grîfonan jî heye ji vê cureyê grîfon demon dihate gotin serê van aferîdeyên bibask serê çûkan bû lê laşê wan yên mirovan bû şêrdal cara yekem li ser axa mezopotamya derketiye holê lê ne tenê li mezopotamya di hunera misir mîken gîrît yewnan îran anatoliya û sûriyê de jî hatiye bikaranîn di encamên lêkolînan de tê zanîn ku motîfên çûkan bz di salên î de hatiye bi kar anîn di serdemên ûrûk û cemdet nasrê de li ser mohrekî gilover ya ku li bajarê sûsayê hatiye dîtin motîfa grîfonê heye di vê motîfê de serê şêrdalê serê çûkê ye lê pirça stiyê wê pirça şêr e ev cure şêrdal paşê winda biye li dereke din nehatiye dîtin di serdema ûran de mohreke din ya ku aferîdeyekî hatiye teswîr kirin ev aferîdeya bibask û bidûv ya ku ji devê wê agir derdikeve heta dawiya serdema akadan her tim bi xwedayê hewayê re hatiye teswîr kirin di vê derê tê xuyan ku grîfon erebeya şer dikişîne lê wekî aferîdeyeke şerûd nehatiye teswîr kirin di hunera navîn ya asûrê de şêrdal demon gelek hatiye bi kar anîn beriya zayînê di navbera salên û an de li beşên taybet yên seraya asûrnasîrpalê de rolyefên şêrdal demonê hene li bajarê nîmrûdê jî rolyefeke kevirîn heye di vê rolyefê de di destê grîfon demonê de ji bo paqijiyê satil û gûzik heye di nivîsekê qala şerên key tê kirin di serdema asûriyan de şêrdal demon bi parastina hêza jiyanê ya ku li dara pîroz e peywirdar e carina ev peywira xwe dewrê şah dike li pişt key disekine mohra key tûkîltî nînûrta piştî ku tîglatpleserê li sûriyê seray dide çêkirin di bandora hunera sûrî li ser hunera asûran çê dibe di wêneyên wê demê aferîdeyên parastvan dihate teswîr kirin her çiqas şêrdal hatine bikaranîn jî wekî hêmanên xemlê bûne û zêde grîngî nehatiye dayîn li ser mohra ku di serdema asûriyan de hatiye çêkirin pênc motîvên şêrdalê hene yek ji van grîfonan eyloyê duserî ye û yek jî şêrdal demon e şêrdal piştî wêneyên dîwarê yên dema key tûkîltî nînûrta di hunera asûriyan de hatiye pejirandin û bz di sedsala an de bi berhemên nîmrûdê ên ku ji diranê fîl hatine çêkirin berdewam kiriye li ser mobîlyaya ku di serdema asûra nû de hatiye çêkirin grîfoneke ku serê wê ber bi jor ve ye hatiye çêkirin devê wê şêrdalê vekiriye û lingekî wê bilindkirî ye li dora şêrdalê jî xemlên riwekî hene hunera mîtaniyan bandora xwe li ser hunera asûriyan kiriye hunera mîtaniyan li gelek erdnîgariyeke fireh de xwedîbandor biye ev huner ji bakûrê mezopotamyayê bigre heta rêzeçiyayên torosan ji amedê bigre ta bajarê humsê fireh e di hunera mîtanî û sûriyan de grîfon an jî şêrdalên demonên ku li ser mohran hatine neqişandin bi gelenperî serqertel û ser bi kumik in nikilên wan vekirî û tûj in rûniştî hatine teswîr kirin û baskên wan hene berhemên ku ji diranfîlan li megîddoyê hatine çêkirin şêrdal vezelandî hatine teswîr kirin serê wan ber bi jor ve ye û baskên dirêjtir hatine neqişandin li sûriyê şêrdal weke hêmaneke xemlê hatine bi kar anîn û tenê li sûriyê li serê wan kumik heye li misirê şêrdal cara yekem di serdema xanedaniyên pêşîn de li ser kevirekî hatiye neqişandin û di dema xanedaniya an de jî peywireke pîroz bi cîh tîne di îkonografiya misirê de wekî parastvanê key tê nasîn û li hemberî dijminê key şer dike di şerê ku li benî hassanê qewimiye alikariya keyê misirê kiriye ji ber vê yekê ye ji bo grîfonê di wateya şkestok de navê tsts hatiye bi kar anîn li ser stelekî bi sêr de grîfonê bi navê hh êrîşê erabeya xwedayê şad kiriye di berhemekî ku di serdema keyaniya kevn hatiye çêkirin de şêrdal laş şêr bidûv û bibask hatiye teswîr kirin dîsa li benî hassanê di wêneyekî gorî de dûvê şêrdalê bi lotûsê ve zeliqî hatiye nîşan dan her çiqas li misirê di cihana baweriyên misiriyan de şêrdal tune be jî bi peywir û taybetmendiyên xwe weke semboleke fermî dihate pejirandin ji ber ku xwedayê şer ê bajarê tebêre biyeyek di hunera misiriyan de serê wê serê baz e hatiye nîşan dan li ser gerdeniya zêr ya sesostrîsê de şêrdal hatiye teswîr kirin di ve teswîrê de şêrdal du mirovên çokdayî dipelixîne her wiha li tel beît mîrsîmê di dema hîksosê de li ser niviştekî de bi awayeke dekoratîf hatiye neqişandin li ser vê niviştê navê şêrdalê bi nivîsa hiyeroglîfê hatiye nivîsandin beriya zayînê di salên î de peywira şêrdalê parastvaniya goran e şampiyonê fîrewn û parastvanê key e li ser bivirekî şer ya ku bz di sala de hatiye çêkirin grîfon bikumik hatiye nîşan dan şêrdala ku bi vê taybetmendiya xwe dişibe şêrdalên sûriyê di vê berhemê de baskên şêrdalê ber bi paş ve bi awayeke dekoratîf vekiriye şêrdal li anatoliyayê cara yekem di serdema koloniyên asûriyan de derketiye holê bz ev aferîde ji mezopotamyayê derbasê anatoliyayê biye li ser mohrên ku di vê serdemê hatine çêkirin motîfên grîfonê hene di van mohrên ku di stîla sûriyê de hatine teswîr kirin de grîfon ji çûk û şêr pêk tê porê şêrdalê wekî şêrdalên dema mîkenê ber bi paş ve şehkirî ye di hin motîfên şêrdalê de li serê şêrdalê kumika sêtîş heye di mohrên hîtîtiyan de carina du şêrdal li hemberê hev sekinandî ne û bi gelemperî jî heraldîkin li kargamişa ku yek ji bajarên girîng ê bajarê serdema keyaniyên hîtîtiyan e bz grîngiya şêrdal an jî şêrdal demonên ku bz di sedsala an de hatine çêkirin di asta duwemînde ne li ser orthostata ku di vê serdemê de hatiye çêkirin du grîfon demonên hevbîn sîmetrîk hene di vê berhemê de grîfon demon baskên xwe vekirine lê serê baskên wan ber bi jêr de ne her wiha li ser orthostateke din ya li bajarê zîncîrliyê teswîreke din şêrdal demonê heye di vê teswîra şêrdal demonê gewde û stû ji yên cihên din dirêjtir e ev yek taybetiya bajarê zîncîrliyê ye baskên wê yên yekpare ber bi jor ve vekirî ne û ji hev re paralel in li ser orthostata ku bz di sedsala an de li seraya bajarê sakçagozu şêrdal demon hatiye neqişandin di vê berhemê de çeneya şêrdalê ne wekî nikilê ye ev şêrdal dişibe çûkmirovên hîtîtî û asûriyan di vê berhemê de di destekî şêrdal demonê satil di destê din de jî gûzik heye devê wê vekirî ye û diranê wê ya tûj û zimanê wê ya ku dişibe zimanê mar derketiye der ve guh û porên wê dişibin ên hespan serê vê şêrdal demonê yê eylo ye lê gewdeya wê him dişibe ya şêr him jî dişibe ya hespê mirov tê der naxe li bajarê zîncîrliyê berhemeke din heye di vê orthostatê de grîfon û sfenks bi hev re hatine neqişandin her dû jî bi baskên û her wekî bimeşin hatine teswîr kirin serê dûvê her duya jî dişibê serê werdekê ji ber van taybetmendiyên xwe berhemeke cuda ye li keleha axînê toprak kale li ser orthostateke ku di sedsala ya serdema hîtîtan ya dereng de hatiye çêkirin de motîfa şêrdal demonê heye di vê berhemê de şêrdal bicilûberg bibask û devvekirî hatiye teswîr kirin desteke wê ber bi jor ve bilindkirî ye di desteke wê de bloka kevir di destê din de jî satilekî heye dîsa li bajarê zîncîrliyê şêrdaleke cuda heye li ser deriyê derve ya bajêr li ser rolyefekî şêrdal hatiye neqişandin ji ber ku di vê rolyefê de erebeya şer dişibe erebeyên kargamîşê bi îhtîmaleke mezin ev berhem ya serdema hîtîtan ya paşîn e di hunera asûriyan de her çiqas erebeyên şer ên bi zincîr hebin jî protomên şêrdal tune ne teswîrên şêrdalan di hunera persiyan de cihekî grîng digirin li seraya daryûs ya li bajarê sûsayê fîgurên mezin ên ku ji tuxleyê hatiye çêkirin hene ev berhem di bin bandora hunera babîla nû de ne ji bilî leşkeran figurên ajal û şêrdalan hatine rêz kirin di van berheman de şêrdala biqiloç di van rolyefên rengîn de her wekî bimeşe hatiye teswîr kirin devvekirî ye û bi bask e dûvê şêrdalê ber bi hundir ve badayî ye di mînakekî din de du şêrdalên ku li hemberî hev in tê dîtin di navbera wan de kulîlk heye û lingekî her dû şêrdalan li ser vê kulîlkê ye şêrdal di hunera persan de bi gelek awayan hatiye bikaranîn rîtona ku di gencîneya oksûsê hatiye dîtin dişibe rolyefa ku li seraya darîûs bi tuxleyan hatiye çêkirin her wiha li ser tasa araqê de motîfa şêrdalê heye tenê pêşiya laşê şêrdalê xwiya dike di vê berhemê de lingên pêşîn ên şêrdalê ber bi pêşiyê ve razandî ye di vê berhemê de jî wekî berhemên din ên persan şêrdal biqiloç hatiye teswîr kirin devê şêrdalê dîsa vekirî ye û ev yek grîfonê bêtir tirsnak dike di karên zêrîngeriya persan de gelek mînakên şêrdalê hene berhemeke din ya gencîneya oksûsê jî bazinekî ye her dû seriyên bazinê de du teswîrên şêrdalê hene lingên pêşîn ên van şêrdalan ber bi pêş ve dirêjkirî ne lê nagihîjin hev di nav van her dû şêrdalan sîmetrî heye û mîna rîtonê dişibin şêrdalên seraya sûsayê baskên wan ber bi stuyên wan de badayî ne ev şêrdal bi awayeke stîlîze bi bazinê ve zeliqandî ye di van mucevheran de şêrdal bi awayeke dekoratîf hatiye bi kar anîn li ser mohra persiyan de jî teswîrên bazê û grîfona biqiloç hene lingên pêşîn li hewayê ne û ber bi pêş ve ne lê lingên paşîn li erdê ne berê baskên wan ber bi hundir ve ne li ser mohra ku li sardesê hatiyê dîtin de jî şêrdal biqiloç stûbipirç nikila wê vekirî û tirsnak hatiye teswîr kirin şêrdal di hunera gîrîtiyan de cara yekem beriya mîladê di salên î de hatiye dîtin li ser mohr û freskên mînyatur de hatiye neqişandin di wê serdemê de di van mohran de ajal û nebat bi awayeke tevlîhev hatine teswîr kirin li gîrîtê bandora hunera sûrî li ser şêrdalê heye lê bi misir û mezopotamyayê di heman demê de derketiye holê li ser mohrên zakroyê şêrdal sfenksa mê û şêrdal demon bi hev re hatine neqişandin li knossosê grîfon li ser mohrên sûrî bi gelek aferîdeyên din re hatiye teswîr kirin di van berheman de grîfon devvekirî û bi bask e her wekî xwe ber bi jêr ve dirêj kiribe hatiye neqişandin grîfonên ku li salona text ya seraya knossosê li ser dîwar hatiye neqişandin wekî parastvan dihate dîtin bandora hunera misirê tê dîtin li hemberî hev in û runiştî ne baskên wan tune ne lê stuyên wan bipirç hatiye teswîr kirin her wiha li knossosê li ser gustîlka nestor de teswîra şêrdalê heye li gor arthur evans wekî fîgureke cîhana binerdan dihate pejirandin di wê serdemê de ev gustîlk qala jiyana piştî mirinê dike şêrdal li ser textekî rûniştî ye û wekî ruhstîn ezraîl hatiye teswîr kirin li pêşiya wê du heb grîfon demon heye şêrdal jî wekî sfenks şêr û parastvanê xwedayan cih gencîne an jî tiştan di parastin grîfona gîrîtê jî tevî van peywiran di heman demê de mirî û xwezayan diparêzin her wiha xizmetkarên xwedayan in li ser mohra ku li şkefta dîktayê hatiye dîtin de grîfon wekî parastvanê xwedawendê hatiye teswîr kirin li ser lahîdeke axîn ya ku li palaîkastroyê hatiye dîtin miriyan diparêze li gîrîtê şêrdal ji profîlê dihate teswîr kirin serê şêrdalê bi gelemperî serê eyloyê ye nikila wê girtî bi bask û laşê wê jî laşê şêran e şêrdala mîkenê wekî şêrdala girîtê ye di navbera wan de tu cudahî tune ye li mîkenê jî wekî mohrên zakroyê şêrdaleke êrîşkar hatiye teswîr kirin di beriya mîladê di sedsala an de li ser qutîya mucevheran ya ku ji diranfîlê hatiye çêkirin de êrîşkariya şêrdalê ya bi ser xezalê de hatiye teswîr kirin beriya mîladê di sedsala an de jî li pylosê li ser mohreke zêrîn de şêrdal vezelandî hatiye neqişandin berê dûvê wê ber bi hundir ve ye û baskên wê ber bi jor ve berzkirî ye serê wê jî ber bi baksan ve zivirandî ye ev berhem dekoratîf û xwedî hostehiyek e mezin e li mîkenê mînakên şêrdalê ya li ser wazoyan jî hene li ser wazoya ku li euboeayê hatiye dîtin şêrdal hatiye bi kar anîn li ser wazoya alabastron de li ser foneke reş bi xêzên spî du heb şêrdal hatine neqişandin ev her dû şêrdal têjika xwe têr dikin fîgurên wazoyê stîlîze ne û bi xêzên tîkane hatine teswîr kirin baskên wan tune ne lê li ser serê wan zêdehî xwiya dike nîşe werger qedrî nêçîrvan nivîskar nalan yilmaz gilgameş serhatiya miriniyê ya di mîtolojiya mezopotamya kevin de ye ev mîta sumerî ji aliyê şahristaniyên akad babîl û asûriyan ve jî hatiye nivîsîn û bawer kirin destana gilgamêş destaneke navdar a rojhilata navîn e ku berî îsa pêxember hatiye nivîsîn destan li ser çermê xezalan hatiye nivîsîn faris îdia dikin destana gilgamêş bi di bingeha xwe de bi farisî ye lê kurd jî îdia dikin ku di bingeha xwe de bi kurdî ye ji ber ku farisî û kurdî du zimanên hint ewropî ne û nêzî hev in ev nîqaş jî bi salan e naqede şeweyekî berfereh ya vê serhatiyê mîtê di nivîseke akadî de heye ku ev nivîs ji pirtûkxaneya assûrbanipal li nînovayê ye gilgameş ku ji sê para didu xweda ye û ji sê para yek mirov e li ser welatiyê xwe li urûkê desthilat e ji ber xwesteka mirovan xwedayan weke hêza ku li dijî wî be enkîdû afirand enkîdû dehbeyek e ku laşê wî bi pirç e û bi lawiran re dijî piştî têkiliyên wî bi rahbikekê re nêzîkî şêweyên jiyana şahristanî dibe dibe mirov paşê gilgameş wî vedixwîne şerekî di vê pevçûnê de herdu jî bi ser nakevin û dibine hevalên hev û din paşê herdu bi hev re karên mêranî dikin herdu diçin humbaba dikujin humbaba dehbeyekî çiyayên zagrosê ye piştî ku herdu heval vedigerin urûkê îştar xwedaya jin di nivîsên beriya akadê de navê wê weke înanna hatiye nivîsîn ji gilgameş dixwaze ku bibe mêrê wê lê gilgameş ev xwesteka wê bi pozbilindî bi paş ve vegerand îştara hêrs bûyî gayê ezmanan dişîne şerê wî lê gilgameş bi alîkariya enkîdû wî gayî dikuje xweda biryara kuştina enkîdû didin ji ber ku tevil kuştina humbaba û gayê ezmanan dibe qedera enkîdû dihêle ku gilgameş ji rastiya mirinê haydar bibe û êdî dikeve ser gera li pey sirra jiyana bê dawî ew ji ava mirinê dibore ji bo ku utnapîştîm bibîne wî bi tenê heta hingî bêmirinî peyda kiribû ew jê re behsa giyayê bêmiriniyê di binê deryayê de dike gilgameş bi kelekvanê utnapîştîm re diçe û wî giyayî dibîne lê beriya ku karibe ji giyê bixwe marek tê û giyayî direvîne ji ber vê yekê mar dikare xwe ciwan bike dema kirasê xwe diguhere paşê gilgameş vedigere urûkê û bajarê xweyî gelekî xweş nişanî kelekvanî dike helbestvan kawa nemir ev kevintirîn dastana cîhanê wergerandiye zimanê kurdî ji aliyê din ve rojnamevan û nivîskar rêşad sorgul jî şanoya bi navê gilgameş ji aliyê orhan asena ve hatiye nivîsîn wergerandiye kurmancî împeratoriya osmanî an jî bi fermî dûgela berz a osmanî dewleteke dîrokî ye osmanî bavikekî tirk ji oxizan e navê bavê ku navê xwe dayê vî bavikî osman bû di sedsala em û em de wekî mîrîtiyeke biçûk li sînorên bîzansa ku êdî lawaz bû de bi cîh bû di demeke kurt de li hemberî bîzans xwe birêxistin kir û serkeftinên leşkerî bi dest xistin dîsa bi riya siyaseta xweyî bi bavikên cîran re erdê xwe mezin kirin di nîşana an de stembol konstantînopolîs bi dest xistin û kirin paytexta xwe bi giştî siltanên osmaniyan çêbûn osmanî di sedsala em û şûn de êdî bi pêş neketin di sedsala em û em êdî gelekî lawaz bûn herçend di sedsala em de hewl ji bo guhertinan hate dayîn û reform jî hate kirin êdî di dawiya sedsala em û di serê sedsala em de osmanî bi navê zilamê nexweş ê ewropayê dihate nasîn ew di şerê cîhanê yê yekem de di aliyê elmanyayê de cîh digirin di dema şer de qirkirineke herî mezin ya cîhanê li dijî ermenî û mesîhiyên din tê pêk anîn piştî şer bi dawî dibe osmanî têk diçin û qedera wan dikeve destê hezên serketî yên mîna fransa û îngilîstanê piştî şerê azadîxwaz yên tirkan komara tirkiyeyê yê hate damezirandin û bi awayekî fermî împeratoriya osmaniyan di sala an de bi dawî bû bi vê derbeyê desthilata osmaniyan kete bin destê îtihad û teraqîyê endamên îtihad û teraqiyê enwer talat û cemal desthilatê dixin bin destê xwe bidlîs an bilîs carina weke bedlîs jî tê nivîsandin bajarekî li bakurê kurdistanê ye bidlîs bajarek ji erdnîgara kurdistanê ye li rojavayê gola wanê cih digre û di sînorê agiriyê de ye navê bajêr yê kevn ji alî îskenderê zulqerneyîn ve wek bad lis hatiye danîn piştre nav wek bit lîz û bitlîs hatiye guhartin di çavkaniyên ermeniyan de navê bajar wek paxiş derbas dibe li gorî hin jêderkên din jî navê bidlîsê ewil bêtirs bûye bi kurdî tê wateya lehengî û bêtirsî lê di pêvajoyê de guheriye û bûye bidlîs di dever de herî pirr titûn şîn dibe ji bilî viya bidlîs bi bexçê meyweyan û ji alî dexl zad de gellek dewlemend e avhewa wî gellek hişk e dîroka dever bi dîroka aryan destpê dike li gor lêkolînan hebûna wî digihîje beriya zayinê salên ê xerakirina mezin a li ser navçe li gor hin çavkaniyan ji alî asûriyan pêk hatiye ew dem jî dema desthiladariya mîtaniyan e ji ber ku mîtanî zimanê xurrîkî bikar dianiyan ji vê kargeriyê re împeratoriya xurrî mîtanî tê gotin beriya zayinê di sedsala an de piştê helweşîna mîtaniyan di sedsala an de ya hîtîtiyan li rojhilatê di nêvendên çiyayî de gelê aryan bicih bûne di sedsala an de gelê aryan federasyonekî ku navenda wî tûşpa ye desthiladariya urartû saz kirine bi talanên asûran urartû gellek hêz wenda dike ji ber ku van êrîşan bidawî bikin aryan di sedsala an de li îrana rojava bi medan re digihîjin hev keyê med keyaksares welat ji hemî talankeran paqij dike û heta behra sor aryan di bin alekî de digihîjîne hev di sedsala an de persiyan wek derb tên ser artêşa med her çiqas bikevin nêvenda rêvebirina wan a ramyariyê jî pirr bihêz nîn in ji ber vî yekê beriya zayinê di sala an de artêşên persan bi cenga îssas ji alî keyê makedonyayê skender têk diçin ji vir û pê ve navçe di nav sînorên gordyene de dimîne ji sedsala ê pê ve her çiqas artêşên romayê du car êrîşê van axan bikin jî pirr nikaribûne li vir bisekinin û vegeriyane zanînên li ser dîroka bidlîsê bi taybetî di pirtûka şerefname de jî hatiye komkirin û hatiye weşandin li gor vê pirtûkê jî di wê demê de di vî herêmê de eşîrên kurd ku ji hev cuda dijîn tên ba hev û biryara bihevrebûnê digrin wê demê hukumdarê gurcî tadît li herêmê serwer e eşîr êrîşê artêşên vî hukumdarî dikin û kelê û bajar bidest dixin van eşîrên ku eşîra rojkan pêk tînin û bi navê rojkan hatine binavkirin navên wan ev in qeysan baykan modkan zoqeysî zeydî keleçeri xirbelan balkan xiyartan geuwri gewrek bireşan sekran garisî bêdoran belakurdan zerdûsan endakiyan pirtayan qewalisî girdîkan suhrewerdiyan kaşaxiyan xaldan istûkan û ezîzan li dûv vê hevgirtinê bîzans û sasanî tên herêmê lê pirr na mînin di sedsala ê de dagera tirkmenên bi navê selcûqiyan tên zanîn pêk tê navçe ku di nav sînorên dugela merwanî ya kurd de ye di sedsala an de rûqalê dagira moxolan tê piştê van dageriyan bidlîs di nav împeratoriya eyûban de dimîne bidlîs piştê dagera tîmûr jî derbas dike êdî di bin birêvebirina şerefxaniyan de bi sedsalan dimîne di dema hz umer de bidlîs mislimaniyê nas dike û di vê demê de gel dibe misliman bidlîs di bin birêvebirina emewiyan ebasiyan merwaniyan de jî maye û di sala an de bûye bajarê osmaniyan di sedsala ê de bidlîs bi tevahî girêdayê osmaniyan e heta sala an ji alî şerefxaniyan tê birêvebirin di sala an de bi dagîriya rûsan rû bi rû tê ev dagîrî di bidlîsê de hilweşînekî mezin pêk tîne di sala an de bi saya axa beg û hemî gelê kurd bidlîs ji dagîriya rûsan xelas dibe lê her çiqas ji dagîriyan xelas bibe jî herêm li gor demên berê nîn e lewra rûqalê gelek dagîriyan hatiye û gelek wendabûnên wê hene berê gelhê bidlîsê qasê hezaran e piştê van talanan bi taybetî piştê dagirkeriya rûsan hejmara gelhe dikeve hejmarên hezarê di sala an de bidlîs dibe navçeya mûşê lê di sala an de dîsa dibe bajar bi taybetî jî bidlîs ji alî hunermendiyê gelek pêş ve çûye di sedsalên û an de bûye navenda çand û hunermendiyê her çiqas ji gelek talanan derbas bibe jî ji vê taybetiya xwe tiştek wenda nekiriye bi sedsalan avahiyên bidlîsê mizgeft tirbe serşok mescîd xan û bi gelek avahiyên xwe bal kişandiye navçeyên bidlîsê elcewaz xelat çuxûr norşîn xîzan motkî û tetwan in mizgeftên li bidlîsê ev in mizgefta mezin mizgefta gokmeydan mizgefta kizil mizgefta şerefiye berhemên girîng ên mirov divê bibînin in mizgeftên dinên jî vana ne dortsandik ayne l bedrîd şêx hesen alemdar kûreyşî taş xatûniye û mizgefta kalealti li navend û dora bedlîsê gelek avgerm hene û vana li ser xêza fay in ji vana hinek navê wan wusa nin guroymak ilicak çiyayê nemrûd alemdar koprualti çîm colmugu pira ereb yilan dîrîlten aci sû asin krom asbest fosfat perlît û kevirê ponz li herêmê ji bin erdê dertên wek tê zanîn di dema ariyan de ev kelhe hatiye çêkirin di nav her du avên bidlîsê de ku di cihekî de digihîjin hev li ser zinaran ev kelhe hatiye avakirin kelhe çargoşe ye berkazên wê hene di alî rojhilat û rojavaya wê de cihê du bircê ji bo raçaviyê hatiye çêkirin dora kelhê m ye bilindiya wê m û firehiya wê jî m ye di nav kelhê de mal xanek mezin qesr depoyên qût erzaq û embarê çekan hene wek tê zanîn di sedsala an de di nav rojekî de wan eşîrên ku ji bo yekîtiyê hatibûn ba hev li vê kelhê hevdîtinên xwe pêk anîne û biryara yekbûnê di vê kelhê de dane medrese mizgeft xan kerwanseray serşok qesr mal pirtûkxane û gellek hunerî ji van deman maye nava kelhê bi axê tije ye ji ber vê yekê mirov nikare di nav de bigere lê li lûtkeya kelê dema bê nêrîn dîmenek di xweşiyek derasayî de tê dîtin kelhe ji ber ku li ser lûtkeyek ku hilkişandina wî dijwar hatiye çêkirin li dora wê çala parastinê tuneye di dema me de tenê kelhe heye û bi restore kirinan rewneqdariya xwe nîşan nade ji bilî kelha bedlîsê lûtkeya dîdeban jî hebûye lê niha tenê jêmayên wî hene navên medreseyên wê wusa ne tevlî guhartina erdnîgara me digel parçekirina erdnîgarê pişt re ji bo jibîrkirina dîrokê jî sazûmanê hewlên herî mezin danî sazûman bi viya jî nema îro ne ji bo zanîna hemî van bûyerên dîrokê xebatek ne jî ji bo restorasyon û nûkirina van avahiyên hêja tu hewlekariyek tuneye ev ji xwe sekna sazûman a hemberê gelê kurd nîşan dide lê divê em kurd li van nirxên xwe heta dawiyê xwedî derkevin û kirinên ji bo me qet ji bîr nekin di vê navberê de ger hûn herin bedlîsê berî îsa zayîn piştî îsa zayîn bajar di nav parelelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat de ye sînorên bajêr li bakûr bi agirî li rojava bi mûşê li başur bi sêrtê û li rojhilat jî bi gola wanê tê girêdan pîvana erda herêmê qismek km ji gola wanê km pêk tê ji kismê reşahiyê ji çiya ji deşt ji zozan û ji jî plato ye ji vê erdê ji ji bo çandiniyê kêrhatî ye tûtin gûz genim û çewder ên herî pir li herêmê tên çandin in li herêmê avhewayeke di navbera reşahî û behra sipî de serdest e zivistanan pir sar havînan jî hênik derbas dibe sîpan m ziyaret m nemrûda bidlîsê m û turşik m çiyayên herî bilind ên herêmê ne axên bajarê bidlîsê pirê wî ji çiyayên dijwar û ji yê bilind hatiye pêkanîn li bakûrê bajêrî çiyayê nemrûd ku bilindiya wî m ye û di nav sînorê navçeya tetwanê de ye çiyayek bi agirpij e ji ber teqandina agirpijan gelek golên kraterîn di nav çiyayî de peyda bûne ya balkêş ew e ku gola sar şîn û gola germ kesk her çiqas nêzikê hev bin jî di gola sar de zebeş di avê de diperçive û di gola germ de jî hêk di demekî kurt de ji kela avê dipije gola nemrûd ku di nav nêvenda çiyayê kratera nemrûd de ye ji alî meziniyê de di dinê de ya duyemîn e çiyayê nemrûd ku di nav xweza de rewneqdar e her sal bi taybetî di mehên havînê de ji alî pir mirov û mirovên biyanî de tê gerîn dema keyê nemrûd ê zordest ku di heyama xwe de dijiya çiyayê ku li nêzê tetwanê ye wek zozan bikar aniye dema teqîna agirpija çiyayê destpê dike agir ber bi ser gundên nêzê çiyayê nemrûdê ne tê di vî navberê de zordestiya nemrûd ku ji pêxember îbrahîm re kiriye tê hişê gel û ji alî gel ve li hember ziyana nemrûd ku vî çiyayê wek zozan bikar dianiya wusa hat gotin bû wek zilma nemrûd li ser vî bûyerê navên çiya wek nemrûd dimîne ji van çiyayan yek jî çiyayê sîpan e li bakûrê gola wanê ye û bilindiya wî m ye lûtkeya wî bi qeşayiyan hatiye rûkişandin di sînorên bidlîsê de navenda temaşekirina çivîkan a gola nemrûdê navenda çivîka gola bi soda sodaligol û nêvenda çivîka gola wanê hene ji ber çiyabûna herêmê deşt û zozan li herêmê kêm in deşta revha ahlat arîn û elcewaz deştên biçûk ên herêmê ne bilindbûna zozanên herêmê jî digîhîjin m yî li herêmê gola herî mezin gola wanê ye wekî din li herêmê golên krater jî hene wek nemrûd bilindbûna wî ji behrê m ye mezinbûna golê jî km ye mezinbûna gola nazlûk km û ya arînê jî km çemên ku li herêmê diherikin botan xerzan bidlîs û oranz in herêm ji bo nêçira berazên kovî gur hirç werdek kew û bizinên çiyayî musaîd e di çem û golên herêmê de mehsî jî tên girtin tevahî ya sermijar herêmê tevî gundan e hesin krom asbest fosfat perlît û kevirê ponz li herêmê ji bin erdê dertên herêm ji alî dîrok û xwezayê ve pir dewlemend e tetwan li ber gola wanê ciyek turîstîk e xelat jî ji alî tarixa xwe ve pir kevn e kela bidlîsê tirba şerefxan mizgefta mezin û ya kureysh medresên herêmê wek ihlasiye hatibiye û nuhiye cihên herî pir tên ziyaret kirin heta hûn vana nekin venegerin mislimantî li herêmê pir xurt e li herêmê bandora terîqetan li ser gel pir e piraniya nifûsa herêmê kurd in tirk û ermenî jî li heremê hene herêm bi tirbe û medreseyên xwe tê naskirin wek seyîd brahîm ziyattin xan şemsî bidlîs û hwd şekalok nîsk û nok di beroshê de tê kelandin qaşilkên hişk zuha yê xiyaran di beroşek din de tê kelandin kiftên ji qîme û bulxur çêkirî dikeve nav beroşa ku nîsk û nok tide dikele hinek av û xiyarên hişk dikeve navê û piştre rûnê sorkirî bi ser tê reşandin û tê serwîs kirin kifta bidlîsê tutmanc çortî û biryanî xwarinên din yê herî naskirî yê herêmê ne xwarinên wê yên navdar li devera bedlîsê kebaba buryan xwarinekî gelek navdar e ev xwarin e ku ji goştê karikê tê çêkirin di mehên hezîran tebax û tîrmehê de tê xwarin yên karibin ji xewna xwe fedakarî bikin dikarin serê sibê seet an de ji xwarina avşor tam bikin şekalok kifta bedlîs tutmanc û çortî xwarinên din yê herî naskirî yên herêmê ne zilam şal û şapik ku ji mû yê bizinan çêdibe li xwe dikin bi ser şal û şapik de kefiyek li pişta xwe girê didin kefî yan jî egal didin serê xwe pêlava ku dikin nigê xwe li herêmê ji re dibijin xarik gorên ku dikin nigê xwe ji hirî tên çêkirin jinên bidlîsî piranî fîstan û entarî li xwe dikin jinên malên dewlemend carna çend fîstan bi ser hevde li xwe dikin êlegek ku ji mû tê çêkirin jî bi ser fistan re li xwe dikin di bin fîstan de jî derpiyek ku ji re dibêjin direl tê li xwe kirin di niga de çarox û gorên ji hirî çêkirî hene şarpeyek ku ji re dibêjin laçik bi kefî re li serê xwe girê didin kefî bi perê hesin yan jî zêr tê xemlandin celal talebanî celal tallebanî jall tlabn z ê çiriya paşîn li gundê kelkanê silêmanî m ê çiriya pêşîn li berlînê almanya siyasetmedar kurd û serokkomarê îraqê ye talebanî di sala an de li başûrê kurdistanê li gundekî girêdayî dokanê ji dayîk bûye xwendina xwe ya destpêkê û navîn li koysinceq û ya lîseyê li hewlêr û kerkûkê qedand li sala ê hêj danzdeh salî di newrozê de axiftineke bicoş dike di ciwaniya xwe de talebanî beşdarî xebata siyasî bû ye ew di sala ê de weke endamê komîteya navendî ya pdkê hate hilbijartin di an de wî li zanîngeha bexdayê dest bi xwendina hiqûqê kir û ligel hinek hevalên xwe yên xwendekar bi awayekî dizî yekîtiya xwendekarên kurdistanê damezirand di sala an de ji ber xebata xwe ya siyasî dest ji xwendinê berda sala ê ligel mele mistefa barzanî dest bi şerê çekdarî kir piştre ji ber cudabûna bîr û baweriyên siyasî di navbera wî û mele mistefa barzanî de di an de ji pdk cuda bû û partiya şoreşgerî ya kurdistanê damezirand di sala î de piştî peymana ê adarê careke din li mele mistefa barzanî vegeriya piştî têkçûna peymana ê adarê di navbera kurdan û hikûmeta îraqê de di sala an de talebanî yekîtiya nîştimanî ya kurdistanê ava kir celal talebanî bi keça nivîskarê navdar îbrahîm ehmed a hêro xanim re zewicî ye di ê nîsana an de talebanî bi hilbijartinê bû serokkomarê îraqê di ê kanûna paşîn a an de ji ber tedawîbûna talebanî ew birine almanyayê qers bajarekî bakurê kurdistanê ye qers di nav sînorên komara tirkiye de dimîne li gorî çavkaniyên dîrokî di dema hîtîtiyan de navê herêmê ermania bû navên kevn ên bajar jî araks û karask bûn navê ku niha tê bikaranîn jî ji gotina qasrak tê tê texmînkirin ku ev nav ji êlekê tê ku beriya zayînê li vê deverê bi cih bûbû li gorî hin baweriyên din navê bajêr ji gotineke zimanê gurcî tê ku ew jî tê wateya bajarê bi derî kurd jî ji bajêr re dibêjin qers û ji herêmê re jî dibêjin serhed ji ber ku bajarê qersê wekî deriyek e ku kurdistanê bi qafqasan û bi deryaya reş ve girê dide xwediyê şûnwariyeke kûr e gelek gund ji rojên pir sar û hişk re qers dibejin pivana erda bajêr km ye erda herêmê wî ji çiyan ji deştan û wî jî ji platoyan pêk tê li erda herêmê tene kartol kixsên şekir pembo genim ceh û goringe tên çandin bajarek sartîrîn ji yên kurdistanê ye li herêmê îklîmek reşayî û zozanî heye îklîma sibîryayê jî bandora xwe li herêmê dike zivistan li herêmê dirêj û sar havîn jî hênik û kin derbas dibin çiyayê sîpanê bilindahiya wî metre ye çiyayê pîvaza metre çiyayê ziyaretê metre ye li dora van çiyan bi deşt û platoyên fireh hatine dorpêçan dîsa çiyayên din çiyayê ala çiyayê demê avê çiyayê dohnî çiyayê hecî xelîl û çiyayê allah û ekber di rêza agirî de jî çiyayê zorê û çiyayên xurê hene ku billindiya wan zêdetirî hezar mêtroyî ne kismek ji çiyayê agirî m jî dikeve hundirê sînorên herêmê çiyayên din çiyayê zor m kisir m kopîl m û sibhan sîpan m herêma qersê bi deşt û mêrgên xwe ve warê xwedîkirina sewal û geriyên pez e ji ber mêrg û kaniyên xwe ji ber zozan û geliyên xwe di kurdistanê de qada hilberîna şîr e şîr di mehên havînê de bi tesîsên gundan ve tê bikaranîn li bajêr karxaneya pênîr û şîr hatin avakirin lê ev têr nake serma qersê pir zêde ye û zivistanê wê dirêj geliyê aras ji zozanên tekmanê û pasinê dest pê dike deşta îdirê jî ji vê geliyê dest pê dike deşt di navbera çiyayê agirî ya biçûk û mezin de ye mezinbûna wî km ye deşta qersê deşta herî fireh di erdnîgariya bajêr de deşta qersê ye û jî nêzî navçeya sêlîmê dest pê dike ji başûr ve heta erdexan ji rojhilat ve jî heta qamîşan û sînorê ermenistanê ve dirêj dibe ji çend deştan zarûşad qers xançerî aqçaqele pêk tê mezinbûna deştê km ye deşta erdêxanê di nav geliya kura de ye mezinbûna deştê km ye çemê aras ji çiyayê bingolê dertê û ji erziromê dikeve tixûbên qersê çem diherikebehra hezarê çemê arpa jî şaxek çemê arasê ye çemê din yê herêmê jî qers û kur e li herêmê çend golên tabîî jî hene wek çildir km aygir km û xozapîn km li herêmê ji bin erdê lînyît asbest perlît xwê û malzemên tûxla û kiremîdan dertên li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li derdorên geliyê kêrê û erezê hatine kirin jiyana mirovahiyê di dema paleolotîk ango hezar sal berî zayînê dest pê dike beriya îsa û şundê mirovan li vir dest bi kedîkirina wesalan kirine her wiha dest bi çandiniyê kirine beriya zayînê di navbera salên an de horî hatine li vir bi cih û war bûne tê gotin ku ûrartû hezar sal berê li vir bi cih û war bûne piştî ûrartuyan ew di bin êrşên îskît û tîmeran de têk diçin demeke kin medî û piştî wan jî persî herêmê digirin bin erka xwe împaratoriya persiyan wekî mîrantiyan ji hev veqetiya bû piştî îskenderê mezin di sala ê de artêşa pers li hewlêrê belav kir qers jî ket destê artêşa mekedonî piştre roma bîzans ereb selçûkî yek bi yek hatin ketin herêmê û piştî demekê bar kirin ligel van dagirkeriyan qers her tim di destê eşîr û mîrên kurdan de hate birêvebirin piştî desthilatdariya osmaniyan herêm heta salên î di destê osmanî û îraniyan de hate guhertin di sala an de leşkerên osmanî li herêmê li kurdan zilm kirin û bûn sedemên serhildanên gel li gorî çavkaniyên rûsan sal berê nifûsa bajêr hezar kes bû ji vê nifûsê hezar kes misilman hezar kes êzidî yanî kurd hezar kes ermenî û yên din jî ortodoks bûn qaqizman oltu û erdexan jî wekî xopanên qersê bûn di şerê cîhanê yê yekemîn de jî qers di nava artêşa rûs û osmanî de bû peyekî girîng di encama vî şerî de enver paşayê osmanî hezar leşkerên xwe ku piraniya wan kurd bûn di seqema qamûşan de da kuştin di dema şerê cîhanê yê yekem de osmaniyan berê xwe dabûn ermenî û kurdên êzidî di encama qirkirin û êrîşan de bi hezaran ermenî û kurd hatin kuştin û bi deh hezaran jî koçî pişt xetê rûsan ango qafqasan kirin li golên herêmê mahsî hene li çiyan gur rûvî semasî darbir hirç û teyrên kovî wek werdek kev û qaz jî hene piraniya nifûsê ji misilmanan pêk tê li herêmê êzdî şerfedin jî hene wana cî û warê xwe terk kirine dewleta tirkan ewana ji gundê wan derxistine gundên wan giredayî navçeya qulpê ne ji wan gundan ev in saribilax tendurek qeranix badilî qazîqopran civanî û heşerî xiristiyan jî li gundên posofê malakan hene ciwaka herêmê ji kurd azeriyan pêk tê dolmên sêvan sêv tên perçekirin û hundirê sêvan bi şekirê pûdra û gûz tên tijekirin û devê wan tên girtin di siniyek de tên rêz kirin rûnê nivîşk av bi ser tê reşandin û tê kelandin daşkifte kîloyek goştê hêtê çar perçe tê jêkirin û tê kutandin çar serî pîvaz bi goşt re tê lihevxistin qedexek lepa birincê yan jî nok xwê û îsota reş dikeve navê malzeme dibe çar perçe her perçeyek di hundirê kulmê de tê giroverkirin û hêkek kelandî dikeve navê û bi încasên hişk mişmişên reş dora goşt tê girêdan di avê de tê kelandin û dema servîs dibe kifte tê perçe kirin jinên herêmê leçek vala yan jî qalax didin serê xwe keçên ciwan yê herêmê fîstanên kin dayra heta ser çongê û berdilek ji li ser fîstan li xwe dikin îşlik pîlatî bê qumçe û yek perçe ne di bin fîstanan de şalwarek tûman tê li xwe kirin gorên kin çarox yan jî galoş jî di lingan de tên bikaranîn di serê zilaman de şewqe papak yan jî qabalak heye îşlik koynek milê wan dirêj û bi yaxe ne êlekên zilaman bi çil qumçukan ve tê girêdan gazekî çakêtên dirêj yên zilaman e alwar zikwa jêra wan teng jora wan jî fireh e di nigan de gorên ji hirî û pêlavên ji çermên zirav civekî yan jî cîzmên dirêj hene herêm bi zozan gol û hewa ya xwe yê paqij bi nav û deng e herêm ji bo werziş û çalakiyên zivistanê ji musaîd e germav jî li herêmê wek ciyên vehêsanê ne kela qersê xerebê anê dêr û mizgeftên herêmê ji wek ciyên tarîxî ji alî gel ve tên ziyaret kirin kela qersê ji qat dîwar hatiye ristin ji kela navîn û kela derve pêk tê kela navîn hêj li ser piya ye di serê sedsala de di nava kelayê de mizgeft û mescîd û gelek xanî û dikan hebûn plana avahiyê çar koşe ye bermayiyên bajarê aniyê kîlomêtro dûrî qersê di nav sînorê navçeyên zarûşadê de ye navê vî bajarê kevnare ji mabeteke ku ji îraniyan maye tê di demên kevin de ev der bi navê anahîta dihate naskirin berhemên ku di bajarê anî de cih digirin jî navdar in dêra ezîz patrîk ev dêr nêzî deriyê bajêr ê navîn e dêr di salên an de hatiye avakirin her wiha dêreke din jî li rojhilatê bajêr li ser zinaran hatiye çêkirin ev dêr di sala an de ji aliyê keyê ermeniyan tîgran ve hatiye avakirin berhemeke ku li bajarê aniyê cih digire jî qatagiral e di sala an de ji aliyê sambat ve hatiye çêkirin avahiyê di sala an de xisar dîtiye û careke din ji aliyê mîmar tirîdît ve hatiye avakirin tevayiya nifûsa herêmê tevli gundan ebû ebdullah muhemmed ibn îsmaîl el cûfî el buxarî an bi navê kurtî buxarî ê temûza sala an wek neviyê farisekî ji buxarayê hate dinê hîn yanzdeh salî bû dest bi xwendina zanistiya hedîsan kir û şanzdeh salî çû mekeyê û medîneyê heca xwe kir li wê derê li zanistên herî bi nav û deng yên hedîsan guhdarî kir paşê çû misirê û şanzdeh salan li asyayê geriya ji van şanzdeh salan pênc li besrayê borandin ew vegeriya axa bav û kalê xwe û li wir ê tebaxa sala î mir ew bi pirtûka xwe ya hedîsan bi navê camî us sehîh bi nav û deng bûye di vê pirtûkê de wî ji hezaran hedîsên ku di dema gera xwe da naskiribûn tenê yên ku rastiya wan li gor îsnadê isbatbûyî bûn kom kirin ango eger ev hedîs li gor rêza kesên gotî bigihişta heta dema muhemmed pêxember wî hingî ev hedîs wekî rast dipejirand û kom dikir ev berhem yek ji şeş pirtûkên hedîsan e ku ji aliyê îslam a sunnî tên pejirandin celaledînê rûmî an mewlana celaledînê rumî an jî mewlana celaledînê belxî bi farisî mowln jall ad dn muammad rm di ê îlonê an da li bajarê belxa afxanistanê ji dayik bûye rûmî ligel senayî û etar yek ji helbestvanên sofî yên mezin ên faris e malbata wî bi malbata mîrê xarizmê mirovntî danî bû hî di temenekî biçûk de rûmî bi bavê xwe re li dinyayê geriyaye û çûye bexda meke û şamê tê gotin ku di van geran de wî sê salî di sala an de etarê kal dîtiye û wî jî bo rûmî gotiye ku ew dê bibe mirovekî gelekî bi nav û deng û mezin dîsa tê gotin ku wî berhemeke xwe diyariyî rûmî kiriye bavê rûmî behaedîn weled sala an li qonyeya anatolyayê niştecî dibe siltanê selçûqiyan bavê wî kire profesor piştî mirina bavê xwe di sala an de rûmî cîhê wî girt û heta mirina xwe di ê kanûna pêşîn an de li qonyayê jiya berhema wî ya here bi nav û den mesnewiya wî ye manî pêxemberekî kurd ê sedsala ya ye ola ku manî saz kiribû her çiqas îro ji holê rabûbe jî di wê demê de alîgirên wê zaf bûn ola manî li rojhilata navîn derkete holê û bi rojava ve heta atlantîkê bi rojhilat ve jî heta pasîfîkê belav bûbû û ji hezar salan zêdetir dom kiribû ola ku manî saz kiribû sentezeke balkêş a olên din e manî zerdeşt bûda û îsa pêxember wekî pêxemberên rasteqîn dibîne lê li gorî angaşta wî piştî wan wî wehiyeke hevgirtîtir standiye di ola manî de her çiqas hêmanên bûdayî û îsewî hebin jî qene ji bo rojavayiyan doktrîna herî balkêş ji dualîzma zerdeştî hatiye standin manî daye hînkirin ku cîhan ne ji aliyê xwedayekî ve tê birêvebirin zaftir qada têkoşîna di navbera du hêzan de ye yek ji van hêmana bed ku manî ew bi tarî û daringê re wekehevî kiriye ya dî hêmana baş ku bi ronahî û ruhê re wekehevî kiriye ji ber vê yekê ramanên xweda û şeytên ên di ola îsewî de tîne bîrê lê di ola maniyî de hêmanên baş û bed wekî xwediyên hêzên wekhev têne zanîn di encama vê baweriyê de bedbûna felsefeyî ya ku fîlozofên îsewî û cihû dixe nakokiyan di felsefa manî de nabe pirsgirêk li vê ji bo bi kitekit ravekirina ola manî cî tune lê divê bê xuyakirin ku di ola manî de ji ber ku ruhê mirov bi hêmana baş û laşê mirov jî bi hêmana bed re wekehev bûye alîgirên ola manî bawer dikin ku divê ew xwe ji bihevrebûna cinsî eger ji bo zêdebûnê be jî dûr bigirin wekî din goştxwarin û şerabvexwarin jî hatibû qedexekirin dema mirov ji dûr ve li vê doktrînê dinêre mirov dibêje ku divê alîgirên vê olê ne pirr bin lê ev qedexe ji bo endamên ji rêzê yên dêra maniyî derbas nedibûn ev qedexe tenê ji bo mirovên navê bijartî li wan hatibû danîn û hejmara wan hindik bû hatibûn danîn endamên ji rêzê banghinêr dikarin bizewicin ji xwe re dostik bigirin bibin xwedî malbat goşt bixwin û şerabê vexwin hinek peywirên ku diviyabû banghinêr bi cih bînin hebûn divêt wan piştgirî dabûya bijarteyan lê tevgera ehlaqî ya ku ji wan dihate xwestin bi qasî bêmantiqiyê ne dijwar bû ruhên bijarteyan li dû mirinê rasterast diçûn bihuştê lê ev yek ji bo banghinêran demek digirt lê hinek rêolên maniyî yên wekî katharî bawer dikirin ku wê banghinêr jî wekî bijarteyan bi hêsanî herin bihuştê manî di sala an de li mezopotamyayê ku ev der di wê demê de parçeyeke keyîtiya persan bû hate dinê manî kurd bû û xizmê arsacît an jî xizmê malbata serdest a part bû her çiqas piraniya persiyan girêdayî ola zerdeştî bin jî malbata manî di bin bandora rêola îsewî de bû di duwanzdeh saliya xwe de xeyalên olî dîtin û di bîst û çar saliya xwe de ola xwe ya nuh derxist dema di destpêkê de li welatê xwe bi ser neket çû bakurê rojavaya sindê hind li wê derê fermandarekî cîgayî hatiye ser ola wî manî sala an vegeriya kurdistanê û key şapûrê i ew qebûlî hizûra xwe kir şapûrî ola wî qebûl nekiribe jî di bin bandora manî de maye û hiştiye ku ola xwe ya nû li keyîtiya persan belav bike manî piştî vê destûrê sî salan di dema şapûrê i û hurmizê i de ola xwe da hînkirin û belav kir di wê demê de alîgirên ola manî zêde bûn û manî mîsyoner şandin welatên der û dor lê ji ber vê yekê dijminahiya rahîbên zerdeştî zêde bû di wê demê de li îranê ola fermî zerdeştî bû di sala an de gava behramê i bû key manî hate girtin û ew avêtin zindanê piştî bîst û şeş rojan manî di îşkencê de mir manî bi zimanê persî pirtûkek û bi zimanê syriac zimanekî nêzî zimanê aramaîk a di dema hz îsade ye jî gelek pirtûk nivîsandine ev ji bo ola manîyî bûne pirtûkên zagonî her çiqas bi jiholêrabûna olê re ev pirtûk winda bûbin jî hinek ji wan di sedsala de hatine dîtin maniyî ji rojên pêşî ve tevgereke mîsyonerî bû gava pêxember manî li heyatê bû ola wî ji hindê heta ewropayê alîgir dîtin ola wî piştî mirina wî jî gelekî belav bû li rojava heta îspanyayê li rojhilat heta çînê belav bû di sedsala de gate dema xwe ya herî xweş û li rojavayê ji bo îsewîtiyê bû reqîbeke giran ezîz augustînus çar salan bûye endamê maniyiyê piştî ku îsewî bû ola fermî ya romayê maniyiyan gelek tadayî dîtin û ola manî di sala şeş sedan de li rojava hema bêje ji holê rabû lê li mezopotamya û li îranê hêza xwe domand ji wê ber bi asya navîn tirkistan û çînê ve belav bû di sedsala de bû ola fermî ya ûyxuran di wê demê de aliyeke mezin ya rojavaya çînê û moxolistan di destê ûyxuran de bû ji wê li çî nê û tayvanê belav bû lê di sedsala an de dema misilmanî bi pêş ket mniyî jî bi paş ve çû di sedsala an de dema xelîfeyên ebasiyan li bexdayê bi zixtî li hember maniyiyan derketin maniyî bandora xwe li mezopotamya û li îranê winda kir di sedsala an de li asya navîn jî bi paş ket û di sedsala an de bi dagirkirina moxolan bi temamê ji holê rabû lê marco polo di sala î de li rojhilatê çînê laqî komên maniyiyan bûye li ewropayê jî hinek rêolên ku ji maniyiyê qetiyane xuya dibin di sedsala de li keyîtiya bîzansê paulusî xuya kirin di sedsala an de bogomîlî ku gelek bihêz bûn li balkanan derketin holê lê di nava wan rêolên ewropayî de ya herî girîng kathasarî bû ji ber ku ew ji bajarê albiyê bûn albî li fransayê kela wan a herî girîng bû ji wan re albiyî jî tê gotin katharosiyan di sedsala de li ewropayê bi taybetî li başurê frensayê xwe wekî îsewî didîtin lê desthilatdarên dêra îsewiyan ew wekî bêol didîtin papayê herî bihêz û nexweşbîn a serdema navîn papa înnocentîusê iii li hemberî wan banga sefereke xaçparêz kir sefer di sala î de dest pê kir di sala î de bi mirina gelek albiyan û wêranbûna başurê frensayê albî têk çûn lê katharosî heta sedsala li îtalyayê dom kiriye bandora her olê li ser jiyana alîgirên xwe heye ji ber vê yekê sazendeyê oleke piçûk jî bi pirranî xwedî bandoreke mezin e dilqa kesayetiya manî di afirandina vê ola nû de gelek mezin e olê saz kiriye teolojiya wê bi pêş xistiye û zagonên ehlaqî bicî kirine raste ku zafê ramanên xwe ji ramanên kevn standiye lê kesê ku ev raman veguhestine ramaneke nû û cuda manî ye bi şorindan gelek alîşgir dane hev rêxistina dêrê afirandiye pirtûka pîroz a olê nivîsandiye mirov mirovekî wekî manî ku tevgereke wisa li dû xwe hiştiye zaf kêm dibîne heke manî tune bûya oleke wisa jî wê tune bûya ji ber vê yekê manî ji gelek zana û daneran girîngtir e michalel h hart en etkin raguhestin siya zerdeşt pencinarî mîrektiya botan yek ji mezintirîn mîrên kurd e ku di navbera salên de mîrîtî kirine û di nav axa bakurê kurdistanê de hatiye naskirin navçeya îdarî ku navçeya dihê navçeyên cizîr şirnex û sêrtê digire navê wê herêmê botan e kurdên bûhtî ku navê wî mîrektiyê ne di navbera parêzgeha hekarî ya nûjen û dihokê de dijîn jî bûhtî kurdan li ber çavên hin dîrokzanên ku bi eslê xwe merwanî damezrînerê ji xanedana kurdên humeydî bi têkildarî dîbinîn di xebata xwe ya bi navê şerefname ku ji hêla dîrokzanê kurd şerefxanê bedlîsî ve ku di sedsala an de jiyaye nivîsandiye ew diyar dike ku mîrektiya botan navê xwe ji eşîra bûhtî girtiye ku ew eşîr bi cesaret û şerê xwe tê zanîn lê mîrektiya botan tenê ne li ser eşîra bûhtiyan bû digel eşîra bohtî eşîretên dumbilî nûkî mehmûdî şêx taranî masakî raşkî pînkan dalam bîasturaî şîruyan dûdêran di nav êlên eşîrên botan de bûn herêma botan li deveran hate dabeşkirin ku her yek ji navenda xwe û qesra xwe ve girêdayî bû fermanên botan bi navê mîrê azîzan an begîtiya azîziye jî tête zanîn dibe ku xwe li bingeha xalid bin welîd binasin da ku di serdemên xwe yên klasîk de ji eşîrên di nav herêmê de sererast bibin di heman demê de sedemên fermanên botanê ku bi navê mîrê azîzan têne zanîn ji ber navê îzedînê bûhtî damezrênerê vê mîrîtiyê ye di dema şerê çardiran de di navbera hêzên osmanî û safewî di de mîrektîya botan li tenişta osmanî bû mîrektîya botanê ji vê dîrokê heya niha hebûna xwe wekî banek hukumeta împeratoriya osmanî domand mîrektîya botan ku di heyama bedirxan beg de serdema herî geş bû paşê ss reformên navendîparêz û siyasetên çewt ên ku di sedsala an de di î împeratoriya osmanî de pêk hatin di an de jî di dema serhildana bedirxan beg de serhildana dijî împeratoriya osmanî di serdema êzdînşêr beg de hate qewirandin navçeya botan navê ji bo dabeşîna îdarî re ye ku li herêma eruh a sêrt şirnex û herêma cizîrê ya şirnexê digire alimê navdar ibn vzıh el yakubî ji bo bûhtîya dibêje ku bûhtî kurdên ku li navenda cizîrê di pênasekirina cezîretu l ekrad ku cîzîra kurda de pêşkêş bikaranîn bû dema ku îzeddîn ibn şeddd ev agahdariya ku yakubî bi dest xistin vegot wî diyar kir ku bajarokê pirsê cezîretu l ibni mer e û ji ber gellek zêde ya nifûsa kurd li wir bajar bi vî navî tête navandin ykût al hamevî diyar kir ku wan têkiliyên baş bi ermeniyan re di derheqê gelê herêmê de hebû û ew dîwarên xurt hebûn û ku hin ji wan ji beşnevî û hin jî ji kurdên bûhtî re bûn dîwarên ku ji hêla ykût el hamevî ve di derbarê bûhtîyan de hatine gotin ev in curzakil atil allos baz el hamra elki ervah bahuha berho kinkiver nirve û hoseb dema ku li ser herêmên ku mîrên azîzan xwedan behs dike şerefxan behsa girav û bajarên girîng ên stratejîk ên serdemên wekî gurgîl berke eruh ervah piroz tanza fınık tur heysem şah etil ermişat kiver dirde dike mîrektîya botan ji hêla dadrêsê fınık îzeddîn el bohtî ve hat damezrandin di dema îzeddîn el bohtî de herêma cizîrê ji alîyê walîyên ku îlhaniyan şandine herêmê bi rêve çû piştî mirina parêzgarê eyaleta cizîrê ku di sala an de mir taceddîn bedil kurê wî ji bo parêzgarê mîr beklemîş hate tayîn kirin wî di ser mirina bavê xwe re diyariyên îlhaniyan re bi balyozên xwe re şand û diyar kir ku wî dixwest ku herêma cizîrê îdare bike piştre ew li ser bingeha diyariyên xweş û rêzgirtina beklemiş ji herêma cizîrê re hat wezîfedarkirin di vê navberê de di sala an de mîrektîya artukîyan biryar da ku rêwîtiyek li ser mîrektîya heskîf eyûbi li dar bixe li ser vê yekê mîrê hesankeyfê melîk adîl ji dadwerê kela fınık îzeddîn el bohtî ku di nav xwe de artêşek xurt heye ji we re alîkariyê dipirse ev şer ji bo îzeddîn el bohtî xalek xuyang e ji ber ku piştî vî şerî îzeddîn el bohtî bi wergirtina piştevaniya mîrê heskîfê melîk adîl dê hêza xwe zêde bike di şerê ku li mîrektîya artukîyan û heskîfê qewimî îzeddîn el bohtî banga alîkariyê ya melîk adil red nekir û di destê şer de li alî heskîf bû piştî vî şerî melîk adîl piştgirî û hevalbendê herî mezin ê îzeddîn el bohtî bû yê ku dadwerê kelehê fınık bû waliyê cizîrê li benda qelskirina îlhaniyan dema ku dîrok bi vî rengî dixebite baca hikûmeta navendî nade û dest bi zextê li gelê cizîrê kir li cizîrê ku fermana îdarî hati bû tengas kirin xelkên deverê çûn cem îzeddîn el bohtî dadrêsê kela fınık ku di vê heyamê de zû dest bi wergirtina hêzê kir gazî alîkariyê kir û gilîyên xwe ragihand îzeddîn el bohtî di derheqê gilîkirina xelkên cizîrê de çi li herêmê qewimî lêpirsîn kir dûv re ji alîyê alîgirê wî mîrê heskîfê alîkarî xwest û ragihand ku ew plan dike ku rêwîtiyek li ser cizîrê bide bi piştgîriya fermandariya heskîf re îzeddîn el bohtî agahdarî belav kir ku ew ê organîze kiryaran bişîne deverên derdorê li ser kurdên sindî wekî tevgerek stratejîk bû lê paşê bûhtî artêşê xwe zivirand ser cizîrê û leşkerên xwe girtin cerdevaniyê bi mîr beklemîş re yê ku ew ji balefirê li ser cizîrê nezan bû cizîrê bihîst bûhtî bi hebûna artêşê de li nêzîkî cizîrê hatiye bi waliyê îzeddîn el bohtî diyariyên û dilsoziya xwe de sond ji wî re hevdîtin pêk anî qeymeqam mîr beklemîş piştî ragihandina îzeddîn el bohtî wî avêt cizîrê artêşa bûhtî ku ket nav bajêr dest danî ser cizîrê û pişt re mîr beklemîş hate kuştin û bohtî bi tevahî bajêr serwer kir in bajarê cizîrê ku di sala an de hat desteser kirin bû navenda bohtîya û ji hêla mîrektiya botan îzeddîn el bohtî ve bi fermî hate damezrandin îzeddîn el bohtî bû hedefa mîrê mûsilê hacî turgay yê ku cizîr hilda û mîrektîya botanê damezrand û fikir kir ku axên cizîrê li axa xwe zêde bike hacî turgay cizîrê li ser dem û organîze cizîrê di bin dorpêçkirina bû piştî sê rojan ji pevçûnê kavilkar hacî turgay ber bi herêma nêzîkî cizîrê bi navê zelaka vekişiya piştre artêşê bûhtî li pey wî di encamê şerekî ku di encama têk çû bûna mîrê mûsilê de li herêma zelaka têk çû şerê di navbera eşîra bûhtî û zırkîs de di sala de tê gotin şerê mîrîtî yê ye ev şer ji bingeha bingehîn a siyasî ya serdemê pêk tê ew li vê deverê ku her du eşîr xwedî hêz in şerekî bi hêz e di şerê mîrîtî yê di navbera eşîra bûhtî û zırkîs de hindikahiya ereban li sêrtê tevî hemî hêzên xwe bi zırkîsê re li dijî bohtîyan tevlî bûn ev şer ku di bdî de çêbû lêçûnê xortên begê botan û gelek leşkerên bohtî di nav de jî bavê îzeddîn el bohtî seyfeddîn el bohtî jî mir li ser mirina seyfeddîn el bohtî sêrtê ji serê wî hat jê hilkirin û li sêrtê serê wî re çevgan lîst in wekî encamek van bûyeran îzeddîn el bohtî daxwaza piştgiriyê ji hevalbendê wî mîrê heskîfê melîk adîl û eşîrên kurd kir û artêşa xwe berhev kir û seferek li ser sêrtê organîze kir bi piştgiriya muad bin kadilla li sêrtê îzeddîn al bohtî bi artêşek elalet re sêrt girtin û talan kirin dûv re alî şirvn al bohtî wek qeyûmê sêrtê tayîn kir û vegeriya cizîrê piştî hukûmetek deh mehî ya bohtîyan li sêrtê notirvanên bajêr serhildan muad bin kadilla û kurê xwe muhammed û birayê wî kuştin di encama serhildanê de mîr alî vanîrvan al bohtî bi zilamên xwe re bajêr hişt û vegeriya cizîrê kurê îzeddîn el bohtî seyfeddîn an de bû sedemê krîza di navbera mîrektîya heskîfê û mîrektîya botan seyfeddîn el bohtî û mirovên heskîf gel zirar kiriye û li ser vê yekê malik adil artêşek berhev kir da ku dorpêçkirina herêma cizîrê bi pêk anî an de li cizîrê ket nav daristanên dêrik û ku têkbirina artêşê li dijî bohtî li cizîrê diviya bû wan li çiyayên ku der û dora xwe dorpêç dikirin di vê navberê de melîk adîl li gel leşkerê xwe li cizîrê de ma ku li benda begşên kurd û hêzên eşîrê ku piştgiriya wî xwest xirabî piştî hatina begên kurd seyfeddîn el bohtî çû wargeha melîk adîl û pêşkêşiyek aştiyê kir li ser pêşkêşkirina aramiya seyfeddîn el bohtî melîk adîl bi erênî bersiv da vê pêşniyarê da ku êdî wenda nebe û aştî di navbera her du aliyan de bêyî ku zirarên din çênebe lê belê di navbera an de di navbera seyfeddîn el bohtî û dîsa di navbera heskîf û mîrîtîya botan de qeyranek çêbû ji bo sedema vê krîza bû ku artêşa bohtî ku dît ku mîrektîya heskîf di şerê navbera têk hate heskîfê û mîrektîya xerza derbasî mîrektîya xerza bûn lê belê wekî encama şer di koşaniye de dadrêya xerzan têk çû û mîrê heskîfê melîk adîl yê ku xayîn bohtîya bihîst carek din bohtîya rêxistin kir bi wergirtina nûçeyên ku melîk adîl bi ser keti bû dadrêsê mîr seyfeddîn vestan ji mîr imadeddîn el hekkari piştgirî xwest û ji artêşê re tevger da ber dadmendiya mîr îmadeddînê mîrê hekarîya lê belê dadrêsê vestan mîr imadeddîn piştre destek da bohtîyan û vegeriya wekî encamek vê bûyerê mîr seyfeddînê bohtî artêşê xwe hilda û berê xwe da tanza û navenda xwe li wir damezrand melîk adîl li bohtîya ê nêzîkê tanza çalakî li dar xist û dû re jî aştî careke din di navbera her du malbatên malbata begtu l evseli de pêk hat têkildarî van bûyeran mîr îzeddîn el bohtî ku ji ber seferberiyên ku melîk adîl li ser alîyê botan kirî xemgîn bû çû rûkenê colemêrg melik esedê mîrê hekarîya da ku ewlehiya mîrektîya botan biparêz e û ji wî piştgirî xwest piştî ku fêr bû ku îzeddîn el bohtî çû ba hukumdarê colemêrgê melîk adîl ji derdorê mîr piştgirî xwest û xwest bi leşkerê xwe ber bi sêrtê ve here da ku here sêrtê dûv re bi hev re bi artêşê dadrêsê vestan mîr imadeddîn û îzeddîn el bohtî berbi sêrtê ve çûn melîk adîl yê ku fêr bû ku îzeddîn el bohtî ji arteşa colemêrgê ber bi sêrtê ve bi rê ketibû bi yekîneya kavilkar re hat sêrtê piştî hatina melîk adîl li sêrtê kurê mîrê xerzan melik muhammed ziyaeddîn er rojkî nasreddin ez zırki bahaeddin es süleymani îzeddîn ez zirki mîrê silvan mîrê erkanin li gel fermanên kurdî yên wekî bin kemal al şavûri artêşbûna hezar kesan li sêrtê dest pê kir ku li bendê bin melik imadeddin el hekkarî şandek ji melîk adîl re şand da ku şer bê winda derbas bibe û xwest muzakereyên aştiyê di navbera her du aliyan de li ser vê daxwazê melik muhammed kurê mîrê mêrdînê ji melik imadeddîn re hat şandin û ji bo danûstandinên aştiyê careke din di navbera her du aliyan de pêk hat di kanûn an de mîrê botan îzeddîn el bohtî mir û cihê wî kurê wî seyfeddîn el bohtî hat seyfeddîn el bohtî li şûna birayê wî îzeddîn ahmedê botan piştî mirina wî di îlonê sala an de piştî padîşahê salan bû ew li bajarokê fınık kurê seyfeddîn el bohtî û kurê wî abdullah wekî rêveber hate wezîfedarkirin di şerê ku di heman salê de di navbera heskîf û zırkîs de çêbû mîrê botan yê nû îzeddîn ehmed pişta xwe da alîya heskîf lê belê di sala an de mîrektîya hesankeyf û mîrektîya botan dîsa rû dan û mîrê heskîfê êrîşî hêzên serhildayên abdullah el bohtî kirin hêzên abdullah el bohtî de têk heskîfê artêşê tevî ku farqîn û mîrê xerza piştgirî heskîfê aliyê şer di şerê ku li dar ket dema ku timur de hatin herêmê mîr îzeddîn ahmedê botan wî ziyaret kir û got li timura bibin salên hatina timur li herêmê tevlihev e di hin çavkaniyan de paşeroj e di çavkaniyên din de ew e mîr îzeddîn ku di destpêkê de ji tîmûr re ragihand û dilsoziya xwe agahdar kir paşê ji viyana xwe ya dilsoz şaş ma û bû sedem ku timur rêxistin bi artêşek berbiçav li ser herêma botan rêwîtiyek organîze bike di encama pêşangeha tîmûr de li ser herêmê cizîr bê dorpêçkirin û li ser vê rewşê rêveberiya artêşê botanê li cizîrê bi dawî bû paşê mîrê botan îzeddîn ku ji hêla tîmûr ve têk çû reviya û neçar ma ku jiyana xwe di nav eşîrên dih de veşartî hejmarek çavkaniyên tîmûr piştî wergirtina nivîsandinê ew ji rêveberiya kurên xwe hiştin hin çavkanî mamlûk û ew hiştin ji ber ku ne peydakirina rêveberiyê ne û tê vê wateyê ku niha serê botan ferman dide lê belê di nav sempozyûmê li dar şirnexê hat gotin ku timur di bin kontrolê de hinek dem piştî ku ji wê herêmê dîsa ji aliyê botan hate binçavkirin di an de abdullah bin abdullah bi navê mîr zeyneddîn an abdal beg jî tête nasîn dîsa herêma botan hildibijêre û mîrektîya botan desteser dike abdal beg serwerê bavê zînê ye ku di navdar mem u zin de ji hêla ahmed i hani ve hatî navkirin di serdema abdal beg de mîrektiya bedlîsê û mîrektiya botan rû bi rû bûn mîr şerafeddîn bi şaxım hatun re zewicandî ye û kurê wan jî heye bi navê şemseddîn imahîm hatun keça mîrê heskîf e lê piştre mîr şerafeddîn ji şaxım hat dabeş kir û şaxım hatun jî bi zilamek bi navê seydi ahmed zewicî bi mirina mîr şerafeddîn re şaxım hatun û seydi ahmed bitlîs ketin bin rêveberiya mîrîtî û ji vê yekê sûd wergirtin ku kurê wî şemseddîn biçûk bû piştre serokên dinka rojkî ku serokê mîrektîya bitlîsê bû ji vê rewşê aciz bûn û ji navendê serbixwe tevgeriyan piştevaniya xwe ji mîrektîyê re vekişandin piştî ku di vî warî de ji bo demekê berdewam kir mîr şemseddîn ku temenê wî pêşket bi serokên eşîra baykî re civiya û ji bo tasfiyekirina seydi ahmed serî hilda vê bihîstin seydi ahmed alîyê bedlîsê hişt û ravî ba mîrê botan abdal beg paşê mîr şemseddîn pêşî dayika xwe şaxım hatun kuşt piştre artêşê xwe civandin û biryar dan ku rêwîtiyek li ser mîrektîya botanê saz bikin mîr şemseddîn û artêşê wî ku hatina pêşiya cizîrê piştre bi danûstandina girtiyan seydî ahmed girtin û kuştin dûv re mîr şemseddîn bi artêşên xwe vegeriya bedlîsê û ji mîrê botan re ragihand ku ti pirsgirêka wî bi bohtîya re tune û ku mirovên her du hereman heval bûn abdal beg bi mîspî re li dijî mîreşan li şer di navbera mîspîyan û mîreşan de di sala de pêk hat di sala koçî botan de mîspî êriş kir artêşa mîspî cizîr gelek bajaran bi talan kirina bajar kuşt an de artêş bi serokatiya hasenê dirêj êrişî sêrtê bi serokatiya abdal beg û di vê êrîşê de arteşa mîspî bajar û derdora wê talan kir di vê heyamê de dîsa serhildana li li cizîrê dest pê kir û gelek xiristiyan û misilman jiyana xwe ji dest dan abdal beg di sala an de derbas bû û li şûna wî ii izeddîn beg bû abdal beg yek ji fermanberên kurd e ku zirara herî mezin gihand mîspîyan ji bo vê yekê dijminahiya mîspîyan û mîrektîya botan heya ku ew mir serdema îzeddîn begê ya ku li pey wî hatî serdemek hevbeş dubare kir lê rêveberiya wî pir dirêj nekir kurê wî yê rûmetdar mîr i şeref tenê du salan bû ku wek mîr xebitî piştî heşda bî ew bû serokê mîrektîya botan di bin rêveberiya birayê xwe i bedir de di dema bedir beg mîspîyan hat rûxandin şah îsmaîl û dewleta sefewî hate damezrandin di vê qonaxê de şah îsmaîl hem ji bo mîrên kurdan hem jî ji osmaniyan xetereyek mezin bû şah îsmaîl bi karanîna bandora tirkmenan li anatolia bû sedema serhildanên di împeratoriya osmanî de û xwest ku sunîtî kurdên sunnî werin qewirandin û zilamên xwe bêne wezîfedarkirin piştre gelek begên kurd li kêleka osmaniyan li hember safavîyan cîwar bûn yek ji wan dadwerê cizîrê bedir beg e hewldana yavuz sultan selim agahdar nekir bedir beg paşê paşde çap kir û ji alîyê yavuz sultan selim ve hînkirina şahidan hîn kir dûv re bedir beg li mûsilê de kampanyayek li ser hêzên sefewiyan li darxist û ew têk birin mîrektîya botan di fermana îdarî ya osmanî de wekî hukûmetek sanjakê parêzgeha amedê hate destnîşankirin begên kurd domand ku di erdnişînên hukumetê de piştî qewimandina osmanî serweriya axên xwe domandin û wan salê yekcar baca xezîna navendî dida ji artêşxanê re nameyek ji hev xistî hatîye dayîn ku ew xwedan taybetmendiyên dewarên xwe ne di van peymanan de şertên di binê wan da ku van banneran biparêze dê yek bi yek were rave kirin van rêzikên ku di dema serdestiya yavuz sultan selim de ji bo cara yekê hatine dayîn paşê ji hêla her sultan ve nû hatine nûve kirin even dewletên navendî yên wek selçûkî tîmûrleng mîspîyan û safewiyan li ser kurdan ku bihêz avakirin û eşîrên mîrên cuda de li herêmên xwe bi xwe bi serî karî ji bo bidestxistina serdestîya mutleq ya di herêmê de û rakirina van mîra ne ordîxanên kurd ku wek kelehek navendî qebûl kirine hebûna xwe bi pejirandina serweriya dewletên bi hêz ên ku serdestî li ser herêmê dikin dema ku mercên sîyasî hewce dikin hebûna xwe domandin dewleta osmanî hîna jî di nav erdnigariya kurdî de dikare hewil bide ku hukumeta navendî damezrîne lê ew hewil neda berî her tiştî berjewendiya osmaniyan li herêmên ku kurd lê dijiyan ne ji ber ku wan dixwest ku wan bixin bin kontrola xwe û asîmîle bibin lê ji ber hewcedariya parastina sînorên rojhilatê yên dewletê ne wekî encamek vê rewşê nermîniyên li çiyayên hişk ne tenê di karûbarên navxweyî de hin destkeftiyên îdarî hatin dayîn di heman demê de rêziknameyek hate dayîn ji ber ku ew ewlehiya herêmên sînorî peyda dikin mîrektîya osmanî tercîh kir ku bi danûstendina bi pirsgirêkên hindikahî re bi taybetî bi welatên cîran re aramî çêbike di dema serweriya sultan süleyman mîrê mezin de bêjeya wekî sembola çarenûsa wî di emr i sheriff de hate şandin ji miletên ku li vê deverê dijîn nîv serbixwe beriya mîrektîya iraqeyn li vir bi kurtahî wiha hate kurtkirin wekî ku em ji vê yekê fêm dikin kanunî maf û mafên nû ji fermandarên kurd li herêmê re neda tenê bavê wî daxuyand ku destûrnameyên ku di demê de hatine dayîn dê rast bin ji ber vê rewşê ordîxanên kurd ku hin taybetmendiyên wan hebûn bi gelemperî ji dewletê dilsoz bûn û bi artêşa osmanî re ketin nav kampanyaya dijî safewîyan ji ber vê yekê statûya wan taybetmendî bê navber dom kir ordîxaneyên botanê di karanîna rêveberiya osmanî de gelek kar anîn piştî alî beg kurê wî ii bedir beg bi karanîna rêveberiya osmaniyan axa beglik ji nû ve ava kir di serdema xwe de li cizîrê zanyarî û çanda gelek pêşkeftî û cizîr bû navenda serdema di vî warî de lêbelê ji ber nerazîbûna caran ligel rêveberiya osmanî di sala an de vizier i amzam rüstem paşa kurê suleiman mîrê mezin lêkolînek li ser cizîrê beg bedir beg çêkir û begannameyek da birayê xwe nasır beg dema ku nasır beg hat ser desthilatê bedir beg neçar ma ku berê xwe bide herêma şeccar lêbelê bedir beg du sal şûnda bajêr desteser kir bedir beg di destpêka emirmperatoriya botanê de salan serwerî kir û di saliya xwe de li cizîrê mir piştî mirina bedir beg kurê wî mîr muhammed beg ew serfiraz kir mîr muhammed ku beşdarî serdana lala mistafa paşa yê digel serdanên gurcistan û qefqasan bû di şer di sala de mir û ji ber ku kurê wî pir biçûk bû jina wî zewicî bi keçên xwe re mîr nasır û mîr şeref kurên abdal han van xwişk û birayan ji bo demekê bi hevra serwerî îdare kirin ii her çendî mihemed di sala an de bûye cizîrê beg serweriya wî pir dirêj nekir û di an de mir li ser vê yekê mîr azîz ji şaxên din ên malbatê cizîr beg bi ferman û daxwazên dewleta osmanî bû mîr azîz ku di sala an de beşdarî kampanya tabrîzê ya of împeratoriya osmanî bû di dawiya şer de venegeriya cizîrê û li sinjaringalê dimîne bimêr re mîr saîd mîr azizj i cizîrê û sîlopiyê bigire ser tevahiya erdê xwe di destên xwe de bi tenê cizîr li ser bermahiyên ku ji kelê li stenbolê ji bo alîkariyê li dijî ordênên namûsê û birayê wî ji hikûmetê pirsî bazda di vê navberê de mîr şeref bi serfirazî û têkbirina keleha cizîrê piştî serpêhatiyek dirêj û li ser vê nûçeyê rêveberiya osmanî ligel mûsilê begê began hüseyin paşa mîrê xerza mehmet beg tevî karakuyu cemalkendi dilfeşme abu saaîd kefri zaman habur û silopi li ser cizîrê rêve çû li ser vê yekê mîr şeref bi birayên xwe re reviya mîr aziz bû xwediyê erdên kevnar huseyîn paşa jî vegeriya mûsilê mîr şeref piştî demekê dîsa hat qonaxê pişta xwe da axên cizîr û silopî û mîr aziz kuşt mîr şeref bixwe li cizîrê bicîh bû û di qezayên digel xwe de birayên xwe şandin girave di nav van kastan de kela basurin ya li silopî ye diyarbekirê begê began mehmet paşa ji ber qezayên mîr mehmet şah hat herêmê cizîrê û cihên din dane lêbelê iii şeref û di navbera iii mehmet de têkoşînek daye ev têkoşîn ew di dema iii murad û i ahmed de jî berdewam kir di de her çendî cizîr ji hêla iv murat ji mîr re hatibe dayîn mîr şeref ku rêveberek pir bandor bû li herêmê hîn sax bû di heman demê de mîr mehmet nexwest ku here wir û dest bi karûbarên xwe yên bingehîn bike piştî ku mîrê botan abdullah beg mir biraziyê wî seyfeddîn beg bû mîr di dema serweriya mîr seyfeddîn beg de rêveberiya mîrektîya botan tengav bû û eşîrên di bin fermana botan de ji derveyî welat bûn li ser vê yekê seyfeddîn beg bi dilxwazî ji vekişiya û rêveberê radestî salih beg kurê abdullah beg kir lêbelê salih beg nekarî pêşî li astengiyên îdarî bigire û nekarî rêveberiya mîrektîya botan têk bibe dema ku salih beg pişti fermanê naqshbandi ket û bi sufîzma re mijûl bû wî dev ji rêveberiyê berda û mîrektî yê berda birayê xwe bedirhan beg bedirhan beg ku di sala an de li cizîrê hat dinê salî bû mîr gava ku ew di sala de bû serekê mîrektîyê botan bedirhan beg bê guman yek ji serkêşên herî nakokî yê dema xwe bûye ew rola wê di dîroka wê heyamê de û her weha hêz û bandora wê li herêmê ku wê ew qas balkêş dayê her çend ev serdem serdema herî geş a mîrektîya botan be jî dê strukturên îdarî yê osmanî werin guheztin û desthilatdariya navendî jî zêde bibe gava ku ew bi serdema mehmût re hevberî dike ew di heman demê de qonaxên paşîn ê mîrê botan e ji ber ku di serdema bedirhan beg de dewleta osmanî bi astî kêmkirina asta şexsiyetên ku ji mîrektîya kurd re hatine dayîn kêm kir dûvre ew bi tevahî xweseriya wan rakirin û yekser wê bi rêveberiya navendî ve girê da ii mehmût ji sala an pê ve bi reformên ku ew pêk anîn ew vedigere polîtîkayên îdarî yên mîrektîya osmanî yên li parêzgehan û şêwazek navendîparêztir bikar anî pêşîn wî bi mîhengên nîv xweser ên ku wî dît wekî astengiya herî dijwar a dewletê ew bi piranî ev pêk aniye di navbera salên an de mezinên mezin ên anatolîayê hatin rêz kirin û heman tişt li balkanan di navbera de qewimî dûvre ji bo ku rêxistina li anatoliya rojhilat fêm bike û ji bo pêkanîna mîheng û rêzanên li vê herêmê ii mehmût di sala an de reşit mehmed paşa ji bo parêzgar sivas tayîn kir di vê pêvajoyê de bedirhan beg bû serekê mîrektîya botan bedirhan beg yekemcar eşîretên botan ên belavbûyî di bin desthilatdariya xwe de yek kir û fermannameya îdarî di nav mîrektîya botan de peyda kir wî di salên yekem ên mîrektî de di warê îdarî de gelek reform kir bi vî rengî wî dest bi birêvebirina xwe xurt kir û mîrektîya botanê bi rengek otorîter îdare kir dûv re bedirhan beg ji bo ku ewlehiya jiyanê û malên kesên li axa di bin fermana wî de dijîn hecî û talan bidawî kir û bi vî rengî kar kir ku berhevkirina bacê sererast bike van performansan di herêma herî tund a cizîrê û mîrektîya botan de jî aramî peyda kir û dilsoziya xwe di nav gel de zêde kir lêkolînvanê rûs v dittel bedirhan beg di nivîsên xwe de li ser xaka xwe dinivîse bedirhan beg li ser ewlehiya giştî ji bo baştirkirina jiyana civakî û aborî xebitî rizgarkirina nişteciyan ji tirs û gumanan parastina mal û milkên ji diz û dizan û avakirina pergalek bacê ya dadperwer bi vî rengî bedirhan beg wisa difikirî ku çareseriya van pirsgirêkan wê desthilatiya xwe di nav gel de zêde bike ji bo vê armancê hin gav hatin avêtin ji bo ewlehiya civakî vê yekê baca bacê li ser mirovên ku di bin baca giran û baca giran de hilweşand kêm kir avakirina rêveberiya keştiyê li gola wanê bûyerek girîng bû bedirhan beg ji bo çêkirina projeyê gelek xebitî pêngavên ku di vî warî de hatin avêtin bi eleqeyek germ nîşanî gel dan û piştgirên serokên eşîrê yên bega jî stendin operasyona keştiya li golê ji aliyekî ve bazirganiya li herêmê baştir kir ji aliyekî din ve di veguhestina nav herêmî de rehetiyek mezin peyda kir ji bo vê yekê bedirhan beg xwendekar şandin ewrûpayê da ku di derbarê çêkirina keştiyê de fêr bibin bedirhan beg dest bi çêkirina kargehan kir ku bingeha mayînên dewlemend ên li herêmê ne û bi alîkariya esnafên ku wî vexwendin cizîrê wî du kargeh saz kir yek ji bo çekan û ya din jî ji bo hilberîna çekan vê yekê jî dilsoziya wî di nav bezên kurdan de zêde kir wî xwendekar şand ewrûpa ku di warê leşkerî de pisporên pêbawer hene di dema bedirhan beg de wî têkiliyên xwe bi dewletê re baş domand û siyasetek têkiliyên baş ên hukûmetê re şopand lêbelê di dema ottomanerê osmanî rûsyayê yê an de wî pişta leşkerî neda dewleta osmanî û ji bo cara yekê helwestek nerazî li dijî dewlet girt lêbelê piştî ku vê helwesta xwe dayê ii wî di dema kampanyaya rojhilatî ya di navbera û de dema ku mehmût ji bo rîtmên li herêmê bi rêve bibe ji bo ku rasthatina navendîbûnê li anatoliya rojhilat bi rêve çû ew alîyê arteşa osmanî bi leşkerên xwe re girt bi vê sîyasetê re bedirhan beg ji tunekirinê mîna bezên din ên kurd reviya û di vê pêvajoyê de hêzek girîng wergirt ew ji hêla siyaseta wî ya pro dewletê ve ji hêla stateerîeta wî ya leşkerî redif ve hate xelat kirin bi vî rengî bi zêdekirina piştgiriya dewletê ji bo hêza xwe wî hêz û bandorek girîng li herêmê bidest xist serweriya siyasî û hêza dewleta osmanî ya li herêmê piştî ku têkçûyîna warerê nizip di sala an de dişoxiliyek mezin hat qefilandin dema ku bedirhan beg digel hêzên eşîran de di bin fermana wî de bû rewşa heyî ji bo bedirhan beg destpêka serdemek nû bû bedirhan beg ku heta wê demê siyasetek aşitî bi dewletê re dimeşand dest bi siyasetên ku dê bandora xwe li deverê zêde bikin bikarbîne ji hêla sûdwerbendiya hukumeta heyî ji bo vê armancê wî eşîrên xurt ên ku di dema kampanyaya rojhilatî ya sublime porte ya sala an de perçebûyî civandin û her weha hewil da ku dijminan di nav eşîrên de qewitîne her çend bedirhan beg di têkiliyên xwe yên bi dewletê de siyasetek pro dewletê dimeşand carinan jî lêgerîna dewletê ya li dijî polîtîkayên li gorî rewşa wî ya îroyîn dibe sedem ku hukûmet ji wî guman bike pêkanîna polîtîkaya navendparêziyê ya ku piştî tanzimat ji hêla themparatoriya osmanî ve hatî destpêkirin û guhertinên di qada îdarî de li vê deverê hatine kirin rûbirûyî bedirhan beg û rêveberiya osmanî bûn û hikûmet xwest ku bandora xwe li herêma cizîrê bişkîne bi rêkeftina îdarî ya nû hin qezayên cizîrê bi parêzgeha mûsilê re hatin girêdan bedirhan beg ku bandora xwe û bandora xwe ya siyasî li navçeyê zêde kir û têkiliyên xwe bi dewletê re baş dom kir nexwest ku rewşa xwe ya heyî winda bike ji bo vê armancê her çend wî bi hukûmetê re hin hewildan jî kiribû lê ew nekaribû encamek bi dest xwe bixe piştra wî têkilî bi vanlı han mahmut û imadiyeli ismail paşa re ku di serhildanê de bûn dijî dewletê û ket nav siyasetek dijberî ya dijî hukûmetê piştî guhertina rewşa îdarî ya cizîrê bedirhan beg di sala de li ser nasturiyan ku bi eslê xwe xiristiyanî bûn ku li herêma çiyayî ya colemêrgê dijiyan ji bo ku balê bikişînin ser hukumetê dest bi operasyonekê kir di dema vê operasyonê de bi hezaran nastûrî ji aliyê hêzên wî ve hatin komkuj kirin û hinek jî dîl girtin ev rewş di heman demê de bû sedema zêdebûna gumanên ku di derheqê bedirhan beg de berî hikûmeta osmanî hebûn bûyer di sala an de porte di rewşek dijwar a di siyaseta derve de da û bû sedem ku dewletên rojavayî mudaxeleyî pirsgirêkê bikin zextê li ser hukûmetê kir da ku bi rêya balyozên wan ve li stenbolê reaksiyona nêzîk a bedirhan beg bi han mehmût û hin melayên kurd re ku di serhildanê de bûn bi wî re piştî ku operasyona nastûrî di sala an de hate kirin û encama vê hevalbendê ji bo girtina hin gavên radîkal rêgir kiriye li ser viya bedirhan beg ii wî operasyona nastûrî pêk anî û bi ser zêdetirî hezar çekdarên xwe ve êrîşî tuhuba nasturi li herêma colemêrgê kir û komkujî pêk anî rewş û tevgerên bedirhan beg ê di siyaseta navxwe û derve de dewleta osmanî dijwar kir porte ii piştî operasyona nasturi tevî hemû hişyar û encaman wî dest bi xebatan kir ji bo rakirina bedirhan beg ku helwesta wî ya dewletê berdewam dike fermandarê artêşa anatolî musir osman paşa dema ku amadekariyên xwe ji bo operasyona leşkerî li ser bedirhan beg derbas kir di heman demê de çalakiyên ji bo veqetandina hevalbendiya di navbera wî û bezên kurdan de jî pêk anî rêbaza hevbeş a ku di vê pêvajoyê de hatiye bikar anîn ev e ku eşîrên kurd û beg ên kurd yên ku bi wê re têkildar in an jî nêzî wê ne bi diyariyan û sernavan bidin da ku wan bavêjin aliyê osmanîyan û ji hevûdu bigirin gelek rahêjên kurd ên ji bo vê armancê têkilî dan ji hevalbendiya bedirhan beg veqetiyan û piştrast kirin ku li paş dewletê bisekinin hat ragihandin ku hikûmet li dijî wî operasyonek leşkerî dimeşîne û kî ji ber vê yekê dilgiran bû bedirhan beg bi rêya konsulê brîtanî li mûsilê ji hukûmetê xwest ku bi nameyek ku tê de mercên ku ew qebûl bike radestî hukumetê bike piştî operasyona leşkerî ya ku ji hêla hêzên osmanî ve li ser serhildana bedirhan beg û aliyên wî yên kurd ve hatî destpêkirin de müşir osman pasha li bedirhan beg û leşkerên wî li cizîrê têkçûnek giran çêbû bunun üzerine bedirhan beg ailesi ve yanındaki kuvvetleriyle ile birlikte kendisi açısından güvenli bir yer olarak grdüü orak kalesi ne çekilmiş bir ara iran nezdinde girişimlerde bulunarak sıınma talebinde bulunduysa da bu istei iran tarafından reddedilmiştir osmanlı birliklerinin kaleyi kuşatma altına alması üzerine zor durumda kalan bedirhan beg kuşatmanın üçüncü günü haziran anadolu ordusu na gelerek teslim olmuştur bedirhan beg piştî teslîmgirtinê hate stenbolê û pişt re berbi girava crete hate derxistin bedirhan beg ku gelek salan ligel malbata xwe salan li kretayê dimîne bi destûra sultan abdülaziz re vegeriya stenbolê ji wir ew bi daxwaziya xwe ve hate veguheztin damascusamê û di sala de li şamê mir êzdînşêr beg kurê mîr seyfeddîn birazê bedirhan beg e apê wî bedirhan beg di serhildanê de di destê osmanî de derbas bû û yek ji wan sedeman belavkirina atemparatoriya botanê ava kir szzeddîn şîr beg yê apê bedirhan beg bi aliye osmanî re bû sedema eşîrên botan û fikra hevalbendiya kurdan belav bû di sala an de bedirhan beg hate girtin û sirgûnkirin û prosesa belavkirina atemparatoriya botan gav bi gav mezin bû zzzeddîn şîr beg fikir kir ku serî hilda emiratiya botan ku li ber piyê xwe sekinî lêbelê fermana îdarî ku bi tevgerên reformê di hundirê osmanî de di vê heyamê de guherî ev asteng kir êzdînşêr beg li sermiyandarên kurd ên li herêmê dimeşiya û hewl da ku wan di bin çavdêriya xwe de hilde da ku di çavê rêveberiya osmanî de be û desthilata botan bigire êzdînşêr beg yê ku dest bi herêma botan kir dûv re ket nav garzan ji telan gundê oyacık pêşî zaxoyên beg kent ên serdemê dîl girt û piştre berbi kela zok ve çû bi vî rengî wî astengên li ber siyaseta herêmî ya osmanî derxist û di avakirina avahiya nû ya îdarî de rolek mezin da lêbelê li şûna izzeddîn şîr beg ji hêla hikûmetê ve bawermendek cûda hate destnîşan kirin li ser vê yekê êzdînşêr beg ji nûve emîraya xwe serhildan kir û paşê jî ji hêla hêzên osmanî ve hate têkbirin piştre emirmparatoriya botanê di sala an de hate veqetandin û dest bi birêvebirina bawermendên ji navenda cizîrê hate kirin dest pê kirin televîzyona kurdî roj tv di sala an de hat saz kirin bi kurdî tirkî erebî û farsî weşanê dike bi riya satelitê roj tv li tevayê kurdistanê li rojhilata navîn li ewrûpayê û li bakûrê efrîkayê dikare were temaşe kirin bingeha roj tv li bajarê kopenhag a danmarkayê hatiye danîn kompaniyeka mediya ye û li ser bingeha pêdiviyên netewa kurd li kurdistan û mêzopotamyayê hatiye damezirandin ev televîzyon li ser bingeha objêktîvbûn û serxwebûnê kar û xebata xwe pêş de dibe bernameyên roj tv li gor pîvanên weşana danîmark û pîvanên ewropayê tên çêkirin roj tv di ê sibatê de dest bi weşana testê û di ê adara an de bi resepsiyoneke vekirinê bi fermî dest bi weşanên asayî kir ji gulana an û şûnda roj tv di înternetê de zindî tê temaşe kirin prodîksiyona roj tv li bajarê belçîka denderleuw e roj tv rojane rêze bernameyan pêşkêş dike ji nûçeyan bigir ta bernameyên dokumanter fîlm şahî çandî û yên zarokan ev bername bi sê zaravayên sereke yên kurdî kurmancî soranî û dimilkî û bi zimanên suryanî erebî û tirkî tên pêşkêşkirin mebesta sereke ya naveroka hemû bernameyan baldayîna ser pêşketina civakî ye profîla temaşevanên kurd ên roj tv mîlyon e ku tenê kurdin ev kanal bi rêya satelaytê digehêje kurdên li welatan roj tv di heman demê de ji reklam û peyamên bazirganî re vekiriye her wiha di warê tenduristî tevgera mirovanî dîrok şêwaza jiyanê zanist û teknolojî xoza perwerde û wekî din de derfeta rêklam kirinê maqûl dibîne wekî din di warê sponsor kirinê jî de derfet û mecal hene roj tv di ê çile de weşanên wê ji ser seteleyte eutelsat ê û eurobird ê hat birrîn balyozê giştî yên dya yê li enqereyê francis ricciardone got ku me ji dostên xwe yên ewropî rica kir ku weşanên roj tv were girtin lê roj tv dîsa weşanên xwe da domandin roj tv televizyona kurd ya netewî ya lê li gorî hemû komên civakê ûcudahîyên civakê ên ku li kurdistanê hene weşanê dike roj tv qadaxaya li ser zimanê kurdî şikand ji ber vê yekê jî hertimî herîşên dewletê lê bûn roj tv piştî wê birrîna weşanên wê ji ser eutelsat û eurobird piştre bi hefteyekê li ser peyka intelsatê bidest weşanên kir lê çend ku weşanên wê ji ser pyekê hatin birrîn jî bênavber roj tv weşanên xwe li ser internettê domand heta ku carek din çû ser peykê û weşanên xwe domand li kurdistanê televizyona ku herî zêde tê temaşa kirin a ji ber ku dîrok çand komelgerîya kurdistanê diihê berçav ji bo kurdan bû televizyona yekem lê bi heman sedemê ji ber ku çand û dîroka kurdistanê weşana wê kir bi hedefa hêrîşên dewletê ku lê dibin jî ji ber ku pêşî li pêşketina kurdan û çanda were girtin herîş lê bûn şirnex bajarekî li bakurê kurdistanê li botanê û herweha navenda parêzgeha bi heman navî parêzgeha şirnexê ye wate ya wî navê bajarê nûh e bajarê şirnexê di şerê sala an de bi destê hêzên leşkerî yên dewleta tirkî bi temamî wêran bûye berî zayînê piştî zayînê bajar di nav parelelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat de ye li rojhilat bi colemêrgê ve li bakur bi sêrtê ve li başûr bi dêrika bin xetê û zaxo ve li rojava jî bi mêrdînê ve tê girêdan erda herêmê ji ji çiyayan pêk tê pîvana zozan û deştan jî ji e li herêmê deşta silopî û cizira botan genim kuncî genimê şamî û pambû te çandin li şirnex bi xwe nîsk û tûtin cihê giring in her wusa fêkiyên wek sêv hinar hêjîr gûz tirî hirmî qeysî û xox qasi têra hêremê tê çandin û li gundên ser qonaxa çîyayê cûdî zeytûn jî tê çandin li heremê avhewayeke reşahiyê heye havînan germ û zuha zivistanan jî pir sar û şil û şilope derbas dibe gabar m cûdî m mirgomar m deşt gelî û zozan li herêmê deşt û zozan ji ber çiyayîbûna heremê kêm in lê ji ber ku li heremê pir çiya hene gelîyên mezin li herêmê hene wekî geliyê dicle gelîyê botan û hwd kelê mêmo qilaban di navbera silopî cizîr û dêrika bin xetê de di geliyê çemê dîcle de ye dirêjbûna deştê km û firehbûna wê jî km ye botan dîcle û xabûr çemên herî mezin ên ku li herêmê diherêkin gol li herêmê tune ne li herêmê babetên teyrên kovî yên li çiya dijîn pir in pezê kovî qertel kew baz û qajik hinek ji wan in tevahiya sermijarî herêmê tevî gundan e li herêmê sereke dewlemendiya bin erd komure wusa kû komura ji derdora sêrgirê li başûrê şirnex der tê têri enerjiya hereme giş diki weke din nişanen neft petrol hebi ji ji aloziya li kurdistan hêzên ser dest naxwazin û nahêlin lêgerin u derxistina dewlemendiyên bin erdiyen heremê çê bibe li cizîra botan tirba mem û zînê medresa sor taybetî ji alî gelê kurd û turîtan ve tê ziyaretkirin muslumantî piraniya nifûsê pêk tîne li gundên elkê û qilava hinek xirîstiyan jî hene piraniya civakê ji kurdan pêk tê û li elkê beytüşebap tirba sê birayan jî ji aliyê gel ve tê ziyaret kirin keşkek penîr û sîrik xwarênên naskirî yên herêmê ne lazime meriv xwarinên germ ên tam xweş jî ji bîr neke ser u pê gutilk serbidew suryaz xwarnen herêmê ye cihegiringin şal û şapik cilên herî naskirî ne ku li herêmê ji alî zilaman ve tên lixwekirin bi ser de jî îşligekî ku milên wî dirêj û nexşkirî celehu tê lixwekirin di lingan de goreyên ji hiriyê çêkirî û pêlavên ku jê re dibijin reşik tên lixwekirin jinên herêmê fîstanên hevrişim ê rengîn ku dibiriqin li xwe dikin şalwarekî fireh û goreyên ji hiriyê li xwe dikin kefî an jî pûşiyê didin serê xwe pêlavên lastîk an jî çaroxê jî li werdigirin li heremê cilên modern jî bi taybetî van salên dawî tê lixwekirin di ê adara an de li şirnaxê qedexeya derketina kolanan hat ragihandin û dorpêç û êrîşên li dijî şirnexê dest pê kirin hêzên leşkerî yên dewleta tirkî piştî rojan taxên gazîpaşa yeşîlyurt îsmetpaşa dîcle cumhuriyet û bahçelîevler bi temamî wêran dikin mûş bajarekî herêma bakûrê kurdistanê ye û bajar li başûrê rojavayê deşta mûşê de hatiye avakirin mûş bajarekî zehf kevn e li çavkaniyên asûriyan de tê behskirin ku navê herêmê ji şaristaniya mûşkiyan tê îbraniyan navê herêmê mûşa erdên avî danîne navê herêmê dema îslamê de wek tarûn hatiye bikaranîn mûş niha li tirkiyeye li herêma rojhilatê ye berî îsa zayîn piştî îsa zayîn bajar di nav parelelên û bakûr û meridyenên û rojhilat de ye hudûdên bajêr li bakûr bi erziromê ve li rojava bi bîngolê ve li başûr bi diyarbekir sêrt û bidlîsê ve û li rojhilat jî bi agiriyê ve tê girêden pîvana erda bajar km ye çiyayê herêmê deşt û platoyên herêmê jî teshkil dike li mûşê tene nok tutûn û kixsên şekir tê çandin li herêmê îklîmek reshayî û sar derbas dibe zivistanan sar u bi berf havînan jî hênik derbas dibe carna çemên herêmê zivistanan diqerisin çiyayê kurtîk bilindtir yê herêmê ye m avnî m xamurpet m û otluk m jî çiyayên din yê herêmê ne deşta mûşê deşta mezintir ji yên kurdistanê ye dirêjbûna wî km û firehbûna wî jî km ye mezinbûna deştê km ye deşt di navbera çiyayên nemrûd bidlîs şerefdîn qereçawûş û çemê muradê de ye deşta kopê km deşta lîz km û deşta milazgirê km mezin in çemê mûradê ji bakûrê dikeve herêmê mûrad şaxek çemê firatê ye çemê reş lîz çolboxir heronek û memanlî ji çemên din yê herêmê ne li herêmê hinek golên siruştî û biçûk jî hene wek gola bûlanix km sekî xamurpet km li herêmê ruvî gur semasî kewroşk û kew hene li gol û çemên herêmê masî jî peyde dibin tevahiya serjimara herêmê tevlî gundan e herêm ji alî madenan ne dewlemend e li herêmê tenê çîmento barît û xwê ji bin erdê dertê piştî zivistanek dirêj û sar li mûşê tabîat xwe duguhere û her der şîn dibe ji kela mûşê her derê deşta mûşê tê xwuyakirin rezên mangok bi ava xwe yê sar û şinahiya xwe bi nav û deng e li herêmê germavên herêmê wek gola şor bazikan jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin elewî û sunni ciwakê teşkîl dikin ciwak ji kurdan û hinek azerî çeçen ên ku dewletê anîne bicihkirine pêk tê li navçeya kopê hinde terekeme hene li herêmê zuhakirina sebze û fîkiyên havinê ji bo zivistanê di nav gel de pir tê çêkirin jê vê zuhakirinê re gel dibêje kak jax jî ji zuhakirina şînahiyên kovî wek kereng re tê gotin mirov dikarin jaxê û kerengan ji bo zivistanê tekin ava şor jî qirçik qaşilkên zuha yên xiyaran di nav rûn de bi pîvaz û îsotan re tê sorkirin îşkene bi ser tê reşandin û bi sosa ji mast sîr û rûn çêkirî tê xwarin li herêmê tirşî jî ji alî gel ve pir tê çêkirin qavûrme çavbelek mirtoxe û herse xwarinên din yên herêmê ne ku ji alî gel ve tên xwarin heftadirek bulxur bi hêk tê li hevxistin di siniyek din de kifteyên ji qîme pîvaz ava hinaran û birinca kelandi hatiye çêkirin tê sorkirin bulxur wek perçên biçûk hundirên wan tê wekirin û kiftên sorkirî dikeve hundirê van û di avê de tê kelandin rûnê sorkirî bi ser tê reshandin û serwîs dibe fîstanên jinan dirêj û qedîfe ne îşlikên hundir melekof li gundan tê li xwe kirin li bajaran carna çend fîstan bi ser hevde jî tê li xwe kirin fîstanê ser ber wê vekirî ye ji kefiya pishtê re dibêjin şehre di serî de şalek kirap tê girêdan di serê keçên ciwan de leçek yên pîr de jî kofî hene carna pere yan jî zêr li serî tê girêdan zilamên herêmê şal pantolonê fireh bi îşlig li xwe dikin êleg û çakêt li ser şal de li xwe dikin cîzme karox pilava lastîk ya reş jî di nigan de heye di bêrîka êlegên zilamên pîr de saet heye li hinek gundan şal û şapik jî tê li xwe kirin gimgim navê navenda varto ye tirkan ev nav neguherîne varto li bakurrojhilatê mûşê dikeve û navçeyeke mûşê ye li bakurê gimgimê erzîrom li rojava çewlîg bîngol li rojhilat kop bûlanik û li başûr jî çiyayên şerevdînê şerefdîn hene rûbera axa wê km ye û bilindahî li bakur aliyê çiyayê bîngolê m û li hêla çiyayê şerevdînê jî m ye li ser bingeha navê gimgimê zelalî nîne pir kes di wê bawerîyê de ne ku ev nav ji urartûyan tê berîya terteleya ermeniyan çend gundên filehan jî li herêmê hebûne bi navê vartan êlek eşîrek kurd heye li gimgimê hin ji malbatên wan li gundê qeremêşê dijîn guman e ku navê xwe dave gimgimê angaşta dûyemîn navê gimgimê ji bêjeya urartû derketiye lê urartûyan bo xwe ev nav ne bikaranîne piranîya zanistan viya napejirînin angaşta sêyemîn ji şibandina peyvan tê hin dîroknasên ermeniyan li erdnîgariya kurdistanê li şibandina navan digerin peyvên kurdî heger bişibin ermenîkî herdu ziman jî ji heman malbatê ne dibêjin ev berê cihê ermeniyan bûye ev ne rêbazeke zanistî ye gorî angaştayê gimgim ji bêjeya vart a ermenîkî tê wateya wê jî gul e ango cihê gulan lê em dizanin avhewaya serhedê çiyayî ye sar û ziwa ye û ti carê gimgim nebûye wargehê gulan bêjeya vart herwiha di pehlewiya kevn de jî cîh digire û bi wateya gul e bi texmînî koka navê gimgimeê ji bêjeya war wargeh zozanê tê çanda devkî ya herêmê de behsa du birayên bi navê îno û tato tê dikirin dibêjin ev bira bûne û ji parêzgeha dêrsimê hatine mêrxas bûne guman e gimgimê bingeha xwe ji warê tato girtibe berîya sedsala gelê nedigotiye gimgim tenê gimgim di bikaraniye êla vartan jî dibe ku ji neviyên tato bin an wextekê li navenda gimgimê dijiyabûne û gimgime di destê wan de bûye dîsa navê gimgim gorî hin angaştayên ji ber erdhejan derketiye li de bi hêza erdhejek mezin li gimgimê pêkhatiye û kes mirine de bi hêza erdhej çêbûye û kes jiyana xwe ji dest dane dîroka gimgimê heya mediyan aşkera bûye li gimgimê bermahiyên serdema urartûyan hene pers rom bîzansî desthilatdarî kirine di navbera keyaniya îranê û osmanîyan de gelek caran gimgim cih guhêstiye li şerê çaldiran a de maye di destê osmaniyan de mîrîtiyên kurdistanê di karên xwe yên navxweyî de azad bûne di dema osmaniyan de li serhildana şêx seîd de gimgim xwedî roleke dîrokî ye bi qasî demeke kurt be jî varto azadî tehm kiriye dîsa gimgime di şerê netewî de bûye şahîdê lehengî û îxanetê li ser pira evdirehmanpaşa ya di navbera mûş û vartoyê de şêx seîdê nemir dîl ketiye destê dugela tirk hejmara niştecihên navenda gimgimê niha zêde bûye aborî li ser xwedîkirina pez û dewar firotina berhemên şîr e niştecihên gimgimê bi zaraveyên kurmanc û kirdkî kirmançkî dimilkî an zazakî diaxivin ji aliyê olî de sunnî û elewî ne li gimgimê radeya perwerdehiyê bilind e niştecihên herêmê jiyaneke nûjen dijîn wextekê gimgimeyan xwestin wekî kolxozên ykssê hin fîrmayên herêmî ava bikin û tevahîya karê hilberîna berhemên şîr bi xwe bikin lewra fîrmayên tirkan şîr bi erzanî dikirrîn û nedihîştin reqabet jî hebe dewletê nehîşt fîrmayên herêmî bikeve karê şîr bi gotineke din bi zanebûn gel xizan hîştin van salên dawîyê bi mîkrokredîtan hinekan ji xwe re kewarên mozhinguvê kirîn lê qedexeya zozazan operasyonên leşkerî şewitandina daristanan rê nade di wê de jî serketin hebe gimgimiyan gelek koçber dane li îzmîr stenbol almanya bi giranî berlin fransa bi giranî marsêy gelek gimgimê dijîn ew ji gimgimê re pere dişînin an heger derfet bibînin bi havînan tên herêmê her sal li girê kox festîvalek tê lidarxistin herêma gimgimê kanîya sitran û govendên serhedê ye leyîstika çepkî navdar e colemêrg tcheulémérque hakkri navê navçe û bajarekî di parêzgeha hekariyê de ye colemêrg di nav sînorên komara tirkiyêyê de ye bi colemêrgê gelek cara çolemêrg jî tê gotin hem çolemêrg û hem jî hekarî navên gelek dîrokî ne çolemêrg navê bajar û navenda hekariyê bûye lê belê hekarî navê mîrgehê bûye ku li gelek herêman diçêbe herêm û bajarên girêdayê bi wê mîrgehê re ewe ne şikeftan şîwelan masero siwartan kemerburc şîno colemêrg çal sindî ertoşî teyara jêr û teyara jor hemîdiye xoşab gever bajêrgeh duz oramar şemsdînan elkê beytuşebab şatax mikis wan karçîkan norduz ebaxa mehmûdiye saray xavasor arçak tîmar û esporkan erdîş bergîrî duzespî eleşgirt menapert selmas selemast û surmelî sînorên hekariyê carcar li wan herêmêe bas lê hatiye kirî kêmtir bûn navê hekariyê ji gotina hekkar tê ya ku di sedsala dehan de navê eşîrek bû ku li herêmê dijiyan navê colemêrg navê bajarê herêma hekariyê ye û di dema memlûkiyan de ev nav hatiye gotin nav bi zimanê ermeniyan ilmar û bi zimanê suryaniyan jî gularmak e şerefname dibêje damezrêner û bav û bapirê mîrên hekariyê şemsedîn bûye hekarî li bin destê mîrê mezin ê kurdan selahedîn eyubî de bûye paşî melik kamilê eyubî li sala an a zayînî hekarî ketiye bin destê melik adili yekmîn mîrê wê binemalê ku şerfname bas lê dike yezdan şêre ku bi erebî izedîn şêr tê gotin ku kelata wanê li hember teymuri lengî li sala an a zayînî yê girtin di navbenda sala û an a zayînî de qere qoyûnliyan hekarî dagîr kirin û mîrên hekariyê li hikum êxistên û mîretî dane malbata kurdên donbulî bi gotina ensîklopediya îslamê dombuliyan bi harîkariya aqqoyûnliyan keleha bayê li şemsdînan li gel beşek hekariyê girtine bin destê xwe hinek têcirên asuriyên hekariyê ciwab dane yek li zelamên binemala mîrên hekariyê bi navê mîr esededînê çengzêrîn ku hêzek ji kurdan berhev kiribû û çûbû xizmeta hakimê misrê mîr esededîn vegeriya hekariyê û mîretî bi şer li donbuliyan wergirt û carek dî mîretiya bav û bapîra bi dest îna ewê binemalê paşî hingî navê şembo girte xwe li dewrê têymur lengî diyarbekir girtî ewî kesek bi navê qere osman kire mîrê hekariyê nikitine li wê baweriyê ye ku ewî qere osmanî li gel kiçe kurdekê li binamala mîrên hekariyê dawet kir û bû sebeba serkevta wê binemalê li dewrê şah ismaîlê i yêkê serokên şembo mîrê hekariyê li keleha bayê li şemsdînan dijîn û hikum dikirin ewê binemalê heta nîva sedsalên an zayînî li hekarî û elbakê hikum yê kirî mîrê herê dawiyê wê binemalê nûrula beg bûye ku paşî zortir basa wî tê kirin nûrula beg paşî birayê xwe dibe mîrê hekariyê û paytextê xwe li colemêrgê diguhere elbakê nûrula beg yêk li bihêztirîn hevkar û yêkgirtiyên mîr bedirxan begê botanê bûye bi gotina misiyonerên emrîkî li wî dewrî pêşî mîr bedirxan begê botanê mîrên hekariyê gelek li mîrên botanê bi hêztir bûne bz berî zayînê pz piştî zayînê bajar di nav parelelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat de ye sînorên bajêr li bakûr bi wanê li rojava bi şernex û sêrtê ve li başûr bi dihokê ve û li rojhilat jî bi wirmê ve tê girêdan pîvana erda herêmê km ye piraniya erda herêmê ji çiyayan pêk tê deşt plato jî ne ji ber çiyabûna herêmê çandinî kêm tê çandin tene û gûz ên herî pir in ku li herêmê tên çandin li geliyên herêmê birinc kuncî û fêkî jî tê çandin li herêmê du cureyên avhewayê hene ber bi aliyê çiya ve avhewayeke sar reşahî û li deverên geliyan jî avhewayeke behra spî serdest e herêm zivistanan pir sar û dirêj havînan jî hênik derbas dibe reşko geliyê şîn m durek m maunsel m gelyano m garê m geverokê m termo m barêdalo m û çiyayê reş m deşta gewerê li dora çemê nihêlê ye km deşt m ji behrê bilind e geliyê xabûr di navbera çiyayê termo û tanîn de ye geliyê avarobaşîn di navbera çiyayê cîlo û sat de ye geliyê zabê li dora çemê zabê ye rexê çelê ve gelekî zomêt heyî ew zomada êk jî zomêt li ser gûndê dizê kanîkil û şivîşk in geliya şemzînan jî li rojhilata bajêrê çolemergê ye zozana kanimahan e li dora gunde çarqela ye li ser çiyayên cîlo sat û reşko golên krater hene gola gelyana li çiyayê reşko di m bilindbûnê de ye dirêjbûn û firehbûna golê m û m ye gola şîn seyidxan û golan jî li ser çiyayê reş in hinek gol jî li ser çiyayên satê ne ji çemên avarobaşîn şemzdînan û hacibegê çemê zêyê mezin pêk tê çemê xabûrê jî şaxek çemê dîcleyê ye small textsmall text ji ber ku herêm pir bi çiya ye heywanên ku li ser çiya dijên li herêmê pirtir peyde dibin wek bizin û miyên çiya hirç li hêla şemizdîna û çelê rûvî gur keroşk kew û werdek yên herî pirin ku li herêmê peyde dibin li heremê madenên bin erdê heta nuha jî peyde nebûne tene asbest li hinek deweran hatiye dîtên lê hîn ne hatine bikar anîn li heremê îsal madene çînko sifir hatin dîtin li gorî gotinan ev madenen madenen heri mezinin nav tırkiyê da hekkarî ji alî tabîat û çiyayan ve pir dewlemend e loma jî kesên ku hildikshin ser çiya û spora çiyatî yê dikin her sal tên herêmê û vê sporê dikin herêm ji bo nêçira heywanên kovî jî musaîd e nifûsa herêmê piranî misliman in ji mezhebên şafî ne kêm xiristiyan jî li heremê hene tirbên ku ji aliyê gel ve tên ziyaretkirin jî hene wek tirba gulareş ibedullah nehrî li şemizdînan zilamên herêmê şal û şapik li xwe dikin du babetên şal û şapikan li herêmê hene diyaryane yan jî şirnexyane bi ser û şal şapik de kefiyek li piştê tê girêdan êlegek ku jê re dibêjin kerik bi ser de tê li xwe kirin di bin şal de derpiyek dirêj kiras derpê tê li xwe kirin milên îşlikan bi nexşe û jê re dibêjin lewendî li serî bi kefî re desmalekê ku ji re dibêjin cemedanî çefî tê pêçandin di nigê zilaman de gorên ji hirî û rengîn û pêlavên ku jê re dibêjin reşik hene jinên colemêrgî fîstanên heta nigan dirêj û carna jî çend fîstan bi ser hevde li xwe dikin bi ser fîstan de êlegek bi mil yan jî bê mil ku jê re dibêjên qutik li xwe dikin di serî de şarpeyek hewreşim yan jî kefiyên reş tê pêçandin carna çarşefek ku jê re dibêjin xîzar jî ji aliyê jinan ve tê lixwekirin zana farqînî civaknas rojnamenivîs û ferhengdanerekî kurd e zana farqînî di sala an de li gundê baqûzê ya li ser farqîna amedê hatiye dinê dibistana seretayî û ya navîn li farqînê dibistana amadehiyê û zanîngeh jî li stembolê qedandine li zanîngeha stembolê beşa civaknasiyê xwendiye yek ji avakarê koma çiya ye û digel komê kaseta pêşîn a bi navê rozerîn derxistiye di kovara rewşenê ya navenda çanda mezopotamyayê de di desteya karê nivîsaran de cih girtiye paşê dev ji xebatên muzîkê berdaye û paşê bi dorê di rojnameyên hefteyî yên bi navê welat welatê me û azadiya welat de xebitiye di rojnameya welat de bi giranî karê redaksiyonê kiriye di derxistina welatê me de cih girtiye û bûye berpirsê karê nivîsaran ê pêşîn ê welatê me paşê bûye gerînendeyê giştî yê heman rojnameyê ji ber nivîs û nûçeyên ku di vê rojnameyê de hatine weşandin li dadgeha ewlekariya dewletê dgm ya stenbolê hatiye darizandin û ceza xwariye her wiha li heman dadgehê parêziya xwe jî bi zimanê kurdî kiriye û ji ber vê helwesta xwe hatiye girtin û demekê li girtîgeha bayrampaşayê ya stembolê razaye farqînî piştî girtina welatê me digel hevalên xwe lê xebitiye rojnameya hefteyî ya bi navê azadiya welat derxistiye û gerînendeyê pêşîn ê weşanê jî dîsan ew e piştî ku ji ber neçariyê dev ji karê rojnamegeriyê berdaye li enstîtuya kurdî ya stenbolê berdewamî bi karên xwe yên li ser zimanê kurdî daye ku heman xebat û lêkolînên xwe yên der barê ziman de jixwe didomandin piştî ku dev ji karê rojnamegeriyê berdide hemû giraniya xwe dide ser xebat û vekolînên li ser zimanê kurdî sê dewr di desteya rêveberiyê ya enstîtuya kurdî ya stembolê de cih girtiye zana farqînî xelatgirê pêşîn ê xelata zimanê kurdî ya feqî huseyn sagniç e ku ji aliyê enstîtuya kurdî ya stenbolê ve cara pêşîn di sala an de hat lidarxistin di sala an de li zanîngeha mardîn artukluyê di warê zimanê kurdî dest bi xwendina masterê kir niha serokê enstîtuya kurdî ya stembolê ye gotarên wî di weşanên wekî rojnameyên welat welatê me azadiya welat tûrik ku vesera azadiya welat e kovarên rewşen jiyana rewşen zend zembîlfiroş tîroj avaşîn û malperên li ser înternetê rojev gerdûn amidakurd amude comê de hatine weşandin niha jî di rojnameya rojane ya bi tirkî ozgur gundemê de nivîskarê quncikê ye û hefteyê carekê dinivîse zana farqînî xelatgirê pêşîn ê xelata zimanê kurdî ya feqî huseyn sagniç e ku ji aliyê enstîtuya kurdî ya stenbolê ve cara pêşîn di sala an de hatibû lidarxistin zana farqînî redaktorî û nivîskariya malpera amidakurd kir û gelek salan bi vîr rengî ji pêşvebirina zimanê kurdî re xizmet kir li cîhanê her gel bi çand tore û kevneşopiyên xwe tên naskirin nasnameya gelekî bi çand kevneşopî û kelepora wî xwe dide der bi taybetî jî di warê çanda xwekirinê de her gelek xwedî cil û bergên bi şêwazên cihê cihê ye wekî hemû gelan gelê êzidî jî bi çand tore û kevneşopiyên xwe yên cihêreng balê dikişîne û wek xezîneyeke dewlemend ya dîroka civakî ye lê wekî hemû qadên jiyanê nebûna welatekî yekpare di warê cil û bergan de jî di nava kurdan de cihêtiyek derxistiye holê ji ber vê yekê jî her parçeyek kurdistanê her herem û her hawirdorek di warê modelê de xwedî hin xweseriyên taybet e ligel parçeyên kurdistanê jinên êzidî yên li derveyî welêt bi taybetî jî yên ku li kafkasan dijîn jî bi cil û bergên xwe yên xweser û cihêreng balê dikişînin heya roja îro jî keleporê lixwekirinê hîn tê parastin bi taybetî jî di nava jinên temen mezin de lê çi mexabin ku bayê guherînê yê demê êdî hêdî hêdî berê xwe daye wan jî bê guman wekî gelek warên jiyanê di warê cil bergan de jî xaka ku mirov li ser dijî diyarker e ango cil û bergên ku em li xwe dikin raste rast bi dîroka me û xaka ku em li ser dijîn re girêdayî ne yanî girêdaneke mezin di nava xaknîgariyê û kelupora civakekê de heye dîsa di warê cil û bergan de ol û aborî jî diyarker in lê ev hemû hêman bi hev bandor dibin û bandorê li hevdikin tu caran ji hev cuda nabin êzîdiyên li qafqasya ermenistan û gurcîstan jî bi pirahî ji ola êziditî ne êzidî ku ji heremên kurdistanê yên wek qers sînek şerfedîn mûş îxdir û wan ê koç kirine ji ber qetliamen dewleta tirk û hevlabendiyen kurd a ye hemidiye hatine van deran hîn jî bi çand û kevneşipiyên cîhên ku lê hatî bi xwere anîbûn dijîn di warê cil û bergan de jî ew yek wisa ye û hema hema di vî warî de jî hîn tişteke wan neguheriye ev yek bi taybetî ji bona jinê derbas dibe jiber ku cil û bergên mêran zilam hatine guhertin lê jin hîn li ser kevneşopiyên xwe yên dimeşe êzîdî yên ku li qafqasya dijîn bi pirahî li bajarên wekî qers wan bitlîs û bajarên din hatine wan çand û cil û bergên xwe jî li sînoran derbaskirine û bi xwe re anîne ew hîn jî cil û bergên wekî kesên li aliyê sînor ên din ên ku qet nedîtine lixwe dikin ew li pişt sînoran dengê dohol zirne dawet stran û çekan guhdarî dikin û xeyalên rabirdû û pêşerojê dikin ji ber ku bi dîtina wan ew deng û rengê kal û bavên wan in çendî ku cudatiyeke olî di nava kurdên herdu aliyên sînor de hebe jî lê mirov dikare bêje ku kelopor û awayê jiyana wan ya civakî wek hevin ev jî derdixe holê ku cilên jina êzîdî ya qafqasya ne hêmaneke olî ye yanî ne cilên olî ne lê ewna cilên netewî yên herema serhede nin di heman dem de dema ku mirov mêze dike dibîne ku cilên jina êzîdî ya elegezê ne weke ya jineke êzîdî ya çiyayên şengalê ye ev yek jî dide nîşan ku cil berg kultur û şemala jinekê ji hêmanên olî bêhetir bi hêmanên aborî xaknîgari û şêwazê jiyanê re girêdayîye di warê model û şêwazê de di kincan de hin guherîn pêk hatine her wiha hin modelên nû jî hatine bipêşxistin li qafqasya bi taybetî jî li ermenistanê êzidîyen li herêma elegez oktonberya û şamîramê cil û bergên xwe yên kevneşopî berdikin belkî ku yên ji wan diçin komarên rusyayê an jî ewropaya rojhilat dev ji lixwekirina cilên netewî berdidin lê yên ku li qafqasya di nava gundan û heremên çiyayî de dijîn hîn serê xwe bi hirbî pêşiya xwe bi pêşmalê pişta xwe kefiye girêdidin û elêk li ber dikin me der barê mijarê pirsên xwe yên wekî jinên ciwan yên li qafqasya û bergên çawa ber dikin yên pîr cil û bergên çawa ber dikin aresteyî dayîkeke temen mezin a ku li herema elegezê dijî kir dayîkê wiha bersîva me da ji hin cil û bergên ku jinên êzidîyen yên li qafqasya li xwe dikin di jiyana rojane ya jinan de jî cilên bermalê tên liberkirin her wiha jî jina êzîdî ya qafqasya serê xwe bi awakî xweser û cuda girêdide li nava kurdên qafqasya bi taybetî jî ermenîstanê de tişta herî girîng ewe ku jinên temen mezin hîn jî cil û bergên ku netewî temsîl dikin ber dikin lê di nava ciwanan de di warê çanda berkirinê de gelek tişt diguherin dema ku mirov bi giştî li cil û bergên jinên êzidî yên li qafqasya dijîn mêze dike ji ber ernîgariyê her çiqas hin guherîn pêk tên jî dîsa dişibin cil û bergên jinên kurd ên misilman ên li wan qers û bajarên din jixwe demê ku mirov di mehên buharê de diçe zozanên elegezê û jina kurd li wir dibîne mirov yekser xwe li kurdsitanê hîs dike birastî jî tiştekî pir balkêşe ku piştî salî ji koçkirina ji welat û jiyankirina li xerîbiyê hîn jî jina êzîdî rastiya xwe ya resen diparêze û nirxên netewî nake qurbana moderinîzmê hîn jî ew kincên ku li cih û warên bav û kalan bi xwe re anîne vedişêrin û diparêzin ji dê derbasî keçê an jî bûkê dibe hîn jî jina êzîdî bi serbilindî eşker dike ku parazvana kelopora netewî ya sereke ku tu caran binkeftin nepejrandiye ew jina kurd bi xwe ye ûsiv û zelîxe pirtûkeke heciye cindî ye pirtûka ûsiv û zelîxe ya pofesorê kurd yê ermenîstanê heciyê cindî di salên an de ji bona çapkirinê hatiye amadekirin lê ji ber gelek sedeman e pirtûk nehatiye çapkirin û weşandin encax berî demekê keça heciyê cindî firîda cewarî ev pirtûk ji nûva ji nava arşîvê derxist sererast kir û da çapkirinê berî du rojan jî ev pirtûk ji çapxaneya zengil hat çapkirin û gihîşte xwendevanên xwe ev pirtûk ji aliyê çerkezê reş ve hatiye wergernadina ser zimanê kurdî latînî û ji aliyê weşanên mezopotamiya ve jî ji bon açapkirinê hatiye amadekirin mirov dikare bêje ku bi kedek û xebateke hevbeş ya çend kesan ve hatiye amadekirin û ev nirxê kurdî gihîştiye ber destên xwendevanên kurd yên qafqasyayê ûsiv û zelîxe berhemeke wêjeyî pexşanî ya taybete li ser serpêhatiya peyxember ûsiv û jina padîşahê misrê zelîxê hatiye amadekirin ev serpêhatî di gelek pirtûkên pîroz wek qur an de jî bi giştî derbas dibe di nava vê pirtûkê de jî him bi awakî wêjeyî û him bi helbest û him jî biklamî ev serhatî tê vegotin û vebêjandin li rex ku profesor heciyê cindî meteryalên bingehîn yên vê pirtûkê ji gelek çavkanî û pirtûkên dîrokî û yên olî girtibe jî lê wî beşekî pir mezin ji pirtûkê ji devê zarbêj û zargotinzanin kurd yên qafqasya girtine her wiha jî ev serpêhatî li gorî ku dengbêjên kurdan anîne zimane jî heciyê cindî ji vî aliyî jî sûd wergirtiye û pirtûka xwe hîn dewlemendtir kiriye pirtûk ji rûpelan pêk tê her wiha jî ji bilî pêşgotina bi ermenî îngîlîzî û kurdî ya ku firîda cewarî amadekiriye pirtûk ji beşan bi kartê beşê yekê bi navê pêşxeber e ev jî ji pêşgotin û vekirina ku heciyê cindî bi xwe nivîsandiye pêktê di pêşxeberê de gelek çavkanî û meteryalên dîrokî û yên rusî û ermenî hatine bikarhanînin beşê duduyan jî bi navê tekst ev beş jî ji babetan pêktê di babetan de jî çîroka ûsiv û zelîxa tê vegotin hin bi awayekî pexşanî û him jî bi helbest û kilaman tê gotin naverok û bûyerên serpêhatiyê jî di vê beşê de ne çendî ku nivîskar xwestibe ku bi şêwazekî resen vê pirtûkê binivsînê jî lê dîsa jî şêwazê vegotina klasîk desthilatdariya xwe ji ser pirtûkê ranekiriye ango bi şêwazê çîrokana carne mirov dibîne ku bi awakî goftûgoyan derbas dibe yekser goftugo qut dibin û dest bi helbestê tê kirin an jî klam tê gotin gelek caran jî bi şêwazê vegotina nivîskar derbas dibe beşê sisiyan jî li ser kesên ku heciyê cindî ji wan ev serhatiy devokî berhevkiriye ye ev beş jî ji babetan pêktê di her babetekê de zarbêjek diaxive ka çawa ev serpêhatî jiberkiriye û ji kê girtiye hêjaye ku mirov navê van zarbêj û û çîrokvanên gelêrî yên kurdan diyar bike taybetî jî ku heman kesek ji wan niha zindî nemaye xudê ozman pîr eliyê fetî kotîkî rostemê emer evdalê keleş evdoyî evdoyê sedo bro xeloyê lalê pîr şêx mîrzoyê ewilo şêx egîdê elo qaso baba pîr û şamilê eskerov ev kesana hemû jî çîrokvanên devokîne li rexekî din de jî jiçend zarbêj û dengbêjan jî klam hatine girtin û teva nota wê hatine danînin ew zarbêj û dengbêj jî ev in morofê mehmûd baba keleş aviyê elî eliyê fetî beyaza sefo ev pirtûk ne tenê berhemeke wêjeyî ye lê belê ew wek berhevokeke binirx û giranbûhaye ku zargotin û zarbêjiya devokî ya kurdên êzîdî parastiye û weke berhemeke hevgirtî û ziman xweş dikeve ber destê her xwendevanekî kurd û dibe yek ji xelatên girîng yên pirtûkxaneya kurdî heciyê cindî ku mirovekî binav û bange ji bona çand û rewşenbîrtiya kurdî kar û xizmetên bêhempa kirine bi dehan pirtûk û berhevok afirandine zargotin û floklora kurdan ji mirinê parastiye û bi serê xwe bûye alek ji alanê rewşenbîrtiya kurdî piştî mirina wî du pirtûkên wî ji aliya keça wî firîda cewarî hatine çapkirin pirtûka berî vê ji aliyê weşanxaneya mezopotamiya ve hatiye çapkirin û weşandin ev pirtûk jî dîsa ji aliyê mezopotamiya ve ji bona çapkirinê hat amadekirin lê ji aliyê çapxaneya zengil ve li êrîvanê hate weşandin le hemberî hemû zor û zehmetiyên ku kurdên qafqasya tê de dijîn jî dîsa jî wan serê xwe li hemberî mercên zehmet netewandin û bi îsrar dixwazin ku berhem û afrandinênxwe yên kurdî derxin ronahiyê heciye cindî z m ê gulanê fîlolog wergêr zargotinzan û nivîskarê ezidi e cindî nivîskarê pirtûka ûsiv û zelîxe ye dildar mîtanî heciyê cindî di sala a li gundê emançayîra girêdayî dîxora qersê li bakurê kurdistanê ji malbateke êzîdî jidayîkbûye zarokatiya wî li gund derbasbûye lê di salên a de ji ber komkujî û êrîşên leşkerên tirkan ew direvin derbasî aliyê sovyetê dibin li wir hecî bê xwedî dimîne lewra jî dikeve sêwîxaneyê û di wir de jiyana xwe destpêdike her wiha jî di sêwîxaneyê de bi sedan zarokên kurd yên bê xwedî hebûn di sêwîxanê de perwerdeyên sereke û yên navîn dibînin heya sala a ew derbasî qursa amadekirina mamostayetiyê dibe di sala a de dikeve fakulteya êrîvanê ya fîlologiyê wisa jî dibe xwendevanê kurd yê yekemîn ku li ermenîstanê di fakultê de tê qebulkirin di sala a de dest bi berhevkirina meteryalên zargotin û folklora kurdî dike her wiha jî ji sala î de di riya teze de dixebite her wiha jî di radyoyê kurdî ku tenê nûçe diweşandin de xebitî serokê akademiya pedagojiya kurdî ya li ermenistanê bû di sala a de ji aliyê rêvebirtiya stalîn ve li gel gelek rewşenbîrên kurd yên dinê bi tewana ku ajanên dewletên împeryalîstin tê girtin û davêjin zindanê piştî ku azad bû dîsa dest bi afrandin û xebata xwe kir gelek pirtûkên dersan ji bona dibistana nivîsandin çend pirtûkên ji zimanên din wergerandin zimanê kurdî gelek pirtûkên berhevkariyê çapkirin di aliyê din de jî di yekîtiya rewşenbîrên kurd di yekîtiya nivîskarên kurd di akademiya kurdzaniyê di rojname û komîsonên ziman de roleke xwe ya pêşengî leystiye ew di aliyê raman û jiyana xwe de jî mirovekî zana û pêşkeftî bû yekemîn kurd li qafqasya ku keçên xwe dişîne dibistanên bilind ewe bû yekemîn kurdê qafqasya ku keçên xwe bêyî qelen û li gorî daxwaza wan dizewicîne dîsa ew bû di nava hemû kurdên sovyetê de yê ku herî zêde afrandin û xwedan berheme dîsa ew bû heciyê cindî di ê gulana sala î çavên xwe ji cîhanê girt û çû ser dilovaniya xwe li pey xwe zêdetirî pirtûk berhevok û lêkolîn hîştin hîn jî gelek berhemênwî hene ku nehatine çapkirin nalî an jî nalî şehrezûrî b şehrezûr m stembol tirkiye matematîkzan helbestvan û zimannasekî kurd e navê wî yê resen xidir e nalî şarezûrî lawê ehmedê şaweysê mîkayîlî ye ser sala jidayîkbûna nalî dîtinên cihêreng hene dîroknasê kurd mihemed emîn zekî di pirtûka xwe ya bi navê kurtey mêjûyî kurd û kurdistan rûpelê an de wiha dinivîse nalî di sala ê de li gundê xakxolê ji dayîk bûye û sala an koça dawî kiriye mamoste eladîn secadî di pirtûka xwe ya bi navê mêjûya edebî kurdî de wiha dibêje nalî di sala an de ji dayîk bûye û di sala an de çûye ser dilovaniya xwe mamoste dr marûf xeznedar jî di destpêka dîwana nalî de wiha dinivîse nalî di sala an de hatiye cîhanê û di sala an de koça dawî kiriye mamoste muhemmed mele kerîm di pirtûka bi navê le pênawî nalî de dibêje ewên ku serpêhatiya nalî nivîsîne ti çavkanî ji bo dîrokê diyar nekirine kesek tine ku bibêje nalî di vê salê de hatiye cîhanê tenê tişta diyar ev e ku nalî mîkayîlî bûye û lawê çandînerekî şarezûrî bûye ji ber ku li şarezûrê kesekî xwende tinebûye êdî kê dê rojbûna nalî binivîsanda her wiha roja mirina wî jî mamoste mesûd mihemed di gotareke bi navê çepkêyek le gulzarî nalî de wiha dibêje hacî mele evdileyê celîzade vegotiye ku wî di sala an de nalî li mekeyê dîtiye û gelekî pîr bûye xuya bû ku wî çaxî heştê salî hebû li gor belgeyeke din ku ketî destê me nalî sala an jidayîk bûye û sala an koça xwe ya dawî kiriye li gor vê belgeyê nalî di heştê saliya xwe de çûye ser dilovaniya xwe di gelek helbestên wî de jî xuya dike ku ew gelekî pîr bûye her wiha ev salên dawî ku me li jor anîn zimên nêzîktirî rastiyê ne çend malik ji dîwana nalî girtiyên siyasî ev kesên in ku ji sedemên siyasî hatin girtin girtiyên siyasî ji bo girtiyan nasnameyeke girîng e girtiyên siyasî di sala î de bêhtir ketin rojeva kurdan û bi taybetî jî kurdên bakura kurdistanê lewre di sala ê jî de artêşa tirk li tirkiyeyê darbeyeke leşkerî pêk anîbû û kurdên muhalîf hemû hatibûn girtin bi taybetî di girtîgeha amedê ya leşkerî de bi hezaran girtiyên siyasî hebûn ku ji gelek partiyên kurdan bûn di nav wan girtiyan de koma herî mezin ji girtiyên pkk yî pêk dihat girtiyên siyasî di dema îşkenceyên mezin ê girtîgeha leşkerî ya amedê de bi navê hawar kovarek diweşandin ku bi desta dihate nivîsîn li kurdistanê tevî ew qas şoreş û têkoşînan jî hemû girtiyên ku ji vê dozê hatin girtin li sûriye tirkiye îran û iraqê wekî girtiyên siyasî nehatin dîtin û pejirandin cara yekem di ê tîrhema an de girtiyên siyasî dest bi gireva birçîbûnê kirin ku nasnameya girtiyên siyasî bigirin ev çalakiya herî mezin a girtiyên salên an bû mêrdîn bajarekî bakurê kurdistanê ku îro dikeve komara tirkiyeyê bajarê mêrdînê ji başûrê xwe ve bi rojavayê kurdistanê ji rojhilatê xwe ve bi sêrt û şirnexê ji bakurê xwe ve bi amedê û ji rojavayê xwe ve jî bi rihayê hatiye pêçan hejmara niştecihên wê kese qezayê bi ser ve ev in qoser artuklu nisêbîn midyad mehsert dêrika çiyayê mazî şemrex kerboran stewr û rişmil di dema persan de navê bajêr marde bû di dema bîzansiyan de jî mardîa bû ereban jî navê herêmê kiriye mardîn suryanîiyan aramîyan ji bajêr re gotiye marde kela nav bi kurdî mêrdîn e mêrdînê mardon mirde an ku marde yek ji navdartirîn û kevintirîn bajarê mezopotamyayê ye bajar li ser çiyakî ava bûye keleha wê ya kevn hemû rêyên bajêr bi xwe ve girê dide mîrê kelahan hatiye gotin ji keleha mêrdînê re di dîrokê de gelek qralan xwestiye wê têxe destê xwe lê keleha mêrdînê rê nedaye wan bajar li başûrê kelehê ava bûye xanî li du yên din bi hevûdu ve hatine girêdan kevirên wan yê sipî û zer ji bo avakirinê hatine peyde kirin bajar bi ava xwe ya hênik û xwezaya xwe ya balkêş bi navdar e bakurê wê cihê bexçe û bostana ye di dîrokê de ji bo bidestxistina bajêr şerên giran çêbûne berî çêbûna mesîh aramiyan û farisan şerên giran kirine demekê romê li vir mane bi hatina îslamiyetê di dema omerê kurê xettap de hatine bi ser bajêr ve bajar kontrol kirine kurdan di dema merwaniyan de bajar bi baştirîn şêwe îdare kiriye piştre artukî li vir bi cî bûne bajar bi aqilmendiya idrîsê bedlîsî di dema selîmxanê kurê sultan beyazit de ketiye kontrola osmanliyan berî zayînê piştî zayînê bajar di nav parelelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat de ye sînorên bajêr li bakûr bi amedê û êlihê ve li rojava bi rihayê ve li başûr bi qamişloyê û amûdê ve û li rojhilat jî bi culemêrg û şirnexê ve tê girêdan erda herêmê ji çiyan ji deştan û jî ji platoyan pêk tê erda wê metre kare ye li herêmê genim ceh nîsk nok pembo garis û tirî tên çandin li başûrê herêmê avhewayeke çolî heye ji lew re jî havînan pir germ û zuha zivistanan jî sar û li hinek deveran jî hênik derbas dibe dîmenek ji midyadê çiyayê bilind yê herêmê cûdî ye m alam m ziyaret m û dibek m tûrcel û pozê bîra deştên tilermen qoser merdîn û nisêbînê her sê deşt bi hevre girêdayî û di geliya çemê xabûrê de ne dirêjbûna deştan km û firehbûna wan jî km ye çemê herî mezin ku di nav sînorên bajêr de diherike çemê dîcle ye buxur zergan ava spî reşan çaçan û gumuş jî çemên din yên herêmê ne gol li herêmê tune ne tenê li ser çemê buxurê ji ber bendava buxurê golek sûnî çêbûye herêm ji alî heywanan ve ne dewlemend e rovî kîvroşk û balindeyên kovî kewokê teqle ê mêrdîn di cîhanêde deng dane jî sedî pêncî mirovê mêrdîn kewoka xwedi dike kewêgozel u kevêsusik cihekî girîng digrin di zinarê mêrdînde her cureyê şahlil û bilbila li ser kelaya mêrdin hene di sala de keftarik ji alyê neçîrwanên merdinde hate dîtin û kuştin li dêrka cayêmazî cureyekê teyrêbaz heye ku li cîhanêde tenê li cîyayê dêrikê turcelê pêde dibi tevahî hejmare herêmê tevî gundan li herêmê fosfat çîmento û malzemên ji bo tûxla û kiremîdan ji bin erdê dertên bajar ji ali xwezayê ve ne pir dewlemend e tenê şelala çaxçax ji alî gel ve wek ciyêk seyranê tê bikaranîn kela mêrdînê mizgeftên bajêr dêr û dêrên herêmê jî ji alî gel û turîstan ve tên serîlêdan kirin germavên kerboranê germav gurmî av carna germ dibe û ji bo nexweşiyên çerm û romatizma yê baş e mêrdîn ji alî ol û civakê ve bajarekî mozaîk e piraniya gelheyê ji misilmanan pêk tê lê li herêmê xiristiyan û êzidî jî hene misilman ji mezhebên henêfî û şafiyan pêk tê civaka herêmê jî ji kurdan ereban suryaniyan û ermeniyan pêk tê bajarê mêrdîn bi pirçandîbûna xwe tê nasîn li wir ereb kurd suryanî û ermenî hene dêra zehferanê di sedsala pêve navendî ji petrikên suryaniyan re kiriye ji bilî wê dêrek din bi navê şehîde şimûnî heye li başurê bajêr dêra mar mîxayêl nasik û ya mar bitris hatine avakirin li taxa şemsiye dêra meryema ji erdemê pir bedew hatiye lêkirin dêrên din ev in mar banham mar tuma meryem mar afram mar osyo şehit hurmiz bajarê ziman û ol û çandên cewaz mêrdînê ji bo ku cihê xwe di programa unescoyê ya mîrasa cîhanê de bigire serî li unescoyê hatibû dayîn unescoyê piştî lêkolînên xwe serîlêdan pejirand mêrdînê wek berendam kete rêza cihên parastinê piştî ku berendamtî hate pejirandin belediya bajêr ji bo rêlêgirtina avahiyên bê plan programek ji xwe re çêkir li herêmê savar û xwarinên ji savarê bêhtir tên xwarin wekî savara bi darçîn û bacanreşkê seleteya hinaran şorbeya mast ecîn û kutilkên dagirtî basmavat li herêmê ji yên di nav rûn û hêkan de sorkirî re dibêjin irok rişte û kibe hûr û rodîiyên dagirtî jî ji alî gel ve tê xwarin wekî din mirîşka bi gijnîjê birajtî sembîsek lehmacunê sergirtî beloh xwarineke weke qisirê ye serûpê û hûrê hîşandî jî di nav xwarinên deverê de ne li ber xwarinan dew tê vexwarin li herêmê qehweya tal mirra jî xwedî cihekî taybet e keçên ciwan kefiyên rengîn yên pîr jî yê spî didin serê xwe li hinek deveran wekî li dêrikê jin kitanên dirêj didin serê xwe fîstan herî pir li herêmê tê li xwe kirin goreyên ji hirî û lastîkên reş di lingan de hene xemilandineke taybetî jî li herêmê deq e jin deqên şîn li ser rû yan jî destê xwe dikin şalwar û entariyên spî û dirêj cilên zilaman yên herêmî ne îşlik û êlegên bê yaxe di ser şalwar de tê li xwe kirin di serê zilaman de egal an jî çefî heye şewqe jî carinan tê bikaranîn qondere di lingan de heye folklor peyv ji îngilîzî folklore tê an jî zargotin peyveke hevdûdanî ye ji zar ziman û gotin peyv ê pêk tê wêjeya gelêrî û zanista gel e roja îro ji aliyê zargotinzan û zanyarên gelêrî ve tê berhevkirin nivîsandin û belavkirin berhevkarên giring ên zargotina devkî ya kurdî nivîskarên wekî ordîxanê celîl celîlê celîl zeynelabidîn zinar hîlmî akyol û gelekî kesên din in li welatekî di nava gelekî neteweyekî de yan jî li herêmekê ew çalakiyên taybet ên ku xasê bi xelkê ve lê ji aliyê xelkê ve bi nêvekarî têne bikaranîn bi piranî jî di nava xelkê de ji tiştên mîna çîrok meselok stran leyztik dîroka devkî evsane serpêhatî destan henek û laqirdî gotinên pêşiyan tore u hwd re tê gotin lê belê peyvika folklor bi vî hawayê li jorê ku di nava xelkê ku tenê ji van tiştan re tê gotin ne rast e lewra folklor bi wateya xwe ya ferhengî gelek fireh e û ji hemû tiştên ku têkiliya xelkê bi wan tiştan re heye re tê gotin peyvika folk wateya xwe bi kurdî ango gel xelk peyvika lor jî bi wateya zanîn zanist îcar dema ev herdu peyvik gihane hev wateya zanistiya gel dide û di kurdî kurmancî de jî gelêrî tê gotin peyvika folklor cara pêşî li londrayê sal ji aliyê william thomasî ve di kovara athenaeum ê de hatiye bikaranîn vî camêrî wek folk lore bi kar aniye piştre jî elmaniyan peyvika folklore volklore yê bi kar aniye hin bi hin ev peyv li dinyayê xasma jî li nava neteweyên ku zimanê wan hinoewrûpî ye belav bûye u ketiye nêv zimanê kurdî jî zargotina kurdî pir dewlemend e zargotin cureyekî wêjeya devkî ye ji çîrçîrok mesel gotinên pêşiyan biwêj tiştanok efsane çîrok meselok klam stran xwezgînî zugotinok ê pêk tê di nava milyon kurd de pir kêm rewşenbîr hene ku xebata wan li ser zargotina kurdî çêbûye li yekîtiya sovyetan eskerê boyîk û çend kesén din xasma jî malbata calîl prf ordîxanê celîl prf celîlê celîl celîla celîl xebateke héja kirine her yekê çend berhemên folklorî amade kirne li swêdê jî zeynelabidîn zinar perçeyên folklorî berhev kirine û di deh cildên xwençeyê de dane weşandin kerem tahar gerdenzerî muzîsyenekî kurd ê ezdî ye ku di ê adara an de li bajarê tiblîsê gurcistan hatiye dunayê bavê wî taharê hacî gerdenzerî dayîka wî redîfa nacîvbeg reşî bû basgîtarîst kerem gerdenzerî li dibistana mûzîkê hîn bûye ew yek ji dahênerên koma muzîka nûjen a bi navê koma wetan e ew di an de çêdike koma kurdî ya muzîka modern sazbendê komê hev dahatin guhastin heta tîva navê komê danîn koma wetan koma wetan hertim derdket konkûrsa her wisa ji festîvala kîjan derbas dibûn di gurcistanê tîva wetan bû lauryatê konkûrsa stranên modêrn repertuara koma wetan da xêncî arence strasnên kurdî yên gelerî cî girtibûn stranên k gerdenzerî tîva li fabrîka aprêlêvskî ordêna lênîn hate çapkir albûma koma wetan lê fonograma wê albûmê hatibû nivîsandin sala bi fîrma mêlodîya di bajarê tibîlîsî tîva koma wetan hev belabû k gerdenzerî sala de derbasî moskvayê bû sala k gerdenzerî dixebite ser albûma nû azadî bi alîkariya lêonîd atabêkov nîkolay şêstov û alêksandir vorobyov sala k gerdenzerî çêdike alboma nuh hewar her wisa jî di wê salê derdkive alboma sitranên kerem t gerdenzerî bi orkestor sitranên hilbijartî ji albûmên kerem t gerdenzerî derket sala gurgum bajarekî bakurê kurdistanê ye di çavkaniyên asuriyan de navê herêmê wek gurgum derbas dibe navê bajar jî markasî bû di dema romayiyan de nav wek gemanike ji hatiye bikar anîn dema îslamiyetê de nav wek marash hat guhertin nav ji alî tirkan ve di sala an de jî wek kahramanmarash hatiye guhertin berî îsa zayîn piştî îsa zayîn bajar di nav parelelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat de ye hudûdên bajar li bakûr bi sêwasê û meletye yê ve li rojava bi edenê tirkiye ve li bashûr bi entapê ve û li rojhilat jî bi semsûrê ve tê girêden tevayiya bajarê maraşê dikeve hundirê hudûdên kurdistanê pivana erda bajar km ye ji vî erdî ji çiyan ji deshtan û jî ji platoyan pêk tê li herêmê tene ceh nok fasûlye pembo îsota sor kixsên shekir û fêkî tên çandin îklîmek nîv reshayî û behrasipî li herêmê heye havînan germ û zuha li zivistanan jî sar derbas dibe çiyayê bilindtir yê herêmê nûrhaq e m berit m engizek m û axir m çiyayên din yê herêmê ne li çiyarêzên torosan bilindbûna platoyan digihîjin heta m yî deshta elbîstanê dirêjbûna wî km û firehbûna wî jî km ye desht di navbera çiyayên nurhaq engîzek û binboxa de ye deshta merashê dirêjbûna wî km û firehbûna wî jî km ye desht li bashûrê bajar e geliya ceyhan û aksû yê gelî yên herî mazinên li herêmê li çiyayên nûrhaqê qertel û baz hene ruvî gur kew û kewroshk jî li herêmê hene navend navçeyên navend tevahiya gelhê herêmê tevli gundan e tevahiya gelhê harêmê li herêmê ji bin erdê hesin lînyît boksît û manganez dertê herêm ji alî tebîatê ve dewlemend e pir ciyên seyranan hene wek çinar kapiçam şikeftên dongele û firniz germavên wek cela zeytûn û dongele ji ciyên vehêsanê ne ji bo gel zimanê kurdan gelek dewlemend e û herweha gelek zarav û devok hene devoka gurgumê endamê zaravê kurmancî ye nifûsa herêmê muslumin û ji mezhebên elevî û sunnî pêk tê kurd û tirk nifûsa herêmê teshkîl dikin xwarinên herêmî yên pirtir tên xwarin kutilkên dagirtî qawûrma di sêlêde û çemen e shorba legen hevîr bi gosht û pîvazên sorkirî tê lihevxistin pishtre di siniyek de tên rêz kirin saca sorkirî tê serê û tê çêkirin marash bi dondirma xwe yê taybetî li dinyayê bi nav û deng e zilam palto yên kin ku ji re dibêjin sako li xwe dikin di bin de shalwar tê li xwe kirin di serî de kefî tê girêdan di nigan de jî qondere yan jî cîzme heye jinên pîr du kefiyan bi tacek re li serê xwe girê didin keçên ciwan porê xwe girê nadin û kefî yê jî wek sherîdek li serê xwe girê didin fîstanek ku ji re dibêjin fermene cepken li xwe dikin derpiyek ku ji re dibêjin konçek don li xwe dikin di nigan de jî qonderên rengîn û pêlavên lastîk hene dîlok wekî dilok diluk duluk û dûluk jî tê nivîsandin bi tirkî gaziantep bajarekî li bakurê kurdistanê ye li bakurê qeleya dîlokê girek heye taxa derûdora wî girî heta demeke nêzik bi navê kurdepe anko girê kurdan kürdtepe dihat zanîn lê dewleta tirkan ew nav guhart û kir türktepe li dîlokê hewşa heywanet a herî mezin a tirkiyê heye û parka yeşilvadi heye parka yeşilvadi parka tewr mezın a tirkiyê ye niha şaredarê bajarê mezin a dîlokê fatma şahin e li herêmê çiyayên bilind tunene çiyayê sof yê herî bilind e m li herêmê çiyayê duluk m gureniz m ganîbaba m çemê reş ji gola reş dertê deşta îslahiyê bi ava çemê reş tê avdan çemê efrînê ji çiyayê sofê dertê bi çemê reş re dibe yek û xwe valadikin gola amikê çemê merzîmên jî ji çiyayê duluk û sam dertê çavkaniya çemê nîzîpê li çiyayê sofê li gundê dulukê ye çem şaxek çemê firatê ye hesin krom fosfat kalkar û dolomît madenên herî pirin ku li herêmê ji bin erdê dertên herêm ji alî babetên teyrên kovî pir dewlemend e wekî din gur hirç xezal berazên kovî çeqel keroshk û bizinên ser çiyan jî li herêmê peyde dibin civaka bajarê dîlokê tirk kurd û jî ereb û etnîkê dinin îslam li herêmê xurt e henefîtî û elevîtî zavên teşkîl dikin li herêmê ciyên zewî û tirbeyan jî hene hinek ciyên zewîyên ev in şurahbil bin hesen kilîs şêx mansûr û duluk baba herêm ji alî çanda xwarinê pir dewlemend e şorba şêrîn birinc bi avê tê kelandin û piştre bi dims doşab rê hinek din tê kelandin û tê serwîs kirin şiveydiz goşt bi nokan re di beroşê de tê kelandin pîvaz û sîrên hurkirî dikeve navê û heta nerm bibe tê kelandin piştre hêkek dikeve navê û hinek din jî tê kelandin rûnê sorkirî û nane bi ser tê reşandin û tê xwarin kutilkên dagirtî beqlewe kebab babaqenûç babetên boregan û patatêsên dagirtî hinek ji xwarênên herêmê ne jinên herêmê şalwarekî ku jê re dibêjin çintiyan li xwe dikin bi ser şalwar de çakêtekî milfireh û yaxevekirî ku jê re dibêjin fermane li xwe dikin entarî yên wan ji sê etegan pêk tê li pişta xwe kefiyeke sîm an jî qedîfe girêdidin keçên ciwan xavikên sipî yên zewcandî jî tacek ku bi serde jî kefiyekê girêdidin didin serê xwe jinên gundî çarşefek ku jê re dibêjin meshele didin serê xwe kesên çarşefa reş jî li xwe dikin hene zilam şalwar li xwe dikin li ser şalwar jî eba li xwe dikin bi ser ebayê de jî çakêtekî ku jê re dibêjin sako li xwe dikin li serê xwe jî kefiyên kesk dipêçin lapşîn û qondere pêlavên herêmê yên zilaman e navê bajêr yê kevn dolike doliçe piştre ji alî ereban ve navê eyntab li bajêr hatiye danîn navê bajêr ji alî tirkên ve jî sala an de wek xazî eyntab ghazi ayntab gaziantap hatiye guhertin berî îsa zayîn piştî îsa zayîn bajar ji alî şînahî û daristanên ve belengaz e lê ji alî dîrok ve pir dewlemend e kela entabê kela tilbişar û revanda ji alî gel û gerokên ve tên ser lêdan li herêmê mizgeftên kevn jî pir in şirvanî teke û tehtanî hinek ji wan in dû nkf hene li dîlok ê vana ev balafirgeha başur rojhilatê bajarê dîlok ê ye li hinda tilbişar ê ye li bajarê dîlok ê zanîngeheke dewletê û zanîngehên jî weqfa hene êlih anku êli bajarekî bakûrê kurdistanê ye navê bajêr ê kevn êlih e di sala an de navê bajar bûye batman bajar di nav parelelên û bakûr û merîdiyenên û rojhilat de ye bajar li bakûr bi bidlîs û mûşê li rojhilat bi sêrtê li başûr bi mêrdînê û li rojava jî bi amedê hatiye dorpêçkirin erda herêmê ji ji çiyayan pêk tê zozan û deşt ji e ji wî erdî ji ê wî ji bo çandiniyê tê bikaranîn li herêmê bi tenê nîsk genim tûtin pembo tirî û zebeş pîvaz tên çandin gwîz berrû incaz beîv hîjîr û wez jî li wêre tên şitlandin li herêmê avhewaya reşahiyê serdest e havînan germ û zuha zivistanan jî sar û berf û payîz baranî derbas dibe sason m zupser m raman m deşta batmanê ha deşta qubînê dirêjahî km firehî km ye geliyê çemê batmanê û qismek ji geliyê çemê dîcle geliyên herî mezinên li herêmê ne gol li herêmê tune ne çemê batmanê û dicleyê yên herî mezin in ên ku li herêmê diherikin çemê xerzan jî dikeve nav sînorên bajêr xwedîkirina heywanên kedî mijûliyeteke mezin e li herêmê li herêmê heywanên kovî wekî rovî kew kîvroşk û gur jî peyde dibin li qubînê li çiyayê ramanê petrol derdikeve wekî din li herêmê xwê krom asfalt û sifir jî ji bin erdê derdikeve kela hezoyê û bajarê berê yê heskîfê ciyên gerê yên ji bo turîstan e piranîya serjimarê ji misilmanan pêk tê li gundên li derûdora qubînê êzîdî gelheyeke mezin dinimînin xiristiyan pir kêm li herêmê peyde dibin piranîya gelheyê ji kurdan pêk tê van salên dawî bi saya rafînera petrolê tirk jî li herêmê bi cih bûne ereb û suryanî jî civakên din ên herêmê ne keşkek biryan kifta bi mast û kitel xwarinên herî naskirîne ku li herêmê tên xwarin şelwar ji alî zilaman ve tê li xwe kirin bi ser de îşligek ku milê wî dirêj û nexş kirî celehu tê li xwe kirin di nigan de gorên ji hirî çêkirî û pêlavên ku jê re dibêjin reşik hene jinên herêmê fîstanên hevreşim yên rengîn ku dibiriqîn li xwe dikin şelwarek fireh û gorên ji hirî li xwe dikin kefî yan jî puşî jî didin serê xwe pêlavên lastîk yan jî çarox ji li nigên xwe dikin li heremê kincên modern ji bi taybetî wan salên dawî tên li xwe kirin riha parêzgeh navçe û bajarrekî bakurê kurdistanê digel tirkiye ye riha yek ji bajarên herî qedîm û kevnare yên cîhanê ye her wiha di dîrokê de riha wekî hêlîna mirovahiyê û qada şaristaniyê tê zanîn heta niha gelek şaristanî hatine li ser vê axê serwer bûne li ser axa rihayê gelek şerên dijwar pêk hatine dema ku navê rihayê tê lêvkirin warê nemrûd û îbrahîm pêxember tê bîra mirovan dema ku navê rihayê tê lêvkirin şerê îbrahîman ê li hemberî nemrûdan tê bîra mirovan çîroka navê rihayê wek dîroka bajêr tevlihev û kûr e navê herî kevin yê bajêr edessa ye ev nav heta salê berî zayinê dirêj dibe û ji dema makodoniyan maye navê edessa ji aliyê seleukos ve li bajêr hatiye danîn di salên de keyê bîzans antiochos navê xwe li bajêr kirîbe jî demeke şun ve navê wî hatiye jibîrkirin li ser navê îro yanî li ser peyva rihayê gelek îddaa hene li gorî nezariyekî peyva rihayê ji zimanê suryanî ji peyva orha orihaî tê bi erebî jî ji peyva vurihaî ava pir tê herwiha hin kes navê rihayê bi peyva yewnanî osruan hin kes jî bi peyva latînî urfayva girêdidin piştre nav wek riha urfa hatiye guhertin nav ji alî tirkan ve wek şanliurfa hatiye guhertin lê bajar ji aliyê kurdan ve riha tê zanîn berî îsa zayîn b z piştî îsa zayîn p z eyûbiyan jî gelek sala hukimdarî li rihayê kir herêm ji alî dîrok ve pir dewlemend e kela bajêr li navenda bajêr e mizgeft û gola halîl ul rehman jî ji alî gel û turîstan ve tên ziyaret kirin navça xaranê bi xaniyên xwe yên taybetî ji bo turistan ciyek gerê ye bendava ataturk jî ji bo gerê û werzişên ser avê ciyek mûsaîd e ji xeynî hêjayiyên xwe yên dîrokî xwezaya rihayê him li cîhanê him jî li welatê me cihekî girîng digire û di hundirê xwe de ajalên gelek nadîr xwedî dike bajar di nav parelelên û bakur û merîdyenên û rojhilat de ne sînorên bajêr li bakur semsûr û diyarbekirê ve li rojava bi dîlok ve li başûr bi sûrî ve û li rojhilat jî bi mêrdînê ve tê girêdan pîvana erdêer bajêr km ye erdê herêmê ji çiyan ji deshtan û jî ji platoyan pêk tê li herêmê genim ceh nîsk pembo tirî û bi taybetî jî van salên dawî sebze û mewê jî li herêmê tên çandin li herêmê îklîmek reshayî heye havînan germ û zuha zivistanan jî sar e lê rojên bi berf li herêmê hindik in li herêmê ferqa navbera di germbûna şev û rojê pir e kismek ji çiyayê qerejdaxê m dikeve hundurê hudûdên herêmê çiyayê bilind li herêmê tunene navên çiyayên herî girîng wiha ne derê ku em jê re dibêjin deşt li vir peyda ye di deştan de dar tune ne bi tenê riweyên giyayî yên ku wek firkên yeksalî mezin dibin hene dema ku meriv ji dûr ve lê dinêre tu ajal nayên xuyane û ev der wek col xuya dike û mixabin ajalên ku tê de dijîn nayin zanîn di deştan de gelek ajalên cûda yên ku cinsên xwe pir kêm bûne tê de dijîn wekî gumgumokên mezin ên metreyî keftarên ku tenê di belgefîlman de serê xwe li hemberî şêran radikin û kergezên ku bejnê wan digihêje metreyan sedemên ku ev ajalan nayin zanîn ev e ku ewan ji ber ku di deştan de dijîn xwe baş vedişêrin û hinek ji wan tenê di şevan de aktîf dibin e lê belê heger meriv hinek baldartir i vê deştê dinêre wê meriv karibe ev ajalên cûda û zindî yên ku xwe veşar dikin bibîne ev yek jî ferqa di nava nêrîn û dîtinê de ye navên deştên rihayê wiha ne ajalên herî balkêş ên ku xwe di deştan de vedişêrin ev in herwiha navên ajalên din ên taybet herêm ji alî madenan ve ne dewlemend e li rihayê tenê fosfat û malzemên ji bo tûxla û kiremîdan ji bin erdê dertên bajerê riha yê wek bajarê pêxamberan tê naskirin li gor rîvayetê gava adem û hewa ji bihûştê ên qewrandin tên li xaranê bi cih dibin îbrahîm pêxember eyûb pêxember û îsa pêxember jî li herêmê mane li herêmê misilmantî ji elewî û sunnî yan pêk tê kurd ereb û tirk piranî ya serjimarê diafirandin gelê rihayê zêdetir bi çandinî û ajalkariyê ve mijûl e têkiliyeke mezin nîşanî bezirganiyê nedaye û jiyana wan bi piranî li gundan domiya ye ji ber wê yekê ku çanda feodaltiyê û axatiyê serdest maye jiyan ji bajarvaniyê û şaristaniyê wêdetir di çanda gundan de girtî maye loma jî ji bilî vîn û biryara kes zêdetir bîryara civak û eşîrtiyê li ser dest maye her wiha li hemberî gotina mezinên civakê an jî eşîrê zêdetir bervêdan pêk nehatiye herêm ji alî xwarinan pir dewlemend e xwarinin herî pir li herêmê tên xwarin kutilkên dagirtî acîn çîkifte beqlewe kunefe qedayif kebeb û lehmecun nin taybetiyek herêmê jî xwarina îsotên tûj yên sor in reçela îsotê rihayê an jî bi devoka rihayiyan aqît navê berekê ji pêjgeha kurdî ye û bi heqîqî ji îsotên tûj ên rihayê tê çêkirin parêzgeha rihayê bi îsotên xwe yên sor û tûj bi nav û deng e lewra tê gotin ku gelê rihayî ji tûjbûna xwarinan pir hez dikin ewqas ku gotineke pêşiyinan dibêje li rihayê îsot êmzika bebikan e ji ber vê yekê îsot beşeke girîng a xwarin û pêjgeha rihayê ye herwiha aqît jî ji bo tûjkirinê weke sos an jî baharata gelek xwarinan tê bikaranîn ji bo aqîta îsotan divê ev malzeme hebin kg ji îsotên tûj ên sor kefçiya çayê ji darçîn nîv bardaxek ji rûna zeytûnê û nîv kefçiya çayê ji îsota reş berî her tiştî îsotên sor divê bên şuştin birrîn û ji dendikan pakkirin piştre îsot ji makîneya goştan tê derbaskirin û di amanekê de tê komkirin ji bo ku ava xwe kêmtir be xwê dixin nav tev didin û li ber rojê rêdixin paşê îsota reş darçîn û rûna zeytûne li ser ve tal dikin û baş tev didin êdî reçela îsota sor an bi navê xwe yê otantîk aqît ji bo pêjgehê amade ye û kare wek etûr an jî sos bê xwarin di serê jinan de sharpeyek yamshak hene keçên ciwan kofiyek bi sharpeyek sipî neçek li serê xwe dikin li ser fîstanên dirêj çakêtek dirêj tê li xwe kirin îshlik bê yaxe nê shalwarên ku jêra wan teng di bin fîstan de tê li xwe kirin di nigan de gorên hirî û pêlavên lastîk yê resh hene zilamên herêmê entariyên ber wan girtî li xwe dikin çakêt shalwar û îshlik jî li hinek deveran li xwe dikin di serê zilaman de egalên sipî hene di nigan de qondere yan jî lastîkên resh tê li xwe kirin li riha balafirgehek heye û navê wê balafirgeha gap ê ye sêrt parêzgeh navçe û bajarekî bakûrê kurdistanê ye navê bajar yê kevn keert e bi zimanê keldanî di çavkaniyên îslamê de nav wek esard saîrd û siirt derbas dibe bi kurdî jê re sêrt tê gotin wate u mauaya navê bajarê sêrt sîrt esard erdê avîn u warê avîn e si u su peîvên kurdîne u ne tirkî ne mînak pirin mesîn me mekan sî av in tê masî ma jîn u ruh sî av sêlav sulav sîpan ava pan berferhe u berîn suberî av berî u melavan sumêr avdel u yên ku cutyarî bi avê dikin misugir cihê av gir u bend av sêrt beriya zayînê ji bo demeke kurt di bin serweriya hîtîtan de ma piştre beriya zayinê di salên ê de samiyan babîliyan û asuriyan serwerî lê kiriye ji bo demekê jî qralên hurî mîtaniyan jî serwerî lê kiriye piştî hurî mîtaniyan şahên urartuyan lê serwer bûne paşê careke din sêrt ketiye bin destê asuran di sedsala an a beriya zayînê de medan di sedsala an de persan jî serwerî lê kiriye di sedsala an a beriya zayînê de şahê makedonyayê îskender farsî têk birin û piştî împeratoriya îskender di nava fermandarên wî de parve bû sêrt di nav sînorên dewleta selevkosan de ma partên ku wekî dewama farsan têne zanîn sêrt careke din ji destê selevkosan girtiye derebegên ermenî yên ku girêdayî îranê bûn car caran hatine heta vir û ev herêm jî girtiye bin serweriya xwe di sedsala ê û yan a piştî zayînê de di navbera împeratoriya romayê û partan de li herêmê şer pêk hatine lê dîsa jî partan serweriya xwe ya herêmê domandiye di sedsala yan de sasanî hatine herêmê di sala an de piştî ku împeratoriya romayê bûye du parçe bakurê kurdistanê di bin serweriya bîzansan de ma ji sedsala an û pê ve ji bo demekê bîzansiyan careke din herêm zept û rept kiriye lê vê yekê zêde dem negirtiye sêrt di dema osmaniyan de ji bo demekê bi ser derebegên amedê bûye wê demê li bakurê kurdistanê derebeg hebûne û li gorî daneyên dîrokzan didin ev derebeg di karên navxweyî de serbixwe wekî din girêdayî împeratoriya osmaniyan bûne bajar di nav parelelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat te ye bilindahî ya sêrtê ji deryayê m ye li rojhilat bi çolemêrg û wanê ve li bakûr bi wan bîdlîsê ve li bashûr bi mêrdînê ve û li rojava jî bi batmanê ve tê girêdan erda herêmê wî ji çiyan pêk tê pîvana zozan û deshtan jî e ji vî erdî wî ji bo zîraetê bikar tê li herêmê tene nîsk tutûn fisteq bitim û hinar tên çandin li herêmê seqayeke reşayî hukum dike havînan germ û zuha zivistanan jî sar û bi şilî û şilopî derbas dibe çend çiyayên herêma sêrtê ew in herekol m cûdî m xerzan m mirgomar m çirav m li herêmê deşt û zozan ji ber çiyabûna heremê kêm in wek zozanên berwarî sindî şêrvan meleto bilindbûna wan digihêjin heta m yî lê ji bela ku li herêmê pir çiya hene geliyên mezin li herêmê hene wekî geliya dîcle geliya xerza geliya botan û hwd botan xerzan dîcle kêzer başur û behranca çemên herî girîng in ku li herêmê diherikin gol li herêmê tune ne li herêmê babetên teyrên kovî yên li çiya dijên pirin qertel baz û qajik hinek ji wan in kew û kewroşk jî li heremê peyde dibin tevayiya serjimariya herêmê tevî gundan e sêrt di dema komarê de bûye bajar heta êlih ji sêrtê hatiye veqetandin petrola çiyayê ramanê bandoreke erênî li ser jiyana aborî ya bajêr dikir wekî din ji bo aboriya bajar mirov dikare bêje çandinî ajalkarî û hunerên destan û demên dawî hindik jî be senayiya biçûk derdikevin pêş li gorî daneyên saziya statîstîkan a dewletê bi tirkî die yên sala ê serê kesî hezar dolar dahatuya salî heye û sêrt di nav bajarên tirkiyeyê de di rêza ê de bûye lê li gorî daneyên îroyîn ev rewş hê xirabtir bûye nifûsa bêkariyê di statîstîkên fermî de wekî ji sedî derbas dibe lê li gorî daneyên ku neketine fermiyetê ev rêje ji sedî an zêdetir e li herêmê sifir krom asfalt rijiya kevir û malzemên ji bo tuxla û kiremîdan ji bin erdê derdikevin nifûsa herêmê ji alî dîn û civakê ve parwekirî ye musluman piranî ya nifûsê teşkîl dikin xiristiyan û êzdî ji li herêmê hene civak ji kurd ereb suryanî û ji ermeniyan ve pêk tê derbarê misilmana de li herêmê terîqeta neqşebendiyan ya xurt e tirbeya weysel qaranî ku li hewêlê li gundê bayîkan e ne tenê ji alî mislimanên herêmê ve lê ji pir deverên kurdistanê jî tê ziyaretkirin keşkek û penêrê sîrîk xwarênên naskirî yên herêmê ne li herêmê li ber her xwarinê dew û şorbe tê xwarin û wexwarin şîraniya rayoş meketip li herêmê di nav gel de pir tê xwarin xwarinên din parîv kutilk girara perde aside û îmçerket in şal û şapik cilên herî naskirî ne ku li herêmê ji alî zilaman ve tên lixwekirin bi ser de jî îşligek ku milê vî dirêj û nexşkirî celehu tê li xwe kirin di nigan de gorên ji hirî çêkirî û pêlavên ku ji re dibijin reşik tê lixwekirin jinên herêmê fîstanên hevrişim yê bi rengîn ku dibiriqînên li xwe dikin şalwarek fireh û gorên hirî li xwe dikin kefî yan jî puşî jî didin serê xwe pêlavên lastîk yan jî çarox ji li nigê xwe dikin li heremê cilên modern ji bi taybetî wan salên dawî tê lixwekirin li heremê şeyxani govent û reşkıştanî tên dilîzîn ev lîstikên herêmê ji nava xwe de bilav dibin miranî şeyhanî giranî botanî garzanî çaçanî hirpanî roşkî û hwd ismaîl feqîrullah birahîm heqî weysel qaranî şêx mûsa şêx ebu l wefa şêx ut turkî şêx halef şêx ul horanî şêx îlyas şêx ul sibre şêx ul hazin şêx saad şêx cerrah şêx mihemed tarmilî şêx micahîd şêx hemza xevs ul memduh şêx şerafedîn mela xelîl şêx hattap şêx celaledîn û hwd tirbeya weysel qaranî keleha derzîn a hewêlê mizgefta mezin asakir pira nasredîn germava bilolsê germava xista û germava lîfê ciyên herî naskirî ne ku ji aliyê gel ve tên ziyaretkirin agirî navê parêzgeheke bakurê kurdistanê ye navenda navçeyê qerekose ango agirî ye parêzgeh navê xwe ji çiyayê agirî digre navê çiya yê herî kevn bi farisî kuhî nûr yanî çiyayê nûr bû ararat jî navek wî yê herî kevn e bi zimanê ermenî masîs bi zimanê erebî jî jê re cebel el haris agirî ya mezin û cebel el havayrîs agirî ya biçûk dihat gotin kurd ji vî çiyayî re grîdax jî dibêjin navê bajêr bi kurdî agirî ye ji ber ku çiyayê agirî berê volkanek bû kurdan jê re agirî digotin nav ji alî tirkan ve wek arı hatiye guhertin bajarê agirî li ser deşta elajgirê li rex çemên mûrad û sînegê li jêra girê qijik tabo ava bûye agirî ji çend bajaran yek e ku bi destê gelê kurd ve hatiye avakirin navê vî bajarî yê herî kevn jî mîna navê agirî kurdî ye navê agiriyê yê herî kevn şarbilax e wateya şarbilax ê ev e şar bajar bilax cîhê avî an jî çavkaniya avê dema şar û bilax têne ba hev dibe dibe çavkaniya ava bajêr hin kal û pîrên herêmê ji vî bajarî re çolereş jî dibêjin berî îsa zayîn pishtî îsa zayîn bajar di nav paralelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat de ye bajar li bakûr bi qersê li rojava bi erziromê li bakûrê rojava bi bîtlîs û wan û li rojhilat jî bi hudûdê bajarê mako ve tê girêdan pîvana erdê bajar km ye şiklê erda bajêr wê ji mêrg û merayan ji golan deşt û zozanan û wê jî ji çiya û zinaran pêk tê li heremê genim ceh kixsên şekir û keten tên çandin li heremê klîmek reshayî hukum dike bajarek herî sar ji yên kurdistanê ye salê şeş mehan berf li erdê ye dawiya meha nîsanê berf destpêdike dihele havînan jî herêm hênik derbas dibe deşta zêdkan û qerekose yên herî mezin in li herêmê m deştek din jî deşta patnos û giyadînê ye bilind bûna zozanên herêmê digîhîjên heta m yî li wan zozanan kanî yên ku ava wan cemîdî û mêrgên şîn jî hene ji zozanên agirîyê yên herî bi nav û deng jî zozana sînegê ye devîdevî sê sed û çar sed êl lê datînin hewa vê zozanê pir xweş e li vê zozanê herî zehf pez tên xweyî kirin lê belê ligel wê dewarjî tên xwedî kirin gola sînegê jî gelekî mezin e û gel jê giha diçine çiyayê herî bilind ê kurdistanê li agirî yê ye çiyayê hama m çiyayê kosedax m tendûrek m agiriya biçûk m agiriya mezin m çiyayê zore m çiyayê agiriya mezin çiyayê herî bilind yê kurdistanê ye çemê herî mezin ê herêmê çemê mûradê ye wekî din çemê biçûk jî li heremê peyde dibin hinek ji wan ev in şêriyan zêdkan gelûtan li herêmê du golên biçuk jî hene gola masiyan balixgol û saz gola masiyan bi tirkî balık glü gelê herêmê gola kuştiyan jî dibêje gol kîlometre li aliyê bakurê rojavayê navçeya bazîdê a ku li agiriyê ve ye bilindahiya wê ya ji deryayê metre ye qada wê kîlometrekare û yek ji cureyên golê ku ji benda lawê çê bûye ye gola masiyan yek ji cihên turîstîk û seyranê ye mirov dikare du rêyan xwe bighîne golê riya herî kurt a diçe golê riya avkevirê a km ye ev riya km ye bi rêya bazîdê a km temam dibe li dora golê saziyên mêvanxaneyan ên ku di sala an de hatiye avakirin û xizmetê didin gel hene ava vexwarinê ya navçeya bazîdê ji vê golê tê li agirî nifûsek pir bilind bi xwedîkirina heywanan mijûl dibin ji bilî heywanên kedî li heremê li çayir û golan ordekên kovî qaz kew û li alî çiya jî gur û rûvî peyde dibin tevahiya ya serjimara herêmê tevli gundan e pir serjimarekî giran ji bajarên din koçberî kirin hatin neziki mirov bajaren din dijî ji welatên cuda cuda her sal pir turîst tên herêmê ji bo ku hilkishin ser çiyayê agirî qesra îsaq paşa jî ciyek e ku ji alî turîstan ve tê zêwî kirin tirbê ahmedê xanî jî li navça bazîdê ye û ji alî kurdan ve tê zêwî kirin germavên giyadîn û dambat jî ciyên vehêsanê ne li giyadîn kukurt li bazîdê kevirê ponz li tûtaxê xwê li avkevirê ava maden û li zêdkanê jî lînyît ji bin erdê derdikeve serjimara bajar tevahiya misilman in hejmara xiristiyanan pir kêm in piraniya serjimarê ji kurdan pêk tê azerî jî wek ciwaka duyemîn li herêmê hene xwarina herî meşhûr qelî ye kufteya evdîgor xîngel mertoxe xaşîl savara bigoşt helîse karêberg keşk û girar xwarinên mehelî ne ku li herêmê tên xwarin zilam kefî pûşî didin serê xwe îşlig û êleg oyma li xwe dikin di binî de jî şalwar qadi li xwe dikin li ser şalwar kefiyek li pişta xwe girê didin pêlavek ku li heremê ji re dibêjin yemenî û gorên bi desta çêkirî ku heta çongê dirêjin li nigê xwe dikin jinên agirî fîstanek ku ji re dibêjin entarî li xwe dikin carna jî çarşefa reş li xwe dikin di nigan de gorên ji hirî çêkirî hene rastî li navenda agiriyê û navçeyên mîna bazîd û dutaxê zêde eşîrtî tune ye gelek kes nizanin ku ji kîjan êlê ne jî lê navçeyên mîna panos giyadîn avkevir û hewaran xamûr eşîrtî gelekî zêde ye û gelek caran şer di navbera êlan de jî dertên navên rastî kurdî û navên tirkî meletî yan jî meledî melatiye bi tirkî malatya bajarekî bakurê kurdistanê ye ku dikeve tixûbên tirkiyeyê navê bajar di çavkaniyên asurî û urartiyan de wek maldiye melite melid melide û di dema romayiyan de jî wek melita û melidena hatiye gotin nav piştre wek meletî meladya û malatya hatiye guhertin li herêmê îklîmek reşhayî heye zivistanan sar havînan jî germ û zuha derbas dibe li hrla deşta melediyê seqayeke wek behra spî zivistanan hênik jî hikum dike çiyayên bilind yê herêmê li ser çiyarêzên melediyê çiyayê şîlan e m bilindbûna çiyayê derbendê jî m ye ku çiya li ser çiyarêzên nûrhaq ê ye kepez m gayrik m çemê firatê û piraniya şaxên firatê di nav sinorên herêmê de diherêkin li herêmê gol tunene tenê li serê çiya ciyên ku çavkaniyên çeman jê dertên hinek golên biçûk ava bûne li herêmê pir babetên teyrên kovî dijên wek werdek qaz kew leglek qertel û baz li herêmê gur rûvî keroşk û berazên kovî jî hene li herêmê gel bi kedîkirina heywanan ji mijûl dibe tevahî sermijarî herêmê tevlî gundan e li herêmê alûmîniyûm sifir hesin krom asbest û lînyît ji bin erdê dertên li herêmê şînahî pir zêde tuneye lê hinek deveran wek baxçeyên tacde gunduzbeyî û xorata ji bo seyranan musaîd in germavên herêmê wek rotûkan û îspendere jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin ciyên dîrokî wek girên cafer degirmentepe pîrot û kela melediyê û mizgeftên kevn yê herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin sermijar misilman in û ji zerdeştîtî êzdîtî ango elewî û sûnnîyan pêk tê di nav gel de li cem sûnnîyan şêxîtî û li cem elewîyan ango zerdeştîtî êzdîtî jî pîrîtî rolek mezin dilîze sermijar herêmê ji kurd û tirkan pêk tê kaxiz kebab bi balîcan di siniyek de balîcan tên rêz kirin bi serde goştê ku di nav kaxiz de pêçayî tê danîn di firnê de saet tê kelandin û bi nanê loş tê xwarin jinên herêmê li hinek deveran çarşeve reş li xwe dikin carna jî pêştemalek ku jê re dibêjin bervanik li serê xwe girê didin ji şarpa keçên ciwan re dibêjin çinko di hundirê çarşefê de kincek ku jê re dibêjin zibûn û di binî de jî şalwar li xwe dikin pêlavên lastîk û gorên ji hirî di nigan de hene zilam kum didin serê xwe di ser şalwar de jî îşlik û êlek li xwe dikin erzîrom an erzirom carina wekî erzirum an erzurim jî tê bilêvkirin romî erzurum an jî erzêrom bajarekî bakurê kurdistanê di tixûbên tirkiyê de ye navê bajêr yê kevn wek arze di çavkaniyên asûriyan de derbas dibe dema romayiyan de kela herêmê wek karin karama karnoi karantis derbas dibû dema osmaniyan de nav wek erzê rom û erzen rum û erzen ur rum û erzn i rum hatiye guhertin û ew tê maneya axa roman arz bi erebî axa kurdî yê bi kurdî navê erzêrom ji tê wateya sinorê roman erz binêre merz rom bajarê erziromê li ser riya karwan û koçberan hatiye avakirin di dîrokê de ji gelek şaristaniyan re şûnwarî kiriye û bûye hêlîn gelek şer û ceng li ser vê axê hatine kirin ji destpêka dîrokê heta niha ûrartû kîmer îskît med pers part roman bîzans sasanî ereb selçûqî mogol sefawî osmanî û ûris rûs li vir bi cih û war bûne li gorî çavkaniyên dîrokê yên misrê berî zayînê di navbera û salan de li erziromê û derdorê erziromê horî û muşkî hatine bicihbûn piştre ûrartû berî zayînê di sedsala an de hatine li erzirome bi cih bûn piştre asûrî hatine li derdorê çemê arasê bi cih bûn û erzirom dagirkirin ûrartuyên ku li hemberî asûriyan têkoşînek dijwar dan li hemerî îskîtan têk çûn serdemekê ermenî hatine li vir bi cih bûn berî zayînê di sedsala an med hatin li vir bi cih bûn med demek dirêj li vir man û erzirom dagir kir piştî medan li dijî îskîtan şerekî dijwar meşand û îskît li ser vê axê paqij kirin li dijî persan têk çûn paşayê persan emîn kîros berî zayînê di an de hat herêma erziromê û dawî li serdestiya medan anî piştî kîros ermenî hatin li vir bi cih bû war bûn her wiha serdemekê roma bîzans û piştre jî sasanî hatine vir sasaniyên ku ji herema îranê hatin demekê erzirom ji destê bîzansiyan derxistin lê dîsa neçar man paşve vegerin di sala yan de artêşa sasaniyan dîsa êrîşî vir kir û keleha erziromê dagir kir sasaniyan piştî şerê dijwar ê salan erzirom dagir kir di sala an de artêşa îslamê ku ji hezar leşkerî pêk dihat di bin fermandariya habîb ibn mesleme bi ser bajar de girt lê têk çû bajarê erziromê piştî yan ket destê ermeniyan berî îsa zayîn piştî îsa zayîn bajarê erziromê li rojhilata tirkiyeyê bajarê kurdan yê herî mezin e her wiha bajarê kurdan ê herî sar e pîvana erda bajêr km ye ji vî erdî ji çiyan ji deştan ji zozanan û jî ji platoyan pêk tê li van erdan patatês genim ceh çewdar û kixsên şekir tên çandin bajar di nav parelelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat de ye hûdûdên bajar li bakûr bi artvîn û rize ve tirkiye li rojava bi gümüşhane tirkiye û erzîngane ve li bakur bi bîngolê û mûşê ve û li rojhilat jî bi agiriyê û qersê ve tê girêden paltokan m çiya gewrik m deşta erziromê li cî yê ku bajêr lê ava bûye ye mezinbûna wî km ye dirêjahî nêzîkî km û firehiya deshtê jî digêhîje km yî ji behrê m bilind e deşta pasînê li pasînê hesenqele ye mezinbûna wî km ye dirêjbûna deştê km û firehbûna wî ji km ye bilindbûna vî yê ji behrê m ye zozana tatos tekmanê bilindbûna zozanê ji m dest pê dike heta m yî gelî yên herêmê li dora çemên herêmê ne çorix tortim oltû û erez hinek ji wan in çemê reş milekî robarê feratê ye ji çiyayê gawir dizê çemê çorix ji çiyayê mescîdê dizê çemê erez ji çiyayê bîngolê dizê û di hundirê hudûdê gurcistanê de bi çemê kurus dibe yek û diherike behra hezarê çemên din yê herêmê xinûs tortim û oltû ne gola herî mezin ya herêmê jî gola tortim e hirç beraz kêvrûşk rovî gur û wordekên kovî heywanên pirtirin ku li herêmê peyde dibin madenên ku li herêmê ji bin erdê dertên ew in sifir pirît hesin krom manganez çîmento alçi manyezît perlît malzeme yên ji bo tuxla û kiremîdan û lînyît ji alî tabîat û tarix ve herêm pir dewlemend e şelala tortimê km dûrî bajêr e ava şelalê ji m jor de dikeve xwarê çiyarêzên palandoken ku nêzî bajar e ji bo aktîvîtet û sporên zivistanê musaid e hesenqela kela îspîr mizgeft û tirbên herêmê jî ji alî turîst û gel ve tên ziyaret kirin hinik avahîhê yên dîrokî mizgefta mezin kela erziromê medresa yaqûtîye mizgefta du minare nifûsa herêmê ji misilmanan elewî û sunî pêk tê civak ji kurd zaza û kurmanc azerî û tirkan dadaş pêk tê nanê lawaş bi arvan xwê û hevîrtirş tê çêkirin bi tîrê tê vekirin û di tendûrên bin erdê de tê sorkirin lor dolme hundirê dolman ji bulxur lorik pîvaz û ji îsota sor tê çêkirin bi pelên rezan tê pêçandin û tê kelandin dîzik goşt xwê sol mast û îsot bi hevre rojekê tên terbiye kirin roja din di dîzikê beroşên ji axê de tê kelandin girara birî nîskên reş kifte û şehriye rişte bi hevre tên kelandin tahîn û rûnê bi îsota sor sorkirî bi ser tê reşandin û tê xwarin entariyên ku ji sê perçeyan pêk tê li heremê jin pirtir li xwe dikin şalwar jî carna bi sako û êlegan li xwe dikin carna jî fîstanên qedîfe tên li xwe kirin li pishtê kemerên ji zîv tên girêdan di nigan de pêlavên ku jê re dibêjin nalin û potîn hene li serê jinan kumek gulgulî û bi serde jî şarpeyek yemenî tê girêdan jin serê xwe bi perê hesin dixemlînin zilam şalwarek ku jê re dibêjin zikva jêra wî teng jora wî fireh li xwe dikin îşlik û êlek bi ser de tê li xwe kirin di niga de cîzmeyek çerm ku jê re dibêjin cistik heye gava derdikevin derva pêlavek din ku di rengê cîzmê de ye bi ser de li xwe dikin sêwas navçe û bajarekî bakûrê kurdistanê ye dikeve nav sînorên komara tirkiyê dema romayiyan de navê bajar sebasteia bû dema ereban de nav bûye bajarê danişmend dema osmaniyan de navê eyaleta rom bûye eyaleta sivas nav wek sîvas û sêwas hatiye guhertin berî îsa zayîn piştî îsa zayîn bajar di nav parelelên û bakûr û merîdyenên û rojhilat te ne hudûdên bajar li bakûr bi giresûn ordu tokatê ve tirkiye li rojava bi yozgat û qeyserî yê ve li başûr bi mereş û melediyê ve û li rojhilat jî bi ezirganê ve tê girêden perçeyeke biçûk ji herêma sêwasê dikeve hundirê hudûdên kurdistanê qoçgîr dîvrîgî qenxal û îmranlî umraniye an macîran pîvana erda bajêr km ye ji vî erdî ji çiyan ji deştan û jî ji platoyan pêk tê li erda herêmê genim ceh kixsên şekir nîsk û patatês tên çandin li herêmê îklîma reşayî heye havînan germ zivistanan jî sar û bi berf derbas dibe ferqa germiya di navbera şev û rojan de ne pir e çiyayê bilindtir yê herêmê kosedax e m çiyayên din yê herêmê jî ev in qaraca m keşlik m hezan m yildiz m yama m çiyayê sor m û bey m li herêmê deşt zêde tunene bilindbûna platoyên herêmê di navbera m û m yî ne platoya uzunyayla û merakum yên herî mezinin çemê qizilirmak ji nav hududên herêmê dertê çem ber bi bakûr ve diherêke û diherike behrareş çemê din yê herêmê tohma çalti tozan û kelkit e li herêmê pir golên biçûk jî hene wek torurge km hafik km lota û gurun herêm ji alî teyrên kovî dewlemend e li sêwasê kewroşk pirin kûçikên qangalê li dinyayê bi nav û deng in li gol û çemên herêmê mehsî peyde dibin hirç û berazên kovî li herêmê pir kêmin tevayiya nifûsa herêmê tevlî gundan e erda herêmê ji alî madenan pir dewlemend e li herêmê hesin komir çîmento jîps alçî qurşûn çînko manyezit krom kirêc û mermer ji bin erdê dertên tabîata herêmê ji alî ger û seyranan ve pir dewlemend e gol û zozanên herêmê biharan ji alî gel ve tên ziyaret kirin şelala sizir ji ciyek ji ciyên gerê ne germavên herêmê jî ji van ciyên gerê ne mizgeft medrese û turbên herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin muslumanên herêmê ji elewî û sunniyan pêk tên pîrîtî û tarîkatîtî li herêmê xurt e nifûsa herêmê ji kurd û tirkan pêk tê madimak gîhayek taybetî ya herêmê ye biharan şîn dibe madimak hûr dibe û di rûn de yan jî şorba wî tê çêkirin bi bulxur ji tê kelandin hingel şikeva tê perçekirin û malzeme patatêsê sorkirî qîme yan jî penir dikeve nav şikeveyan û tê pêçandin di avê de tê kelandin û rûnê sorkirî bi ser tê reşandin û tê serwîs kirin subura perçên hevîr yên biçûk di avê de tên kelandin ji avê tên derxistin rûnê sorkirî bi ser tê reşandin û tê serwîs kirin jinên herêmê kofî bi şarpeyek krep li serê xwe girê didin fîstanên pêşlî herêmê ji sê etekan pêk tên û milê wan fireh in di bin fîstan de şalwarên tuman dirêj û fireh tê li xve kirin çarox û kelik jî di nigan de hene lê pêlavên ji lastîka reş û plastîk jî tê li xwe kirin gava jin dertên derve carna jî çarşefa reş li xwe dikin zilam kefî yan jî hindî lê serê xwe girê didin li ser îşlikên sipî êlegên bê mil tê li xwe kirin ji pantolonê zilama re dibêjin şayak yan jî zivga jora wan fireh jêra wan jî teng e gore nexşandî ne û qondere di nigan de hene sêwas yekêk e le şarekanî kurdistanî bakûr danîştuwaneke y kurd in bellam le encamî siyasetî turkî mexol da êsta kurdanî ew şare bûnete turk bedaxewe eger kurdîş mabêt zor zor kem in wan navê navçe û bajarekî bakurê kurdistanê ye mirov ji wanê ji ser rêya payîzava û elbakê re xwe digihine gever û colemêrgê her wiha ji ser rêya geverê ya dewletê re jî mirov dikare xwe bigihîne îranê termînala otobûsan bi qasî km yan dûrî navendê ye çûyîn û hatin bi rêya mînîbûsan pêk tê îstgeha trênê bi qasî km yan ji bajêr dûr e çûyîn û hatina ji bo trênê bi mînîbusan pêk tê balafirgeh jî km yan ji navenda bajêr dûr e çûyîn û hatin bi mînîbûsan û serwîsa saziya thy ê pêk tê evliya çelebî di seyahatnameya xwe de diyar dike ku îskenderê mezin navê mabedeke di kela wanê vankê li bajêr dike li gorî rîwayeteke din ji ber ku wan bajarekî gelekî kevn e di salên an ên berî zayînê de semîramîsa keybanûya asûrî bi navê kurd meryem şah bi nav kiriye piştre di dema dawiya keyaniyan waliyekî bi navê wan ji ber ku bajar fireh û xweş kiriye ji vê rêveberî pê ve navê bajar wek wan hatiye binavkirin di derheqê navê wanê de nêrîna ku nêzî zanistê bî ûrartûyî biane an jî viane derketiye di hemû çavkaniyên dîrokê de ûrartûyan ji xwe re bianî gotine û di dema ûrartûyan ya xurt de di bin navê biate de gelek bajar û civak di herême wanê de civiyan e li gorî rîwayeteke din bajarê wanê di salên an ên berî zayînê de ji aliyê keybanûya asûrî semîramîs ve hatiye avakirin semîramîs li herêma mezrabotana jor jiyaye û keybanûya asûran e semîramîs desthilatdara welatekî mezin û gelekî hêzdar û bedew e semîramîs heta wê demê ji xwe re dildarekî li gorî dilê xwe nedîtiye dema ku derdikeve sefera xwe ya li ser bargiriya navçeya wanê dil dide desthilatdarê vê herêmê yê bi navê ara semîramîsa bedew û bihêz nikare vê raza xwe ji kesî re bibêje şer didome hêzên semîramîsê bi êrişeke dawî herêmê dikine bin destê xwe lê belê di vê êrişê de desthilatdar ara jî tê kuştin dema semîramîs xebera kuştina ara dibihîse evîna xwe ya ji bo ara di dilê xwe de vedişêre û fermana vegerê dide semîramîs û artêşa wê di vegerê de têne wanê semîramîs gola wanê zehf diecibîne herî dawî hêşinahiya wanê xweşa semîramîsê tê bala semîramîsê zinarekî li dora gola wanê dikişîne û semîranîs biryar dide ji bo bîranîna arayî li ser vî zinarî keleyekî ava dike di demeke nêz de kele tê avakirin û li dora kelê jî bajarekî mezin tê avakirin navê bajêr jî şamrangerd tê danîn di ser de gelek dem derbas dibe semîramîs ji ber êşa dil a arayî zêde nikare li ber xwe bide biryar dide ku vegere welatê xwe keybanû semîramîs kel û bajarê ku avakiriye ji fermandarekî xwe yê bi navê wan re dihêle û vedigere welatê xwe tê gotin ku navê wanê ji vî fermandarî tê bajarê wanê ji ûrartûyên kalikên kurdan maye wan paytexta ûrartûyan bû û di wê demê de navê wê tuşpa bû dîroka wanê heta sala î ya beriya zayînê diçe di kolanên girê rovî yên km dûrî kela wanê de gorên ernîsê de bermahiyên serdema neolîtîk û serdemên bronz û hesinî hatine dîtin hûrî di salên an ên berî zayînê de ji gola wanê heta rûbarê sor rûbarê kesk yeşilirmakê û heta deryaya reş di vê herêmê de desthilatdarî kirine di sedsala an a berî zayînê de hevkariya siyasî ya hûrî û mîtaniyan lewaz bûye û mîrekî pêk hatine keyên asûriyan xwestine van mîrekiyan bikine bin destên xwe û di vê navberê de jî derdora gola wanê heta rojavaya îranê di navbera dewletên nairî û ûrartû û asûriyan de têkoşînan dest pê kiriye têkoşîna ûrartû û asûriyan heta nîveka sedsala nehan ajotiye asûriyan ev herêma çiyayî û asê kirine bin desthilatdariya xwe kesa ku bajarê ewil ava kiriye keybanûya asûrî semîramîs e di wê herêmê de cara ewil hûrî bi cih bûne piştre ûrartû medî persî makedonî îskenderê mezin partî sasanî bizansî selçûqî û paşê jî îlhanî celahîroglû qereqoyunî aqoyunî û sefewiyan li vê herêmê desthilatdarî kirine navê kevn yê bajar di dema ûrartûyan de tûşpa bû piştre ûrartûyan navê herêmê bianî wainî asuriyan jî nairi kirin li gorî çend çavkaniyan navê wanê ji gotina wainî tê li gorî gotinek din jî navê bajar ji kesekê bi navê wan tê yê ku li gorî vê gotinê bajar ava kiriye berî zayînê piştî zayînê dema osmanî û komarî di sala û an sefera îranê de navendên girîng yên mîna bexda tewrêz û wanê dikeve bin rêveberiya osmaniyan lê belê dema tekoşîna navbera osmanî û macaran dest pê dike gelek cihên ku osmaniyan feth kiriye dîsa dikeve destê safewiyan di ê tebaxa an de kela wanê dikeve destê osmaniyan piştî fetihkirinê kela wanê rêvebiriya herêmê defterdarê anatoliyayê îskender paşa dike di vê navberê de westan erçîş elcewaz û xelat dîsa dikeve destê osmaniyan di rêveberiya osmaniyan de bajarê wanê bi statûta eyaletê hatiye rêvebirin di navbera salên an de wan bi navê lîwa xwediyê senceqan bû ev senceq ji wan senceqa paşa elcewaz bedlîs mûş bêrgirî erdîş kerger kesan ispayrid agakîs nisfî şirvî vadî î kotur in ji ber ku bajarê wanê di sînorê îranê de bûye her tim bûye navenda artêşê û şeran û rêvebiriya wanê car caran hatiye guhertin gelek cihên ku di şerî de hatine bi dest xistin jî tevî rêveberiye eyaleta wanê bûye ji ber vê yekê senceqên ku beriya niha hejmara wan bûn di sala û an de gihîştiye an di şerê cîhanê yê yekem de bajarekî ku bi qasî wanê bibe xirbe û gelekî ku bi qasî gelê wanê êş û elem kişan dibe pir kêm e beriya şerê cîhanê gelheya wanê dora an bûye û piştî şer ev ev gelhe di nîsana an de daketiye an bajar jî bi serdanpê bûye xirbe û ev tek jî bûye sedem ku cihê navenda bajar bê guhertin piştî şerê cîhanê yê yekem bajarê wanê hêdî hêdî bi ser xwe de hatiye û niha navçeyên wanê hene navçeyên wanê ji qerqelî bêrgirî mehmûdî erdîş elbak miks bazîdaxa westan ertemêtan payizava û şaxê pêk tên ji kelheyên ûrartûyan ya herî mirês kela wanê ye ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke kelheya wanê ye kela wanê piştî arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye kelhe ji aliyê sardûrê kurê lûtîprî ve di salên an ên berî zayînê de hatiye çêkirin kelhe ji du beşan pêk tê ji van yek kelheya hundirîn a din jî kelheya ji der ve ye di kelheya hundirîn de berhemên herî girîng birca sardûr dîwarên sûrê gorên keyên ûrartûyan pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya key manû û argiştê yekem e li ber vê gorê nivîska bi navê nivîskên horhor yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire mizgeftên ten diyarkirin mizgeftên wanê yên dîrokî û girîng in ji bilî van mizgeftan em dikarin behsa van mizgeftan jî bikin mizgefta sînaniyê mizgefta sor mizgefta ebas axa mizgefta leşkerî mizgefta îskeleyê û mizgefta qazî evdirehmanî navên hinek tirbeyan jî ev in li herêmê klîmayek reşayî serdest e lê ji ber ava gola wanê herêm wek bajarên cîranê xwe yên din zivistanan pir sar derbas nabe havînan jî hênik e gola wanê an jî behra wanê gola herî mezin ya kurdistanê ye km golê din yê herêmê erçek qazgol sorgol siphan keşîş û xidirmenteş in ev gola ku navê xwe jî dide bajarê wanê gola sodayî ya herî mezin ya tirkiye û cîhanê ye di nava golê de çar girav hene navên van giravan ev in girava axtamarê girava lîmê girava çarpanaxê û girava artiyê gola wanê di demên dîrokê de bi navên wek behra bilind behra nari behra jorîn û deryaçe bi wateya deryaya biçûk gol hildigire ava golê pir şor û sodayî ye bê sebûn kef dide û bêyî madeyên paqijiyê ji her tişt di nav de tê şûştin û paqijkirin tê gotin ku ava şor û sodayî ya gola wanê ji bo nexweşiyên çermî baş e gol her demsal û her saet rojhilat û rojavayê de rengekî cuda digire qeraxên wê hêşîn in û plajên xwezayî li derdora golê hene bi van hemû taybetmediyên xwe gola wanê hêjayî dîtinêye rêwitiya di navbera wan û tetwanê ya bi trênê di navbera îstgeha wan û tetwanê de bi riya ferîbotê çêdibe di navbera van her du lengergehan de seferên vagon bar erebe û rêwiyan tê kirin ev rêwitiya bi ferîbotê bi qasî çar seatan didome di heman demê de li ser gola wanê bi armanca geştiyariyê rêwitiya ji bo giravan jî çêdibe ji bo werzîşên avî gola wanê pir kêr hatiye pêşbirka keştiyên bixêlî spora berik kişandinê kano pêlsiwarî sorf û kaşûna avê yek ji şaxên spora avî ne derdora golê di mehên biharê de bi rengên pir xweş ve tê niximîn gulebûk leylank baxên laleyan û berfa spî ya çiyayan dîmeneke xweş derdixe holê di herême de gulmexîn çîçeka endemîk a herî girîng e li herêmê heywanên wek kewroşk bizinên ser çiya gur û beraz teyrên kovî jî wek qertel baz û werdek hene pisîka wanê li cîhanê bi nav û deng e çavên pisîkê yek şîn yê din jî kesk in artemeta km yan ji dûrî wanê ye bi plajên xwezayî û hêşinahiya xwe ve xwediyê dîmeneke taybet e westan cihekî hêşinahî ye û bi plajên wê yên xwezeyî û gelek cihên wê yên geşt û seyranê hene navçeya şaxê km yan dûrî navendê ye ligel gelî daristan û çeman cihekî pir xweş e yek ji cîhên bi nav û deng ji amîk e û km yan dûrî navendê ye li hemberî çiyayê sîpan û qeraxa gola wanê de plajên wê yên xwezayî û baxên wê yên fêkiyan hene germavên herêmê jî dengdar in meriv dikare li ser girê kûrûbaşê û li navçeya westanê di navenda kaşûnbaziyê dê kêfa kaşûnê bike bakurê kurdistanê ji wê beşa kurdistanê re tê gotin ku dikevê nav sînorên dewleta tirkiyê gelek caran ji bo bakurê kurdistanê bêjeya kurdistana tirkiyê jî tê bikar anîn kurdistan welatekî çiyayî ye li çiyayên wê zozan û warên bilind hene dema mirov bi jor ve li nexşeya bakurê kurdistanê dinerê rêza çiyayên toros ên başûr kurdistanê ji rojava ve ber bi rojhilat ve dike du cîh toros ji rojavayê kurdistanê ji bajarê gurgumê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma colemêrgê diçin ji wê pê de jî zagros dest pê dikin li herêma colemêrgê çiya bilind gur û tûjik in bilindahiya wan digêje metreyî toros ji aliyê avhewa ve başûrê kurdistanê ji hevdu diqetîne wê dike dû cîh bakur û başûrê torosan li bakurê torosan ji başûr ve ji bajarên mereş û semsûrê û ji bakur ve jî ji bajarê sêwasê heta qers û agiriyê tev çiya zozan banî gelî û di nav wan de navrast û deşt hene divê herêmê de piraniya çiyan ber bi rojava û rojhilat ve paralel in ji ber vê yekê ji çûn û hatin hêsan e herêm gelekî bilind e çiya ji m danakevin past û deştên herêmê jî ji m bilintir in ji rojava ber bi rojhilat ve çiyayên munzir dêrsim mûrad keşîş pelandokan û tendûrekê hene nêzîkî gola wanê çiyayen sîpan nemrûd û ber bi jor û rojhilat ve jî agiriyên mezin û biçûk serîhildane agirî sîpan nemrûd û tendûrek volkanên vemirî ne agiriyê mezin çiyayê kurdistanê yê herî bilind e bilindiya wî metre ye serê wî hertim bi berf qeşa û mij e li ser wî kovikên volkanik hene navên wan bêçare ne li van çiyayên bilind havinan jî berf heye ji bajarê colemêrgê heta agirî qers erzîrom çewlîg xarpêt û dêrsimê zozanên têrcayir û mezin hene li dorhêla çewlîgê zozanê şerefdînê bi nav û deng e deştên melediyê xarpêt mûş zêdikan ezirgan erzîrom pasîn û îdirê di nav van çiya û zozanên de ne li başûrê torosan piraniya rûber deşt berrî û rast e germiyan e di vê herêmê de ji dilûk û rihayê heta siwêrekê cîh bi cîh rûerd bi girik e piştî siwêrekê çiyayê qerecdaxê dest pê dike û ew jî digihê çiyayê mazî û mêrdînê qerecdax di nav deşta riha û amedê de bi serê xwe ye ew m bilind e kevirên wê ress in di çiyayê mazî de jî mirov rastî hinek girikên volqanîk tê li herêma botan çiyayên herekol û cudî hene ev rêza çiyan gelek ase û bilind in ber bi kurdistana başûr û ya rojhilat ve diçin di vê herêmê de çûn û hatin gelek zehmet e li rojava deşta dîlokê entebê û ya tilbişarê li dorhêla amedê jî deşta gewran û ya amedê hene deşta gewran di navber a erxenî û qerecdaxê de cîh digirê gewran hektar berfireh e çemê dicleyê deşta amedê dike du cîh beşa navbera qerecdax û diclê axa wê lavên bazalt e ji çandinê re ne baş e lê ji çêra heywanan re gelek baş e axa li rojhilatê diclê ji çandinê re gelek bi ber e gundên rojhilatên diclê mezin û gelek in deşta amedê hektar fireh e li herêma rihayê berriya heranê heye heran ji aliyê tene dan û dirokî ve bi nav û deng e li herêma mêrdînê ji berriya mêrdînê gelek mezin û bi ber e ev deşt û berriyên kurdistanê embarên tene ne toros wekî dîwarekî bilind û dirêj nahêlin ku ew bayên hênik ên bi baran dakevin başûrê wan li bakurê torosan rûerd gelekî bilind e piraniya rêerd çiya û zozan in ji vê herêmê re kurd dibêjin serhed havîna herêma serhedê kin e germayî li zozan û çiyayên herêmê pile ye piraniya xelkê serhedê û herêma bakur havînan bi mal û heywanên xwe ve koç dikin û diçin zozanan heta payizê li zozanan dimînin biharan hewa nerm û bi baran e zivistanan jî li vê herêmê eyam gelek sar e heta pileyan dadikeve binê sifirê erzirom û qers bajarên herî bilind û sar yên kurdistanê ne bi mehan berf li erdê dimîne û caran rê tên girtin zivistanan li herêmên çiya û bilind wekî wan şirnex sêrt colemêrg erzirom û qersê berf gelekî dibare û ji çiyan aşît tên xwarê carnan gund û bajar di bin aşîtan de dimînin li rojavayê li herêmên bajarên elezîz meledî semsûr û mereşê rûerd hewqas ne bilind e her çiqas çiya û girik hebin jî rûerd navrast e baran zêde dibarê û germ e rêza torosan nahêlin ku ji başûr ve jî ji deşta suriyê ba û hewayê germ ber bi bakurê kurdistanê here ji ber vê yekê havîn li herêma başûrê torosan gelek germ û ziwa ye havînan li bajarên dîlok riha amed û mêrdînê gelekî germahî heye germahî li siyê pile ye zivistanan jî li vê herêmê baran dibarê lê berf kêm e sermayeke hişk û zuha heye ji bilî çend deşt rast navrast û beriyan kurdistan welatekî çiyayî ye çiya cih û avhewaya kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin berê piraniya çiya û herêmen bakurê bi daristan bûn ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd li wir çandiniyê dikin di van salên dawî de dewleta tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên bakur û ew dişewtînin li bakur darên berû mazî benav benîşt qizwan hevirs û merx hene li ber çem û cihên avî ji darên gûz spîndar û bih jî gelek in her çend dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî her parçeyekê kurdistanê xwedî ciheke taybete di dîroka kurdistanê de heta îlankirina komara tirkiyeyê jî qedera her sê parçeyên kurdistanê rojava başûr bakur wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsala bi li benda rûxandina împeratoriya osmanîyan bû piştî şerê cîhanî yê yekem împeretoriya osmaniyan ji gelek aliyan ve hatiye dagir kirin ji aliyê dewletên ewropayî ve hêj şerê cîhanî dewam dikir herêmên yemen iraq û sûrî ji dewleta osmanî ve hatin qetandin li vir rojavayê kurdistanê û başûrê kurdistanê jî ketin bin mandateriya brîtaniyan li van welatan li van herdu welatan ji aliyê brîtaniyan û bi destê ereban du dewlet hatin ava kirin û micadeleya kurdên van parçeyan hem li gel ingilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bû piştî şerê cîhanî yê yekem jî bakurê kurdistanê û anatolya ji aliyê dewletên ewropayî ve hatin dagir kirin di encamê de ê tebaxa ê de di navbera dewletên ewropayî û osmaniyan de peymana sevrê hatiye destnîşan kirin bi dûçûna vê peymanê di navbera anatolya û îranê de avabûna du dewletan dihate hatiye pejirandin bajarê wanê wek sinorek bimîne li rojava û başûrê wanê biryara herêma xweser ya kurdistanê û li bakurê wanê biryara herêma xweser ya ermenistanê hatibû destnîşan kirin başûrê kurdistanê yan jî bi fermî herêma kurdistanê ji bo evê parçeya kurdistanê te gotin ku di nav sinorên iraqê de ye li başûrê kurdistanê bajarên hewlêr silêmanî mûsil kerkûk duhok xaneqîn û zaxo hene ji aliyê hikûmeta herêma kurdistanê ve tê rêvebirin li navenda silêmaniyê qasî kes dijîn parêzgeha kerkûkê ji çemçemal leylan sengaw qadirkerem daquq tûzxûrmatû pirdê teq teq axçeler şûwan û heskerê pêk tê li navenda kerkûkê qasî kes dijîn pêncem parêzgeha xaneqînê ji nefitxane kelar kifî celewla qêretû bemû hecîler û şakilê pêk tê li başûr bi tenê riyeke hesin heye ew ji bajarê hewlêr ber bi kerkûk tûzxûrmatû celewla bakûbayê ve diçe bexdayê di van salên dawîyê da dewleta iraqê vê riya hesîn xirab kir bi wateya coxrafî başûrê kurdistanê perçeya kurdistanê başûrê torosan e başûrê kurdistanê dîroka wê ya giştî ku mirov wê bêne ser ziman mirov karê herê hate deme mediya û ji wê jî bi buhurê başûrên wê hemû jî hîmê wan di demên berî zayinê de hatina avêtin pêşketina wan hate roja me berdewam kiriya di deme mediya de kurdistan bûya yekqat û bi wê yekîtiya xwe re hêrmên dora xwe jî kirina bin destê xwe de di deme mediya de kurdan berê desthilatdariya xwe dana bi herêmên anatolîa de jî seferên ku kirina minaqa vê na şerê di nabqabîna keyê lidya alyêt û keyê medî qiyaqser de minaqa vê yekê ya piştre kurê qiyaqser astiyag bi keça keyê atiyag re aryanîs re dizewicê ev cawac weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ya lê medî demeka dirêj namênina ser desthilatdatiyê li qasrê şer û pevçûnên ku dibin piştre ku êdî gihiştina asta bûna xadanadatiyê pers jî tevlî dibin bi piştgiriya harpagos darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê ew wê destihalatdariya mediya ji holê rakê piştre wê dîsa kurd weke xwe bimênin kurd wê desthilatdariya wan bimêne lê ew hêzîtiya wan nemêne piştî mediya bi dusadsalî re wê xanadana pers aqamanîşan bihêz bibe ku derkeve pêş ku kurd piştgiriyê ne dinê de wê nikaribe derkeve pêş û mezin bibe peymanaka wan bi kurdan re dibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê na wê hebûna qamanîşan hate deme sasaniyan were wê rêveberiya aqamanşan temenê sasaniyan biafirne sasanî jî bê kurd wê nikaribin mazin bibin û xwe li ser lingan bigirin di deme aqamanîşan da hatina îskenderê mekedonî ya li kurdistanê wê hingî kurd li ber wî bisekinin wê xwe bisipêrina zagrosan bi zagrosan û çiyayê araratê wê kurd pişta wî li kurdistanê bi hêza wî re bişikênin di van deman de başûrê kurdistanê bi rojhilatê kurdistanê re li pêş a di deme sasaniyan de wê başûrê kurdistanê hê bêhtir derkeve pêş herêmên wê nêzî herêma botanê ya bakûrê kurdistanê wê pêşketinê bijîn û li herêmên din jî belav bike herême kurdistanê ya korak ku î ro jê re kerkuk tê gotin jî wê demê de derkeve pêş lê piştî hatina misilmanetiyê re wê pirr seferên araban lê bibin bi wan seferan re wê pir aşîrên wan werin li wan herêman bicih bibin lê wê herêm piştre jî weke xwe bimêne wê herême başûrê kurdistanê di deme misilmantiyê de bi rûveberiya îslam ya li baxdayê re pêşketinaka wê bibe piştî derketina mezhebê şîa wê bi rojhilatê kurdistanê re di xatekê û wekhevîyekê de pêşketina wê bibe bakûr û başûr rojava jî bi hev re ku cizîre bota navende wan e pêş dikevin piştî şerê çardiranê wê baxtê başûrê kurdistanê bi rojhilatê kurdistanê re di xatekê de bê şerê çardiranê wê kurdan bike du qat piştî wî şerî re wê hate sadsalên min û min wê pêşketinna ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin wê bibin bi wê re wê serhildanên kurdan bibin serhildana şêx mahmudê rawandûzî di vê yekê de destpêkaka mazin ya dîrokî ya wê başûr û rojhilatê kurdistanê bike qada xwe ya serhildan û wê şêx mahmudê rawandûzî wê serî hildê çend ku ew hêze sefevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre wê têk dibin jî wê bandûra wî mazin bê li pêşketinên piştre yên kurdistanê osmaniyan û sefeviyan piştî şerê çardiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirna wan ya li ber kurdan di cara pêşî de di deme şêx mehmudê rawandûzî li ber wî dibe şêx mahmudê rawandûzî zagrosan ji xwe re dike navend lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin piştî wî re şêx abdullarhman serhildana wî wê başûrê kurdistanê bike rewşa dî ya nû de hate ku dem tê deme şêx mahmudê berzencî wê başûrê kurdistanê wê di pêşketinaka mazin de bê di deme şêx mahmudê berzencî de ingiliz hatina kurdistanê û serdest bûna deme ku şêx mahmudê berzencî doza keyîtya xwe ya li kurdistanê ardê dike ji ingilizan û ku ingiliz ji wî re dibêin na êdî ew li ber wan dikeve şer de lê têk diçê piştî têkçûna wî re wê kurd êdî bi rêveberîyaka arab ku kurdan di bin de bi bê statû têne hiştin wê bêne bicihkirin kurd wê di wê demê de hate demên piştre jî wê li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de bin hate ku dem tê deme rêveberiya baasê ya ku wê komkujiyên mazin li ser serê kurdan bide çêkirin şêx mahmdê berzencî hate wê demê jî li herêmê weke serok û key dijî di deme ku ingiliz hatibûbûna wir wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin demeka dirêj şêx mehmûdê berzencî ingiliz jî serweriya wî herê dikin lê ku piştre li wir nift tê dîtin êdî ew poltîkaya ku wê kurdistanê pê biqat were meşîn wê bidina devrê de armanc dest danêna ser di demên pêş de polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de bi wêre êdî ew rewşa kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li konfaransa lozanê û wê bê berdewam kirin başûrê kurdistanê piştî ku şêx mehmûdê berzencî bahse desthiladariya kurdistanî dike û dozê dike êdî ingiliz li ber wê di sekin in ew jî rewşa dervî wê herê nakê dema ku ingiliz li wê xwestaka wê sar dinerin êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî lê di dawiyê de ew tê diçê û îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê melik faysal ingliz tênina ser herêmê û herêma başûrê kurdistanê ji dikina bin destê wî de kurd vê yekê ti demê herê nekin ji ber vê yekê êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin şêx mehmûdê berzencî têkçûna wê ya li başûrê kurdistanê û têkçûna şêx seîdê pîranê li bakûrê kurdistanê têkçûna wan baxtê kurdistanê kifş dike têkçûna herdûyan wê têkçûna kurdistanê ye demê wê biafirêne piştî bûna yekitiya svoyet wê wê bandûra wê li kurdistanê jî bibe piştre bi demekê re sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir komara mehabadê li wir tê avakirin ev rewş wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê kurdistanê ya ku wê were hate roja me wê weke ku êdî ew xewne şêx mehmûdê berzencî were li cih wî xwestibû ku rêveberiyaka kurdistanî li wir ava bike hate melîk faysal ser rêveberiyê wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne yek bi yek êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest hatye deme kasim wê rewş hertimî dem bi dem li kurdistanê buguharê îraq ne di deme melîk faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe melîk faysal sûnîyek bû li îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de şiî jî hebû hate ku sal tê salên an de wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji kesan pêk tê û ji wan şîî bûn bi vê re mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn lê kurd li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin di wê parlamene îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn piştî melîk feysal re yê ku navê hikmet silêman derdikeve derkete pêş lê ew zêde namêne piştre ku dem tê sale an hewldanaka derbeyê li îraqê pêk were yê ku wê hewldanê dike jî ku bi eslê kurd bû û navê wî bekîr sidqî bû bidest darbe kir û bi ser jî ket bakîr sidqî hingî artiş li pişta wî bû ew hêz û serokatiya artêşa îraqê di destê wî de bû lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin di bakîr sidqî hizir dikir ku li îraqê sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand şîiyan jî piştgirî dayê de ku ne hemû konên araban jî bin wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de li herêmê ahang deng hin bi hin diguharî di wê demê de di naqabîna tirkî îran û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in di nav wan de çûn û hatinak heya ew çûn û hatin wê piştre ne bi gelekî re wê li îranê li sadabadê bi paxta sadabadê re biancam dibe berî wê jî li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve li ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve kurd jî wê yekê hîs dikin deme ku yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve rojhilatêla kurdistanê de û li wir komara kurd ya mihabadê ava dike ji wê dijîtiyê fêr dike li başûrê kurdistanê ew dijîtî wê li dijî rêveberiya nû ya bakîr sidqî jî wê pêş bikeve îran di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr sidqî de ya ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî êdî li ber bakîr sidqî sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û bakîr sidqî tê kuştin piştre melîk feysalê duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest piştre wî ji wî ku ahlê wî ya wê emîr abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin şerê cihanê yê duyemin di wê demê de bandûra wê li îraqê jî heya wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in di wê navberê de îsrael hate avakirin û bertekên ereban hatina nîşandin ji bo ku wan berteke bide sekinandin dîsa kurd dibina kurban wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya amerika û ingiliztanê re wê di sale an de wê paxta bexdadê wê were mohrkirin ev paxt piştî vakirina komara kurd ya mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin armanca wê parxtê yê jî ew bû ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê tirkî jî îran jî û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê di wê paxtê de kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin piştre di îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya emarika îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin li gor levkirina wê abdulkerîm kasim sale ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo îraqê tê ser serokkomariyê li îraqê bi wê paxtê re ji amarîka û ingiliztanê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li libnanê bû piştre partiya baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina piştgiriya wan ji partiya nû ya baasê re heya yekitiya sovyet jî piştgiriya wê heya rojavan jî piştgiriya wan jê re heya tirkî jî piştgiriya wê jê re pir mazin heya derde tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan kurd ku têde cih ne girin bi navê xwe re piştre ne bi gelek re piştî abdulkerim kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re abdulselam arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê abdulselam arif rojavavan bû piştgiriya amarika û îngiliztan jê re pir mazin bû wî artiş jî dibin destê wî de bû piştre di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya iraqî û arab tê avakirin ew rêveberî hertimî li cem amarika û ingliztanê ya bi vê yekê re rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li îraqê bicih dibe piştre wê ew rewş di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin bi vê xate pêşketinê re tê afirandin başûrê kurdistanê ne di deme melik fayselê yekem û ne jî di dem emelik feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin hertimî ew rewşa ku bi peymane lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin başûrê kurdistanê li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya piştî baxte baxdadê wê peymane cezayîrê bê mohrkirin bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe lê ev xate pêşveçûnê hemû jî di xatekê tê bi rê ve birin kurd bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin mafê wan ji ti aliyê ve nayê naskirin li başûrê kurdistanê ku çawa ku melik feysalê yekem bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman ti carî berê xwe nadê kurdan hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya nexweşiya berê ya di deme şêx mehmûdê berzencî ku bi ingilizan re bi şerkirina bi hev re afirî bû piştî wê re heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin paxta baxdadê çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin dii aslê xwe de ev paxt di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina îsrailê de firotina kurdan ya carek din a bi vê yekê re başûrê kurdistanê hate roje me jî bi pisgirêk a bi gîyane peymana lozanê paxta sadabadê paxte baxdadê û peymana cezayirê re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin ew riyên ku hene jî ji bo leşkerî û berhemên kurdistanê ku bikşînin herêma araban çêkirine di herêma başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in federaliya demokratîk a bakûrê sûriyê navê perçeyekî kurdistanê ye ku dikeve nav sînorên sûriyê paytexta federasyona rojavayê qamişlo ye navê herêmê herwiha wek rojavaya kurdistanê rojavayê kurdistanê an bi kurtî rojava tê zanîn federaliya demokratîk a bakûrê sûriyê xwediyê li gor mîlyon şêniyan e piştî aloziya li sûriyê hemberî rejîma baasê ya beşar esadê tevgerandin şerê navxweyî yên sûrîyê dest pê kir herwiha dewleta îslamî ya iraq û şamê bi tevahî federasyona rojavayê kurdistanê dagirkirin ji ber vê yekê hevpeymana yekbûyî yên hêzên karûbar tevgera biryara gehîn ku hêzên sûriya demokratîk di bin rêveberiya yekîneyên parastina gel û yekîneyên parastina jin ava kirin bi piştgiriya amerîkayê ve meşîyan û yek bi yek herêmên federaliya demokratîk a bakûrê sûriyê rizgar kirin yekem rizgarkirin di roja ê tîrmehê an de pêk hatiye rojavaya kurdistanê parçeya kurdistanê ya herî biçûk e km ye îro di bin desthilatdariya sûriyê de ye taybetiyeke herêma rojavaya kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe mirov dikare avhewaya rojavaya kurdistanê bike du beş beşa yekem avhewaya herêma efrînê ye avhewaya li vê derê nezîkî ya deryaya spî ye havînan germ e û carnan baran dibare zivistanan jî zêde ne sar e ji ber vê avhewayê herêma efrînê şîn e dar û ber lê zêde ne her cureyên daran hene lê piranî darên zeytûnan e beşa duyem ku serê kaniyê hesîçe amûdê qamişlo û dêrik hildide nava xwe bi berrî û deşt e çiya û daristan nîn in zivistan kin in hema hema berf nabare carinan baran dibare di meha çileyê de li qamişlokê germahî digihîje li dêrik û amûde jî pîleyan havîn dirêj in germahî pirr e ziwayî heye havînan ji çolên erebistan û sûriyê bayên germ tên û bandor li avhewaya herêmê dikin havînan germahî digihêje pîleyî rojava ji çiyayê gewr dest pê dike û heta herêma efrînê û çiyayê kurmênc tê çiyayê kurmênc m bilind e ji çiyayê kurmanc heta kobanî axa kurdistanê teng e û ereb li vê deverê dijîn li herêma bajarê kobaniyê axa kurdistanê dîsa fireh dibe û kurd li ser axa xwe dijîn qamişlo û nisêbîn yek bajar in lê di navbera tirkiyeyê û sûrî de hatine dabeşkirin qamişlo di desthilatdariya sûriyê û nisêbîn jî di bin destê tirkiyeyê de maye hûn di wêneyê de li nisêbînê ala tirkan û li qamişloyê jî ala sûriyê dibînin di ê kanûna paşîn a an de rêveberiya xweser a rojavaya kurdistanê hat demezrandin rêveberiya xweseriya rojavaya kurd weke sê kantonan hat ragihandin kantona pêşî ya ku di ê kanûna paşîn de rêveberiya wê ya xweser hat ragihandin rêveberiya xweser a kantona cizîrê bû kantona duyem ku di ê kanûna paşîn a an de rêveberiya wê ya xweser hat ragihandin rêveberiya xweser a kantona kobaniyê bû kantona sêyem jî ku rê veberiya wê di ê kanûna paşîn a an de hat ragihandin rêveberiya xweser a kantona efrînê bû her kanton jî rêveberî û hikimeta xwe ya demkî ragihandin piştî ku ragihandina rêveberiya xweser a rojavayê kurdistanê jî êdî di nava kurdan de bi rojan bû sedema şahiyan dîroka rojavaya kurdistanê pirr kevn diçe bi taybetî li ser wê axa wê ji demên sumeriyan ve li wir jiyane û şaristanî di pêşketinê de ya ev herêm rojavaya kurdistanê dikeve keviya çemê mezin û navdar ê firatê de di demên berê de heta ku digihişt ber çiyayê kurdan û bajarên weke efrîn kobanî serêkaniyê çem diherikî ev herêm weke herêmên şîn û pêşketî bûn jiyanê li van herêman di pirtûkên pîroz de jî bicih bûye bi taybetî ji ber kobanî û efrînê û heta ku digihije helebê û piştre şamê weke herêmên ku li wan zanebûn pêş diket bû birehîm xelîl çanda wî li vê herêmê bicih bûye mîtra di dema mîtaniyan de hatiye û ew bixwe jî ji mîtaniyan bûye mîtanî jî kurd bûne li herêmê piştî ku rejima be sê lê tê û serdest dibe navê herêmê giştkan diguherîne lê navên herêmê kevn in mînak navê kobanê ji dema hûriyan a navê serêkaniyê bi rengê weşokanî ji dema hûrî û mîtaniyan e û di dema mîtaniyan de bûye paytext ji mîtaniyan re herêma serêkaniyê piştî ku dewletên sûrî û tirkiyeyê ava bûn bû du qism qismekê li sûrî ma û rejima be sê navê wê guharand û kir rasûlayn qismê wê yê li aliyê tirkiyeyê ma jî rejima tirk navê wê guharand û navê wê kir ceylanpinar lê ev herdu qism jî berê yek bûn û bajarek bûn berê di ber re jî û di navê de jî şaqna ji çemê firatê diherikî di demên berî zayinê de di dema gûtiyan de jî di nava sînorê gûtiyan de bûye piştî gûtiyan re ku hûrî û mîtanî hatin êdî ew herêm bû weke navend û paytexta wan ku ew lê bi pêş ketin û mezin bûn li herêmê di dema sumeriyan de di dema xanadana ur de jî ev herêm ji wê re û ji pêşketina wê re bûye hîm ji her sê xanedanên uran re jî wisa bûye îro di roja me de ku dikeve naqabîna efrîn û helebê de di dema sumeriyan de ku ji wê re marî dihat gotin nivîsa bizmarî ku li wir hat dîtin û tercumeyên wê bi navê hurrian and hurrian names in the mari tekst de navê kobanê û hwd hene marî di dema hûrî û mîtaniyan de di nava sînorê hûrî û mîtaniyan de bû di dema hûrî û mîtaniyan de bi pêşketina xwe di aramiyê de li vê herêmê jiyane lê piştre di dema asûriyan de rastî êrîşan hatiye di dema îskenderê mezin de jî rastî êrîşan hatiye gava ku medî li herêmê bûn desthilatdar ew der di nava sînorê xwe de girt û bi wê re li ser herêmên anatolia jî karî ku serdestiya xwe bide erêkirin di pirtûkên pîroz de behsa nemrûd tê kirin ku di dema birehim xelîl de jiyaye nemrûd jî di dema xwe de li vê herêmê xwe kiriye hukimdar çanda herêmê heta dema derketina îslemiyetê li gor çanda êzidîtiyê bû piştre dînê îslamê ew der jî kiriye bin destê xwe de û guherandiye piştre demên desthilatdariyên kurd ên dewletên kurd merwaniyan û eyûbiyan li herêmê bi pêş dikevin herêm di dema eyûbiyan de ji sadsala em heta sadsala em di bin destê desthilatdariya xanadana eyûbiyan de dimîne piştî ku osmanî bi pêş ketin êdî osmaniyan ew der weke eyeletekê desthilatdariya eşîrên kurd qebûl kiriye zimanê ku zêde tê axaftin zimanê kurdî zaravayê kurmancî ye lê zimanê erebî asûrî û hwd jî li herêmê dihên axaftin li herêmê rojnameyên bi kurdî tvyên bi kurdî jî hene ronahî tv tvya kurdî ya rojavayê kurdistanê ye ji aliyê çapameniyê ve piştî ku şoreşa rojavayê kurdî bû hêdî hêdî qada çapameniyê jî berfireh dibe olên ku li herêmê dijîn weke olên sereke îslamiyet êzîdîtî û xiristiyanî ye lê mezhebên van olan ku mirovên ji wan jî hene ji sedî yê wê derê misilman in hejmareke mezin ya êzîdiyan jî li herêmê heye û ev jî li gorî ku tê gumankirin ser sedî an re ye lê gelekan jî ji herêmên xwe koçber kirine berê ev hejmar pir zêde bû her wisa xiristiyanên li herêmê di derûdorê ji sedî an de ne asûrî piraniyan ji dînê xiristiyanî ne lê ku ne pir zêde jî bin kurdên mesihî jî hene herwisa kurdên cihû jî berê li wir dijiyan heta dema rejima be sê li wir dijiyan pişre hinekan ji wan koçî îsraîlê kirin û hinekan jî koçî welatên ewropî kirine îro her wisa zêde cihû li herêmê nemane lê li çend cihan hê jî kinîştên wan hene ji bo bergkirinê bajar û bajarokê herêmê li rojava hesîçe bi tenê wîlayet e yên din qeza û nehiye ne qamişlo qezaya hesîçeyê ye lê ew ji hesîçe û hemû bajarên din mezintir e qamişlo wekî navend û paytextê herêma rojavayê kurdistanê tê pejirandin li navenda qamişlo nêzî kes dijîn li bajarên sûriyê li heleb reqa û şamê jî gelek taxên kurdan hene di nava bajarên rojavaya kurdistanê ji aliyê erdnîgarî ve serêkaniyê efrîn kobanî û qamişlo ji bajarên mezin in bajarê serêkaniyê weke bajarekî pirr mezin a lê ji ber ku di nava sînorê tirkiye û sûrî de hatiye qatkirin û qatek li aliyê tirkiyeyê ango bakûrê kurdistanê û qatek li aliyê sûrî û ango rojavayê kurdistanê maye êdî biçûk bûye lê ji aliyê erdnîgariyê ve weke bajarê mezin ê dîrokî ye di dema mîtaniyan de serêkaniyê bi navê weşokanî herdu bi hevdu ve bûn û paytext bû weke bajarê mazin ê lê jiyan û şaristanî pêşketî bû di nava bajarê de berî avakirina komara tirk û ya sûrî xeta trenê derbas dibû ew xeta trenê piştre kirine weke sînor aliyê xeta trenê ê li aliyê sûrî û ango li aliyê rojavayê kurdistanê li wî alî maye û aliyê li vî xeta trenê jî di nava sînorên tirkiyeyê ango li bakûrê kurdistanê maye bajarên rojavayê kurdistanê ên weke amûdê efrînê qamişlo serêkaniyê hesekê dirbesipiyê girê sipî tilkoçer û hwd çend ji wan bajarên mezin in ku nifûsên wan pir in tilkoçer dikeve sînorê îraqê de deriyê li îraqê yek jê ji tilkoçerê vedibe desthilatdarî îro di destê kurdan de ye kurd rêveberiya xwe ya xweser a rojavayê kurdistanê ragihandin herêma rojavayê kurdistanê li sê kantonan hatiye beşkirin û rêveberî û hikûmetên wan ava kirin ev hersê kanton jî kantona cizîrê kantona kobaniyê û kantona efrînê ye îro rojavayê kurdistanê ji aliyê van hersê rêveberiyên xweser ên kurdistanî ve tê birêvebirin herêm bajarê wê ê mezin qamişlo ye qamişlo weke paytexta herêmê jî tê dîtin hikûmeta hersê kantonan ji wezaretan pêk tê ew wezeret xwe li herêmê bi rêxistin dikin û herêmê bi rê ve dibin kurd piştî ku bi xelkên din ên li herêmê re şoreşa rojava kirin êdî ew rêveberî jî hatine avakirin û ragihandin lê rêveberiyên herêmê ji aliyê welatên herêmê ên weke tirkiye û îranê ve hatiye xistin bin ambargoyê de piştî ku rêveberiya xweser hat ragihandin ew êdî care pêşî bû ku rêveberiyeke ji xelkê li herêmê hatibû avakirin piştî ku kurdên rojavayê kurdistanê bi xelkên din ên li herêmê re ku rêveberiya rojavayê kurdistanê ava kirin û ragihandin êdî dest bi dîplomasiya nasandina wê kirin gelek heyet ava kirin û şandine welatên ewropî û welatên din ên cihanî ku xwe bidin nasîn piştî ku kurdan li herêmên xwe rêveberiya xwe ya xweser ava kirin û ragihandin êdî hêzeka xwe ya parastinê ku ji kurdên rojavayê kurdistanê û beşên din ên civatî afirî ava kirin ew jî navê ypg gerîla pêşmerge direjîhiya wê hêzên parastina gel e herêmên kurdan diparêze lê bi wê re jî ypj hat avakirin ev jî weke hêz û artêşa jinan e pirraniya endemên ypjê ji jinên ciwan ên kurd û komên din ên li herêmê ku dijîn pêk tê wekî din jî hêza aşayîşê heye kar û erka hêza asayîşê ew e ku aramiya nava bajaran biparêzê weke hêza polîsan e kar û erka hêzên parastina gel ku bi navê wê yê kurt ypgê ew e ku weke artêşa rojavayê kurdistanê li dijî êrîşên ku ji derve tên bi ser rojavayê kurdistanê bergirî bike herwisa bi vî rengê ypgê em dikarin weke artêşa rojavayê kurdistanê jî bi nav bikin ypgê temamiya rojavayê kurdistanê diparêzê her kesekê li herêmê diparêze kurd be an ne kurd be aramiya wan temîn dike herwisa weke artêşa rojavayê kurdistanê ji aramî û parastina rojavayê kurdistanê ew berpirsiyar e ypgê ne hêzek siyesî ye ypgê hêzek leşkerî ya parastinê ye artêşa rojavayê kurdistanê ye efrîn afrîn an jî avarîn herêm û bajarek li başûrê rojavaya kurdistanê sûriye ye efrîn hin caran li ba kurdên rihayê arfîn yan erfîn bi arabî û bi zimanên ewropayî afrin navê deverekê ye li çiyayê kurmênc e îro bi wîlayeta helebê ve li sûriyê girêda ye afrîn navê bajarê navendiya eyn deverê ye jî herêma çiyayê kurmênc efrîn beşê herî rojava ji başurê biçûk e ew li rojhilatê çiyayê gewr amanos yanê senceqa îskenderûnê xetay dikeve ferehiya vê herêmê ji rojhilat heya rojava dora km e û ji bakur heya başur dora km e xeta tirênê ku ji stenbolê diçe helebê di vir re derbas dibe firehiya devera afrînê bi tev gundên xwe ve dighîne km çiwarkuşe e di bajarê afrînê de nezîkî niştîvan dijîn li devera afrînê bi giştî nizîkî kesan dijîn bi navenda afrînê ya fermî ve deverok yan nahiyên din girêdayî ne efrîn navend cindirês mabeta reco şiyê bilbilê û şera wateya peyva afrînê afirandin afirîn cihê çêbûna pîrozî ye di ê temûza an de gelê kurd ev bajarê kurd bi bajarê dî ê kurd bi cindirêsê re kira destê xwe de çiyayê herî bilind li vê herêmê çiyayê hawarê ye ku m ji rûyê deryayê bilind e ew li bakur e û ji rojhilat ber bi rojava ve dirêj dibe di bakur û rojavayê vî çiyayî re sînorê navbera bakurê kurdistanê û başurê biçûk derbas dibe çiyayê hawarê ber bi başur ve herku diçe nizim dibe ew li rojhilat digihîne bilindcihên şikakan û li rojava digihîne çiyayên amkan û xastiyan li hembera van hersiyan li başurê vê herêmê çiyayê lêlûn bêlus rawestiyaye çiyayê lêlûn jî ji rojhilat ber bi rojava ve diçe û li der û piştên vî çiyayî axa kurdan digihîne axa ereban di navbera çiyayê lêlûn û çiyayê xastiyan de deşta cûmê heye deşta cûme gelek bi xêr û bêr e ew li rojava digihîne deşta hemqê û li rojhilat li ber bajarê efrîn ber bi bakur ve diçe û teng dibe ew bi vî awayî navçeya şikakan ji çiyayê xastiyan cuda dike çemê efrîn ku ji bakurê kurdistanê ji navbera meraşê û dilokê entabê hildavêje li nêziya kela horî dikeve herêma çiyayê kurmênc çem di navçeya şikakan re tê heya ber bajarê efrîn û di deşta cûmê re derbas dibe û diçe deşta hemqê ku ew tevî çemê asê û çemê reş dibe û gişt bi hevre li nêziya entekê hetayê dikevin derya sipî herêma çiyayê kurmênc efrîn ji aliyê çandiniyê ve gelek dewlemend e ev herêm berî her tiştî bi zeytûnên xwe gelek bi nav û deng e bi milyonan darên zeytûnan li vir hene û hema tu kûda binêrî her zeytûn xuyadikin darên zeytûnan ku hatine rêzkirin axa vê herêmê pir rind û xweşik xemilandine kurd ji zeytûnan zeytê derdixin û difiroşin yan jî zeytûnan wisa difiroşin zeytûn ji bo zeytê ne yan jî ew tên şêrînkirin û xwarin meywên tirî berê li vê herêmê ji niha bêtir bûn lê dîsan jî li gelek navçeyan hên tirî pir heye li bajarê efrîn hên mîrxana ereqê jî heye darên fêkiyan li vir gelek hene wek henar sêv hulûk kerez gîlaz ciftele mişmiş qeysî hejîr tû hirmî û bihûk li hin navçeyan gûz û behîv badem jî pir in ji bilî van genim ceh şofan garis kuncî berbero nîsk nok çolban titûn û bembi jî pir tê çandin li hêla din zebeş şûtî qawîn şimam behcan sor firingî behcan reş pîvaz sîr kundir tirûzî xetî xeyar aro encûr qernebît îsot tirp tivir bamî fasîle lopik û hwd gelek peyda dibin hin berhemên siruştî wek simaq zehter û ridar ji berê de ji çiyayê kurmênc dertên berê li vê herêmê pezê gewr û pezê reş jî gelek dihat xwedîkirin lê niha tenê li hin deveran heye û bi taybetî ji bo hewcedariya malê her wisa jî mirîşk qaz û ordek hene hesp bergîr qantir ker çêl û camûs jî li hin cihan peyda dibin xwedîkirina mêşên hinguv jî berê pir hebû navê vê herêmê ji berê û paşê de bi navê kurdan ve girêdayî ye hên di dema yûnaniyan û romaniyan de jêre hin caran kardiya û hin caran jî kurdîka hatiye gotin ereban jêre gotine cebel ûl ekrad û osmaniyan jî jêre gotine kürd da yanê dîsa çiyayê kurdan kurdan jî hergav gotine çiyayê kurmênc herêma çiyayê kurmênc beşek e ji herêma mîrîtiya kurdan ya kilisê ji mîrîtiya kilisê re li gor mîrên vê herêmê mîrgeha mend yan jî mîrîtiya canpolatan hatiye gotin lê belê ev mîrîtiya kurdan di dema geşbûna xwe de ji herêma çiyayê kurmênc gelek firehtir bû di dema mîrê mezin de mîrê mend ji bakurê bajarê hemayê heyanî bi başurê meraşê û ji derya sipî heya bi rojhilatê kilisê û ezazê axa vê mîrîtiyê bû mîrê mand di dema şerê xaçeperestan selîbiyan de arîkariya kurdên eyûbî kiribû û wan jî wek spasî herêma qusêrê diyarî dabûn wî di dema malbata canbolat de kursiya serdariyê ji bajarê kilisê çûbû bajarê helebê û mîrên canpolatî li helebê jî serdarî dikirin di sala an de ku mîr husênê canpolatî nexwestibû bi osmaniyan re biçe şerê eceman sedir el ehzem qiwîcî mûrad paşa mîr husên vexwend ba xwe û ew bi xinizî îxanetî kuşt ji lewre birayê wî mîr elî canpolat li dijî dewleta osmanî serhildan pêkanî wî ji bilî mîrîtiya xwe heya nêzîkî şamê û libnanê jî xiste bin destê xwe û serxwebûna xwe ji dewleta osmanî diyarkir mîr elî canpolat pêwendiyên dîplomatîk li gel mîrîtiya toskana ya îtalî mîr fêrdînand li darxistin wî pere jî li ser navê xwe çapkirin û di mizgeftan de bi navê wî xutbe hate xwendin dewleta osmanî ji vê yekê gelek enirî tore bû û leşker kişand ser mîr elî canpolat ji bilî leşkerê osmanî kurdên zulqadirî jî bi serdariya zûlfiqar paşa ji herêma albistanê elbistan bi ser mîr elî de hatin mîr elî siwar û peya amade kiribûn û li deşta orûcê bi wan re ket şer di vî şerê newekhev de nîvê leşkerê mîr elî canpolat hate kuştin û nema karîbû li helebê jî raweste bi vî awayî ev mîrîtiya dewlemend mîrîtiya mîrê mand û canpolatan bi dawî bû perdeya reş bi ser de hate berdan û ew kete bin serdariya waliyên osmanî ya yekser dîrekt mîr elî canpolat di şer de nemir wî xwe da aliyekî û piştî demekê ew çû ba siltan ehmedê yekemîn û baxşandina xwe yanê efûkirina xwe ji wî xwast siltan ehmed ew pejirand ew kir beglerbeg û şande romaniya ku bibe waliyê bajarê tîmîşwara birayê wî yê biçûk jî xiste dibistana siltaniyê mîr elî ji stenbolê bi rê ket û gihîşt bajarê bêlgirad paytextê sirbiya lê sedir el ehzem qiwîcî mûrad paşa kîna xwe ji bîr nekiribû wî bi nehînî bi dizî peyayên xwe li pey mîr elî şandin û wan li bajarê bêlgirad di kela kalîmêkdan de bi îxanetî mîr elî canpolat kuşt di vê navberê de divêt bête gotin ku ew malbata niha li libnanê li çiyayê şûf bi navê cumbilat kemal canpolat kurê wî welîd canpolat pêşengiya durizan dike ji nifşên malbata mîrên canpolat in piştî şerê cîhanê yî yekemîn û avakirina dewleta sûriyê herêma îskenderûnê hetayê û herêma çiyayê kurmênc li aliyê sûriyê man lê belê bajarê kilisê ku serdariya çiyayê kurmênc ji wir de dihate kirin li aliyê bakur ma ji lewre serdarî yanê hukûmet di destpêkê de hat gundê mabetan piştî demekê ku bajarê efrîn nû hatibû avakirin serdarî hukûmet çû bajarê efrîn bi awayekî fermî efrîn bû herêm qeza û sê navçeyên wê hatin çespandin tesbît kirin ew navçe jî ev bûn hemam bilbil û reco lê belê sala an frensa wilayeta îskenderûnê hetayê diyarî da tirkiyê daku ew piştgiriya almaniya di şerê cîhanê yî duwemîn de neke bi vê dozê re bajarê hemamê bi xêza xeta sînor hate perçekirin ji bona vê yekê navçe wek nawend ji hemamê hat gundê cindirêsê cindirês êdî bû navçe nahiye di salên î de sê navçeyên din bi awayekî fermî hatin çespandin ew jî ev in mabetan şeran û şiyê ji ber wilo niha navçeyên efrînê şeş in cindirês bilbil reco mabetan şeran û şiyê herêma çiyayê kurmênc bi giştî ji gund û nawendan pêktê û hema hemî jî kurd in di destpêka salên î de ku dewletê rêforma axê pêkanî belavkirina erdê axan li ser cotkaran bi vê sedemê hin erd dan ereban jî lê hejmara wan gelek kêm e û heya ew jî hînî zimanê kurdî bûne di rastiyê de êlîtî êdî li vê herêmê namye û heya pir kes jî hene ku nizanin ka ew ji kîjan êlê ne lê dîsan jî emê êl û eşîrên çiyayê kurmênc bidin naskirin êlên li vê herêmê ev in ev pênc êlên pêşîn niştecihên vê herêmê ne yanê ew ji berê de li vir in bi taybetî êlên amkan û cûmiyan ku navê wan di heyamên kevnare de jî derbas dibe ji bilî van ev êlên din jî hene ku dibe ew paşê hatibin vê herêmê ew jî ev in hinek ji êla rojkî ku warê wan ê bingehîn li herêma bedlîsê ya bakurê kurdistanê ye li gundê şêxorzê û derûdorên wî hene hin kes jî bi taybetî ji gundên coqê û maratê û hin gundên din dibêjin ku ew çeqelî ne êla çeqeliyan hin malbat ji êlên herêmên kurdistanê yên din jî li çiyayê kurmênc peyda dibin wek dinî hevêdî hevêrkî zagî û hwd gundên bi navê xerzan xaltan dimilîyên û behdînan xweş didin xuyakirin ku pêwendiya wan bi kîjan êl û herêmên kurdistanê re heye piraniya kurdên vê herêmê misilman in û mezhebê wan henefî ye ne şafiî ye mîna piraniya kurdên din êzîdî berê li vê herêmê gelek bûn lê niha ew ne ewqas pir in bi tenê çend gund mane ku bi giştî hên êzîdî ne li hin gundên din ew nîve nîv in li vê herêmê bi tenê gundê mabetan elewî ne cilên folklorî yên herêma çiyayê kurmênc yên mêran mîna cilên partên kevnare ne kumê sipî şehra bi rêşî eba bi surme û şelwerê qezmîrî yê devlingteng govend û semayên folklorî yên vê herêmê gelek navdar in û komikên vir yên folklorî pir caran li ser tenga sûriyayê xelatên pêşîn wergirtine ji berku vê herêmê zimanê xwe parastiye wisa jî çand û folklora gelêrî jî bi taybetiyên xwe ve li vir hatiye parastin pir dengbêjên navdar yên vê herêmê ku navê wan hatiye naskirin hene wek hemûş korik ibramê bêsnî îbramê tirko cemîlê kerê cemîl horo omerê cemlo evdê şehrê hesnazî reşîdê memcûcanê adîk necar beytaz eliyê kabê elî tico û hwd herêma çiyayê kurmênc ji aliyê arxêyologî û torîstîkî ve jî herêmeke gelek xweş e wek hemû aliyên kurdistanê di bin axa vê herêmê de jî li her cihekî şopa çand û civakên kevnar heye lê tenê hin tişt ji wan li ber çavan tên xuyakirin li çiyayê lêlûn gelek avahiyên kevnar aşkere û diyar in li vî çiyayî ya here bi nav û deng kela semanê ye ku ewropayî jêre san sîmon dibêjin her sal bi lekan û qeflan torîst tên li vê kelayê temaşe û mêze dikin li bakurê rojhilatê herêma efrîn kela nebî hurî heye ku ji wê re ewropayî sîrûs dibêjin li nêziya vê kelayê pira kevnare heye pire li ser çemê efrîn hatiye avakirin û hên jî tê bikaranîn li deşta cûmê ji aliyê hemqê de heya kela horî gelek girên kevnare yên avakirî hene her girek ji wan ji her aliyekî ve ji du girên din ve tê xuyakirin gava van giran dikolin gelek tiştên bi nirx ji wan derdikevin girê endarê jî cihek pêwist e ji aliyê din ve seyrangeh û cihên bihinvedanê jî gelek hene ewên bi nav û deng ev in kefircenê bi av dar û berên xwe tê naskirin li vir gelek aşxane û cihên şahiyan hene ku ew her roj dagirtî ne basûtê bi darên henaran û kaniya xwe navdar e dibêjin ku xwarina aşxana vir bê kêmasî ye meydankê û gemrûkê bi sîlavên avê tên naskirin ava sarisabûnê li binaniya kela horî gelek seyrangeran ber bi xwe ve dikişîne û wisa jî kitix û tislor kaniya batmanê jî wek seyrangeh li ber ava reş e lê ji ber ku ew li ber sînor e pir mirov naçin wir gelê vê herêmê bi taybetî hin cihan wek warên pîroz nasdike kela horî ziyareta henên ziyareta abdurehmên şêx berkat ziyareta çêlxanê û her wisa jî menan û deyan dibêjin ku kaniya turindê û golbehîr jî ji avên pîroz in li ziyareta henên niştimanperwerê mezin nûrî dêrsimî hatiye veşartin piraniya kurdên vê herêmê bi çandinî û xwedîkirina lawiran xerîk in bi awyekî giştî êdî cot bi tiraktoran tê ajotin cotê bi dewêr gelek kêm maye lê ji bilî çandiniyê gelek kar û pîşeyên din jî hene berê hemû aş bi avê dihatin gerandin û mehserên zeytûnan jî bi dewaran bergîr yan jî qantir di dema îro de ew hemî geriyane ser kehrevê êlêktirîkê li herêma efrîn niha gelek mekbesên zeytûnan yên nûjen hatine avakirin ji bilî van kargeha tenekan ya pelûş keşmûn bêrîn ya sabûnê û ya cilan mehfûran heye kanên keviran û yên çêkirina hewcedariyên avakirina xaniyan û malan jî gelek peyda dibin di warê bazirganiyê de kurdên vê herêmê ne gelek jîr in tevî dewlemendiya efînê xêr û bêrên wan ji wan re namînin pir kes berhema xwe pêşde bi erzanî difiroşin bazirganên helebê û ew bi vî awayî her sal her deyndar in ew peran bi kar û nirxên biha deyndikin û wisa xêr û bêrên wan ji wan re namînin li nawenda bajarê efrîn û hin navçeyan di hefteyê de rojekê bazar çêdibe wek nimûne li efrîn roja çarşemê li cindirêsê roja duşemê û hwd li bazarê bi awayekî giştî ji bo hewcedariya malê kirîn û firoştin pêktê navên gund û bajerokan li herêma mentiqa efrînê kurdaxê bi kurdî û arabî bi tev hejmara niştîvanan sala û navên deverên naiyayên wana perwerde danûstandineke civakî ye di navbera mirovan de armanc ew e ku kesê tê perwerdekirin bi piranî zarok yan jî ciwan ligor bingehên civakî yên erênî werin xwedîkirin û ji bandorên tesîr neyênî bên parastin perwerde tim kontrola rabûn û rûniştana kesan e yên ku di sîstêma civakî de bi awayekî misoger parêzî cihê xwe bigirin ligor dîtina modêrn naveroka perwerdê him jî ew e ku kesîtîyeke azad û serbixwe were vejandin yan jî afirandin norm û nirxên perwerdê yên îdîyal tim di bin bandora demê de ne û tên guhertin karûbarên perwerdeke xwedî plan û armancên diyarkirî yê îdîyal jibo kesekî ciwan ew in ku di ber her tishtî de ligor taybetî û kanînên wî kesî derfetan amade bike yên ku ji bo pêshveçûn û serketina wî pêwîst in ev prosêsa civakî di nav malbatê û sîstêma dewletê ya perwerdeyî de pêktê û bandora hin faktorên hawîrdorî jî lê dibe encama perwerdê bi tenê ew nîne ku kesan bike endamê civakê lêbelê yek encama wê ya giring jî ew e ku kesan bike xwedî taybetiyên rexneyî û erênî jibo civakê her modêla perwerdê tim di bin kontrola demê de ye û ligor polîtîka pêvejoyê tê guhartin wek demokratîk faşîst û hwd a ligor cih b ligor bandorê karûbarên perwerdê yên bingehîn ev in dîrektîfên daçikandine taybetiyên hewce damezrîna mandrake linux bi gelemperî bi kasî xistina cd ya we ya damezrînê li kirara cd yê û dîsavekirina computera we hêsan e ji kerema xwe serî li dîrektîfa bidin not ji xeynî vê bi bikaranîna linux ji bo windows hun dikarin mandrake linux li sîstemeke windows me damezrînin ji bo vê disk ne hewce ye û ev linuxê di hundirê dosyayeke windowsê de damezrîne ev ji bo kisfkirina mandrake linux bêyî guhertina sîstema we ya windowsê reyek munasîb e lê belê ev ji damezrîneke adetî gelekî hêdîtir e ji xeynî vê heke hun windowsê dîsa damesrînin mandake linuxa we winda dibe ji kerema xwe ji bo bikaranina linux ji bo windows ser lê dana dîrektîfa bikin li jêr ji bo damezrîna mandake linux reyên cuda hatine lîste kirin cdrom a damezrînê tê boot vekirin kirin bi gelemperî cd yê têxin ajokêr û computerê dîsa boot dîsavekirin bikin dîrektîfên ku li ser monitorê de xuya dibin taqîb bikin pêlî biskoka enter bikin da ku dest bi damezrînê bikin an jî pêlî f bikin ji bo arîkariya zêdetir not di hin computerên laptop de dibe ku sîstem ji cd yê dîsa boot venake neke di vê rewsê de dive hun dîsketeke boot dîsa vekirin amade bikin serî li dîrektîfa bide ji bo detayan biçin destpêka vê pelê ji bo damezrîna mandrake linux di hundirê dosyayeke windowsê bêyî hewceya dîskek dive hun dîrektîfên ku di monîtorê de xuya dibin taqîb bikin detayên zedetir li lnxwin di dosyaya readme ya munasîb de tê kanin dîtin not wexta xistina cdrom di windowsê de sibakeyek dê xuya bibe ji bo ko îmkana ketina kurteya damezrînê û dîmen û dersên mandrake linux dê ji xeynî vê îznê bide we da ku hun rasterast dîsketeke boot vekirin ku di dîrektîfa de hatiye terîfkirin biafirînin heke sibake xuya nebe d dosutils autorun exe bisixulînin d weke tîpa ajokera xwe ya cdrom ê bihesibînin biçin destpêka vê pelê heke computera we nikaribe ji cdrom boot bike û reyên berê jî biker nehatibe divê hun di windowsê de dîsketeke boot ji bo vekirina computer çêkin ekehekedij dîrektîfan taqîb bikin ji bo dest pê xistina damezrînê biçin destpêka vê pelê heke ji ber sedemek reyên berê ji bo we ne bi kêr in hun dixwazin damezrîna networkek bikarbînin damezrînek ji aletên pcmcia devices an jî ji xeynî vê hun dê hewceya çêkirina dîsketeke boot bikin dd if xxxxx img of dev fd d dosutils rawrite exe f images xxxxx img d a ji we re lîsteya dosyayên boot cdrom img ji cd rom damezrînin hd img ji hard disk damezrînin ji sîstema dosyaya linux windows an jî reiserfs network img ji ftp nfs http damezrînin other img bi bikaranîna seldom used drivers ên ku li dîsketên berê nayên damezrînin pcmcia img ji aletên pcmcia damezrînin îkaz bi zêdeyî adapterên pcmcia network êdî rasterast ji network img tên pistgirî kirin usb img ji aletên usb damezrînin adapterên usb network ji bo bikaranîna damezrîna networkek an jî usb cdrom cdrw s ji bo bikaranîna damezrîna cdromek blank img bi bikaranîna linux kernela xwe ye kevn damezrînin blank img ji bo eyarkirana damezrîna kernel dosyayeki herî biçûk e biçin destpêka vê pelê ji xeynî vê hun dikarin damezrîna moda nivîsê bikarbînin heke hun ji ber sedemeke bi damezrîna grafîkî a normal dijwartî biksînin ji bo bikaranîna vê li sibaka xêrhatinê ya mandrake linux pêlî f bikin dawiyê nivîsê li cîhê hewce binivîsin heke hewceya we ji xilaskirina sîstema mandrake linux a we ya heyî hebe cdrom a xwe ya damezrînê têxin an jî dîsketeke boot ya eleqedar press f li sibaka xêrhatinê ya mandrake linux pêlî f bikin dawiyê li cîhê hewce xilas bikin serî li bidin ji bo agahiyên zêde yên teknîqî biçin destpêka vê pelê merhaleyên esasî yên damezrînê li jêr in nota girîng hesaba root dê mafê ketina bêsînor li sîstema we ya linux bide we vêya ji xeynî guhertin an jî îdarekirina linux bikarneyînin ji bo bikaranîna rojane ji bo bikaranîna rojana hesabeke normal a bikarhêneran ku hun dikarin bi aletên userdrake biguherînin an jî bi emrên adduser û passwd serkeftin ji bo bikaranîna mandrake linux biçin destpêka vê pelê ji bo arîkariya damezrînê serî li lîsteya diffusion a mandrake linux û faqs li pela web bikin ji bo arîkariya mandrakelinux we pelê înternete xuya bikin ethernet standartek ji bo tora lokal e ji alîye xerox digital û intel di sala de bi destnîşana bob metcalfe hatîye afirandin çeşîdek tora lokal ku îroj herî pir te bikaranîn ethernet ji topolojiya bus an jî star îstifededike û zemîna xwe de metodek gihiştine bikartîne access metod csma cd carrier sense multiple access collision detection ew jî te maneya ku her nodek di tore de guhdarî xeta tore dike û heger xet ne meşgûlbe destpêkirina dane data dike vekîdi heger du node bi hevre li ser eynî xetê dane bişînin vî çaxî collision lihevketin derdikeve çaxe ku lihevketinek derket herdû alî disekinin û demek rasthatî dîsa dicerbînin dataye ku li ser ethernet tên şandin jihev tên parçekirin û dibin çerçîfe frame mezinbûna her çerçîfe neqeba û bytê û ji van û byte daneye ku be şandin bixweye ethernet bingeha spesifikasyonê ieee hatîye standartkirin û gelek lêzen cûdayî mevcûde û mbps îroj herî pir te bikaranîn lê gigabit ethernet jî hene li ser versiyonen û gbps te xebatkirin piranîyen spesifikasyonen îroj bi bingeha base t ye têbinî bi rastî ez gelekî li ser ethernet sekinîm û xwest navekî je re bi kurdî bibînim le mixabin navek hêsan ku li ethernet û local network minasib peydenekir enstîtuya kurdî ya parîsê ango înstîtûta kurdî ya parîsê bi fransî institute kurde de paris ikp di ê sibata an de ji alî kendal nezan yekta uzunoglu û remzî raşa ve hatiye damezrandin yek jî avakeran û serokê enstîtuya rojanî îro kendal nezan e ji an heta îro kovara kurmancî rojnameya taybetî li ser pirsên zaravê kurmancî diweşîne behtirî hecmar li ser malpera enstîtu bi formata pdf bi hêsanî tên dakişandin naveroka hecmarên kurmancî li ser malperê îmkana lêgerîne jî dide enstîtu li parîsê de xwedan pirtûkxaneya herî girîng a kurdî cîhana rojavayî ye û wan berhêm û belgeyên serekî li ser tora înternetê hatine bicîh dike komputer kompyuter kompîtur an jî xêvjimêr amûr û hişekî elektronîk e ku gelek xebatên arîtmetîk û mantiqî li gor bernameyeke berê lê hatiye barkirin dike û diqedîne computer bi ingilizî ordinateur bi fransewî bilgisayar bi tirkî rayane bi farisî ye yek ji navên wê yên kurdî jî xêvjimêr e amûra xebatê ya ko mirov pê hejmarê dike nemaze makîneyeka elektronîkî ku bernamekirî be û bikare karên matîmatîkî an mentiqî yên pir lezgîn pêk bîne an agahiyan informasyonan berhev bike tomar bike berhev bide an bi awayekî din ê dilxwestî û li gorî bernameyeke berê hatiye nivîsîn amade bike komputer bi rastî pirşiyan in ew makîneyên cîhanî yên destwerdana zanyaran in li gorî bîrdoza church turing church turing theory her komputer xwedî şiyaneka kêmanî ya derazînkî minimum threshold capability di koka xwe de dikare her karekî ku komputereke din dike bike lewma komputerên xwedî şiyanên curane ji arîkareka kesokî a dîgîtal pda heta superkomputeran dikarin heman karî bikin heke dem û bîr memory nehên liberçavgirtin lewma heman cureyê komputeran reng e ji bo gelek karên ji hev cuda yên mîna durustkirina lîsteya mûçeyê karmendan heta ajotina gemiyên esmanî yên bê mirov bihên bikaranîn lê ji ber pêşveçûnên teknolojîk ên mezin ên vê dawiyê komputerên elektronîkî yên nû gelek ji yên kevin bikêrtir in diyarokek ku hindek bi qanûna morî ango moor s law tê wesifandin bi gelemperî xebatên komputerê dikarin bibin beş ji bo xebitandina komputerê çend pergalên xebatê hene mirov pêşî wan pergalan di komputera xwe de saz dike nivîsbarî ji zimanê bernameyên komputerê re tê gotin ev zimanekî gelekî cuda ye û teknîk e bernameyên ku bi vî zimanî hatibin nivîsandin wekî nivîsbarî tên binavkirin înternet nivîsbarî software vîrus xêvjimêr êzdîtî yan êzidîtî navê ku êzdî ji dînê xwe re dibêjin ol û dînekî rojhilata navîn e û li gor gelek çavkaniyan yek ji ayînên berê yên mezobotamiya ye û yek ji kevintirîn dînên yekxwedayî mijara ku peyva êzidî li kû zayiye ciyawaz e hin lêkoleran diyar dikin ku wateya wê di zimanên hind û ewropî ya kevn de xweda ye li gorî dîroknasan jî peyva yezidî gelek kevn e êzdîtî ne ji ola zerdeştîyê tê pirtûkên pîroz ên êzdîtiyê mishefa reş û cilwe ne li gor çavkaniyan herdu pirtûk bi zimanê kurdî ne lê heta roja îro dînê êzdiyan bê nivîsar û bi awayekî devkî nifş bi nifş ji hêla dê û bavan ve dihate veguhastin bo zarokan wekî din di ayîna êzdîtiyê de qewl û beyt jî giring in baweriya êzdiyên bi hebûna yek xwedêyî tê ew monoteyîst in rehkûrbûn û koka dînê wan dighîje heya salî berî çêbûna pêxember îsa dînê êzdîtiyê ne weke dînên rojhilata navîn mîna cihûtî xiristiyanî û îslamê bi yekcarê re peyda bûye guhertin pêşketin pêre çêbûye di dest pêkê de êzîdiyên her çar elêmentên jiyanê ax av ba û agir diparastin dîn wisa pêşket heya parastina rojê şêşims mefer e mêrê êzdî ye derkete holê ew jî di dîrokê de bi navê mitrayîzmê tê naskirin dînê êzdiyên dînekî êkane ye li hemû cîhanê baweriya êzdiyên bi melekê tawis heye perestgeha pîroz lalişa nûranî li başûrê kurdistanê ye mîrê wan beriya niha tehsîn beg bû lê niha bê mîrin û serokê dînî bavê şêx extiyarê mergehê ye li baedreyê û lalişê dimîne dîroka derketiya êzdiyan heya sal beriya hatina hîsa pêxember diçe êzdiyatî yek ji kevintirîn dînên kurdan û rojhilatê ye ku hina gelek aliyan de bi efsûn û ne eşkerabûyî ne eyanbûyî ye ku metelmayîbûna xwe diparêze heta hatina dînê îslamê li ser erdê kurdistanê piraniyê kurdan şopenderê duketî êzdiyatî û zerdeştiya klasîk bûne tê diyarkirinê ku bingehê dînê êzdatiyê divê di nav dînê civaka hind û îranî hindo îranî de bê lêkolînkirinê ji ber ku di êzdatiyê de tomeriya fikirên hind û îranî yên kevin esas in ku bi fikrên hind û arî ve nêzîkê hev in gotina êzd kifş e ku ji gotina avêstayê ya yazata tê gotina yazat jî ji koka gotinên îraniya kevin yaz tê ku fêlnîşê gereke ye a ta yazata ew ku gere bê hebandinê ji ber sedemên tarîxî êzdatiyê de hinek guhertin çêbin jî ev guhertin bingehîn nîne û êzdatiyê heta niha kariye taybetiyên eslî biparêze û ferzên ku bi dînê mezin mexsûs in xweyî bike dogma rê û rism edet û qaîde hîyerarşî ya rûhanî û hwd xisûsiyetên vî dînî wisa jî zerdeştî û dînê hindî ew e ku êzdî gere tenê ji bûyîna xwe êzdî be kesê ne êzdî nikare êzdî be carina bi êzdiyatî dibêjin dînê polîteyistîk pirxwedêtî lê sebeb nîne wekî êzdatiyê wisa bê navkirinê êzdiyatî yek ji dînên monotêîzmî ye sîstêma ola êzdiyan de cihekî gelek girîng tawusî melek digire ku bi şikilê tawûs nîşan dikin wextê berê çend nivîskaran tawusî melek wek nîşanê xirabî bi nav dikirin û êzdî jî wek xirabîperest hesab dikirin gore fikirên dînî yên êzdiya bi xwe tawusî melek yek ji heft melekan bû ku xwedê ew afirandin xwedê tawusî melek roja yekşemê ewilê afirand ew ciyê here mezin di kozmolojiya êzdiyan de digire bona êzdiyatîyê di dîrokê de faktorek gelek ferz û giring şêx adî û ulmê wî bû ku navbera salên û an dijiya di wextê wî de êzdiyatî ji gelek aliyan ve hatiye rêformkirinê bi fikrên êzdiyan şêx adî ne tenê merivêk dîrokî bû ku di êzdatiyê de rêform çê kiribû lê belê ew heman wext de wek merivek bi keremat gelek xwedênas û merîyê biçîrok bû jî heta heyama me tenê du pirtûkên muqedes gihîştine ku navê wan meshefa reş û cilvê ne ew pirtûk bi herfên mexsûs bi zimanê kurdî hatine nivîsînê nivîsandin li gorî fikrê êzdîya û wisa jî qaîdê fikrên zerdeştî aqilbendîya zandarîya mexfî ye lema divê qedir li dogmayên dînî û fikrên xwedênasan bê girtinê û ew ji merîyên ku dînê din dihebînin bêne parastinê carina jî wisa vedişartin ku îzin nedidan wekî mirid jî ji şêx û pîran ulmê dîn bizanbin destûra xwendinê û şirovekirina pirtûkên pîroz tenê ya ruhaniyan bû dibe bi vî sebebî jî belabûîna tevavîyê pirtûkên pîroz nebû û wan li ser jîyana dînî yê her rojê êzdîyan tesîra mezin nekirin dînê êzdîyan bê nivîsar û devkî ji nifşekî heta nifşa dinê ji aliyê dê û bavan ve bi zarokan dihate veguhastinê koka ulmê ayînê êzdiyan ne ewqas di du pirtûkên muqedes de hatiye beyankirinê lê ferzî û qîmetî bona lêkolîn û şirovekirina êzdîyatî qewil û beyt û çîrokên êzdîya ne bê wan bi ulmê dînî yê êzdîya û duakirina wan guman nabe bi qaîdê qewl û beyt disitirên bi dûçûyîna def û şibab hemû civata êzdiyan û praktîka dînî ya wan li ser qesd têokratîk tê parvekirinê êzdî tên parevekirinê li ser rûhanî dunav û mirîdan rûhanî li sirîya xwe de têne parevekirinê li ser şêx û pîran wezîfe û borcên şêx pîr û mirîda her ber bo ber wirase ye zewac orta van sê qesda qedexbûyî ye heta îro jî derheqê pêşdaçuyîna êzdatiyê de fikrekî hevbeş nîne bi texmîna merîyên ulimdar hebandina roj û agir wek nîşaneya wekhevbûna êzdîyatî û zerdeştiyê dihate dîtin bi rastî jî êlêmêntên notila mîna hev hin zêdetir û kûrtir in ji her aliyan ve eyankirina her du dînan destûr dide wekî em bêjin ku êzdiyatî û zerdeştî ne tenê gelek nêzîkê hev in lê belê koka wan jî yek e taybetiyên mîna hev ji aliyê baweriyan de gelek in û her wisa dogmayên mîna hev jî herdu dînan de gelek in bo nimûne duayên her rojê pênc cara ku di îslamê de heye ji zerdeştîyê hatiye edetê înîtîatîon û nîşanê firqekirinê jî di herdu sîstêmê dînan de anagorî hev in kirasê sipî yê binî di herdu dînan de û cem êzdîya pêsîra gulover ser kirasê de ku dibêjinê girêban û cem zerdeştiyan jî ser kirasê de cêbek ku dibêjinê girêvan objeyên eslî yên hebandinê di êzdîyatî û zerdeştiyê de ev in agir û av êzdiyatîyê de ji wextê qedîm ve û heta niha jî hebandina agir hatiye xwedîkirinê kêmtir be jî eyan e ku av tê hebandinê misilmana pir êzidiyan kuştin û dixwastin ew jî bibin misilman gelek êzidiyan loma misilmana ji welatê xwe derketin kurd û tirkên misilman êzidî hiz nekirin û tiştê pîs bi êzidiyan çêkirin roja bîranîna miriyên xwe de êzdî vê cenosîdê wekî roja xezebê nav dikin paşê jî wextê enfalan de navê sûra an a quranê ye êzdî carekî din bi qirkirinekî kokanî re rû bi rû dimînin enfal navê cêrgeya hucûmkirina cengîyê ku li sala an ji aliyê rejîma sedam hisên ve hatiye pêşxistinê armanca meremê vê cêrgeya hucûmkirina cengiyê ew bû ku li îraqê tevayê kurdan qirbikin di ê tebaxê sala an daişê di bin maskeya dînê islamê de êriş anî ser êzîdî şingalê komkujî çêbû piranîya êzdîyên li iraq li deverên şengal û şêxan dijîn lê li beşên din ên kurdistanê jî li cihên cûr be cûr weke li mêrdînê êlihê rihayê efrînê û serhedê û herwiha êzdîyên ku li welatên qefqasan sovyeta berê û îranê dijîn jî hene hejmara wan ji ber dijwara kurdên misilman û misilmankirîna wan di sedsalên bihurdî de êdî kêm buye hejmara êzdîyên di navbera hezar û derûdora milyonekê tê texmînkirin dîsa di serî de li elmanya li welatên rojavayê ewrûpa jî êdî diyasporayeke millete êzdî heye piranîya êzdîyên bakûrê kurdistanê di salên î û şûn de ji ber pevçûnên di navbera dewlata tirk û pkk ê cîh û warên xwe berdan û koçber bûn ew bi taybetî li elmanya û belçîkayê bi cîh bûn êzdiyên welatên sovyeta berê terqiyan welatên din hindek ji wan li ermenistanê dimînin hindek li gurcistanê û yên din rewîyên ûkrayna rûsya û welatên din li ewropayê di dema dawî de piştî kû rejîma sedam huseyîn têk çû û dijminahîya di navbera ol û komên etnîkî li îraqê mezintir bû êdî gelêk êzdî ji iraq jî koçberî ewropayê dikin eşîrên êzdiyan wek eşîrên kurdanên mayî heyîn û yekîtiya xwe ne parastine eşîrk nîne ko bavek an hêlek jê ji ber sebebên ko em dê li jêr bêjin di êzdîxanê an ola êzdiyan da bi derneketî be heger em du sê gundên êzdiyên kurdaxê û çend gundên li kurdistana bakûr jê biderxin hemî eşîrên êzdiyan li îraqê û di êrdîmên menteqe şengal û şêxan da dimînin berî sê sed salî êzdî ji îro gelekî pirtir bûn çi gava êzdî ji êzdîxanê da biderketine û li kurdistanê belav bûne gelek bavên pir eşîran hin bi tevayî û hinek jî bi malbatî bûne misilman di dema xîlafeta osmaniyan de hikûmeta caran bi leşkerine mezin û xurt bi ser êzdiyan da girti bû her carekê ji van caran çawan ku bi sedan êzdî dihatin kuştin hin eşîr û bavên gelek eşîran jî êzdîxanê berdidan û li nav kurdistanê belav dibûn tirk têkilî van eşîrên derketî ne dibûn wan dizanî ko herçî eşîrên ko ji kurdistanê bi derkevin û bi nav eşîrên îslam da herin demekî dûr najo dê îslam bibin dawî jî her wekî wan texmîn kirî bi derket ji van bav û eşîrên ko ji êzdîxaneyê bi derketî ji sedî heştê bûne îslam dinan dêlikan û gevozan ji van êşîran in osman sebrî di hejmara ronahî ya an de hatiye weşandin qulp an jî elîdizk navçeyeke ku bi girêdayî bajarê kurdistana bakûr îdirê ye nêziki navenda bajêr ciyayên koyê hene mirovan ji bo ku xoya sol xwêy xwê paqij derxînin çiya kolane di encama kolandinê de qulpen mezin derketine holê navçeyê navê xwe ji van qulpan hilgirtiye û bûye qulp navçeyê da û gunden girêdayi navçeyê temamî kurd in gelek hindik azerî jî hene belam gelek hindik in hejmara navçeyê hezar e kurd in ên mayîn ji azerî ne qulp heta sala ya tevî îdirê ew jî girêdayî qersê bû rêya ermenistan û tirkiyeyê li vê navçeyê de diçe di qulp ê de her cûre fêkî şîn dibin di serhildanên agiriyê de ew jî heremeke rizgarkirî bû û ala rengîn li vir jî pêl dida di navçêde şikeftên xwê hene û xwêya wê boy her cure nexwaşiyan şîfaye gundê vê navçeyê hene navê qulpê di sala î de bi fermaneke nivîskî ya mustafa kemal atatürk wekî cezayê tevlîbûna gelê herêmê ya serhildana agiriyê hatiye guhertin û kirine tuzluca gund mezreyên wê hene mezre jî bi fermî nayên pejirandin km ji îdirê dûr dikeve ferheng peyvname bêjename pirtûkek yan qeydek dî ye ku peyv û bêje tê de hatine rêzkirin û şîrovekirin ev şîrovekirin dibe bi heman zimanî be yan jî bi zimanek din be ferheng dibe ji bilî bi peyvan bi wêneyan jî bên dîyarkirin di ferhengan peyv bi piranî li gor alfabeyê tên rêzkirin lê rêzkirin dikare bi gor babetan jî bibe yek cûn parvekirina ferhengan jî wiha ye ferhengên giştî û ferhengên taybet ferheng dikarin ferhengên yekzimanî ferhengên duzimanî yan jî ferhengên pirzimanî bin wekî din ferheng dikare di wateya çandê de jî were bikaranîn ji xwe ev gotin di zimanê farisî de tê wateya çandê mînakeke ji bo ferhengek wîkîferheng e binêre hezîran xizîran cehzeran an jî pûşper meha şeşem e hevedudaniya ji peyva pûş û per e ji giyayê ne diriyê hişkolek re pûş tê gotin di vê demê de giyayê çiyan wisa hişk dibe her wekî bi per in ba lê dixe û difirîne lewra bi navê pûşper hatiye binavkirin pûş bixwe jî navê şînatîya ku zûwa û hişk bûya ya gaye di dema ku hişk dibe zer dibe malbatên ku sawalên wan hene wî pûşî lev didina li hevdû didina sawalên xwe pûş weke kaya ku ji genim û nîskan derdikeve ya lê ferqîya wê ew a ku gaye hişk û zûwa ya pûş kengi dibêt pûş di dema ku palayî tê kirin de derdikeve lê pûş pirr cûreyên ku dibin hene pûşê ku hinekî stûr a ew ji aliyê jinan tê levdayîn li hevdû û ji bo pêxistina tanûran û şîncirandina wê tê bikarhanîn lê pûş pirr hûr jî weke kaya sawêl tê levdayîn li hevdû û tê kirin li kadîna kayan de û piştre weke rêsîyan tê dayin li sawalan di vê mehê de gaye hişk û zûwa dibêt û dibêt pûş enstîtuya kurdî ya stenbolê ango înstîtûta kurdî ya stembolê ji aliyê komek rewşenbîrên kurd ve roja ê nîsana yan li stembolê hate damezirandin armanca damezirandina înstîtuyê bi awayekî zanyarî li ser dîrok çand huner ziman û hwd rawestîn bû koma damezirandina enstîtuya kurdî ya stembolê ji van kesan pêk dihat musa anter yaşar kaya feqî huseyîn sagniç ismail beşikçi abdurrahman dürre ibrahim gürbüz cemşîd bender û süleyman imamolu di weşanên înstîtûtê de ferhengên tirkî kurdî û kurdî tirkî a zana farqînî derketin li înstîtûtên kurdî jî binêre enstîtuya kurdî ya stembolê di çerçoveya rewşa awarte di ê kanûna biçûk a an de ji aliyê wezareta karên navxweyî ya tirkiyeyê ve hat girtin bazîd an jî kurdava tirkî doubeyazıt bajarekî bi ser parêzgeha agiriyê ya bakurê kurdistanê ve ye hejmara niştecihan bi qasî kesî ye panahiya erdê wî km ye navçe km li rojhilatê agiriyê ye qesra îshaq paşa tirba ehmedê xanî kavilê medreseya xanî û mîrê kurdan yê navdar heftbela li vir in di wêjeya devkî û nivîskî de navekî bazîdê yê berbiçav heye bazîd bajarê ku lê hatiye cîhanê ye berî ku em derbarê miradxan de agahiyan bidin em ji bajarê wî bazîdê hinekî xeber bidin û rola vî bajarî ya di warê wêjevanên kurd de bizanibin bazîd di dîroka wêjeya kurd de taybetiyeke xwe heye di medreseya bazîdê de gelek helbestvan û wêjevanên kurd gihîştine kurdan ev bajar bi navê bazîdaxa yan jî bi kurtayî bazîd binav kirine lê tirkan navê bajêr weke hemû gund û bajarên kurdistanê guhertine û kirine doxubeyazît bazîd bajarekî kurdistanê yê gelekî kevnare ye dikeve başûrêrojavayê çiyayê agirî bajarê kevin di geliyekî teng de ye û bi pênc kîlometreyan dûrî bajarê nû ye xirbeyên seraya ishaq paşa di navbera herdu bajaran de cîh digirin piştî şerê cîhanê yê duyemîn bajarê nû pêşket û bajarê kevin hat şemirandin taybetmendiya bazîdê ji bo kurdan ev e ku piştî ehmedê xanî li wira cîwar bû êdî bajar bû navendeke çand û wêjeya kurdî gelek wêjevan helbestvan û nivîskarên kurd di medreseya ehmedê xanî de gihîştin ji çend kesên navdar ku di vê medreseyê de xwendin û bi nav û deng bûn yek jî miradxan e digel mirad xan helbestvan ê wêjevanên din ku di medreseya bazîdê de gihîştin ev in îsmaîlê bazîdî mele mahmûdê bazîdî û xelîfe yûsiv malbata eyûbiyan li hawîrdorî îranê rojava û bakûrê îrana îro dima ew malbateke kurd bûn ji êla rewadiyan bû ji vê êlê şadî bi herdû kurên xwe re esededîn şêrko û necmedîn eyûb ji gundê ecdankanê çûne bexdayê û ji wir jî piştre çûn li tikrîtê bicihbûn şadî li tikrîtê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta mucehededînê gîtanî de gîtanî dît ko eyûb jîr û zane ye rabû ew kire destkarê tekrîtê sala li tekrîtê selahedîn bû bav û apê selahedîn çûne cem îmadedîn zengî xwediyê mûsilê wî gelekî guh da wan û eyûb kire waliyê belbekê piştî mirina îmadedîn eyûb bi maltaba xwe ve çû şamê û xwe gehande nûredîn kurê îmadedînê zengî xwediyê helebê nûredînê zengî hims û rehba dane eyûb û ew kire mîrekî mazin şêrko jî rêkire misrê da şerê melek mensûr bike yê destdirêjî şawîrê kiribû şêrko biraziyê xwe selahedîn jî bixwe re bir şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan nûredîn yê rastê şêrko piştî demekê vegera welatê şamê ji hingî ve êdî rola selahedinî siyasî destpê kir û berz bû ji ber ko frengan çavên xwe berdane misre şêrko dîse vegerayê û selahedîn jî rêkire bajarê skenderiyê şêrko wezîrê misrê bû û dest li ser danî ta mirina wî sala her şêrko karûbarê misrê gerand piştre li wir selahedîn bû wezîrê pêşî lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan selahedîn freng di şerê li dimyatê de şkand bavê wî jî hate misrê gehayê piştî mirina xelîfê fatimî adid al adid êdî selahedîn bû serdestê misrê yê bêhempa û piştî ko nûredînê zengî mir êdî selahedîn xwe kire siltanê misrê bi vê hikmê malbata eyûbiyan sazkir bi şer yemen sûdan û felestîn vekirin û sala dest danî ser şam mûsil û helebê sala di şerê hetînê de zora xaçperestan bir û quds vekir şahê inglîstanê richard bixwîne rîçard yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî eyûbiyan kir da qudesê vegerêne lê biser neket di sala levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû û şer rewasta li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve ya di nav sûr û yafa de titişt di destê xaçperestan de nema yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî ya welatê yemenê ye ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê yemen misir sûriya û welatê cezîrê niha di nav destê sûrî îraq û tirkiyeyê de ye kirine yek bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev behram an mars an jî merîx yek ji her neh gerstêrkên pergala rojê ye behram bi nêzîkbûna xwe ji rojê piştî gerstêrkên tîr gelawêj û cîhanê dinyayê erdê gerstêrka çaran e ew jî milyon km ji rojê dûr e behram gelekî ji dineyê piçûktir e du gerstêrk jî li dora behramê digerin navê yekê fobos e û ya din deimos e eger hûn li ser merîxê bijîn hingî dê jiber tinebûna hêza ka gravity welidandin û zarokanîn pir pir dijwar be behrem gerstêreke ji berê de ji mirovên li ser rûyê zemînê dijîn re nas e ew jî ji ber rengê wê yê sorî geş ê di asîmên de ye dibe ku ji vî rengê sor jî behram li cem babîlan û yewnaniyên kevin bûbe sembola xwedayê şer û cengê bi navê nergal babîl û ares yewnan di romayê de navê mars stand di sedsalên dawî de piştî galileo galilei sala û çêkirina teleskopan gelek zana bi gerstêrka behram mijûl bûn wan guman dikir ku bajarvaniyeke pir bilind lê heye nemaze piştî ku çîrokên zanistiya leylanî li ser hatine nivîsandin êdî gerstêrka behram kiribû ser her zimanî pir fîlmên sînema yên fantastîk li ser mirovên kesk ji gerstêrka sor hatine çêkirin ên ku dihatin serdana dinyayê carinan bi aşîtî û carinan jî bi şer ji bo kolekirina mirovan li gor zanînên dawî behram hişk û hola û bê av e bi axeke rengê zer an ber bi sor ve rûgirtî ye yan ji asîdên hesinî bi hev ketiye dema li ser rûyê behram ba radibe ew axê bi xwe re radike û bablîsokên tozê çêdike yên bi teleskopê wekî ewrên zer tên dîtin ew e sala li ser planêtê ewrekî zerî pir mezin hate dîtin hêdî hêdî aliyê polê başûr tev girt û piştî neh rojan ji ber çavan winda bû berî niha bûyerek halo tu caran nehatibû dîtin bablîsokên tozane bêhtirên caran di destpêka havînê de peyde dibin ji bilî van ewrên zer carinan ewrên spî jî tên dîtin ew jî yan ji ewrên bilind in ên ji krîstalên qeşayê bi hev ketine û yan jî mija nizm e nêzîkî rûyê gerstêrkê di ser berfê re ne ne hemû rûyên behramê çola hişk û hola ye li gelek cihan nemaze nêzîkî nîvê başûr em dikarin cihên tarî bibînin ên ku navên derya cezîre çem û yên din li wan hatine kirin li gor baweriya hin zanayan ew cih hewa ne û giha û şînî lê heye di zivistanê de ew cihên tarî gewr dibin bê reng dibin û pir ji wan di wê saldemê de nayên dîtin lê ku bihar tê berfa serê her du kumên polî dibişive ji ava wan çem diherikin û ji nişka ve ew deqên tarî dîsa bel dibin û xuya dikin wekî ku şîn bibin di destpêka havînê de pir xweşik diyar dibin piştre dîsa gewr dibin ta ku zivistan tê careke din winda dibin keştiyên gerdûnî yên li ser danîne gelek informasionên nû û hêja ji zemînê re şiyandine lê pirsa mezin a gelo tu formên jiyanê li ser behramê hene an na hîn ne bi erê û ne bi na hatiye bersivandin tiştê xuya ew e ku tu formên jiyana bilind li ser vê gerstêrkê nîn in dibe ku formeke jiyana prîmîtîv di destpêkê de hebe wekî bakteriyan û şîniyên yekşanik lê heke bi tenê bakterî jî hebin dîsa wê li pir pirsên fîlosofî û olî bi dîtineke din were nerîn gelo di gerdûnê de em bi tenê ne gelo di nav milyonên gerstêrk stêrk û galaksiyan de tu kaniyên jiyane yên din nîn in tîna mirov naşikê ta ku bersivê nestîne girê mozan cihê bajarê urkeş ya huriyan şûnwarekî dîrokî û arkeolojîk yî girîng e ko dikeve rojavaya kurdistanê li sûriyê vekolîna li girê mozan ji sala an ve dibin birêvebiriya marilyn kelly buccellati û giorgio buccellati de berdewam dike xerîte piraniya cihê vekolînê diyar dike dirêjayiya girê bilind nêzîkî metrî ye bajar û derdora wî nêzîkî metrî ne û bilindayiya gir ji erdê metr e li gor vê êdî ev cih di dema boşiya xwe de dibe yek ji mezintirîn cihan li tevayiya sûriyê di salên hezarê sisiyan de yên berî zayînê ji bilî mezinbûnê rasitiyke dinî balkêş ya girê mozan heye ew jî homojeniya radeya niştecihbûna wê ye weke ko em dibînin delîlên darîçav yên niştecihbûnê vî cihî diyar dibin ji serê gir bigire ta binê wî û ta derdorên derve yên bajêr jî hê ji hezarên sisiyan ve yên berî zayînê deşta xabûr li rojhilatê sûriyê roleke sereke di pêşveçûna avakirina bajarvaniya kevn de leyistiye dibe ko wê di hin radeyan de bûye hemberê bajarvaniya bilind ya sûmeran li deşta heryane li başûr çandinî yek ji faktorên vê pêşveçûnê ye herêm weke îro di heyamên berê de jî bi xêr û bêr bû çandiniya bi ava baranê her û her têrê dikir û pêwist nedikir ko cotkar zeviyên xwe avbidin bi saya vê axa bi bereket bajarên nû peydebûn û hê di destpêka dîroka şaristaniyê de ev bajar mezinbûn bajarên mezin weke chuera birak mozan û leylên şahidên diyar yên vê yekê ne mirov dikare bi ewlekarî bibêje ko sedema sereke ya mezinbûna hêza bajarekî weke girê mozan cihê bajêr bû ew cih kilîta bazirganiya di nav çiyayên anatoliyayê de ev çiyayên bi madenê sifir û dibe ko bi pîlê jî zengîn û bajarvaniya mezin li ya başûr de bû di vî warî de çiyayê mêrdînê yê di dîmenê mozan de pir darîçav e nîşan e hejmara mezin ya tiştên bronzî di vekolînên me de dibe ko delîlên giringiya mozanê kevnare bin çawa ko dergehê bazrganiya maden bû di dîroka sûriyê ya kevn de weke hîpotêza kar em goman dikin ko mozan digehe bajarê kevnar ûrkîş yê ko li vê herêmê diket û ji mêj ve tê goman kirin ko li cihê girê bajarê amûdê be ji dema ko me karîbû em xwe bispêrine rastiya ko girêdana ûrkîş bi girê amûdê ve şaş e em dibînin ko hemû argumentên ji bona amûdê û ûrkîş hatibûn bikaranîn li ser mozan ko li nêzîkî amûdê girê herî mezin e yê ji dema sê hezar salî ve bz û ûrkîş pêktên tevlî ko armanca vekolînên piştre ew bû da diyar bikin ko mozan ne ûrkîşa kevnar e lê dîse ev cih û profîlê navenda hûriyên kevnare li hev tên hişkere ye ko mozan sê hezar salên bz gehabû radeya xweyî bilind û du hezar sal bz melûl bûbû û dawî gişt di nîvê du hezarsaliya bz de wêran bûbû sê hezar salên bz heyama ebla li rojava ye û heyama marî û sûmeran li başûr e dibe ko rengekî taybetî ji çanda wêyî materyalî arkîtektûr û nemaze sîramîk bi destpêka bajarvaniya hûriyan ve girêdayî be çaxê ko ûrkîş weke navenda siyasî û olî ya sereke dihate naskirin di hebûna bajarvaniya hûriyan de ya sê hezar salan bz de hinekî dîtinên cuda hene lêbelê dawiya dawî ko mirovên heyamên berê yên li mozan dijîn bigehine çi resenî jî dîse rastî ew e ko li vir bermayên bajarvaniya sûriyî kevnar darîçav in di bingeha jêr de girê bilin bi sûrheke mezin hatibû rapêçan me li du cihên gir yên cuda vekolabû herêma k û s mixabin ko ew li ti deran bi mezinaya xwe ya ko bêgoman di wextê xwe de çavên serdanvanan didagirt nayê dîtin dîwarên sûrhê gelekî stûr bûn ew ji kelpîçan hatibûn avakirin û dibe ko bingeha wê gehabû latê hê dive bi vekolanê were derxistin û bircên zêrevaniyê jî li hawîrdor di sûrhê de hatibûn avakirin kaşekî bilindî lihevhatî ji nav bajarê nizim dirabû û digeha binê sûrhê çawa mirov bi rengekî ferehtir di kelehên heyama navîn de dibîne weke li keleha bi nav û deng ya helebê di dora vî girî de dibe ko sengerekî ferehî tijî av jî hebû lê eger wilo be jî hê em di vekolanên xwe de negehanê dereng di dawiya sê hezar salên bz de xwiya dike ko bajar tev dikeve bin rûdana jibîrkirinê ji wê jî hew erkê parastinê yê gir dimêne û senger bi ax û kevirên ji avayiyên bajêr yên hêrivtî tê dagirtin di parçê ko me kolayî de me kavilê embarekê dît ew ji cihekî ji hundurê bajêr hatibû dagirtin û bi xitmeke giring hatibû muhrkirin dibe ko xitma li ser derî be dema wê jî ji nîvê sê hezarê sisiyan yên bz ve ye destpêka xanedaniya iii ji ber berdewamiya ferehbûna demografî gerek e bihatana xwiyakirin ko sûrheke din di wê demê de li derbedrê bajêr hatibû avakirin di vî warî de lêkolîn ne bi misogerî hatine piştrastkirin jî lê ferehbûneke ko dora bajêr tev dorpêç dike tê dîtin di her radeyê de bêşik e ji lêkolînên me û ji lêgerînên li herêma derveyî bajêr ko ew jî parçekî ava bû ji bajêr û ko ew jî tevayiya girê bilind ji heyama sê hezarên sisiyan yên bz ve ye li herêmekê li derveyî bajêr goristaneke hemdem hate dîtin û tê de jî komeke giranbuha ya firaxên ji sîramîk û bronz hatine dîtin bo agahiyên nû li ser vê mijarê hûn dikarin kovaradas bild der wiessenschaft bixwînin di cihekî şewitî de hema hinekî li pişt mihraba pûtxanê me peykerê şêrekî dît peyker ji kevn bû û li gor delîlên stratîgrafî ew ji nîvê hezar salên sisiyan yên bz ve ye peykerên şêran di embarên peykerên sûmeran de têne dîtin yên ko adetên wanî hunerî ji heyama şêrê me ne lê stîlê wan ji hev cuda ye sûmeran şêr bi riheke darîçav dineqişandin ew rih bêhtir weke berstika cilên heyama navîn bû û kêm weke pirça ber sînga şêran bû gelekî stîl didane çavên şêran weke ko yên hunermend ti caran şêr nedîbin dibe ko şêrê meyî mozan ne weke yê hevrikê xweyî başûr şahîk be lê ew ji wan bêhtir weke şêrekî rastî ye neqşên pirça sînga şêrê mozan tevlî ko hinekî gijol e jî lê ew weke pirça rastî xwiyadike lep bi xwe jî hatine neqişandin bi gelemperî mirov yekser di şêrê mozan de têkeliyê di nav spehîtiya hesan û jîndariyê de dibîne ko ew têkelî li derên din di wê heyamê de kêm bû dibe ko bi tenê du şêrên ji ûrkîş yên niha li motropolitan û louvreyê ne dikarin bibin hempayê şêrê mozan ev şêrên bronzî bi awayekî reyalîtir hatine neqişandin û bi destên peykertiraşên jêhatîtir hatine çêkirin lê mirov di wan de şengî û jiyandariyê weke ya di şêrê mozan dibîne li herêma pûtxanê ferşekî kevirî hate dîtin ew ji her dû aliyan ve neqişandî bû li aliyekî vî abîdeyê bi serê xwe neqşandineke neadetî hebû ew komeke lawiran bû hemû jî di haleta lebatê de bûn ev jî cudabûneke tûj di nav mijara lawirên xaçkirî de yên ji aliyê hunermendên sûmerî li başûr dihatin neqişandin li cem wan lawir ji ber teşeyê xwe giring dihatine dîtin ji ber vê yekê jî wan ew bi awakî sîmetrî û gelekî bêliv bi cih dikirin di ferşikê me de neqş ne bi bang lê bêhtir bi awakî xwezayî hatine çêkirin ew jî dihêle mirov biheste ko ev komek ji garana lawiran e bi mijara xwe aliyê din ji ferşik hê balkêştir e yekî cotkar haletê wî li pey dewarên cot di dest de ye û kûçikek di ser re hatiye danîn cotkar di dawiya dîmenekî de hatiye danîn û li pişt wî cihekî ferehî vala hatiye hiştin ev herêma ferehî vala xêzên qurçikî yên ber bi jêr de beldike tiştê din jî yê ko dihêle ew bêhtir dramatîkî be lingê cotkarî ji erdê tê hildan e ew weke ko ji qurçikê hatibe ev berveçûna bi pêş de bi ling laş û serê cotkar ber bi pêş ve hê xurtir dibe û lebt di lingên dewêr de jî xwiyadike dîmenê ji ferşikê mozan bi levanîna xwe gelekî ji hunerê hevrikê xwe li başûr pêşketîtir e yên ko li ber xwe nedidan lebatê bi awakî wilo dramatîkî bineqişênin dema sîramîkê pêşî ta yê dawî ko li mozan hatine dîtin bi tenê drêjayiya hezar û pênc sed salî dikişêne sîramîkên herî kevn destpêka sê hezar salên bz firaxên xweşikî rengê pirteqanî bûn ew ji hudurû ve neqişandî bûn weke ko li jor tê dîtin ji ber ko cara pêşî sir mallowan ew li taqê kûr yê pêncan li nînewa dabûn naskirin êdî navê nînevîte v li wan hatibû kirin teşeyên pêşî yên firaxên hatibûne çêkirin cêr bûn û piyaleyên piçûk bûn ko dibe ji bona vexwarinê dihatin bikaranîn piştre cêrên mezintir dihatin çêkirin lêbelê êdî ew nema ji wê kîla baş bûn di dema dawiya nînevîte v de berhemekî nû ji sîramîkên gelekî rind dihate çêkirin ew bi firaxên madenî bi nav dibûn ji ber ko bi şewtandina kîlê rengê alavên madenî bi wan diket firaxên madenî li vê herêma xabûr hatine afirandin û pê bazirganî bi bakur û başûr re dihate kirin firaxên bi vî rengî li herêmeke fereh têne dîtin texlîtekî din ji sîramîk li herêmê bi ferehî tê dîtin ko êdî navê firaxên xabûrî lê bûye ew texlît digehe destpêka du hezar salên bz û ji ber kemberên ferehî ji rengên qaweyî û sorî tarî li dora firaxan ew hesanî têne naskirin di nav sîramîkên herî dawî de ji nêzîkî sala bz piyalên risimandî hene yên bi navê firaxên nûzî hatine naskirin û ew gelekî çi li qesr û qûnaxan û çi li avayiyên cemawerî be her li bareş û her li baxerbê mozan jî peyde dibin ji ber ko ev heyama dawî ye ya niştevaniya mozan êdî ew nema li herêmê têne dîtin lê teşeyên wan nazik in û motîvên wan xweser in li jor xwiya ne pûtxana ba avayiya sereke di gir de hate vekolan emê nefermî navê pûtxana şêr nîşana fermî pûtxana ba ye li gor peykerekî piçûk yê şêr ko li cihekî bel di hundurê avayiyê de hatibû dîtin lê bikin fazên destpêkî yên avakirinê faza aa ko hema bêje bi tevayî di vekolînan de hatiye vekirin mirov dikare bigehêne nîvê sê hezar salên bz destpêka xanedaniya iii di mijara mezopotamiya de ew struktûreke mezin e x m mirov ji başûr di ser rampeke bêdûzan re derbasî dibe serdanvanên derbasî eywanê dibûn divabû di rêke gelekî kûr ve herin hingê bala wan diçû ber bi rexê rastê ve li wir li cihekî hinekî navendî lateke mezinî gişt x m stûnî hatibû danîn xwelî di kortikeke di serê wê de hate dîtin û cokek jê diherikî nav cêrekî ko di erda xênî de hatibû çandin tê gomankirin ko ew masa pêşkêşkirina goriyan ji xwedê re bû guhertina modelê berê bû sedma avakirina du dîwaran li pey hev û ber bi dawiya vê eywanê ve dîwarê pêşî zirav bû û ji kevir bû ew yekser li pişt masa goriyan bû û yê mezin ji kelpîçan bû û nêzîkî dîwarê paş bû ev dîwar di şûna perda pişt şanoyê de bûn faza ab li plan binere peykerê şêr nêzîk li banî di nav kavilê dîwêr de hate vedîtin û dibe ew di pûtxanê de di nav koma peykerên ko nûneriya payebilindiya xwedê dikirin be herdû dîwarên dirêj yên pûtxanê nêzîkî metrî stûr in û herdûyên kin du caran ji wilo stûrtir in dîwar ji kelpîçan hatine avakirin û bingeha wan gehaye latê berazên pala dîwaran û bircên anîşkan avayiyê bi hêz dikirin û ev hemû didine xwiya kirin ko dive di asoyê heyama kevnare de ew be cihê desthilatdariya bingehî li herêmê nêzîkî parçên bronzî li herêma pûtxanê hatine dîtin erê ne bi gewdê xwe lê mozan pûtxana şêr li sûriyê ji wê heyamê ji yên herî mezin e ferehiya wê gişt weke avayiya pûtxana d li ebla û aussenbau û steinau i li chuera ye dibe ko ew jî weke pûtxanên tîpên atîs bêne hijmartin lê di wextê ko pûtxana ebla li gor stûrbûna dîwarên xwe ji hundurû ve gelekî zirav bû avayiyên mozan dibe ko chuera jî ji hundurû ve gelekî fereh bûn gişt m fereh ev kêşeya avakirina banê xênî derdixe meydanê ji nû ve avakirina avayiyê li gor lêkolînên kûrî endazyarî dipejirênin ko dibe formeke destpêkî ya banên sêçikî hatibe bikaranîn çawa li jor tê dîtin sê fazên din yên avakirnê hatine naskirin ya dawî ji heyama xabûr ve ye nêzîkî bz vê yekê kir ko danîna avayiyan bi awakî radîkal were guhertin dibe ko bi rastî ev be sedema ko êdî ew hê ji dawiya sê hezar salên bz ve hew weke pûtxanê hatibe bikaranîn di vekolînên bi sînor de çend srtuktûrên piçûk li herêma bakur û rojhilatê pûtxanê hatine dîtin dibe ko ew bi erkê xwe bi pûtxanê ve girêdayî bin û dibe ko ne wilo be jî li cihekî ji wan ew ferşikê bi dîmenê cot û cotkar neqişandî û yê garana dilivî hatine dîtin wize wuze enerjî bi înglîzî energy bi kurtasî e di fizîkê de jêhatina karkirinê ye ango heke pergalek dikare kar bike tê gotin ku xwedî wize ye enerjiya mêkanîkî ji me re ji hemû formên din yên enerjiyê nastir e dema ko em barekî hildin yan jî dema ko em darekê bibirin hingî em enerjiyekê didin ew enerjî enerjiyek e di forma mêkanikî de ye ew karekî mêkanikî ye em dikin wilo jî hemû karên din yên weke hildan û birînê dema ko em dikin em rastî enerjiya di forma mêkanikî de tên formeke din ya enerjiyê enerjiya germî ye têhn e eger em bixwazin germbûna laşekî bêhtir bikin em bibêjin ya avê hingî dive ko em enerjiya germî bidne avê têhnê bidine avê îro em dizanin ko enerjiya germî bixwe enerjiya bizavî livane colaneyî ye ya mêkanîkî ye helbet ne liva makroskopî ya laşên mezinî darîçav e lê liva atom û molêkolan e liva mîkroskopî ya di laşan de ye hatiye naskirin ko enerjiya mêkanîkî tê guhertin û dibe ya germî yanî karê mêkanîkî dibe karê germî destên xwe çend caran pev bibe û bêne tê bibînî ko destên te germ dibin li vir te enerjiya mêkanîkî kire ya germî lê guhertina berevajî da enerjiya germî bi ya mêkanîkî were guhertin ew tiştekî zortir e berî çend deh salan cara pêşî mirov enerjiya germî guherte ya mêkanîkî ew jî dema ko mirov makîna hilmî makîna bi fişara hilma ava kelandî kardike çêkir bû forma enerjiyê ya nas jî enerjiya ronahiyê ye ne tenê destê mirov jê nabe lêbelê jîna her kesî û ya her organizmî jî bê wê nabe bi taybetî roj vê forma enerjiyê dide helbet mirov ji mêj ve hînbûye bi pîşkarî vê forma enerjiyê bikarbêne pêşî bi pêxistina agir piştre jî bi çira lampe û ta dema dawî bi neonên herî modêrn mirov enerjiya ronahiyê bikaranî forma enerjiyê ya gelekî bikêrhatî enerjiya elektirîkî ye gişt bê windabûn ew dikare bi enerjiya mêkanîkî yan bi ya germî were guhertin pir hesanî tê guhastinî deverên dûr ji ber van xisletan carna dibêjinê enerjiya rind ji bilî van formên buhûrtî caran enerjiya kîmîyayî û enerjiya atomî jî hene ew ne texlîtine nû ne niha peydabûne lê ew herdû form didine nîşankirin ko rêaksyonên kîmayî û atomî dikarin enerjiyê bidin ji vê enerjiyê re jî enerjiya potensyal tê gotin eger em bixwazin bi ferehî li ser giranbihabûna enerjiyê ji mirov re bipeyivin dive pêşî em bizanibin ko hebûna jînê bi xwe her û her bi pevguhastina energiyê ve girêdayî ye û pê jîn dibe bedena mirov energiyê di forma kîmyayî xwarin de distîne û diguhere forma mêkanîkî bi vê yekê hemû organên lêş dikarin bi karûbarên xwe rabin û dihêlin ko karê fîzîkî pêk were ev enerjî di şev û rojê de dike nêzîkî kilo kalorî û ew ji şewtandina xwarinê di laş de tê lê da mirov karibe bijî dive di laşê wî de hinek enerjiya embarkirî hebe enerjiya embarkirî jî di lêş de bez e ji ber ko enerjî ji mirov re pir pêwîst e dive mirov zanibe wê derxe jî derxistin û xerckirina enerjiyê di van her deh salên dawî de pir gelek bûye û gera ji bona dîtina kehniyên enerjiyê yên nû bêhtirbûye kehniyên enerjiyê yên ta niha li ber dest ev in kûmir petrol enerjiya elektrîkî ya ji sikrên li ser çeman ûym di pêşroja nêzîk de wê ev kehnî têra mirov nema bikin û dive ko mirov destbavêje kehnîne enerjiyê yên nûtir wek enerjiya rojê yan enerjiya germî ya navika zemînê û yan kehniya pir zengîn enerjiya atomî amedekirina zagrosê hajo ji stêr medenî ferho nivîskarekî kurd e sala an li gundê mizîzexê piştî têkçûna serhildana bagokê ko bi malbatî koçberî rojavayê kurdistanê dibin û car din vedigerine ser cih û warên têr gorî xwedê ew daye hemû qûnaxên xwendina debistanên serete navendî dibistana mamostayan û lîse li heremên kurdistanê qedandiye di dema mamostahiyê de di nava damezrênerên sendikaya mamostayên tirkiyê tos de cih girt û rêvebiriya karên rêxistiniyê kir piştî heft salê mamostahiyê û heft caran sergomî û girtina sala yî di cunteya eskerî li amedê di sala an de li stembolê di rojnameya cumhuriyetê de dest bi rojnamevantiyê kir di heman salê de xelata heypeyvinê ya komela arîkarî û desteka gundên tirkiyê li stembolê stand bi rojnamevantiyê re dest bi xwendina zanîngeha aborî kir û weşanxaneya abece damezrand di heman demê de di nava damezranên sendikaya nivîskarên tirkiyê de tys de cih girt medenî ferho di salên an de di rojnameyên herêmê amed diyarbakirin sesî û mucadele de li mêrdinê rojnameya mardînin sesî li midyadê turan şehîr de dest bi nivîskariyê kir di salên ê de nivîs û helbestên wî di rojname û kovarên stembolê weke cumhuriyet demokrat varlik de hatin weşandin pirtûkên wî kaytan osman û topragin turkusu di heman salan de hatin weşandin bi hatina darbeya eskerî ya ê êlûnê ê cotmehê hate girtin pitî hefteyekê serbest hate berdan lê di ê cotmehê de car din hate girtin girtina wî şeş sal û nîvan dom kir bi girtina dem dirêj estên wî yên nivîskariya bi zimanê kurdî bi awayekî ritî hatin hunandin medeniyê ferho bû seydayê pênûsê êdî awaza kurdî ala wî ye da ku di medya kurdî de rojname û kovaran de awazek têr qîrên bigihîne civakê û ji bo têkoîna gelê kurd bi hestên binbarî kar dike ew nûnerê azadiya welat yê belçîka ye û ji destpêka wekirina med tv re dest bi amade kirina bernameyan kir hîna rojnamevantiyê dike teknolojî peyv ji zimané greek téchn wata wé bêşe û loga ev jî lêgerîna tiştek té îro çi dibi li dinyé ni bé têkilahya teknolojîyéye teknolojî bi gotinê temenê xwe ji gotina teknîkê digrê teknik dema ku bahse tiştekî ku weke amûr tê bikarhanîn a her wusa wate wê ya din jî ew a ku bahse tişta ku bikêrhatî dikê bi dîrokê re ku mirov bêne ser ziman piştî ku şariştanî pêşketin êdî mirovatiyê bidest bikarhanîna amûran kirin gêsn bo ard kolanê afirandin û ew ard çand in sênîk çêkirin bo bi têde xwarinê bixwûn kevçî çêkirin bo ku bi wê xwarinê bixwûn her wusa dem bi dem ku bi dehan û sadan amûr û cûre lê zêde dibin amûrên teknîkî pêş dikevin û tên afirandin teknolojî di sadsale me de weke gotinaka êdî herî zêde hat bikarhanîn bû ji ber ku weke teknolojiyê bi wê re tên salixkirin înternet tv û hwd jî pêşketin her wusa ereb û hwd tiştên lê sûwarbûnê û çûn û hatin hatin afirandin î ro hêrî zêde dema ku bahse teknolojiyê tê kirin bahse çêkirina telefonên berîkê tv erebeyên sûwarbûnê balefirên rêwîyan û ên şer û hwd ku bi wan re gelek cûreêyên din tên ser ziman tên bîra me î ro kîştên fezeyê hatîya çê kirin ku tê şandin li gêrwerkên din peyk hatina çê kirin û hatina şandin ku li dora dunyê digerihin li ser wan re înternet tv telefon û hwd kar dikin î ro ku bahse teknolojyê tê kirin bi sereka ku gelek tişt û cûre pêre tên bîra mirov lê du tişta bi hesanî ji ber ku di jîyane mirov de tên biarhanîn têna bîra mirov yek amûrên înternetê weke kompîtûr in û ya dinjî bernema wan ên weke înternet explore microsoft office word û hwd in lê dervî wan jî gelek cûra û awayên wan yên ku hatina afirandin ku tên zanîn hena lokman polat nivîskarek kurd e polat di sala an de li navçeya licê ya amedê hatiye dinê ew caran hatiye girtin û berdan di encamê de bêyî ku li dadgehê amade be deh sal û nîv ceza xwariye wî beriya sala salên yî li welêt belavokên siyasî dinivîsand di sala an de li swêdê bi cih bû li swêdê dest bi nivîsandina çîrokan kir gelek çîrokên wî di rojname û kovarên cihê de hatin weşandin heta niha pirtûkên wî derketine ji wan çar heb bi tirkî neh jî bi kurdî ne ji pirtûkên wî yên kurdî sê roman û heft kurteçîrok in lokman polat ji bo zarokan jî pirtûk wergerandine kurdî û kovarek bi navê helwest li stockholmê û kovarek bi navê ronî li stenbolê weşandiye lokman polat di destpêka damezrandina komela nivîskarên kurd de cih girtiye û endametiya wî ya komelê hîn jî didome ew endamê pena navnetewî û endamê yekîtiya nivîskarên swêdê ye lokman polat kî ye polat di sala an de li navçeya licê ya amedê hatiye dûnyayê ew berî yî çend caran ji aliyê dewletê ve hate girtin û dûvre jî berdan di encamê de bêyî ku li dadgehê amade bibe deh sal û nîv ceza xwariye wî beriya salên yî li welat belavokên siyasî dinivîsand mecala mercên xebatên polîtîk li ber wî hate sînorkirin û ji ber xetera girtin û zîndanîkirinê di î de derket derveyî welatî pêşîn çû îranê û paşê çû suriyê û libnanê ji salaan û vir ve li swêdê dimîne kovara helwest ê derdixist û di rêvebiriya kovara hêviya gel de xebitî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsên wî belav bûn û niha jî belav dibin hetanî niha jî sî û heşt pirtûk nivîsîye piraniya berhemên wî edebî ne di sala an de li swêdê bi cîh bû li swêdê dest bi nivîsandina çîrokan kir gelek çîrokên wî di rojname û kovarên cihê de hatin weşandin heta niha pirtûkên wî derketine ji wan çar heb bi tirkî sî û çar jî bi kurdî ne ji pirtûkên wî yên kurdî duwanzdeh roman û yanzdeh jî kurteçîrok in sê romanên wî li tirkî hatine wergerandin lokman polat ji bo zarokan jî pirtûk wergerandine kurdî û kovarek bi navê helwest li stockholm û kovarek bi navê ronî li stenbolê weşandiye lokman polat di destpêka damezrandina komela nivîskarên kurd de cîh girtiye di komiteya bırêvebır de xebıtıye ew endamê pena navnetewî û endamê yekîtiya nivîskarên swêdê ye niha ew di malpera çandname rojnameya kurdistan û carna di malpera diyarname de û herweha di kovara kund de gotar dinivîse berhemên lokman polat yên çapkirî roman û kurteroman kurteçîrok novel lêkolîn nirxandin yên tirkî berhemên lokman polat yên çapkirî kurteçîrok novel roman û kurteroman helbest lêkolîn nirxandin yên tirkî erebê şemo yan jî ereb şamîlov z çiriya pêşîn a li qersê m gulana li êrîvanê nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin şivanê kurmanca nivîsiye erebê şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû şemo di ê çiriya pêşîn a an de li gundê susuzê li navçeya qersê ku di wê heyamê de di bin desthilatiya rûsyayê de bû hatiye dinyayê ereb şemo xwendina xwe ya pêşî diqedîne di sala an de dema ku salî bû derbasî ser karê paletiyê dibe erebê şemo ji bilî zimanê kurdî welê jî bi rûsî tirkiya osmanî yewnanî ermenî gurcî almanî û azerî zanibû bi biryara hikûmeta sovyeta berê û ermenîstanê erebê şemo û isahak marogûlov dest bi amadekirina alfabeta kurdî ya bi tîpên latînî kir û di sala an de karê xwe bi dawî anî wan di sala a yekemîn pirtûka bi kurdiya latînî li cihanê bi sernavê x x hinbuna xandina nvisara kurmançi xwe bi xwe hînbûna kurmancî çap kir erebê şemo herwiha yek ji damezrênerên rojnameya rya teze bû di sala ê de erebê şemo li leningradê rastî qanatê kurdo tê û hevaltiyeke baş di navbera wan de çêdibe ji wir dest bi xebata wêjeyî û zanistî dike li wê derê nivîsên di der barê pirsgirêkên zimanê kurdî de amade dike û li ermenistanê çap dike ereb şamilov di navbera salen an de tam salan li sibirya yê girtî jiyaye li vir bi jina xwe ya duyemin mariya vasîlevna ve dıbe nas ya ku di van biraninan de navê we derbas dıbe ew bi xwe ûris bûye keçen wi asê û zînê ji ve jina duyemin in jina wî ya berê alman bûye piştî mirina stalîn ew azad dibe û careke din vedigere ermenistanê sala an ew romana xwe ya dîrokî dimdim belav dike di sala an de jî ew li moskovayê berhevoka hikayetên gelê kurd û romana xwe ya bi navê riya bextewar diweşîne dike demeke dirêj di komîteya navendî ya partiya komunîsta ermenistanê de cih girt li navenda êrîvanê li ser dîwarê makke ku erebê şemo salên xwe yên dawiyê li wê derê derbas kiribû wiha hatiye nivîsandin di vê malê de ji sala temenê xwe derbas kiriye rewşenbîrê kurd û karkerê muxulqeiyê erebê şemo şamîlov ferhad shakely ango ferhad şakelî nivîskar û helbestvanekî kurd e ferhad şakelî di sala ê de li başûrê kurdistanê li herêma kerkûkê hatiye dinyayê ew li kurdistanê di salên an de di rojnameya birayetî de dixebite û li swêdê jî di hundirê deh panzdeh salan de bi kurdî û swêdî du kovaran svensk kurdisk journal û mamostay kurd derdixe di destpêka salên î de li zanistgeha bexdayê ziman û wêjeya kurdî kurdî xwendiye di salên an de pêşmerga bû li pey belavbûna şoreşa kurdistanê du salan li sûrî û lubnanê mijûlê karê siyasî û çandî bû di sala an de hat almanyayê û nêzîkî salekê li wê derê ma paşî hat swêdê wî heta niha heşt pirtûkên helbestan û pirtûkeke kurteçîrokan bi kurdî weşandine û heft pirtûkên zarokan jî ji swêdî wergerandine zimanê kurdî wî bi swêdî jî pirtûkeke helbestan û du antolojî weşandine wekî din bi nave kurdish nationalism in mem û zîn of ahmed i khani pirtûkeke bi îngilîzî derxistiye û helbestan wî hatine wergerandin bo zimanên înglîzî swêdî erebî farsî îtalyayî îslandî û tirkî bûne ferhad şakelî yek ji zimanzan û kurdîzanên herî navdar naskirî û berhemdar yên kurdistanê ye ew herdu zaravayên kurdiya başûr û bakur soranî û kurmancî baş dizane û dersa rêziman û wêjeya kurdî dide û ta niha gelek vekolînên zanistî liser wêje dîrok fîlozofî û tesewuf li kurdistanê bi înglîzî û kurdî belav kiriye şakelî herweha fêrî zaravayên hewramî û zazakî jî dike ew niha li swêdê dimîne û li zanîngeha uppsalayê mamostetiya zimanê kurdî dike hasan kaya di sala an de li nisêbînê mêrdîn ji dayik bû heta lîseyê li nisêbînê perwerde bû di an de di fakulteya îktîstê de anadolu üniversitesi iktisat fakültesi xwend dawî dev jê ber da û salên li amedê ji fakulteya perwerdeyiyê beşa edebiyatê d ü et fak türk dili ve edebiyatı dîplomaya lîsansê wergirt di dema xwendina zankoyê de di nav xebatên xortên welatparêz de xebata siyasî û çandî birêve bir li adiyamanê li liseyê du salan mamostetiya edebiyatê kir bi kurdparêzî ango cûdaxwaziyê hate tawanbarkirin doz lê hate vekirin lewre ji herêma awerta hate derxistin û sirgonî yozgatê bû neçû yozgatê jiyana wî ya mamostetiyê li vir xelas bû piştî ku dev ji mamostetiyê berda ji bo xebatên kurdewarî sala î di nav xebata kovara yurtsever emekçiler û sendikayên mamoste û kedkaran de xebitî dawiya yan di damezrandina navenda çanda mezopotamya şaxa edeneyê de cih girt van salan çend caran hate girtin û rastî îşkenceyan hat sê salan serokatiya vê şaxê kir dawî ji bo avakirina nçm şaxa mersînê kar kir piştî damezrandina şaxa mêrsînê sala an di kongreya ya enstîtuya kurdî ya stenbolê de wekî cîgirê serokê enstîtuya kurdî hate hilbijartin di sala an de wekî serokê enstîtuya kurdî ya stenbolê hate hilbijartin heta serê sala yan serokatiya enstîtuyê berdewam kir di van salan de edîtoriya kovara zend endamtiya lijneya kovara jiyana rewşen kir di kovar û rojnameyên cihê de bi piranî bi kurdî kêm caran jî bi tirkî çîrok helbest gotarên edebî çandî lêkolînerî nivîsîn di projeya çêkirina ferhenga tirkî kûrdî de cih girt wekî redaktor û endamê lijneya şêwrê beşdarî xebata ferhenga tirkî kurdî bû di sala an de pirtûka wî ya çîroka girnewas çap bû digel samî tan û zana farqînî pirtûka bi navê em zimanê kurdî binasin amade kirin di sala an de pirtûkên wî ya helbestan bihêle û ya pexşanê ayîneke pîroz çap bûn bi zimanê tirkî antolojiya kurteçîrokên kurdî amade kir li ser nukteyên kurdî jî pirtûkek amade kiriye gelek tekstên zargotina kurdî berhev kirine lê heta niha ew çap nekirine li enstîtuya kurdî û gelek cihên din wekî komel sendîka û avahiyên partiyan ders û semînerên zimanê kurdî dane xwendekar mamoste xortên karker û gel ji bo ku enstîtuya kurdî ya stenbolê dersê zimanê kurdî dida di sala û an de doz li wî hatiye vekirin sê caran hate darizandin di dema serokatiya enstîtuyê de beşdarî gelek konferans panel semîner danişîn û civînên rêxistinên sivîl akademîk fermî û nîv fermî bû di wan konferans û civînan de teblîx pêşkeş kirin di sala yan de bû endamê pena kurd klûba nivîskaran a ku saziyeke navneteweyî ye û navenda wê li elmanya ye demekê nûnertiya pena kurdî li tirkiyeyê bi rê ve bir hesenê metê jdb erxenî diyarbekir nivîskarekî û novelîstekî kurd e berhemên wî ji kurdî ji bo zazakî tirkî swêdî û îngilîzî hatine wergerandin hesenê metê di sala an de li gundê tayan yê erxeniya diyarbekirê hatiye dinyayê ji ber sedemên malbatî di an saliyê xwe de ji gundê xwe derketiye çend salan li nisêbînê û li diyarbekirê jiyaye dibistana navîn û lîse li bajarê mersinê yê tirkiyeyê xelas kiriye di geremolên salên an de ji ber sedemên siyasî çend caran hatiye girtin û di girtîgehê de maye di dema derbeya sala an de ji welêt derketiye û çûye îranê li wir tevlî pêşmergeya komela zehmetkêşê kurdistana îranê bûye piştî wê çûye başûrê kurdistanê li gelek gund û bajêrên başûrê pêşmergetî kiriye di vê demê de bi pêşmergeyên ynkyê re pîyeseke ku nehatiye weşandin nivîsiye û derxistiye sehneyê ku ji hêla celal talebanî û jina wî hero xanim ve hatiye temaşekirin vê serpêhatiya xwe di hevpeyvînekê de wisa vegotiye wî sê sal pêşmergetî kiriye pişt re daketiye sûriyê û ji wir jî bar kiriye swêdêkengî di çi salê de hesenê metê hê jî li swêdê dijî jan dost romannivîs helbestvan wergêr û nivîskarekî kurd e ew di ê adarê sala an de li bajarê kobanî hatiye dinyayê xwendina xwe heta lîseyê li kobanî qedandiye ji sala an heta an li zanîngeha helebê fakulta zanistê beşê biyolojiyê xwend lê temam nekir jan dost di dehsaliya xwe de dest bi nivîsîna helbestên erebî kir paşê ji panzdesalî de qulipî zimanê kurdî çîroka wî ya yekem xewna şewitî sala an di pêşbirka kurteçîroka kurdî de li sûriyê xelata yekem stand her weha li tirkiyê jî li ser sehneyê hatiye lîstin ji bilî wê çîrokê jan dost çend çîrokên din j nivîsandine wek mistek ax ku sala an li almanyayê bû kurtefilmek û rûyekî şêrîn û hinin din her weha gelek helbest û lêkolîn bi erebî û kurdî di rojname û kovarên cihê de weşandine jan dost di malpera diyarnameyê de di quncika xwe ya bi navê şevnem de ji an heta nivîsar dinivîsandin jan dost ji sala î de li elmanyayê dijî û ji adara an de hemwelatiyê almanyayê ye îbrahîm seydo aydogan z li qoserê nivîskarekî kurd e romannivîs îbrahîm seydo aydogan li qosera mêrdînê ji dayik bûye heta lîseyê jî xwendina xwe li wê derê kiriye di sala an de beşa mamostetiya edebîyatê ya zanîngeha dîcleyê ko li amedê ye kar kir di sala an de ji zanîngehê mezûn bû û li stembolê li lîseyekê dest bi mamostetiya edebiyatê kir di ber mamostetiyê re edîtoriya kovara kurdî ya edebî pelînê kir ji destpêka sala ê ve li fransayê dijî di sala an de li zanîngeha sorbonê li ser victor hugo û romanên dîrokî bi navê parîsiyên sedsala an di notre dame de parisa victor hugo de lêkolîneke masterê kir wî di sala an de jî li zanîngeha rouenê tezeke doktorayê li ser wext hevokên kompleks û lihevkirina wextan di romanên kurdî de amade kir ibrahîm seydo di şanzdehsaliya xwe de dest bi nivîskariyê kir piştî çend salên ko bi tirkî nivîsand û hin nivîs û helbestên wî di kovarên edebî yên tirkî de hatin weşandin di sala an de bi temamî dev ji tirkî berda û ji wê rojê ve ye ku tenê bi kurdî dinivîsîne aydogan heta niha sê pirtûk nivîsandine romana wî ya pêşiyê reş û spî di sala an de derket romana wî ya duyem leyla fîgaro dı sala an de derket pirtûka wî ya sêyem hezkiriya xwedê ko ji şeş çîrokan pêk tê di sala an de çap bû herweha pirtûkeke wî ya helbestan xebateke wî ya li ser rexneya kurdî ya edebî jî hene ku hê nehatine çapkirin îbrahîm seydo aydogan di tishk tv yê de bernameyeke bi navê wêje amade dikir ji sala an ve ye ku li parîsê li zanîngeha inalco di beşê kurdî de mamoste ye îbrahîm seydo herweha pirtûka orhan pamuk ya bi navê romannivîsê pak û dilovan saf ve dusunceli romanci jî wergerandiye kurdî pirtûka wî ya bi navê guman ku ji lêkolînên ziman û wêjeya kurdî pêk tê bi du cildan ve ji aliyê wesanxaneya lîsê ve sala an hate çapkirin osman sebrî apo z kanûna paşîn li gundê narincê yê kolika semsûrê bakurê kurdistanê li gundê berkevir li başûrê rojavaya kurdistanê yek ji helbestvanên mezin ên kurd bû ew yek ji helbestvan nivîskarên ekola hawarê bû apê osman ji serokên êla mêrdêsî bû ji xêncî helbestvanî û nivîskariyê ew pardarî xebata rizgarîxwaza gelê xwe jî bûye osman sebrî di sala ê de li gundê narincê yê kolîka semsûrê çêbûye bavê wî serokê êla mêrdêsiyan bûye dema osman sebrî hêşta zarok bûye bavê wî li sala ê çûye ber dilovaniya xwedê û apê osman sebrî ku bûye serokê nû yê êlê ew xwedî kiriye piştî serhildana şêx seîd osman jî digel herdu apên wî şukrî û nûrî li sala ê hatine girtin û li zîndana amedê hatine darve kirin osman du salan di zindana denisliyê da maye û piştî efûyeka giştî li sala ê hatiye berdan di sala ê de careka din osman digel serokên kurd tê girtin lê dîsa zû tê berdan ew di ê çileyê pêşîna ê de direve sûriyeyê bi maweya du salan wekî endamê partiya xoybûnê xebat dike û di kovara hawarê de li ser mijarên cihêreng dest bi nivîsandinê dike gelek helbestên wî hatine çap kirin û hîn yên ne çap kirî jî hene sala ê apê osman ligel hin welatparêzên kurd di xebata damezirandina partiya demokrat a kurdî li sûriyeyê de cih digire û wekî sekreterê partiyê tê hilbijartin osman sebrî roja ê çileyê paşîna sala ê diçe rehma xwedê û li gundê berkevirê li binxetê tê veşartin maf ger zilmê hene top û tifing keştî û leşker têk de dişîne ser xwedîmaf pê rê dike şer ew tev nikarin destên wê yên pola bibestin zorbaz û sîtemkarên keleş tê de diwestin her maf wekî ro nayê veşartin bi tevayî bayek tê dibe ewrên di reş zû dike sayî şam zîndana mêzê çavkanî arşîva bablekan pîr rustem nivîskarê kurd e pîr rustem di sala an de li gundê çeqela gundekî ji efrînê ji başûrê biçûk hatiye dinyayê ew çend salên pêşîn li wir dimîne û di dû re mala xwe bar bajarokê cindirêsê dikin û heya ku xwendina lîsê kuta dike li wir dimîne û ji bo xwendina bilind di zanîngeha helebê de ew çend salan li wir derbas dike lê ji berî ku xwendina endezyariyê kuta bike û di rêza çaran de berdide wî gelek çêrok û gotar di rojname û kovarên kurdî de belav kirine wek stêr pirs zanîn aso azadiya welat jiyana rewşen armanc newroz û hwd nûredîn zaza jdb ê sibata an li madenê împeratoriya osmanî m ê çiriya pêşîn li lozanê swîsre ramyar nivîskar rewşenbîr damezrenêr û yekemîn serokê partiya demokrat a kurdistanê li sûriyê bû nûredîn zaza kar û xebat û jiyana xwe kiribû bin xizmeta miletê xwe yê kurd de ji xwe ew di nav maleke kurdperwer de rabûbû bavê wî ûsiv efendî û birayê wî yê mezin ehmed nafiz beg hevalbendên şêx seîd bûn di şoreşa kurdî sala an de dijî dewleta tirk ya nijadperest pismamê wî osman efendî di wê şoreşê de jiyana xwe ji dest dabû piştî têkçûna şoreşa şêx seîd û bûyerên xirab li bakurê kurdistanê desthilata tirk dr nafiz kiribû bin çavan de û derfet lê teng kiribû û emrê sergûna izmîrê jê re derxistibû vêce ew mecbûr bûbû ku çarekekê ji xwe re bibînê di sala î de ew û bira yê xwe yê piçûk nûredîn binxet dibin sûriyê ku di bin mandata firansayê de bû dr ehmed nafiz kesatiyeke hekîm tekûz û mêrxas bû hatina wî ya kurdistana sûriyê bû hêzeke nû ji xoybûnê re ew roleke girîng tê de dileyîze û di salên çilan de serokatiya wê dike di warê bijîşkiyê de dr nafiz bi kar û xebateke mezin li herêma cizîra sûrî dirabe wê çaxê êş û nexweşîyên weke êşa zirav melariya tîfo sorik û xûrî belav bûn û mezin û piçûk bi wan êşan diçûn dr nafiz êşên cih nas kirin û li ser destên wî yên pîroz bi dihên hezran nexweş saxbûn ji lewra baweriya xelkê bi bijîşkiya dr nafiz zêde bû û nav û dengên wî ne tenê li herêma cizîrê lê belê di sûrî tevî de belav bûbû nûredîn vêce li kurdistana sûrî di bin sih û perwedeya dr nafiz de mezin dibe ew ne tenê bira ye jê re lê belê ew dibe bav û mamoste û rêber jî herwesa nûredînê piçûk di nav civata welatparêz û girgirekên kurdan de mezin dibe di salên sihan de gelek şoreşger û rewşenbîrên kurdan ji ber zilm û zora rêjîma ataturk ya nijadperest binxet bûbûn sûriyê ji wan memdûh selîm mîr celadet û kamîran bedirxan qedrî beg û ekrem cemîl paşa hemze begê miqsî haco axa evdirrehman axayê eliyê ûnis dr nûrî dêrsimî endeziyar arif ebas û hin dîtir wê teisîra wan camêran di warê netewe perweriyê de li nûredîn hebe bi wext re wê nûredînê dagirtî bi rihê şoreşvaniyê bide ser şopa wan û barê kurdîtiyê giran bigire xwe û doza mafên gelê xwe yê kurd bike li fransayê jî wilo gava neteweyên yekbûyî cihê xwe di sera şapo de digirt nûredîn endamê şandekê bû ku raporekê ser rewşa kurdan bide bizav û hewildanên xwe dike ku bigihe nûnerên dewletan de guh bidin pirsa kurdî û wê di cvînê de guft û go bikin û li her derê jî wilo nûredîn bêtexsîr e raste nûredîn yek bû lê wî hamberî çalakvanî kar û xebat dikir di sala an de nûredîn zaza du karên pir girîng pêk tîne yê pêşî ew doktoriya di zanistên perwedeyiyê de ji zanîngiha lozanê werdigre karê didwan ew yekîtiya xwedekarên kurd li ewropayê didamezrîne dûv re ew dide rê û divegere sûriyê di bîranînên xwe de bîranîn dr nûredîn zaza dinivîse di paşiya hezîrana sala an de ez bi hisret bûm ku ez tiştekî ji kurdan re bikim min rabû da rê di rêya deryayê re îtalya bêrûd berê xwe da sûriyê li bêrûtê piştî salan ji mayîna li xurbetê bira yê min yê mezin dr nafiz û hin dostên me yên dilsoz hatibûn pêşwaziya min çawa ez ji gemiyê peyabûm min naskir ku kurdên sûriyê ji mêj ve li hêviya vegera minin vêce gelo ezê bikaribim wan ji bin sitem û te dariyê xilas bikim û maf û daxwaz û meremên wan di heyif û salên werin de bi cih bênim yan na li sûriyê dr nûredîn zaza dibîne ku rewşa miletê kurd xirab e ji kinarekî ve kurd ji nijadperestiya partiya be s di metirsiyê de ne li kinarê dîtir partiya komunîsta sûriyê ya qaşo internasyonalîst xwe ji neteweya ereban re kiribû parêzer lê li dijê kurdan derdiket hinga doza mafên xwe yên neteweyî dikirin û ew bi şovînîzmê tometbar dikirin nûredîn zaza dinivîse di rewşeke wesa min avakirina rêxistineke ku karibe nasnama gelê kurd biparêze û doza mafê wan yên rewa bike pêwîst didît li şamê xwendekarên gemnazyom û dibistanan pêkanîna wê projeyê ji min dixwestin herwesa welat parêzên kevnare mela muxtar û cotaryên sade di pêkanînîna wê projeyê de pîşta min digirtin û di paşiya sala an de ew xewn pêkhat û partiya demokrata kurdî li sûriyê pdks hate damezrandin pdks ji serokatiya xwe re nûredîn zaza dihilbijêre û di demeke kurt de gelek kurd tevlû partiyê dibin pdks karekî mezin di warê siyasî û rewşenbîrî û civakî di nav kurdan de dike ji lewra nav û deng û bandora wê xurt dibe di nav kurdan de lê di salên ê de dema yekîtiya sûrî û misrê hikim di destê rêjîma cemal evdul nasir ya dîktatûr de ye di wan her sê salan de rewşa siyasî ewlekarî û aborî li sûriyê kambax dibe berdevkê nasir li sûriyê evdihemîd elserrac û hêzên parastinê te dariyeke xirab li xelkê dikin û nemaze li kurdan û helbet li pdks ku hebûna wê weke xetereke mezin li ser yekbûna dewleta erebî dibînin vêce rêjîma nasir hemû bela û bêtarên xwe yên siyasî û ekonomî dike sukra gelê kurd de û pdks de di çend rojan de li dora endamên pdks û serokê wê dr nûredîn zaza têne girtin piştî çendkê behra mezin ji hevalan têne berdan nûredîn zaza û heval di hepis û zindanên helebê û şamê mezê de girtî dimînin girtiyên kurd gelekî têne lêxistin û îşkencekirin belê behra mezin ji jiyana nûredîn zaza di siyasetê de çû lê di heman demê de ew nivîskar û rewşenbîrekî mezin bû wî bi sedan gotar di rojname û kovarên kurdî hawar û ronahî û biyanî de nivîstibûn herwesa wî destana memê alan ji nûve çapkiribû û pêşgotineke hêja jê re nivîstibû û di sala an de wî pirtûkek bi navê ma vie de kurde jiyana min a kurdî yan jî hewara miletê kurd nivîstibû tê de behsa jiyan û xebata xwe ya netewî di ber pirsa kurdî û kurdistanê de kiribû herwesa dr nûredîn zaza giringiyeke mezin dida pirsa zimanê kurdî û pêşxistina wî di banga xwe de nûredîn zaza ji kurdan re gotibû gelî kurdan heger hûn naxwazin ji hev taromar û winda bibin berî her tiştî zimanê xwe bixwênin û bidin xwendin lê heger hûn dixwazin xwe nasbikin û xwe bidin naskirin û hizkirin bi hevaltî û dostaniya miletên din bi pêş ve herin û bi rûmet û ser bilindî bijîn dîse zimanê xwe bixwînin û bidin xwendinê dr nûredîn zaza salên xwe yên paşî li swîsrayê dimîne li wir ew di an de bi keçeke swîsrî bi navê gilberte favre re dizewice û di an de kurikê wan çêdibe nav lê dikin chango valéry şêngo valéry nûredîn zaza di ê çiriya paşîn a an de ji ber nexweşiya penceşêrê mir ew li goristana bois de vaux li bajarê lozanê hat veşartin rojen barnas berfenbar an li farqînê şanenavê mehmet gemici ye ku helbestvanekî kurd e rojen barnas ji farqînê ye û di salên î de dest bi nivîsandina kurdî kiriye di dawiya heftêyan de bi hin hevalên xwe re kovara tîrêj derxist her di wan salan de pirtûkeke şiîran bi navê li bandeva spêde weşand barnas bi wê pirtûka xwe riyeke nû di şiîra kurmancî de vekir û tesîr li gelek şaîrên nû kir rojen barnas mîna gelek rewşenbîrên kurd mecbûr ma ku welatê xwe terk bike û piştî yî li swêdê bi cih bû wekî din rojen barnas di kovarên mîna tîrêj hêvî û nûdemê de gelek nivîs nivîsandine wî bi gelek navên cihê di mijarên cihê de nivîs nivîsandine barnas heta niha ev pirtûk weşandine dimilî dunbulî an jî dumilî eşîreke mezin ê kurda ye li erzîromê şêxalê sêwregê û makûyê navê dimilî di sedsala mîn de di nav eşîrên kurdên ên li surî derbas dibe herwuha îro jî gundekî bi navê dumilî li herêma çiyayê kurmênc de heye şerefxanê bedlîsî diyar dike ku dimilî esle xwe ji botan û dînê wan êzdî bûye paşê bibûne misilman ji wan rê dunbulîye boxtî hatiye gotin di sedsala de mîrengeha sekmanabade û wextekî jî a hekarîye di destê wan de bûye dimilî ên sekmanabade makû şiîne zûdaye asîmîle bûne û wa sale tenê bi tirkî diaxavîn ên erziromê û sêwrege hemû misilman in û li erziromê navçeya xinûsê û qereyazîyê kurmancî û li sêwrege dimilkî diaxavîn li şêxal û şengale jî kurdên ji wê eşîre hene li vir bi kurmancî diaxavîn û êzdî ne rojnamevan nustox lerzan jandîl serra de dewa xelefan gimgim de amo dinya tawoke dewa dê de mekteb beno ra o panc serre bîyo sebeta ke shagirtî kêm bîye o kî girewto mekteb hîrê serrî dewa xo de waneno hardlerzê serra î de shono mardîn û mektebê verênî naca qedêneno serra de mektebê musnedaranê mektebanê verênî qedênbeno û hewt serrî musnedarîye keno o cuntaya ra dime xêlê rayan êno girewtene l jandîl serra de mecbur maneno welatê xo û de kî tirkîye terk keno êno almanya l jandîl almanya de sey pedagogî bi domananê ra hetanî serriyan xebetîno xêca naye ziwan tarixê kurdan yê sedserra pêynîye û dînan ser ro kî gurîno na derheq de rojnaman û kovaran de nivisê xo vecînê jandîl wayîrê di domanano suzan samanci z heşolê amed nivîskareke kurd e bi pirtûkên xwe yên bi tirkî tê naskirin samanci di ê li gundê heşola amedê hatiye dinyayê wê sereta bi ristina helbestan dest bi wêjeyê kir helbestên wê yên pêşîn di nav salên an de li kovara sanat olayı weşiyan çîrokên xwe yên pêşî di pirtûka bi navê eriyip gidiyor gece şev dihele û diçe de dan weşandin pirtûkên wê yên çîrokan di sala an de reçine kokuyordu hêlîn bêhna gêzoyê ji helînê dihat di sala an de kıraç dalar kar tuttu çiyayên bejî berfên girtin weşiyan reçine kokuyordu hêlîn li swêdê bi zimanê almanî li spanya û belgiyayê jî bi zimanê flamanî weşiyan kıraç dalar kar tuttu jî li macaristanê çap bû dîsa reçine kokuyordu hêlîn bi navê bajarê mirinê ji weşanên avesta derçû pirtûka wê ya bi navê kıraç dalar kar tuttu di pêşbaziya çîrokan a orhan kemal de duyemîn xelata sala an wergirt çîroka samanci ya bi navê perili kent bajarê bi perî di pêşbaziyeke radyoya dengê almanyayê de di nav çîrokên pêşîn de hate nirxandin û bi zimanê tirkî û almanî weşiya çîroka wê ya bi navê iki anne du dayîk jî bo îngilîzî hate wergerandin û di kovara pena navnetewî de weşiya di sala an de pirtûka wê ya ewil a kurdî ya bi navê ew jin û mêrê bi maskê ji weşanên avesta derket mehmet kemal işık an jî torî midyad cotmeh stenbol nivîskarê kurd bû torî li herêma torê li bajarê midyadê ji dayikeke diyarbekirî û bavekî midyadî di sala ê de hatiye dinyayê li dibistana dicle ky enstitüsü erxanî mamosteyî xwend di sala an de pirtûka wî ya kurteçîrokan bi navê qolinc li stokholmê hate weşandin paşê bi navê sîlan pirtûkeke din ya kurteçîrokan û bi navê mendik romanek nivîsand û da wesandin torî demekê navbir da nivîsandina kurteçîrokan û bi nivîsandina pirtûkên dîrokî re mijûl bû wî di vî warî de pirtûk nivîsandin di heman katî de jî ew ferhenga kurdî tirkî ya peyvî nivîsandiye toriyê ku hê jî di nav çalakiya nivîsandina pirtûkên dîrokî de ye di ê cotmehê an de li stembolê miriyê edîp karahan nivîskarê kurd bû li gora agahdariyên ku di nasnameya wî de hatine nivîsandin ew di sala î de li dêrika çiyayê mazî hatiye dinyayê lê li gor ku merivên wî yên emirmezin dibêjin ew di meha nîsanê ya ku piştî şêx seîd hatiye daliqandin de çêbûye loma jî qeneeta xurt ew ku di sala an çêbûye ew lawê hecî cemîlê şêxmûsê hecî osmanê reşo ye navê dêya wî hecî semo ye ew ji eşîra mahmudan e mahmûdî yek ji pênc eşîrên dêrikê ye piştî hecî osman êlasoyê kurê wî bûye serokê eşîrê ji ber kurdayetiya êlaso edîp karahan di zaroktiya xwe de dihere bi dê û bavê xwe re derbasî binya xetê dibe sirgûnê wî heta bi lîseyê li welêt xwendiye û berî ku qeyda xwe li fakulteya dadê ya stenbolê de çê bike bi qancî salekê li fakulteya wêjeyê besê felsefeyê xwendiye ew yek ji wan kesan bû ku zû li kurdayetiya xwe hay bûye û bi meseleyên fikrî ve rabûye ji ber wê jî di sala an de ji ber îthama bangeşeya komunîzmê tê girtin lê pasê berat dike ew di dema telebetiya xwe de di gelek kovar û rojnameyên tirkî de nivîsan dinivîsîne forum yeni gün yeni ortam hin ji wan in û di sala an de ji ber nivîseke xwe ya di forumê de şeş mehan dikeve hepsê edîp karahan di sala an de bi navê dîcle firat rojnameyeke mehane derdixe û ew bi navên cûda di vê rojnamê de dinivîsîne wî bi naznavê reşo jî di vê rojnameyê de çîrok nivîsîne ew gelek caran ji ber fikrên xwe yên siyasî tê girtin û di hepsan de dimîne ew di sala an de bi navê daweya yan de tê girtin di sala ê de ji daweya ddko yê tê girtin û heşt sal ceza lê tê birîn piştî sal û nîvekê ji vê daweyê xelas dibe û piştî derdikeve derbasî kurdistana başûr dibe li kurdistana başûr bi navê mam azad tê bi nav kirin ew demekê di beşê ragihandinê de dixebite û paşê jî li dadgeha comanê dadgeriyê dike karahan di ê gulanê sala an de çû ser dilovaniya xwe ew zewicî bû û bi navê tûrcel welat û şiyar sê kurên wî hene kamiran alî bedirxan parêzger û rojnamenivîsê kurd û yek ji lawên malbata mezin a kurdan malbata bedirxaniyan bû kamiran alî bedirxan birayê celadet û sureyya bû di ê tebaxa an de li stembolê hatiye dinyayê wî li almanyayê doktoraya xwe ya hiqûqê da paşê li beyrûtê bi cih bû û li wir parêzerî kir ji bilî ko gelek nivîs û wergerên wî di kovara hawarê de hatine weşandin wî di sala an de li beyrûtê rojnameyên roja nû û stêr derxistin kamiran bedirxan di sala an de çû fransayê û li wir sazgeha lêkolînerî ya kurdî ava kir di wan deman de jî li zanîngeha parîsê dest bi hînkirina zimanê kurdî kir wî di mijarên cihê de bi zimanên cihê zêdeyî sih kitêb nivîsandin herçiqas pirtûkên wî ên kurteçîrokan tune bin jî wî kurteçîrok jî nivîsandine kamiran alî bedirxan di salên î de dersên xwendina kurdî dida kurdên libnanê li zanîngeha layîk ya bi nav û deng tevî beşdarbûnên wî di weşînên bernameyên kurdî yên radyoya rohelatê li beyrûta libnanê ya ku hatibû damezrandin roja ê adarê sala ê weşîna radyoyê her hefte du caran bû roja çarşemê û roja înê kamiran çend pirtûkên xwe jî çap kiribû li çapxaneya jozêf joseph selîm seyqelî li taxa sokak al bulat kamiran alî bedirxan serek da kurdistana başûr sala û cihê xweşhatinê bû ji aliyê serok mistefa barzanî û her kesên ko beşdar bibûn di konfransa an de ya pdk gotara wî ya hêja di konfransê de hêviya kurdistaneke serbixwe xiste dilê giştiya guhdêran kamiran alî bedirxan sala ê serek da kurdên beyrûta libnanê di vê seredanê de jî li gel wezîrê kar û barên navxweyî yê libnanê kemal jumblat yê ko ew bixwe kurd e civiya bi hinera kamiran jumblat partiyeke kurdî ramyarî bi awayekî fermî pejirand û destûra xebata ramiyarî da kurdên libnanê kamiran bedirxanê ko hemû jiyana xwe dabû çand ziman û wêjeyê kurdî di sala an de li parîsê wefat kir di salên an de wekî malbatiyên xwe yên din ew jî endamê civata bilindkirina kurdistanê bû di sala an de kamuran û birayê wî celadet bedirxan di geştên xwe yên li iraqê de digel zabitê brîtanî edward noel bûn edward noel afirandina neteweyek fermî ya kurdistanê dinirxand bedirxan dijberê tevgera serxwebûnê ya atatürk bû û di sala an de ji aliyê dewleta brîtanya ve li stenbolê biryar hate dayîn ku beşdarî kongreya sêwazê de û mustafa kemal atatürk hevdîtin pêkbîne ew û gelek kes birayê xwe parêzgarê xarpêtê û zabitê brîtanî edward noel re ket rê lê hevdîtin pêk nehat kamuran dijberê kemalîzmê bû û dema ku komara tirkiyê di an de hate ragihandin wî berê xwe da welatê almanya koçê wir bû çendekî bi xizmên xwe re li munîhê dijî wî li zanîngeha ludwig maximilians hiqûq xwend û piştî ku xwendina xwe li zanîngeha leipzigê dewamkir û li wir jî xelas kir di sala an de ew li sûriyê bicîh dibe û li beyrûdê wekî parêzer kar dike beşdarî rêxistina xoybûn dibe û di derxistina rojnameya kurdî hawar de alîkariya birayê xwe dike di salên sihî de ew li berlînê ma û bi karl hadank îranî re hevdîtinek pêk anî di navberên salên û heta an de li radyoya levant a beyrûdê bernameyek radyoyê bi zimanê kurdî pêk anî sala kamuran beşdarî damezrandina pêşkeftina karsaziyan ya tora trava bû di navbera salên û an de kamuran alî bedirxan kovara bi zimanê kurdî û fransî bi nabê roja nû li beyrûdê derxist salên paşîn ew li almanya û fransa dijî piştî ku sûriye di de serbixwe bû wî karê xwe di radyoya levant de winda kir û wî nikaribû rêyek bibîne ku di siyaseta herêmî de bibandor bibe ji ber vê yekê çû parîsê li wir di sala an de bû mamostayê institut national des langues et civilisations orientales inalco ê di sala an de ew bû berdevkê ewropî yê kurdên iraqê ya serokatiya mistefa barzanî wî têkiliyên girîng di navbera kurdan û îsraîl de danî îsraîl ji bo lawazkirina militraqa leşkerî û girêdana arteşa inraq li bakurê îraqê kurdan wek navgînek hêz dît sala an de li berlîna rojava îhsan nûrî paşa nas kir kamuran di sala an çû ser dilovaniya xwe piştî koça dilovaniyê hate bû hevdamezrênerê enstîtuya kurdî ya parîsê berhemên wî niha li enstîtuyê têne ragirtin celadet alî bedirxan stembol hêcanê şam siyasetmedar rojnamevan û zimannasê kurd bû celadet kurê emîn alî bedirxan û senîha xanimê ye celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan malbata bedirxaniyan bû ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên hawar û ronahî weşandiye xebatên celadet bûn bingeha wêjeya kurmancî ya hemdem di jiyana xwe ya siyasî da celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû ew endamê xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû piştî şerê bedirxaniyan dijberî sultan ebdilhemîdî tevî malbata xwe ber bi yemenê ve hate surgûn kirin piştî ku tevgera rizgarîxwaza tirk bi serokayetiya misto kemal bi serkeft mafên kurdan hatin berbendkirin di vê demê da fermana bidarvekirina emîn alî bedirxan û her sê lawên wî derket emîn û lawên xwe sureya çûn misrê kamûran û celadet jî çûn almanyayê wan li wir dest bi xwendina bilind kir celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya hiqûqê wergirt li sala ê ew hat bajarê şamê û dest bi xebata niştimanî kir di nav zebata xoybûnê da endamekê pêşeng bû ew yek ji beşdar û alîkarên serhildana agirî bû ji bilî zimanê kurdî mîr celadet bi van zimanan jî dizanibû îngilîzî fransî almanî tirkî farisî erebî rûsî û yunanî kovarên ronahî û hawar bi sernivîskariya wî derdiketin nifşa sêyem a malbata bedirxaniyan di serê sedsala ê da bi celadet kamûran û rewşen bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye bêguman di xeleka dawin a bedirxaniyan da celadet bedirxan cîhê heri giring digre celadet alî bedirxan an jî bi navekê din mîr celadet li ê nîsana sala ê li stenbolê hate cîhanê bavê wî ramyar û rewşenbîrê navdar emîn alî bedirxan e ku ew jî yek ji kurên mîr bedirxan e dema celadet ji dayik bû malbata wî li stenbolê li sirgûnê bû dayika wî senîha xanim çerkez e bavê wî emîn elî mufetişê dadgeha stenbolê bû her wiha wî li wan salan da di nav tevgera kurdan da jî cihekê giring digirt ji ber ku osmaniyan qedexe kiribû malbata bedirxanî biçin kurdistanê emîn elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê kurdî ji kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn yek ji wan nivîskaran jî helbestvanê navdarê kurd hecî qadirê koyî bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên emîn elî bedirxan bû celadet tevî xuşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû her wiha bedirxanî ji stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî şemzînî babanî û cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir osmaniyan li malbata bedirxan gumanan dikirin lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî stenbol isparta edirne konya aqqa nahlûs û selanikê geriya di saliya xwe da celadet li stenbolê dest bi dibistana medresaya harbiyê dike di salên şerê cihanî yê yekê da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya qefqasê li dijî rûsan şer kir piştî ku di encama şer da imparatoriya osmanî têkçû û di nav welatparêzên kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir celadet li stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên komela vêkxistina civaka kurd ew li pey derfeta damezrandina dewleteka kurdî bûn piştî şer dewletên serkeftî yên wekî brîtanyayê li kurdistanê ketin hin hewldanan celadet li sala ê tevî birayê xwe kamûran û ekrem cemîl paşa û faîq tewfq çû kurdistanê li cem wan zabitên siyasî yên brîtanî major noel jî hebû armanca wan amadekariyên peymana sewrê bû kemalîstan ku ji gera celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin celadet di vê gera xwe da heta meletiyê li kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû di encamê da li sewrê di bin çavdêriya berdevkê kurdan şerîf paşa hin mafên netewî hatin nîşankirin celadet di vê gera xwe ya kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok peyv û çîrok jî kom kirin li sala lê dema kemalîst hatin ser hukmî û stenbol bidestxist ji bo serokên kurdan ku di nav wan da bedirxanî jî hebûn fermana mirinê derçû li ser vê yekê celadet tevî birayên xwe kamûran safter tewfîq û birazayê xwe heqî ve li sala ê berê xwe da almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir li sala ê dema li bakûrê kurdistanê serhildana şêx seîdê pîran destpêkir celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate kurdistanê lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji kurdistanê derket û zivirî almanyayê di vê navberê da birayê wî yê biçûk safter li almanyayê ji ber nexweşiyê mir birayê wî yê din tewfiq jî zivirî tirkiyê û li wir bi zora kemalistan paşnavê xwe kir çinar û ket xizmeta tirkan vasif çinar birazayê mîr bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê mistefa kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin vasif çinar ji malbata bedirxanî hatiye derxistin kamûran piştî hatina celadetî li almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir mîr celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate qahîre ya misrê bavê wî emin elî li ser doşega mirinê bû piştî mirina bavê xwe çû beyrûtê û li wir bicîh bû di van rojan da li sûriyê û beyrûtê gelek rewşenbîrên kurd civiyabûn kemalîstan pistî serhildana şêx seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên kurdan yên ku ji ber kêra wan filitîbûn berê xwe dabûn binxetê celadet piştî ku hate beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên kurd di vê navberê da hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû piştî tevlîbûna celadet li ê îlona sala ê li lubnanê li bajarê bêhemdûnê kongreya damezrandina xoybûnê pêkanî di nav damezrênerên xoybûnê da ji bilî celadetî rewşenbîrên wekî dr nurî dêrsimî qedrî can dr nuredîn zaza memdûh selîm wanlî hemze bêgê muksî ekrem û qedrî cemîl paşa û serekên herêmî yên wekî haco axa emînê perîxanê mistefa şahin begê berazî bedredinê hebizbinî û gelekên din jî hebûn yek ji biryarên xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana araratê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî bi vê armancê celadet tevî haco axa û resûl axayê miheme li herêma torê tevî suwarên kurd êriş birin ser qereqolên tirkan lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe celadet berê xwe da çiyayê araratê û tevî serhildêrên serhedê bû li dûmahiyê ev serhildan jî têkçû û wî tevî ihsan nûrî paşayî xwe avêt îranê li tehranê şahê îranê mehmed reza pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya îranê pêşniyaz kir ji ber ku celadet ew daxwaza şah qebûl nekir ew her wê demê ji iranê hate derxistin piştî îranê celadet demekê li başûrê kurdistanê û li bexdayê ma lê înglîzan nexwest ew li îraqê bimîne û rê li wî tengkir ew careka din jî bi neçarî zivirî sûriyê û li kurdistana rojava xebata xwe meşand li wir tevî endamên malbata cemil paşayan hemzeyê muksî û haco axa bi navê civata alikariya kurdên belengaz komeleyek damezrand armanca wan ew bû alikariya kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin sûriyê wê demê di bin dagirkeriya fransayê da bû û têkiliyên fransî û kemalîstan baş bûn ji ber zixtên tirkan fransiyan jî nedixwest ew li kurdistanê bimîne li tebaxa sala ê tevî rewşenbîr û serhildêrên kurd ên din bi zorê li şamê hate bicîhkirin xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê celadetî dabû rêyeka din rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin hin sedemên din jî ku celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn rewşa navxweyî ya kurdan bû di nav kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû li dûmahiyê ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da li rojên sirgûniya şamê celadet dest bi karê zimanzanî û çêkirina elfabêyeke kurdî kir li gor fikra celadetî ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfabêyan gihişt hindê ku elfabeya latînî dikaribû berî li nivîsîna kurdî vebike ji xwe ew ji sala ê ve xwedî vê baweriyê bû û li almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû helbet ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû li sala ê ji dewleta fransî destûr girt ku li sûriyê kovarekê derbixe piştî amadekariyan li ê gulana ê hejmara yekê ya hawarê gihand xwendevanan armanca mîr celadet ewe bu ku alfebeya kurdî latînî bi vê kovarê li seranserê kurdistanê belav bike mîr celadet li kovara hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo tewfîq wehbî nivîsandine lê mixabin tu bersîv wernegirtiye ji ber wê yekê jî li kovara hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê soranî latînî kiriye her li wê salê pirtûka xwe ya rêzîmanê a bi navê rêzimana elfabê ya kurdî çap kir celadet bedirxan li şamê di rewşeka nebaş da dijiya kemalistan li tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê fransî û parêzeriyê bike ew li kolana salihiye di odeyekê da dima ev ode navenda hawarê mêvanxane û cihê razanê jî bû çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe kurdistanê lê piştî ku serhildana malbata eliyê yûnis jî hate tefandin wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala ê li şamê bi dotmama xwe rewşen xanimê ra zewicî rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir di zewaca wan da bi navên cemşîd û sînemxan du zarokên wan çêbûn her wiha kurekê wan bi navê safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû keça rewşenxanê ya ji şûyê mêrê wê yê yekê bi navê useyma bû li ba wan dima ji zarokên celadet cemşîd li almanyayê doktorî xwend û li sala ê çû ser dilovaniya xwe ji cemşîd kurek û keçek bi navên kurd û evîn hene kurd li almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li almanyayê dijî her wiha keça wan sînemxan niha tevî malbata xwe li hewlêra paytexta herêma kurdistanê dijî sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê salah sadallah jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi navê dilnaz û azad heye dilnaz li zanîngeha sorbuna fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe ciwan mîro alan li parîsê dijî azad endezyarê karebayêye û wî jî kurek bi navê alan heye ew jî niha li qatarê dijî sînemxan bedirxan hewl dide hemû berhemên bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe salah sadallah çap kiriye niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina ansiklopediya bedirxan e ku îsal li roja derxistina kovara hawarê amadekariyên ansîklopediya bedirxan hate ragihandin armanca vê ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên kurdî bike useyma jî niha tevî malbata xwe sê keç şîrîn nesrîn ruşen li beyruta lubnanê dijîn bi destpêka şerê cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên kurd li sûriyê careka din destpêkir dewleta fransî di nav salên ê û ê da bi zorê rûniştina li şamê li ser celadet ferzkir qedexe bû ku ew ji şamê derbikeve ev bi zorê rûniştina li şamê ji aliyê rejîma sûriyê ve jî heta ê hate domandin piştî destpêka şerê cîhanî yê duyê celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala ê li şamê kovara ronahî weşand pênç hejmarên ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên şerê cîhanî bûn di demên paşîn da jî êdi ronahî kovareka xwerû kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman wêje û çanda kurd hatibû xemilandin piştî ku li sala ê hawar hate rawestandin jî mîr celadet giranî da ser ronahiyê hingê birayê wî kamûran jî li lubnanê kovareka kurdî fransî bi navê roja nû derdixist serpêhatiya kovara ronahî jî heta sala ê ajot mîr celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek pirtûk jî nivîsîn her wiha ji bilî kovarên ku wî derdixistin di gelek kovarên kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye ji ber tengasiyên aborî mîr celadet li sala ê li gundê hecanê ku nêzî şamê bû dest bi karê çandinê kir ji bo debara malbata xwe ew mecbûr mabû karekî wiha bike her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî wî alîkarî qebûl nedikir li gundê hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû bîra qederê mîr celadet li ê tîrmeha sala ê li gundê hêcanê nêzîkî şamê çû ser dilovaniya xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî mîr bedirxanî li goristana mewlana xalidê nexşebendî li taxa kurdan li şamê hate veşartin li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo celadet bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya îstîxbarata dûgela suriye ve hatiye kuştin lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên mîr celadet sînemxan û useyma bedirxan jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye opera wekî internet explorer mozilla û mozilla firefox gerokek browser ji bo înternetê ye taybetiya opera biçûkbûn û lêza xwe ye opera jî yekemîn ji gerokên mezin ku bi kurdî hat wergerandin opera belaş e lê ne nivîsbariya azad e opera xwe bi reklam fînanse dike mozilla û mozilla firefox nivîsbariya azad e opera geroka yekemîn e ku li kurdî hatiye wergerandin opera di tîrmeh an de qediya opera jî di sala an de bi kurdî hate weşan opera ku ji alî rêzan tovjîn ve hate wergerandin di malpera www opera com de ji meha tîrmeha an de hate weşandin ev ji bo zimanê teknîk ê kurdî gaveke girîng bû û yekemîn car bernameyeke bi vî rengî fireh bi kurdî hate pêşkêşkirin binêre nivîsbariya kurdî opera jî di meha gelawêja an de derket di sala an de opera bi kurdî derket ansîklopediya zarokan pirtûkeke zarokan a bi swêdî ye ku ji aliyê amed tigris mahmûd lewendî hesenê metê seyidxan anter û ali çiftçi ve ji bo kurdî hatiye wergerandin û di weşanxana apec ê de hat weşandin wênekêşê ansîklopediya swêdî ji bo pirtûkê wêneyên orjînal çêkirine pirtûk li soranî jî hatiye wergerandin hem çapa kurmancî û hem jî çapa soranî ji aliyê weşanxaneya apecê ve hatiye çapkirin ansîklopediyeke bi wêne û rengîn e hinek mijarên kurdî yên wekî newroz cilûberg zebeşên amedê kew û hwd lê hatine zêdekirin di vê ansîklopediya zarokan de nêzî peyv û gotin hene ku li gor rêza alfabeyê hatine rêzkirin ew ansîklopedî di sala an de derket hemû peyv û gotin jî li gor cîhan û fantaziya zarokan hatine hilbijartin di her rûpeleke vê ansîklopediyê de rêza alfabeya kurdî heye û tîpa aktuel li ser vê rêzê bi rengekî din hatiye nîşankirin ev jî ji bo zarokan hêsan dike ku tîpa alfabeyê baştir bibînin û nas bikin girêdana wêne peyv û tîpan alîkariyê dike ku zarok zûtir serwextî zanînê bibin ansîklopediya zarokan berî herkesî ji bo zarokên dema dibistanê ye bi taybetî jî yên salên destpêkê paul celan helbestvanekî elman yê cihû bû di ê sermawezê an li bajarê rumaniyayê czernowitz hate dinê ew kureekê bi tenê bû ji bo bav û dayîka wî cihuyê elman bûn wî xwendin û pîşkariya xwe bi zimanê elmanî û îbranî kiribû paul celan bi helbestên bo stranan dest bi nivîsîna helbestan kir lê ew nivîs bixwe jî ketibûn bin bandora surrealîzmê di sala an de berhema wiya ko pê re binav û deng bibe bi navê sprachgitter zimanê hesinî der xist paul celan li hindê helbestên xwe wek wergêr jî dihate naskirin hîn di destpêka huneriyên xwe de dema ko li bukreşê bû û di salên navbera û de gelek berhem ji rûsî û frensî wergera zimanê elmanî kirin paul celan bi xwekujê dawiya umrê xwe dide lê ew ne vebirîye ko wî xwe kîjan tarîxê de xwe kuşti ye hin rîwayatan de tê nivîsîn ko di şeva avrêlê an xwe kuştiye û di hinên din de jî tê nivîsîn ko di ê avrêlê li parîsê di çemê seine de xwe kuştiye ji tirej com rojnamevan nustox malmîsanij de yew jû dewa amed diyarbekir de maya xo ra bî wendişê xoyo verên û mîyanên kurdistan de unîversîta zî kî enqere de qedênay dima heşt serrî kurdistan de malimîye kerde mabênê serranê û î de hîrê rey dekewt hepisxane malmîsanij hîna zaf bi lehçeya kirmanckî zazakî û tirkî nuseno ehmedê xasî û usman efendiyê babijî ra pey heta welat de kirmanckî zazakî nênusîyabî nêamebî nuştene malmîsanij keso tewr verên yewin o ke serranê de welat de kirmanckî nuşto ey û tayê hevalanê xo de tirkiya de kovara dergîya tîrêje vete nêmeyê na kovare kirmanckî zazakî nêmeyê aye zî kurmanckî kirdaskî bî ferhengê verênê kirmanckî malmîsanijî hedre kerd û de neşr kerd ey fariskî û tirkî ra tayê hîkayeyî zî tercumeyê kirmanckî kerdî reya verêne ey mewlidê ehmedê xasî û usman efendiyê babijî herfanê erebkî ra çarnayê tadayê herfanê latînkî ser û nê her di şaîrê kirmancan bi ma dayê naskerdene heta ewro nizdî pancas rojname gazete û kovaran de bi seyan nuşteyê malmîsanijî vejîyay û ey nê kovaran de redaktorîye kerde tîrêj îzmîr hêvî parîs armanc stockholm çarçira stockholm wan stockholm çira stockholm o serekê komeleya nuştoxanê kurdan kürt yazarları dernei û serredaktorê kovara vateyî yo heta ewro nê hîrês des û hîrê kitabê malmîsanijî vejîyay kitabanê corênan ra yê û bi kirmanckî zazakî yê ê bînî bi kurmanckî kirdaskî tirkî û swêdkî isveççe yê nînan ra teber malmîsanijî no kitab redakte kerdo koyo berz na xumxuma jîna nû uppsala no kitab transkrîbe kerdo û ziwanê ey sade kerdo celdet li bedirhan günlük notlar dilini sadeleştirerek yayına hazırlayan malmîsanij stockholm rîpel tayê nuşte û şîîrê malmîsanijî tercumeyê fransî swêdkî û erebkî bîy di kitabê malmîsanijî zî tercumeyê erebkî bîy nivîskar û hunermenda elman claudia pahl ku bi navê pahlî hatiye naskirin bi gelek beş û coreyên toreyê ve xwe mijûl dike ji hêlekê ve wek aktereke şanoyê ko di warê satîrê komîdiya rexeneyî li niedersachsen hatiye naskirin ji hêla din ve nivîsên wê ên pexşan efsane û helbestê belav dike pahlî di sala ê de ji dayîk bûye û niha li hannover dijî pahlî xwendina xwe a zaniyariya civakê di sala an li zanîngeha bochum û hannover bi dawî aniye ji sala ê ta niha jî serperştiya govara rojane di radiyo flora de dike ji salên an de dest bi nivîsînê kiriye û gelek deqên şanoyên xwe nivîsîne pahlî di rêdaksiyona çend govaran de kar kiriye û hinek pirtûk weşandine pahlî berhemên xwe di gelek govaran de belav kirin û bi taybetî ên di wan de kar kiriye û ên radiyo flora herweha deqên xwe li pir deveran xwendine û li pir cihan wek aktereke şano derketiye ser textê şanoyê pahlî di beşê hunera axaftinê de pispora û waneyên hunera axaftinê rethorik li zanîngeh a hannover û kursên taybet dide pahlî di helbestên xwe de carnan ji motîvên siyasî derbasî deqên xwe dike û dixwazê bersivê bide lê vê dema dawî de gihaye wê behweriyê ko êdî bersivdan û qane ikirin ne karê helbestê ye belkî çandina pirsan pêdivîtir e ji bersivan lê dîsan jî mirov tê tîne der ko pirr caran xelkekî din û derdên wan dinivîsê ji tirej net rojnamevan nustox haydar diljen serrda di sêwregi di dewda xerzinoy di ame dinya mekteba destpakerdeni dewida bilêrizî di qedênê di erxenî di wendişê mahlîmeyda mektebda destpakerdeni qedêna û dewênda sêwregi di dest bi malîmey kerd di kewt enstîtuda perwerdeyey ê diyarbekirî di na mektebi qedênê û bî malîmê dersda ziwan û edebiyatdê tirkî û diyarbekir di dest bi kar kerd eynî serrê di zewijiya di cûntaya eskerey ci kar ra eşt mabêndê serrandê û di çend finî kewt hepis û vijiya ci rê xeylê dawey abiyay komelandê malîman di zî aktif kar kerd di serokeya şûbada tob deri ê sêwregi kerd di bî sekreterê şûbada tob deri ê diyarbekirî di anqere di kongredê tob deri di malîmê diyarbekirî temsîl kerdî haydar diljen î ya nata yo ki swêd di mahlîmeya kurdkî keno heta nika panc kitabê dersi nuştê nînan ra yew kitabê alfabada dimilî yo ziwanê ma alfaba kovarandê armanc berbang medya güneşi çira vate avaşîn welat hîwa di bi kirdaskî û dimilî zazakî ziwan kultur û siyasetî ser o xeylê maqaley nuştî haydar diljen zewijiya yo û bi namedê şîlan arjen û diljenî ya hîrê qeçê ci estê haydar diljen endamê redaksiyondê kovarda vateyî yo bi kirdaskî û dimilkî ya mektebên da înterneti viraşta bi destûr ji antolojiya hamdi zyurt haydar diljen mamoste û nustox haydar diljen serra de sêwregi de dewa xerzinoy de ame dinya dibistana destpakerdene dewa bilêrize de qedênê de amed de wendişê mahlîmeyda dibistana destpakerdene qedêna û dewênda sêwregi de dest bi mamosteyey kerd de kewt enstîtuda perwerdeyey ê diyarbekirî de na wendegehe qedênê û bî malîmê dersa ziwan û edebiyatê tirkî û diyarbekir di dest bi kar kerd eynî serrê de zewijiya mabênê serranê û de çend rey kewt hepis ci rê xeylê dawey abiyay komelandê malîman de zî aktif kar kerd de serokeya şûbada tob deri ê sêwregi kerd de bî sekreterê şûbada tob dere ê amedî di anqere di kongredê tob deri di malîmê amedî temsîl kerdî haydar diljen î ya nata yo ke swêd de mahlîmeya kurdkî keno heta nika des kitabê dersa kurdkî nuştê înan ra yew kitabê alfabaya dimilî zazakî kirmanckî kirdkî yo xeylê kitabê domanan swêdkî ra çarnayê kirmanckî ziwanê ma alfaba kovarandê vate armanc berbang medya güneşi çira avaşîn welat hîwa de bi kirdaskî û dimilkî zazakî kirmanckî kirdkî zafêr ziwan ser o xeylê maqaley nuştî heta nika bi seyana panel û konferansan de ziwan û perwerdeyî sero semînerî dayê haydar diljen serra î û nata yo ke grûba xebate ya vateyî de kirmanckî ser o xebitêno rojnamevan nustox j îhsan espar de pîran de maya xo ra bîyo ey de dîyarbekîr de înstîtuyê perwerdeyî qedênayo kurdistan de demeyêko kilm mamostetîye melimîye kerdo semedê xebata xo ya sîyasî mehkûm bîyo û de ameyo swêd hetanî ewro kurdkî kirmanckî kurmanckî tirkî û swêdkî gelekî nuşteyî ey kovar û rojnameyan de neşr bîy bi kirmanckî zazakî kirdkî dimilkî şîîrî û hîkayey nuştî redaksîyonê kovara vateyî de xebitiyêno bi nameyê tanî estanikî û deyîrê ma kitabêk ey esto nuşteyê roşan lezgînî ra j îhsan espar kam o j îhsan espar de pîran de maya xo ra bîyo ey de dîyarbekir de înstîtuyê perwerdeyî qedênayo demeyêko kilm kurdistan de mamostetîye kerda ameyîşê cuntaya eskerî ya î ra pey semedê xebata ey a sîyasî polîs ci geyrayo menga nîsana de kurdistan ra vejîyayo de şîyo swêd û nika zî uca ciwîyêno j îhsan esparî swêd de zî unîversîte de tarîx îlmê cematkî û averşîyayîşê ziwanê ciwananê diziwaniyan wendo hetanî ewro gelek nuşteyê ey ê kurdkî kirmanckî kurmanckî tirkî û swêdkî hîkaye û şîîrî ey ê kirmanckî kovar û rojnameyan de neşr bîy o grûba xebate ya vateyî reyra ziwanê kurdkî û bi taybetî lehçeya kirmackî ser o xebitîyêno û hûmara yewine ra hetanî nika redaktoriya kovara vateyî keno kitabê ey îstanbul no ferheng grûba xebate ya vateyî reyra amade kerdo kitabê ke tadayê tercume kerdê azadiya welat rojnameyeke kurdî a rojane ye ku li amedê derdikevê azadiya welat li tirkiyeyê û bakurê kurdistanê tê belavkirin û rojane derdora hezar heb tên firotin û bi vê yekê azadiya welat rojnameya kurdî ya ku herî zêde tê xwendin e ku rojnameya di ê tebaxê de hate qedexe kirin piştî ku mîsyona heftenameya welatê me bi dawî bû rojnama kurdî bi navê azadiya welat di sala ê de di bin gerînendetiya mehmet gemsiz û berpirsiya karên nivîsaran a dizgûn denîz de dest bi weşanê kir piştî ku dizgun denîz derket derveyî welat salihê kevirbirî bû berpirsê karên nivîsaran kevirbirî ji ber vê peywira xwe gelek caran bi dadgeh û binçaviyan re rûbirû ma û kete girtîgehê xwediyê rojnama azadiya welat di destpêkê de celalettîn yoyler bû piştî sala ê azadiya welat navenda xwe anî amedê û gerînendetiya rojnameyê tayîp temel girte ser xwe û ew bi rêve bir heta tebaxa a heftane derket ji ê tebaxê a şûnve rojane derdikeve rojnameya azadiya welat li ser kevneşopiya heftenameya welat ku ji aliyê apê mûsa feqî huseyîn sagniç zübeyir aydar û gelek rewşenbîrên din ve hatibû avakirin dest bi weşanê kir piştî ku welat ji aliyê dewletê ve di sala a de hate girtin heftenameya welatê me bi qasî salekê weşan kir û ew jî hate girtin ji sala a heta a azadiya welat li ser heman kevneşopiyê weşana xwe domand piştre biryar da ku bê welat û navenda xwe anî amedê bi tevahî heta tebaxa an hejmar bi awayekî heftane derketin azadiya welat li hemû kurdistanê rojnameya herî domdirêj e ya ku heta neha derketiye di nava salan de ji sedî zêdetir doz lê hatin vekirin gelek dozên ku hatine vekirin ji ber wêneyan hatin vekirin ji ber ku tirkiye nedixwest behsa kurdî bê kirin di îdianameyan de azadiya welat wekî rojnameyeke bi zimanekî neyê fêmkirin weşanê dike bi nav dikir azadiya welat di ê tebaxa an de bi pêşengiya tayip temel û gelek kedkarên din gaveke din a yekemîn avêt û dest bi weşana xwe ya rojane kir lê ceza û doz bi dawî nebûn êdî dihate gotin ku bi kurdî propagandaya pkk ê dike û lewre jî di nava mehan de nêzî dozan lê hate vekirin li midûrê karê nivîsan hamdullah yilmaz ji du dozan bi tevahî çar sal û sê meh cezayê girtîgehê hate birîn ji dosyayekê sê sal û ji ya din jî meh ceza ji aliyê emîn dadgeha cezayê giran a amedê ve hate dayîn û ew niha li benda erêkirina dadgeha bilind a tirkiyeyê ye ev dozên dawî dawî piştî ku serokfermandarê artêşa tirk yaşar büyükanit çapemeniya kurd wekî hedef nîşan da pêk hatin ev rewş diyar dike ka hiqûqa tirkiyeyê di çi rewşê de ye midurê karê nivîsan hamdullah yilmaz daxuyaniyek da û got ku ew êdî naçe dadgehê parastinê nake piştî yilmaz vedat kurşun bû xwedî û midûrê karê nivîsan ê rojnameyê piştî kurşun emîne demir berpirsyariya hiqûqî girt ser xwe û bû xwedî û midûra nivisan a azadiya welat azadiya welat di ê tebaxê de hate qedexe kirin heftenameya welatê me şeş meh piştî rojnameya welat di çiriya paşîn a a de dest bi weşanê kir di çiriya paşîn a sala a de jî dawî li jiyana xwe anî ji bo cihê xwe ji rojnameya azadiya welat re bihêlê xwediya heftenameya welatê me aynur bozkurt gerînendeyê giştî mazhar gunbat û berpirsiyarê karê nivîsaran mehmet gemsiz bûn di rojnameya welatê me de wekî din van kesan kar dikir duzgun deniz suut kiliç sami tan songul keskin metin aksoy siraç aksoy salih gunbat cewdet hekarî gulsen abdullah cangir amed tigris faysal daglî şefîk beyaz ismet akkurt ahmed şerîfî bêrîvana dêrsimî nijad yaruk welat gul gaffar erbek j espar lerzan jandil sirwan rehim bekir şiwanî salihê kevirbirî zahir kayan mirhem yigit murat baran murat batman cemil oguz zulkuf kişanak azad altun mezlûm doxan îkram balekanî û gelek kesên ku ji derve carna bi dilxwazî nivîs û nûçe dişandin piraniya kesên di welatê me de xebitîn berê di welat de jî xebitîbûn bios kurtenavkirina basic input output system e û vek nasnameya kompûter te naskirin bios qalikek biçûk bi qerta bingehîn ve zeliqîye û wezîfeya we wergirtina agahîyen kompûtere di heqê kijan teknolojîye bikartine tespît bike çaxe ku kompûter vedibe her tim peşîn li bios dinere ji bo ku kompûter dikaribe hemû amrazên peytandi bitefsîlîne agahiyan ji bios dixwaze wek hejmar û kijan dîsk kirar processor hafize û vekîdi kijan giredayîye vek dîskxane cd rom cd rw dvd ûv gûhertina agahîyen bios mimkûn e le ne minasibe ku ne mecbûrî be ji ber ku eyarkirina bios şixûlekî dijbare gûhertinen careke xeletî pekhat tene merîven şehraze dikari serast bike piraniya kompûterên nû bios bi versiyonek flash hatiye xemilandin taybetmendiya flash meriv dikare bios hesanî rojane bike le çaxe ku tu versiyoneke rojane xelet dakîşîne talûka kompûter bi careke venebe heye peşnîyazîyen hilberîne producent kompûter bo bios binêre perl xweş vek cgi common gateway interface te naskirin derdorê weşankarek peşketî ji bo avekirina tevnika malperaye piranîye me pirî caran ji bîr dike vî zimanê hêzdar ji xwere bifikir zimanek hemû başîtîyen hemû zimane guzîde wergirtiye nav xwe çaxe ku tû xwe hînî perl bike îhtîmalek mezinê ku tû ji bo malper çekirine bikarbîne wekî din perl platforma linux unix de bi haveyek din jî meriv dikari bikarbîne makînek linux unix ne mecbûrîye le hesanîtire û perl standard hatibe avekirin dive tû dizanîbe çava belgedanek tekstnivîs li gor bikarhêner îmtiyaz bike gelek caran vilo ye chmod a x fil pl tişte ku dikeve hûndire naveroka perl script rastî ne geleke kesen ku php dizane ve hemşibandiya van hesanî bibîne rêza peşîn di belgedaneka pl ev e navnîşena rêgeha wergêrandine ye di makînek windows de tene her script li gor zimane xwe hêjahîye van hene variable bi kurdî te manêya guhêrok merîv bikar tîne çaxe ku hêjahîyekî bi nav bike munasîbe merîv data dane di variable de qeyd bike guhêrok an jî variable bi herfa dolar destpêdike vek navemin omerikeles hay jê hebe bi nuqtebêhnok davî dibe ev sinyal dike fermana ve rêzdarê xelas bu em niha dikarin mestereke bi çend rêzika bidin navemin omerikeles print navemin print navemin ve veha be xûyakirin omerikeles omerikeles bawerdikim niha tu ji xwere difikire gelo ew jî çiye bele ne tiştekî zehmete te maneya new line rêzek nû çaxe ku dibîne diqevizê rêza din em dixwazin ve artîkele bi numûneyek webscript davî bikin ev script agahîyen bikarhêner server û ip adresa te daxûyanî dike print content type text html print server machine software env server software print server machine software env remote addr yan nîşana bixwîne nîşana at yan jî nîşana at nîşanek e ku bi taybetî li ser înternêtê tê bikaranîn wateya ê at bi îngilîzî ji bo bo jê re ye ji destpêka ku înternet ket jiyana me heta îro nîşana bû nîşana ku me herî pir bikaranî bikarhênerên amator şîrketên tîcarî hunermend karmend nivîskar û hwd hema bêjin herkes e nameyek stend û nîşana xist ber navê xwe ev nîşan bû sembola modernîzm têkiliyên hevçax û girêdayîbûna înternetê baş e gelo hûn dizanin ev nîşana ku di jiyana me de bû ye xwedî ciheke mezin xwedî dîrokeke salî ye beriya ku em li dîroka kevnare ya nîşana binerin em li dîroka nêzîk ya vê nîşanê çav bavêjin nîşana gava yekem wek perçeyeke e name yê di sala ê de ji aliyê roy tomlînson ve hate bikaranîn tomlînson ê mihendîsê kompûteran ji bo bi kurtasî mesaja elektronîk ku cara yekem ji xwe re şandi bû îfade biki nîşana hilbijart baş e tomlînson ji bo çi nîşana hilbijartibû tomlînson bersîva vê pirsa wiha dide min li nîşanek ku di navê tu kesekî de tunnebe û nebi sedema tevlîheviyê geriya baş e gelo ev nîşan di kompûteran de çawa hate bikaranîn zimanzanan li ser vê mijarê dibin dualî li gor hinekan ji bo cara yekem di destpêka serdema navîn de ji aliyê kêşeyên ku li ser berhemên destnivîsarî dixebitî hate bikaranîn nîşana a kêşeyan ada ku di latînî de dihat maneya di nav de û nêzîkê wê de temsîl dikir rastî ev bû ku piraniya zimanzanan difikirîn ku nîşana di demek nêzîk de di sedsala de hatiyê dîtin li gor pisporan di wê demê de sembolek ticarî bû ku di têkiliyên aborî de dihate bikaranîn mînak dema ku dihate gotin sêv penî dihat wê wateyê ku yekeyek bi sêvî bi deh peniyê tê frotin lêbelê lêkolinerek îtalyan derxist holê ku di dokumentên sedsala ya wenedikiyan de bi awayekî berçav tê dîtin ku nîşana hatiye bikaranîn di van dokumentan de nîşana wek sembolek pîvanî ji bo anfora an jî kûp ê dihate bikaranîn her wiha lêkolînereke bi navê gîrogîo stabîle di ferhengokek latînî spanyolî ku di sala de hatiye nivîsîn keşf kir ku peyva anfora tê wateya arroba ku pîvanek giraniyê ye di dawiyê de nîşana wek a ya ticarî di sala ê de di klawyeyên yekem makineya nivîsê ya bi navê underwood ê de ci hê xwe girt ji wê rojê heta îro di klawyeyên kompûteran de wek nîşana e name yê hate bikaranîn di van rojên dawî de pirsgirekên li ser xwendina ê de tê ditin naveke gerdûnî û hevbeş ya vê nîşanê tuneye îspanyol û portekîzî wek weteya wê ya dirokî jê re dibêjin arroba fransizan jî hinek vê peyvê diguherînin û dibêjin arobase amerîkî û îngilîzan jî at sign nîşana at bikartînin almanan dibêjin at zeiczhen japonan jî wek atto maak dixwînin di tirkî de nîşana carna wek guzel a a ya xweşik tê bikaranîn di nav kurdan de ev nîşan bi piranî wek et an jî nîşana et tê xwendin li hîn welatan ev nîşan li heywanên cûda cûda tê şibandin alman holandî macar û afrikiyên ji başûr nîşana dişibînin wek teriya meymûnekê vê nîşanê fransizan wek şeytanokekê danîmarkiyan wek xortima fîlekê norwêcî wek teriya berazekê çîniyan wek mişkekê biçûk rûsan wek kûçikekê fînlandiyan jî wek pisîkek razayî dibînin sûrî bi erebî sriy an jî komara erebî ya sûriye al jumhriyyah al arabiyyah as sriyyah welat û dewletek di rojhilata navîn de e li wir nêzîkî milyon kes hene serbajarê sûriye şam e piştî encamdana şerê cîhanî yê yekem di navbera împeratoriya osmanî û dewletên ewropî de hevpeymana versailles hate destnîşan kirin bi dûçûna vê hevpeymanê osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya fransa û îngilîstanê dê qebûl bike li sala yê de di cemiyeta netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin bi dûçûna vê rêkeftinê îraq û filistîn dê di bin berpirsiyariya brîtanyayê de libnan û suriye jî dê di bin berpirsiyariya fransa de be li vî demî kurê şerîfê mekeyê huseyîn faysal li dijî fransayê serhildanek da destpê kirin ku suriyeyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin piştî têkçûnêe faysal diçe îraqê berî şerê cîhanê yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de miadeleyek hebû ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navîn di xizîrana ê de brîtanyayê ji bo alîkarkirina fransayê suriye dagir kir piştî xelasbûna şer di dawiya sala ê de bi hevpeymaneke brîtanya û fransayê her du dewletan hêzên xwe ji sûrî vekişandin û dewleta sûrî ya serbixwe ava bû li sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên cemal ebdulnasir bûn desthilat di reşemeha ê de sûrî û misirê bi navê komara yekgirtî ya ereb ava kirin lê li sala ê de li sûrî derbeya leşkerî çêbû û ev komar jî hate rûxandin piştî şerê ê bi binketina dewletên ereb xelas bû li nav dewletên ereb jî guherîn destpê kirin li surîyê li sala ê de bi rêberiya hafiz esad derbeyeke leşkerî pêkhat û bû desthilatê nû li sala ê de misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên îsraîlî yên li derdora kanala sûveyşê di vî wextî de jî leşkerên suriyê êrîş bir ser girên golanê bi alikariya dyayê ev rewş guherî û bi serketina îsraîlê bidawî bû ji ber vê helwesta dyayê dewletên ereb û opecê ambargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn sal piştî şer bi berevaniya dyayê sûrî û îsraîl pêkahtin û îsraîl ji axen dagirkirî derket wekî ku tê zanîn hêjmara hemwelatiyên sûriye zêdeyî milyonan ne ên van jî ne ereb in hêjmarek mezin kurd in li gorî sîyaseymedarên kurd yê sûriye sê milyon kurd hene hinek jî dibêjin ku sê milyon in her wiha jî hêjmarek pir mezin ji aramî sûryanî turkmen ermenî druzî û hîn jî hene ev gelan jî di heremên xwe yên esîl de dijîn û di dîrokê de îsbatên hebûna wan hene lê dewleta sûriye ya baasîzm nasirîzim van hemûyan înkar dike û ji bilî ereban tu kesî nasnakê yanî dive ku her kes bibe ereb ku tu nebî ereb jî wê demê tu bi îxanet û ajantiya împeryalîzmê û sehyunîzmê ve têy suçdar kirinê bajarên mezin şam haleb û hims in bajarên ku bi piranî kurd in efrîn heseke qamişlo dêrîk kobanî serê kaniyê amûdê û tirbespî ne rejîma sûriye ya ku di bin destê hişk û reş yê partiya el baas ya ku bi înqîlabeke hovane derbasî ser desthilatiyê bû de ye ev bû çiqas salin bi dîktatoriyeke ku nayê wesfkirinê û bi riya girtin zilm zor zext û tirsandin û tehdîd û kuştinan re desthilatdariya xwe ya diktator bi rêve dibe û didomîne desthilatiya ku di destê malbata hafiz el ased û çend mirov û xulamên wan yên hov de ye hemû ecayib û felaket bi serê gel de anîn di destpêkê di sere gelê xwe ereb de û pişt re jî di sere hemû gel û netewên ku bi darê zorê tevlî dewleta sûriye kirine anîn li gelî sûriyeyê xwe misilmanên ne sunî û alawî druzî en xwe xristiyanên in şano yan jî hunera şanoyî hunereke wêjeyî ye ku şanoger lîstikvanên şanoyê li ser dikê pêşan didin cihê ku berhemên şanoyê lê tên pêşandan şanogeh e di despêka jiyanê de mirov ji bûyerên sirûştê û pêkhatina hin tiştên sosret ditirsiyan û nizanîbûn ew çawa tên holê ji ber ku sedemên kiretên sirûştê û zagonên xwezayî nizanîbûn xof û tirs diket dilên wan û li hember wan bûyeran serî danîbûn û bûbûn xulam efsûnkariya hunerê ji wê demê vir de dest pê dike li gor baweriya wan di nav hêzên jîndarên xwezayê de wek hestên mirov ruhên taybetî hebûn ji ber wê sedemê reqs û lîstikên ku dişibandin ajalan heywanan dianîn holê tiştên ku tê ne digihîştin ji xwe re rûmet digirtin dema xwarin têra wan hebû dawet dikirin û bi şahî derbas dibû ew durişm hemû bû hestiyê afirandina şanoyê piştre jiyan hate guhertin û dewlemend bû mirov durişma xwe jî guherand û bi bûyerên çûyî û yên rojane bi livbaziyên hişk tevgera xwe domand berî zayina îsa di sedsala em û em de ramaniya şano di nav jiyana yewnanên kevnare de aj da ew rêgeh wek şanoya xemgînî trajedî hate ziman mijarên xwe ji dîrok û destanan distand dîsa di wan sedsalan de yewnan û faris şerê hevûdu dikin û yewnan serdikevin û pêş ve diçin di wê demê de pisporên yewnan aristoteles û platon bi ramaniyeke xurt şano şîrove dikin dûre her ku jiyan pêşve diçe ramaniya şano û dirûşma wan salan tê guhertin di ramaniya romê de ne ew tirs û xofên berê ne jî ew jiyana wê dinê bikêr tên li ser tevgera jiyana mirov a vê dinê rawestin û hawîrdora deryaya navîn bi şer digirin û di jiyanê de peleki nû vedikin gelek jî di bin tesîra şanoya yewnanî de dimînin û di warê exleq û civakî de şano pêşdixin di wê demê de pisporên romê horatius plautus û cicero gelek keda xwe didin lê dema ku imperatoriya romê perçe dibe olperestên romê zordestî li şano dikin karê şano ditefînin û nahêlin pêş ve biçe di vê demê de pisporên şano dijî tawanbariya dêrê berxwe didin û bi mijarên pêkennê mijarên nû diafiranin û ji bo guhertina jiyanê pevçûneke xurt lidardixin dibêjin ku şano ji bo pêşketin û guhertina mirov haceteka civakiye piştî şoreşa fransayê li ewropayê gelek netew xurt dibin ew dewlemendî karê şano li rex xwe pêş ve dibe ji bo ku di wê demê de gelek pisporên nû bi lêkolîn û afirandinên xwe bi nav û deng dibin jiyanê diguherînin şano tê nivisandin êdi ne tenê texlîdkirin axaftin dikeve nav karê şano û rêgeh jî tê nûjenkirin di vê demê de bi ramaniya siyasî a azad karê şano û rêgeha şano carekî din tê afirandin û şano bi jiyana civaki ji nû ve tixûbên xwe çê dike pisporê rus stanislavski ji şano û lîstikvanên şano re qaîdeyên nû û bi hukmê zanistî rêgehekî din datîne holê û dixwaze bila ramaniya mirov û buyerên ku mirov dijî baş bête zanin ew rêgeh bi taybetî bi ramaniya cinî a karkeran tê holê û dijî kedxwarî û koletiyê û bindestiyê durişmê mirovên bindest û rewşa gerdûni wek mijar digire destê xwe û dixwaze jiyana mirov serdest û bextewar be û wekhevî çêbibe daku mirov hemû azad û serfiraz bijin pisporê elman bertold brecht ê hemdemi ramanî û rêgeha şano bi zanistiyên nû ve diafirîne û dibêje di jiyana mirov a civakî de şano ne bi tenê ji bo şox û şengê ye mirov dikare bi vî hacetî çanda xwe û dinê jî biguherîne pisporên zanyar li rojhilata navîn û kurdistan li ser çar rewtekên sereke radiwestin çawa ku ji bo wêne muzîk û xebata sînemayê hin rêgeh û xusus hene bi taybetî ji bo şano jî gelek tiştên sereta û bingehîn hene hemû jî mîna xelikên zincîran bi hevûdu ve girêdayî ne û hevûdu temam dikin rêxistina şano bi van dezgehan pêk tê dema mirov bixwaze lîstikeke şano bike ev bi wan dezgeh û sazûmanên ku navê sazûmana şano li jor hatiye nivîsandin pêk tê berî her tiştî pirtûkeke ji bo lîstika şano hatiye nivîsandin divê hebe di mijara pirtûkê de çend karakter hebin li gor wan lîstikvan tên hilbijartin û rolê her lîstikvanî tê parvekirin bi xwendina pirtûkê lîstikvan têne lihevkomkirin û dest bi ceribandina rolên karakterên yek bi yek têne kirin dibe ku lîstik kevn be û li gor rojevê naverok ji nû ve tê guhertin lîstikvan tên ceribandin û çend dewsgir lîstikvanek tê hilbijartinê ji dewsa lîstikvanekî din lîstik bi çi rêgehî tê afirandin li ser biryar tê girtin serkarî rejî nîvîskar nexş ronahî müzîk cil û rûpuş hemû tên ceribandin pişt re bi pîvanekî teknîkî maketek şiklê derewîn tê çêkirin proje bi temamî tê berbiçavkirin daku lîstik amade be piştre tê lîstin gelek pisporên şano li ser jêhatin û merîfeta lîstikvanan ramaniyên têkuz derxistine holê ji wan yek jî anton çexov e çexov dibêje ku divê her tişt hêsan be hemû bi hêsanî tiştê herî girîng û esasî ji bo şano ne şexs têkiliyên ku di nav wan de hene bi wate ne xwepêşandan û lîstikek ne bi fêl û fendan divê bi jiyaneke jindar bête ziman serkarekî şanoya rus ê bi nav û deng stanislavski li ser avahî û şiklê şano guhertinên nû diafirîne û ji bo hunera lîstikvaniyê rêzên nû û daîm dirust dike pisporekî din bi nav û deng bertolt brecht lîstikvanek dikare jiyana mirovan a civakî bi rêgeha epîk li ser şanogehê bi hêsan bileyze ew rêgaha epîk mina lîstiknavîn şanogeriya di nav koma gel de ya bêperde dik dekor û suflor tê lîstin bi tirkî dagaçlama ortaoyunu ew karakterê ku lîstikvan dixwaze bileyze bi xwe re nake xem destvala derdikeve meydana lîstikê çalakiyên ku dixwaze pêk bîne bi vatiniyeke rehet li hev tîne çawa ku her yek axaftin axaftina dawiyê ye wisa diaxife û gotinên xwe bi livînên awiran û destan xweşik dike û ji ber xwe gotinan diafirîne û ji nişka ve bê ceribandin wan gotaran derbaz dike bêguman di pêvajoya diroka şanoyê de gelek pisporan xebata şano birêzkirine û ramanên xwe yên hêja di çarçova zanistiyê de pêşxistine karê şano di bin hukimraniya sazûmanên serdest de ev rêgeh ji xwe re kiriye armanc lê ji bin hukimraniya serdestan derneketiye azad nebûye jiyan xwe nû dike û pêş ve diçe bi awayê ramanî û civakî şanoya serdestan û ya bindestan raman û rewşa xwe û tevgera xwe diguhere di hunera lîstikvaniyê de lîstikvan ne ew mirovê mêjûyê wî bi tiştên vala bê dagirtin e ew nikarin bi taybetî tiştên xwe yên şexsî wek bîr û baweriya xwe bikin hundirê lîstikê ew xetereke mezin ji bo jiyana civakî ye lîstikvan xwediyê du karakteran e yek ew bi xwe ne yê din di tevgera karakterekî din de biyanî ne brecht dibeje yên kamraniyê fêr nakin û bi fêrkirinê nadin kêfkirin karê wan li ser meydana lîstikê nîn e dema lîstikvanên nû derdikevin şanogehê diperoşin lê ew heyecan ji bo lîstikvanên gihîştî jî derbas dibe ji ber ku dema lîstikvan derdikeve şanogehê rol xwe pêşkêş dike bi xwe peroşdar dibe ew tirse tirsa ku mirov ji xwe re dibêje ma ez dikarim van gotaran rast bêjim dibe ku hin hevokan ji bîr bikim ew reziliya min e ji ber van sedemên psîkolojîk hemû lîstikvan diperoşin ji ber vê sedemê dengê wî wê lîstikvanî ê dilerize û qut dibe dest û pî tên girêdan tevgera awirên rû têne guhertin bi xemgînî û wîrîna wî dişike lîstikvaneki patî li ser wan tiştên hatine ji bîrkirin ranaweste û di gel hevalê xwe yên lîstikvan bi gotereke nû lîstikê bihev girêdide û rolê xwe dileyze lîstikvanek dikare rolê xwe yê ku dewsa wî wê şexsiyetê din de bi durişmê beden bi awirên rû û tevgera destan baştirîn biguhere mînderekî bi pişta xwe girêde û xwe bul bike dîsa bi minderê zikê xwe mezin bide pêşanîdan bi solên bilind û nimiz xwe wek kulekek bike pêwistiya herî mezin jî axaftinek zelal û tevgera rû û dest û milan e berê dora şanogehan bi hesinan hawîrdor dihate rekehkirin di dema romê de mirovên dil û bende diavêtin hundirê rekehê û lawirên kuvî berdidan ser wan tu zirar nedigîşt temaşevanan di rojame de zanyarên şano bi sê şiklan şanogeh bi rêz kirine şanogeh bi awayekî din jî gilover e beranberî derenceyan temaşevan rudinin lambeyên ser nexşa şano de hene gelekin û navên wan bi taybeti ji zimanê latinî tên ronakên pêş şanogeh hemû bi reng in ronakên li jor tên livandin dadikevin û bilind dikevin ronakên li erdê jî hene nexşên binî ronî dikin hin ronak ji aliyên çep û rast ve ronahiyê didin şanogehê ronakek jî bi tenê ronahiya xwe ya gur dide ser xalekî çend projektorên mezin bi rojik in mirov dikare ji dûr ve bi her awayi rohaniyê bide şanogehê ronakên bi bandûr ji bo dû ewr berf û avê ne dengê mirovan du beş e ew jî wek her yek wek dengekî zirav dengekî navin û dengekî nizm tê holê ji bo perçinandina axaftinê lîstikvan di hundirê poz de di nav diranan de nava lêvan de gewreyê de bi rêya bêhngirtinê deng derdixe ev deng hin caran bi hêrsketinê bilind dibe wek qêreqêr hin caran jî nizm û tenik dibe wek mirov pê bigirî pê bikene bi vi avayî dikare dengê xwe bi xwe kontrol bike lîstikvan herfê h pêyhev dubare dike herwek hohî di hundurê poz de ku herfên nga ng bê xwendinê deng ji poz de derdikeve di gewriyêde ji hehîhahi û heyhayhoyhûy tê dubare kirin di nav diranan de jî paqij tenduristî û hwd hin gotin tên dubarekirin lê hin qinik jî hene bê wan kar nabe dema dest bi karê şano tê kirin di destpêkê de tevgera laş pêwist e da ku ji jêr heta serî germ be bi wan livînên ling dest mil û tû û serî lîstikvan dikare tevgera xwe dengê xwe tevgera awir û ruyên xwe bi xwe qontrol bike ev hemû bi rêgeh û rêz pêk tên dema pêwist be ji bo rolekî divê lîstikvan ji nişka ve li erdêkeve pêşde lingên xwe vedike û li ser enişka milê rast xwe diavêje erdê dûre xwe gildî dike dema bixweze rûnê lingê rast an jî yê çepê di şunde dimîne giraniya laş tê mêzinkirin wexta lîstikvanek di lîstikê de li ser şanogehê ye divê pişta xwe ji temaşevanan neguhere dema lîstikvanek diaxife yên din cihê xwe bigirin û dema ku dora wan hat ew li gor girîngiya rolên xwe biaxifin ti kes nikare li pêş lîstikvanekî raweste û divê her yek li ser şanogehê belav bibe durişmê lîstikvanan bi bizavên wan civane estetîk dibe li kurdistanê ji ber sedemên mêtingehkirinê karê şano pêş neketiye di bin desthilatiyê de sedsalên dirêj di bin bandora çanda wan de maye divê ronakbîr û hunermendên kurd bi rêz û pivanên zanyarî li ser çand û hunera kurdan lêkolin û lêgerînên xwe rêz bikin û sazgehên çandî bên avakirin da ku her tişt ji nû ve were ceribandin şano wek wêje sînema û hunerê destan yên din cek û haceteke girîng e ji bo tevgera gelê kurd emîn alî bedirxan jdb li kreta împeratoriya osmanî m li misir kurê bedirxanê evdalxan û bavê celadet û kamûran bedirxan û seyîd moîne mîr emîn alî bedirxan di sala ê de hate dinyayê wî di xwendegeha siltanan de ya ku tenê ji zaroyên mîran re li stembolê hati bû ava kirin beşê mafzaniyê ango hiqûq xwend û bi vê hişê wî weke mirovekî rewşenbîr vebû ew mirovekî gelekî jêhatî û şehreza bû wî karî bû êdî bi zaneyî bikeve meydana xebatê nemaze piştî ku ew li ser destê helbestvan û welatperwerê mezin hecî qadirê koyî hati bû xwedî kirin vî helbestvanê mezin gelek ji rewşenbîrî zanîn û hijkirina kurdistanê xisti bû dilê mîr emîn alî bedirxan de mîr emîn alî bedirxan berpirsiyariya malbata xwe weke kurê mezin êdî girti bû ser milê xwe û di riya welatperweriyê re jî rêcika bav û kalên xwe girti bû û keti bû xebata rizgarkirina kurdistanê de ji ber vê yekê di sala an de wî û birayê xwe midhet ji stembolê berê xwe dane kurdistanê wan li bajarê trabzonê komcivînek bi beg û axayên kurdan re li dar xist û kara komcivîneke giştî dikir da hêrîşeke jinişkave berdine ser tirkan û kurdistanê rizgar bikin li kurdistanê gelek êl an eşîrên kurdan hene çend ji wan ev in bi dûçûna mikhail semenovich lazarev navên eşîrên kurd ji zimanê hurîyan e êl û eşîrên kurdan di çavkaniyên îslamî de bifirehî yekem di sedsala emîn de derbas dibin di pirtûka şîbabedîn omerî ya bi navê masalik al absar de lîsteyeke eşîrên kurdan mewcut e di vê lîsteye de ji çend eşîrên kurdan bi cîhwar û gelheye wan ve têye qalkirin brûkî ertoşî sînemilî zebari mîlan koçgirî zîlan zirkî celalî cibran hevêrkan hesenan berazî motikan hemikan mehelmiyan mijarên têkildar îqat bike hemû tevkariyên wîkîpediya di bin lîsansa belgekirina azada gnu de tên belav kirin eger tu nexwazî ku nivîsên te bê dilrehmî bên guherandin û li gora keyfa herkesî bên belavkirin li vir neweşîne binihêre lîsteya eşîrên kurd ên kurdistana iraqê zebari barzani barznçi talabani goran dzeyi barwari zrari sndi gulî surçi doski rekani sherwani nerway kuçer ertuî jî li baur hene mziri gulyi ev eşiren ku le kurdstana başur xortin u xodan deshelat u b nav u deng en heri b hez eşireta zebari yaie uya xarzaen wan barzani ya ne av herdu eşiret di kurdistana başur de le salin bari ji her weha xortbun u xwedan deshelat u hez bune her weha di salen bare de payitexti mernşina bahdinan li amedi bu ke wei demi ji fermanrawiya binihêre eşîrên êzdiyan lîsteya eşîrên êzîdî li başûrê kurdistanê gulfiroş yek ji helbestên cegerxwîn ên bi nav û deng ez ji xew rabûm gulfiroşek dî pir gelek şa bûm gul bi dil didî gul bi dil didî hebû me yek dil tev jan û kul bû ne bûme bawer gul bi dil bidî gul bi dil bidî bazar me kir go ser bi ser nadim ê gulperest bî can û dil didî dil bi kul didî min go kî didî can û dil bi gul go ev bazar e dil bi kul didî dil bi kul didî min can û dil dan dil kiriye qêrîn go ho cegerxwîn dil bi gul didî dil bi gul didî komkujiya sî û sê guleyan navê bûyerekê ku tê de di ê tîrmeha an de bi fermana mustafa muglali li qelqeliya wanê gundî hatin kuştin di ê tîrmeha an de merivên esîra mîlan bi îddîa li ser sînoran qaçaxçîtî kirine ji gundên wan hatibûn gerten û hatibûn darizandin di dadgehê da ji vî çil kesî tenê pênc meriv ji alî dadgehê ve tewanbar hatibûn dîtin û avêtibûn hundir her çiqas bê tewaniya ên din tê hatibû dîtin û berdabûn jî orgeneral mustafa muglali hatibû navça qerqeliyê ferman dabû ku ev gundî bên girtin û li ser sînor bên gulle kirin li ser bicihanîna fermanê ya ji alî leskeran ve merivê ku tu sûcekî wan tunne bû bê pirsiyarî li ser çiyayekî hatibûn gulle kirin di nav da yekî ku kustî hatiye hesibandin û li wir hatiye histin bi birîndarî reviyabû îranê li ser vê bûyer hatibû bihîstin ji bûyerê haydarbûna raya gistiya tirkiyayê û destpêka dadgehkirina mustafa muglali ancax ber bi dawiya desthilatdariya sazûmana yek partîtiyê di an da pêk hatibû di ê îlona an dest bi darizandina mustafa muglali hat kirin yê adara î dadgehê sal ceza dayê biryar ji alî dadgeha bilind a leskerî ve hat betal kirin û ji nû ve darizandina muglali hat rojevê lê berî ku darizandin dest pê bike di ê kanûna paşîn a î da li girtîgeha ku tê da dima mir bûyera berik di serê gelê kurd da wek mînakek ji mînakên herî berbiçav ên ramyariyên qirr kirinên berî dayêne cih girt va qirkirinaê bibûya çavkaniyek mafdarbûna tevgera netewî û ew dê nifs bi nifs bihata gotin bûyera gulle ji alî helbestvanê kurd ahmed arîf ve bi helbestî hatiye hûnandin û sahberhemek wejeyî ya nahletê li vê bûyerê dibarîne derketiye holê ciwan haco albûmeke ser sî û sê gule derxist sî û sê gulle tr kurşun helbesteke ahmed arîf ser bûyêra gule ye ji aliyê jiyan alpîranî hat wergerandin bi kurdî ev çiya çiyayê mengenê ye dema şefeq li wanê davêje ev çiya çêlikê nemrûdê ye dema şefeq li hember nemrûdê davêje aliyekî te aşîtê digire asoyê qefqasê ye aliyekî te sijde milkê ecem e li bilindahiyan bîsmilikên cemedê li ser avan kevokên revok keriyên xezalan û refên kewan mêrxasî nayê înkarkirin ji hezar salan vir de kurên vê dere di şerê yeko yek de têk neçûn were em ji ku xeberê bidin ev ne fefê qulingan e di asîmanan de koma stêrkan nîn e dilê bi sî û sê gule sî û sê kaniyên xwîne naherike bûye gol li vî çiyayî ji bin kaş kêrgûyek rabû pişt belek zik çîl spî kêrgûyekî belengaz ducan û çiyayî dil di dev de wisa reben mirov tînê tobê tenha tenha bûn dem berbangek bê qisûr û tezî rût bû nihêrî ji sî û sêyan yek di zik de valahiya giran a birçîbûnê por û rih bihostek di pêsîrê de spî nihêrî mêrxasek dest girêdaye dil dojeh geh li kêrgûya belengaz geh li pişt xwe filînta wî ya delal hate bîra wî a ku di bin balîfa wî de xeyidiye hat bîra wî caniya ku ji deşta herranê anîbû bijû bi morîye hişîn enîbeş sê pehnî spî beza wî tolaz reqsok mehîna kumêt û seklawî çawa firiyabûn li ber xozatê niha aha bêçar û girêdayî aha li paş wî lûleyek sar nebûya dikaribû xwe bisiparta bilindahiyan ev çiya çiyayên bira qedirzan bûn pêşî xwedê van destan mirov nade fedîkirin van destên hoste ku ariya cixara pêketî zimanê margîskê en ku li ber tavê wekî çetel diçûrise bi gula yekemîn difirand ev çav tu carî neketin dafikan van çavên wî yên ku qîyameta geliyên li benda aşîtan xayîntiya nermok û bi berf a hendefan ji berê de dizanibû bêçare ew ê bihata kuştin ferman hatibû dayin êdi bila çavên wî marûmorên kor dilê wi teyrên berata bixwara hatime kuştin di dema nimêja sibê de li gelîyekî xip û xalî yên çiyan vedizelim di nava xwînê de û dip û dirêj hatime kuştin xewnen min ji şevan tarîtir kesekî ji xêrê re şîrove ki dernakeve canê min distînin bê ecel nikarim di pirtûkan de bi cih bikim paşakî şîfre daye hatime kuştin bê dad û bê pirs kirîvo eynî wiha binivise rewşa min dibê ku wekî qilûlik zanîn ev ne çiçikên gulî ne guleyên domdomê ne ên ku wesle wesle di devê min da fermana kuştinê bi cih anîn mija hêşin a çiyan û bayê sibê yê tevlixew di xwînê da lewitandin dû ra li wir tifing daçikandin hêdî hêdî li paşilên me sekirin serûbinkirin şutika min a sor ji qumaşe kîrmanşah ê tizbî û qutiya min girtin û çûn hemû jî dîyarî bûn ji warên ecem kirîvê hevin birayên hevin em em bi xwîne hev ra girêdayîne bi gund û êl ên himber va bi sedan sala me qîz danên hev û qîz ji hev girtine ciranên hevin em rû bi rû tev li hev dibin mirîşkên me ji nezaniyê nîne ji xizanîyê em dilgerm nebûne li pasportê ewê tewana sebebê qetla me êdi navê me derdikeve bi keleşiyê mişextvanîye rêbirîye xayîniyê kirîvo eynî wiha binivisîne rewşa min dibê ku qilûlik werê zanîn çiçikên gul nînê gulleyên domdomê ye ên ku wesle wesle di devê min da lêxin lawo lêxin ez bi hêsanî namirim di kuçik da bûyê arî tirafa min di hundirê min da gotinên min heye ji rewşzanan ra bavê min çavên xwe dan li ber rihayê û sê birayên xwe jî sê serwiyên nazenîn sê perçên çiya ku hîn ji emrê xwe têrnebuyi ji bircan ji qûçan ji minaran kirîv meriv û zaroyên çîyan dema ku li hember dorpêçkirina fransiz şer dikirin xalê min ê piçûk nezif ku hîn simêla wî nû derketî cindî sivik siwarekî baş bû gotiye lêxin birano roja namûsê ye û hespa xwe rakirîye ser piyan kirîvo eynî wiha binivisîne rewşa min dibê ku qilûlik werê zanîn çiçikên gul nîn e gulleyên domdomê ye ên ku wesle wesle di devê min da zgür politika rojnameyeke rojane ye ku li elmanyayê bi zimanê tirkî derdikeve wêşandina zgür politika piştî bombakirina rojnameya zgür ülke li stenbolê di sala an de dest pê kir zgür politika wek dengê kurdên li ewropa dihate dîtin ji ber sedema ku rojnameya ya pkk ê ye rojname di ê îlon a a ji aliyê wezareta hundir ya almanya hate girtin di daweya ku rêvebirên rojnamê li dijî biryara wezareta hundir ya almanya vekirin de xwediyên rojnamê bi ser ketin û biryara girtinê hate betalkirin lê rojnamê dîsa dest bi weşêne nekir ji ber ku di kanûna paşîna a rojnameyek din a rojane bi navê yeni zgür politika cihê wê girtibû partiya jiyana azad a kurdistanê bi kurtî pjak li rojhilata kurdistanê îranê çalak e pjak di sala an kongreya xwe ya yekem pêk anî serokê pjak ê hecî ehmedî ye pjak di kongreya xwe ya yekem de xwe weke rêkxistinekê ku rêbaza şaristaniya demokratîk bingeh digre plana xwe darişt piştî zêdetirî salek û nîv di kongreya duyem de bi pejirandina sîstema konfedralîzma demokratîk ku ji aliyê ebdulla ocalan ve hatibû pêşkeşkirin derbazî pêvajo û asteke nû bû di xebatên xwe de ev kongre di payîza an de li çiyayên qendîl li başûrê kurdistan hat li dar xistin kampên leşkerî yên pjakê li çiyayên qendîlê ne her çend pjak xwe ji pkk cûda bihesibîne jî têkiliyeke xurt heye pjak li gor bernameya xwe qada têkoşînê rojhilatê kurdistanê bijartiyê lê dya pjakê wek pkkê wek organîzasyoneke terorîst binav dike dibe ku tesîra têkiliyên tirkiye û dya yê bibe sedema vê binavkirinê hêjayî gotinê ye ku pjak yek ji endamên kckye newroz tv rojhilat kenala televîzyonê ye ya nêzîkî vê tevgerê şoreşa rojhilatê kurdistanê omer dilsoz nivîskarê kurd e di sala ê de li gundê gûzereşa culemêrgê hate dinê di saliya xwe de romana xwe ya yekemîn hêviyên birîndar weşand û pê re salên pêş bêhna axê neynika dilî berbiska zer evrazên çiyan dîwana bila gotineke min û te jî hebe kundê dager gêjevang çela nivîsandin ligel karê nivîskariyê rojnamegeriyê dike û li bakurê kurdistanê dijî herweha di gelek kovarên wekî gula tamara nûbihar tîgrîs vesta kulîlka ciwan kovara w çirûsk peyv nûbûn her wiha rojnameya azadiya welat û tûrik û hin malperan de wekî www yuksekovahaber com www nûkurd com nivîsên wî yên li ser mijarên aktuel û edebî tên belavkirin îro ê îlonê roja aştiyê ya cîhanê ye welatên pakta warşova û yekîtiya sovyetan ji ber naziyan di ê îlonê de şerê cîhanê yê herî bi xwîn dan destpêkirin ê îlonê wek roja aştiyê ya cîhanê ragihandin di sala an de fransiyan dewleta libnanê ya paytexta wê beyrûte ava kirin di sala an di encama erdhejê de li bajarên japonya tokyo û yokohama hezar kesî jiyana xwe ji dest dan di sala an dema şerê sar de balafirek rêwiyan ya rêhewayên koreyê dema ku kete qada hewayî yê sovyetê ji aliyê jetên rûsan ve hatiye xistin di encamê de rêwiyên tê de jiyana xwe ji dest dan di sala an de ozbekîstanê serxwebûna xwe a ji yekîtiya sovyetan ragihand di ê îlona sala an de çeteyên daişê bi piştgiriya dewleta tirk êrişên dijwar li ser bajarê kobanê dan destpêkirin bûyerên ji dîrokê binivîse di sala an de artêşa fransayê di pêşengtiya împarator napoleon bonapart li moskowê gihîştin kremlînê di sala an de guatemala el salvador hondûras nîkaragua û kosta rîka serxwebûnên xwe a ji spanyayê ragihandin di sala dan de tanka yekemîn ji aliyê yekîneyên îngîlîz ve di dema şerê cîhanê yê yekemîn li herêma fransa somme hatiye bikaranîn di sala an de nazî li elmanya piştî sosyalîstan bûn duyemîn partiya mezin di sala an de hêzên hewayî yê qralyeta brîtanya di şerê cîhanê yê duyemîn de balafirên elmanya xistin xwarê di sala an de îsralîl beyrût dagir kir di sala î de lîderê rêxistina azadî û welatê baskê eta ignacio gracia arregui li fransayê hatiye girtin cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin di ê îlona sala an de dewleta tirk a dagirker ragihand ku ew ê tirkî fêrî kurdên ku ji ber zilma saddam reviyane û hatine tirkiyê bikin bûyerên ji dîrokê binivîse di sala an de rojnameya emerîkî the new york times dest bi weşanê kir di sala an de li hong kong a çînê bahozek tevî tsunamiyekê rû da û di encamê de hezar kesî jiyana xwe ji dest da di sala an de li tirkiyê ezan bi tirkî dan xwendin ev ek heta sala î dewam kir di sala an de yekîtiya komarên sovyet ên sosyalîst beşdarî komeleya milletan bû di sala an de fidel castro wek serokê heyeta kubayê a neteweyên yekbûyî gihîşt new yorkê di sala an de li fransayê cezayê îdamê hatiye rakirin di sala î de hikûmeta îsraîl ragihand ku ew hevdîtinên aştiyê yên li gel fîlîstînê radiwestînin kesên ku di vê rojê de mirî ne cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin bûyerên ji dîrokê binivîse di ê îlona sala an de bû welatê yekemîn ku jinan mafê dendayînê bidest xistin di ê îlona an de li stenbolê cemiyeta kurd teavun û terakkî hat damezrandin berpirsyarê giştî seyît abdulkadîr berprisyarê çapemeniyê jî pîremerd ê ji silêmaniyeyê bû di sala an de li elmanyayê di sektora gelemperî de karkirina cihûyan hatiye qedexekirin di sala an de şerê cîhanî yê duyem de hêzên elman bajarê kîevê dagir kirin di sala an de li paytexta meksîka meksîko erdhejek çêbû di erdhejê de zêderitîrî hezar kesî jiyana xwe ji dest dan kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin iraq an jî îraq bi soranî êraq bi erebî al irq an jî komara iraqê bi erebî al jumhryat al irqya navê dewleteke federal a rojhilata navîn e başûrê kurdistanê û herêma kuristanê di nav sinorên iraqê de ye piştî encamdana şerê cîhanî yê yekem di navbera împeratoriya osmanî û dewletên ewropî de peymana versailles hate destnîşan kirin bi dûçûna vê peymanê osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya fransa û îngilîstanê dê qebûl bike jixwe emîr faysal tebaxa ê de wek keyê iraqê hate hilbijartin li sala yê de di cemiyeta netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin bi dûçûna vê rêkeftinê îraq û filistîn dê di bin berpirsiyariya brîtanyayê de libnan û sûrî jî dê di bin berpirsiyariya fransayê de be lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir kurê şerîfê mekeyê huseyîn emîr faysal li dijî fransayê serhildanek da destpêkirin ku sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin piştî têkçûnê faysal tê iraqê iraq di bin hikûmraniya îngilîzan de bû û baregehên îngilîzan ji aliyê mesihiyên sûryanî ve dihatin parastin her wiha îngiîzan xwest ku iraq ji layê emîr faysal ve bê rêvebirin gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya jontirkan de bûn dîroknasê kurd nejat abdulla dibêje li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a yê heta yê keyaniya iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe ji bo iraqa federal ê adara ê makezagona demkî ya rêvebirinê hate îlamkirin ê hezîrana ê jî neteweyên yekbûyî ev makezagon pejirand semsûr navçe û serbajarê parêzgeha adiyemanê ye ku dikeve bakurê kurdistanê semsûr di nav sinorên komara tirkiyê de ye serdema osmaniyan navê xwe hisnê mensûr tr hısn ı mansur sancaı bû hisn mensûr kela mensûrê navê herî kevn ê bajêr e piştî avabûna cumhuriyeta tirkiyê navê bajar bû adiyaman bi kurdî jê re dibêjin semsûr wekî din çend navê wê yên ku pir nayên zanîn hene weke kor semsûr wadî leman yadîyeman ji gor balekê jî di mehna welatê dayîkê de tê gotin ku ya dê ya min dîroka semsûrê li gorî lêkolînên ku li şikefta palaniyê hatine kirin heya berî zayînê bz an dihere li gorî dîroka nivîskî tê diyarkirin ku gelê yekemîn ku li derdora semsûrê cîwar bûye yek ji gelên qewmên hînd ewropî gelê hîtîtî ye piştî hîtîtiyan jî li herêma semsûrê gelek şaristanî bûne desthilatdar û bajar di tesîra van şaristaniyên hatî û çûyî de maye dema hîtîtiyan bz di dema key telepinusê yekem de şaristaniya hîtîtî desthilatdariya xwe li anatoliyê bi hêz kiribû li gorî nivîskên bogazkoyê semsûr jî di vê demê de diket nava sînorên şaristaniya hîtîtiyan piştî telepinus serweriya hîtîtîyan li herêmê qels bû dema hûrrî û mîtanniyan bz hûrriyan bz sedsala xiv an de hûrriyan desthilatdariya herêma semsûrê bi dest xistin tê îdîakirin ku şikeftên li çiyayê nemrûd bermayiyên hûrriyan in mîttaniyan desthilatiya hûrriyan têk bir û serweriya herêmê bi dest xist tê zanîn ku bz di navîna sedsala emîn de mîttanî li herêma meletiyê desthilatdar bûn keyaniya kummuh bz piştî hilweşîna hîtîtiyan li mezopotamyaya jorîn ji aliyê sîyasî ve gelek guherîn pêk hatin li cihên di bin desthilatdariya mîtanniyan de dewletên nû derketin holê di bz an de li herêma semsûrê keyaniya kummuh hate damezrandin keyaniya asûran bz di bz an de di navbera keyaniya kummuh û asûriyan de şerê rû da û keyaniya kummuh têk çû keyê asûran sargonê ii herêm bi dest xist û piraniya niştecihan sirgûnî mezopotamya başûr kir dema persan bz bz an de hikumdarê îranê keyxusrew sînorên anatoliyê yên heya qizilirmakê bi dest xistin bi vê yekê re semsûr jî tevî sînorên persan bû dema helenîstîk bz bz yan de îskenderê mezin hikumdarê persan dariusê iii têk bir û axa persan a li anatoliyê tevî ya împaratoriya îskender bû keyaniya selokîd bz bz piştî mirina îskenderê mezin di navbera kurên wî de pevçûna desthilatdariyê derket ji kurên wî selevkosê i bz an de bi tevahî bû desthiladarê dewletê û li herêma ku semsûr jî tê de keyaniya selokîd damezrand keyaniya kommagene bz pz dîroka kommagene bi serhildanekê dest pê dike piştî ku serhildan hate serkutkirin jî kommagenî ji bo serfiraziya xwe ketin nava hewldanan mithradatesê i bi keça keyê selokîd laodikê re zewîcî û kurê mithradates antiochosê i bz an de derket ser text û ew dem weke dîroka damezrandina qraltiya kommagene hate pejirandin lê di dema antiochosê iv de navbera împaratoriya roma û keyaniya kommagene xera bû û roma antiochosê iv ji desthilatdariyê xist û di pz an de kommagene weke parêzgehekê bi sûriyê ve girêda dema împaratoriya romayiyan piştî ku desthilatdariya kommagene qediya împaratoriya roma li semsûrê li hemberî persan gelek lejyon yekîneyên leşkerî bi cih kirin di vê demê de samsat jî kirin baregeheke leşkerî dema bîzansiyan di an de împaratoriya roma weke romaya rojhilat û romaya rojava bû du perçeyan romaya rojhilat navê bîzans wergirt û bû desthilatdarê herêmê dema emewiyan artêşa emewiyan di sala an de kete herêma ku semsûr jî tê de ye û cihên sereke yên weke semsûr û samsatê hatin bidestxistin piştî ku emewiyan semsûr bi dest xistin îcar bêgav man ku bi abbasiyan re mijûl bibin dema abbasiyan piştî ku abbasiyan emewî têk birin semsûr kete bin desthilatiya abbasiyan lê di sedsala x de desthilatdariya abbasiyan hilweşiya û bandora selçûkiyan dest pê kir dema selçûkiyan di de serfermandarê selçûkiyan derdora semsûrê bi dest xist lê ji ber geremolên derketî neçar ma ku bi şûnde vegere piştî şera melezgirt selçûkî bi hêztir bûn û di an de semsûr bi dest xistin di an de baba îshak li hemberî selçûkiyan li semsatê serhildanek li dar xist û selçûkiyan serhildan bi zorê serkut kirin dema memlûk û dulqediriyan di yan de selçûkî li hember artêşa moxolan têk çûn û bi vê yekê re moxolan gelek der bi dest xistin di an de herêma semsûrê kete bin desthilatdariya moxolan memlûkan piştre bi alikariyê herêma semsurê dîsa bi dest xistin dulqediriyan di bin desthilatiya memlûkan de serweriya xwe li derdora semsûrê îlan kir dema împaratoriya osmaniyan têkiliya semsurê bi împaratoriya osmaniyan re yekem car di an de bi êrîşa beyazidê i dest pê kir û di an de dema yavuz selîm amed zeft kir semsûr bi tevahî ket bin destê împaratoriya osmaniyan di bin desthilatdariya împaratoriya osmaniyan de semsûr piştî an weke sencaxekê bi parêzgeha mereşê ve hate girêdan di an de weke qezayekê bi sencaxa elbîstanê ve hate girêdan û piştre jî di an de dîsa bi mereşê ve hate girêdan piştî tenzîmatê di an de weke sencaxekê bi vîlayeta amedê ve hate girêdan di an de bi sencaxa meletiyê û di an de bi vîlayeta elezîzê ve hate girêdan dema komara tirkiye semsûr di ê berfanbarê an de ligel navçeyên besnî gerger û kolikê ji bajarê meletiyê veqetî û bû bajar berî îsa zayîn piştî îsa zayîn bajar di nav parelelên û bakur û merîdiyenên û rojhilat de ye sînorên bajêr li bakûr bi melediyê li rojava bi meraşê li başûr bi ruhayê li rojhilat bi amedê u rojavayê başûr ji eyntawê ra tê girêdan pîvana erda bajêr km ye belavbûna erdê li gora şeklê ser erdê wiha ye deşt ji zozan ji plato ji û çiya ji ji yê gel bi çandinîyê re mijûl dibe li herêmê behîv genim fistiqên şamî tirî û titûn herî pirtir tên çandin li bajêr avhewa îklîm behra sipî serdest e havînan hewa germ û ziha û zivistanan jî sar û bi şilî û şepelî derbas dibe çiyayê bezar m çiyayê reş m çiyayê boz m çiyayê borik m çiyayê nemrûd m gordik m dîbek m çiyayê spî m deşt li heremê kêm in tenê deşta kaxta kolik û semsûrê mezinbûna wan digihîje km yê ferat sofraz kaxta û aqsû çemên herî mezin in ku li herêmê diherikin li herêmê tenê çar golên biçûk hene di wan golan de mehsî jî tên girtin golbaşî an sergol km azaplî km îneklî km abdulherap km nifûsek mezin li bajêr haywanan xwedî dikin ji bilî heywanên kedî di nava hudûdên herêmê de berazên kovî werdekên kovî û qazên kovî jî li dora golan peyde dibin ji bo nêçîra kewan herêm pir musaîd e madenên herî pir ku li herêmê ji bin erdê dertên sifir û krom in van salên dawiyê li herêmê damarên petrolê jî hatine dîtin dewlemendiyên binerdê devera semsûrê ji aliyê madenan dewlemend e di serî de neft sifir hesin manganez fosfat gil rêjî tê derxistin ji van ê herî pir tê hilberandin neft e li gelek herêmên bajêr bîrên neftê hene hêştiran rojavayê firatê akpinar kifrî tûreşk karakuş lîlan bîrên sereke yên neftê ne di salên dawîn de hilberîna neftê her çiqas kêm bûye jî disa rêjeya hilberînê girîngiya xwe diparêze ji bilî neftê li ji alî dîrokê ve bajar pir dewlemend e çiyayê nemrûdê ciyê herî pir naskirî ye ku turîst ji her deverên dinyayê tên û çiya ziyaret dikin ciyên wek golbaşî orenli û başpinar jî ji bo ger û seyranan musaîd in wekî din girê qereqûş kelha kolikê arsemiya perre bajarekî antîk ku di demê komeganyan de mayî ye km dûrî bajêr li aliyê bakûr ve dêrik kelheyek li gergerê şikefta palaniyê goristana turişê di demê roma yê de maye goristan hemû li berên qewirî pêkhatine kelha hisni mansûr ê pira cender ê kaniya zerban ê ava sipî û hwd piraniya nifûsê misilman e pir kêm xiristiyan jî hene kurd zaza û kurmanc piraniya gelheyê nufûs tînin pê wekî din tirk jî li herêmê pir kêm hene bi taybetî gelê semsûr ê nûfûsa wê sedî re elewî ne siniyên wan jî henefî ne kutilkên dagirtî çîgê goşt çi kfte nahna kifte danreş bilxurê sîrê kifta bi mast xwarinên herêmî e ku yên herî pir tên xwarin li herêmê parsûyên dagirtî parsûyên vale şorbe meyr dew li ser tevlihev hewrişk şilikî hesîde cemêlî ardemot kuncemot tophelwa mencik bostanî cacixa pirparê ew gelek meşûre û teybetî semsûrê ye dançîgî nîskan gêrmiya mirîkê tirşikê balcana qulotik pehnkî tirşikê kulindira cacixê qişikan qatmê siwaran qatmê sîrîm qatmê pincêr sîre mast tirşikê qalikan qêyxane kincên herêmê wek mina bajarên kurdistanî ye mêr û jin herdu tev jî şal li xwe dikin jin serê xwe bi kitana spi digrin bozpınar arix kavaklı pîrax sarıca serice tütenocak bersomîk babaşı pilêş esendere kilîsk damlacık tawsî sırakaya kakşêr glgeli bervedol akdoan xeştûr koçtepe hopak kayadibi pevrikan blükyayla mazêl boazkaya xemşüg yedioluk şexmîr derinsu şêxan kozan qozan pınaryayla artan kaşky sermikan kemerkaya axgewr boazzü girik kmür komîr düzce keluz millik yenice igundi serhatlı madun çemberlitaş hêştiran uzunpınar çarkezi gzebaşı hosmosu inceler tirintil ipekli elîfî sarıharman selamût çayırlı dolik tolik inceba çavişi kuştepe hozrin aydınlar pêşpinî karahyük girê reş karakoç qereqoc aydınçoluk terman sarıkaya halkuto doanlı şehinkan çatalaaç şêxmûr gkçay kerikan balıca bûbikan koçali qoçelî aaçkonak kurêmilî varlık kurab çamlıca dol uzunky tilkiyan yazıbaşı azikan çamyurdu gomikan tekpınar balyan kuşakkaya şêxlera jorîn kayanü ferxikan ahmethoca malabavê oluklu hecîwerd akçalı axçil indere zey yeşiltepe albîr taşgedik haydaran ormaniçi alxan koruky koru yenigüven misûrkan renli piran esentepe kerkişin ulubaba çinarik dardaan qırıklı durukaynak pişinîk güneşli lif ataky dilqicix tekpınar kûlika reş başpınar kûllûm badere mezgitli çobandede îzdik bapınar çalxan yazıca çençen bozhüyük girê boz yazlık kerdiz kuyulu turûş taşpınar xosirge beşyol axçik güzelyurt kilîsik hacıhalil hecîxelîl gümüşkaya palaş işıklı kemeredîn akyazı xolxolik durak gemrik üçdirek kuristan ilıcak firlaz elmacık xorraf yayladamı kom yarmakaya çeqal alıbey girê gulaf ugurca ennab battalhüyük girê betal caylı qaqûrtlî gztepe gergeran yaylakonak balyan palanlı palaniyê bebek bêbek kuyucak qucaq acin axcin eümansur hisnîmensûr hasancık hesencix dandırmaz tolemez karagl axdikan brkenek borgenek çamgazi çamqazî kındırali qindiralî doyran dewran paşamezrası qereqoca jor hasankendi hesenkêndî kızılcahyük qizilciq atakent qarîciq ûrmiye wirmê an urmê bajarê didu ya herî mezin ê rojhilatê kurdistanê paş bajarê kirmaşan ê ye nifûsa bajarê ûrmiyê li derdora ye xelkê ûrmiyê bi zaravayê kurdî kurmancî û zimanê azerî dipeyivin bajar ji çend herêmên cuda ên kurdnişîn û azernişîn pêk tê heta niha gelek niqaş li ser vî navî hatine kirin hraç martirosiyan hrach martirosyan di pirtûka xwe bi navê studies in armenian etymology di rûpela de dibêje ormî di zimanê ermenî de wate divarê derûdora bajêr paşê dibêje ormi digel hormos a yewnanî bi wateya liman ya iskile yek kok heye ku erdnîgarê jî vê peyt dike ûrmiyê dîrokekî pir kevin heye pêşniyarê dîn ji bo koka navê ûrmiyê ev in pourdavoud ûr bajerekî mîna di bêjeya ûrşelîm bajarê silêman û miye av di zimanê aramî de wate bajarê avan samuel noah dibê ku orum digel ho ru um a di navê horumkoraka ya sumêrê ku navê çiyayekî di efsaneya loqalbanda padişahê sumerê ye hevkok be minorsky ji ber ku di hin nivîstekyên sûryanî de ku li pal gola ûrmiyê hatine dîtin navê armaitî urmaitî hatiye dibe ku ev nav sûryanî be navê berê yê ûrmiyê di serdema şah de rizayiye bû ku ji navê riza şahê pehlevî girtî bûn navê ûrmiyê yê kevin di serdema sasaniyan de çîçist bû ye ku di nivîsteka avestayê de jî hatiyê ku zadîgeha pêxembera zêrdeşt bû ye niha jî li kêlega ûrmiyeyê gundek bi navê çîçist heye ji aliyê erdnîgariyê de bajarê ûrmiyeyê ji aliyê rojhilat ve digehe gola ûrmiyê û ji aliyê rojava ve digehe bakurê kurdistanê û ji bakur ve digehe bajarê selmasê û ji aliyê başûr ve digehe bajarên nexede û şino yê ûrmiye navenda parezgeha azerbaycana rojava bi kurdî parêzgeha ûrmiye yê ku ji bajarên mehabad xoy selmas makû çaldiran miyanduav bokan nexede şino pîranşar û serdeştê pêk tê di vî bajarî de yek ji pêşengên tevgera kurdayetiyê dr qasimlo hatiye dinê li herêmê êlên begzade celalî dirî hinare herkî kirmanc kore sunî seyîd û evdoyî û kardarî dijîn parêzgeha îlamê yek ji parêzgehên dewleta îranê ye ku li rojavayê îranê ye axa vê parêzgehê gelek hişk e û i nav parêzgehên îranê de kêmtirîn daristan li vê parêzgehê hene bakurê parêzgehê çiyayî ye û başûrê parêzgehê bi giştî ji deştan pêk tê navenda parêzgeha îlamê bajarê îlamê ye parêzgeha îlamê ji rojava ve cîranê iraqê ji başûr ve cîranê parêzgeha xûzistanê ji rojhilat ve cîranê parêzgeha loristanê û bakur ve jî cîranê parêzgeha kirmaşanê ye parêzgeha îlamê ji layê neft û gazê gelek zengîn e îlam ji gelên cûrbecûr tê de dijîn bi piranî kurd digel li dû lurs bi laks li abdanan dehloran û mehran pirraniya niştecîyan bi rêzdarî bi kurdî û lûrî diaxivin li darreh shahr piraniya niştecî di laki û lurish de diaxivin û di heman demê de hin eşîrên lurs mîna shuhans seleyverzis û kaydkhordeh ku li deverên başûr û rojhilatê parêzgehê dijîn hene bakur bi piranî ji eşîrên kurd ên ku bi du zaravayan diaxivin dijîn kalhuri û feyli piraniya wan feylî ne wek yên wan kurdên malekshahi khezel arkawzi beyrey û ali şanêrwan piraniya nişteciyan li parêzgeha ilam misilmanên şiî ne pirraniya ziman xelkê îlam kurd in zarava gelê îlam kelhorî û feylîyê navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in bi dûçûna rêvebirina îdarî ya îranê navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye kirmaşan an kirmanşan an jî kirmanşah yek ji herêmên rojhilata kurdistanê îran u yek je parêzgehên îranê ye ev herêm ji kamyaran dest pê dike û heta şahabad diçe kirmanşah navê parezgêhe ustaneî mezine rojhilata kurdistanê û her visa navê navenda parezgêhêye ev bajêre û bajerên ser bi vê parezgêhê xwedî mêjûyekî kevnarin navê bajarê kirmanşahê bi kurdî dibe kirmaşan û navê qedîme vê qirmîsen bûye kirmanşah di teqsîmata evilîn de ustana pênçêye îranê bû ku ustanên hemedan û kurdistan û îlam jî li ser vê hisab dibûn piştre sê parezgêhên navberî jê cûda bûn di dest pêka şoreşa îslamîye îranê de navê vê parezgêhê bû baxteran û piştî çend salan bi zext û fişara nonerên kirmanşahê di parlemantera îranê de careî din navê kirmanşahê cihê baxteranê girt di serjimariya sala an de sermijara vê parezgêhê hatiye texmîn kirin û serjimara navendê parezgêhê yanî bajarê kirmanşahê divê serjimariyê de gihîştîye kesî bajarê kirmanşahê mêtran ji derya azad bilindtire ev parezgêhe navenda hikûmeta sasaniyan bûye li bervêyekê asevarên gelik dîrokî û xudan qîmet divê parezgêhê de mane mina taqbostan ketîba bîstûnê û mebeda anahîta kirmanşahê li ber xatira cir e cir bûna av û hewa û zav û qomîtên vê leqeba hindistana îranê didinê ji bo mînak qesra şîrîn xudanê av û hewayê germe û sunqur û pavê av û hevayê sar hene belê bajarê kirmanşah xudanê av û hewayekî asayîye di vê parezgêhê de kurd lek eşîrekî kurdên fars û ereb tevlîhev dijîn ji aliyê olê ve şiîtî ye sonî ehl e heq yarisan ermenî asûrî û cihû bi hevra dijîn piranîya gelê parezgêha kirmanşahê bi zimanê kurdî qise dikin parêzgeha kirmanşan ji şehristanan pêk tê navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in cihên torîstî ye vê vilayetê evanene abşara derbend qebrê babayadigar bîsitûn taqbostan qopya mehşîdanê tekiya mueavin elmulk çartaqî rêjav serava revanserê serava nîlofer şikevta piro şievta qûrî qelayê qelaya yezdgurd koçka sasanî qesrşirîn gora isaqvend micesime hêykelê hêrkol mizgevta imadidole nîyayişgah îbadetgeha anahîta cd dêhxuda bi dûçûna rêvebirina îdarî ya îranê navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye şanoya kurdî li bakûr de peşveçûnek bi dest xist komen kû wê deme avabûne evin teatra jiyana nû nçm istanbul teatra evîna welat kayder istanbul teatra amara nçm mersin piştê van komen teatroye gelek kom avabun le yen heri pêş evin li bakûr ev kom bi xebaten xweyen şanoyî gelek lîstiken be hempa listin di diroka xweya şanoyen da hin ji wan listikan evin teatra jiyana nû ta sê êwren dûr rojbaş komara dînan şermola daweya generale teneke û gelek lîstiken din jî hatin listin ji aliye ve komeve teatra evîna welat govenda hillo ev listik ji birasti gelek ji aliye lîstikvanî û teknîkî gelek dewlemend e dema ku mirov li dîroka kurdan binhêre û li ser jiyana kurdan lêbikole rêç û şopên şanoyê di çarçova zanyarî de û di jiyana civakî de tune kurd wek neteweyeke bindest û dîl û bende hezar salan di bin zor û zilma ereb faris û tirkan de mane her tiştên wan hatiye qedexe kirin wek zimanê wan jî dewlemendiya serax û binax bi zordestî kuştin û koçewarkirin ji destê wan hatiye girtin tu caran nebûne xwediyê komareke azad ew qaîdeyeke taybetiye li ser jiyana gelan di çarçova zanyarî de ku lêgerîn çêbibe bê mafê civakî çandî ramanî û olî durişmê wan nayê navê û serlêdana dîrokî jî pêwiste ew neteweyên ku di bin desthilatdariya mêtingeran de ne karakterên wan jî tê guhartin her roja dibore ew ji xwe bixwe dûr dikevin dixwazim lewra gaziyê dîroka kurdan bikim û li ser hinek kirêtên ku têne zanîn rawestim kurdistan berî zayînê gelek ahînşahiyan ava dike lê ew şahînşahiyên kurdan ji ber êrîşên zordestan pûç dibin û bindest dibin û têne talankirin heta sedsala an êl û eşîrên kurdan û mîrên kurdên kevneperest berxwedanên herêmî dikin dîsa jî nikarin xwe xilas bikin cara yekemîn di sedsalên navîn de bi lihevhatina qesr i şîrîn kurdistan di navbera romî û farisan de tê parve kirin piştre kurdên welatparêz ji bo yekitî û rizgarbûna kurdistanê jiyana xwe didin lê mixabin di şerê dewlemendan yê yekemîn şerê cîhanê yê yekemîn de bi lihevhatina lozanê kurdistan di navbera tirk û ereb û farisan de careke din tête perçe kirin piştre gelek serhildanên neteweyî çêdibin serhildana şêx seîdê pîranî serhildana koçgirî serhildana agirî serhildana dêrsimê serhildana şêx mehmud serhildana barzaniyan serhildana qazi mihemed û heta îro şerê kurdan û yê xêrnexwezan dom dike bi taybetî jî şerê birakujiyê jiyana kurdan durişmê kurdan rabûn û rûniştin serpêhatiyên wan ew bûyerên ku têne zanîn û hatine nivisandin ew bûyerên ku bi şîrove û kilaman û destanan tê ziman şiklê kuştina ewan bi xwe şewata dile û trajediyeke mezine ew neheqiya ku li kurdan hatiye kirin reşik nikarin di xewnaa xwe de bibînin dujminên kurdan ne mîna dijminên reşikan a hindiyan a gelên bindest ên dinin îngiliz dewlemend bûn ketin hindistanê keda ewan xwerin lê çand huner û zimanê ewan qedexe nekirin zordestî li ser baweriya ewan a olî nekirin tirk û ereb û fariz ne wisa ne nijadperest û kevneperestin bi zordestî kurd kirin misilman û zimanê erebî farisî û tirkî elimandin yên ku qebûl nekirin kuştin serê ewan jêkirin bi zindî xistin nava agir gelek tade lê kirin ku kurdbûyinê tunebikin di wî warî de serketin hemû ew serpêhatiya kurdan li gor bîr û baweriya min mijarê şanoyê ye kurd û şano gelek dişibin hev ez dikarim vekirî bibêjim şano di warê mijaran û bûyeran de bê kurdan nabe iddia dikim jiyan û buyerên kurdan hacetên şano yê taybeti ne ew durişm bi nuve xwe bi xwe jindariya şano ye gelek hususên din ji hene şiroveyên kurdan bi taxlidkirinên heywanan fabil tê holê gelek destanên mede wek mem û zîn ferhad û şirin siyabend û xecê û cejnê netewi newroz dîsa lîstikên gel folklor û reqs û muzik her tişt li gor rêgehê şano tê ziman lewra dıxwezım mıjareke wek minak péşkeş bıkım kalemérek kurd xudané heft xortan e xorté mezın bı karé cot dıke lé rojeké çend xort jı gundeké dın tén lı balé û bı ewanre şer dıke û seruçavén vi hur dikin diçin rojeke din birayê wi a bıçuk dıçe ber naxıré ew ji bı lév û pozé xwin dızıviri mal rojeki dın bırayé heri pıçuk ji şeré dıjmın para xwe dısıtini û tê mal bavê ewan heft xortan bı halé zarokén xwe gelek xemgîn dibe û ewan dicivini heft daran ço dide desté ewan û dıbéje ka hun her yek ew darê ku destê wedeye bışıkinin heft xort darén ku jı destandane dışikinin vé cara kalemér heft daran dıde ser hev yek dıke û dıde desté lawé xwe yi mezın û jére dıbéje ka ewan heftdarén ku mın daye ser hev bışıkine xort dike nake dar nayên şikandin û kalemêr dikene û zarokên xwere dibêje her wek ku hun heft bıra mina ewan daran yek bın tu kes nikare zora we bıbe balam tıştén halo di nav kurdande gelekin û hemu ji mıjarê şano a tabii ne baweriya kurdan a berê zerduştiye bi zori bune misliman û li gor hukmê mislimaniyê çêkirina resiman û taxlidkirina tiştan qedexe ye divê putperesti tête huliqandin ew ji dijminê mislimaniyê ye di quranê de û pirtukên rumet de kurd wek dijmin hatine qebulkirin û nalebarin ji ber ewan sedeman bi her awayi nehiştine ku kurd pêşkevin bi taybeti min dixwest lêkolineki dijwar di çerçeva zanistiyêde pêk binim u şanoya kurdi ji mirinê azad bikim mixabin her tişt li me hatiye tunekirin hin astengên din ji hene ew ji di wari zimanda nakokiyeki yektaye u mirov nikare ji navde derkeve welatê kurdan di nav çar dewletande hatiye parçekirin kurdan gelek xebatên vêje yi afirandine lê bi zimani erebi tirki u farisi ji ber ewan sedemên giring lêkolineki seranser em nikarin bikin divê ew berhemên ku ronakbirên kurdan nivisandine ji erebî ji tirkî ji farisî bête qulibandin u bi zimanê zikmaki be kêmasiyeke din ji heye ew ji devokên ku bi soranî bi zazakî bi goranî têne nivisandin tev astengin yekitiya ziman ji pêwist e min gelek nivis u buyerên ku li ser şano hatine afirandin ji zimanê erebi u farisi qulupand kurdi a latini divê ew baş bêne nasin u li ser ewan kokan bingeha şanoya kurdi nu ve bê huliqandinê min nivisên fadil jaf ji berhevkir u ew çavkaniyên ku ev salix dide ser ewan rawestiyam ew her wek pisporê şano li norveçê di kovara nytt oslo di sala ê de li ser şanoya kurdi nivisandiye u iddia dike ku xebata şano di dawiya salên ande u despêka salên ande ji ewrupa hatiye rojhilata navîn ew iddiayeke ne zanyari ye u ne mümkine ji bo ku xebata şano xebateke çandiye demê ku çanda neteweke neteweyeke din bike bin bandura xwe divê bê ixraçkirin ji bo ixraçkirinê ji gelek sedemên abori civaki u siyasi hene ta demê ku netewê kurd derbazi jiyana civaki bu ye heya iro di bin bandura çend dewletande maye u hatiye metingehkirin bi her avayi bandura dagirgehkaran tesirê jiyana ewan kiriye disa ji mirov nikare ji ber xwe bêje ku tesira ewrupa heye ji ber ku kurd di dirokêde neteweyeke kevnarin ew dayin u sitandina çandi bi rêça abori u bazirganiyê divê ango welatê ku ciranê hevin ji navhevde dijin dikarin bidin u bistinin herwek kurd u tirkan kurd u ereban kurd u farisan gelek vekiri ye ew bi her avayi tesir li hev dikin dîsa niviskarê hemdem u nemir musa anter di sala an de berhemeke şano bi navê brina reş dinivisini çavkani berbang di salên an virde li rusyayê ronakbirên kurd karê şano pêş dixinin u di wê demê gelek berhemên nu têne afirandin ewan yek bi yek rêz dikim beqelên têyrê elegezê ker u kulikê silemanyê reva jinê zevaca bê dil sinko qiza xwe dide mêr u gelek berhemê din him li meydana listikê him ji wek piyes şirovekirin di radyoya erîvanê de hatiye bi karanin di ewan salan niviskarên kurd gelek mijarên şano ya navnetevi ji qulibandine ser zimanê kurdi wek berhemê gogol hesêbgêr wek berhemê victor hugo yên bêçare belengaz di ewan salan li silemanyeyê dibistana huner tê avakirin u ji bo pêşde çuyina şano u lîstikvanan roleke mezın dıleyizi wek emin mirza kerim berhemén ku bı navé şofrzerrin u qerar u dawi dı afırini rejisoré bı nav u deng refik çolak molyer é dıxe ser meydana listıké u dısa jı bo zarokan nıvıskaré şano omer a rahim berheme ki bı navé ked dınıvisine u sımko aziz wé berhemé şano dıke çavkani fadıl jaf kurdistan nztt rupel dısa dı salén ande gelek mıjarén şano wek piyesén radyoyé hatıne zıman eloyé newérek xecé u ziyabend dısa ewan salan lı kerkük é selman faik dayéké şehit peşmerge kotayi derbegi bı ewan listıkan bı régeha rojava karé şano rahıştiye merhaleyeke bılınd çavkani apn press ajans x baran lı swéd ronakbirén kurd niqaşén dıjwar lédıkın seranser jı bo şano mıxabın demé ku mirov bı hususén zanısti ewan niqaşan bınére hın iddiayén puç wır de naçe lı gor bir u baweriya mın u tecrubeyén mın a emeli ew listık én ku jı méjve heya iro hatıne şanokırın şıklé ewan a régehi şıklé naveroké u armancé listık u xurtbuyina listıkvanan wari huner u naverokéde ne dı çerçeva huneré a rındbuyinade ye lı gor sékoşeya listık listıkvan u temaşevanan tıxubén şanoya kurdi gelek teng e jı bo ku metingehkaran jiyana me a cıvaki bé zanyari bé diroki u bé huner hıştıne u kambaxkırın e jı ber ewan tehluke u sedemén giring ew listıkén ku jı méjve hatıne şanokırın bé rexnekırın u bé régeh u bé desthılati çé bune iro em nızanın ku ew listık bı çı sazumana şanogeh bı çı hacetan cıl u coran bı çı ronahi yé hatiye holé naverok u estetik cıvani u şıkıl u bı taybeti listık listıkvan u temaşekar lı gor sékoşe ya régeha şano çawa hatiye afırandıné dı nav bist salén çuyi de cıvaté kurdan ketibu lı bın bandura ramaniya şohitiyé tevgera sosyalizm u kominizmé u dı ewan salan ew kovar u rojnameyén kurdan u pırtukén ku hatıne çapkırın bı kerema xwe hemuyan temaşe bıkın ma tu nıvis hatiye lé kırın lı ser şano ango huner ez qala nıvisén ku bı lé kolinan u dı wari régeha zanyaride hatıne afırandıné dıkım tunın lé gengeşiya ramani a siyasi lı ser ramaniya marx lenin mao u her weki dın gelekın ma tu dıbé ev pıspor én nemır u nav u deng bé çand u huner ın daku kurdén me dı wari huner u çandi de nıkarın pesné ewanan bıdın ew kevneşopiya gengeşiyé ya réxıstınén kurdan her wek nakokiyeki mezın bu bela seré me u gelé kurd u bist salén me yi zerin bedılhewa çu jı bo ku sazumanén kurd yén siyasi her tışt lı gor mıjaré siyaseté u propagandayé bangeşe u bébername afırandın tevgera çini lı welatén serdest kapitalist dıbe mıxabın sazuman u réxıstınén kurdistani ew ramani xıstın dı nava cıka kurdistan u lı gor hususén zanısti welaté kurdan bındeste u hatiye metinkırın u hacetén serdestiyi tunın u şunde maye u tevgera çini lı kurdistané nayé meşandın jı bo me tevgera netewi dıvé dewlemendiya me ya netewi her wek di çerçeva zanistîya gel de béte ditın u dıvé nu ve bé béjıng kırın u yén ku xebata çand u hunerde jirin lı ewan xwediderkevın u alikarbın ew mesuliyet ne karé şexısan e karé dezgehén sazumananın ew xabatanan bı léger u lékolinén cıvaknasi diroki erdkolin u bı şıklé jiyana ruhi té meydané şano dı nav avahiya jorın de dı nav tevgera çini cih dıgıre u pévejoya dirokide dı bın hukımraniya desthılatan de jı bo meslehatén ewan hukımranan hatiye bı kar anin xeyni wé réyén dı hın réyén azad de ji péşde çu ye lı gor gotınén bav u kalan dınya gerdun şanogeh ye u mirov ji listıkvanın té de dı leyizın bı maneyeke dın şano yén ku dıxwezın xwe u gelé xwe péşve bıbın hin bıkın dıji bédadi u neheqiyé derkevın u dıji zordestiyé rawestın bı keda ewan kesan ava u jin dıbe şano ya netewi danustandınén bı şexsi herimi u cıvaki dı pévajoyéde bı lékolin u légerinén zanısti héja dıke u yekitaya armancé netewi xurt dıke bı xwe zelalkırına buyerén çuyi u tégihıştına pévajoya nu mıjara şano ya netewiye lewra dıxwezım hın téz an réz bıkım a şanoya netewi féde dıde jı bo yén ku dıxwezın kémasi u şaşıtiyén ku jiyana beré de çébune u sedemén evan derdıxınin holé u pé nérinén teze hin dıke b bı qanunén ne wek hev a diroké wek çanda dewlemendan burjuva u çanda karkeran proleterya nakokiyeke mezın e jı bo régeha çand u huner dıvé réka huner u çanda mirov an béte vekırın c dı pévajoyé me de régehén şano yén ku hé jindarın dıvé bén taxlidkırın da ku réka şanoya péşerojé ve be xebata şano bı nazariye yé beré neyé gırédandın minak u model hemu bén cerıbandın da ku tékamula şano bıgır heya iro buye xwedi régehén ku téne zanin bı nuve u lı gor hususén netewi béte avakırın d hunermend ji karkereki bı ramanan e jı bo péşketına cıvaki u mirovan dı wari huner u çand de bı keda xwe xebat dıke bı cıvani jiyané dıguharini bı raman u huner şeré xırabiyé dıke adıl duran adil duran hunermend û nivîskarekî kurd e adil duran sala an di dêrsimê de li kurdistana bakur hatiye dinyayê an de bı karê şano dest bı jiyana huneri kıriye piştre bi rojnamevani u helbest nivisiyê çê kirina wêne u xêzikan jiyana xwe berdewam kiriye cara yekem ew tê girtin an jı ber sedem zor û zilma romi tê berlinê ciwar dibe li tirkiyê û derweyi welat di gelek kovar u rojnameyan de berhemên wi tên weşandın ligel hunermend û ronakbîrên kurd navenda çanda amojgariya kurdi sazî û man dikin u ew dibe berpırsiyarê karê çandi an dı wari helbestan de li tirkiyê xelata yekem distine di karê xêzıkan de xelateke taybetî u sala an de ji lı kuba yê xelateke mezin ya navnetewi distine dı wari xebata wêne an de dı festivala yarımca li berlinê li siwisreyê li almanya li kalrsruhe yê u bi alîkariya organizasyonên mirovhez pêşanidaneki mezin rêxist adil duran pirtukek bi kurdi destana dersim çapkır an de çû swêd û salan li wir ma û federasyona komelên kurdî de xebat kir u demeke kin kete nav redaksiyona kovara berbang ê piştre jı sedema pêwistiya kar û barên netewi berê xwe da welat di ê nîsanê sala an de hate girtin roj ê şevan êşkence lê hate kirin û salan gırtigehên romî de ma di an de careke dîn derket derve î nefiyê jiyana bû duran jî di kovaran wek nûdem û helwest de nivîsand û destwêneyên ji bo pirtûka çend şêweyên efsaneya şahmaran çêkir duran li basel swîsre dimîne û ê digel şanoya bajar a baselê xebata şano dıke û karê xwe yi huner u çandi dıdomine listıkek bı navê bajarê bi dil ji bo şano amadeye duran di wîkîpediayê de li ser mijarên çandî û hunerî dinivîse bajaran rêvebiriya leşkerî hatiye îlankirin nesime yaman ya bi navê kod delîla goyî di sala an de li gundê qiliban badinê hatiye dinê di sala î de tevlî nav refên gerîlla bû femandarê bolûkê û rêvebera yajkê ya eyaletê bû evîn boga ya bi navê kod evîn umut di sala an de li gundê tatwan yedîverenê hatiye dinê di kanuna an de tevlî nav refên gerîlla bû muhsur çelik yê bi navê kod dilovan di sala an de li bismilê hatiye dinê di sala an de tevlî nav refên gerîlla bû emine uygun ya bi navê kod berçem bote di sala an de li edenê hatiye dinê di tebaxa sala an de tevlî nav refên gerîlla bû barış mert yê bi navê kod alîkar di sala an de li sasonê hatiye dinê di sala an de tevlî nav refên gerîlla bû meryem taşkıran bi navê kod jiyan arjîn di sala yî de li sîlwanê hatiye dinê di kanuna sala an de tevlî nav refên gerîlla bû xezal goç yê bi navê kod axîn tatwan di sala yî de hatiye dinê di sla an de tevlî nav refên gerîlla bû bayram çolakel yê bi navê kod sîpan di sala an de li muradiyê hatiye dinê di sala an de tevlî nav refên gerîlla bû musa eslê xwe ji rihayêbû cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin amed tîgrîs nivîskar û mamosteyê zimanê kurdî ye amed tîgrîs li licê ya amedê hatiye dinê lê sala bûyîna wî ne dîyar e ew ji taxa qerehesen ji goma xicîgan e tîgrîs li licê dibistana seretayî û li erxaniyê jî dibistana mamostetiyê xwendiye piştî dibistana mamostetiyê çend sal li gundên cinezûr û şêxana licê mamostetî kiriye licî amed tîgrîs bi navê mekî xoce nas dikin tîgrîs di avakirina komela mamosteyan tb der a licê de cîh girtiye demekê serokatî û nûnertiya wê kiriye a tîgrîs di sala î de derketiye derveyî welêt û li stockholmê bi cîh bûye ew ji an vir ve li stockholmê di dibistanên swêdî de mamostetiya kurdî dike di xebatên xwe yên rêxistinî û ramyarî de bi awayekî aktîv pêşî bi tkp û piştre jî bi ddkd re xebitiye dûvre dest ji karê rêxistinî û siyasî berdaye û bi kar û barê ziman û wêje re mijûl bûye heta niha pirtûkên wî hatine çap kirin di warê çand û wêje de alîkariya bizava netewî dem û dezgehên çandî kiriye demeke serokatiya înstîtûya kurdî ya li stockholmê kiriye tîgrîs di med û medya tv de bi navên rojbaş mamoste dibistana kurdî êvarbaş ji bo temenmezinan û xwendegeha kurdî bernameyên hînkirin û perwerdeyî amade kiriye ji derî mamostetî û nivîsîna pirtûkên dersê xebatên wî yên li ser ziman wêje û çandê jî hene ji zimanê tirkî û swêdî çend berhem wergerandiye kurdî di kovar û rojnameyên wek berbang armanc hêviya gel kurdistan press avaşîn welat welatê me azadiya welat hîwa û bîrnebûnê de meqalên wî hatine weşandin û redaksiyonên hinekan de cîh kirtiye di sala an de ji stockholmê vegeriye amedê û niha li navenda amedê dijî du lawên wî hene navê yê mezin evîndar û yê biçûk jî rizgar e lîsteya berhemên amed tîgrîs berhemên ku ji bo çapê amade ne hozan canê li qereyaziyê hunermedeke kurd e canê di sala an de li bajarê erzîrom navca qereyazîyê hatiye dinê dibistana serete jî li heman navcê xelaskiriye ew dibistana navendî li bajarê edenê qedand piştî hîngê jiyana wê ya muzîkê destpêkir di dibistana asm û arîf sa de bi alîkariya mamoste ferqîn şiyar û kazim bora sê salan dersa deng û stranbêjiyê wergirt ji bo kaseta xwe ya yekem di studyo asm de xebitî mereq û heskirina muzîkê di dilê wê de hê ji piçûkatiyê ve destpêkiribû hozan canê di wan deman de guhdariya radyoya erîvanê dikir kêfa wê pir ji stranên meryem xan eyşe şan û şakiro re dihat ew bi hunermendên mezin re yên weke eyşe şan û şakiro ra dixebitî daxwaza wê ew bû ku bibê hunermendeke mezin wek meryem xan mîna wê stranên kurdî bêje û rêya wan hunermendan bişopîne piştî xebata sê mehan li studyo asm ê li ser navê rê waye lê lê dayê bi rêya fîrma ataman kaseta wê ya yekemîn derket li dûv viya kaseta hozanê kurdî derket di bin zor û zehmetên li tirkiyê ligel van xebatên kasetan wê konsert jî çêdikirin ji ber van xebatan polêsên tirk her tim hozan canê dawetê qereqolan dikir êşkence û zehmetî didan wê herwiha di konsereke xwe hatî girtin û birîndarkirin ji bo ku derfetên xebata hunerî nemabû mejbûr mam derket derveyî welêt xebata wê ya muzîkê li almanya di bin banê akademiya çand û hunera kurdî de domkir piştî çend salan bi rêya kom muzîkê kaseteke bi navê esqa welat derxist kaseta wê ya pençemîn di studyo dd sound production gbr de bi navê wezîrê min derket di de ji ber tawana endamtiya rêxistina terorî ji aliyê hêzên rejîma tirk ve hatiye girtin û heta di zindanê de maye kemal pir z li güzeloluk torul gümüşhaneyê m ê îlona li amedê yek ji damezirinerên partiya karkerên kurdistanê bû kemal pir di sala an de li gundê güzeloluka torulê yê navçeya gümüşhaneyê hate dinê dibistana lîseyê li samsunê qedand paşê di sala î de li enqerê derbasî fakûlteya dîrok cografya û ziman bû di yekemîn koma navendî ya pkkê cîh girt di sala an de li enqerê hate binçavkirin û paşê hate girtin li girtîgeha ordu ulubeyê di payîza an de firar kir û ji dîsa hate girtin lê belê li girtîgeha rihayê dîsa firar kir di sala î de dema ku dîsa hate girtin di îşkenceyên mezin re hate derbaskirin û piştî lêpirsînê ew şandin girtîgeha leşkerî ya amedê kemal pir li girtîgeha leşkerî ya amedê ji bo protestokirina zext û zoriyan di rojiya mirinê de ku roja ê tîrmeha an de destpêkiribû di emîn roja rojiya mirinê ango di ê îlona an de jiyana xwe ji dest da rêzan tovjîn jidayikbûn dêrika çiyayê mazî nivîskar bernamenûs wergêr di an de dest bi rojnamegeriya kurdî kiriye di gelek rojname û kovaran de rojnamegerî edîtorî nivîskarî û gerînendetî kiriye di salên rojnamegeriyê de hatiye girtin û yek ji wan kesan e ku di temenê zaroktiyê de gelek salan girtî maye di an de bi beşdariya nivîskaran dest bi xebata kovara w kir di avakirina komeleya nivîskarên kurd a amedê de cih girt demek kin serokatiya vê komeleyê jî kiriye di avakirina komeleya lêkolîn û pêşxistina çand û ziman karger de cih girt di an de yekemîn kovara komputergerî bi navê kovara pckurd derxist û piştre bi navê bername net kovarek derxist tovjîn heta dawiya sala an seroktiya komeleyê kir mirin di xewê de bû cuma boynukara lîstik weşanên lîs ji tirkî wî geroka opera û avant browser scriptên wekî postnuke mambo joomla php fusion squirrel mail û bernameyên wekî anti spyware a winpooch û ad aware pspad ftp ê filezilla cara yekem di navbera salên an de wergerand kurdî di wergera abiword ubuntu û openoffice de gelek salan kar kir ji bo zimanê kurdî li facebookê were zêdekirin kampanya da destpêkirin û piştî hate pejirandin jî wergera wê pêk anî wî heta îro gelek bernameyên tîcarî yên pirzimanî kurdî tirkî îngilîzî erebî afirandine hin ji van bi navê new c karger baro cms biys bbys otopas a di bazarê de ne ev pergalên webê scrîpt ku hemû bi zimanên kurdî tirkî û îngilîzî hatine afirandin ji aliyê gelek sazî û dezgeyên fermî û civakî ve tên bikaranîn qedrîcan an jî qedrî can z m helbestvan û nivîskarekî kurd bû ew bi navê abdulqadir can li dêrika çiyayê mazî mêrdîn di sala ê da hate cîhanê di piçûkahiya xwe de qedrîcan wek qedrî dihat naskirin ji zarokahiya xwe de qedrîcan pir xwedî şans bû ku bavê wî ku bi kurtahî wek cano tê naskirin di zanîna hêjatiya xwendinê bû kurê şand xwendinê di dibistanê de ew xwendevanekî pir pêşketî û baş bû bi taybetî di mijara hejmaran da matematîk piştî dibistana destpêkê dibistana navîn û bilind cano kurê xwe şand zanîstana mamosteyan ya konyayê di wan salan de qedrîcan welatparêziya xwe hîn xurtir kir û navê xwe xist îsteya dewleta tirkan ya reş ji bo qedrîcan tenê du çare ma bû yan mirin yan revandin qedrîcan ji dewleta tirk bi riya antakyayê reviya çû sûriyê piştî revînê ew nema dikaribû vegere welatê xwe cihê xwe yê zayînê dêrika çiyayê mazî bavê xwe cano ku pir girêdayî hev bubûn nema didît qedrîcan yek ji helbestvanên herî mezin ên gelê kurd bû û wek bavê helbesta nûjen a kurdî helbesta torê ya nû tê naskirin wî bi nivîsoka xwe di zaraveya kurdî ya kurmancî dinîvisand yek ji helbest ên wî ya herî bi nav û deng gula sor bi destê hozanê gelê kurd ciwan haco hat beste kirin lê qedrîcan ne tenê helbestvan bû helbestvanî tenê yek ji xebatên wî yên pirhejmarî bû navê wî rewşenbîriya xwe tê bîranîn ew rewşenbîr ronakbîr zana helbestvan wergervan û polîtîkavan bû qedrî can li hember qedexe û zorî yên dewleta sûriyê dersên kurdî dida xwendevanên xwe yên dibistanê dema ku mirov li rûpel ên rojname yan kovarên hawar ronahî û roja nû binêre xebat ên qedrîcan tên dîtin dema ku li konyaye dixwend pir nakokî di nav mêjiyê wî de çêdibin jiyaneke bi xirecir li ber çavên wî ket xwest ku xwe binase li binyada xwe çand û dîroka xwe vekole kete nav lêkolîn û lêgerînên dû dirêj dema ku di betlaneya havînê de dihate gund gelek xort li dora xwe vedihewandin ji wan re qala azadiyê û welêt dikir keça qedrî can şêrîn can ku li sûriyê bijîşkiyê dikir ji bo bavê xwe dibêje dema ku havinê ew dihate dêrikê xort didan dûv xwe û li nav rezan diciviyan kêlik diçikandin û berik bera wê didan dema ku dewlet bi xesletê qedrîcan dihese dikeve pey şopa wî qedrîcan dinêre ku tevgera şêx seîd têk çûye çi rewşenbîr û welatparêz hene an têne girtin an jî kuştin ew jî dev ji dibistanê berdide tevî reşoyê dêrikî û çend hevalên din biryar didin ku binxet bibin li nêzî tixûb qedrîcan û bavê xwe hev û dû dibînin qedrîcan rewşê dibêje û ji bavê xwe re dibêje ku ew dê rojekê welêt rizgar bikin wê çaxê welat dê pir xweş be û ew jî dê vegerin bavê wî nikare wî ji bo ku neçe îqna bike qedrîcan berê xwe dide şamê û di nav bilbilên şadî yên ku her tim li dûrî gulistanê dixwînin û keserkûr in de cih digre beriya ku wefat bike gelek name ji lêzimên xwe re şandine gotiye min pir bêriya welêt kiriye û ez dê rojekê vegerim lê mixabin ev xwesteka wî bi cih ne hatiye em dikarin bibêjin ku qedrîcan pêşengê helbestvani ya kurdî ya pêşeroj a ku bê cêwî û bêbersiv hatiye nivîsin e li gorî wê heyamê şiîrên ku nivîsîne gelekî bedew pêşketî û nûjen in em dikarin şiîrên wî bidine ber ên şaîrên wê heyamê yên hemden lihevhatîbûn tor a helbest a nû ye hem drûv û hem jî naverok nû ye sor hem rengek ku kurd jê hez dikin e hem jî ala sosyalîzmê bi bîr tîne weke remzekê ye qedrîcan lewma ew bikar aniye di vê şîîrê de ramana înternasyonalîzmê heye helbestvan di wê baweriyê de ye ku rojekê gula sor dê li hemû cîhanê were hejandin weke ku dixuye bêhna lîvbaziyê ji şiîra wî difure hemdemê wî mayakovskî û nazim hikmet jî şiîrê bi vî awayî nivîsîne di helbestên xwe de hiciv bi kar aniye bîr û baweriyên batil bi şêweyeke zimanşêrîn rexne kirine ku mirov li tevahiya vê şiîrê dinere bîr û baweriyeke ku bi hindik ronakbîr û nivîskarên wê demê re hebû li nik qedrîcan tête dîtin kifşe ku wî hêj wê demê berhemên klasik ên sosyalîstan xwedine û rewa kirine li gorî min ji hêla bîr û baweriyê ve qedrîcan di rêya kovarên wê demê de hewar ronahî roja nû bi serê xwe ekolek e ew û cegerxwîn nêzîkî hev in lê ji aliyê kûrahiyê û ji aliyê şekl ve ji hev cihê ne di şiîra cegerxwîn de hin caran bîhna tesewûfê tê sala an ji bo komcivîna xortên navneteweyî bi keştiyê diçe moskowayê piştî vê çûyine dîtina wî ya civakî hîn xwurttir bû di vê demê de şiîra ez diçim mosko nivîsiye ev helbest a ku gelek dûvdirêj e dilîniyên helbestvanî û ûtopiya wî tîne zimên qedrîcan çûyina xwe ya ber bi roniyê ronibûna mêjiyê xwe têgihiştina xwe weha vedibêje nivîsarên wî yên pexşanî bêtir di derbarê rabirdûyê de ne hişê wî pir xwurt e zarokatî weke şerîda sînemê tê ber çavê wî di pexşanên wî de dilînî û hestekî tenik heye ev nivîskar çîrok in lê bêhtirîn dikevin beşê bîranînê pexşana ku bi ser navê sondî ê di hejmara hawarê ya an de hatiye weşandin nivîskar rojên şagirtiyê bi bîr tîne di tevahiye nivîsarê de bêriya welêt û jiyana wir toreyên berê hatine reşandin heçku bi ax û keser hatiye nivîsîn pexşana ku navê wê guneh e jî di derbarê rojên şagirtiyê de ye hinek kevneşopên beradayî bi ziman û şeweyekî wêjeyî rexne dike rojên derbasbûyî di êmîn hejmara hewarê de hatiye weşandin ev nivîsar jî yek ji wan ên ku qedîrcan jiyana xwe ya li başûrê biçûk û şamê vegotiye ye di nivîsarên bi vî rengî de qedîrcan xweşikayiyên vê deverê û yên welêt dide ber hev zozan çem bihar û heşinayên welêt qet ji bîra nivîskar dernakevin ew dilê ku van nivîs û şiîran dinivîse her dem kelogirî çav bi hêstir û kovan e mirovên ku wan dixwîne jî heman rewşê dijî wek hemû ekola hawarê zimanê qedrîcan jî çi di şiîre de çi di pexşanê de be zimanekî xwerû û gelêrî ye ji xwe wê demê pişavtina bi zorê û ya pir bi rêk û pêk tunebû hinek polîtîkayên a hamîd ê ku sultanê osmanî bû hebûn lê nedikariya zaroyên kurdan weke îro ji giyanê wan dûr bikin qedîrcan demekê di dibistanên osmanî û tirkan de xwendiye lê bandora vê rewşê di nivîsarên wî de naxuye bêhtirîn devokê mêrdînê bi kar aniye belê ku hûrik hûrik nivîsarên wî bêne dahûrandin dê bixuye ku wî zimanê tevahiya kurdistanê vekoliye guhdarî kiriye an jî bihîstiye mînak di cihekî de peyva nola bikar aniye ev peyv li hêrêma ku qedîrcan zarokatiya xwe lê derbas kiriye tuneye bêhtir li riha û deverine din tê bikaranîn peyva wusa her çiqas li herêma wî tune be jî di şiîra wî de heye di şiîrê de ziman rast û rê bi kar aniye zêde cih nedaye remzeyan lê dirûvandinên wî xwurt in mînak gelek peyvên ku îro li ber windabûnê ne di pexşan û şiîrên wî de hene mînak lînka rûpela helbestvan qedrîcan bi zimanê îngilîzî ev gotar bi kurmancî ye ji bo zazakî biçe alan dilpak zazakî alan dilpak zimannas û nivîskarê kurd e dilpak ji herema gurgumê ji gundekî bajarê albistanê ye malbata wî kurd û elewî ye ew zarokê em yê dawî û lawêk bi tenê ye li gor gotina bavê wî dema ku ew hatibû dinyayê wan ew wek zarokekî bi temena yeksalî dabûn tomar kirin lê li gor gotina dayîka vî jî dema ku alan dilpak hatibû dinyayê çîçek li daran diketin û apê wî yê elî ji leşkerê hatibû ji bo vê yekê alan dilpak nizane ku ew kingê ji dayîka xwe bûye ew dibê ku emrê wî nezikî salan e ji bo ku alan dilpak here dibistanê malbata wî bi wî re gund bi gund û bajer bi bajer bû koçber ji zilm û destzoriya cûnte ya leşkerî ya tirk di sala an de du sal zindan jî ketin para alan dilpak pişt rê wî zanîngeha hacettepe li ankara qedand û bi hatine cûnteyeke nû di sala î de ew derket dervayî welat alan dilpak ji sala ê vir ve li almanyayê wek mamostekî zimanê almanî ji bo ciwanên biyanî dixebite alan dilpak dixweze bi xebat û berhemên xwe yên ji bo perwerdehîkirina zarokên kurd ya zimanî dijî komkujiya çendî li ser kurdên derkeve û li ser hildan alan dilpak zewicî ye û bavê keç û lawekî ye ev gotar bi zazakî ye ji bo kurmancî biçe alan dilpak alan dilpak mintiqa gurgimî ra dewêda sharîstanê elebîstanî ra yo keyeyê çêyê ey keyeyêde kurd û elewî yo o domanê îne yo keye de domano pêyên o û lew layek o goreyê piyê ey demo ke o ame dînya înan o sey domanêde yew serre do qeyd kerdene goreyê vatena dayika ey kî demo ke alan dilpak amo dînya daran çîçegî kerdîbî ra û apê ey alî eskerîye ra amebî na sebeb ra kî alan dilpak nêzaneno ke key dayîka xo ra bîyo o vano amrê ey dormeyê serre der o seba ke alan dilpak shêrone mekteb malbata ey dewe bi dewe bajar bi bajar bi bî goçber zulm û zordariya cuntaya leshkerî ye ver de serrî zîndan kewt para alan dilpakî bado ey anqara de uiversîteya hacettepeyî qedenê tawo ke cuntayêda newîye amê de ey welat terk kerd alan dilpak ra nat sey mamostayê dersanê ziwanê almankî seba ciwananê pesheyan xebetîno xebat û eserê xo yê ke perwerdekerdishê domananê kurdan ser o yê alan dilpak wazeno ke bi raya înan katlîmo çandî yo ke kurdan ser o yo dustê ey de sare wedarone alan dilpak zewejiya yo û pîye keynek û lajekê yo mûrad ciwan nivîskar û siyasetmedarê kurd e ciwan li sala ê li amedê hatiye dinyayê heta dawîya xwandingeha mamostetîyê li amedê xwandiye lê destûrnameya xwe ya dersgotinê ji xwandingeha mamostetîyê ya akşehirê konyayê wergirtiye salekê li amedê dersên zimanê îngilîzî û salekê jî li zanîngeha stenbolê dad xwandiye lê ji ber xebata xwe ya siyasî xwandina xwe temam nekir piştî darbeya ê îlonê ya sala ê ya tirkiyeyê li nîsana ê derket derveyî welêt û li swêdê bicî bû heta dawîya sala ê di xebata şoreşgerîya kurdewarî de çalak bû demekê sekreterê giştî yê partiya pêşeng a karkerên kurdistanê anko ppkk bû li sala ê ji xebata siyasî ya çalak vekişiya û xwe da karûbarê lêkolîn û nivîsînê ji ê heta tîrmeha ê berpirsiyarîya redaksiyona rojnameya armancê kiriye gelek nivîsarên wî yên bi tirkî û kurdî li ser pirsgirêkên siyasî li ser ziman dîrok û wêjeya kurdî di kovar û rojnameyên cûrbicûr de hatine weşandin ew bi mukkades çılgın re zewicî ye û bi navê rûken nûşîn rûgeş û ariya çar zarokên wan hene gerdûn an jî karîgeh car caran kaînat hemû cîh dem û naveroka wê ne planet stêrk galaxy û hemî cûda madeyên û enerjî ew wateya her tiştî jiyan hebûn û cihê ye mezinahiya tevahiya gerdûn ne naskirî ye lê mezinahiya gerdûnê ya berçav dikare were pîvandin mezinahiya gerdûnê niha mîlyar salên ronahiyê tê texmîn kirin di hîpoteza multiverse de gerdûn yek ji gelek gerdûnên din e ku her yekê xwedan dem cih û materyalên xwe heye gerdûn pêk hatiye ji hemî wan tiştan ku bi awayekî fîzîkî bûnê wan hene gerdûn gelek fireh e û tê de pir galaksî anku kakêşan yan kadizan hene şêweyên galaksiyan jî pir in rêya kadizê yek ji wan e ew li dor xwe digerin ji lewre kurdan jê re gotiye çerxa felekê roja me di rêya kadizê de ye roja me ji stêrkan tê hejmartin zemîna me ev erdê ku em li ser dijîn ji exteran gerstêrk tê hejmartin modelên gerdûnî yên gerdûnî yên gerdûnê ji hêla fîlozofên yewnanîstan ên kevnar ve hatine pêşve xistin û geocentric bûn erdê li navendê xistin bi sedsalan çavdêriyên astronomîkî yên berbiçav nicolaus copernicus rê da ku modela heliocentric bi sun re li navenda pergala rojê bigirin di pêşxistina zagona gerdûnî ya gerdûnî de isaac newton li ser karê kopernîkus û her weha qanûnên johannes kepler ê ji çavdêriyên tevgera gerdûnî ya ji hêla tycho brahe ve hatî çêkirin pêşveçûnên berbiçav ên çavdêriyê hiştin ku rastiya rojê yek ji mîlyar mîlyon stêrkên di rêya qedrê de ku yek ji kêm mîlyaran galgalên li gerdûnê ye piraniya stêrkan di galaya me de xwedî planet di dereceya herî mezin de galgalî li hemî alîyan bi rengek yekgirtî û yekbûyî têne belav kirin wateya ku universe ne xwediyek an navendek heye di pîvangên piçûktir de galgalî di koma û superclusters de têne belav kirin ku ji nav fîlên berbiçav û hûrsên vala di cîhê de digirin avahiyek berbiçav a mîna felq çêbikin lêgerînên di destpêka sedsala an de ev pêşniyar dikin ku gerdûn destpêkek heye û ew cih ji wê demê ve berfireh dibe û niha jî hîn bi rêjeyek berbiçav ve diçe teoriya big bang şiroveya kozmolojî ya pêşverû ya gerdûnê ye di bin vê teoriyê de cih û dem mîlyar sal berê derketine û dema ku universe berfireh kir enerjî û materyal di destpêka heyî de kêmtir drav bûne piştî pêşveçûnek bilez a bilez a ku jê re dibêjin serdema enflasyonê li dora second û veqetandina çar hêzên bingehîn ên naskirî gerdûn hêdî hêdî germ kirin û berfirehbûna xwe berdewam kirin ku destûr didin parçeyên yekem subatomîk û atomên hêsan ava bikin mijara tarî hêdî hêdî berhev dibe avakirina fonksiyonek fonksiyonê ya fonksiyonê û vîdyoyên di bin bandora zirav de ewrên birûsk ên hîdrojen û heliumwere hêdî hêdî berbi cihên ku materyalê tarî pir hişk bûn bûn yekem galaktî stêr û her tiştê din ku îro îro têne dîtin gengaz e ku hûn tiştên ku nuha ji mîlyar salên ronahiyê dûr in dûr bibînin ji ber ku cîh bixwe fireh bûye û îro jî hîn berfireh e ev tê vê wateyê ku hêmanên ku naha nêzî mîlyar salên ronahiyê hene hîn jî dikarin di paşeroja xwe ya dûr de bibînin ji ber ku di paşerojê de dema ku ronahiya wan berdaye ew pir nêzikî erdê bûn ji xwendina tevgera galaksiyan hate kifş kirin ku gerdûn pir ji tiştê ku ji hêla hêmanên xuya têne hesibandin tê de heye stêrk galgalî nebulas û gaza interstellar ev mijara nedîtî wekî mijara tarî tê zanîn tarî tê vê wateyê ku li wir gelek ceribandinek yekser a bihêz heye ku ew jî heye lê me hîn jî ew yekser nas nekiriye modela cdm modela herî berbiçav a gerdûnê qebûl dike ew pêşniyar dike ku ji ya girs û enerjiyê di gerdûnê de asayîbûnek kozmolojîk e an jî di nav dirêjkirinan de cdm formên din ên enerjiya tarî mîna qada scalar ku berpirsiyarê niha ye berfirehbûna cîhê û li dor mijara tarî ye mijara gelemperî baryonic ji ber vê yekê tenê jîngeha laşî ya ye stêr planet û ewrên gazê yên berbiçav tenê ji madeya gelemperî an jî ji tevahiya gerdûnê digirin di derbarê çarenûsa dawî ya gerdûnê de û der barê tiştê ku ger tiştek pêşiya big bangê be gelek felsefeyên pêşbaziyê hene di heman demê de fîzîknas û fîlozofên din red dikin ku gumanbar bikin û guman dikin ku agahdariya dewletên pêşîn dê her gav bigihîje hinek fîzîknasan pirrjimar cihêrengiyê pêşniyar kirine di nav de gerdûnê me dibe yek ji pir gerdûnên ku bi heman rengî hebin jî gerstêrk gerestêr hesare rojger rojgerk rojgeran rojgêran seyare exter cîsimên esmanî yên rojbendê ne ku li dor rojê dizivirin li goreyî yekîtiya navneteweyî ya stêrnasiyê desteka fermî jibo navlênanên stêrnasî gerstêrk ji bo dozena rojêa me wiha dihêt pênaskirin gerstêrk keristeyekê esmanî ye ko a têra giranhêza gravity xwe bariste hebit da bikaribit li rastî sertûyê req bin dest bikit û awayekê hevseng ji hevsengiya hîdrostatîk anko nêzîkî groveriyê bi xwe ve bigrit b li ser dewseka diyarkirî li dor rojê bizivrit û c derdora dewsa xwe pakij kir bit dema mirov bi çavan li stêrkan dinihêre li asîmanan diçûrisin ronahiya wan vêdikeve û vedimire ji ber ku ew gelekî dûr in û ronahiya wan lawaz e ew ronahî di rê de dişikê ji ber vê jî mirov dibêje qey stêrk vêdikevin û vedimirin lê gerstêrk ne wisa ne ronahiya wan sabît e ronîtir xuya dikin li goreyî vê pênaskirinê dozena roja me gerstêrk hene tîr gelawêj erd behram bercîs keywan uranûs û neptûn vedîtina gerstêrkek ku dibe sedema bileztir zivirîna stêrka xwe gerstêrkek mezin ku li derveyî menzûmeya şemsî ye hin nêzîkê stêrka xwe ye ku bi gera xwe ya li dora stêrka mak leza zivirîna wê diguherîne mişterî yan heman ku mezintirîn gerstêrka menzûmeya şemsî ye bala gelek stêrknasan kişandîye ser xwe û di zanista stêrnasiyê da hin wê wek gerstêrk stêrk bilêv dikin ya rast ew e ku mişterî û gerstêrkên wek wê hin mezin in ku xwediyê taybetmendiyên stêrkan in û tenê kelîna dendikî di nav wan da pêk naye hin lêkolerên zanîngeha ê bi hevkariya çend navendên din yên lêkolînan karîne gerstêrkek pir pir ecêb bibînin mezinahiya wê qasî mişterîyê ye û fasileya wê ji stêrka mak jî pir nêzîktir e ji ya etarud tîr yan heman mercury ji tava me navê vê gerstêrka sosret e ye fasileya wê ji me sala ronahîyê ye û bi lezeke ecêb li dora stêrka xwe digere leza wê ya li dora stêrka wê hin zêde û mezin e ku tenê rojeke seetî ji wê gera li vedora stêrka xwe pêwîst e jiber çirî bariste û leza wê ya ecêb di her gera xwe ya li dora stêrka xwe da li ser rûbera stêrkê bandorên hilkişîn û daketina pêlan cezr û med dayndide ev yek jî li ser navenda hêza stêrkê bandorê dike ya rast di navbera stêrk û gerstêrkê da meydaneke kaşokî çêdibe ku dibe sedema kaşbûna pêldaketina han ya li ser vedora ser rûbera gerstêrkê ev yek tam dişibe bandora megneta nêzîkê rûpelek ku perçeyên hesina li ser wê ne leza vê gerstêrkê ecêb hin zêde ye ku di her saln da deqeyek ji dema zivirîna wê ya li dora stêrka mak kêm dibe û ev deqîqe jê re qeyd save dibe bandora dualî ya vê stêrk û gerstêrkê dibe sedema guhartina leza zivirîna dicihêxwe û ya veguhestinê ku fenomeneke pir nû ye lêkoler hêwîdar in ku lênêrînên ku li ser pergalên stêrk û gerstêrkên navbirî tên kirin bibin sedema dîtina sirrên peydabûna pergalên gerstêrk û menzûmeyên tavîn jêder bigbangpage com newscientist com popularmechanics com vedîtina mezintirîn gerstêrk di menzûmeyeke cotstêrkî da eger hûn li şekla felekiya teyredeyan yan heman sûreta felekiya makiyan baş binêrin hûnê li mezintirîn gerstêrka keşfbûyî ya ku li dora du stêrkan da digere rast werin helbet ronahiya vê gerstêrka ecêb pir pir kêm e loma jî bi çavê merivan naye dîtin ev gerstêrk wekî gerstêrka ya ku di fîlma şerê stêrkan da hatîye nîşandan e û du tavên wê jî hene ê stêrknas ji zanîngeha eyaleta di meqaleyek xwe da wiha dibêje dîtina gerstêrkên ku li dora du stêrkan digerin pir pir ji dîtina yên ku tenê li dora stêrkekê digerin dijwartir e dema geryana gerstêrkên cotstêrkî ya li dora tavên wan rêkopêk û tekûz nîne û di dema zivirîna xwe da jî hereketên cihê û kûr di vedora xwe da pêktînin yekem car stêrknasê seti bû ku bi vê meselê hesya lê hingî jibo şirovekirina çawaniya gera han ya li dora du stêrkan re qe ne çend sal pêwîst bûn lêmêzekirina hin ji stêrnasên amator yên li ê the kilodegree extremely little telescope jî bû sebeba vedîtina gerstêrka kepler b gerstêrka han di fasileya sala ronahî ji me da ye û temênê wê herî zêde milyar sal e temenê wê dişibe ya goga erdê lê bariste û mezinahiya wê dişibe ya muşteriyê jupiter herd stêrkên wê jî dişibin tavê yek hinek jê mezintir e û ya din jî hin jê biçûktir e dema zivirîna gerstêrka navbirî ya li dora vedorên herd stêrkên wê rojan e ku zêdetir e ji salan ev dema zivirînê zêdetirîn dema geryana gerstêrkeke derveyî menzûmeya şemsî ya li dora tavên xwe ye cihê ku ew lê ye ciheke wisa ye ku jiyan dikare li wûr hebe lêbelê jiber ku gerstêrka gelek terikî yanê ji gaze çêbûye ew bixwe nikare bibe cihek wisa ku jiyan lê hebe lê ev gerstêrk xwediyê çend heyvên mezin in ku jibo jiyanê pir pir cihên misayîd in hêjayê gotinê ye ku temenê kakêşana riya kadizê milyar sal e jêder dailygalaxy bigbangpage com stêr an stêrk ew e ku ji hêza xwe wek goyekî ja gazê ronahî dide di hundirê wê de reaksiyona atomî pêk tê û tîrêj jê peyda dibin bi gelemperî di hundirê wê de hîdrogen di bin pestan û zora reaksiyona atomî de dibe hêliyûm radeya germahî û ronahiya wan li gor mezinahiya wan e roja me jî stêrkek e û ji ber ku ji me ve pir nêzîk e ji ber wê jî ewqas mezin û ronahî xuya dike ji bilî heyv û exteran her çavkaniyeke ronahiyê li ezmanan stêrkeke rojîn e heya bi dûrbîn û têlêskopan jî mezin xuya nake ji ber ku ew pir dûr in stêrka here ji me ve nêzîk piştî roja me jêre proxima centawrî dibêjin ew ji me ve car ji roja me dûrtir e serinc roja me ji zemînê ve km dûr e stêrk bi awakî giştî ji gazên hîdrogen û hêliyom û beşekî biçûk ji hin gazên din pêktên gaz ji hevdu direvin lê belê bi hêza giranahiyê bi hev ve tên girtin bi vî awayî stêrk têkuz dimîne nava wê kana şiyanê energiyê ye di her bîstekê de bi milyonan ton ji hîdrogen vediguhêze û dibe hêliyom stêrkên mezin bi carî ji roja me mestir in gava stêrk hên bêtir mezin be hîngê nikare têkuz bimîne û dibe ku ji hev bişele ew stêrkên mezin ronahiya wan gelek xurt e û pir germ in ji lewre rengê ronahiya wan şîn e stêrkên ku bi mezinahiya xwe mîna roja me ne ji stêrkên navîn tên hejmartin û rengê ronahiya wan zer e stêrkên biçûktir rengê sorê dagerî didin stêrkên hên biçûktir ku mezinahiya wan tenê ji mezinahiya roja me germahiya wan nizim e û nema dikarin rêksiyona atomî pêkbînin ji wan re biçûkên mor dibêjin piraniya stêrkan ne bitenê lê belê bi cot yan jî bi kom pêktên ji lewre şêweyên têvel yên stêrkan hene enjar hertzsprung ji welatê danîmark û henry norris russell ji welatê amerîka di destpêka sedsala bîstan de bêyî ku haya yekî ji yê din hebe şêweyekî lidarxistina stêrkan li gor germahiya û ronahiya wan pêşkêş kirin ku jêre diyagrama hertzsprung russel tête gotin ev diyagram pêwediyekê di navbera stêrkan de pêktîne li gor vê diyagramê piraniya stêrkan ku roja me jî yek ji wan e li ser diyagonala sereke tên rêzkirin li aliyê rastê û jêr di diyagramê de stêrkên sar ku ronahiya wan kêm e tên bi cih kirin li milê çepê û li jor stêrkên gewre yên ronahiya wan pir û germahiya wan bilind tên bi cih kirin ev şêweye ji hemiyan bêtir peyda dibe ev ji roja me biçûktir in şiyana energiya wan pir hêdî diqede û dikarin heya milyar sal bimînin di diyagrama hertzsprung russel de li aliyê rastê û jêr tên bi cih kirin ronahiya wan ewqas kêm e ku tenê yên here nêzîk ji me ve tên xuyakirin gava ew hemû ji ve bihatana xuyakirin hîngê wê ezman ji biçûkên sor tijî ba ev hên ji biçûkên sor biçûktir in piraniya wan wek zemîna me mezin in lê belê giranahiya masa wan bi qaserî ya roja me ye yanê ew pir di xwe de dagirtî ne ronahiya wan pir kêm e ji ber agirê wan yê nûklearî atomî êdî vemiriye lê germahiya ser rûyê wan hên bilind e perçeyek ji metêriya wan ku qaserî goka fatbolê mezin be wê giranahiya xwe ton be li ser diagrama hr ew li aliyê çepê û jêr hatine bi cih kirin germahiya ser rûyê girsên sor wek ya ser rûyê biçûkên sor e lê belê bi pirî ji wan mestir û ronîtir in ev şêwe jî pir peyda dibe û bi piraniya xwe piştî biçûkên sor radeya duwem digire masa wan wek ya roja me ye lê belê bi mezinahiya xwe wê bigihînin xeleka gelawêjê yan jî ya zemîna me bi gelemperî rengê ronahiya wan narincî pirteqalî ye lê dikarin wek sorê dagerî jî xuya bikin di diyagrama hr de li ser rêza sereke ne ev şêweye stêrkan di gerdûnê de pir kêm peyda dibe ev stêrkên here mezin in ev di diyagrama hr de li ser xêza jorîn tên rêzkirin stêrka beitegeuze di komika oriyon de yek ji van girsên here mezin e navbirka wê yek nilar kîlometir e û bi vî awayî carî ji roja me mezintir e ew stêrka yekemîn e ji bilî roja me ku mirov dikare arîkariya teknîkên radiyoastronomiyê wêneyekê ji ser rûyê wê pêkbîne navê zanistan stêran stêrnasî ye mistefa reşîd nivîskarê kurd û cihgirê serekê navenda pen a kurd e reşîd roja an ji dayîka xwe bûye ew roja rojeke çarşemê bû dem jî dema êvarê bû di wê şevê de heyv hate girtin ji ber vê bûyerê jî piştî salî roja bûyîna wî ya rastîn hate derxistin gundê ku ew lê bûye jêre kaxirê dibêjin ev gundê kurdan li çiyayê xastiyan li herêma çiyayê kurmênc li başurê rojavayê kurdistanê ye bavê wî bi pêşiyên xwe digihîne êla dinan û dayîka wî ji aliyê bavê de digihîne xerziyan û ji aliyê dayîkê de digihîne şikakan dayîka wî di destpêkê de ew bi çanda kurdan perwerde kir stranên landikê jêre gotin çîrok û efsane jêre hewaldan awaz û stranên gelêrî jêre stran berî ku ew biçe xwendegeha destpêkî stranên mîna dewrêşê evdî memê alan cebelî mîrê hekariyan salihê naso xezala mendalan xezala reşîd begê husênê zilî siyamend û xecê û hwd bi dehan stranên giran û bi sedan stranên sivik çîrok û efsaneyên kurdan êdî bûbûn beşek ji jiyana wî siwarê xewnên wî memê alan li ser pişta bozê rewan li ser rêya cizîrê bû çirûskên rêya wî ji bedewiya zîna zêdan binefşa narîn û keja gulîsor bûn tevî ku wî li gor temenê xwe pir tişt dizanîn jî lê belê gava ew çû xwendegehê dît ku mamoste bi zimanekî din diaxife û ew tê nagihîne hey hawar ev çi bû wî ji xwe re got lê belê çare tune bû dîsa jî wî çare li wê pirsgirêkê dît û di wê salê de di nav hevalên xwe de bû yê herî jîr wî xwendina xwe bi zimanê erebî berdewam kir paşve nema û di sala an de sala an bi standina bekeloriya lîse bi dawî kir ji aliyê malbata wî de rêyek li pêşiya wî hatibû danîn ji ber ku birayê wî yê mezin bûbû doktor diviyabû ev kurê din bibe muhendis bi wê armancê ew roja an li otobûsê siwar bû sînorê sûriyayê derbas kir û di îskenderûnê re di edenê re di stenbolê re hat gihîşt bajarê belgrad paytextê yûgoslavya dema pêşî li wî gelek giran hat û hin caran ji ber awat û bîrkirina welat di koşka xwe de bi tenê rûdinişt li ber pencereyê yan jî di nava nivînê de hêstir dibarandin lome û gazin ji xwe dikirin û digot çima min ji ber gotinên xelkê bi ya xwe nekir û kêrsekek axa hişk ji axa welat nexist çenteyê xwe û bi xwe re neanî daku min di demên xemgîniya xwe de serê xwe daniya ser wê axê qeder û çarenûsa mirov kes nizane gava ez li van deran mirim jî hema bila serê min li ser wê axê be piştî mehekê ew bû endamê komela xwendekarên kurd li ewropa û ji wî re bû destpêka jiyaneke dûr û dirêj di nav rêzên tevgera xwendekarên kurdistanê de ew li belgrad bêtirî çar salan ma û nema debara wî li wir bû bêyî ku ew xwendinê bi dawî bike berê xwe da almaniya û hat li bajarê berlîna rojava bi cih bû li zanîngeha berlîn xwendina înformatîk xwendina xêvjimêr bi dawî kir di sala an de bi keçeke kurd re zewicî û piştî çend salan du kurên wan çêbûn di sala an de wî û hin hevalên xwe biryar girtin ku ji niha û pêve xwe bi zimanê kurdî perwerde bikin û her nivîsarên xwe bi zimanê dayîkê belav bikin lê belê pêşî diviyabû kesek xwe pêşve bibe û di pey re hevalên din perwerde bike ev karê han bû barê wî çi pirtûkên kurdî yên wê demê hebûn wî ji xwe re peyda kirin ji nivîsarên bedirxaniyan heya bi qenatê kurdo û reşîdê kurd wî tev xwendin derketina hawarê çapa ewropa ji wî re bû mizgîniyeke mezin bi rojan bi şevan hin caran heya ber destê sibehê wî hawar dixwend hawar bû încîla rewşenbîriya wî celadet jêre bû mamostayê herî mezin ji sala an heya an wî li komela karkeran kursên zimanê kurdî pêşkêş kirin wî di wan salan de gelek demên jiyana xwe di nav rêzên tevgera xwendekarî de derbas kirin bi hevalên xwe re di gelek komîteyan de cih girt gelek sêmînar pêşkêş kirin civîn û kongire pêkanîn aksiyon organîze kirin belavok û weşan nivîsandin û belav kirin wî ji sala an heya an li xwendegeha gelêrî ya bilind li bajarê berlîn mamostetiya zimanê kurdî kir gelek xort û keç di kursên wî de hînî xwendin û nivîsandina zimanê kurdî bûn lê belê yê ku ji tevan bêtir sûd girt û hînbû ew bi xwe bû beşdarên kursan ji her aliyên welat bûn û wisa jî wî zaravayê her herêmekê dibihîst hên ji dema belgradê de wî ji xwe re stran çêdikirin stranên wî pir li xweşiya hevalan dihatin wî ev şêwe li berlîn jî berdewam kir û di pey re li cihê stranan helbest hûnan bi vî awayî wî gotina meta xwe ya dema zarotiyê anî cih gava ew hên biçûk bû û li ba meta xwe li ber rezan bû gotinên wî gelek balkêş bûn hîngê meta wî digot ev lawê birayê min şaîr e wî piraniya helbestên xwe di rojname û kovaran de bi navê xamevan dinivîsandin ji bona wê dîwana helbestên wî ya bi navê serfirazî di sala an de di bin navê xamevan de hate belav kirin m reşîd ji sala an heya sala an bi navê mistefa alî dihat naskirin hên li welat paşnavê wî bi biryareke jorîn hatibû guhertin di sala an de wî paşnavê xwe sererast kir û mîna paşnavê birayên xwe yên din kir bi vî awayî hûn dibînin ku mistefa reşîd mistefa alî û xamevan yek mirov e di sala an de wî mala xwe ji berlîn bar kir û hat bajarê homburg eyaleta saarland ya li ser sînorê frensayê li înstîtûteke zanîngeha vî bajarî bûye delametkar lê dîsan jî di ber karê xwe re dest ji xebata rewşenbîrî bernade ew li bajarê saarbrücken kursên zimanê kurdî dide û di medya tv de waneyên li ser folklora kurdî pêşkêş dike û di hin rojname û kovaran de dinivîsîne cemal ebdo wekî mîrê hêkan jî tê nasîn wênesazekî kurd e ebdo ku di sala ê de ji dayîk bûye li almanyayê dijî hunermend cemal ebdo mîrê hêkan di gulan ê de li gundê til kidiş tilgidiş nêzîkî bajarê dirbêsiyê li başûrê rojavayî kurdistanê ji dayik bûye piştî bidawîkirina xwendina dibistanê di sala î de mîrê hêkan di sala ê de berê xwe da elmanyayê li wê derê wî di zankoya fh aachen de dest bi xwendina bilind kir di an de wî xwendina xwe bi dawî anî û dîplom wergirt di ber xwendina xwe re mîrê hêkan di warê şanogerî û derhêneriyê de xebitî herweha wî demek dirêj dîlana balet û ya caz dikir û di vî warî de gelekî serkevtî bû piştî xwendina xwe mîrê hêkan di gelek waran de kar kir û bi taybetî di amadekirina hovk û dîkorên kanalên televizyonê yên elmanî wdr û ard de hunera nûjen û modern roleke bingehîn di jiyana mîrê hêkan de dilîze ew bi enerjiyeke mezin û fantaziyeke xurt ramanên xwe di tabloyan de pêk tîne û ew li gelek welatên ewropî pêşkêş kirine salihê kevirbirî nivîskar û rojnamevanekî kurd e di sala de li batmanê hate dinyayê bi eslê xwe ji misricê kurtalan ya xerzan e xwendina xwe ya destpêkê navîn û lîseyê li navçe û bajarên wekî batman farqîn misirc û edeneyê kir di sala de bi derketina rojnameya welat re ji zimanê dayîka xwe haydar bû li herêma çokurovayê di rojnameya welatê me de cara yekem dest bi karê rojnamegeriyê kir û heta rojname hate girtin li herêmê berpirsiyariya rojnameyê kir piştî girtina welatê me kar û barê rojnamegeriyê di rojnameya azadiya welat de berdewam kir di destpêka sala de hate stenbolê di heman rojnameyê de bû berpirsiyarê karê nivîsaran û ji ber vê peywira xwe bi dadgeh girtîgeh û dozgeran re nasraw bû ji bilî welat welatê me û azadiya welat nivîsar hevpeyvîn û lêkolînên wî di kovar û rojnameyên weke ozgur politika demokrasî ozgur bakiş yeni gundem jiyana rewşen avaşîn nûbihar û nûdem de hatin weşandin her wiha di malpera netkurdê de di qûncika xwe ya bi navê hevîrtirş de nivîsaran dinivîse beriya ku biçe ser dilovaniya xwe bi nivîskar mehmûd baksî re li ser romana serhildana mala eliyê ûnis kar û xebat kir salihê kevirbirî li ber qedandina antolojiya dengbêjan e û dest bi romana koçero kiriye salihê kevirbirî endamê pena kurd endamê pena navneteweyî û endamê senatoya enstîtuya kurdî ya stenbolê ye heta niha pênc berhemên salihê kevirbirî hene dêrika çiyayê mazî an jî dêrik navçekî û bajarekî li bakûrê kurdistanê ye dêrik ser bi parezgeha mêrdînê ye di sala an de dezgeha şaredarî li dêrikê hatiye damezrandin û ji dest pêkê heta sala an bi amedê ve girêdayî bû ji sala an û pê ve bi mêrdînê ve hatiye girêdan li gora serjimara îniya di çiriya pêşîn a sala an de li navenda navçeyê mal dikan mizgeftek û dêrek hebû ye dîsa li gora vê serjimarê serjimara bajêr li ser hev kes in û ji vana mêr û jî jin in tevî jimara gundên li ser hev serjimara bajêr kes in û ji vana jî kes pîrek û kes jî mêr in dêrik sê aliyên wê bi çiyayên asê ve girtiye pişta wê li çiyayê mazî û berê wê li wêranşar û li beriya serê kaniyê ye beriya dêrikê ji quntêna çiyayê mazî dest pê dike û her ku ber bi deştê ve dadikeve bilindahiya erdê wê nizim dibe li ser milê çepê sînorê erdê wê dighêje deşta qoserê û îklima wê zivistan û havînan bi dijwarî derbas dibin pal û berwarên çiyayê mazî bi piranî dar û deviyên berrî û mazî nin di van salên dawî de her ku diçe dar û devî zêdetir dibin li beriya dêrikê her çiqas cihên qeraç hebin jî erdên bi bereket pirtir in û li van erdan weke genim ceh nîsk û nokan tên çandin piştî ku di van salên dawiyê de hin bendav û pengavên li mintîqeyê çêbûn û gelek bîr hatin kolên çandiniyên weke penbo garis kuncî û bîstanên avî jî zêdetir bûn li erdên şehar û heta bi palên qerejdaxê jî çiltûkeke bi xêr û bereket tê çandin ji xêndî van tiştên jî bi dehan perçeyên zeytûnên rezên tirî û baxçeyên ji darên hinar hijîr mişmiş gwîzan û ji her cûreyî fêkî pêk tên henin debara kesên ku li nava bajêr rûdinên li ser deman û cenaniya rez zeytûn û baxçeyan e û beşekî piçûk jî bi dikandarî û bazirganiyê re mijûl dibin debara gundiyên ku li hêla çiyê rûdinên li ser xwedîkirina pez û hejik û êzingan e yên beriyê ji li ser çandinî û zîraetê ye ji xêndî zîraetê tu tiştekî ku zêde bê kirin tune ye di dîroka mêrdînê de kîjan dewletê û kîjan şaristaniyê li ser mêrdînê hikum kiribe dêrik jî ji xwe re ketiya bin hikumdariya wan heta demeke nêzîk jî qismekî mezin ji rûniştvanên dêrikê ermenî bûn di van salên dawî de ji ber sedemên aborî civakî û siyasî ermeniyên dêrikê ber bi stembol sûrî ewrûpa û emerîkayê koçber kirin vê gavê jî bi qandî du sê malbatên wan li dêrikê manin di dema xwe de qismekî mezin yê pîşesaziyê seneetkarî di destê ermeniyên de bûn yek ji wan avahiyên dîrokî dêra sor e ku li ser navê ermeniyan maye li gora rîwayetê tê texmîn kirin ku dêrikê navê xwe ji vê dêrê wergirtiye dêrik ji hêla av kanî û çeman ve dewlemendiyeke herêmê ye piraniya çeman zivistanan der dibin û biharan heta bi serê havînan diherikîn lê piraniya wan havînan dimiçiqin çemê xabê çemê şêbê çemê zorava û çemê circibê hin ji wan çeman in ji xêndî van çeman jî hin gol û barajên bendav ji bo avdanê û bi navê kunreş sûbetan qurixî û sêpnatê ku ji terefê dewletê ve hatinên çêkirin henin zeytûn hinar û hejîrên dêrikê gelek navdar in beriya zayînê piştî zayînê dêrik bi ser sînorê şemrex qoser serê kaniyê û wêranşarê ve ye qasî ku tê zanin ew di navbera salên û î de ji terefê du qebîlên eşîra têrrikan ku bi navên mala dawidê kalo û mala qeya ye hatiye ava kirin ji ber wê heta niha jî ew cihên ku di dest pêkê de bûne cîhê avahiyê bi navê rezê mala dawidê kalo û bi navê mêrga qeya tên bilêv kirin li ser kuştina mîrekî zilimkar ku li mintîqeya amedê bi navê rût heso hesoyê rût dihat bi nav kirin ev herdu qebîlan mecbûr manin koçî cîhê ku îro navenda dêrikê ye bikin rûpîvana dêrikê km ye û li gora serjimara di sala an de hatiye tesbît kirin ku nifûsa navenda navçeyê hezar û kes in nufûsa navçê di serjimara di sala an de jî bûye kes raqima dêrikê metre ye û bilindahiya çiyayên wê metreyê derbas nakin çiyayên wê bi navê çiyayên mazî tê bi nav kirin dêrik bi berriya xwe jî li ser sînorên deşta herana ku heta dighê erdên nisêbînê ye berriya dêrikê bi kevirên şehar volkanîk yên ji girqîjotên ji beriya dîrokê de teqiyane û li wan derdoran belav bûne ve dagirtiye vê gavê jî ji wan girqîjotan madeya ku bi navê kilinker e û di çêkirina çîmento de wek havên tê bikaranîn derdikeve koma mûzîkê ya koma azad di sala an de ji aliyê bawer can û turhan yapıştıran li dêrîkê ava bû rojiya mirinê ya ê tîrmeha sala an destpêkirina berxwedaneke rojiya mirinê ya girtîyên pkkê bû bûyer di navbera rojên ê tîrmehê û ê îlona an de çêbû çar endamên pkkê mehmet hayri durmuş kemal pir ali çiçek û akif yılmaz di ê tîrmeha an de li girtîgeha amedê dest bi rojiya mirinê kiriye girtîyên pkkê yên girtîgeha amedê li dijî êrîşên rejîma ê îlonê û rêzaniye wê ya tunekirin û şemartinê ya li ser gelê kurd protesto kirine piştî durmuş kemal pir akif yılmaz û ali çiçek girtîyên din wek mustafa karasu çavgun kılıç kavak û kankılıç jî tevlî rojiya mirinê bûne di encamê de di ê îlonê de kemal pir jîyana xwe ji dest da dû re di ê îlonê de mehmet hayri durmuş di ê îlonê de akif yılmaz di ê îlonê de jî ali çiçek mirine îslam îslamiyet an jî misilmanetî navê dîn û ayîneke yekxwedayî ya îbrahîmî ye ku pirtûka wê ya pîroz quran e li gorî baweriya îslamê quran gotina xwedê ye û ji ber vê hindê nehatiye guherandin li gorî îslamê pirtûkên încîl tewrat û zebûr jî ji hêla xwedê ve hatine şandin lê ew bi destê mirovan hatine guherandin rehê bêjeya îslam xwediyê du wateyan e di gora îslamê gava ku mirovek bixwezî bibe misliman bese tenê vî şehadetê ji dil û can yanê bi niyetekî rast li ba du misilmanan bibêje herweha va hevoka şehadetê di guhên zarokên ku yên nu hatine dinê û di guhên mirovên ku êdî dimirin de jî tê gotin bêjeya şehadetê di jiyana mislimanan de cîhekî bilind digirî her misliman roj bi roj di nimêj û banga nimêj de şehadetê tinîn lêbelê divê rind bê zanîn meriv hema devkî vê gotinê bêje wateya wê nizanibe û jiyana xwe li gor emir û fermanê xwedayê mezin rêvenebe nabe misliman belkî xwe dixapîne di serî deberya her tiştî seba merivek bibe misliman gotî birêk û pêk wateya la îlahe îlahe îllallahê baş hîn be peyre bi dil û can vê gotinê bêje û pêwîstiyê wê pêk bîne seba em vê rin hîn bin emê neçar vê mijarê hinekî dirêj bikin misilman di rokî de pênc caran nimêja ferd dikin her nimêj demekî xwe heye û bangevan di wan deman de mirovan bangê nimêj dike nimêja sibêh nimêja nîvro nimêja berê êvarê nimêja êvarê û nimêja şevê li gori ve sise nimej bi şev u dido bi rone di berê nimêjê de bi avê destnimêj tê girtin lê gava ku av nebe an newe dîtin mirov dikare bi ax û xaliyê jî destnimêj bigirî mirovên rêwî yan jî nexweş dikanin wekî rehetiyekek çend nimêjên xwe bi hevra yan jî dûra dû tengasiyê an bi kurtî bikin li roja îniyan nimêja îniyê di mizgeftan de bi cemaetê tê kirin û xutbe tê xwendin di cejnên dînî de jî wekî cejna remezanê û qurbanê nimêja cejnê tê kirin û piştî nimêjê mirov cejnên hevûdin bimbarek u pîroz dikin her weha wek mînak çend nimêjên din jî hene nimêja li ser miriyan nimeja diyariya mizgefte nimêja terawiha nimeja piştî rojhelat nimeja tezbîha sineten ratibe nimêjên ferd sunnete nimêja witir û nimêja sinneta destnimêj zekat salê de carekî di hêla mirovên bawermend de ji bona belengazan nexweşan bêkesan û mirovên din yên hêwceyî tê dayin dayina zekatê girêdayiya dewlemendiya mirovan e li gora îslamê rojî di meha remezanê de tê girtin ji ber ku mehên erebî di gora hîvê tên hesaw kirin dema meha remezan ê her sal cuda ye di vî meha de mirov her roj ji berbangê hettanî roj çû ava yanê êvarê ne tiştekî dixun ne jî vedixun ji bona ku di rojanê birçî nebin pirraniya mirovan şev re dibin paşîvê û zikê xwe têr dikin rojiya remezan ê bi cejnekî mezin tê dawîkirin di gora îslam ê gerê her misilman di jiyana xwe de carekî here hec hec bi ziyaret kirina kabe yê li bajarê meke yê li welatê erebistana siyûdî ê tê şindê lêbelê hec girêdayiya dewlemendî û tenduristi ya mirovan e ji bona mirovên belengaz û nexweş hec ne mecbûr e ji mirovên ku çûne hec hecî tê gotin di hec de bawermend li dor kabê digerin rojekî li ser tipikê erafatê disekinin di navbera herdû tipikên bi nav sefa û merwe baz didin qurbanan dikin û wekî sembolekî şeytan kevir dikin di quran a pîroz de ji bona van şertan baweriyê re aha tê gotin û di hadîsa muhemmed de jî aha tê gotin xwedê afirandêr reb û xwediyê hemû tiştan e hemû tişt girêdayî wî ne lê ew girêdayî tu tiştî nînê bawerî ji mezintiya xwedê re tenê ji wî re perestî tê kirin û tenê ji wî alîkarî tê xwestin ji yêkbûna xwedê re bawerî ji bilî xwedê qet xuda îlahên din tunin ew ne hatiye dinê ne jî yeki aniye dinê ferişte yek ji qûl bendên xwedê ne û ji nûrê hatine afirandin mirov wan nikarin bi çavan bibînin lêbelê ew me dibînin vatiniya feriştan perestina û cîh anîna fermanên xwedê ye wekî hemû dînên semîtîk di îslamê de jî çar feriştên mezin hene cebraîl ji hêla xwedê de wahiyê ji pêxemberan re tîne mîkaîl gerdûnê birêve dibe îsrafîl di roja heşir û meşirê pifê sûrê dike û feriştê mirinê bi nav azraîl rihê mirovan digirî xweda yê dilovan li her demê ji pêxemberên xwe re pirtûk û rûpelên pîroz şandiye bi van pirtûk û rûpelan xwedê ji mirovan re fermanên xwe agahdar kiriye pirtûk û rûpelên ku em dizanin vana ne a tewrat ji mûsa re hatiye şandin û pirtûka pîroz yê zarokên îsraîlê b încîl ji îsa re hatiye wahiy kirin û pirtûka pîroz yê îsewîyan c zebûr a davût d rûpelên îbrahîm e û pirtûka pîroz yê herî dawî bi nav qurana pîroz e ku ji pêxemberê dawî muhemmed re hatiye şandin êdî li gora îslam ê li hettanî roja qiyametê qet pêxember û pirtûk jî nayên şandin xwedê li her demê ji mirovan re pêxember şandine pêxember ê yekemîn adem e û yê herî dawî muhemmed pêxember e di îslam ê de pêxember jî tenê mirovin lê hinek pêxember bi destûra xwedê ji bona mirovan re mucize hene îsa pêxember nexweş pak dikirin û mirî sax dikirin xwedê bi hezkirina xwe şiv çoyê di destê mûsa pêxember kiriye mar û behra mirî kiriye du parçe li gora zanayên misilmanan xwedê hemû bi hevra hezar pêxember şandine û pirraniya van pêxemberan di hêla gellê xwe de hatine kuştin roja exerê roja dawî yê cîhanê ye di wî rojê xwedê hemû mirovan ji gorê dîsa bi zindî derdixinî û wan li derekî kom dike ew xwedê yê ku cara yêkemin mîrov ji tune bûne afirand di cara duyemin de jî dikanî wan zindî bike roja exerê xwedê li ser buyeroja mirovan biryar dide û bihûşt cennet û dojeh cehnime tên eşqere kirin herweha pejirandina ji roja dawiyê re yêk ji şeş şertên baweriyê yên îslam ê ye bawerî ji zanayina bêdawî û hîkmeta xwedê re gerdûn bi daxwaza xwedê hatiye afirandin û ji ber vê yekê xwedê hemû tiştên di gerdûnê de dizane û hemû tişt li ba wî hatiye nivisîn bê daxwaz û ferman û afirandina wî qet tiştek çê nabe û nayê holê di dirokê de dînê îslam ê di çend aliyan va ji hev cihê buye di roja îro de ji hemû misilmanan sunî ne lêbelê sunî bi xwe ji di hêla çend mezheban de belav bûne navê mezhebên sunî henefî malikî henbelî û şafî ne di nav vana de jî mezheba henefî ya herî mezin e pirraniya kurdan xwe wekî şafî dihesibinin lê yên henefî jî hene wehabî bi xwe ji aliyekî henbeliyan re tê gotin ji ber ku ewna mezheba henbelî hinekî cûda şîrove dikin şiî bi pirraniya piştvanên xwe di îslamê de yên duyem in mîna suniyan çend aliyên şiiyan jî hene îmamî bi piranî li welatê îran iraq bahreyn û libnan ê dijin dûra îsmaîlî jî hene û li dewleta hindistan pakistan afxanistan û tacîkistanê dijin zaîdî jî yek ji komala şiiyan in û tenê li welatê yemenê tên ditin xaricî di roja îro de komala yê herî piçûk ê dînê îslam ê ne tenê aliyekî xariciyan bi nav îbadî hetanî roja îro hatiye xaricî tenê li başûrê cezayêr ê omanê û cerbayê hene navê baweriyeke dînî li kurdistan anatoliyaûrojhilata navîne ji navê pismamê pêxemberê dînêîslamê muhemmed jielî navê xwe digire gerdûna ku em tê de dijîn bi sazûmaniyekî hatiye çêkirin di navbera hemû tiştên ku di vê gerdûnê de cîh digrin de nizamek heye hemû tişt bi avayekî bêkêmasî şinda xwe di vî pilana mezin de digirin roj heyv stêrk û tiştên ku em dibînin yan jî hina nabinin ji vî destûra xwedê re teslîm bûne b ism illahî r rehmanîr rehîm ji xêncî mirovan hemû gerdûn ji destûra xwedê re bi dil an jî bê dil îte et dikin bê şik ev bêkêmasiya gerdûnê ji radestiyê pêk tê bi vî avayî îslam ji mirovê yekemin hz adem heta pêxemberê dawî muhemmed navê hemû dînên xwedayî ye b ism illahî r rehmanîr rehîm lêbelê di piştî derketina rastiyê teslîm bûn dîsa di destê mirovan de ye di dirokê de gellek komal ji bo înkariya xwe hatine tunekirin b ism illahî r rehmanîr rehîm li gor dînê îslamê an mirov wekî ku xwedê ji wan dixwaze radest dibin bawer dikin an jî rik dikin li dû hewesên xwe diçin û dijî xwedê derkevin lê her çendî mirovahî teral û bedbîn be jî ev banga yezdanî heya roja dawiyê wê berdewam bike wê hinek bawerbikin û hinek jî înkar bikin lewra xwedê teala jî azadiya bawerkirin û înkarkirinê daye eşrefê mexluqan hevnasbûna gelê kurd bi îslamê re digîhîje dema muhemmed pêxember cabanê kurdî û kurê wî meymûnê kurdî di dema muhemmed de bûne misilman li gorî hin çavkaniyan ji cizîrê jî kurd çûne erebistana siûdî li wê derê bûne misilman lê piraniya kurdan di dema omer de di navbera salên an de bûne misilman wê bûbûna suryan û kildan nijada wan wenda dibû gutî an jî kuti kurti qurti kurdu di dirokê de yek ji pêşiyê kurdan e li çiyayê zagros û li kêlêka çemê zapê jiyan e sal beriya zayînê dewleteke xurt û serbixwe sazdikin û tênê heta mezopotamya lewre axa wir gelek xweş û bijun bû di sala an a pêşiya zayînê de êrîş dibin ser sumer û akadiyan welatê akadiyan ji zevt dikin du qerna wan îdare dikin peşe di sala î ya beriya zayînê de bi biraye xwe gele lolora yekbunê çêdikin dewleta wan bi vî rengî gelek xurt û pêşve diçe lê piştre li hember akadayî dîsa mexlûb dibin û diçin warê xwe yê kevn çiyayê zagrosê piştre di sala î ya beriya zayînê de di dema padişahê asûriyan salmanasarê yekem de bi wan re şereki giran datinin navê keyê dawî yê gutiyan tîrîgan bû guti dema wan de serdestîya wan pirr mazin hebûya bi teybetî li dora çîyayê cudî û heta ku digihişt ber zagrosan serdestîya wan mazin hebûya ku dikeve bakûrê şrnaxa roja me de û ji şîrnaxa roja me kîlometre dûr a ji navendê bajarê dema berê bi navê finîkê ku mîrên botan hertimî ji xwe re weke cihekî seyrangehê bihardihînin jî kirmanên wir tê gotin û bawer kirin ku ji dema wan in kirmanên bilind peylekê mirovekê i ser hasp sûwar û hwd çend ji wan bermehîyên ku mana ji wê demê û hê jî li wir ku heyîna xwe diparêzên in lolo an lollo gelek ji civakên zagrosa mezin ku ji zûda li herêma silêmaniyê jiyane u kalên kurdan e di gelek çaxên dîrokê de dewlet saz kirin xwediyê serxwebûn û azadiyê bûne di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê asur û aqadra pir cara ceng û şerr kirine bi gora lewha entika kevnara ya çaxê qirale lolo wan ku di sal beriya buyina îsa pêxember de ku li herema zehawê hitye ditin ji herema halman hilwan ê heya herema zehaweyê hemû di bine destê lolo wandan buwe sinoren dewlete wan di xweda bajarê silemaniye sexan zehawe şehrezûr û kerkûke ji digirt paytexta wan bajare zimriye buwe li dersîme nave yek eşire lolan gele lollo dewletek xurt û heja saz kiribun ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike di sala beriya miladê de aqad î êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe dema ku goti welatê aqad iyan zeft dikin gele lollo ji li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye cediken di sala beriya miladêda asûrî erîsê tînin ser welatê wan kayayê wan amixa direve kela pîrmîgron ê asurî paytextê wan bajarê zimriye zeft dikin pistra asûrî di nav xweda bi hev dikevin di welate lollo wandan gelek serhildan û nerihetê cêdibin dewleta asuriya dipelis e û imperetoriya mediya te sazkirin ji dîroka kurdistanê cild mîtanî anku dewleta mîtanî yan xanîgalbat li gorî dîrokvan spayizerî mîtanî beşek ji sobariyan in sobarî jî beşek ji gelên arî û kalikên kurdan in angorî rojhilatnas gens navê mîtanî ji bo xanedanên dewletê hatiye bikaranîn qewmekî sobarî bûne û navê welatê wan xanîgalbat bûye beşek ji dewleta mîtanî li kurdistana îroyîn e bi nivîsa kîtîtiyan kur urumî ta an nî mî ît ta nî li ser kevirên asûriyan em dibînin peyvên hanigalbat bi nivîsa mixan a ni gal bat di sedsala an a berî zayînê de hikûmeteka pir xurt û capuk avakir paytexta wan bajarê wassognê bûye suriye emûriye welatên aşûrî û kurdistan heta herêma kerkûkê hemî di bin hukmê wan da bune dewleta wan yek ji dewletên mezin û rûmetdar yên wê demê misir haysi qasi mitani bûye zimanê wan xweser bûye ew hukumet li beranberî êrîşen aşûriyan ducaran ma û hindek ji axa xwe winda kir keyê aşûrî aşûr nesir pal dûmahi bi desthilata wan anî mîtaniyan gelek salan fermanrewatî kirine mîtaniyan ji bo cara yekê di dîrokê da maadena asinî vedîtîye û bi kar anîye aşûrî parçeyek biçûk ji împratoriya mîtanî bûn lê ji ber hêrîshên ji hemî layan şikestin aşûriyan û hittiyan dest li ser wan navçeyan dane heft êlên mîtaniyan hebûn û ji êlên wan re digotin mil an jî milan paytexta mîtanî waşşûkanî bû bi kurdiya îroyîn xweşik kanî cihê bajarê kevnar a waşşûkanî bajarên kurd serê kaniyê hesîçe û serê kaniyê riha ne haki karer bixwîne wekî hakî karer têkoşêrekî pkkê bû bi eslê xwe ne kurd bû di ê gulanê an de hat kuştin kuştina wî bû sedema damezrandina pkkê hakî karer di sala an de li ulubeya orduyê hate dinê dibistana sereta navîn û lîseyê li orduyê xwend li fakûlteya zanînên pozîtîv a zanîngeha enqereyê dest bi zanîngehê kir haki karer ji tevgera şoreşgerî ya piştî an bi tesîr bû û di demeke kin de dest bi nêrînên şoreşgerî kir di heman demê de kemal pir û abdullah calan jî nas kir di sala an de li adydê di asta organizatorî de berpirsyarî girt ser xwe di sala an de biryara vegera welêt a li taxa enqereyê dikmenê hate wergirtin pêşî batman û paşê jî çû dîlokê li dîlokê pratîkeke serkeftî nîşan da gorî gotinan rêxistina bi navê stêrka sor bi fermana mitê bo kujtina wî peywirdarî werdigire li dîlokê endamekî vê rêxistinê alaattin kaplan haki karer dawetî nîqaşekê kir civîn di ê gulanê de li qehwexaneyeke dîlokê pêkhat di encama vê komploya kirêt de heqî karer di ê gulanê sala an de tê kujtin şehadeta heqî karer di dîroka têkoşîna azadiya gelê kurd de û di damezirandina partiya karkerên kurdistanê de qonaxeke dîrokî ye pisti cenga çaldiranê di navbera osmanî û iraniyan de ser û cenge li ser kurdistanê nêzîkî salî dewam kir heta ku di sala an de osmanî û sefewî li hev hatîn û li bajarê qesra şîrîn ciciyan peymana qesra şîrînê çekirin pistî vê peymanê nerêma erdelan ji iranê re dima herêma mukrî û şehrezûr silêmanî jî ket destê osmaniyan herêmên kurdistanê yên din weke mîrnîşîna cizîrê umadiye soran û baban j li ser rewsa xwe ya berê man le ceng û şer ji kurdistanê xilas nebûn ji aliyekî serê birakujiyê ji aliyek dinda jî istila û dagirkeriya osmanî û iraniyan heya sala peymana qesra şîrîn bi her rews û bendên xwe cih girt û kurdistan bi tecayî ket bin destê wan û di navbera wanda hate bêskirin û bû du parçe bi vê encamê welatê kurdan ji aliyê du dewletan ve hate dorpêç kirin kurdistana osmaniyan û rojhilatê kurdistanê hozan mistefa di sala de li bajarê sêrtê di navçeya dihê erûh de hate dinê zarokatiya xwe li ser axa bav û kalê xwe de derbas kir li ciwaniya xwe de dest bi muzîkê kir di sala de di kawirhana cukurova yê de awaz ku di nava muzîkvanên amator de hate li darxistin xelata yekemîn wergirt mîna gelek mirovên kurd zor û astengiyan ew jî bu penaberek û êdî li metrepolan jiyana xwe berdewam kir di sala an û vir de xebatên xwe di nçm navenda çanda mezopotamya yê de bi rengekî profesyonel dimeşîne di despêka xebata nçm ê de du salan bi navê koma dilbirîn pişt re qasî sê salan bi koma gulên xerzan re xebatên xwe meşand hozan mistefa vir de xebatên xwe ê hunerî bi rengekî hozantî dimeşîne ji despêka nçm ê vir de di welat û derveya welat de gelek qonser darxist û naha jî êş û daxwazên gelê xwe xistiye dilê xwe û bi tîna agir û roja gelê xwe bi hunera xwe diafirîne kaxizman an jî qaxizman girêdayê bajarê qersê ye temamiya navçeya kaxizmanê bax baxçe gul û gulistan e navçeyek bi heşinayî ye di navçeyê de dibistanek mezin heye gundên herêma kaxizmanê û gundên îdir qulp selîm sarîqamîş dîxor erdehan ê bi temami tên vê dibistanê eva yêka jî bi destê dewleta tirk tê kirin bi taybetî ji bo ku zarokan di biçûktiyê da asîmile bikin lêbelê zarok mezin dibin û xwe nas dikin dizanin ku ew kî ne di vî dibistanê da gellek mirovên navdar derketine navê dibistanê dibistana herêmî ya leylî ya kaxizmanê bi tirkî kaizman yatili blge okulu tê binav kirin dema rusa de di sala de nufusê kurda li wî navçeyî de buye tirk an carina rom bi tirkî türk navê kesên tirkîaxiv ên ku bi taybetî xelkê komara tirkî tirkiye ne tirk bi eslê xwe ji asyaya navîn in û zimanê wan bi xelkên tirk ên din wekî azerî tirkmen tatar ûzbek ûygur yakut û hwd ve girêdayî ye kurd di nav xwe de wana bi navê rom û roma reş jî binav dikin tê gotin ku ev ji bêjeya roma tê û ji ber ku li rojavayê kurdan bi hezaran salan romayî û dûvikên romayiyan jiyane kurdên ku li rojava bijiya jê rê gotine rom herwiha heya sal berê jî peyva tirk nedihate bikaranîn û ev jî bûye sedem ku kurd bêjin rom rêxistinên polîtîk ên kurdan ji ber ku di bin fîlozofiya biratiya tirk û kurd têdikoşiyan xwastin binavkirina rom ji holê rabe û di hemî xebatên xwe de hewla wê dan yekem referansên diyarkirî yên li ser tirkan bi piranî ji çînî çavkaniyên ku vedigerin sedsala şeşan têne di van çavkaniyan de turk wekî tujue xuya dike ku behsa gkturkan di sedsala yekem a zayînî de pomponius mela behsa turcae li daristanên bakurê deryaya azov dike û pliny the elder navên tyrcae di nav gelê heman dever dîsa jî arkeologê englishngilîzî ellis minns digot ku tyrcae ji bo iyrcae sererastkirinek derewîn e iyrkai mirovên ku li derveyî thyssagetae diman li gorî herodotus dîrok iv ji bilî vê îdîayên cûda hene pirraniya tirkan misilman in û ji aliyê mezhebê sunî ve ne herwekî elewî jî hene ji ber ki heya van nêzîkandi hejmartinan de statîstîkên etnîsîte û baweriyan bi dizî dihate girtin hejmarê jî sedî sed kes nizane li gorî çapa ya cia world factbook ji nifûsa tirkiyê ji tirkên etnîkî pêk tê ku kurd û hindikahiyên din jî di navbera û de ne li gorî milliyet di rapora an de ku ji hêla akademîsyenên sê zanîngehên tirkiyeyê yên li rojhilatê anatolyayê ve ji bo konseya ewlehiya neteweyî ya tirkiyê hat amadekirin tê pêşniyarkirin ku bi qasî mîlyon tirkên etnîkî mîlyon kurd mîlyon zaza mîlyon çerkez mîlyon boşnak mîlyon albanî gurcî ereb pomak laz ermenî brîtanî asûrî suryanî cihû û grek yazzîdî li tirkîyê dijîn kurdên qefqasyayê li herêmên sovyeta berê de dijîn bingeha van kurdan digehe şedadîyan bi giştî li ermenistan gurcistan û azerbaycanê de dijîn her wisa li rûsyayê û hinek dewletên din yê asyaya navîn de jî dijîn ev kurdên van herêman têkildarî hev in li hikûmeta sovyetan ya azerbaycanê de di destpêka sala ê de hinek reform ji bo kurdan hatin kirin ku jiyana kurdan baştir bike bi vê armancê hikûmeta azerbaycanê bi qanûnekê ji bajarên laçîn qûbadlî kelbajar zengilî herêmeke otonom ava dikin navenda herêmê laçîn bû di herêmê de bi navê kurdistana sovyetê rojnameyek dihat derxistin li bajarê şuşayê dibistana mamosteyan hate vekirin radyoyeke kurdî hate ava kirin perwerdahiya zarokên kurdan bi zimanê dayikê dihate kirin di dawiya sala ê de têkiliyên sovyetan û tirkiyeyê ber bi awayekê xweş birêve çû ev nêzikatiya van dewletan tesîr li ser polîtîkaya nava sovyetan jî kir her wisa bi giştî li kurdan kir ku tirkiyeyê nedixwast kurd li dewleteke din bibe xwedî statû xwedîbûna statû dibe sedem ku kurdên trkiyeyê jî rabin ser piya li sala ê de kurdistana sor hate rûxandin hemû destkeftiyên kurdan ji dest çûn li sala ê de hejmareke mezin ya kurdên qefqasyayê ji ber sedema kêrnehatinê ji aliyê sovyetan sirgûnî komarên asyaya navîn kirin ermenistan ji bo kurdan navendeke çandî bû hejmarek hêja kurd li ermenistanê hebûn li ermenistanê gelek xebatên kurdî dihatin kirin di navbera salên û ê de bi elfebaya kirîlî berhemên kurdî dihatin weşandin li sala ê bi biryara hikûmeta ermenistanê alfabeya latinî ya kurdî hate bikaranîn li sal ê pirtûkên gramera kurdî hate weşndin li sala ê de li erîvanê ji bo perwerdehiya mamosteyên kurd akademiyek hate vekirin li sala yê hejmara pirtûkên kurdî bûn ku hatine çap kirin li sala ê ev gihîşt ê pirtûkan li sala ê de bi navê riya teze rojname rojnamyeke hate weşandin li sala ê li erîvanê yekemîn konferansa kurdolojiyê hate lidar xistin li sala ê li elegezê şanoya kurdî hate ava kirin her wisa bi navê zare û kurdên êzdî film hatin çêkirin piştî salên ê hejmareke mezin ya kurdan ji aliyê sovyetan ve sirgûnî asyaya navîn kirin li sala ê radyoyay kurdî dîsa serbest bû her wisa li sala ê rojnameya riya teze dîsa dets bi kar kir li sala ê de jî kurdên gurcistanê ji aliyê sovyetan sirgûnî komarên asyaya navîn kirin ebdurehman qasimlo z ê kanûna pêşîn li ûrmiyeyê m ê tîrmehê li viyanayê ramyar û rêberê kurdistana rojhilat bû qasimlo serokê pdk îran bû û li viyanayê ji aliyê dewleta îranê ve hat şehîdkirin ebdurehman qasimlo ê kanûna pêşîn sala an li bajarê ûrmiyê di malbateke dewlemend û navdar de ji dayik bû wî xwendina xwe ya serete û navendî li bajarê ûrmiyê kir û pişt re ji bo dewamkirina xwendina xwe çû bajarê tehranê ebdurehman qasimlo ji zarokatiyê de bi hûrbîniyên xwe yên kûr zû pê hesiya ku gelê wî di rewşeke kambax û dijwar de dijî herçend bavê wî mihemed axayê wisuq yek ji dewlemend û feodalên herî mezin bû li herêma ûrmiyê wî jiyana xwe qet ji derd û xemên jiyana xelkê reş û rût cuda nedidît ew ji wan jî dûr neket û ji bona standina mafê wan heta canê xwe bexşî çalakiyên wî yên siyasî sala an dema ku hê salî bû bi pêkanîna yekîtiya ciwanên demokratên kurdistana îranê li bajarê ûrmiyê dest pê kir piştî ku komara canemerga kurdistanê mehabad bi hevkariya hêzên biyanî û xiyaneta yekitiya sovyeta sovyetistana berê têk çû dr ebdurehman qasimlo bi hevkariya gelek hevalên xwe yên din xebata xwe ya siyasî bi rengekî nihînî û berfireh dîsa da destpêkirin pişt re ew bû endamê fêrmî yê hizbî demokratî kurdistan bi vî rengî wî arman û riya xwe ya dûr û dirêj hilbijart di kar û xebata siyasî de dayika kurd mîna qazî jî gelek hevkariya wan dikir û bi hemû îmkanên xwe yên maddî û manewî hevkariya hdk i û ciwanên kurd dikir ebdurehman qasimlo di temenê saliya xwe de ji bo xwendina bilind çû welatê fransayê piştî demekê ji wir çû çekoslovakya û piştî ku li zanistgeha pragê lîsansa xwe ya di warê siyasî civakî de stand sala an di çaxê desthilatdariya dr muhemmed museddiq de vegeriya îranê li wir di xebata dijî emperyalîzmê ya ji bo millîkirina petrola gelên îranê de li rex hêzên opozîsyonên rijîma seltenetiya m reza pehlewî cih girt qasimlo herçend bi temenê xwe ciwan bû lê li wir ji bo siyasetvanên îranî hat xuyanî kirin ku qasimlo di kar û xebata siyasî de mirovekî jîr û jêhatî ye yanî wî bi prensîp û terza xebat û nirxandinên xwe yên siyasî zanistî bala herkesî kişand ser xwe emperyalîzma amerîkayê wê demê îran kiribû navenda xebata xwe ya dijî bizavên antî emperyalîst û azadîxwaz li rojhilata navîn mihemed riza şahê pehlewî jî bi hevkariya amerîka û welatên rojava bûbû cendirmê herêmê û mîna xûlamekê fermanên wan ên qirkirin û serkûtkirina hêzên azadîxwaz cî bi cî dikirin ev ji aliyê şahê bê îrade ve bersivek bû ji bo wan xizmetên bêgane û emperyalîzma amerîka ku bi jinavbirina komara demokratîka kurdistan û têkçûna dewleta dr mihemed musediq bi hemû şêweyan hevkariya wî û vegera wî ya ser kursiya seltenetê kiribûn û berevajî xwesteka piraniya gelên îranê bi pîlanên çewt careke din ew vegerandibûn ser desthilatdariyê piştî ku pênc salan li dijî emperyalîzmê xebitî dr qasimlo careke din vegerî çekoslovakya û karî di sala an de ji zanistgeha pragê doktora xwe ya di para aborî de jî bistîne dr qasimlo heya sala an wek mamoste di zanistgeha pragê de li ser aboriya kapîtalîstî aboriyiya sosyalîstî û li ser teoriya pêşkeftina aboriyê ders da karê herî girîng di jiyana dr qasimlo de ew bû ku ji sala an heya an di para ziman û bajarvaniya kurdan de di zanistgeha serbonne li parîsê mijûlî dersgotinê bû wî bi nivîsandina çend babetên cur bi cur di rojname û kovarên ewropî de li ser jiyana civakî dîrok û rewşa siyaseta kurdan di wê demê de karî heya radeyekê dîrok û pirsgirêka gelê kurd baştir bi raya gişti ya ewropayê bide nasandin dr qasimlo li ewropayê mîna kesayetiyek siyasî û zana di mafê pirsgirêka gelê kurdistanê de dihat nasîn û dewletên ewropî di vê xusûsê de dîtin û nirxandinên wî mîna serokaniyekê dihesibandin li ê marsa sala î dewleta beesiya îraqê neçar ma ku bi kurdên başûrê kurdistanê re gotûbêjan bike dewleta navendî ya îraqê bangek ji bo xweseriya başûrê kurdistanê da xuyakirin wê demê para parastina îranê anku sawakê li hemû îranê û bi taybetî jî li rojhilata kurdistanê bîr û rayên azadîxwaziyê di mejî û singê hemû gelên îranê de berbest û zindanî kiribûn dr qasimlo vegeriya îraqê da ku çalakiyên hdk ji berê baştir organîze bike û li wir bi hevkariya hevalên xwe karî di demek kêm de kar û barê xwe yê rêxistinî derbasî herêmên rojhilata kurdistanê bikin piştî ku mihemed riza şah pehlewiyê sala an gor bi gor ji îranê reviya dr qasimlo vegeriya rojhilata kurdistanê û xebata xwe ya siyasî bi rengekî berfireh li hemû kurdistana rojhilat da destpêkirin piştî serhildana hemu gelên îranê kurdistan ket destê şoreşgerên kurd û xelkê welat xwe azad û serbest hîs kirin piştî ku sala an bi têkoşîn û xebata hemû gelên îranê dawî li desthilatdariya salî ya şahên îranê hat meleyekî paşvero yê bi navê ruhillah xumêynî ji paytexta fransê parîs vegeriya iranê û bi damezrandina komara islamî di hemû waran de bû serdestê çarenivîs û qedera hemû gelên iranê wî bi navê îslamê hêdî hêdî berevajî daxwazên gelên iranê ku li benda reform û azadiyên siyasî cîvakî bûn dîktatoriya xwe ya paşvero bi darê zorê di îranê de damezrand wê demê piraniya xaka rojhilatê kurdistanê bi hêz û hevkariya her du rêxistinên kurdan yên serekî komele û hdk i ji bin desthilatdariya dewleta pehlewî hatibû azadkirin gel piştî bi dehan salan bi rihetî bêhna bayê azadiyê kişandibû û qedrê azadiyê li ba wan ji berê bêtir hatibû xuyakirin kar û barê welatê kurdan ketibû destê her du rêxistinên navbirî piştî serhildana simkoyê şikak û pêkhatina komara kurdistanê ya kêmtemen mehabad ev sêyemîn car bû ku kurdan xwe azad didîtin mixabin ev rewşa xweş jî zêde nedomî û rejîma paşvero ya îranê nedixwest rastiya pirsgirêka gelê kurd bipejirîne û çareseriyekê ji vê problema dîrokî re bibîne hdk û komelê dixwestin bi gotûbêj û hevdîtinan bi hikûmeta merkezî ya iranê re pirsgirêkê çareser bikin lê artêş û pasdarên komara îslamî bi hevkariya cehşên welatfiroş û hinek aliyên xwefiroş dest bi hêrişên xwe yên dijwar kirin û kurdistan dîsa bû qada şerên bixwîn û malwêranker pasdarên komara xumêynî bi hemû hêza xwe nekarîn pêşmerge û hêzên gel li rojhilatê kurdistanê toşî şikestê bikin rejîma desthilatdara meleyan xumêynî refsencan xelxalî û hwd dema zanîn ku bi şerê çekdarî nikarin li hemberî berxwedana gelê kurdistanê şerê xwe yê gemar bidomînin bi riyek din li dijî kurdan dest bi kar bû û ji sîleha dînî paşverotiya civakî û cudahiya mezheba kurd û farisan mifa wergirt xumêynî ku xwe wek rêberê cîhana îslamê bi raya giştî dida nasîn di agusta an de li dijî gelê kurdistanê cîhad zibare îlam kir dr qasimlo pir xebitî da ku bi rêya hevdîtin û danûstandinên siyasî pirsgirêka kurdistanê bi rejîma îslamî re çareser bike lê mentiqa karbidestên komara îslamî ne di wê pîvanê de bû ku perspektîvên dr qasimlo yên li ser çareserkirina pirsgirêka kêmnetewên iranê bipejrînin ew di cîhana siyasî de du dunyayên ji hev cuda bûn dr qasimlo mirovekî demokrasîxwaz û maqûl bû piştî ku xumêynî kurd wek kafir û dijberên şoreşê bi alîgirên xwe dan nasîn êrişên weke yên mongolan li dijî kurdan dest pê kirin berxwedana şervanên kurdî karekî dîrokî bû lê şêweyên hov û xeddar ku ji aliyê pasdar û artêşa xwînxwara komara îslamî ya îranê ve dihatin lidarxistin û kirin hdk û komele neçar kirin ji rojhilatê kurdistanê derkevin xuya ye ku di vê vekişîna hêzên siyasî yên kurdan de tesîreke mezin ya xiyaneta caş û hinek kurdên xwefiroş jî hebû piştî vê valabûnê bi hezaran kurd ji aliyê beşa parastin êtila at a dewleta îranê ve hatin tîrbaran kirin û daleqandin girtîgehên hemû îranê bûbûn mala kurdên şoreşger hemû kurdistan mîna zindaneke mezin di bin çekmeyên xwînmêjên komara xumêynî de bûbû meydaneke tijî xwîna keç û xortên welatparêz yên kurdistanê piştî ku komara îslamî bi hemû şêweyan şerê xwe yê dijî kurdan dest pê kir hdk û komelê şerê xwe yê çekdarî bi şêweyên partîzanî û bi berfirehî di hemû deverên kurdistanê de berdewam kirin ev siyaseta şehîdê nemir dr e qasimlo bû û vê taktîka kurdan dewleta îranê xiste nava tengaviyên mezin û pirsgirêka kurdistanê di qada navnetewî de dengek mezin veda şerên partîzanî ku bi piranî li her du wilayetên ûrmiyê û sinendecê diqewimîn xisareke canî û aborî ya pir mezin dida rejîma xumêynî beşa êtila at êstixbarat a komara îslamî ji bo vemirandina vê bizava kurdan dest avête hemû şêwe kiryarên terorîstî bi taybetî di kurdistanê de diravekî bêhisab xerckirin ku sîxorên xwe di nava kurdan de zêde û zêdetir bikin kurdistan mîna kawilxane xirabe kê wêran bûbû û bi hezaran gund hatibûn şewitandin û wêrankirin rewşa aboriya gel bi şêweyek berçav hatibû xwarê ku heta roja îro jî şûnewarên vê siyaseta çewt li ber çavan in birsîtî birçîbûn zindan daleqandin kuştin û birrînên bê mehkeme bêkarî û malwêranî di jiyana kurdan de bûbû tiştekî rojane ji bilî wê îstixbarata komara îslamî ya îranê bi rengekî nêhînî û veşartî di nava ciwanên kurd de tiryak eroîn narkotîk û vexwarinên elkolîk belav dikir mixabin niha jî ev siyaseta wan li hemû kurdistanê didome û heya radeyekê jî ew di siyaseta xwe ya nemirovane de bi ser ketine ev karê wan ji bo tunekirina balê herî bitesîr ê şoreşê bû yanî ji bo tunekirina hêza ciwanên kurdistanê da ku bîr û ramanên kurdayetî û şoreşgeriyê ji mejiyê wan derxînin armanca wan ji navbirina mejiyê şoreşê bû ji bo ku ew bikarîbin îradeya berxwedana gelê kurd bişkînin û pêşeroja hereketa millî ya kurdistanê toşî şikesteke dîrokî bikin hemû siyasetên bêexlaq bi kar anîn wan bihayê giran yê heroyînê di kurdistanê de erzantir kirin da ku mejiyê ciwanên kurd bi yekcarî felc bikin lê bihayê tiryakê ku mîna heroyînê ne giran ne bi qîmet bû sal bi sal li hemberî bihayê heroyînê girantir kirin bi vî rengî wan bera her kesî dan kişandina heroyînê ku li ser sîstema mejî û di nava xwîna mirovan de cîgir dibe dr qasimlo û hereketên siyasî di kurdistanê de zû bi vê pîlana komara îslamî hesiyabûn ji ber wê jî bi riya radyo û weşanên xwe yên çapemenî dixebitîn ku rastiyan bi gel bidin famkirin rojhilatê kurdistanê bi nisbeta herêmên din yên îranê xwediyê yek ji paqijtirîn civatên îranê bû lê mixabin niha bi vê siyaseta çewt a komara islamî rewşa civata kurdan jî pir hatiye şêwandin û şepirzeyîyek xirab ketiye nava malbatên kurdan komara îslamî ji bilî berdewamkirina vê siyaseta xwe ya gemar li rojhilatê kurdistanê çalakiyên xwe yên terorîstî derbasî dervey sinorên îranê jî kirin û hê jî li ser çalakiyên xwe yên bi vî rengî dixebite bi dehan kardo û alîgirên hdk û komelê li îraq û başûrê kurdistanê bi taybetî li herêma silêmaniyê bi destê xulamok û terorîstên îstixbarata komara îslamî ya iranê hatin şehîdkirin lê berevajî daxwaza komara îslamî şerê partîzanî li kurdistanê didomî û hakimiyeta dewleta navendî li kurdistanê hê jî lawaz bû ji bo wê jî refsencanî xaminêyî û berpirsyarê giştiyê îstixbarata îranê elî felahyan hatin ba hev û ketin wî fikrê ku bi navê diyalogê xwe nêzî serokê giştiyê hdk dr qasimlo bikin û mejiyê hereketa kurdên rojhilatê tune bikin yekemîn car li kanûna pêşî a sala an û cara duyemîn li kanûna paşî sala an dr e qasimlo û nûnerên komara îslamî hatin ba hev ji destpêkê û di yekemîn dîtin de armanca berdevkên komara îslamî kuştina serokê kurd dr qasimlo bû lê her du carên destpêkê derfet çênebû vê armanca xwe ya çewt cî bi cî bikin armanca wan ew bû ku serokê hêza herî mezin ya li rojhilatê kurdistanê razî bikin ku bikeve xizmeta wan û qet behsa xwestekên kurdan yên dîrokî nekin lê dr qasimlo berevajî vê xwesteka wan bi şêweyek maqûl û zanistî berevaniyê ji xwestekên kurdan yên meşrû û dîrokî dike kurdan di seranserê tarîxê de her tim xwestine bi rengekî aştiyane û bi biratî bi cîranên xwe re bijîn lê mixabin ew dewletên ku kurdistan dagîr kirine ti caran nexwestine li daxwazên netewa kurd binêrin û lêkolîneke kûr li ser vê pirsa girîng bikin dr qasimlo yek ji wan kesan bû ku ji bo cî bi cî kirina vê daxwaza dîrokî pir xebitî û bi hesreta gihiştina vê xwesteka mirovane heta canê xwe jî fîda kir wek hat diyar kirin cara yekê li kanûna pêşî ya sala an rûniştina bi nûnerên komara îslamî ya îranê û sekerterê giştî yê hizbî demokratî kurdistan nemir dr qasimlo dest pê kir di vê rûniştinê de terorîstên komara paşvero ya îslamî nekarîn armanca xwe ya gemer pêkbînin cara duyemîn li kanûna paşî ya sala an dîsan peywendî hatin çêkirin lê di vê peywendiya bi nav siyasî de jî dîsan mirovkujên komara îslamî ya îranê nekarîn armanca xwe ya hovane cî bi cî bikin roja û ê mai sala an û bo sêyemîn car dema ku berdevkên komara îslamî hacî mistefa lacwerdî serokê îstixbarata îranê di hemû herêmên rojhilatê kurdistanê de ceefer sehrarûdî cîgirê beşa istixbarata hêzên pasdarên îranê di rojhilatê kurdistanê de û zilamek din bi navê emîr mensûr borzorgyan ji bo gotûbêjê li vîyena paytexta awistirya hatibûn dîtina dr qasimlo ji nişkê ve zimanê silahên wan xwînrijan peyivî û bi du guleyên ku ji demanceya yek ji nûnerên dewleta îranê derket dr qasilo hat şehîd kirin piştre her du hevalên wî dr fazil resûl û ebdullah qadirî azer nûnerê hdk i li ewropa jî hatin şehîd kirin di vê bûyerê de herçend ceefer sehrarûdî jî birîndar bûbû û tiştekî eşkera bû ku destê wî û hevkarê wî hacî mistefa lacwerdî di vê cinayeta hovane de heye lê mixabin bi bêy ku îdareya asayiş û polîsên avusturya di pratîkê de ji bo girtina wan karekî bikin cefer sehrarûdî piştî tedawiyê di nexweşxaneyeke paytextê awistiryayê de çû balyozxaneya îranê û roja an bi bê asteng ji vî welatî derket û çû tehranê ku ji refsencanî û xaminêyî re bibêje me fermana we baş cî bi cî kir û her tişt li gor daxwaza me bi rê ve çû emîr mensûr bozorgiyan jî çend rojan ji aliyê polîsê awistiryayê ve hat girtin û hikmê girtina wî jî bi fêrmî hat dayîn lê dewleta awistiryayê hikmê girtina wî hilanî û ew jî ber bi tehranê hat bi rêxistin belê bi vî rengî serok û nûnerekî din ê şoreşa kurdistanê di welatekî ewropa de ku her roj zêdetir ji xwarina rojane navê mirovperwerî û demokrasiyê tînin ser ziman û li ser qanûnên wê diaxivin bû fîdayê protokolên aborî xêzana dr e qasimlo û hizbî demokratî kurdistan li dijî vê cinayetê şikayetnameya xwe teslîmî dewleta awistiriya kirin û dadgeh heya niha hê jî bêsûd didome berhemê herî navdar û girîngê dr qasimlo ku têza doktoraya wî ye pirtûka wî ya bi navê kurdistan û kurd e ku bi şêweyek akademîk û zanistî lêkolînên wî di vê pirtûkê de hatine nivîsandin ev pirtûk yek ji çavkaniyên herî ilmî û baş e ji bo nasandina dîrok aborî û xebata siyasiya kurdan bi gelên cîhanê ku bi awayekî berfirehtir pirsgirêka gelê kurdistanê nas bikin kurdistan û kurd heya niha bi çendîn zimanên zindî yên cîhanê inglîzî erebî û farisî hatiye wergerandin dr qasimlo bi hûrbînîyek temam hemû aliyên pirsgirêka kurd di vî berhemê xwe yê pirbar de şirove kirine qanatê kurdo z li qersê m ê kewçêrê an zimannas û nivîskarekî kurd bû qanatê kurdo li gundê sûsizê qeza qersê ji dayika xwe bûye sala an bi înisiyatîva nivîskarê êzîdî ehmedê mîrazî ewledê gelê ermenî dost û xêrxwazê gelê me lazo hakob xazaryan û hinekên din li bajarê tilbîsê ji bo wan zarokên kurd dibistan vedibe di dibistanê de zaroka him dixwend him hînî kar dibûn him jî tê de radizan qanat dibe şagirtê wê dibistanê tev qanat ji wê dibistanê xwendina xwe dest pê kirin usa jî zimanzanê kurdî bi nav û deng doktorê fîlologiyê çerkez bakayêv nivîskar berpirsyarê rojnama riya teze yê ewlin cerdoyê gênco mêr xwesê yekîtiya sovyêtê semendê siyabendov û gelekên din sala an komerkeziya partiya komûnîstên ermenistanê bi pêşniyaza erebê şemo heş xortên kurd dişînin lenîngradê sankt petersbûrg ji bo xwendinê qanat di nav wan de bû berê ew di fakûltêta karkira ya înstîtûta zimanên rojhilatê yên zêndî de dixûne paşê xwendina xwe li zanîngeha lenîngradê beşê ziman dîrok û wêjeyê tê de pêşda dibe saya xebathizî zên û rind zanîbûna zimanê dê di demek kin de guhdar ya dersdaran ya rojhilatzanên dinyayê yan n mar h orbêlî a frêyman dikşîne ser xwe hê xwendkar ew dersê zimanê kurdî dide xwedkarên ûnîvêrsîtêtê û bi xebata zanyariyê ve mijûl dibe ji pey xwendina zanîngehê re ew aspîrantûra zanîngehê tê de xwendina xwe berdewan dike sala ê bi babeta çêkirina fêlêd bargiranî di zimanê kurdî da têza doktorya xwe ya ewlin xweyî dike piştî şer ew di înstîtût a rojhilatzaniyê de pirsên kurd zaniyê yên cude cuda ve mijûl dibe kûrsên zimanê kurdî de dersê dide h orbêlî sala an para rojhilatzaniyê ya înstîtûta lenîngiradê ya zanyariyê de koma kurdzaniyê başqe dike ji pey salekê re qanat dibe serokê wê komê heta dawya jiyana xwe jî wî ew karê kurdewariya pîroz bi serbilindî û hiskirin pêş de bir li dû xwe bi sedan xebatên kurdzaniyê yên bingehîn û giranbiha hişt navê xwe bi herfê zêrîn di dilê gelê xwe de nivîsî qanatê kurdo ji sedî zêdetir monografiya pirtûk û gotarên zaniyarî li ser ziman zargotin dîroka kurdî weşand ji î zêdetir kurdzan hazir kirine di ê çiriya pêşîn an de li lenîngradê zaniyarê mezin di saliya xwe de çû ser dilovaniya xwe zarokên kurd li welatê sovyêtê bi pirtûkên wî hînî zimanê dê dibûn heta salên î deh pirtûkên wî yên dersa li ermenistanê hatine weşandin felsefe an fîlozofî an jî retkok wekî zanisteke bingehîn a zanîna civak û xwezayê û zagonên hişmendiyê yên bingehîn û jêderka zanistê tê zanîn di kurdî de hiziratî ye mirov bi saya zanistê dibe xwedî hiş feraset û ramaneke gerdûnî pêkhatina ramanê bêyî zanînê ya zanînê jî bêyî felsefeyê ne pêkan e bi awayekî din mirov dikare bibêje felsefe çavkaniya hemû beşên zanîn û zanyariyê ye ango felsefe zanista zaninê bi xwe ye koka felsefeyê ji peyva hevedudanî ya ku ji philia anku hez hezkirin û sophia anku pirzan zanatî pêk hatiye û li philosophia ango felsefeyê dageriyaye îcar ji kesê ku bi kurahî li ser felsefeyê hûr dibe re jî philosophos feylesof tê gotin philosophos feylesof tê wateya kesê a ku li ser bastûra heyberan lêkolîn û dahûrandinê dike li gora çavkaniyên dîrokî kesê ku cara yekem ev gotin bikaranî ye feylesofê navdar heraklîdes e fîlozof an jî feylesof kesê ku bi felsefê re mijûl dibe û dixwaze ramanên felsefê pêşve bibe ye felsefe kartêkeriya ramanê ya pêkanîna derencamên rexeneyî yên gelşên hebûn û wateyê ye ango lêgerîna nêzîkdayinên zanistî û zanyariyê ye felsefe bi çanda yewnanî ya kevnar re derketiye holê di dîroka mirovahiyê de ew her gav wekî destpêka zanîn û şarezahiyê hatiye dîtin û pejirandin felsefe wekî zanist zanisteke bingehîn a zanîna civak û xwezayê û zagonên hişmendiyê yên bingehîn û jêderka zanistê tê zanîn bi rastî jî wisa ye mirov bi saya zanistê dibe xwedî hiş feraset û ramaneke gerdûnî pêkhatina ramanê bêyî zanînê ya zanînê jî bêyî felsefeyê ne pêkan e bi awayekî din mirov dikare bibêje felsefe çavkaniya hemû beşên zanîn û zanyariyê ye ango felsefe zanista zaninê bi xwe ye wekî ku li jor jî hate diyarkirin riknê hemû cureyên zanînê felsefe ye her çend ku zanîn û zanyariyên wekî fîzîk kimya aborî dîrokê û hwd yên civaknasiyê wekî zanînên xweser bêne zanîn û qada wan ji ya felsefeyê cuda bê xuyakirin jî dîsa peywendiya van zanyariyan rasterê bi felsefeyê re heye lewre hemû zanîn û zanyarî bi pêşveçûna dîrokê û têkûzayiya mirovahiyê re diguherin û wate û têgînên wan ên hundirîn li şêweyeke din dadigerin belê zanîna komên felsefî gelekî zexm û tirûşdar e heta wate û têgihên felsefeyê zû bi zû nayên guhertin ango temendirêj û tîmî û mayîn de ne ji bo wê mirov dikare bibêje felsefe wekî hemû şaxên zanînê sparteka civaknasiyê ye jî belê dîsa çawa ku mirov nikare eynîbûna felsefeyê û şaxên zanînê yên din bipejirîne mirov nikare jê cudabûna wan jî bipejirîne dibe ku her şaxên zanînê ne felsefe bi xwe be belê ji kûrahiya felsefeyê dinisilin û ji zanista felsefeyê sûdê werdigirin ango qurma hemû guliyên zanistê felsefe ye kesê a ku felsefeyê nexwîne an jî hayê wî ê ji felsefeyê tune be nikare wateya tu têgîn û rasteqîniyan dayne an jî bûyer û rûdanên gelemperî bi wateyeke rastîn şirove bike felsefe hilika zanistê ye mirovê a ku ji felsefeyê sûdê werbigire û li gora rêbaz û azîneyên zanistê tev bigere dê bikaribe sedem û encama bûyeran bibîne araseyî rêya çareseriyê bibe dê bûyer û geşedaniyên gerdûnî li gora rêzana sedem û encamê şirove dbike û bigihîje encamekê felsefe teşegirtina hişmendiyên civakî ye ji zanîna hilberiyê bigir heta ya aboriyê ji zanîna dîrokê bigir heta ya çand û civaknasiyê ji zanîna perwerdehiyê bigir heta ya çand û wêjeyê hemû şaxên zanînê û nêzîkdayinên zanistî li ser hîmê felsefeyê têne rûnandin û bicihkirin wekî din jî felsefeya zanistî peresîna zagonên civakî û civaknasiya zanistî yên giştî derdixe holê bi rastî civaknasiyê zanistî li ser hîmê felsefeya zanistî tê damezrandin belê ligel van hemûyan felsefe jî li gora hêz û pêwendiyên hilberiyê dirûv û teşe digire ferhengnasên felsefeyê yên navdar p yudîn û m rosenthal girîngiya felsefeyê nîşan didin û wisa dibêjin felsefe navgîniyeke hêzdar ya zanîn livbatî û çalakiyên mirov e felsefe pêkereke çalak a ku her gav zandarî û kardariyê pêş ve dibe ye bi feraseteke felsefeyeke wisa re beşên felefeyê ango derûnnasî psîkolojî civaknasî sosyolojî sinc û gewzîn her diçin li zanînên xweser ên ku wekî kevneşopiyên felsefeyê tên zanîn dadigerin rast e wekî berê jî hate diyarkirin hemû beşên zanînê xwe dispêrin felsefeyê lewre armanca hemû beşên zanîn û zanyariyê dîtina pêwendiya navbera tişte û kirdeyê ye hin zanîn an jî zanyariya tişteyê wekî bingeh hin jê jî kirdeyê wekî bingeh dipejirînin jixwe gengeşiya gelemşeya navbera hemû zanînan jî ji vir dest pê dike wekî ku tê zanîn jêderka hemû zanînan felesfe ye û felsefe jî bi gelek cûre çêşn û xalên girîn ji hev û din vediqete belê du herikînên felesefeyê yên bingehîn hene yek felsefeya mengîwer îdealîst du felsefeya pêzewar materyalîst felsefeya mengîwer ramanê îdeyê û ya pêzewar jî daringê wekî diyarker dibîne ji roja ku felsefeyê dest pê kiriye û heta îro gengeşiya navbera herdu ferasetên felsefî bi hemû dijwariya xwe didome û dê bidome jî ji do heta îro pêrêzkarên herdu ferasetên felsefeyê yek jê hegel yê din jî engels e hegel li gor demê ramanê û engels jî daringê wekî bingeh dibîne gengeşî jî bi gelemperî li ser van herdu hîman didome engels dibêje ew mirovê ku hegel seberjêrkî daleqandibû me li ser piyên wî da rûnandin marks jî dibêje me tiştek li xwezayê zêde nekir tenê me ew wekî ku dixuye hilda dest û şirove kir parêzkarên felsefeya mengîwer calvin û luther jî ramanên xwe yên perevajî felsefeya pîzewar ku li gora dogmayên olî teşe girtine bi vî awayî tînin zimên û dibêjin divê hest raman hezkirin hilberîn behre û hêzên veşartî yên mirov yên civakê bêne pêpeskirin û dewisandin lew ra ev herdu ramanwerên mengîwer armanca hebûna mirov xwe gazîkirina xwedawendiyê dibînin dîsa calvin dibêje karesata tirsnaktirîn tevger û biryardanîna mirov a bi serê xwe dide ye li gora nêrîna calvin divê ku mirov hîçayiya rebeniya xwe dizanibe û ji bo kêmxistin û mirandina xwe çi ji destê wî ê bê wê bike li gora luthe jî sparteka mezintirîn a mirov hêza xwedayî ye mirov ne xwemal e aidê xweye ev feraseta ku mirov reben û serberjêr dike û wî ê ber bi evdîtiyê bi taybetî evdîtiya evd û serdestan de didehfîne hê ramana dêrê kinîse ya serdema navîn e îcar şirovekirina xwezayê baweriyên olî raman nêzîkayîtêdan û têkilîdanînên civakî û mirovî hemû an li ser hîmê felsefeya mengîwer an jî li ser hîmê felsefeya pêzewar bilind dibin çavkaniya civakên çînî mêtingerî kedxwarî şer û pevçûna navbera mirovan pirsgirêkên herêmî û gerdûnî hemû hêza hilberînê ya ku felsefe bixwe jî afirandiye ye her çend ku herdu ferasetên felesefeyê ji hev û din wekî cihê bêne xuyakirin jî dîsa dozîneya teşeyên aborî yên civakî dozîneya herdu felsefeyan ya hevpar nîşan dide nemaze di navbera felsefeya pêzewar a dîyalektîk û civaknasiyê de pêwendiyeke zexm û kûr heye lew re felsefeya diyalektîk pêwendiya navbera mirov û xwezayê ya navbera xwezayê û civakê û navbera civak û dîrokê hildide dest her wiha qewam û kirûyan li gora pêwendiya sedem û encamê dinirxîne wekî din jî hebûn û hişmendî komên pêzeyî û ramanî geşedaniyên civakî û dîrokî û hwd gelek kategoriyên zanînê yên din jî li gora têgînên felsefeya pêzewar û diyalektîk têne ravekirin wekî ku luther û calvin dibêjin gelo bera mirov bi qasî ku bi fermandanan rabe û rûnê û fikirîn û ramîna wî ê li serê wî ê bibe bela û rebenekî e ku nikare bi serê xwe tevbigere ye an wekî feylesofên ku felsefeya pêzewar diparêzin hebûneke ku xwezayê bi hêza xwe diguhere û di suxreya xwe de dixibitîne ye felsefeya dîyalektîk felsefe jî tê de daringê madeyê wekî afirînerê her tiştî dibîne mirov bixwe jî hebûneke daringî madî ye yanî felsefeya daringî feraseteke wisa ye ku her tiştî ji bo mirov dihesibîne her wiha ramana ku her tişt dikare bi destê mirov û bi vîna mirov pêk bê diparêze felsefe xweyîkirina ramanê ye hilberandina ramanê taybetmendiyeke xwezayî ya di ku hişê mirov de bi cî bûye û mirov ji lawirên hov û har vediqetîne ye wekî din jî felsefe rêzkariya vegotin û daxwaza bikaranîna behreyên ramana takekes a ragîhîna rasterê ya rasteqîniyê ye jî ango raman û ferseta felsefeyî û zanistî tu car di bin çewsînerî û serdesthilatiyan de namîne mirovê a ku bi felsefeyê mijûl dibe dikare her gav li hemberî bûyeran mantiqa xwe bi serbestî bide xebitandin û azadane birame û tevbigere ji bo ku mirov dikaribe wekî kesekî e azad bifikire an bijî divê ku di bin bandora tu hêz û desthilatdariyan de nemîne û hêza xwe ya ramanî bi serbestî bikar bîne bi vê wateyê jî mirov dikare bibêje felsefe mirov digihîne radeyeke azad û serbixwe û wî ê li hêzdariyeke bêpayan dadigerîne rê li ber peresîna behreyên mirov vedike û bi navê mirovahiyê wî ê bi nirx û hêjahiyên zexm dixemilîne felsefe hemû behreyên mirov ên beşenî û bîrayî di bin roniya hewn û zanistê de bêserûbin diperisîne û dikemilîne ji bo ku mirov bikaribe li hember zext û astengiyên ku li hember mirovahiyê hatine danîn şer bike an jî wan têk bibe divê pêşî mirov bikaribe ji felsefeya zanistî û diyalektîk sûdê werbigire lewre felsefe rêya merc û derfetan û her wisa fersenda têkoşîn û hêzdariyê jî bi ber mirov dixe derbarê felsefeyê û her wiha derbarê kesên ku bi felsefeyê eleqedar dibin gelek tişt hatine têne gotin di nava gel û civakên xeşîm de angaştên derî zanistê têne kirin heta behsa pêşgeriyeke wisa kenoyî tê kirin qaşo ên ku felsefeyê dîxwînin û bi felsefeyê mijûl dibin an dîn dibin an jî dev ji dîn ol berdidin ev ne tiştekî rast e carekê mirovên ku dixwînin biaqiltir û hişmentir dibin ango ne pêkan e ku ew dîn bibin berevajî wê dibe yên ku qet naxwînin an jî dûrî xwendin û fikirînê bin dîn bibin a din jî dîn ol bixwe bi felsefeyê re derketiye holê derheqa felsefeyê de ramanwerê navdar ê îslamî îmamê xezalî dibêjê kesên ku tenê li olê hûr dibin dibine şêt maniyak û yên ku tenê li felsefeyê hûr dibin dibine bêol xwedê nenas felsefe jêderk û çavkaniya zanîstê ye zanist li ser hîmê şik û gûmanan hatiye damezrandin kesê a ku nikaribe bikeve nava fikar û gûmanan nikare bi zanînê mijûl bibe rastiyê niqaş bike û rasteqîniyê binase felsefe mirov ber bi zanîn û zanistiyê ve dihefîne kesên ku bi felsefeyê mijûl dibin nêrîn û nêzîkdayinên wan rexneyî ne û dikarin bi zanistî tevbigerin kesên ku ji felsefeyê sûd werdigirin dikarin bi çavekî rexneyî li cîhanê binerin û bi heman awayî dikarin bûyer û lêqewmînên dîrokî û rojane rexne bikin gotina kin ne civaknasî pêkan e ku bêyî felsefeyê û ne jî felsefe dikare bêyî civaknasiyê hebûna xwe bidomîne wekî ku li jor jî hate diyarkirin civaknasî cara yekem bi felsefeyê re li zanîstiyê dageriya ye û wekî zanîneke rastîn derketiye holê jixwe pirsgirêka felsefeyê û zanînê ya bingehîn jî pirsgirêka navbera pêze û giyanê ye pêşî ev pirsgirêk wekî ku li derveyê civaknasiyê tê dîtin dixuye belê gava ku mirov angaştên civaknas û zanyarên mengîwer û derîsiruştî dibihîse mirov tê digihîje ku ev pirsgirêk jî wekî pirsgirêkeke taybetmendiya derezanistê ya hemdem û îroyîn tête dîtin û raçavkirin ali serhat baran rojnamevan û hunermendekî kurd e baran yek ji endamên koma dengê azadî bû ew di sala an de li kurdistana bakur li bajarê amedê hate dinê heya saliya xwe ew li amedê jiya û li wir xwend sala an de çû stenbolê û li wir dest bi zanîngeha stenbolê beşa rojnamevaniyê kir sala an wî dest bi xebata rojnamevaniyê kiriye û heya sala î di rojnameyên kurdî yên politik wek azadî dengê azadî ronahî hêvi û roja teze de xebitiye serhat baran sala î dest bi mûzîkê kir ew ji heya î gitarîst û solîstê koma dengê azadî bû û bi vê komê re du kasetan dertîne sala î de ew diçe almanyayê û niha bi malbata xwe li almanyayê li bajarê stuttgartê dijî ew niha li stuttgartê li zanîngeha media beşa dîzaynên agahdariyê de perwerdeyê dibîne ali serhat baran xwedî û amadekarê malpera gotinên stranên kurdî www ronibaran de ye mihemed arif cizîrî hunermendê bi nav û deng û dengxoş di sala ê zayînî li cizîra botan cihê mêr maqûlên kurd hate dinê û çavê xwe vekir hatina mihemmed arif bo ser dinê hevçax bo tevî împaratoriya osmanî û şerê êke cîhanî û qir kirin û kuştina bi kome ermeniyan bi destê dewleta usmaî ku bêhna xwînê tevlî şîrê dayka mihemmed arif de bû di zarokatiya xwe de vî jî mîna hemû zarokên cizîrê guhdariya wan bas û mijaran dikir ku ev qesabxanên bo ermeniyan danabûn her lewema wî bi çavên zarokiniyê pirsan ji xwe dikir eva bo çi û ji ber çi û heta kengî lewaz bûna împaratoriya kevnare usmaî û herifîna dergehê bilinde vê împratoriyê û pêk hatina çendîn dewletan li ser vê axê û kuşt û kuştar û girtina xelek û şerê yeke cîhanî bûye hegera têk çûna jîyana giştî ya xelkê deverê ev rojên reş û deravên teng û jarî û belengazî û bin pê kirina mirovanniya mirovan bandoreke zaf dana ser jiyan û hiş û mejiyê mihemmed arif û di kûratiya dilê wî da cih digirtin her vek xuyaye û tişteke eşekre bû ku cencera şerê yêke cîhanê zaf êş û elem tev xwe anîn û hindek jî afirandin û li deverê belav bûn nemaze kolip û xela li hemû cihekê hebû û heta çendîn salan perê xwe bi ser dever û cîhanê da kêşa bû mihemmed arif jî wek hemû kesên din ev saloxêt kirêt û ne rind ji bîra vê neçûn rabihoriya wan xurtên li ser kelexê seyekê yan kitkekê li kulanêt cizîrê hevdu di kuştin û çavan pirtikên keleş ji destê hev di revandin heta zikê xwe beriyê zarokên xwe têr biken yan çîroka vê keça kiçke ku bi hegera hebûna palozeke nan di destê vê de dibin dest û pên çend kesan da hate pelçiqandin bo pare nan rojeke din ji van rojên tarî ku mihemmed arif bi çavê xwe mêze kiriye û qet ji bîr nekiriye eva bû ku babê wî jî tevî sedan xurt û egîdên cizîrê bo şerê êke cîhanê hatne şandin û îdî nezivirîn mihemmed arif ji sala hetanî ê de jîyana xwe di girtîgeha dîyarberkr de bihorand navbirî wê demê bi çavê xwe mêze kir ku çavan seyda û hevalên wî yek bi dîv yêkê bi bê dengê hatine qenaredan îdî ji vê rojê ve hizrek kevte mejiyê wî hizra welatparêziyê û bîr û hizra wî di hemberî cîhanê da hatin guherîn û bi çaveke din mêzeyî çepeliyên cîhanê dikir dunyayeke bê bawer ku merofv têde çi bihagiraniyek nine piştî serbest bûn ji hepsa dîyarbekrê mihemmed arif çend mehan li kulanêt cizîrê avkêşî kir di hemen demê da jî dest bi sitirîna stirana kir namze ev stiranên pesin û mehta gernasan dikin û hem jî neqencî û kirêtiya kesên xweînmij û sitemkar eşkere dikir em dikarin bêjin hemû stiranên vê ên bijare û demê lawîniya wî da li salên reş di wê çerxê da renge dervîşî didan nemaze li varê wan merovên bi destê dujminan hatne êşandin mîna emê gozê xelîlê xazî salihê norî babê norî nadir beg û zaf ji mêrxasên dinêye kurdan stiran gotin yek ji xasmaniyên xelkê cizîrê ye dibêjin rojekê mîrê botanê biryarek der kir ku ev kesê cizirê bit stiranekê nezanît yan qesîdeyekê nexwînît bila li cizîrê nemîne dayka mihemmed arif edila li cizîra botan dengbêjeke bi nav û deng bû li bin çavedêriya dayka seydayê stiranbejên cizîriya edwê noran heftî nebû ku mihemmed arifê zarok du sê caran tev dayka xwe û celîla leelê û dayka remezan cizîrî neçûbane şahî û dawetan û xelkêt olî li hinek malên cizîriyan wek xwandina mewlûda pêxember û medîhe û helbestan nemaze li demên hecê û sinet kirina zarokan û xitim kirina quranê lewma şagirdê dayka xwe çeleng û zîrek bû û dizanî gihdarên wî çi terze stiran divên lewma bi lez xwe berda nav dilê wan û karî bigehîje armancê xelk zû bi axîn û nalînên wê dihesiyan ji ber ku ev axîn û nalînên ji devê mihemmed arif dibarîn hemû ji kovan û keserên vwan dihatin ji ber wê yekê û hewcehiyên hizr û bîrê û dilê xwe li serê salên siyan qesta duhoka dasînan kir li duhokê orteke nûv bo dengê xwe mêze kir û dest bi stiran gotinê kir lî wêderê xaringehek vekir heta nanê rojê peyda biket û rojê nan difirot û şevê jî tev heval û merovên mîna xwe belengaz dirûnişt û stiran digot paşê ço eskeriyê û piştî eskeriyê li dûmahiya salên sêyan de xwe kire sinetçî û berê xwe da gundêt dûr bo sinet kirina zarokên xelkê ev şola nûv ya mihemmed arif bûye sedema vê ku mihemmed arif zêdetir ji berê têkeliya xelkê biket û tevî xelkê rencber û îzakêş û çave kirî bijît navbirî li bin sîbera vê sinetçiyêda karî têr ava edet û rewşên xekê û mîrata stirana kurdî ji serekaniyê vexot sal bo salê nav û dengê mihemmed arif bilavtir diobû di geryanên xwe da çi li guvend û şahiyan û çî li kuçk û divaxanêt şevên kanona zaf tişt guhdarî dikir di sala an û an bû hegera bizvîna hizra derwêşatiyê di hundura mihemmed arif de tîpeke ayînî bi serokatiya xwe pêk anî endamên vê tîpê navbirî bûn ji piştî salekê mihemmed arif qesta bexdayê kir û xwe gihîande kompaniyên tomar kirina stiranan û tevî wan hinek ji stiranêt xwe tomar kirin bi firotina wan stiranan li kurdistanê hinek rewşa jîyana mihemmed arif baş bû û roj bo rojê mihemmed arif nav û deng peyda dikir û tevî hunermend û rewşenbîran pêwendî digirt mihemmed arif her di vê qunaxê da tevî hunermendên bi nav û deng wek elî merdan resol gerdî hesen zîrek tahir tofîq hesenê cizîrî cemîl beşîr meryem xan fewzîye mihemmed nesrîn şêrwan nasyar bû di sala an mihemmed arif xwe gehande radyo kurdî ya bexdayê û ji aliyê berpirsên radyoyê ve bi germî hate pêşwazî kirin û mihemmed arif karî piraniya stiranên xwe ji rêya radyoê ve bigehîne guhê guhdaran stirana mihemmed arif ya xezal xezal wek birişskê di nav xelkê da belav bû û cihê xwe di dil û hundura guhdaran da vekir îzgeha kurdî bi belav kirina stirana xirabû xirabû bi dengê mihemmed arif xweli ber dilê guhdaran şirîntir kir û mihemmed arif jî mîna stiranbêjeke mezintir dihate çav lêkirin distiranêt mihemmed arif de eşq û evîn kesayetiya jinê û keça kurd û şerê egîd û mêrxasan hemûyan cihê nemazeye xwe hene mihemmed arifê dengxoş û hunermend û sazbend di roja ê hevberî ê sermaweza sala ê li bajarê duhokê ço ber dilovaniya xudê û ji hunera kurdî mal avayî kir û li goristana şaxkê teslîm axê hate kirin hate veşartin mihemed arif cizîrî nizîkî stran tomar kirine kasêt xezal xirabû swaro pismamo yardilo ez xezal im bêrîvanê befr barî babê fexrê hesenîko çiyayê şengarê koçerê gulê mehromê şevên nîsana diyarbekir çiyayê kurdistanê û hwd bo cara êkan tîra evîna dilê mihemmed arif ketiye tevgula ertoşî li devera şernexê ya ku dikeve rojhilata cizîra botan li destpêka salên siyan da piştî ku hatîye duhokê hatiye bîravê û stirana gulê mehromê pê got û çendîn salan nigarê vê diberokê da bû li sala ê bûye evîndarê jinekê li gundê kurê gavana ku navê wê ilîzabêt bû evîndariya wan çend salan dom kir siyamend terbî kurdistanmedia com hejar mêrê mezin evîna biçûk navê filmeke handan îpekçî ye film di sala an di tirkiyê de hat çêkirin mijarê filmê pirsgirêka qedexebûna zimanê kurdî ye film çîrokeke li ser têkiliyên mirovî û kûr e filmekî li ser du nifş û du kulturan e keçek kurd biçûk dilê dadgerekî tirk nerm dike ji aliyê derhênereke tirk ve ku nifşekî nû ye turkiyê temsîl dike hate kişandin hejar dê û bavê xwe li rojhilatê turkiyê dema operasyoneke polîsan winda dike cîranek ji gund wê tîne stenbolê cihê ku dadgerê karkenarî rıfat bey rastî wê tê hejar dema hewceyî parastinê ye di derbekê de xwe li cem rifat bey dibîne û divê cara duyem ji destê polîsan were xelas kirin ew wek xizmetkarê dewletê û dozger tenê bi tirkî dipeyive lê hejar tenê bi kurdî diaxive hejar bi rûyekî xemgîn û xeberên cuda hêdî hêdî bi serdikeve û dihêle ku zilamê kal dev ji helwesta xwe ya radîkal berde rifat bey fêrî kurdî dibe û hejar bi tirkî gotinên pêşî dibêje û êdî herdu bê yî hevê nikarin bijîn roman têgîneke wêjeyî ya ku koka wê ji peyva romanus ya latînî ku tê wateya çîroka bûyera rastîn an jî nîgaşî ya pexşan tê ye wekî cureyeke wêjeyê pênasa û watedayina romanê ne tiştekî hêsan e lew ra roman jî wekî hemû cureyên wêjeyê wate û raveya wê li gora dem û rêbazên wêjeyî an jî hunermendên demê tê guhertin mirov dikare bi kurtayî an di di wateyeke teng de bibêje roman nivîsên dûvdirêj yên ku bûyeran bi awayekî rastîn û bi zerengiyeke berfireh hildide dest û lêkolîna xislet civak nêrît hest û dahûrandina azweriyên mirov vedibêje ye armanca romanê nasandina xisletan û ragihandina sêwirandina bêsiûdî û hejaniyan ya ku bi alaviya bûyeran tê vegotin e romana xurt û sergewer dikare xwe bi her awayî bikirmişîne bikeve her dirûvî û cihê cihê ji her mêjiyî ji her bedewiyê û her mezinahiyê re bibe navgîn dikare bang li her nîgaşbaziyê û rastîbîniyê ê bike û gelek deriyên nepenî yên gerdûnê li mirov veke her romanek jiyanekê cîhanekê heta mirov dikare bibêje xwezayekê şirove dike di tevê romanan de tukes nikare li du kes an jî du qewmînên ji hev rast bê heta di tevê wêjeyê de tu kes nikare li du romannivîsên ji hev rast were roman digel şewqdana civakî di bin daraza fermana fikr û ramana romannivîs de dimîne roman mirêka sinc û gerdîşên civakê ye roman camidî ye ew tiştekî veşartî nahêle û dîmena ku dibîne bi awayekî eşkere hildide dest tiştekî ku di jiyana rastîn de hebe û derbasî romanê nebe nîn e di romanê de sînor nayê danîn lewr ra di romanê de hêmanên ku ji rastiyê têne wergirtin hêza nigaş û dewlemendiya hundirî ya romannivîs xurtir dike û heta heyînên jiyana rastîn li pey xwe dixirikîne bo wê gelek caran tê gotin ku romannivîs mirovê ku ji xwe bi dûr ketî ye belê ne qure ye dilnizm e ew her gav xwe li pey lehengên xwe diheşifîne ew kesêkî e feşartî û winda ye tu kes nikare wî ê di romanê de bibîne car caran wekî siyekê dide pey lehengên xwe wî ê dişopîne û bêdeng dimeşe romannivîs lehengê xwe ber bi gêtiyeke nû de dixirikîne peyre hin bi hin mirov dikişîne nav rakêşarî dilniwazî û veşarîtiya jiyana lehengên ku ew bixwe parçeyek ji jiyana me ya rasteqîn in jixwe romana rasteqîn jî ev e ango divê ku romannivîs rêbayeke cawîdan efsaneyî bide çîrokê çendî ku çetîn be jî ev çawanî bo roman û wêjeyê pêwistîbûneke girîng û jênager e daraza ku em derbarê romannivîs de didin girêdayî pirî an jî hindikiya tiştên nenasbar yên ku aşkerekirina kurahî xweşikî û bedewiya şayesandinê dike ye digel hemû tiştî dîsa jî ne pêkan e ku mirov dikaribe bandora demê an jî mercên dîrokî civakî û aborî yên li ser romanê mandele bike wekî têzanîn di derbarê romanê de di navbera romannivîs û vekolînerên wêjeyê de gelek nerînên cur be cur hene belê ne pêkan e ku mirov van hemû nêrînan pevgîhîne an pênaseke xuya û aşkere bo romanê dayne bi hîmî gava ku mirov di maweya mêjuyê de berhemên romannivîs û wêjevanan li ber çavan radixê sê cureyên romanê yên bingehîn derdikevin pêşberî me digel van hersê cureyên bingehîn yê romanê dîsa mirov dikare gelek caran taybetiyên van hersê şêwazan di heman romanê de li nik hev jî bibîne bûyerên romanê bi awayên pircûre têne vegotin li gora rêbaz û qaîdeyên romanê an jî lîteratûra wêjeyî hinek hêmanên romanê hene belê di romana rastîbîn ya komalî de mijara bingeh têkoşîna navbera çînan e di şêwaza romanên wisa de têkiliya navbera kesan wekî lêkdana navbera karker û karsaz axa û gundî leşker û gerîla derdikeve holê di romana gerdîşî de têkoşana takekes ya li hemberî civakê û helwesta wî ya li dijî kevneşopiyan derdikeve pêş di berhemên romannivîsê coşdar an jî di romana lîrîk de bingeh lêkdana mirov ya bi xwe re ango hestên kes yên binakok û têkoşîna hundirî ye car caran jî ev têkoşînên hundirî û derveyî di romanê de li nik hev an di hundir hev de tê dîtin binihêre lîsteya romanên kurdî orijînala gotarê adar jiyan mahsum korkmaz bernavk egîd z li farqînê m ê adarê li çiyayê gabarê şirnex endamê komîteya navendî yê pkk ê û fermandarê yekemîn ê hrk ê bû di sala ê de fermandarê hêzên rizgariya kurdistanê hrk ê mahsum korkmaz egîd li çiyayê gabarê şehîd ket ji fermandarên gerîlla yên navdar ên pkkê mahsun korkmaz ango bi navê xwe yê tê naskirin egît li navçeya amed ferqînê jidayikbû di temenê xwe yê biçûk de koçî batmanê kir li batmanê di salên lîseyê de bi rêya mazlûm dogan di sala an de tevgera apociyan nas kir li herêma lûbnanê di nava kadroyên navendî yên pkkê de cîh girt mehsun kormaz mohra xwe li tevgera tebaxa an ya pkkê da ew di heman demê de fermandarê hêza rizgariya kurdistan hrkê bû û fermandarê manewî yê artêşa rizgariya gelê kurdistan argk yê û hêzên parastina gel hpg yê ye ew herî zêde jî bi wêneyê xwe yê bi heybet yê li pişt çiyayê gabarê bûye efsane li ser zimanan û di nava dilê gelê kurd de cîh girtiye di sala an de akademiya pkk yê wekî akademiya mahsum korkmaz hat binavkirin arsênê reşît polatov arsen polatov z m ê adarê hunermendê pandomîmê yê kurd yê herî bi nav û deng bû polatov yek ji hunermendê şanoya bêdeng pandomîmger yê herî bi nav û deng li sovyeta kevin û li cihanê bû û li dervayî sînorên sovyetê jî dihate naskirin poladov zanîngehên moskova û sorgonê di serî de li gelek zanîngehên cîhanê dersên şano tiyatro û pandomîmê dida her wiha gelek caran ji bo dersdayîn û semîneran ji bo zanîngehên parîsê berlînê û pragê dihate dawetkirin bi dehan pandomîm şano û skêcên ku poladov bi xwe nivîsandine û derhêneriya wan kiriye li gelek bajarên cîhanê hatine lîstin û gelek hatine ecibandin arsen poladovê ku bav û kalên wî ji dorhêla serhedê ji warê qers agiriyê piştî qirkirina xîristiyan û êzîdiyan berê xwe dabûn ermenistanê ji malbeteke kurdên êzîdî bû di sala a de li paytexta ermenistanê êrîvanê çavên xwe ji jiyanê re vekir beşa felsefeyê ya zanîngeha st petersbûrgê di pola sêyemîn de terikand paşê beşa rejîsoriyê ya zanîngeha moskovayê kuta kir û li parîsa fransayê ji pîrê pandomîmê marseille marso bi qasî du salan dersên pandomîmê dît di sala ê de bi handan û piştgiriya yekîtiya sovyetê li erîvanê dibistana pandomîmê ya arsen poladov hate vekirin û poladov li vê dibistanê bi sedan şagirt perwerde kir herweha ew hîmdar û rêvebirê şanoya pandomîmê ya êrîvanê bû piştre bi destûra wezareta çandê ya yekîtiya sovyetê şanoya dewletê ya moskovayê hate avakirin û poladov li wê derê wekî rêveber derhêner hate ser kar di maweya salên raserî salan bi sedan şagirt û şanoger gihand poladov ji sala a heta roja ku mir li beşa dîroka pandomîmê ya zanîngeha dewletê ya li yaroslavlê wekî hîndekar kar û xebata xwe berdewam dikir polatov di sala ê de li akademiya kurdî ku wê demê li bajarê dürena almanyayê bû û li di salên û a li bajarê wuppertalê di bin banê mala çanda baran navê fermî baran kultur haus e v mamostetiya şanoyê dikir û komeke şanoyê bi navê teatra baran perwerde dikir di sala a de ji ber nexweşiya dil li bajarê yaroslavlê ya rûsyayê ku li nexweşxaneya vî bajarî dihate derman kirin ji ber têkçûna dil jiyana xwe ji dest da arsên polatov bavê du zarokan bû partiya demokratîk a kurdistana îranê pdk î yek ji partiyên serekî û neteweperwer ên kurd li kurdistana rojhilat e navê partiyê partiya demokrat a kurdistana îranê ye partiya demokrat a kurdistana îranê partiya pêşeng û şoreşvan ya xelkê kurdistana îranê ye û hemû tex û qatên gelê kurd bo gihîştina bi armancên partiyê ku di bernameyê de hatine di nav refên xwe de rêk dixe navê partiyê di astê navneteweyî de democratic party of iraniyan kurdistan û kurtiya wê jî pdki e arma partiya demokrat a kurdistana îranê pêk hatiye ji bazinek bi rengê şîn ku li aliyê wê yê rastê gule genimek bi rengê zer heye û li aliyê çepê jî çerxeke pîşesaziyê bi rengê sipî heye ku ji heft dendan pêk hatiye di naverasta baznê de rojek ku deh tîrêj lê ketine û çiyayek bi rengê kesk di bin armê de di navbera gule genim û çerxa pîşesaziyê de zemîneyeke sor heye ku pirtûkeke sipî li ser de ye û hejmara di bin pirtûkê de hatiye nivîsîn ku sala avabûna partiya demokrat a kurdistana îranê ye têdîtin di çalakiyên pdkî li astê navneteweyî û derekî de di cihê sala tê bikar anîn û li bin armê de jî pdki tê nivîsandin organa herî bilind ya partiyê kongire ye kongire her çar salan carekê ji endamên eslî cîgir û şêvirmendên komîteya navendî û nûnerên endamên din ên partiyê bi radeyekê ku komîteya navendî diyarî dike pêk tê bi awayekê ku du ji sê endamên kongireyê li encama pirosya hilijartinê beşdarî kongireyê bin kongireya awarte li ser daxwaza komîteya navendî yan du li ser sê ya personêlên tewaw dem yên partiyê pêk tê organa herî bilind ya di navbera du kongire da komiteya navendî ye sekreterê giştî û cîgirê sekreterê giştî yê partiyê û endamên ku deftera siyasî hildibijêre li hember komîteya navendî de berpirs in deftera siyasî ji sekreterê giştî cihgirê sekreterê giştî û hejmareke endamên komîteya navendî ku ji aliyê komîteya navendî ve tên hilbijartin pêk tê di dema navbera du civînên komîteya navendî de deftera siyasî organa herî bilind a birêveberî û berpirsê cîbicîkirina biryarên komîteya navendî ye deftera siyasî civînên xwe pêka hewcehiyê pêk tîne û rapora xebata xwe dide komîteya navendî ev danasin li gor kongireya emîn ya partiya demokrat a kurdistana îranê hatiye nivîsîn sekreterê giştî yê vê partiyê mistefa hicrîye di sala ê de di nava vê partiyê de şer derket lihevnebûn çêbûn û paşî grûbek ji vê partiyê veqetî û bi navê hdkî partiyek ava kir partiya demokrat a kurdistana îranê pdkî di ê gelawêja an li mehabadê wek pdk a yekem ji aliyê ticar kargerên dewletê mamostên ayînî xwedan ax û serokeşîran ve hat damezirandin serokê pdk î yê yekem qazî mihemed bû li rasti de ew parti cînişîna komeleya vejiyana kurd an kjk bû ku sê sal berî hatibu damezirandin komara mehabadê bi tenê mehan jiya ji ber ku hikûmeta îranê peymanek dijî bi kurdan li gel sovyetê çêkir û êriş kir ser kurdistanê hejmareka mezin ji lîder serok û endamên komarê ji aliya hikûmeta îranê hatin girtin û ji wan li bajarên mehabad bokan û seqizê hatin darve kirin kêmtir ji dû salan piştî rûxana komarê pdk î xebata xwe bi veşartî kir piştî salên an li îranê bi rêberiya siyasetmedar û serokwezîr mihemed miseddiq li dijî şah mihemed reza û emperyalîstan helwest hate nîşan dan ku dixwastin hem erkên şahê îranê kêm bikin hem jî îstîsmara emperyalîstan xelas bikin kurdên rojhilata kurdistanê di vî wextî de li gel mihemed misediq bûn di hilbijartinên herêmî yên li sala yê pdkî bi awayeke azad tevlî hilbijartinan bû û di hilbijartinan de dengekê biqîmet destxist lê ev demokratîzekirin û reformekirina mihemed misediq biserneket û bi derbeyeka bi alikariya ciayê ji aliyê şah ve ji kar hate dûrxistin piştî ketina serokwezîr mihemed misediq artêşa îranê berê xwe da rojhilata kurdistanê û kurdên deverê aşt kirin li sala ê de rewşenbîrên pdkîyê bang kir ku li dijî rêjima îranê şerê çekdari bikin di encamê de ji kesan bêhtir endamên pdkî ku serokeşîr mela karker rençber di nav de jiyana xwe ji dest dan piştî van rûdanan pdkîyê xebatên xwe nepenî kirin di van salan de pdkîyê nekarî bi şerê çekdarî mafê xwe ji rejîma îranê bistîne her wisa li partiya demokrat a kurdistanê bi rêberiya mistefa barzanî têkiliyên xwe li gel îranê xurt dikirin ku li dijî îraqê şer bike ji ber van sedeman di nava pdkî de dudilî derket ku li gel îranê şer bike an na li sala ê grûbek ji pdkî veqetî û li îranê şer dijî îranê dan destpê kirin lê biserneketin û gelek ji wan hatn kuştin li sala ê di navbera îran û iraqê de hevpeymana cezayîrê hate destnîşan kirin piştî vê destnîşanê mistefa barzanî nekarî alikariyê ji îranê werbigire û hevsenga di navbera îran pdkî û iraq pdk xerabû dîsa pdkîyê di nav gel karên çekdarî hêdî hêdî dan destpê kirin piştî raperîna xelkê îranê dijî desthilata şah li sala û rûxana rejîma şah li rojhilata kurdistanê û îranê de valahiyeke leşkerî rûda di vê rewşê de pdkî û hindek rêxistinên din yên kurdî li mahabad û derdora kontrol kirin xûmênî dema şoreşa îslamî çêbû sozdabû kurdan ku kurdistan bibe xweser û daxwaz û armancên rêxistinên kurdî jî ew bûn lê piştî serketina şoreşa îslamî ew soz hatin jibîr kirin û di navbera rêxistinên kurd û pasdarên îranê de şer derket di vî şerî de pdkî komele û kesê bi navê şêx îzedîn huseynî rêbertî ji bo kurdan kirin di gelawêja sala ê de kurdan bajarê pawe ji destê leşkerên îranê derxist dest danîn ser çekên wan lê li sala ê rêjima îranê hemî herêmên kurdî dîsa dagir kirin li sala ê de jî serokê pdkî ebdulrehman qasimlo di hevdîtîna wî li gel rêvebirên îranê de hate kuştin li sala yê de jî serokê piştî qasimlo mihemed şerefkendî bi suîkastekê jiyana xwe ji dest da li sala ê de mihemed xatemî yê namzedê reformxwazan bû serokkomar û dest bi reforman kir kuştinên li dijî serokên kurdan hat rawestin pdk î heta nehe kongreyan bestîye liderayeti ya pdkî komîta nawendi ye ku ji endamên sereki u endamên laweki dêt berhev ji wan endaman kesan wekî defterê siyasi dên helbijardin ku sekretera giştî jî yek ji wan e kakşar oremar nivîskar û lêkolînvan kakşar oremar nivîskarekî kurd e biyografiyên navdarên kurd ên kakşar oremar bi nav û deng in dibistana destpêk û navîn li bajarên tewrêz û ûrmîyê bidawî anîne ji ber pirsgirêkên sîyasî û karê rojnamevanîyê nekarî xwendina xwe ya bilind li îranê bidomîne ji ber helwesta malbatê ya ji bo doza kurdistanê gelek caran ji hêla dewleta îranê ve rastî girtin zulm heqaret û zextên giran hatîye ji salên an û pê de dest bi karê lêkolînvanîyê li ser jîyana kesayetîyên kurd û mijarên dîrokî kirîye ji ber ku naveroka nivîsên wî sîyasî bû beşa sansorê destûra weşandina wan di kovarên weke sirwe û awêne de nedida k oremar ji salên an heya derketina xwe ya ji îranê bi gelek yadigarên serdema komara kurdistanê re hevpeyvînên dîrokî û dur dirêj pêk anîne ji wan kesên weke nemiran mîna qazî menaf kerîmî mihemed şapesendî dr seyîd ezîz şemzînî dr haşim şîrazî tahirxan simko celîl gadanî û hwd ku wek proje ji bo çapê weke sê cild amade ne û cilda yekê di an de ji hêla weşanxaneya sîtav ve hate belav kirin ku bi germî ji çar aliyên kurdistanê hate pêşwazîkirin ew hevpeyvîn heya niha gelek caran bi kurtî di malperên internet kovar û rojnameyên kurdî tirkî farsî û almanî de hatine weşandin ji sala an li ewropa di med tv mezopotamîya tv medya tv roj tv ronahî tv newroz tv û stêrk tv de dehan bername li ser jiyana kesayetîyên kurd durist kirine her wiha di gelek rojname kovar û malperên înternetê de nivîsên wî bi zimanên kurdî tirkî erebî almanî û farsî hatine wergerandin û weşandin berhemên oremar yên çapkirî ji bilî van gelek berhemên wî yên din li ber çapê amade ne proje û pirtûkên wî yên li ser du mijarên dîrokî û hunerî jî ji bo belavkirinê amade ne hinek ji wan kakşar oremar niha li ser projên nû jî dixebite û di karê ragehandin rojname bernamên tv û kovar û malperên înternetê de kesekî pir aktîv e ew di pena kurd de ji karê endametiyê bigire heya sekreterî û berpirsyartiya komîteya parastina mafê rojnamevan û nivîskarên di girtîgehê de xwedî erk û çalakîyan bûye herwiha ew nivîskarê rojnameya rojane a e rojname ye ku li ser rêbaza rojnameyên weke welat azadiya welat e û hwd ne ku li amedê tê weşandin ew bi nivîs û dusyayên xwe bi awayê heftane ji wê rojnameyê re dinivîse ji xeynî belgefîlmên li ser jiyana hunermend nivîskar û siyasetmedarên kurd bernameyên wî yên taybetî di hinek tvyan de li ser mijarên dîrokî hene kakşar oremar niha li welatê almanya dijî û di stêrk tv da mijûlî duristkirina bernameya navdarên kurd e hinek ji nivîsên kakşar oremar di malperên internetê de twitt malper û facebook çavkanî ciwan haco hunermendekî kurd e ciwan haco li sala an li sûriyeyê li bajerê qamişloyê hatiye dinyayê piştî xwendina xwe ya dibistana amadehiyê çû elmanyayê û li wir kevte zanîngeha bochumê ciwan li bochumê sê salan muzîk xwînd piştre bi şiklekê pîşekarane profesyonel dest bi derxistina kasêt û sêdêyan kir li tirkiyeyê sî û sê gule dûrî bilûra min gula sor destana egîdekî û leyla derxistin pêşmerge serhildan diyarbekir girtiyên azadiyê jî li ewropayê derxistin ciwan hacoyî muzîka otantîk a kurdî bi formên folk rock ji nû ve serrast kirîye hunermend bi vî awayî stranên kurdî bi dinê dinasînit û stranên kevneşopî di nav gelek baskên muzîkê da bi cih dikit destana egîdekî destane şiîra romanivîsê kurd ê bi navûdeng mehmed uzunî ye nivîskar di wê dastanê da behsa çîroka pênç ciwanên kurd dikit ciwan haco ew destana mehmed uzunî bi aranjeyeka nûjen û bi formên etno caz strandiye huseyîn çelebî jdb m şoreşgerekî kurd bû çelebî serokê rûmetê yê yxk yê ye huseyîn çelebî sala an li bajarê hamburgê ku li almanya ye ji dayik bû ji ber ku ji malbatake welatparêz dihat hîn di zarokantiya xwe de tevil xwepêşandanên ji bo kurdistanê bû ji ber van sedeman ew dûrî rastiya welatê xwe neket hîn di temenxweyî ciwan de dest bi xebatên siyasî yên pratîk kir wî tevgera azadiya kurdistanê bi derdor û hevalên xwe da nasîn huseyîn piştî ku xwendina xwe ya navîn bi dawî kir û nîv sale li zanîngeha düsseldorfê xwend bi şêweyekî profesyonel tevil kar û xebatê tevgera azadiyê bû bi xêra perwerdeyên siyasî êdî wî pirsgirêka azadiyê baştir nas kir û ramanên sosyalîst bi wî re bi hêz bûn êdî wî di serî de di weşan û belav kirina pirtûk û kovarên bi zimanê almanî de gelek karên serketî kirin lê dewleta elamn ku dixwest tevgera azadiya kurdistanê lawaz biêxe û bişkîne huseyîn û gelek hevalên wî di sala an de avêtin zindanê komara federal almanya dozeke di dîroka xwe de herî mezin li dijî huseyîn û rêhevalî meşand navê vê dozê weke doza pkkyê li düsseldorfê bi almanî düsseldorfer pkk verfahren huseyîn dadgehên almayayê mina platformeke ku dengê kurdan bilind bike û bêdadiya dewletên ku kurdistan dagîr kirine û hevaliyên wan yên ewropî tine ziman huseyîn piştî ku du sal û nîvan di zindanê de dimîne tekoşîna azadiyê didomîne bi serketî gelê kurd dide nasîn û di sala î de komeleya hevalên gelê kurd didamezirîne huseyîn jibo danasîna ramana azadiya tevgera azadiya kurd û kar û xebatên dîplomatîk gelek nirxên baş anîn holê bi baweriya xwe ya bê hempa wî êdî biryar da û tevil refên gerîla bû wî di rojaneya xwe de wisa behsa hêza baweriya xwe kiriye dema çiriya pêşîn a sala an jib o tune kirina pkkê bi alîkariya eskerî û teknîkî ya artêşa tirk hêzên başûrê kurdistanê ynk û pdk yê êrîş birin ser hêzên azadiya gelê kurdistanê gelek gerîlla şehîd ketin yek ji van şehîdan jî huseyîn bû huseyîn bi kesayetiya xwe ji me xwendekaran re mîna findeke di triya civak û jiyana kevneperest de ye ji ber vê yekê ew di duyemîn kongreya yxkyê yekitiya xwendekarên kurdistan de ku çileyê pêşîna sala an hat li dar xistin wek serokê rûmetê yê yxkyê hatiye hilbijartin karîkatur ji zimanê îtalî caricare bi wateya werimîn e an jî xêzik wêneyek e ku karîkatursaz bûyerek mirovek yan tiştekî bi xêzikên hêsan û saf û bi awayekî estetîzekirî pêşkêş dike ev sereta bi berketin rexnegirî û bi pêkenîn û bi mêldana rastiyê dilînîbûnek e carina ji bi pêkenîn rexne digirî û wêne ye ku nepixandiye bi kurtî afirandinên xêzikan di jiyana civakî de di gel danustandina hunerî bi têkîliyên dema hilberînî ve têne tesbîtkirin xêzikvanên civatekî wek kevneperest û pêşverû bi du baskan ji hev cuda dibin û dikevin nava geşbûniyek dubare ew di dîrokê de wek qanuna geşbûniyê ne wek hevî tê binavkirin di qirnê navînde zanistî xwedê bû hunerî jî berê xwe dabû xwedê di dema me va demê civakên çînî de huner û ramanî di hundurî hev de ne û huner jî bi taybetî ji bo çîna bindestan buye hacetekî axaftinê ji ber ku xêzik wek guliyên hunerê yên din ev jî pergalên berkêşanê ye rewşekî awarte jî heye ew jî bo taybetî tu serate an nasnake nabe malê yek çînî û bi tenê ji bo berjewandiya çînekî jî nîne ew di nav xeyal û zanyariyê de bi bandorek beranberîhev û bi têkîliya diyalektîka hunerê û daxweza mirovan ya hezkirinê derdikeve holê şiklê axafti î têgîhîştîneke tevlîhev e formîlî wî ewe mêjû têgîhîştin û zanyarî bi van her sisê xalan bûyeran ferisîne û ji kefgirê ve derbazdike û digihe rastiyê ew rastî zanyarî ye ji ber ku huner zanyarî ye zanyarî hunerê hilberînî û huner zanyariyê kuta dike ji nû ve dibe bi kutakirina hemû heyiyên zanyarî huner pêvajoya tekamulî derbaz dibe dest bi pêvajoya şoreşgerî dike rêya ramankirinê heye ew riya afirandinê û zayînê bi serata ye xwerû ye eve ne xêzikvan ji ronakbîr e divê xêzikvan ne tenê bi raman bi çalakiyên hunerî bê hêja kirin ji ber ku mîrovekî bê çalakî bê ehleqe u wek kevir e karê xêzikan di tevgera netewî de wek xwê u îsotê xwedî cîhekî xweru ye u hacetek ji hacetê têkoşîna netewî u civakî ye bi du şiklan tê karanîn yek yek xebata axaftin u nivîsandinê ve girêdayî ye yê din jî hunera xêzikan e u bi giranî xêzikan ve girêdayîye di nav rojname u kovarên kurdî de karê xêzikvanî xebate ke hêsanî ye bê qedr u qîmete u sivik tê girtinê ji ber ku rexne girtin u rexne li xwe girtin bi rê yek demokratîk hê venebuye tehamül jî jê nayê kirinê tenê ji bo pesndanê hinek rêxistin di kovarên xwe de xêzikên bi ramaniya sîyasî u bi jêre not ên nivîsandî diwşînîn ew jî xetere ke mezin e ji ber ku karê xêzikvanî bi xêzikane demê ku xêzikvanek xêzikek çêbike u di binde ramaniya xwe binîvîsîne ew tê vê manê ta ku ev bi vekîrî dibêje min ne kariya hunera xwe bi xêzikan karbînîm u bidim fahmkirinê ji ber kêmasiya xwe bi nivisandinê dide fahmkirinê u ew ne karê xêzikvanî yê ye îro sedem şunde mayîna xêzikan ne tenê evin ji ber ku welatên dagirker ku kurdistan di nav xwe de parve kirine ew hemu mislimanin li gor hikmê mislimanî yê jî çêkirina vêne u xêzikan qedexe ye her xebatek li serzêde kirineke u her ser zêdebuyin fêde ye ke mezin e mixabin neteweye kurd bi zorî hatîye nefîkirin li ser axa xwe koçerbun îro rewaçêde yejîyana wan ya civakî hê wek berê eşîrîye ma huner u çanda miletekî eşîr u koçer çî ye lê xêzikvanî ya kurdan çî ye behskirina xêzikvanî jî rast e an ne raste ew hemu pirsgirêk in xebata xêzikvanên kurd îro bê pere dirav ye u yên ku vî karî dikin wek sinc li ber çavên sîyasetvanan in demê ku bi xêzikên xwe dilê hinekan xweş bikin dê ew karê xwe bê pere dombikin dema ku karê xwe yê xêzikan li gor adet u seretayên dinê raste rast êrîşî put u lat an derewan durütiyan u xirabiyan bikin dinya li wan deng dibe bersîvê wan bi çalakî heye lê warî çalakîde ne mumkîne ji ber ku karê xêzikan girîng nehatîye girtin çend xêzikvan hene ew jî bi tiliyan tên hejmartin berhemên ku ji weşanxaneya bajar derketin û nivîskarên wan vî helbestkarê emerîkan di çêbûna ruhiyet û nasnameya emerîkan de roleke gelekî girîng lîstiye qalib û tixûbên zimanê îngilîzî wekî lehiyekê daye ber xwe şax û şovên helbesta xwe dirêjî hemû kar bûyer kêlî û ciyên jiyanê kiriye bi riya pîrozkirin û berzkirina nasnameya welatê xwe xwe gihandiye gerdûnîtiyê wergera ji îngilizî kawa nemir poe bêtir bi çîroknivîsiya xwe ve tê naskirin tê zanîn û pejirandin ku wî di qonaxa seretayî ya çîroka nûjen de tevkariyeke gelekî xurt kiriye bo mîrata wêjeya cîhanê lê belê helbestkariya poe jî bi qasî çîroknivîsiya wî girîng e û wergêrê kurd samî hêzil xwestiye ji binê vî barê giran rabe xwendevanên kurd ên hişyar bibînin bê wî ev kar çendî bi ser xistiye wergera ji îngilîzî samî hêzil helbesta erebî ya nûjen xwe dispêre qonaxên dirêj ên rewanbêjiya zimanê erebî ji helbestên kevin ên bi navê muallaqatul es seba heya îro vê helbestê gelek qonax hilanîne di pêvajoyên nûjenbûna helbesta erebî de çi qas ku şakir el seyab nazik el melayîke û adonîs her yek qonaxek in beyatî jî wisa ye di vê rêzê de yekem wergera bajar e ku li dû wê dê çendên din jî werin weşandin wergera ji erebî salih bozan h kovan baqî bi xwe mirovekî mirovbûna wî girêdayî kurdbûna wî ye bêsiûd e baqî bi xwe yek ji wan çîroknûsan e ku ji gelek kesên me yên ku niha dinivîsin û xwedî çend pirtûkan in kevintir e lê belê jiyanê rê nedayê ku heya niha çîrokên xwe di pirtûkekê de çapbûyî bibîne h kovan baqî ku berê çîrokên wî di azadiya welat de jî dihatin çapkirin di çîroka çîrokan de qala çi dike hema bi tenê qala pêvajoyên nivîskariya xwe û jiyana xwe ya birîndar dike per û baskên îronî û karesatê gelekî fireh vedike ev jî bi têra xwe balkêş e çîrokên sîdar jîr nîşaneyên hewldanên nû yên civakî û mirinên ku gelek caran di nava welatiyên çi min jêyê de veşartî dimînin dide çîroknûsekî xort î bîst û çar salî ku di temamê aheng û bastûra pirtûka xwe de bala xwe daye ser mirinên li derdora xwe zimanê kurdî bi deqên cûr bi cûr xwe di gelek waran de diceribîne dixwaze bi devê nivîskêr xwe li sembol û nîşaneyên kurdewarî biceribîne yên ku bi navên cin û perî pîrebok mêrê şevê an jî reşê şevê di binê hişê her kurdekî de hatine neqişandin çîrokên karaaslan xwendevanên kurd vedixwînin qonaxên wiha hişober mem bawer bi dîwana xwe ya pêşîn dil heye bi destpelinkî be jî dema xwe û bajarê n xwe nas bike di dilê xwe de dibêje ditewirîne wekî hemû helbestkaran ya mayîn ji xwendevanê xwe re dihêle ji wî ê xwendevanî ê re ku dê bikaribe bi van helbestan êvarên bajarê n xwe hembêz bike cemîl denlî heya niha çapbûyî çapnebûyî ji fransizî tiştin wergerandine kurmancî lê mixabin di ber re jî carinan helbest nivîsandiye helbestkarî ji xwe re nekiriye derdeserî lê bi vê dîwana xwe ya pêşîn denlî bi me dide zanîn ku wî di maweya deh salan de di hemû qonaxên xwe yên mişextiyê û derbederiyê de kêm nivîsandiye lê derdê xwe parzûnandiye ew derdê wî yê ku derdê me hemûyan e ji nirxandin com beser şahîn z ê adarê hunermendeke kurd e bi taybetî bi strana xwe rojbaş bi nav û deng bû beser şahîn di sala an de li gundê şaxko krü kprü di nava malbateke nîv hal xweş de hat dinê şaxko gundekî xwes ji herêma zara girêdayî koçgirî ye ku li gor pergala komara tirkiyê girêdayî wilayeta sêwasê ye koçgirî di dîoka siyasiya kurdistanê de xwedî cih û rûmeteke bilind e di nava deh zarokên malê pênc xwesik û pên biran de beser keça herî biçûka malê ye di nava kurdên elewî û herêmên jiyana wan de huner li gor zagonên olî û civakî cihekî bilind digire ber xwe jin û mêr di helkevt minasibet ên olî civakî û siyasî de bi hevre dixebitin û di ti waran de cudatî di navbera wan de nayê dîtin ji bona wê jî li herêma koçgirî dêrsim bîngol û herêmên din navê gelek jinên soresger jî di dîroka siyasiya kurdistanê de tê dîtin beser heya temenê saliyê û bi dawîanîna xwîndina xwe ya destpêkê di gundê sahiko de bû pistre ji bo dewama xwîdina xwe ya navendî hat istembolê ramanên kurdperwerî yên husênê bavê besê bandorek mezin li ser bîr û ramanên wê jî danî ji ber ku husên sahîn di warê naskirina pirsgirêka kurdî û zordariyên sîstema kemalîsmê mirovekî gehstî bû û li ser dîroka siyasiya kurdistanê jî gelek pirtûk xwendibûn hevalên wî yên herî bas pirtûkên wî bûn bîr û ramanên kurdayetiyê mîna mîrasekê bandora xwe li ser mejiyê zarokên malê jî dihist beser sahîn bi gelek hevalên xwe re di bin mercên giran de ji sala an heya sala an dest bi xebatek berfireh kirin ku navenda çanda mezopotamiya li bajarê istembolê damezrînin bi damezrandina nçm wan karîn di demeke kin de di nava dilê tirkiyê de bi sedan ciwan hunermend helbestvan û nivîskar li dora hev bicivînin û germiyek mezin di nava kurdên koçber di nava meterepolên tirkiyê de biafirînin berî wê beser di nava du komên koma serhildan û koma çiya de bû ku têde him xebatên muzîkê û him jî xebatên folklorê pêskês dikirin zivistana sala an beser ji bo besdarîkirina di festîvaleke çandî hunerî de hat almaniya lê ji ber ku dewleta tirkiyê biryara girtina wê derxistibû êdî nekarî veger tirkiyê ji wê salê heya niha ew li almaniya di nava dijî di qada ewropa de jî ew karê xwe yê hunerî siyasî dimesîne google bixwîne gûgil xizmeteke lêgerinê di înternetê de ye google hat wergerandin bi kurdî soranî lê şirketa google heta îro versiyoneke bi kurmancî qebul nake bi kurdî rêza malper e google hemû malperên cîhan digere û grêdanên sîtêyên dinere piştî biha dide lê ji bo malperên behtir girêdayî google wusa hemû tor digere û kontrolên malper çêdike ji bo pagerank rêzamalper hecmarêk ji deh dide wek yê servîseke google encamên lêgerînên li gorê têkîliya xwe tên hemû malperên cîhan li google de bi encamên lêgerînê bi têkîliya xwe rêz dibin ev çax qey kijan malper bilind e ev herdem li yêkem tê bi vî teklonojiya google dema lêgerîn ji hat guhartin ev teknolojiya analîtîk her dem bi malperên girêdayî dinere û dixebite bi xebitandina ad aware mirov dikare objeyên ku bi riya bername û malperan dikevin kompûtera mirov û agahiyên mirov ji dereke din re dişînin paqij bike heke we adwaware ava kiribe divê hûn dosya kurdish ini bixin hundir peldanka c program files ad aware lang dema we wisa kir divê hûn bernameya ad aware vekin û vê riyê bişopînin scan now veke costumize veke general bitikîne li wir zimanê kurdî hilbijêre û ok bitikîne êdî hûn dikarin vê bernameyê jî bi kurdî bixebitînin ad aware di meha tebax an de ji alî rêzan tovjîn ve li kurdî hatiye wergerandin bername li ser daxwaza ridvan bozkurt hatiye wergerandin kovara w kovareke çandî hunerî wêjeyî û rexnegirî ye ji sedema ku kovareke çandî hunerî wêjeyî û rexnegirî li bakurê kurdistanê weşaneke bi rêk û pêk nake komek nivîskarên ku li amedê û bajarên dora wê rûdinin dest bi xebateke hevkarî kirin û di meha gelawêja an de biryara derxistina kovara w girt di amadekirina kovarê de nivîskaran cih girtin navê wan nivîskaran ev in ayhan meretowar dilawer zeraq hîlmî akyol îrfan amîda lal laleş mem bawer mem mîrxan merdan newayî rêzan tovjîn serkeft botan sîdar jîr nivîskaran xwedîtiya kovarê li ser navê rojîn zarg çêkirin û edîtoriya kovarê jî dan dilawer zeraq û sîdar jîr lê di dûmahîkê de edîtoriya kovarê ji aliyê dilawer zeraq ve hate kirin piştî hejmara sêyemîn niviskar çiya mazî û helbestvan berken bereh jî beşdarî nav vê komê bûn û hejmara lijneya weşanê derket an hejmara yekem a kovarê îlon çiriya pêşîn di serê meha rezbera an de derket di hejmara yekem de şanenava nivîskaran di kovarê de cih girt ji ber ku yekemîn car li bakurê kurdistanê bi înisiyatîfa nivîskarên kurd kovareke wêjeyî çandî nirxandinû û aktuel derket hejmara yekem ji alî xwendevanên kurdî ve bi coşî hate pêşwazîkirin û germahiyek di warê wêjekariyê de ava kir kovar di aliyê rexne nirxandinê ve jî teşeyekî nû da kovargeriya kurdî kovar piştî hejmara an ji aliyê nivîskaran ve radestî enstîtuya kurdî ya amedê bû enstîtuyê di meha gulana an de hejmara mîn derxist û weşana kovarê ji hejmara mîn û pê ve ji aliyê enstîtuyê ve hate birêvebirin enstîtuya kurdî ya amedê di naverok û beşên kovarê de dewlemendiyek çêkir û hejmara nivîskarên kovarê berfirehtir kir her wisa hejmara mîn ku wekî hejmara demsalî ya zivistana an derket lê enstîtuyê ji hejmara mîn û pê ve kovar careke din bi rengê dumehane derxist piştî ku enstîtuya kurdî ya amedê kovar wergirt xwediyê kovarê bû semra ozbey û edîtorê weşanê jî bû azad zal û enîse şîrîn li ser ferheng pîrik tevnik tevnepîrk perpûr tevnepîrk şebeke mec terîme tor îng net network ji bo binavkirina net an jî web e net peyvêk îngilîzî ye navê network bi kurdî tor e herkes bi telefon û kompûtera xwe gredanên giştî dikare û bi vî awayî li ser tor tevlihev bibe tor network çi ye tor rîyek helî hêsan û erzan belavkirina belgedanka pêwendiya internet çapger û serkaniya ye torek dikare bi dudo kompûtera herveha bi torek seda û hezaran çar alîye dinye we be girêdan û ew jî bitûnî prensîpa bingeha tora bi nav û deng internete rastî bitûniya internet jî tene torek lokalî mezin bi alîkariya routera û ptp bi hev hatîye gredane îroj tor bûye xwezayîyek hema hema vek kompûtera eger tor tûnebaya we hemû kompûter daneye xwe tene bicûta bêfersenda vegûhastina agahiyan navbera van de ez bawerdikim niha hinek ji ve mîsalekê dixwazin kefa min gelekî ji mîna re te ji ber wilo her derfet hebe ez dixwazim wekî mînayekê zelaltir bikim de ka em bejin kompûtera azad û kompûtera baran li ser peşnûmeya proje windowsa kurdî dixebitin bêyî toreke kompûtera azad û kompûtera baran wê ji hew û miroven din ku li ser eynî peşnûmeye dixebitin bi temamî bêagah ba tene ew kesên ku wan nasdikirin dikarîbûn bi riya dîsketa name an jî bi telefone agahdarbikirina lê belê bi alîkariya toreke azad û baran heman bi hev re dikarin li ser eynî peşnûmaye û database beranber bixebitin û reşnivîsen xwe hev re belavbikin da ku hêsanî herdû bighîşin bi vî awayî dikare kompûtera omerî ferhad û diyar jî tevlî wan bibe û bibe alîkar li şûna rîska eynî xebate dubare bikin niha dikarin bi hev re behrbikin bi alîkariya tore îroj em dikarin ramanen xwe xebat û zanyarîyen xwe bêsînor û serbixwe berhbikin mîmariya tore di tore mezinde pêwistiya kompûtere sûxrekir bi ingîlîzî server heye kompûteren sûxrekir mekîneyên hêzdarin û rolekî navend di torekede dilêyîzin peyasede gelek standarte tore hene lê a helî te pêkanîn ethernete hejmara de xûyanîdike bingeha ethernet hatîye damezirandin standarten din jî token ring fddi atm wlan û vekîdin di we reberîyede eme tene ethernet bikarbînin rexnegirî di wêjeyê de beşeke girîng e bi taybetî li ser hûnandin mijar teşe rêziman leheng hêman û beşên din ên girîng ê helbest roman çîrok û pexşanan radiweste rexnegir berhema li ber xwe li gor zanîna wêjeyî digire dest û li aliyekî jîrîtiya nivîskar datîne holê li aliyê din kêmasî û çewtiyên berhemê derdixe holê di warê rexnegiriya kurdî de pir hindik berhem hene bi taybetî ji bo kurmancî rewşa rexnegiriyê gelekî hindik bi pêş ve çûye ji bo pêşxistina rexnegiriya wêjeyê di ê gelawêja an de malpera nirxandin com hate vekirin û arşîva hemû nivîsên rexnegirî tê de hate bicihkirin ji ber ku rexnegirî bi taybetî di kurmancî de ji alî xwendevanan ve nehatibû asta ku pirtûkên rexnegirî werin weşandin an jî kovareke rexnegirî were weşandin pirtûkên rexnegiriyê û li ser zanistiya rexnegiriyê bi kurmancî heta sala an jî nehatin weşandin helbest an jî şiîr di wêjeyê de beşek girîng e ku di wêjeya kurdî de beşa herî girîng e gor fikrên ekseriyetê li serê erdê destpêka wêjeyê bi helbestê bûye ango berhema wêjeyê ya yekem helbest e helbest hunera derbirîna tecrûbeya dilînî û hiş bi lêhûrbûn û ji dervê awayên ji rêzê wateyên ziman deng û lêdanan bi pergaleke belî dixebitîne ye bi corekî din helbest şêweyek vegotina wêjeyî ye ku bi sembolên dewlemend bi peyvên birîtm û bi dengên ahengdar tê hûnandin lê dîsa jî tarîfeka ku herkes li ser ittîfak bike tune ye di helbestê de bibîrxistin nîgaş sehek feraset cihên girîng digirin vegotin zêdetir porkirî ye bilêvkirin zêdetir bi muzîkî û bi tesîr e hest zêdetir li pêş û hêzdar e hesteyên derûnî rindîyek bandorker nagihaniyek bi sir heye pêwendîyên di navbera peyiv û deng de bi awazî e helbest heqîqetê bi tehayûlan bilêv dike û li ba her xwendevanekî curecur bandor întîba û bibîrxistanan derdixe holê di helbestan de ruhek heye ku xwendewanên xwe curecur dorpeç dike di navbera helbest stran muzîk û govend de pêwendîyek zexm heye di pêketina ziman de helbest xwedî rolek girîng e di helbestê de peyîv dikare bi çend wateyan were fêmkirin bi vê iklê her xwendewan û guhdar gor xwe ji helbestê maneyan hildigire hestgerm dibe ango helbestê di xeyala xwe de dineqîne û ji nû ve watedar dike helbestvanê tirk eslê xwe ereb e ahmet haîm helbestê lîsana di navbera peyîv û mûzîkê de zêdetir nêzikî mûzîkê ye dihesibîne gor wî maneya helbestê ya herî ba ê ku di xeyalên xwendewan û guhdar de tê neqiandin e nivisa kek berken bereh a di kovara nûbihar de bi navê helbest cihê sitarê ye hat weandin di derheqê helbestê de zaf agahîyên balkê dihewîne beek nivisê erkên helbestê wisa tîne ziman ger lu luê mensûr ji nezmê dixwazî wer i rê mele bîn te bi îrazî çi hacet meleyê cizîrî ev beyta li jor bi me dide zanîn ku i r ne tenê vegotineke ciwakariyê ye an belaxat e herwiha ne ragihandina fikr hizr an ramanekê ye i r di heman demê de sekneke li hember jiyanê ye hewldan û rêwitiya ber bi ruh û giyanî ye têgihîtin nasîn û duristkirina têkiliya di navbera heyîn û hebûn ê de ye ev çalakiya hi û dilî li ser rastiya heqîqetê bilind dibe lê ne rastiyê ji bo bidestxweveanîna rastiyê rê û rêçikên wê anî me dide helbest karê ponijîneke xwerî ye ew hêlên me yên herî mirovane dipelîne û hebûna me ya li vê dinyayê watedartir dike bi saya wê em xwe û derûniya xwe dinasin û di atmosfereke aram da dijîn helbest ew tita ku em dihizirin lê em nikarin vebêjin e ew cihê sitarê ye me ji xir û cir û kul û belayan diparêze dengê bêdengiya me bendergeha neçariya me ye helbest neynikeke ku em bi wê pergî xwe tên vêca kesê bi avayek ciddî li xwe mêze bike û hay ji jiyana xwe hebe dê hewqasî nirx û rûmetê bide helbestê jî rabûn û rûnitineke nelirê herwiha nîaneya jiyana me ya tevlihev û girîft e jî kesên ku helbestan dinivisînin re jî helbestvan an jî şaîr tê gotin helbestên ku mijara wan qehremanî û serborî dikevin beşa helbesta epîk minaka helbesta epîk ya herî pêşî destana gilgamêş e der birina hesta xwe bi ziman an ku bi nivîs jê re dibêjin helbest her neteweyek ji xwe xwediyê helbestan e helbestên sê xişte anku sê qadeyên xasmaniu û taybei ye kurdan in helbestên ku hestên gel ên hevpar weke kêf û êşê yan jî hestên takekesî weke evîn cudahî û bêrîkirinê digirin nava xwe helbestên lîrîk in ji ber ku helbestên bi vî rengî dema yewnana kevin bi sazamûreke bi navê lîr dihatin xwendin navê vî cureyê helbestê bûye helbesta lîrîk ev cureyê helbestê bi armanca dersdayînekê tên nivîsandin herwiha ji hestyariyê dûr in di helbesta dîdaktîk de armanc ew e ku ramanekî an jî pend şîret û zanînekê bidin mirov helbesta dîdaktîk hînker e helbestên bi têgînên felsefî hatine hûnandin ku wateyeke xwe ya kûr hene bi navê helbestên felsefî tên bi navkirin mijarên ku heyecan û xemgîniyê didin mirov bi şêweya şano ango bi şêweya dram trajedî û komedî tên nivîsîn ev jî bi navê helbestên dramatîk tên bi navkirin zerdeşt pêxembereke arî bû salan berî bûyîna îsa bîr û baweriya xwe ya herdemî bi rêçenasên civakiyên wê demê belav kiriye piştvanên zerdeşt gelek exlaq bilind û kûr û giranbuha ne li gor lêger û lêkolînên dîroknasan pirtûka wî ya bi navê avesta di wê demê de ji beşan û ji hezar bendî pêk dihat ew jî sêsed û çil û pênç hezar û hefsed gotin bûn û bi awayekî helbestî hatiye nivisandin di ser bawerî û ramana zerdeşt re pir demên dîrokî bihurine ew ramana civakê ya ku xwedan çandeke pêşketî û jiyaneke nûjen û bilnind bû her çiqas wek maneyî olî tê bi navkirin jî ji bona diyarkirina regezeyên wî li ser elementên xweristiyê bûn ew çar elementên xwezayî wek ba erd roj û av yên bingehîn ji jiyanê re palda bûn tarî û ronahî nexweşî û xweşî xerabî û qencî û mîzana zaniyê û nezaniyê wekî fênomenên nakokî dihatin dîtin di baweriya zerdeşt de fênomenek heye ew ji pîrozkirina agir e yên ku li ser rêç û şopên ramana zerdeşt meşiyan ewan ji xwe re du xwedan pesinandin ew bawerî bû bingeha jiyana gelan û ji wê demê hettanî îroj li ser du xetên nakokî bandurkêr bû ew çar pirtukên bi rûmet jî ji sedî çil hizrên zerdeşt ango di bin bandûra ramanên zend avesta pêk hatine ew çar pirtûkên nemir ku rûmet tên girtin ji bilî ramana xwedê dijî hevin û ji mêj ve şerê hev dikin her çiqas di naveroka wan pirtûkan de buhîşt û dojeh xirabî û qencî û ayetên wek hev hebin jî li gor mîtolojiyê sembol in û ji hizrê zerdeşt hatine girtin ji ber ku li gor regezên dîalektîk hîç ti tişt ji tunebûnê ava nabe û ji ava buyînê jî tine nabe xwe guhêrîne çavkaniyên van çar olên mezin jî ji hizr û regezeyên zerdeşt û bûda tên li gor rêvebirê ola îsa ola muhemmed pêxember ola cuhiyan civat bi desthilatiya regezeyên ewan hatiye îdarekirin ji aliyê din di zanyarî û jiyana materyalîstî de felsefa zerdeşt li gor regezeyên dîalektîkê ku sed salan berê pisporên marksîst bi lêger û lêkolînan derdixin ronahiyê ramana zerdeşt ji bo wan bingeha livîna bingeha jiyanê ye divê di xurustê xwezayî natur de her taxlîd di gel hinek sedemên dîalektîkê xwe bi xwe hatiye afirandin û ev avahî xwe di guhêrîne pisporên matêryalîst wek karl marx û friedrich engels lêkolîn û lêgerên xwe berbipaş heya hegel dajon çaxa ku mirov hizrên hegel agahdar dibe û ji hegel bihurî dibîne ku hebuna cîhanê û huliqandina hemu texlîdan bi çar elementên av hewa xak û roj zerdeşt ve girêdeyî ye ev jî diyare ku bê wan mirov nikare hebûn û tinebûnê ji hev derîne li gor van hizrên nêrbar sazgehê jiyana pakbûn bi bergehê zerdeşt hatiye vedanê her wek tarîxa gelên kevnare de adet û usilên jiyana civakî de jî ew hizrên bihnpakî li belxê heta hind yewnan turkistan wek pirekê ji demê pirhejmarxwedê yan heya qebulkirina xwedê yeki bandur li ser gelek olan dike û têkili jiyana duh îro û sibê dibe felsefa zerdeşt ji bo herkesî û her demê derbaz dibe ji mêjve muxalifên wê hene û ev zadê xwe ji hizrê zerdeşt digirin mixabin li ser rê ji êrişi her tişti vi dikin ku navê wi ji holê rakin û ji xwere bikin mal ola isa ola mihemed û olên din bi taybeti ji baweriya zerdeşt gelek fêde ditine piştre êriş û çalakiyên xwe ji bo tunekirin û kavilkirina rêzaniya zerdeşt dijwar kirine çawa ku diroknas ji mere didin fêrbuyinê ji mêjve heya qirnên nêzik jiyana mirovan a civaki di bin desthelatiya oli de bu îro ji gelên dinê zêdetirin di bin bandur û zagonên olî de ne û bi wehş û hovitiyê û bê dadi yê têne idarekirinê di dema zerdeşt de bingehê jiyanê bi regezeyên hevpar bi dadi azad û serbilind hatibûn danin demê ku ew olên din ji hatin afirandinê ji xwere ew bingeh esas girtin û serketin piştre ji bo meslehatên xwe û yê wan desthelatan der û dor ê xwe her tişt guhêrandin û nakokiye ke dijwar xistin bingehê jiyanê û jiyana civakê xistin taxê dubendiya belengaz ketiyê û dewlemend buyinê u xirabi xistin nav jiyanê ev nakokî bû xwîn kete nav civakê mirovan ji hevre tehemul nekir in ked û mafê wan ji holê rabû yên dewlemend bi heyiya zêr û diravan bandureke tadeyi li civatê kirin qanunên wan tenê ji bo parastina dewlemendi û malbatên wan bu bu hizrên zerdeşt bi teybetî li ser temenê qancî û neqanciyê ava na hizrên wî bi navê dûalîsmê tên ser ziman temenê vê hizrê bi felsefîk wî li gor demê çêkiriîya û hanîya ser ziman bandûra wan nivîsên wî li hemû hiizirvanên demê bûya dûalîsm hizrek ji wan hizrên wî yê navdar a pirtûka wî navê avesta ya jê re heta îro jî di nav kurdan de zend avesta jî tê gotin di avesta de ji wî bixwe re jî zarastra jî hatîya bi karhanîn zarastra berî wê deme wî navê keyekî medî ê kurd jî bûya bandûra hizrên zerdeşt bi teybetî weke pêşketinna demê û piştre ku derketina li hemû olên mazin ên yek xwûdayî jî bûya têgihiştina qancî û xirabiyê li gor wê têgihiştina dûalîsma zerdeşt li wan bûya ji wê wirdetir jî hizrên felsefîk ên ku hatina û pêşketina li wan jî bandûraka mazin ya van hizrên zerdeşt bûya bi teybetî dûalîsma zerdeşt bandûra wê di hemûyan de heya gelekan ji wan weke felefeyên demî ku î ro jî bi bandûrî navê wan heya û bahse wan tê kirin êdî weke kartenyennismê û hwd heta ku tê û digihijê kant û hegel û hwd li ser hemûyan bandûra hizrên wî heya ji ber wê bandûrê bûya ku mirovên weke niczhe rabûna û bi navî wî pirtûk nivîsandina di roja me de bandûra hizrên zerdeşt hem di olan de bê û hem jî di hizir û têgihiştinên felsefîk de bê hebûna xwe diparêzê zerdeşt ji ber ku bi tememî û saf felsefe çêkir û hanî ser ziman ew bandûra wî mazin bû ji deme wî heta ku were vê demê dem bi dem mirov karê bandûra wî bêne ser ziman pêşketinên di demên berî zayinê de ku li girêkk û dora wê li athîna û hwd bûn dîsa bandûra hizrên zerdeşt heya bi teybetî şopa dûalîsma zerdeşt mirov karê ji gelek aliyan ve wê bibîne dûalîsm di roja me de weke xetaka têgihiştinê ku jê sûd hatiya girtin û pergalîya demokratik jî tê pêşxistin a zend avesta li ser bi hezaran ayar çerm ên sawalan hatiya nivîsandin û hatiya parastin lê ew parastin heta ku îskenderê mekedonî ku di deme ku hata kurdistanê û kurdan ji ber kirinên wî yên xadar paşnavê zerqerneyntiyê pêvekirin wê bimêne îskenderê mekedonî di deme ku tê kurdistanê talanaka mazin dike hingî çi dikeve berî wî de di şawitêne û xira dike di wê demê de zend avesta ji aliyê wî ve tê şawitandin piştre hinek beşên wê yên ku hin oldarna piştî wî re ku di aqilê xwe de girtibûn nivîsandibûn lê di wê demê de îskenderê mekedonî hemû nivîsên zend avesta şawitand demek pir kevn berê li welatê medan nêzîkî gola ormiyê gundekî piçûk hebû li vî gundî malbateke bi navê spîtama dijiya ji vê malbatê re kurek çêbû dê û bavê wî navê zerdeşt lê kirin dema zerdeşt ji dayik dibe nagirî dikene yên ku vê bûyerê dibînin ecêb dimînin lewra tu carî ne tiştek weha dîne û ne jî bihîstine li ser vê bûyerê gund dibe du ber hinek dibêjin dê ev zarok bibe mirovekî mezin û dê ji gelê me re bibe rêber û ji kêfa dilerizin li aliyê din jî hin kes hene ku xwedî ramanên xerab in metran û karapana rahîbên olên mithra û daevayê ne didibêjin ev zarok dê mezin bibe gel li pey wî biçe û dê ola me têk biçe ji me re tu text û tac nemîne ji tirsa vê yekê dikevine nav hizran xwe ji zerdeşt dûr dixin û di nav gel de fesadî û gelaciyan dikin piştî çend rojan keşîş li hev dicivin û diçin mala bavê zerdeşt poruşaspa û jê re dibêjin poruşaspa em zanist û rêberên hemû xwedawendan û olan hatine ba te da ku em te hişyar bikin dema kurê te ji dayîk bûye negiriyaye û wek hacûcan keniye ev ne nîşanên baş in li gor remlên falên me di pêşerojê de ev kurik dê ola me ji holê rake û em ê malwêran bibin divê tu kurê xwe bikujî pourşaspa yek ji alîgirê ola daeva ye li gor baweriya ola daeva bingeha başî û xerabiyê yek e mirov çiqas rêz li başiyê bigre divê mirov hewqas rêz ji xerabiyê re jî bigre dema ku qurbana ji xwedayan re pêşkêş dikirin cudayî nedikirin navbera wedayê baş û yê xerab ji bo ku tofan û sosret neyên serê wan ji xwedayê xerab re bêtir rêz digirtin pouruşaspa neçar mabû nedixwest ku kurê xwe bikuje lê li aliyekî kurê wî û li aliyê din jî baweriya wî hebû zext û zora keşîşan û a gel jî serbarê ser bû dotira rojê pouruşaspa li meydana gund agirek mezin û geş dada gundî hemû hatibûn wir pouruşaspa bi bejna zerdeştê piçûk girt û kurik avêt nav agir agirê pîroz zerdeşt neşewitand û parast gundî û keşîş mat mabûn û ji vê ecêba giran bawer nedikirin keşîş ji inta xwe nedihatine xwar çi dibe bila bibe pêwîst e ku zerdeşt were kuştin roja din zerdeşt birin nav garana ga û gamêşan bi sedan ga û gamêş li meydaneke civandin zerdeşt danîn nav meydanê da ku ga û gamêş pê lê bikin û bikujin gamêşekî xurt hat li ser zerdeşt sekinî û ew ji binpêkirinê parast dîsa tiştek bi zerdeşt nehatibû li ser vê bûyerê keşîş û matran hîn bêtir tirsiyan piştî çend mehên din dîsa xwestin zerdeşt bikujin li derveyê gund şikefteke tarî û kûr hebû dêlegurek har li wir dijiya zerdeşt birin li ber şikeftê danîn da ku dêlegur bê û zerdeşt bixwe dêlegurê ew nexwar û hemand heta ku diya zerdeşt bêrîvan dughdova hat û zerdeşt bir malê zerdeşt êdî bûbû xortek salî di serê wî de gelek pirs hebûn digot gelo ez kî me çima he me jiyan çi ye çima mirov dimire piştî mirinê jiyanek din heye kê ev asîman çêkiriye û van stêrkan tê de bi cîh kiriye ax hewa av û agir kê ev ji bo çi çêkirine xerabî û başî çi ne û çima hene ev pirs tu tebat nedidane zerdeşt keşîş û metranan jî êdî hew dikarîbûn bersiva pirsên zerdest bidin ji xwe bersivên wan ji pirsên zerdeşt re nedibûne çare keşîş û metran êdî ji ber zerdeşt ketibûne emanê û jê direviyan piştî zerdeşt dît kesî ku bikaribe bersiva pirsên wî bide nîne biryara xwe da û bi xwe ket nav lêkolînan lewra diviya bû ku bersivên van pirsan bidîta rojên wî di nav daristanan de li ser dar û beran bi çûk û ajelên din re derbas dibûn bi şev jî li ser stêrkan lêkolin dikir herweha li ser suriştê element av agir hewa û axê jî lêkolîn dikirin keşîş û matranan li gor olên xwe ji her tiştekî re xwedayekî pejirandibû wek xwedayê rojê mîthra xwedayê avê anahîta xwedayê meyê û evînê haoma homa xwedayê xêr û şêr dihebandin ji xwedayan re mirov û ajelan qurban dikirin ava haoma vedixwarin pê serxweş dibûn û xerabiyan dikirin zerdeşt bi awayekî eşkere li hember wan derdiket û digot mirov pîroz in divê neyêne qurbankirin ajelên ku şîr didin ajelên ku cot dikin ajelên bar û siwariyê hwd divê neyêne qurbankirin ji bilî seremoniyan divê ava haoma neyê vexwarin ava haoma di koka xwe de pîroz e derman e divê ji bo serxweşbûnê neyê vexwarin zerdeşt wan şermezar dikir û baweriyên wan ser û binê hev dikir loma jî rojekê keşîş û matran li hev kom bûn û biryar dan ku zerdeşt ji gund derxin zerdeşt di saliya xwe de dikeve silûsê ango înziwayê diçe çiyayekî bi navê sabalan li wir di şikefteke de dijî û li ser pirs û lêkolînên xwe hûr û kûr dibe bi rêya medîtasiyonê zikr û îbadetê li hundirê xwe dinêre li dij nefsê têdikoşe paşê digihîje radeyek wisa ku êdî dikare analîza lêkolînên xwe bike li ser siruştê jî dibêje her tiştek madde û antî madde ku di siruştê de hene wek ben bihev ve girêdayî ne lawazî an têkçûna tiştekî bandorê li ser tiştên ji derveyê xwe ve jî dike belê zerdeşt ekolojiyê di wê demê de kefş kiribû li ser stêrkan jî weha dibêje sîstemeke xwedawendî li asîman heye her tişt bi hev ve girêdayî ye û di nav ger û guherînê de ye mirina stêrkekî destpêka stêrk an jî stêrkên din e ji bo dinyayê jî weha dibêje dinya telus wek hêkê ye zerika hêkê ax erd e sipîçka li dor zerikê jî hewa û tiştên din in qalikê hêkê jî wek zirx ji bo parastina dinyayê ye mîthraniyan digot hor roj xweda ye û navê wî jî mîthra ye her tişt wî afirandiye zerdeşt ev bawerî jî ser û bin dikir û digot mîthra hor bingeha jiyana li dinyayê ye ji ber germî û rohniya xwe pîroz e lê ne xweda ye yê ku mithra horê jî afirandiye heye di gerdûnê kosmos de sîstemek heye madde û antî madde di nav tevlihevî ango kaosekî de ne di nav vê tevliheviyê de jî sistemek heye ev tişt di mirov bi xwe de jî heye zerdeşt ji gerdûnê re dibêje mazda mezin û zanist zerdeşt mazda wek beden dibîne galaks stêrk siruşt xweza mirov ajel nebat û antî madde jî herweha her tiştek mîna perçeyek ji mazd dibîne û weha dibêje mazd makro kosmos e mirov jî mîkro kosmos in di kosmosê de çi hebe di mirov bi xwe de jî heman tişt heye bingeh yek e ahura mazda jî ahrîman bereveciyê ahura mazda ye kana fesadî û xerabiyê ye jî di mêjiyê mirov de ne ji berê ta îro herzan zerdest li gor lêkolîneran ji bo bawermendiya yek xwedayî vê serast ji wê bawermendiya yek xwedayî zerdeşt pêxember ji hemiyan zêdetir li gor ramanzaniyê dibînin ji bo hatina zerdeşt pêxember li dinê du dîtinên diyar bûne dîtina yekem zerdest di sala bz berî zayînê ji dayik buye dîtina duyemîn ibn sîna bircandi û bahmanyar sabih behruz zerdeşt bz buye pistî jibuyîna pêxember birahîm di sala bz de pêxember zerdeşt bi salan jidayîk buye ango di sala bz de buye herweha peyamber birahîm mamosteyê peyamber zerdest buye û zerdeşt şagirdê birahîm buye pistî birahîm ji mezopotamiye derkrtî ji ber key tus nemrûd zerdest ew olê arî berdewam kiriye bawermendiya ariyan parastiye dîtina siyem lêkokolîna lêkolîngerên hindî û farisan yanî zayîna zerdeşt bi girêdana sala lertiusla rastî sala bz tê li gorî tewratê adem di sala bz de nuh di sala bz de birahîm di sala bz de mûsa di sala bz de hatine dinê bi dagirkirina ereb mogol û tatar de bi milyonan cildên bermayên me sewitandin beriya dagirkirina ereban li ser çermê çêlekan bi ava zêr avêsta hatiye nivîsandin cild hatin veşartin li serê tîsfûn di nav pirtûka avesta de gotin kelim ketibin nav neslê wê demê de bes û êbaretê ji cild an bûn pirtûkxanên tîfsûnê bi destê tarîstana îslama ereb seid ibn ebî weqqas li susa ramhurmûz û kavrazm hatin sewitandin ji imparatotiya sasanî tebeletên pehlewî qeydkirî ma ne li van tebelêtan gotinên pîroz yên helbestwarî li hindistanê ji alê zerdeştiyan ve hatine parastin tebeletên pehlevi tomarên ferdewsî li sahname hatine tomar kirin mitaniyan hiksosiyan xaldîyan arartiyan nehriyan û medan tomar dike daner dilpêt jêlî cîhan roj jdb înaq gimgim bakurê kurdistanê helbestvan û nivîskar e cîhan roj di sala an de di qeyda fermî de li gundê înaqa gimgimê tê dunyayê dibistana seretayî li gund ya navîn û lîse li gimgimê xwendiye despêka bi kurmancînivîsana wî ye di heman salê de helbest û çîrokên wî têne weşandin di salên du hezarî de ew hinek termên matamatîgê diafirîne û ji enstituyê re bi rê dike ew xebat di sala du hezar û şeşan de di azadiya welat de tê weşandin nivîskar ji sala yan heya sala an li mêrdînê li sendîkaya kedkarên qada perwerdehiyê wekî sekreterê perwerdehiyê rêveberî dike di sala du hezar û yekî de bi pêşniyara wî li îzmîrê konferansa nivîskaran tê lidarxisitin li dû konferansê ew qerar digire û bi tenê bi edebiyatê re mijûl dibe dîwana wî ya ewil ratîka di sala an de çap dibe di gelek malper rojname û kovaran de nivîsên wî têne weşandin demeke dirêj di malpera diyarname yê de qunciknivîskarî dike heya niha sisê jê helbest sisê jê çîrok heft jê roman sêzdeh berhemên wî hatine weşandin romana wî perde bi navê mahrum bi tirkî derçû bi tevî pirtûkek di derheqê cîgerxwîn de hatiye weşandin di pirtûka bi navê kawayê min de û di pirtûka kurteçîrokan a ji hêla şaredariya amedê ve hatiye çapkirin de ew jî yek ji nivîskaran bû weşanên dîjîtal berhemên hatine wergerandin zulkuf kişanak di sala an de li gundê kerteşê ku girêdayê sêwrega rihayê ye ji dayik bûye wî piştî ku dev ji xwendinê fakulteya rehberî şêwirmendî û psîkolojiyê ya zanîngeha marmarayê berda dest bi karê rojnamegeriyê kiriye kişanak di sala î de di rojnameya yenî ulke de dest bi rojnamegeriyê kir ku ew di rojnameyên wekî ozgur gundem ozgur ulke yenî polîtîka demokrasî ozgur bakiş de yenîden ozgur gundemê de xebitî kişanak demeke dirêj di rojnameya azadiya welat de edîtorî kir rojnameger zulkuf kişanak li ser gundên kurdistanê yên ku ji aliyê dewletê ve hatine valakirin û şewitandin de lêkolînek jî kiriye û wê di weşanxaneya belge de derkeve pirtûka zulkuf kişanak a bi navê yitik kyler bin yılların kültür mirası nasıl yakıldı ji aliyê weşanxaneya belge ve di gelaweja sala an de hate çapkirin bi kirmanckî dimilkî danasîn zulkuf kişanak de dewa kerteş a sêwregi de ameyo dinya unîversîteyê marmara de qismê rayberî û şêwirmendiya psîkolojî pdr wendo ra nata rojnamegerîye keno hem bi tirkî û hem zî bi kurdkî kirmankî û kurmanckî nuseno yew kitabê ey ziwanê tirkî de bi nameyê yitik kyler de hetê weşanxaneyê belge ra vejîyayo dobelan doberan dûberan dumbelan an dûmelan xwarineke wekî kartolan e lê tevî ku di bin erdê de hêşîn dibe dîsa jî ne rehên wê hene û ne jî li ser rûyê erdê pelên wê hene li kurdistanê bi piranî li serê qelaç û girên ku tu carî nehatine ajotin jixweber hêşîn dibin ji bo dîtina dobelanan li kurdistanê bi taybetî mirov radihîjin xilç an jî kêran û derdikevin lêgerîna dobelanan dobelan dema wekî kartolan di bin axê de çêdibin diwerimin û axa ser xwe diterikînin ji wê terikandin û werma axê tê fêmkirin ku tiştek di bin de heye kesên ku li dobelanan digerin xilç an jî kêra xwe li bin dixin û dobelanê derdixin ser rûyê erdê dobelan xwarineke wekî kuvarkan xweş e û piştî ku di nav rûn de hate qelandin tê xwarin lê mirov dikare bêyî ku biqelîne jî bixwe xwê bike û bixwe çiyayê qerejdax û herêma dora wî çiyayî dêrika çiyayê mazî û gundên dora wê qoser û gundên dora wê li culemêrg û qamişlokê jî çêdibe û jê re dibêjin dobelan xelat pirtûka pêşîn a kurteçîrokan a sedat yurtdaş e rexneya sereke weke hemû pirtûkan encama lêkolîna li ser aliyê rêzimanê ye ev rexne hem ji weşanên sî re ye hem ji nivîskar re a dema li dawiya her çîrokekê dîroka nivîsa çîrokê hatiye nivîsîn navê mehan êlûn hezîran hatine nivîsîn ên din rast in divê hejmar navê mehan rojan û tiştên wiha qet ji bin destê redaqsiyonên nefilitin b kumika ê î û dema kêm dimînin mirov difikire gelo xwestine çi bêjin c nivîskar divê li gotinên erebî baş haydar bûna û di rêzimanê de serî biêşanda rêziman bingeha wêjeyê ye d di vê pirtûka çîrokan de rengê dewrê gotareke xweş û balkêş be jî ne di cih de ye ku di nav kurteçîrokan de bê weşandin jixwe pirtûk bixwe bi teknîkên cuda tevlihev e ev jî zêde ye li gor dîrokê rêzkirina çîrok û nivîsan ev e rêzkirina wan çima em ê çima wan li gor vê rêzê bixwînin û li gor rêza dîroka wan a nivîsandinê nexwînin weşanxane û nivîskar nivîs ligor xweşiya wan rêz kiriye an li gor teknîka wan gelo li gor teşeyên wan an jî li gor mijara wan kirine rêzê di pirtûkên wisa de heke wê çîrok ne li gor rêza dîroka afirandinê be divê li gor nihêrîneke wêjeyî be du çîrok ez û tu teşeyê vegotina ezê ji hemû çîrokên din çêtir balkêştir nûtir e lê tu ne wisa ye pirtûk bi ez dest pê dike û bi tu diqede ev xaleke balkêş e lê hundirê wê nehatiye tijekirin mijara ez û tu bi ser hev de naçin teşeyê wan jî bi ser hev de naçin tu kêmasiyeke wêjeyî ya ezê temam nekiriye dereke vala danegirtiye û ji navê wan pê ve tu tiştek têkiliyê di nava herduyan de ava nake çi tîne hişê mirov mirov dibêje qey ez û tu du aliyên bi hev re têkîldar û cuda hatine nivîsîn lê na ev valahiyek e heke tu bi teşeyê ezê bûna qewareya wan nêzî hev bûna û meraqeke mayî temam kiribûna an jî tiştekî nehatiye hişê mirov bikira serkeftî bû û pirtûk digihaşte qadeke cuda piştî xwendina vê nivîsê em pirsekê ji xwe ji zanebûna xwe ya wêjeyî dipirsin gelo ev nivîs çi ye çîrok e heke na ev çi ye çi nivîseke xweş e we bihîstiye gelek caran tê gotin ku wêjevan ew e ku bikaribe ketina peleke payizê bike rûpelek du rûpel deh rûpel bi rastî ketina peleke payizê dibe çîrokek jî lê ma nabe romanek jî erê dibe lê çend rûpel bi rastî çîrok û roman ne bi rûpelan in bi ziman mijar teşe û hûnandinê ne me got çi nivîseke xweş e ez lê çîrok e an na lehengek heye ew jî ez bixwe ye ez ê çîrokê ye wekî din divê em bêjin ku wekî din navê pismamekî bibore jî leheng di bîra xwe tîne wekî din kes tune mijar çi ye hinek hatine serîdana wî wî jî bersiv daye wan encam ji alî wan ve tune ji alî wî ve diyar e qewirandina wan encama mijarê ye nexwe ew kesên qewirandî jî leheng in winda nediyar in ez çîrokeke xweş e çîroka weşîna pela payizê bixwe ye sedat yurtdaş zimanê kurdî xweş xebitandiye mirov li pey xwe kaş dike dibe heta dawiya çîrokê teşe jî xweş e ji alî teşeyê ev ev heye çîrok ne ji serî de dest pê dike ma ne bi qewirandinekê dest pê dike nexwe berî qewirandinê hatina hinekan jî heye berî wê jî heye qey destpêkeke mijarê jî heye nivîsandina van gişan ne pêwist e wî jî nenivîsiye û çîrok ji serî de dest pê nake çîrok bi bersivekê dest pê dike serê çîrokê winda ye û qet nayê vegotin li pey hev bersiv dubare dibe ma ev jî ne dubarekirina tiştekî ye erê lê nivîskar dubarekirina gotinê ne bi heman bêjeyan bi bêje û hevokên cuda daye ma qey wan jî bersivek neda na ne pêwist e ku bidin lewre ev çîrok dirêj nebûye heta ku ew bersivê bidin ev çîroka xulkeyî ye weke ku me li jor gotiye leheng hew gotiye hûn hatin ee ji vê pê ve tu tiştek ne gotiye çi tişt hebin giş di hindur vê gotinê de ne çîroka hunerê ye ku nivîskar rê dide kêmasiyeke çîrokê jî heye ku em ê li ser tiştekî bibêjin gelo em çima çîrokan dinivîsin armanc çi ye armanca nivîskar çi be çîrok jî ew e armanc nivîsandina çîrokekê be ziman mijar teşe hûnandin û teknîka wêjeyî derdikeve pêş heke na çîrok jî bi armancên din re dimire bi wan najî dema ku di vê çîrokê de ez çêlî pismamê xwe dike çîrok dikeve awakî din zêde neşikê jî ev kêmasî nivîskar dixirîne û çîrok bi awayekî din diqede dîsa jî bi qasî ku em bêjin çîrok e an na serkeftî ye piştî çîroka balkêş çîroka qero heye dema hûn bixwînin hin bi çîrokeke balkêş î din re rûbirû dimînin lê piştî rûpelên çîrokê diqede çîrok dibe du çîrok mijara yekê jin û mêr be mijara ya din li ser qero ye qero lawê malê ye mijara jin û mêr li ser çêkirina zarokan e mijara qero li ser qirixên amedê ye di çîrokê de du mijar lê ji ber ku mijara yekem nepediyar e û mijara duyem dest pê kiriye çîroka qero ne serbixwe ye ne ji vê kêmasiyê bûna ev çîrok jî dê bibûya sedema guftûgoyekê lewre berî ku mijara yekem biqede mijara duyem dest pê dike mijara duyem serkeftî be jî ya yekem ne serkeftî ye niha di vê çîrokê de hûn mijarê çawa dibînin hûn dikarin bêjin ev yekmijar e lê gelo wisa ye dê bav mamoste û du bira bi taybetî jî qero na ev ne rast e ev hemû di hundir qero de hatine nivîsin qero çîrokek e lê ji serî û heta ku rûpel diqedin mijareke din heye çi ye mamoste û jina malê guftûgoya çêkirina zarokan dikin jixwe zarokên male jî hene di rûpela an de çîrok fireh dibe kesayetiya lawê mezin tê pesindan lê hîn mijara çîroka yekem didome dema ku kesayetiya qero tê ziman evcar nivîskar careke din dixire û mijareke din hêdî hêdî derdikeve holê çîrokê dagir dike û qero bi serê xwe dibe çîrokek serlehengê çîrokê heta rûpela an dayik e dûvre serleheng qero ye mijar qirixên amedê ne divê em wiha şîrove nekin çîrok li ser guftûgoyekê ye li gor guftûgoyê zêdebûna zarokan bi mînaka qero tê rexnekirin û yek çîrok e rast e armanc ev e lê çîrok ne ev e em li vir wêjeyê dinirxînin çîrok cureyekî derbirîna wêjeyê ye ew jî bi awayan tê nivîsîn hûn serbest in di warê avakirina awayekî nû de û armanca nirxandinên me jî jixwe ev e lê qero çîrokeke şikestî ye guftûgo naqede mamoste tiştekî naxe serê xwe û kesî din bûyera qero jî dibe ku hin kesan îkna neke hingê wê bê gotin ku çîrok ne mecbûr e ku guftûgoyê bigihîne encamê û xwendevan îkna bike ev rast in lê li dawiyê çi ma di dawiyê de ev dimîne teşeyekî xweş zîl daye di vê çîrokê de ku divê bê dîtin armancek û du çîrok qero du çîrok û yek mijar qero du mijar û yek çîrok qero lê ne serkeftî lewre ji bo serkeftina vê teşeyê dîsa zanebûneke teknîkî divê ev çîrok ji alî mijara lehenga jin ve balkêş e çima wêje timî bi leheng û dilqên gundî û hwd nabe divê leheng mijar teşe avakarî ziman û hêmanên çîrokan dewlemend bin kes ji me nikare her roj li pey hev çîrokên heman lehengan bixwîne ji vî alî ve çîroka kurmancî mîna heman çîrokê ye nerîmankê bi xebitandina jineke xwefiroş dilînî û nêzîkatiya wê ya jiyanê û ramanên wê balkêş e hin kêmasiyên di vê lehengê de hatine avakirin ev in dema we lehengek anî ziman rast be an jî nîgaşî be divê danasîna we ya leheng û kirinên leheng hevûdin bigirin û mirov nebêje ma ev leheng çawa vî karî dike çawa van gotinan dibêje xala duyem jî dikeve nêzîkatiya mirov a wêjeyê li gor we wêje divê mijar û lehengan li ser kîjan teoriyan ava bike mirov heta ku derê dikare lehengekî nîgaşî ava bike lehengê ku mirov ava dike gelo çi dide xwendevên heke wêje bi giranî xweşî xweşkirin xweşikî û bi vî awayî terbiye be nexwe divê lehengeke weke nerîmankê ku xwe difiroşe an jî li cihên araqvexwaran her roj bi yekî re dide û distîne dikare kesayeteke çawa mînak bide xwendevan heke gotinên nerîmankê rast bin divê her jin vî karî bike lê civaknasî vê napejirîne nirxên civakan vê napejirîne em dest ji tevan berdin nêzîkatiya zanistî ya hezkirin û evînê jî vê napejirîne gelo ev teorî çiqasî nivîskar bi xwe ve girê dide heke na ma qey nivîskar heta hetayê serbest e civak ji bo wêjeyê çi wateyê dinimîne heke mirov li gor teoriyên wêjeyî binirxîne mirov ê li gor kîjan teoriya wêjeyî binirxîne civak û hîn gelek teoriyên sedsala an dibêjin divê wêje kul keser û pirsgirêkên civakê kêf zewq û şahiyên ku têne jiyandin bi kar bîne ev xalên reel in heke wêje xwe bi reelê di wateya rastî bi tenê rastî ve girêde û sînor bike nexwe qey tu tiştekî ku surrealîzm sererastî bide civakê tune bi rastî hene lewre hin tiştên ku îro ji me re ji rastiyê wêdetir sererastî tên dûvre weke rastiyên gelek balkêş derdikevin holê pirsgirêka nerîmankê ev e pirsgirêka hey gewrê hey a di mistek jiyan a çiya mazî de jî ev e ev her du leheng divê ji nivîskarên kurdî re bi taybetî jî ji nirxandêr û nivîskarên ku serê xwe bi teoriyên wêjeyî diêşînin tiştekî bibêjin divê hin tişt ji alî me ve bê zelalkin lewre her cikav li gor xwe teşeyekî jî dide wêjeya dinê aha ev e pirsgirêkeke wêjeya kurdî mijareke balkêş e çend xortên li pey keçikan şindoyê travestî xwe li pey xwe didin kuştin lê ji çîrokê wisa tê famkirin ku hizbil qontra ev kuştin pêkaniye çîrok kêmasiyeke me jî diyar dike û vê pirsê dertîne holê di nava evqas bûyerên kiryar nediyar de çima çîrokên polîsiye derneketin holê bersiva vê pirsê nirxandina çîrokên heyî ji derdixe holê nivîskarên me ji bi wêjeyê re hevnasiyek ava nekirine bingeha wêjeyê jî bi hevnasiyê ye nivîskaran bêyî ku çîrokê baş binasin romanê baş fam bikin dest bi nivîskariyê kirine xwendin kêm e nirxandin tune ev çîrok jî nêzîkî sînorên xwe bûye lê nehatiye nav sînorê çîrokeke din dîsa jî polîsiyeyê tîne bîra mirov deriyê mêrdîn rengê dewrê jixwe gotar e çîroka kesê yekem e ji alî teknîkê ve nivîskar xwe dinivîse lê nivîskar li vir jin e an mêr aha ev xalên tevliheviyê ne dema di çîrokê de çêlî dewlemendiyê bû ev nayê wateya tevliheviya xetên stûr xetên stûr çi ne bi gelemperî dema nivîskar serê xwe bi karê xwe re neêşîne û li pey nûbûn û mezinkirinekê neçe klasîk bimîne û weke herkesî bike wê li dawiya hevalên xwe bimîne û tiştekî nû li wêjeyê zêde nake pirtûkên wan jî zêde nayên firotin xwendin û nirxandin dilê wan jî dişikê sar dibin û gel tawanbar dikin na an nivîskar tawanbar e an nirxandêr nivîsa rêzan tovjîn ji www nirxandin com hatiye standin sobarto romana helîm yûsivî sobarto ji şeş deriyan pêk têt her deriyek beşekî ji jiyana silêmanê lehengê romanê vedike nivîskar xwendevanên xwe li ber deriyê heftan dihêle û bi vî awayî pêşniyarî wan dike ku ew bi xwe mijara deriyê heftan li gora herşeş deriyên din li cem xwe saz bikin romana sobartoyê bi giştî behsa evîna silêmên ya ji bo belqîsa xemsar û çîroka serboriya dînbûyina silêmên teva hin agahiyên civakî û rexneya wan dike ji bo awayê nivîsandinê û yê vegotinê û bi giştî jî ji bo têgihîştina tevna romana sobartoyê em ê jî mîna romannivîsî ji deriyê yekem dest pê bikin bi nifirên weha ku bi şêwazeke dîrekt û hişk ku dijminahî û tawanbariya silêmên ya li hember welatê wî jê difûre hatiye nivîsandin lehengê romanê silêman têkçûyina xwe ya şexsî û bêmiraziya xwe ya ku dê di romanê de behsa wê bibe dixe stuyê welatê xwe ku navê wî sobarto ye û ji bo tolhildanê jî hewil dide ku wî bişewitîne têkîliya vê bûyera ku di rûpela romanê ya yekem de r hatiye behskirin û bi dû re du caran r û r dubare bûye agirê sînemaya amûdê tîne bîra xelkê wî welatî û herweha bi vî awayî hişê lehengê romanê jî diçe wê demê bi dubarekirina ku di rûpelê an de hatiye kirin tê fahmkirin ku di romana sobartoyê de heta niha çîroka dînbûyina silêmên hatiye vegotin çîroka dînbûyina silêmên an jî bîranînên wî bi vegotina bûyera agirê sînemaya amûdê dest pê dike lehengê romanê silêman teva gelek zarokên din di nava sînemaya ku dişewite de asê maye û xelkê derve jî ji bo ku zarokan xelas bike hewil dide di vegotina vê bûyerê yekem de hin pirsgirêkên ravekirinê yên li pozîsyona vebêjêr xwe eşkere dikin sedema wê jî ew e ku nivîskar ji romannivîsekî bêtir mîna rojnamegerekî tev digere û her weha ji awayên vegotina romanê gelekî bi dûr dikeve navkokiya herî mezin ku di romannivîsiya helîm yûsivî de rasterast ber bi çav dikeve ew e ku nivîskar ji derveyî sînemayê li bûyerên ku pêk tên dinihêre lê nivîskar ji bîr dike ku lehengê wî yê sereke yê ku bûyer li dora wî digerin bi xwe jî teva zarokên din di nava wî agirî de di hindurê sînemayê de asê maye û ew bîranînên ku têne ragihandin jî bîranînên wî lehengî bi xwe ne hingê divê berî hertiştî rewşa wî lehengî ya di nava wî agirî de bihataya vegotin avakirina romanekê vegotina bi awayê rojnamegeriyê qebûl nake lê mixabin helîm yûsivî guh nedaye vê yekê û ji barê avakirin û vegotina bûyerên romana xwe yên esasî reviyaye û agahiyên ku herkes dikare bi rehetî bi dest bixe rave dike ev yek jî tê wê mahneyê ku romana sobarto di warê tevna romanê di pozîsyona vebêjêr ya li hember bûyeran û di têkîliya bûyer û lehengan de hê di serê romanê de derbên mezin dixwe ji ber ku ji bilî şibandina navbera herdu şewatan bûyera agirê sînemayê di romanê de cîhekî ew qasî girîng nagire ji lewra mirov dikare bibêje ku agirê sînemaya amûdê jî di vê romanê de ji pîneyekê bi wê de naçe bûyer bi vî awayî bi dawî dibe mirov kîjan rojnameyê veke ew ê li heman agahiyan rast were dawiya vê bûyerê çawa di ser re hatibe dayin serê wê û hemû hêlên wê yên din jî weha ne zarok di hindur de dişewitin xwediyên wan hewil didin da ku wan xelas bikin lê belê ya balkêş ew e ku qêrîna zarokekî jî di vê romanê de nayê bihîstin hunerê romanê tucarî ev awayê vegotinê qebûl nekiriye franz k stanzel di berhema xwe ya bi navê teşeyên romanê de dibêje ji retorîka antîk û vir ve tê zanîn ku şêwazên curbecur û teşeyên curbecur herweha bandorên curbecur li guhdar an jî xwendevanên xwe dikin roman biçimleri r çizgikitabevi istanbul di vê romanê de di vegotina bûyera agirê sînemayê de ku ji ber hewildana silêmên ya şewitandina bajêr ve têt ya ku vê bûyerê dide xwendin ew trajedî ye ku di wêneyê zarokên ku di nava wî agirî de derî li ser wan hatiye girtin re derdikeve der peyvên wek agir bi perde û dîwarên axê ve hilperikî saw û tirsê xwe berdabûn dilên piçûcik zarokan berê xwe dan deriyê mezin û ji dêleva ku vekin ew girtin r ji xwe bûyerê bi qasî ku lazim be rave dikin ji vira û bi şûn de êdî avakirina hûrgiliyan û tercîha awayekî ravekirinê divê derkevin holê lê belê ger em bala xwe bidin vê mînakê em ê bi rehetî bibînin ku romannivîs bi du peyvên ku dikare bê bîra herkesî dixwaze xwe ji barê vegotina romanê xelas bike lê hin hûrgilî an jî detayên din jî tên bîra herkesî ku nivîskêr xwe ji wan bêpar hiştiye di vira de ger em bi awayê ku franz k stanzel jî ji bo nirxandina vegotinan pêşniyar dike tev bigerin em ê van pirsên jêrê ji xwe û bi dû re jî ji romanê bikin ev pirs hemû divê bên bîra her xwendevanê jîr lê belê nayên bîra nivîskêr ê wî ew bi tenê dibêje ev hevok bi xwe tu mehneya wê tuneye metafor û hêmaya ku di vê hevokê de ji bo şewitîna zarokan ya trajîk hatiye bikaranîn qet li bûyera ku tê vegotin nakin ev ziman ne zimanekî edebî ye mirov tê nagihêje bê ka nivîskêr xwastiye çi bibêje piştî vê hevoka bêmahne nivîskar dibêje heger di vira de nivîskêr behsa zarokên ku ew banê ji text û qirşik bi ser wan de tê xwarê bikiraya û hema piçekî bûya jî hebûna wan zarokan ya dilêş li wira nîşanî me bikiraya me ê ew qasî xem nexwaraya ku ji xwe vegotina romane jî vê yekê pêwîst dike lê di vê mînakê de jî ji nûçeyeke rojnamegeriyê pê ve tişt tuneye silêmanê ku lehengê romanê yê sereke ye bi xwe jî di nava wî agirî de ye lê belê digel ku ew qas bîranînên wî hene jî û digel ku yek ji girîngtirîn bîranînên wî divê ew bûya silêman qet behsa wê rojê nake tenê di rûpelê an de dêya wî dibêje xweska tu ji dêleva birayê xwe yê mezin bişewitiya r ger mirov bala xwe bide vê hevokê mirov dê tavilê pirseke dijwar ji xwe bike û pirsa ji vê pirsê girîngtir jî ev e cihê vê bûyera birayê wî û tercîha dêya wî ya ku ji hêrsa wê têt di romanê de tuneye bersiva van pirsên ku me kirin rehet e helîm yûsiv dixwaze di romana xwe de behsa hin bûyerên weha bike ku ji rastiya miletê kurd tên bûyera sînemaya amûdê jî di dîroka bajarê amûdê de cihekî giring digire ev taybetî bi serê xwe komplekseke mezin e ku bi hemû romannivîsên kurd re heye romannivîsên me tim dixwazin ji bûyerên rastiyê romanan ava bikin lê ji ber ku ew bûyer di tevna romanên wan de baş nehatine bicîhkirin an jî ger em bi awayekî din bibêjin ji ber ku romannivîsên me hê pêvajoya afirandina romanan baş fahm nekiriye ev bûyer pirsgirêkên estetîkî jî bi xwe re tînin axaftina nivîskêr ya ji derveyî romanê r vê yekê ji xwe eşkere dike di her nivîsa xwe ya li ser romanan de em vê peyveke fethî naciyê ku wek mezintirîn rexnegirê romana tirk tê qebûlkirin dubare dikin hemû romannivîs û hemû rexnegir divê bi vê yekê bizanin lê weke ku hemû teorîsyenên romanê li ser li hevdu kiriye di romanê de hertişt sebeba xwe heye ku ev yek jî romannivîsan mecbûrî tevneke têkûz dike yanî her detaya ku di nava vegotina bûyeran û şayesandina lehengan de tên bikaranîn divê di nava romanê de xwedî fonksiyon bin ger em bibêjin ku lehengê me textor e divê textoriya wî bi kêrî tiştekî were ger em bibêjin ku lehengê me dikuliya divê ev jî di romanê de tiştinan bi xwe re bîne an jî biguherîne heke leheng bikule jî nekule jî wek hev be hingê divê em behsa vê yekê nekin niha gava ku em bala xwe didin nivîsên xwe yên li ser romanên kurdî em dibînin ku me ev peyv ji bo hemû romanên kurdî bi kar aniye ev jî diyar dike ku qelsî û seqetiyên hemû romanên kurdî yek in nivîskar di rûpelê an de dîsa vedigere ser silêmanê ku dixwaze bajêr bişewitîne û dibêje silêman ji bo çi helbastvan e û ne tiştekî din e nayê fahmkirin ji bo çi ne cotkar e ne mamoste ye an jî ne berber e ji bo çi ilhes helbestvan di romanan de mirov nikare li gora kêfa xwe tiştan bi lehengên xwe bide kirin an jî mîsyonan bide wan weke ku me got di romanan de hertişt sebeba xwe heye ka em bala xwe bidinê gelo helbestvaniya silêmên tu guherînê di romanê de dike an na bersiva vê pirsê feraseta romannivîskariya helîm yûsivî ya di sobartoyê de jî derdixe holê dibe ku di rastiyê de yekî mîna silêmên hebe û bi rastî jî helbestvan be roman jî li gora bûyerên xwe vê yekê weke ku rast be dide hîskirin lê em ne mecbûr in ku bi vê yekê bizanin roman bi bûyerên xwe ji xwe rastiyekê pêşberî me dike jêderka van bûyeran û rastiya wan me aleqadar nakin ji ber ku helîm yûsiv fêrî nivîsandina çîrokan bûye pênûsa wî jî ber bi çîroknivîsiyê ve diçe loma gelek bûyer di vê romanê de bê destûr an jî beyî ku tu haziriya wan bête kirin dest pê dikin mînaka vê yekê jî dîaloga yekem ku em di romanê de lê rast tên dide me di r de behsa êşa piştê dibe û tê gotin ku pîra felek ku ew jî yek ji lehengan e teşhîsa vê êşê datîne û dibêje ku sedema êşa piştê hezkirin e weke ku tê fahmkirin mijara vî beşê ku behsa wî dibe êşa piştê ye lê ji ber ku navê pîra felek tê de derbas dibe nivîskar dikeve nav vegotina xisûsiyetên vê jina ku bi hin hêlên xwe ve kopîkirina ji doriyan grayê oscar wilde tîne bîra mirov û bi vî awayî êşa piştê ji bîr dike pîra felek pîrejineke weha ye ku tim ciwan dimîne lê gopalê wê ji dêleva wê kal dibe r di romana oscar wilde de jî heman têkîli di navbera dorian grayê lehengê romanê û wêneyê wî yê ku ji dêleva wî kal dibe de heye pîra felek teva surrealîstbûna xwe bi hemû xisûsiyetên xwe ve wek çemekî ji nişka ve dibeje xuş û dikeve romanê di vî beşî de nivîskar bûyera xwe ya sereke ji bîr dike û heta behsa mêvaneke wê û cîranê wê yê ku çûye diziya jî wê dike hê du rûpel bi şûn de nivîskar bi hevokeke gelekî şikestî ku tişt jê nayê fahmkirin bûyera xwe girê dide ji ber ku di vê hevokê de diviya du caran bîhnok bihataya bikaranîn û cînavkeke din jî piştî bîhnoka duyem hebûya hevok bi awayekî weha xuya dike ku mirov nizane bê kî kirde ye û behsa çi dibe rastiya vê hevokê divê weha bûya bûyera bi mêvana pîra felek re jî ku dîalogek jî tê de heye ji nişka ve xuya dibe û wenda dibe ku mirov dibêje qey nivîskar bûyerekê nîvco dihêle û ji ber ku fahm dike ku ev bûyer ji wî re ne lazim e di cih de derbasî yeka din dibe û mêvanê ji bîr dike lê belê mêvana wê bi awayekî weha hatiye dayin ku mirov dibêje qey dê hê behsa wê bibe destpêka vê bûyerê jî bê destûr e gava ku behsa xisûsiyetên giştî yên pîra felek dike nivîskar atmosfereke weha aktîv dişayesîne û pîra felek bi mêvana xwe re dide peyivandin lê gava ku di cih de dev ji vê bûyerê berdide û derbasî bûyereke din dibe dişibe zarokekî ku bala wî di heman demê de bikeve ser gelek tiştan bi vî awayê xwe yê vegotina neorganîzekirî nivîskêr beyî xwe nêzîkî li teknîka romana faulknerî ya bi navê deng û hêrs the sound and the fury bi frensî le bruit et la fureur bi tirkî ses ve fke kiriye di vê romana xwe de faulkner bûyera romanê di beşê yekem de bi rêya mêjî û vegotina benjyê bêhiş û kawik dide herçî benjy e ji ber gêjikbûn û kawikbûna xwe tu carî li ser bûyerekê konsantre nabe û xwe ji detayekê diavêje detayeke din û bi vî awayî serê xwendevanê xwe jî gêj dike heman hîs bi xwendina sobartoyê jî bi mirov re çê dibe bi tenê ferqek heye di navbera wan de ku ew jî ev e faulkner bi zanebûnî gêjikek an jî kawikek bi kar aniye û yê ku bûyerê vedibêje jî ew gêjikê benjy bi xwe ye an jî desorganîzasyon di vê romanê de hewcedariyek e lê di sobartoya helîm yûsivî de beyî ku gêjikiyeke lehengan hebe bi nezanî heman awayê vegotinê hatiye bikaranîn piştî vê derbasbûyina ecêb ya di nava bûyeran de nivîskar ji nişka ve dibêje lê weke bûyera mêvana pîra felek û êşa piştê ev bûyer jî di cih de tê jibîrkirin û ji ber ku nivîskar nizane bê dê çawa xwe ji vê qutbûyinê xelas bike û dest bi bîraniyên lehengê xwe yên zarokatiyê bike em ê nizanibin bê bi xweha xwe re ji bo çi û li ser çi dipeyive ji ber ku em ê nema wê xwehê bibînin ev jî dibe mînakeke din ji bo bêorganîzebûyina bûyerên vê romanê di vê hevokê de peyva kursî diviya bihataya tewandin ev awayê vegotina romannivîsî herweha di vegotina bîraniyên zarokatiyê de jî dewam dike di vî beşê ku di romanê de cihekî mezin digire de gelek bûyer weke yên pêşiyê bê destûr dest pê dikin û beyî ku bi dawî bibin an jî em bizanin bê çi guherînê û çi bandorê di romanê de dikin tên jibîrkirin lê divê mirov bibêje ku bûyera sereke ya romanê û ev hûrgiliyên li ser têkiliyên cinsî yên ji derveyî exlaqê civatê ji ber vê xisûsiyeta xwe behsa van bûyeran dibe exlaqê civatê rast e an ne rast e ew pirseke din e di nav xwe de tu têkîliyê danînin em ê di vira de zêde li ser wan têkîliyên ku nayên fahmkirin nesekinin hemû lehengên zarokatiyê bi dû re dibin sî û wenda dibin wek bûyera ku silêman ji bo ku çaydanan bifirîne dest bi limêjê bike û bi dû re dev ji vêya berde lê bûyera romanê ya sereke kîjan e bûyera romanê ya sereke hezkirina silêmên ya ji bo belqîsê ye silêman hê di zarokatiya xwe de dil dide belqîsê û digel ku belqîs bi yekî din re dizewice jî wê ji bîr nake heta ku fêr dibe ku pîra felek wê di koxa xwe de dixebitîne gelek têkîliyên din jî li dora silêmên digerin lê hezkirina belqîsê li cem silêmên bûye obsesyoneke xeternak û ji ber vê yekê silêman nikare debarî karê ku belqîs di koxa pîra felek de dike bike ji lewra agir bi serê wî dikeve û ji dêleva ku bajêr bişewitîne ew xwe bi xwe dişewite ji bo ku bide fahmkirin ku ev yek ne xema belqîsê ye belqîsê cixareya xwe ji agirê canê wî vêdixe lê li dora çîroka vê trajediya silêmên em çi dibînin ev tişt tev de îşev bibin silêman ma çima tu ji rastiyê zivêr dibî gava xwe tazî dike wê herdu derbas bin oda razanê ya bêhnkirî wê xwe dirêj bikin wê li çavên wî binêre piştî ku jê re gotiye ez te wek mêrekî dipejirînim û bi dilekî rehet xwe bide savar bi wan tiliyên ku porê te pê şeh dikirin biryara zewaca xwe îmze kir r ji ber ku nivîskar di rûpela û an de jî bi xwe têkîli nava bûyerên romanê dibe mirov baş fahm dike ku yê ku di vira de bi lehêng re dipeyive nivîskar bi xwe ye peyva ew ê xwe bide savar ku qet ne vegotineke edebî ye û bi wan tiliyên ku porê te pê şeh dikirin biryara zewaca xwe îmze kir jî dijminahiya wî ya li hember jinan xweş deşîfre dike lê ev dijminahî ji ber têkçûyina wî têt û ji ber vê têkçûyina xwe ya şexsî jî dixwaze welatê xwe bişewitîne ku di romanê de nivîskêr xwe ji vêya re jî kerr dike û di vê dijminatiyê de jî û di daxwaza şewitandina sobartoyê de jî lehengê xwe mafdar derdixe di navbera van hemû bûyeran de lehengê romanê yê sereke silêman ji ber ku xwe bi awayê vegotinê gelekî nêzîkî qerektera vegotina nivîskêr dike mirov nêzîktêdayina wî ya li hember bûyeran dîrekt dibîne awayê nivîskêr yê vegotinê û awayê lehengî yê vegotinê gelekî dişibin hevdu ji xwe êşa ku leheng dikişîne û şêwaza ku di dîaloga nivîskêr ya rasterast bi xwendevên re hatiye kirin de r derdikeve pêş jî vê yekê tesdîq dikin teorîsyenên romanê giş dibêjin ku di romanên yekleheng de ku vebêjeriya wan ji aliyê lehengên wan ve tê kirin zehmet e ku mirov nivîskêr û lehengên wan ji hev derxîne di vê romanê de jî weha ye lê belê di jiyana mirovî de hin demên giring hene ku karê romannivîsan hebekî giran dikin ew jî di nava wan bûyerên giring de eşkerekirina hîsên lehengan e ka em bala xwe bidin dîalogeke di navbera silêmên û belqîsê de di vî beşî de r silêman dê ji belqîsê re hezkirina xwe eşkere bike nivîskar gava ku ew bi hevdu re dimeşin vê bûyerê weha rave dike dixwest sorbûna ruyê xwe veşêre lê nikarîbû xemnake lê ka çi heye cara yekemîn rû bi rû em rawestiyan û me li hev niherî ezmano bilind bibe erdê biqelişe xelkno ref bi ref mîna pinpinîkan bifirin dinya bê hezkirin soleke kevnik e mêr bê jineke spehî qantir e û niha temenê min berî te toz û toz e û piştî te ez ê tune bim lê ev belqîsa piçûk çi keçeke seyr e ne veciniqî ne xema wê bû r mirov fahm nake bê ji bo çi şayes taswîr description di vê romanê de ew qasî kêm hatine bikaranîn gava ku leheng li derve dimeşin em nizanin bê derdora wan bi çi rengî ye lê ji bilî pirsgirêka şayesan kesên ku serê xwe hema çenekî be jî bi psîkolojiyê re êşandibin dê li bende vegotineke derûniya lehêng ya esasî bin du kes li hember hevdu sekinî ne û yek ji wan li hêviya bersiveke giring e ew bersiv ji bo wî di ser hertiştî re ye û ew kes lehengê romanê yê sereke ye di vê derê de tahlîleke psîkolojîk divê libendamayin tirs lerizîn û poşmaniya gotinan divê roman beyî van xisusiyetan nayên nivîsandin mirov nikare bûyerekê hema rasterast bide û derbas bibe mixabin di vê romanê de hemû hîsên silêmên bi awayekî weha qels hatine vegotin ku mirov di romanan de ji vî awayî re dibêje edebiyata erjeng an jî peyvên qlîşe tu dev ji tirs û heyecanên wî yên wê demê ku diviya hebûna berde mirov dibêje qey daweta wî ye lê di her eşkerekirina evînî de tirseke redbûyinê jî heye ku divê mirov vêya tucarî ji bîr neke leheng dipeyive an nivîskar ev fikir aydî kê ne ne diyar e di r de jî behsa kesên ku êgir ew gihandine hev dibe û navê sînema zekiye alkan girtîgeh ronahî û teva wan jî navê mezlûm doxan dide ku heçî kesên ku bi dîroka tevgerên kurdî û ilhes jî bi dîroka pkkê dizanin baş dizanin ku mezlûm doxan xwe neşewitandiye lê di ê adara sala an de piştî vêxistina çend darikên niftikê ya ji bo pîrozkirina newrozê çûyê xwe daliqandiye em di wê baweriyê de ne ku birêz helîm yûsiv jî vê yekê ji me çêtir dizane û belkî wî jî xwastibe behsa vêxistina darikên niftikê bike lê belê di romanê de heke mirov rastiya bûyerê nizanibe weha tê fahmkirin kêmaniyeke din ku di hemû romanên kurdî de heye jî ev e ku nivîskar xwendevanên xwe jî mîna xwe dihesibînin lê em necbûr in ku berî xwendina vê romanê biçin û hin berhemên din jî bixwînin wek mînak ger em vê romanê wergerînin zimanê milletekî ku kurdan nas nake xelkê wê deverê dê fahm nekin bê ev roman behsa çi dike li gora van bûyeran silêman divê di sala î de salî be yanî silêman divê di navbera sal kiribe lê di romanê de em vê yekê nabînin silêman heta dawiyê jî weke xortekî tev digere beyî ku em têkevin nava detayên ku dê me ji mijara me bi dûr bixînin em dikarin li vira çend mînakan ji xeletiyên gramera sobarto û herweha ya weşanxaneya avestayê bidin ji ber ku ev xeletî di gelek berhemên weşanxaneya avestayê de hene divê mirov behsa wê jî bike ger ji me were xwastin em dikarin mînakên hemû berhemên wan yên kurdî derxin divê weha bûya wê jî bi porê min lîst û bi ser mind e giriya ev hê baş nehatiye zelalkirin lê gava di dema borî de lêkereke gerguhêz û yeka negerguhêz bêne ba hevdu cînavk divê tewandî yanî li gora lêkera gerguhêz bête bikaranîn mînak mînak mînak nergiz winda bû diya wê digiriya selma digiriya birayên wê mabûn bêçare mînak kenê wê heta bin guhê wê dirêj bûbû ez pir kêfxweş im ji nû ve çêdibim r lê bavê min jî kêleka diya min girt r nivîsa îbrahîm seydo aydogan di www nirxandin com de komeleya nivîskarên kurd di sala an de bi navê kurd pen komeleya nivîskarên kurd li amedê bi awayekî fermî hatiye vekirin ji sala an û pê ve gotina penê ji ser navê xwe rakiriye û têkiliyeke wê bi pena navnetewî re nemaye her wiha kongreya an a pena kurd di ê gulana an de li amedê hatiye amadekirin û di encama vê kongreyê de komîteya nû ya birêveberan hate hilbijartin ku ji heft endamên sereke û du endamên yedek pêk tê di an de serokê pena kurd şêxmûs sefer e cîgira serok berîvan doskî û sekreter kekşar oremar in komeleya nivîskarên kurd a amedê di sala an de li amedê hatiye avakirin ji sedema nîqaşên li ser navê komeleyê û bi qasî salan komeleyê bêhtir dema xwe daye ser nîqaşan jî gelek xebat di warê rewşenbîrî nivîskarî û ramana azad de kiriye pêdiviya komeleyeke rewşenbîrî di heyva tîrmeha sala î de di civîna li îzmîrê de ji hêla arjen arî ve hatibû zimên di wê civînê de wê demê ev civîn wekî konferansa îzmîrê di çapemeniyê de cih girt pêşniyaz bi yekdengî hatibû pejiradin û di heman rojê de lijneya amadekariya damezrîner berken bereh arjen arî salihê kevirbirî îrfan amîda û nivîskarekî din ku niha navê wî nayê zanîn hatine hilbijartin nivîskarên kurd ên bakur di wan salan de li malên nivîskaran civîn li dar dixistin û li ser pêwistiya avakirina pena kurd li kurdistanê radiwestiyan di civîna ê tîrmeha an de li gor ku roşan lezgîn rênas jiyan û serkeft botan dane xuyakirin wan sê sal berî vê civînê li malan civîn li dar xistine û nîqaşa avakirina pena kurd li kurdistanê kirine avakirina pena kurd li amedê bi daxwaza pena kurd a elmanya dûvre navê xwe kir navenda pen a kurd ku li bakurê kurdistanê buroyek bête vekirin hate destpêkirin bi vê armancê civîna yekem li demir hotela amedê di sermaweza an bi rêveberiya yûnis behram pêk hatiye civîn di demeke wisa de pêk hatiye ku nivîskarên kurd ji çar aliyên dinyayê hatine konferansa rojhilata navîn û pirçandiyê û gelek ji wan li demir hotelê diman di vê civînê de nîqaş bi piranî li ser gelo dê tirkiye destûr bide navê pena kurd an na pêş de çûye û hemû beşdarvan li ser vekirina buroyeke pena kurd ku li amedê were vekirin biryar stendine piştî vê civînê navenda pena kurd bi peyamekê diyar kiriye ku wan edîb polat serkeft botan û arjen arî bi armanca amadekariya avakirina buroya kurd penê li amedê peywirdar kirine bi heman armancê civîna duyemîn di ê reşemiya an de li sendîkaya tes îş a amedê bi rêveberiya hêvî berwarî ku li ser navê navenda pena kurd çûbû amedê pêk hat di vê civînê de hin nivîskar dîtinên wekî ne pêwist e em navê penê bi kar bînin em dikarin komeleya nivîskarên kurd vekin anîne zimên di civînê de her kesî bi zimanekî eşkere got armanc ew e ku rojekê derfet çêbibin û navenda pena kurd li amedê bi cih bibe biryar û hilbijartina dawî di vê civînê de bi cih hat di vê civînê de rêveberiyek ji kesan hatin hilbijartin edîb polat sedat yurtdaş suzan samanci serkeft botan yildiz çakar samî tan û arjen arî piştî serîlêdana fermî ya vê birêveberiyê li bakurê kurdistanê bi rengekî fermî pena kurd bi navê kürt pen yazarlar dernei kurd pen komeleya nivîskarên kurd hate avakirin li gor rêbazên komeleyê rêveberiyê di nava xwe de edîb polat heta kongreya yekem wekî serok hilbijart pena kurd a amedê di ê gelawêja an de kongreya yekemîn pêk anî di vê kongreyê de birêveberiyeke ku ji kesan pêk tibû hate hilbijartin sedat yurtdaş serkeft botan yildiz çakar orhan miroglu abdullah kaya receb dildar û edîb polat li gor rêbazên komeleyê rêveberiyê di nava xwe de sedat yurtdaş wekî serok hilbijartiye heta niha bi dorê kesên ku serokatiya komeleyê kirine ev in di destpêkê de sala komele bi navê kurd pen yazarlar dernegi ango kurd pen komeleya nivîskarên kurd hatibe vekirin jî jgi sedemên berfireh ên hinek nîqaşan di sala an de navê kurd pen hatiye rakirin û têkiliyeke wê bi pen ê re nemaye mem mîrxan nivîskarekî kurd e mîrxan di sala an de li gundê xidranîyê ku girêdayî navçeya amedê ya erxenîyê hatiye dinê dibistana seretayî li heman gundî xwendiye dibistana navîn li gundê gîsgîsê ku sê gund ji xidraniyê wê de bû xwendiye dibistana amadehiyê li erxeniyê xwendiye û piştre jî mafê xwendinê li zanîngeha dîcleyê beşa mamostetiya zarokan bi dest xistiye û xwendiye piştî salên mamostetiyê ku li gundê başkoy dîgor a qersê gundekî navçeya karapinar a konya gundê şukurlî ya navçeya çinarê ya amedê û hwd ji ber ku rêveberê sendîkaya mamosteyan egitim sen surgûnî osmanelî ya bajarê bilecîkê bû piştre derbasî şaredariya mezin a amedê bû û bû serokê daîreya karker û karmendan piştre jî di sala an de jî bû serokê daîreya parastina hawirdorê niha serokê daireya çand û turizmê ye mem mîrxan di kovara qerfî pîne rojnameya heftane welat welatê me hîwa û gelek malperên kurdan de bi kurdî nivîsî di rojnameya azadiya welat de di sala an de dest bi qunciknîsiya beşa civak û jiyanê kir û piştre jî dest bi qunciknivîsiya aborî û piştre jî ya çand û hunerê kir di gelawêja an de tevî nivîskarên kurd beşdarî derxistina kovara w bû û tê de nivîsî her wiha bi tirkî jî di kovara mehane ya emekçiler evrensel û zgür gündemê de rêzenivîs nivîsên lêkolînî û çandî qerejdax çiyayekî li kurdistanê ye qerejdax bi zîvirok bilind û dirêj e û volkaneke vemirî ye m bilind e lavên ku ji çiyayê qerejdax hatine avêtin bi kilometreyan li dora çiyê belav bûye û wekî kevirê reş tê binavkirin li her derê dora çiyayê qerejdax mirov dikare li van keviran rast bê ku li gund û bajaran jî kela û xanî bi piranî pê hatine lêkirin çiyayê qerejdax ji amedê her ku ber bi navçeya wêranşarê diçe nizim dibe û dû re bi deşta herranê re dibe yek birinca xwe tê naskirin di rîwayetan de tê gotin ku wexta ku xweda dinya çêkir çiya hemû belavkirin qerejdax giriyaye û gotiye ey rebb il alemin te hemû çiya ji min dûrxistin te ez tenê hiştim li vir û rebb il alemîn got ku lê tu tenê li vir ma û ez ê navê te pir xweş û şêrin bikim engîn sîncer erdal yek ji şehîdên tekoşîna azadî ye sîncer ji aliyê kurdistaniyên li ewropa û botanê ji nêzîk ve dihat naskirin sîncer dema li ewrûpayê dixwend tevlî xebatên rêxistiniyê yên ciwanan bû û di nav salan de xwe gîhand gelek astên bilind seha xebatê ya herî dawî ya sîncer dîsa ewrûpa bû sîncer ku di rêxistinkirina gel û dîplomasiyê de xwediyê kedek mezin bû ji bo têkoşîna azadiyê ya gelê kurd ê tebaxê çavên xwe li jiyanê girt engîn sîncer bi navê kod erdal di yê adara an de li navçeya seyrantepe ku girêdayî maraşê ye ji dayik bû engîn sîncer heyanî saliya xwe li wir xwend di despêka tekoşîna azadiya kurdan de şoreşgerên wek mustafa yondem şêxo dîrlîk û battal efsan ku gelek xebatên mezin li maraşê kiribûn bandorek mezin li ser gel çêkirin herwiha malbata engîn sîncer jî di destpêka salên yî de ket bin tesîra têkoşîna pkkê ya li herêmê dewletê asteng derdixist pêş malbata sîncer lewma malbatê di sala an de koçî elmanyayê kir almanya ji bo wî welatek xerîb bû di demek kurt de elmanî fêr bû û dest bi dibistanê kir di heman demê de di koma futbolê ya zarokan a li navçeyê de cihê xwe girt dû şehadeta erdal mamosteyê wî yê ku ji bilî engîn hemû şagirt jê ditirsiyan di roportajekê de wiha digot engîn zarokek gelek dilsoz û bi aqil bû min pir ji wî hezdikir têkiliya wî bi hevalên wî re jî gelek baş bû min li gorî derfetên xwe dixwest şagirtiyên xwe gelek bi disîplîn perwerde bikim di kesatiya engîn de keda min jî gihîşt xaka bereket keda min baş fêm dikir û di pratîka xwe de jî ew dijiya erdal ket bin tesîra xizmên xwe yên di nava pkkê de cih girtibûn ji aliyekî ve xwend û ji aliyê din ve di rêxistinkirina ciwanên kurd de rol lîst di sala an de li komeleya maînzê tevlî xebatên çandê bû û li frankfurtê koma yckê saz kir di vê demê de qezayeke trafîkê derbas kir di demekê de ku hindik mabû bijîşk ji jiyana wî hêviya xwe bibirin ew bi ser xwe ve hat û piştî mehan ji nû ve tevlî xebatê bû erdal di sala an de bi awayekî profesyonel tevlî xebatê bû û bi yek ji pêşengên pkkê huseyîn çelebî re hevalî kir di sala an de çû akademiya mahsûm korkmaz û piştî perwerdeya li wir dît derbasî herêma botanê bû wî li qadên cûda yên botanê tam salan gerîlatî kir erdal di vê pêvajoyê de tevlî gelek xebatan bû û gelek caran birîndar bû sîncer bi fermandariya mangehê dest bi jiyana xwe ya leşkerî kir û bi rêzê fermandariya lek tabûr herêm û eyaletê kir erdal xwe di warê rêveberî û fermandariyê de xurt kir û di kongreya şeşan a pkkê de ji bo komîteya navendî hat hilbijartin piştî kongreya heftan a pkkê ji bo ewrûpayê hatiye wezîfedarkirin erdal li ewrûpayê di rêxistinkirina gel de cih girt û paşê derbasî xebatên dîplomasiyê bû engîn sîncer demekê endametiya konseya rêveber a knkê jî kir dû kongreya çaremîn a ydkê amadekariya vegera welêt kir xatir ji malbat û hevalên xwe xwest û di ê hezîrana yan de vegeriya welêt jiyan di yê tebaxa yan de sekinî ji ber ku erdal di merasîma ê tebaxê de bi qezayê şehîd ket engîn sîncer ku di hemû xebatên xwe de bi taybetiyên xwe yên têkoşer bandoreke mezin li her kesî dikir bi koça xwe ya dawî gelê kurd û hemû hevalên xwe xemgîn kir malbata hevalê erdal cenazeyê wî anî seyrantepeyê yekem carbû ku bi fermî cenazeyê fermandarekî pkkê dihat bakûr şêx seîd an jî şêx seîdê pîranî z li qollhêsara xinûsê erzîrom m pûşper li amedê şêxê neqşîbendî pêşawa û şoreşgerê kurd bû di sala an de li bakurê kurdistanê serhildana şêx seîd da dest pê kirin li hemberî zorbetî û îxanetên kemalîstan kalê şêx seîd di ê reşemiyê an de serî bilind kir kurdistanê bajar bi bajar ji destên dewleta romiyan navê niha tirkiye derxistin êrişê ser amedê kirin û bi mehan bajar dorpêç kirin berhingariyeke dirêj da nîşan ku amed nakeve dagirkirin bi qerera şûrayê hat rakirin têkoşer pêl bi pêl derbasî başûr û rojavayê kurdistanê bûn rêberê bizavê şêx seîd û hevalên wî ji bo derbasî başûr bibin bi rojê xwe diveşartin û bi şev dimeşiyan armanc berdewam kirina cenga awarte û xeyrî nîzamî bû bi xiyaneta bacenaxê şêx seîd ê serdar qasim qaso serokên serhildanê şêx seîd û hevalên wî hatin dîlgirtin di ê gulana an de wan derxistin dadgeha serxwebûnê ya rojhilatê şark istiklal mahkemesi ya diyarbekirê nêzîkî pêncî rojan darizandina wan dewam kir di ê hezîranê an de derbarê şêx seîd û hevalên wî de dadgehê biryara darvekirinê îdam da du kes bi çend salan ceza xwarin kes di heman rojê de û yên din û şêx seîd di ê hezîrana an de li taxa deriyê çiyê ya amedê hatin darvekirin kanîreş di nexşeyên sala an de weke bingl û kale tê dîtin bi tirkî karlıova navçeyekê bajarê bîngolê ye navçe di hêla çiyan da hatiye dorpêçkirin û navê wê an da hatiye guhertin û bûye karlıova heta wê demê gundekî bi gêxiyê va girêdayî bûye bilindayiya wê m rûpîvana wê km ye di navçeyê de çiya û erdên kend û kosp pirtirin erdên navrast biqasî e çiyayên li dora kanîreşê hilhatina rojê li li dinê du ciyan tê temaşekirin ji van her du ciyan yek jî kox da ye çîyayê bîngolê gund pêva girêdayê ne çiyayên wekî qertalix û xirxal jî hene deşta herî mezin deşta gonîgê ye sê çemên henin lê derfetê dirêjiya wan da agahî nîne navçê zêdetir bi zozanê xwe navdar e di gundê hemzan da germavek he ye şikefta kupikê li gundê kupikê ye li ser dîwarên şikeftan hinik verojtinên dema kevirî henin li xelîfan û kûrîkê da rêjeya lînyit heyê rezerva hatiye dîtin ton rezerva tê şuxilandin ton hatiyê tespîtkirin nifûsê navçê nêzîke kesan e li vî navçê zivistan gelek dirêje û sarê bi mêtroyan berf dibare zivistana vî bajaroke di meha da destpê dike heyan nîvê nîsanê didome ji nîvê nîsanê şûnva bihar destpêdike bihar bi baran derbaz dibi le mixabin bihar li vir kine havîn bi hûnikayî derbaz dibe meryem xan yekemîn jina kurd e ku bi zaravaya kurmanciya bakur stran li ser qewanan tomar kirine cihê jidayikbûna we nediyar e li gor riwayetekî di sala an li dêrgola botanê ser şirnexê û li gor agahiyên din li gûndê çêlika ebdulkerîmê eliye remo e giredayî kerboranê hatiye dinê bakurê kurdistanê meryem xan ji bo hunera kurdî zehmetekî gelek mezin kişandiye ji bona wê jî nav û hunera wê heya roja îro jî tên hezkirin meryem xan sala an li bajarê bexdayê di nava xeribî û êşên mezin de çû rehmetê di demekê de ku di civaka kurdî de bi şerm dihat dîtin ku jin bibin dengbêj yan muzîkvan û piraniya dengbêjên kurdan zilam bûn meryem xan xwe da bayê hunera kurdî û ji ber vê yekê gelek zehmetî kişandin meryem xan di nav kurdan de weke yekemîn stranbêja jin tê naskirin meryem xan dîyalekta herema torê bi kar tîne û kiteba huseyîn demîrer a bi navê ha wer delal jî îdiayên cihê dayikbuna wê go li çêlik xurt dike anatomî an jî bedennasî ew zanista ku laşê mirov û lawiran lêkolîn dike bêjeya anatomiyê ji zimanê yewnanî ji gotin anatemneine tê û wateya wê perçekirin e anatomî jî dibe ilme percekirine lê îro mirov ji beja anatomiye ilma tevhevkirina perceyen bedene ji bo avakirina organizmayeki bi fonksiyon fêhm dike anatomî ilmeki gelek kevn e mirov berî bi hezaran salan li ser anatomiye xebitîne li mezopotamya yê mirovan mih serjedikirin û gor şikle kezeba reş nexweşiyan teşhîs dikirin dîsa li mitolojiya yewnan da tê gotin ku xwedaye mezin zeus ji bo cezakirine lawe xwe prometeus davêje ser ciyaye qaf û li ser zinareki da girê dide eylo her roj tê û parcekî ji kezaba wî ya reş jê dike û dixwe lê kezeba wî heta roja dine careke din xwe ji nû ve dike mezin dibe yanî ta ji we çaxê ji mirovên him şikle organên him jî hindek fîzyolojiya wan wekî mezinbûna kezeba reş nas dikirin ji bo vê yekê ji mirova dikare li mezopotamyayê berê bi hezarên salan nişdarîye çavên û yê kisika mize çebikin wek tê zanîn ew nişdarîana di dîroka mirovahiyê da yên ewilî bûn amûde an jî kanî dara yek ji kevintirîn bajerên rojavayê kurdistanê ye bajerekî navçeya qamişloyê ye li parêzgeha hesîçeyê ye û dora kîlometran rojavayî qamişloyê û kîlometran bakur û rojhilatî hesîçeyê ye hejmara niştecîhên bajerê amûdê tevî gundên wê dora e li gundên başûrî bajêr hejmareke mezin ji êzîdiyan dijîn di ê çiriya paşîna î de di şewata sînemaya amûdê de ku hikûmeta sûriyê wek berpirsyarê wê hatiye napesinkarkirin dora şagirtên dibistanê mirin hejmara niştecihên navenda bajêr nêzê hezariye lê tevlî gundan tê gotin ku nêzî hezar gelheya amûdê heye li amûdê ji bilî kurda hema hema gel najîn tenê çend malbatên ermeniyan û çend malbatên ereban li vî bajarê kurda dijîn li başûrê amûdê di ser an de gundê êzîdiyan hene êzîdî li gundên amudê yên merkebê digurê qelaçix xirbê xwê çetelê kuliyê xirbexezal gorseîd xirbedilan mîk hêşerî tolko tolko berzan morîka enteriyê mehmûdiyê û kerengo dijîn lê piraniyan niştecihên van gundên êzîdiyan jî koçî ewropa kirine di yê çiriya paşîn a an de bi sedan zarokên dibistana seretayî li sînemaya amûdê kom kirine û agir bi sînemayê ketiye di encama vê şewatê de nêzî zarokên kurd di encama şewatê de jiyana xwe ji dest daye mihemed seîd axa li amûdê bi rêzdarî tê nasîn bo amûdiyan û gelê kurd ew lehenge dema li sînemaya amûdê şewat derdikeve mihemed seîd axa agahiya şewatê dibihîse û ber bi sînemayê ve baz dide dema seîd axa ber bi sînemayê ve diçe welatiyek jê re dibêje kurê te fehed ne li sînemayê ye seîd axa jî bersîv dide û dibêje hemû zarokên amûdê zarokên min in seîd axa gelek zarok ji salona sînemaya amûdê rizgar dike dema zarokên din hembêz dike û ji salona amûdê derdikeve hesinê derî ku ji agir sinciriye û heliyaye bi ser wî de dikeve ew û zarokên di hembêza wî de jiyana xwe ji dest didin ji ber vê yekê seîd axa di dilê gelê amudê de wekî şehît tê dîtin le gelek saziyên rêveberiya rojava wêneyê seîd axa jî daleqandiye çiyayê agirî an grîdax an glîdax berê jî koşaxî an çiyayê şaxî bi ermenî masîs an ararat çiyayê herî bilind ê kurdistanê ya beşa bakurê kurdistanê ye û dikevê sînorê tirkiye bilindiya wî m ye û bi vê yekê bilindtirîn çiyayê kurdistanê û komara tirkiye ye bi çiyayê agirî ê biçû re bi rastî digotin şaxî biçûk bi ê mezin re digotin şaxê mezin serê wî jî hertim bi berf qeşa û mij e li ser wî kovikên volkanîk hene çiyayê agiriyê biçûk ku nêzîkê agiriyê mezin e m bilind e ji serdema navîn a dawî ve navên çiyayê agirî tê bikaranîn navê çiyayê di kevneşopiya kurdî de bi navê koşaxî an jî çiyayê şaxî hatiye bi navkirin navê çiyê di kurdî ya îro de çiyayê agirî ye ev nav tê wateya çiyayê bi agir yan jî çiyayê agrîn navê kevneşopî ya farisiyê de navê çiyayê agirî bi farsî kh e nuh hatiye binavkirin ev nav di farisî de tê wateya çiyayê nûh navê ararat guherînek yewnanî ya peyva rr e ku di zimanê îbranî de ji bo urartiyan ku di demên kevnar de li zozanê ku ermenî lê hebûn dihat bikar anîn her çend çiya li cîhanê bi gelemperî bi vî navî tê nas kirin jî tu mirovên herêmî ev nav ji bo çiya bikar neanîne di kevnariya klasîk de di xebata geographica ya strabo de lûtkeyên çiyayê agirî wekî abos û nibaros di grekiya kevn de hatiye bikaranîn çiyayê agirî bi di kevneşopî ya zimanê ermenî de masis masis be jî lê navên ararat û masis li ermenîstana îro wekhev tên bikaranîn tê fikirîn ku ev nav ji peyva farisî ya navîn masist mezintirîn an ji mns ku di proto hindo ewropî de tê wateya çiya li gorî arkeologê ermenî petrosyan navê çiyayê mu di destana gilgamêş de derbas dibe navê çiyayê mu ji wir de maye çiyayê agiriyê lûtkeya herî bilind a kurdistanê û ewropayê ye heya metre bazalt taybetmendiyên çiyayek volkanî ku ji lavên andezîtê pêk tê û taybetmendiyên çiyayê volkanîk girtiye li serê çiyê rûerdeke qeşagirtî heye li rûyê rojhilat bi bilindahiya mîtroya çiyayê agirî ya piçûk cîwarbûye di bilindahiya çiyayê agiriyê de xuyangên cihêreng heye mêrgên ku heya sînorê berfê tê mêrgên kulîlkên cihêreng û rengîn û bi mêrgên çiyayî ve xwedanê dîmenek balkêş e bi tevahî şaxên qeşagirtî yên ji serma qeşayê daliqandiye hene ev şaxên qeşayê di navbera û km de diguhezin daliqandina qeşayê li kêlekên başûrê çiya heta mîtro li kêlekên bakur heta mîtro berjêr bûye ji van şaxên qeşayê ya herî mezin li geliyê bakurê rojhilatê kraterê tê dîtin ji ber şepola zêde qeşayên ku car bi car berjêr ve şiqitîne bû sedema çêbûna qeşagirtek mirî qeşaya nûvekirî di bilindahiya mîtro ya de li deverên jêrîn ên geliyê pêçaye çiyayê herî mezin ê kurdistanê çiyayê agiriyê li gor încîlê pîştî tofanê keştiya hz nûh li serê çiyayê agirî daniye û ji ber vê yekê çiyayê agirî weke çiyayekî pîroz tê dîtin li gorî baweriyek din ve jî di peyamana kevin de di nivîsa tekvin hatiye nivîsandin ku keştiya nuh li çiyayê roniştiye lêbelê di quranê de tê gotin ku keştiya nûh li ser çiyayê cûdî rûniştiye di salên an de di wêneyên hewayî de şeklên mîna keştiyê wekî hebûna keştiya nûh hate şîrove kirin lê piştra derket ku ew bê bingeh in çiyayê agirî ku di pirtûkên pîroz de jî derbas dibe di zimanên cûda de gelek navên çiyayê agiriyê hene navên sereke ku zêde têne bikaranîn ev in ararat kuh i nuh cebel ûl û haris in kronolojiya çalakiya volkanîk ya holocene ya ku bi çiyayê agiriyê ve têkildar e an ji aliyê vekolînên arkeolojîk dîroka devkî tomarên dîrokî an jî kombînasyona van daneyan ve tê tomarkirin kirin ku ev delîl dide teqînên volkanî yên çiyayê agiriyê di navbera salên an berê zayîna îsa de bz di sala an de pîştî zayîna îsa de di salên û an û di an de çalak bûye delîlên arkeolojîk destnîşan dikin ku teqînên teqîner û herikînên pîroklastîk ên ji milê bakurê rojavayê çiyayê araratê herî kêm yek ji wargeha çandê ya kura araxes rûxandiye û binax kiriye di salên de bûye sedema gelek kuştina mirovan dîrokên devkî diyar kir ku teqînek girîng a mezinahiya nediyar di berî zayînî de qewimiye û teqînên piçûk ên xwezaya nediyar dibe ku di û an de pêk hatibin li gorî şîrovekirina daneyên dîrokî û arkeolojîk erdhejên bihêz ên ku bi teqînên volkanî re têkildar nabin jî di salên berê zayînê û an de çêbûye erdheja sala an û şimitoka ku di sala an de ji lûtkeya çiyayê agiriyê herikî bû sedema qurbaniya gelek kes an di ê tîrmeha an de li çiyayê agiriyê teqînek avî ya binê erdê çêbû û ji şikestinên radyal ên li aliyê jorîn ê bakurê çiyê herikîna piroklastik pêk hat û di teqînê de erdhejek bi mezinahiya pêkve qewimiye di vê erdhejê de hezar kes mirin û ziyanek mezin çêbû di sala an de endustriya muzîke bi serkeftî derîye audiogalaxy bernameya pp ko wêrise napsters girtibû girtin niha serkare audiogalaxy berî michael merhej bi bernameyek nû ji bo sîstema pp vegeriya foldershare foldershare veke ku navê ve dibeje lihevparîkirina belgedank û dosîye tu dikare dosîyeke çebike û tije belgedanke ku tu dixwaze bi heval û xelkê ji her terefê dinye re belavbike taybetî ez bawerdikim gelek mirovên kurd ko astengîye ji bo peydekirina klame dengbêjên kurdî dikşînin çareser bibe bi foldershare tu dikare wêne belgedankê musîk zip rar iso bin cue doc parîbike varê ewledarîye de jî qeysa foldershare ji gelek bernameyên dinî pp parastire hemû pêwendî bi alîkariya şîfrekirinek bit derbasdibe herveha komunîkasyon jî bi bawernameya rsa hatîye parastin di bernameye de funskiyona lêgerîne tuneye ji ber vilo parîkirina bernameyen cerdevan pirate hatîye sînorkirin bernama foldershare belaş e tu dikarî ji malpera van dakişîne le ji bo xelkê ko funksîyonen hêzdartir dixwazin dive bibin abone li gorî şopana malpera foldershare tu spyware têde tuneye bername heta niha tene ji bo windows lihevhatîye çaxe audiogalaxy hate girtin û ket nav rûpelên dîroke michael merhej şîrketek bi navê bytetaxi li texas damezirand piştî pêşvebirênên bi sala şîrketa van niha bernameya pp foldershare teqdîm dikin me xwest xwegihandina belgedanka hêsantir bikin heta yek dikaribe gelek kompûtera bikarbîne dibeje michael merhej û berdewam dike min bixwe pirsgirek dîtin em dixwazin xelk hêsantir li ku be xwebigihînin belgedanke xwe çavkanî www omerya com vîrus kodeke nivîsandî ye ku xwe bi serê xwe tomar dike an jî xwe bela dike ew piranî ji bo xerabkirina komputerên din hatine nivîsandin gelek şiklên vîrusan hene vîrusa faylan vîrusên belgedankê li belgedankan digere û xwe bi vî havî bela dike virusa bootsektorê ji xwe dixe sektora startup dîskxane an jî dîsketan çaxê yek jî dîskxane an jî dîsketê dest pê bike ev vîrus xwe belav dike vîrusen îro piranî tên bikaranîn makrovîrus in û ew jî berê xwe dide office cara peşiyê di sala an de ji aliye john von neuman ve ramana xêvjimêr ku xwe bi xwe kopî kirin derxistiye holê ms dos microsoft disk operating system sîstema şixûlandina pêşîn ji bo pc personal computer bi bingeha serdarîye karaktera bû bi rastî dîroka dos bi berhema şîrketa seattle computer products destpêkir sala de şîrket li ser berhema qdos quick and dirty operating system ji bo pc yen ibm pentium dixebitîn şîrketa ko nûjen hatîbû damezirandin microsoft a bill gates qdos kirîn û versîyona yekem di sala de bi nave ms dos afirandin ji ber vilo vek ms dos te naskirin berhemdaren din jî li ser nave xwe versiyonek dos pêşxistin nava wan de ibm versiyonek bi nave pc dos pêşvebirin piranîyen bikarhênere pc îroj versîyoneke microsoft windows bi rûbayî vek windows windows nt windows windows xp windows bikartîne û microsoft pêşxistina dos hêdî hêdî sekinand pêxember ango pêember kesên dînên îbrahîmî ne ku li gorî pirtûkên pîroz ên van dînan ji mirovan re ji xwedê xeber didin pêxember gotineke kurdî ye û ji du bêjeyan pêktên peyam û ber e dema mirov herdû bêjayan bike yek dibe peyamber peyam tê wateya mesaj û ber ew kesê ku peyam mesaj ê digine ci ku jê tê xwestin vêca ev gotin ji qalibê wê yê kurdî hatiye derxistin û bûye pêxember pêxember û qasidên ku navên wan di quranê de hatin kes in bavê însana adem îdrîs nûh hûd salîh îbrahîm lût îsmaîl îshaq yaqûb yûsif şû eyb eyûb zulkîfl mûsa harûn dawid silêman îlyas îlyas elyesa uzeyîr xidir yûnis zekeriya yehya îsa û muhemmed pêxember ku paşiyê tevê qasid û pêxmberan e quran an jî qur an pirtûka pîroz a olê îslamê ye çar pirtukên munezzel ango yên ji aliyê xwedê ve hatine li ser rûyê erdê her yekî ji wan ji bo pêxemberekî xwedê ji bo rêsanedana wî ji bo mirovan hatiye rêkirin quran li gorî bawermendên misilman gotinên xwedê ye û ew di sala an a piştî mîladê ji alî xwedê de bi rêya wahîy ve ji muhemmed re gava ku ew salî bû di şeva leyletûl qadirê hatiye rêkirin quran ji sûretan sûreyan ayetan û gotinan hatiye çêkirin pirtûka yekê ku li gorî bawermendan ji aliyê xwedê ve hatiye erdê tewrat e xwedê ew bo mûsa rêkiriye lê ew salan pistî nazilbûna xwe hate komkirin dawid texmînen berî mîladê sedsalê an de jiyaye xwedê zebûr ji bo xatirê wî rêkiriye bo tewrat û zeburê bi hevre ahd î atîk tê gotin berî mîladê di sala an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke salan dewam kiriye încîl jî di ahdî ceddîd de ku bo îsa pêxember hatiye rêkirin jî di cih de ne hatiye nivîsandin piştî mîladê sala an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin qur an di sala an piştî mîladê bo muhemmed hatiye xwarê û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin ji van her çar pirtûkên xwedê re pirtûkên îlahî pirtûkên xwedayî tê gotin li gor gelek dîtinên cihê cihê ji van ew her sê pirtûkên îlahî ango tewrat zebûr û incîl di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhetin ew ji rastiya xwe hatine dûrêxistin lê li gor misilmanan ev yeke bo qur anê ne welêye ew ya heqîqiye li gorî ola îslamê pirtûka qurana pîroz ji gotinên xwedê hatiye çêkirin ew pirtûka dawiyê ye ku ji aliyê xwedê ve û ji bo pêxemberê yê dawiyê pêxember muhemmed gava ku ew salî bû di sala di şeva leyletûl qadir de bi rêya wehiya xwedê bi rêya melekê xwedê cebraîl ve hatiye rêkirin qur an a kerîm hino hino ayet bi ayet dihate rêkirin ji xwe jî xwedê bo vê yekê jî weha dibêjê me quran a kerîm bo insanan çax bi çax da ku bixwînin û têbigihin lê li hino hino belavkiriye û rêkiriye el îsra rêkirna quranê bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtri kir gava ew nazil dibû dihate erdê muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê yê eshaban di huzura wan de li ser çerman li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima li aliyên din jî gava her ayetek wehî dibû ango dihata xwarê ew di cih de ji xeynî nivîsandinê ew ji aliyê hafizan qur anjiberan ve dihate jiberkirin jî ev yeke li gor rêsana mihemed cih û tertîba wê ayetê û ku gava cebraîl ew gihandî resulê xwedê welê dihate pêkanîn hersal di meha remezanê de muhemmed rojan dikete îtîkafê ango dirûnist û bes îbadet dikir qurana ku ji cebraîl re dixwend cebraîl jî qur an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev bi awayekî din wan ew kontrol dikirin dota muhemmed fatime dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê dota min her sal cebraîl carekê quran dida ber ya min lê îsal wî ev yeke ducar kir ji vê jî bêguman texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye buharî tecrîd î sarih tercume cilt ii hadis ebu hureyre jî resullullah her sal cerekê sala wefat kirî du caran quran da ber ya cebraîl û rojan sala wefat kirî rojan kete îktîfayê buharî fedaîlû quran bab kane cebrîl ya rîdu l qur an piştî wefata pêxember di çaxê ebubekir de di şerrê kesên ji dîn vegerayî de yemamê hafiz şehîd bûn ev yeka omer tirsand wî mûracatî ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina quranê da zeyd sabît katibê ku mihemed jê hez dikir hemû meteriyalên li ser qur anê dane zeyd û wî jî ew û yên hafizqur anan da ber hev pistre her sure ayet ku bi wehî hatibûn xuyakirin li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya qureysiyan hate nivîsandin navê wê mushaf hate danîn piştî wefata ebubekir ew teslîmî omer hate kirin û di taliyê de gava osman bû xelîfe wî komîteyek di bin serokatiya katip zeyd bin sabît de avakir û ew surê ne li gor hatinan wan lê li gor girêdanên wan bi hev re tertîp kir û nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin qur an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin sûre maneya şeref rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê li gor ilmê tefsîrê quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn sûre jî ji ayetan tê pêkanîn sûre ango qisim yên quranê hene ayet maneya elamet îsaret îbret delîl mucîze didê li gor ilmê tefsîrê ayet maneya yan jî hukmekî îfade dikê hijmara ayetan li gor zemahşerî ji wan hezar ayet imre hezar nehye hezar wa de hezar wa îde tehdîde hezar dengûbas û qise hezarek jî ibret ehkam helal û heram tesbih û dua û jî di warê nesîhetê de ne gotinên quranê li gor medîneyiyan li gor mekeyiyan quran bi serê xwe mucîzekî giran e ji ber ku muhemmed pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe quranê ji ber xwe binvise ji ber ku quran tiştê ku di sedsala û de bi zanista naha ve hatine zanîn di quranê sal berê nîşan dabû mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne qur an bi erebî hatiye nivîsandin qur anê berê mamoste hejar zivirand zimanê kurdî piştê wî ji aliyê husein muhammed ve hate wergerandin li tirkîye ji di sala an de ji alîye abdullah m varlı ve ziviri zimane kurdi wegereke din di malpera al shia com de heye qur an ji aliyê mele muhemmed şirîn ve hatiye wergerandin bi navê tefsîra şirîn di qur an de ferker sûre heye fizîk grekî fyziké a xwezayî zanistek siruştî ye ku zagonên bingehînên xwezayî her tiştên ku xweza bi wan ve ava bûye û bandorgewrînên wan li ser hev lêdikole fizîk hem bi gewşîn û helwestên bûjen û zeviyan ve di dem û cîh de û hem jî bi avahiya dem û cîh ve dikeve fizîk xwezayê bi awayê jimarî bi modelên siruştzanistî ango teoriyan şîrove dike herwiha dikare texmînan li ser gewşînên pergalên tên temaşekirin bi dest bike ji bo vê yekê zimanê matematîkê bikartîne wek ji navê wê tê têgihîştin di navenda fizîka ceribandinê de ezmûn heye bingeha emzûneka fizîkî nirxandina gewşînên pergaleka hatiye amadekirin bi jimaran e ev nirxandina jimarî bi pîvanê tê darxistin di pergalên emzûnan de gewşînên dembende dînamîk an yên demazad statîk tên pîvan erka fizîka teorîk zivirandina modelên emzûnî yên fizîka ceribandinê li ser teroriyên bingehîn ên nas an li ser gumanên bingehîn hipotez yên herjimareka dengaz hindiktirîn bi matematîkê ye ji wir wê de ji modelên êdî nas jî rawêj ên dikarin werin nirxandin dardixe fizîka matematîkî dikare wek şitleka fizîka teorîk were dîtin tenê di bikaranîna modelan de ji hev cihê ne fizîka teorîk matematîkê wek zimanê fizîkê bikartîne a matematîkî ji modelên fizîka teorîk pergalên matematîkî dardixe encamên lêkolînên fizîka bikaranînê jî di qadên nefizîkî de cîh digrin wek teknîk elektronîk bi pêşveçûna zanista kompûterî û bi wê bende bi xurtbûna pergalên kompûterî bikaranîna kompûteran bû rêbazeka girîng a fizîkê fizîkzanên komputerî ne bi tenê teorîvan ji ber ku ew bi simulasyonan teoriyan diceribînin û ne jî bi tenê emzûnvan in ji ber ku ceribandinên wan tenê di xwejimêran de dimeşin di her herêmên fizîkê de simûlasyon cîhekî pirr mezin digire teoriya relatîvî ji albert einstein wek albert aynştayn bixwîne hat avakirin têgihîştinek bi bingeh ve nû ji bo dem û cîh anî dem û cîh ne tiştên gerdûnî ne ji bo her temaşevanek navberên demî û cîhî ji hev cûda tên dadkirin sê dîmenziyonên cîh û dem bi hev re dihelin û dibin çar dîmenziyonên cîhdem hêza giraniyê ji xwarbûna demcîh peydah dibe sedema xwarbûna demcîh jî hebûna laş û hêz e bi dîtina einstein laş û hêz yek tişt in armanceka fizîkê ew e ku formuleke gelerî ku bikari be ev her çar hêzan di formulekî de yek bike formula cîhanê were dîtin heta niha tenê hêza karebar û hêza magnetî hatin yekkirin her du hêzên dendikî ên atomê a jar û a xurt û a karebar elektro magentî jî di formula super symetry de hatine yekkirin lê di raya giştî a fizîkzanan de hîn bi tevahî nehatiye pejirandin serêşa herî mezin di vî warî de hêza giranî derixe holê ji ber ku li hember hêzên din hêza giranî zaf nimiz e û di derdora laboratorkî de nikare were pîvan û herwiha yekkirina wê bi hêzên din ve pirr dijwar e di teoriya string string ta bend de bi taybetî jî teoriya m de tê gotin ku bûjen ji stringan ango ta cêkirî ye ev string ji perçên atomî ên nas zaf piçûktir in m û yek dîmenî ne teoriya super string gerdûneka yazdeh dîmenan dipejirîne ji ber dijwariya îsbatkirinê ev û hin teoriyên din di raya giştî a fizîkzanan de hîn rûneniştine di wêjeyê de afrozîzm hunereke vegotinê ye vegotineke kurt eşkere û bi hêsanî tê fêmkirin e ya hin taybetiyên bingehîn ên di hin mijaran de ku divê teqez bên zanîn hinek aforîzma cesare pavese kesayetiya herkesî dişibite kesayetiya dewlata ku tê de dijî platon ziman ji dest drêjtir e stanîslaw jerzy lec divê hun amade bin ku di rivînên xwe de bişewitin pêşî hûn nebin arî ma hûn ê çewa xwe nûbikin nîetzsche yê ku malê xwe winda kiribe tiştek winda kiriye yê ku rûmeta xwe winda kiribe gelek tişt winda kiriye yê kê mêraniya xwe winda kiribe hertişt winda kiriye heger di navbêna doh û îro de em şer derxin em ê sibê windabikin churcîll virr wek teniya kulekan reşdike zikê mirovan pûşkîn tiştê ku herî zû zuwa dibe hêstir e çîçero ji keştiya bêarmanc re tu ba nikarin alikariyê bikin montaîgne şahmaran kurdî şahmaran şamaran şamaran gotinek e ku ji şaha maran tê şahmaran efsaneyeke gelekî kevn e û li gelek malên kurdan jin li ser paçekî wêneyê şahmaran çêdikin û li dîwêr didaleqînin ev wêneyên ku li dîwarê malên kurdan hene şahmaran wekî mareke xwediyê gelek lingan nîşan dide û bi taybetî di navbera dûpişk û mar de wekî ajalekî taybet xuya dike dîroka şahmaranê pir kevn e gava ku mirov li ser dîroka wê dihizire mirov pir dîrokeke kûr û bi hizir dibîne di nava xelkê de dîrok û çîroka şahmaranê ji heyemên berê ve berdewam dike di nava xelkê de weke wêne dageriya rûmetê û xweşikbûn hebûn û rastbûnê jiyan û esîlbûnê û hwd tê ser ziman di nav xelkê çîroka şahmaranê gelekî tê ser zimên ji demên berê ve behsa wê tê kirin li ser wêne û dîroka şahmaranê di nav kurdan de ne tenê çîrokek tê ser ziman di demên berê de li ser şahmaran vegotin û çîrokên ku dihatin gotin di wan de hinekî bawerî jî pir mezin tê ser ziman weke ku bahsa hizreke olî bê kirin behsa şahmaranê tê kirin dema ku behsa wê tê kirin bi rêz û hurmet tê behskirin bi vê yekê bi dîrok û çîroka şahmaran ve bi hizreke mezin ye civakî re gelek nirx û kevneşopiyên mezin hatina jiyîn û têne ser ziman bi zêdeyî li herême botanê di nav kurdan de şahmaran weke hizreke olî tê ser ziman weke ku berê lê bawerî dihata anîn tê ser ziman ev nêzîkatî dema ku mirov diçe herêmên din yên kurdistanê jî mirov rastê wê têt lê divêt ku me behsa hebûne şahmaran me nêht kir têne bi bêje û wateyên ku di nav xelkê de tê ser ziman û vegotin bênine ser ziman şahmaran hizreke civakî ya pir kevn e û dîrokeke mezin di xwe de diafirêne deme ku bahsa şahmaran hata kirin pê re bahsa gelek nirx û hebûnên civakî yên dimên berê de jîn bûn tê kirin di civateka kurd de tê gotin ku deme ku bahsa şahmaran tê kirin û dîrok û çîroke wê tê vegotin heft şev û rojan bahs tê kirin û vegotin lê nayê xilaskirin her weha dirêj û bêdawî ye pir kur tê vegotin deme ku çîroka wê hate gotin jin û zarok mêr û jin malbatitî û hwd gelek nirx bi hev ve tê vegotin di nav xalkê de weke vegotinekê tê gotin ku şahmaran deh hezar sal jîn bû lê deme ku ev vegotin tê vegotin pêre hineke din jî têne ser zimên tê gotin ku şahmaran ji ber ku nêvî mar û nêvî mirov bû karîbu ku bi afsûna xwe xwe bi tememî weke mirov bide nîşandin û herê nava mirovan û bi wan re weke mirov bimêne û jîn bibe bi vê vegotinê re dihata gotin ku şahmaran pir qancî bi mirovan dikir her deme ku derdikete nava mirovan ku mirovek di rewşeke zor de bidîta nêzîkî wî wê dibû û çi ji destê wê bihatana jê re dikir bi vê yekê navê şahmaran bi awayekî din jî derdikeve bi aliyê wê yê mirov ve ji xaynî wê jî ew hertimî weke şahmaran her tim hebûn dihata ser ziman li herêma botanê deme ku bahsa wê dihata kirin weke ku bahsa pîroziyekê bikin dihata kirin şahmaran nêvî mirov û nêvî mar bû bi vê yekê re dihata dîtin ku di dinyê de ti kesek weke wê xweşik nebû ti kes li ser wê re ne xwediyê xweşikatiyekê bû ji vî alî ve dema ku behs dihata kirin ev vegotin weke dageriyeke xweşkatiyê dihata vegotin deme ku ev vegotin dihata kirin pê re wêne şahmaran ye ku hatibû çêkriin li ber çavan dihata zîn kirin mirov dikare bêje ku şahmaran ne tenê dageriya xweşkatiyê bû ew dageriya rûmet û hebûnê jî dihata dîtin loma di her malaka kurd de wêne wê ye ku bidest bi neqş hatî çê kirin hebû ew wêne bi hêtên hundurû ve dihatine dalaqandin mala ku wêne şahmaran têde bû ew mal hinek ji xwe bi bawer bû hinekî li ser xwe bû di nav xalkê de bi rêz bû û bi tifre bû her weha mezin bû her keçika dihata zewicandin pê re dayika wê xalîçeyeka ku wêne şahmaran ku li ser hatî çêkirin didayê de û wê jî bi xwe re dibîr ev yek weke kevnşopîyeka pir bi rêz û bi hûrmet bû pir rûmeteka mazin di vê kevneşopiyê de dihata ser ziman bi vê yekê girêdayî mirov divêt ku pîroziyê jî bi şahmaran re bi vê kevneşopiyê re bêne ser ziman li şahmaran baweriyaka mazin heya deme ku bahsa wê tê kirin jî ew bawerî tê ser ziman baweriye li şahmaran di xwe de xwediyê hinek xosletan bû ev xosletan jî bi baweriye olî re pir caran dihata navhevkirin di mala kurd ku mirov bahsa wê bike divêt ku mirov bêje ku pir xwediyê hebûneke mazin bû kevneşopîye wê ya mazin hebû li gor wê kevneşopiyê nirxbûn hebû hizir û bawerî kevneşopî û çand mirov û civak bi hev ve girêdayî di wê kevneşopîyê de bi nirxne mazin dihata ser ziman şahmaran ev hemû bi wê wêne xwe bi dager dikir ji ber vê yekê pir girîng bû wê şahmaran di her malê de huzurek û rehetiyek dide çêkirin bi herkesekê di malê de baweriyek û ji bawerbûnek bi wan re dide çêkirin bi vê yekê mirov divêt ku bêje ku pir girîng bû di civatan de jî deme ku dihata vegotin pir bi rêz dihata ser ziman di wê rêzê de ew bawerî û bawerkirin jî pir mazin û bi nirx dihata ser ziman deme ku dihata vegotin ji pir bi bal lê dihata hisandin her mirovê kurd yên ku zarok jî bana demeke ji aliyê dê û bavê wan ve birine civatan û lê dihatina rûniştandin ji ber ku li şahmaran bi hisênin diviya bû ku herkesekî zanî bana ev yek weke pêdivîyekê jî dihata dîtin di nava kurdan de her demî mirovên zane û biaqil di civatan de lev digahana hevdû deme ku lê digahana hevdû jî êdî ji hevdû re diaxiftin û bahsa şahmaran û dîrok û çîrokê wilo yên di nav xalkê de dihatina kirin di nava kurdan de kevneşopîye civatê bi vî awayî ev nirxên xalkê û civakî li di parastin her timî kurdan zarokên xwe bi xwe re dibirine civatan û bi xwe re li civatan didana rûnandin da qana hinek tiştne di daberê dîrok û zanebûnê de his bikin û pê mazin bibin vegotina şahmaran pir kevn û dîrêj e di nava kurdan de weke ku tê gotin pir dîrêj e vegotina şahmaran wêneyekê mazin yê çanda kurd e li ser vê vegotinê pir tê vegotin di nav xalkê de pir bahs tê kirin de ne bi vê yekê re mirov dîvêt ku kevneşopîyeke kurdan ye pir girîng bêne ser ziman ew kevneşopî jî jin e jin di civaka kurd de pir mazina û bi kevneşopî ye li ser wê çandaka pir mazin heye di demên berê de ev yek weha ye pîroziyek di jinê de dihata ser ziman ev pîrozî jî pir mazin bû bi nirx û kevneşopî bû di malê de yê ku mal ava dikir jin bû di nav civakê de yê ku aramî jî di parast ew bixwe bû desmala serê jinê pir bi wate û pîroz e dema ku dû mêr an jî aşîr ku ketiban ber hevdû de bi berberiyê hingî ku di civatê de jinê çûban û li pêşiya wan sekinî bana û desmala serê xwe ji serê xwe kiriba û avêtiba nava wan hingî wê wan ew berberiya di nava xwe de di cih de bi dawi kiriban ev yek her weha pir girîng û pîroz e di nava kurdan de mîr çend ku mazin û bi nirx û bi bîryar e wî jî bi wê mazinatiya xwe jî nikaribû li ber wê kevneşopîye di nava xalkê de bisekinîyana wî jî diviya bû ku rêze xwe jê re bidana nîşandin ev yek ku nebûna wê wî mîrî ji rêz di nava xalkê de ne girtibana bi vê yekê jin bi nirx û çand hebû lê rêzeke hebû ev rêz bi mazinatiyekê dihata ser ziman di nava xalkê de di civatan de jin di civatan de dirûnişt û hizre xwe dianî ser ziman di civatên bi jin de bahsa şahmaran û nirxên wê û hebûna wê pir dihata kirin weke ku bahsa wê hebûne jinê ye li wir di wê heyemê de bikin her weha bahsa wê dihata kirin ku bahsa şahmaran dihata kirin hingî bahsa wê pîrozîye jinê jî dihata kirin ew rewş û şahmaran bi hev re di wê hebûnê de bi hev re dihatina ser ziman her weha mîr jî li ber wê bi rêz bû ku bahsa şahmran hata kirin hingî êdî pêde bahsa serpêhatiyên şahmaran jî dihata kirin de ne pir serpêhatiyên şahmaran hebûn pir tişt wê jîn kiribûn gelek tişt û rewş hatibûna serê wê di jiyanê de ew serpêhatî û rewş hemû jî di civatên mîr de dihatina ser ziman civatên mîr civatên ku bi nîrx bûn ku di wir dihata ser ziman jî pir birêz û mayînda dihata ser ziman de ne şahamran deh hezar salî jîn bûbû li jiyanê ji ber vê yekê pir dîrêj bahsa pir serpêhatiyên wê dihata kirin her serpêhatiya wê ji ku bahsa wê dihata kirin pir biêş dawiya wê dihat ji ber ku şahmaran di nava mirovan de pir rastî bêbaxtiyan hatibû bi bêbaxtî pir tişt hatibûna serê wê li kê bawer kiribû baweriya xwe anîbû di dawiyê de bêbaxtiyak derketibû pêşiya wê ji ber vê yekê jî şahmaran êdî ji nava mirovan xwe dabû alîkî û xwe veşartibû êdî weke berê di nav mirovan de ne dima wê piştre jiyanaka xwe ya mazin û dirêj di bin ardê li cihê ku wê cihana xwe têde avakiribû di wir de bidest jiyana xwe kir weke mar êdî jiya bû ew ji xwe şaha maran bû mar hemû pêve girêdayî bûn wê li wir di bin ardê de jiyanaka weke ye li ser ardê ji xwe re bi jiyana marî ava kir û tê de jîn bû mar jî hingî bi ziman bûn weke mirovan diaxiftin bi ti kesekî ve ne didan her weha jiyanaka wan hebû şahmaran lê car bi car xwe bi tememî dikira awayê marakê de û derdiket û li jiyanê dimeyîzend ji ber ku ew nêvî mirov bû êdî destê wê jû bi tememî ji mirovan ne dibû deme ku derdikete derve jî diçû mala ku jineke ku kurekî xwe jîn dibe û pir xizan bûn ew mal jî tenê çêlekeke wan hebû û pê dabara xwe dikrin şîrê ku jê dihildan dikirina mast û difirotin û pê dabara xwe dikirin şahmaran ku diçû wir wê hinekî ji wê şîrê malê di vexwart û ji dêla vexwartina xwe jî her roj zêrek di cihê de dihişt û divegerehe jinek pîr ye xizan jî ew mar dîtibû lê wê hê nizanibû ku ew şahmaran bixwe ya lê şahmaran kiribû dilê xwe de ku qanciyekê bi wê jinê jî bike ev rewş weke demekê berdewam dike û di demê de jî rewşe mala xizan pir xweş dibe piştre di dawiyêde jin jî pê dihisêne ku ew şahmaran e lê deme ku jin pê dihisêne êdî xwe negirê û ji hinek mirovên din re jî rewşê têne ser ziman piştê ku ew dibêje êdî şahmaran jî pê dihisêhe ku wê jinê ji hineke din re ew gotiye û bahsa wê kiriya êdî şahmaran nema diçê wir piştre bi qadarekê êdî ew di cihê xwe de bi tenê dimêne û bîryara xwe dide ku êdî dernekeve ser ruyê ardê piştî ku ew weha bîryara xwe dide piştre di cihê xwe de dimêne lê rojekê du zarok ku bi hev re li ser ruyê ardê dileyizin êdî yek ji wan dikeve çalaka avê ku av wilo zêde têde nemaya û weke ku ava têde çikahaya ku ew kurike ku dikeviyê de jî navê wî canşap e deme ku ew dikeve wir de êdî ew xwe di nava maran de dibîne û pir ditirsêhe lê marakî mazin pêre dipeyivê û dibêjiye de ne ji me ne tirsihe emê ti zirerê ne dina te lê tê êdî ji wir dernekeve ji ber ku te em dîtin û ti bi mere axiftî piştre mar wî bi xwe tênine ber şahmaran deme ku wî tênine ber şahmaran êdî ew dibîne ku ew şahmaran çend jineke bedew û xweşik e ew jê pir bi bandûr dibe dilê wî di cih de bidest avêtinê dike û laşê wî germ dibe û weke ku ji rihekî bikeve rihekî din de lê têt lê weke ku hinekî tirs jî pêre di dilê wî de çêdibe şahmaran farq dike ku hinekî tirs ketiye dilê wî de piştre şahmaran pêre diaxivê û dibêjiye de ne ne ji me ne tirsiha wê ti tiştek bi te newê kirin piştre ew jî şahmaran bidest axiftinê pêre dike lê di wê heyeme de dilê şahmaran de bidest zûavêtinê dike û şahmaran jî piştre êdî dil dikeve wî de ew jî hij wî kurikî dike canşap piştre weke qadarekê li wir pê re jî dibe dibin ardê de piştre rojekê dilê kurik dixweze ku derkeve ser ruyê ardê ji ber ku pir bîre mala xwe û hevalên xwe kiriya piştre rojekê şahmaran te ber wî û dibêne ku wa canşap pir xamgîn e û jê di pirsê ku ji ber çi ew xamgîn e ew jî derdê xwe jê re dibêje ku jê dixweze ku destûre bidiyê de ku herê ser rûyê ardê pêşî şahmaran vê yekê naxweze lê piştre ku isrer dike êdî wî naşikêne û destûrê didiyê de ku herê ser ruyê ardê lê berî ku derkeve şahmaran jê re dibêje haya nahaka her mirovê ku min dît bêbaxtî li mîn kir ti jî tê bêbaxtiyê li min bike lê herê bile bê ku ew wilo dibêje êdî canşap dibêje ne ezê li te bêbaxtiyê ne kim û jê re sund dixwe lê şahmaran dibêje sund nexwe tê bike me ne tu jî mirov î piştre canşap ji wir derdikeve û tê derve ku kurik derdikeve êdî di nava xalkê bi merengozitiyê bidest kar dike û derbara xwe dike lê keyê ku heya ji di wê demê de keça wî bi nexweşiyeka ku pir giran ketiye û tê gotin ku heya wê kêlîkê tu kesekî û ti hekîmî nikariya ku wê rehet bike bi vê yekê êdî ew jî li gelek mirovên hekîm ku keça wî rehet bikin digerihê lê her hekimê ku dibêje ezê wê rehet bikim û nikarê bike jî serê wî tê jê kirin bi vê yekê tê gotin ku serê gelek mirovên ku di wê heyeme de gotine key emê keça te rehet bikin û ne kirina jê bûya rojekê tê gotin ku mirovek tê wir û dibêje ku ezê rehet bikim tê gotin ku çavên wî jî di wê de ya ku keçikê ji xwe re bêne berê ku ew mirov bidest rehetkirinê bike pêşî dibêje key ezê keça te rehet bikim lê ku min rehet kir ezê pêre bi zewicim ji gotina tê gotin ku keçik pir xweşik bû li dinyeye li ser wê re ti yên xweşik ne bûn ew mirovê ku ji xwe re dibêje ez hekîm im ew jî çi dike û nake nikarê wê keça wilo xweşik rehet bike bi vê yekê ew jî fahm dike ku wê serê wî jê bê kirin ew jî êdî li ser vê yekê bidest hizirandinê dike lê kurnakê ku ji xwe re ji bo ku serê wî ji jê kirinê xilas bike ti çarê nabîne di dawiyê re rojekê key dibakiyê de ku were cem wî wê rojê key jî bê kêf û tê gotin ku weke ku ew jî weke ku nexweş ketiya deme ku ew mirov tê wir êdî ew wê yekê jî kifş dike deme ku ew wê kişf dikê êdî berî ku key biaxivê ew mafê axiftinê dixweze û ji key re diaxivê dibêje min çara rehetkirina keça te dîtiya deme ku ew ji wilo dibêje êdî key jî di cih de di pirsê ku ka çara çiye ew dibêje tenê yek karê keça rehet bike ew jî şahmaran e deme ku wilo dibêje êdî key di pirsê lê emê çawa xwebigihênin şahmaran ew çara wê jî ji wî re dibêje û her weha dibêje deme ku ez hatima vir min li cem merengozekî rawasgheg da û ez li cem wî sekinim piştre dibêje min dît ku wa bi laşê wî ve pirpirên ku bi maran ve hebûn pêve min dît hebe nebe ew wê karibê wê bibîne xwe bi gihîne wî navê wî jî canşap e lê bi navê lokman jî navê kurik tê ser ziman piştre ku ew mirov weha dibêje êdî piştre key jî fermanê dide ku herin û xwe bigêhenine wî kurikê ku zilêm bahskiriye de deme ku dikin ku xwe bigihêninê de wezirê key dibêje ku wê çawa karibin ku wî nas bikin ew ji dibêje ku li laşê wî meyîzênin laşê wî jî weke yê maran bi pulpula piştre zilamê key bidest lêgerinê dikin yên ku xwe digêhênine wan li laşê wan dimeyîzênin piştre xwe digihênin lokman ji ber ku ew li welatê maran marîstanê maya êdî ew jî weke wan bilaşpul bûya deme ku wî dibînin êdî wî dibin û gelekî lê dixin da ku cihê şahmaran ji wan re bêje lê ew li ber xwe dide û cihê şahmaran ji wan re nabêje piştre wezîr dihizrê ku wê bi wî awayî nikaribe ku wî bide axiftin û jê tiştekî fêr bibe piştre ew di serê xwe de planakê çêdike û piştre diçê cem wî li cem wî hinekî bi zilamên ku lêxistine de jî dixayide û piştre wî dide berdan wezîr hizir dike ku lokman herê wê rast û rast herê û xaberê bide şahmaran deme ku kurik derdikeve êdî ew jî wilo dike û lez dike ku herê û xaberê bide şahmaran da qana xwe xilas bike ji bo ku herê û bêjiye de lê diherihin diçê deve cihê ku ew têde ya lê deme ku ew ji qasrê derketiya ku ketiya rê de ku herê û şahmaran bibîne wezir zilamên xwe jî dana pay wî wezîr bi xwe jî di pay şahmaran de ya ew ne ji kulê key û keça wî ketiya ji ber ku wî bihistiya ku zanebûna dinyayê hemû bi şahmaran re ya haçiyê xwe bigihinê de wê xwe bigihêne zanebûna dinyê hemû yî ew jî dixweze ku xwe bigihêne wê zanebûne wê deme ku ew te devê cihê ku ew têde ya êdî di cih de zilamên key didine peşiya wî dikevine hundur û şahmaran digirin û dibine qasrê li wir dixwazin ku wê bikujin û di qazanên li ser agir de wê bi kelênin qazanekê aliyê serê wê têde û qazana din jî aliyê ji serî şunde têde bi kelênin lê berî ku bê kuştin kurik tê cem wê û ew jî ji kurik re diaxivê dibêje ti ji aliyê serê min ti ji wir vexwa ji ber ku ew bi jehra ji ber ku te bêbaxtî li min kir kurik jî pir di rewşeke ne baş de ya ew jî dibêje bila wezîr jî li wan dihisêne lê şahmaran tiştekî din jî gotiya gotiyê ku aliyê min yê din yê ji xwere pêde haçiyê ku jê vexwe wê gihê zanebûne dinyê û deman hemûkî piştre şahmaran tê kuştin û di du qazanan de laşê wê tê kelendin ku laşê wê dikelê êdî kurik ji aliyê serê wê divexwe û wezîr ji aliyê xwere pêde piştre wezîr li cihê dimirê û kurik jî digihê zanebûne dinyê û deman hemûki şahmaran li ser cihê ku ew lê jîn bûya pir tişt têne vegotin lê deme ku mirov li dîrok û vegotinên di nav xalkê de li wan dihisêne mirov dibêne û têdigihê ku li dore cizîra botan û nisêbînê wanderan jîn bûya di deme medan de pir mazin hatiya ser ziman û di wê demê de jî nirxeke bi anîna wê ye ser ziman re hatiya afirandin lê vegotina şahmaran bi kevnbûna xwe jî diçê berî demên mîtanîyan hûriyan û naîriyan wan di deme mîtaniyan wan de weke nirxeke pîroz hatiya vegotin mîtanî jî li navênde wan nêsîbîn û dore wê bû cihê wan haya bi rihayê wan deran diçû li van herêman pir mazin hatiya vegotin piştî wan deman jî li van herêmen weke nirzeke pîroz hatiya vegotin li dore nisêbîne haya îro jî di wê demê de çawa bû wilo ya bi heman nêzîkatiyê nêzîkati tê kirin hinek kevir û hinek nivîsên ku haya sadsala min jî ku li ser nivîs hebûn li van herêman bi wêneyên şahmaran de bûn piştre ew kevir jî ji van herêmen bi awayekê hatina windakirin lê li herême ku bi kê re tê axiftin li ser hebûn û nirxê şahmaran axiftin tê kirin şahmrana çanda wê li nisêbîn cizîra botan û li dore bicih e li wanderan heya îro jî hê vegotinên ku ji wan demên berê mana bi şahmaran li ser zimanan e di nav xalkê de nisêbîn ku cizîra botan jî di nav herême wê de di nav xalkê de heyemên berê weke welatê şahmaran jî hatiya bi nav kirin li nisêbînê û cizîre botan û li dore wan heya sadsala û jî ti malên ku bê wêneyên şahmaran ne bûn di her civatên xalkê de wêneyên şahmaran dihatina dalaqandin li van herêmên kurdistanê gelek kevneşopî bi hebûne vegotin û şahmaran bixwe hatina afirandin xalk haya demên dawiyê bi wan jîn bûya deme ku li civatekê rûniştin bûbana pêşî li ser şahmaran axiftin dihata kirin ku bahs nehatina kirin weke ku ne dibû lê bi vê yekê re ku baweriyê ve girêdayî divêt ku mirov bêje ku baweriyeka mazin bi şahmaran ve dihata ser ziman vegotina şahmaran jî li herême bi gelek dev û vegotinên jev cuda dihata vegotin pişt dirêj dihata vegotin ji ber ku ji aliyê hizrî ve weke nêzîkatiyaka olî hatiya ser ziman û pir mazin û bi rêz hatiya ser ziman piştre jî pir di nav xalkê de bicih bûya êdî ne tenê di nav kurdan de di nav xalkên herêmê yên din de jî bi cih bûya û weke hizreke baweriyê ew jî bi bandûr kiriya bi vê yekê mirov karê bêje ku piştî deme mîtanî û hûriyan re her xalkê ku derketiye û an jî têkiliyek bi herêmê re daniya vê vegotinê bandûr li wan û hizir û baweriya wan kiriya bi vê yekê weke baweriyeka mîtolojiya mezopotamya li herêmê di nava xalkan de bi varsiyonên xwe yên cûr bi cûr û cuda bicih bûya weke destana rûstemê zal ku tenê di nav kurdan de dihata vegotin û piştre ku firdewsî ew nivîsand û piştre di nava xalkê pers de jî bicih bû her weha wilo ev vegotin û dîrok bi hizir û baweriya bi xwe re bicih bûya bi heman nêzîkatiyê mirov karê bêje ku mîtolojiya yewnanî jî bi bandûr kiriya ve vegotina herêmî hin varsiyonên xwe de di vê mîtolojîyê de jî çêkiriya li kurdistanê divêt ku mirov bêje ku kevneşopîyeka şahmaran ku ji gelek aliyan ve tê ser ziman heya ne tenê weke mîtolojiyekê tê ser ziman ji wê zêdetir û maztir tê ser ziman di her malên kurdan de wêneyên şahmaran ku li ser xaliçeyên şahmaran ên hêtan hatina çêkirin û bi hêtan ve hatina dalaqandin hene ev alî alieykê vê kevneşopiyê têne ser ziman di jiyanê de li gor her komên civakê şahmaran binirx hatiya kirin ev yek jî dide nîşandin ku şahmaran ne tenê bi nirxekê heya ne tenê weke kevneşopîyekê heya ev yek dide nîşandin ku weke hizreke pîroz di nav xakê de heya bi vê yekê şahmaran li ser lingan maya li kurdistanê naqşkirin bi çêkirine wêne şahmaran re nirx dibe bi xalîçe û tiştên ku bi nav û wêneye şahmaran têne naqşkirin û çêkirin li alîyekî nirx û kevneşopiya bi şahmaran de tê ser ziman li aliyê dî jî bi ve gotin û pîrozkirinê re tê ser ziman deme ku bahs tê kirin pir li ser tê sekinadin û hêjabûnak tê dayîn jê ra li gor baweriyekê tê ser ziman ji gelek aliyan ve vegotinên ku li ser hatina afirandin û vegotinên ku bi van vegotinan ve hatina zêdekirin û afirandin jî hene hemû jî yên demên berê ne di wan vegotinan de hinekan ji wan de ji aliyê şahmaran yê ku weke jineke pir xweşik hatiya afirandin weke zilem jî hatina nîşandin bi vê yekê zêdebûn hatina kirin vegotinên li ser şahmaran yên li aliyê rojhilatê kurdistanê de gelekan ji wan têde aliyê mirov mêr jî hatiya nîşandin lê ji wî aliyê ve her ku çend wêneyên ku aliyê mirov mêr in hatina çêkirin jî lê ew wêne wilo zêde derketina pêş di nav xalkê de ji ber ku li ser wêneyê şahmaran ku aliyê mirov jin e pir pîrozyeka mazin hatiya çêkirin û ew pîrozî ji ji aliyê bandûriyê ve pir mazin û bi bandûr bûya ev alî jî weke aliyekê din yê vegotina şahmaran derkete pêş her afirandinên ku di nav xalkê de li gor çanda şahmaran bi ve gotina şahmaran ve hatina afirandin di nav xalkê de mazin dihatina vegotin û ser ziman navende çanda şahmaran û afirandinên bi wê ve jî nisêbîn û cizîra botan bû ji aliyê hizrî ve ku di vegotina şahmaran de ku bahsa deme ku ew jin bûya ku tê kirin weke demeke di aramî û aştiyê de tê ser ziman di naqabîna mirov û ajalan de jî ew aramî û aştî heya mar bi ti mirovî ve nadin mirov ti marî ne kujin her weha herkesek li ber hevdû di başiyekê de ya di ve gotina şahmaran de ev yek pir mazin derdikeve pêş lê bi vê yekê re du hizrên din jî derdikevine pêş ew jî her weha yek bêbaxtiya mirov e û ya din jî her weha xamginiye dilê şahmaran e di nav xalkê de jî deme ku bahsa xamgînîya dilê şahmaran dihata kirin pêre xamginiya dilê mirov dihata ser ziman kengî dilê yekî xamgin bû hingî ew xamginî dihata ser ziman deme ku yekî li yekî dî bêbaxtî jî kiribana di cih de hingî ew bêbaxtiya ku hatiya serê şahmaran dihata bîra mirov di wê heyemê de jî pir bahsa wê dihata kirin bi ve yekê re çanda şahmaran afirî bû di nava kurdan de jinên ku daq li ser li laşê xwe çêkirin keçikên ku naqş dikirin di naqşkirinên xwe de şahmaran bi kar dianîn çi di mîtolojiye şahmaran de tê ser ziman bihizir bê an jî bi wênegerî bê di naqşan de dihata afirandin ev nivîsa li ser dîroka şahmaran nivîsa nivîskarê kurd abdusamet yigit e û ji malpare pena kurdê hatîya girtin çîroka şahmaran destanek dîrokî kevnar mîtolojîk û folklorî a neteweya kurd e bi katalanî xamaran la reina de les serps edicions de barcelona isbn wergera pertûka bavê barzan e dûpişk scorpiones komek e artropodên an girêçikpiyên jehrî ne dûpişk bi derziya di serê dûvê xwe de jehrê berdide dijminên xwe dûpişk li hemû pazemînên cîhanê dijî ji xeynî brîtanya hinek giravên okanûsiya nû zelenda û parzemîna antartîkta yê li hinek herêmên kurdistanê jê re dûvpişk dolpî tûpişk û hin navên bi vî rengî nêzîkî hev jî tên xebitandin dûpişk pir bi jehra axlabe ji li kurdistanê li herêmên weke elih nisêbîn cizire bota û li dore vanderan pir dijîn li ser dûpişkan li herême botanê bigiştî gelek çîrok li ser hene çawa ku weke şahmaran di nav xelkê de bi mar ve hata afirandin bi dûpişk ve ji heman afirandin heya axlebe ji li herême cizîre bota û li dore wê pir li ser vê yekê dihata axiftin pir çîrok dihatina vegotin şahmaran çawa ku nêvî jin û nêvî mar hata afirandin dûpişk ji nêvî mêr û nêvî dûpişk hata afirandin bi vê afirandinê ve pir çirok û vegotin ji hene di çîrokên bi dûpişk re bizêdeyê ji bêbaxtî derdikete pêş li dore nisêbînê ve gotinaka ku bi ji bo ku wê bêbaxtiyê bênin ser ziman dihata ser ziman û ew vegotin ji li herêmên din yên kurdistanê ji dihata vegotin vegotinên ku bi dûpişk ve têne vegotin pir kevn in ji demên berê ve ne di mîtolojiya kurdan de ji hem bi navê xwe û hem ji hine navên din ji yên ku lê hatina kirin heya dûpişk yek ji bircan e dema havînê birca dûvpişk êvaran gelek baş tê şopandin koma dûpişkan ji famîleyan û nêzî cure û binecureyan çêdibe koma dûpişkan sedat yurttaş parêzerekî kurd e di heman demê de serokê pena kurd e di sala ê de li amedê hatiye dinyayê dibistana seretayî navîn û lîse li amedê xwend di ber xwendina xwe re demeke dirêj di gelek karên giran ên cûr bi cûr de xebitî dû re zanîngeha stenbolê fakulta hiqûqê qedand û li bajarê amedê dest bi karê abûkatiyê kir di hilbijartina giştî ya sala ê de di îtifaqa hep û shpê de mîna parlamenterê amedê hat hilbijartin lê piştî ku di an de dep ji aliyê dadgeha bingehîn a dewletê ve hate girtin bi tevî s yurtdaş ve parlemteriya hevalên wî jî betal bû û hate girtin piştî ku mehan di zîndana ulucanlar ya enqereyê de girtî ma cezayê mehan lê hat birrîn niha li amedê dijî û serokê pena kurd a amedê e myspell bernameya ji bo kontrolkirina rastnivîsê ya openoffice org e ji bo myspell ferhengeke bi kurdî heye ji ber vê ooo bernameya ofîsa yekemîn bi kontrola rastnivîsa kurdî ye programên din ji bo kontrolkirina rastnivîsê ispell û aspell in ferhengên myspell ji bo aspell jî tên weşandin ji ber vê ferhenga aspell a kurdî jî heye myspell di asta ceribandinê ye guhertoya dawî ya myspell a kurdî ye sazkirina myspell êdî jixweber jî dibe bi dicooo û jê pêşketîtir jixweber tê sazkirin di guhertoyên kevin de zimanê kurdî hîn di nav zimanên fermî yên openoffice org de tune bû ji ber vê yekê divê mirov bi xwe saz bike pêşî bi dicooo ferhenga myspell a kurdî daxe heke sîstema te microsoft windows be peldankeke klasor wekî jî heye tê de lîsteya ferhengên heyî heye vê dosyayê veke û rêza lê zêde bike êdî openoffice org ji bo zimanê afrikaans ferhenga kurdî bi kar tîne kompûtera xwe bigire û dîsa veke qediya ji bo pelgeyên bi kurdî zimanê afrikaans bi kar bîne peymana nû navê beşeke pirtûkên pîroz ên xristiyanan e peymana nû beşa diduyan a kitêba pîroz încîl e beşa pêşî peymana kevin e încîl ji qurmê ra kok peyva euangelion a bi zimanê yewnanî tê mana wê mizgînî ye încîl ji gelek pirtûkên cur bi cur pêk tê wergereke peymana nû tevî peymana kevin ji aliyê weşanxaneya gbv dillenburg li eschenburg almanya hat pêk anîn wergêr mehmet sait alpaslan seîdê dêwreş û resul yildirim resûlê qereqoçanî bûn pirtûk di tebaxa an de derket û ji rûpel pêk te încîl yanî mizgînî peymana nû di sala an de bi zimanê kurmancî ji aliyê kitab ı mukkades şirketi ve li stembolê hatiye derxistin wergêr felat dilgêş bû çiya mazî nivîskarekî kurd e ku di sala î de li gundê kufraga şemrexa bi ser mêrdînê ve hatiye dinyayê çiya mazî ji sala an û vir ve bi kurdî dinivîsîne ji wê salê û heta niha gelek helbest kurteçîrok zargotin û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek zend jiyana rewsen welat azadiya welat avaşîn hîwa mehname avesta amûdê nûbihar tîroj û kevanê de weşiyane çiya mazî demekê di kargeriya enstîtuya kurdî ya stenbolê de cih girtiye salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya mêrdînê û di şaredariya şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye zarokên wî hene û li navenda mêrdînê dijî di sala an de di pêşbazşiya çirokan a tuhayder ê de xelata yekê di sala an de pêşbaziya çirokan a nçm a navenda çanda mezopotamya li stenbolê bi çîroka agir jî dîl bû xelata teşvikê di sala an de pêşbaziya nçm ya çîrokan de jî bi çîroka mistek jiyan dixwazim xelata yekem stendiye dilawer zeraq edîtor wergêr û nivîskarê kurd e zeraq di sala an de li farqînê amed hatiye dinyayê wî ji dibistana seretayî heta lîseyê xwendina xwe li farqînê temam kiriye û di sala an de zanîngeha dîcleyê beşa matematîkê qedand di sala an de dest bi nivîsandinê kir di kovarên wekî jiyana rewşen rewşen name kulîlka ciwan kovara w tîroj û rojanmeya welatê me û azadiya welat de nivîsiye di sala an digel komek nivîskar di derxistina kovara w de cih girt û heta hejmara an edîtoriya vê kovarê kir di kursa kurdî ya amedê de mamostetiya zaravayê kurmancî kir ew niha jî li amedê dijî kurteçîrok weşanên sî stenbol kurteçîrok weşanên aram stenbol sêyîneya winda pitûka yekemîn roman weşanên lîs diyarbekir tirkî kurdî weşanên enstituya kurdî ya stenbolê kurteçîrok weşanên lîs diyarbekir sêyîneya winda pirtûka duyemîn roman weşanên lîs diyarbekir sêyîneya winda pirtûka sêyemîn roman weşanên lîs diyarbekir bi mem wenda re ferheng weşanên lîs diyarbekir weşanên lîs analîza sosyolojîya wêje û zimên diyarbekir weşanên lîs roman diyarbekir wergerên wî ejdehayê sêserî ji leyla erbîl weşanên lîs diyarbekir jiyanê li îstasyonê dest pê kir ji jaklin çelik weşanên lîs diyarbekir mirina li madrîdê ji oya baydar weşanên lîs diyarbekir gelaciyên bajarê nû ji müge iplikçi weşanên lîs diyarbekir şahiya hêrsê ji jaklin çelik roman weşanên lîs diyarbekir bêsîber h ali toptaş roman weşanên lîs diyarbekir şaşîtîya keşîş a kuşînde fesih taşlı roman weşanên lîs diyarbekir rêwîtîya berpêyî bêdawîtîyê ciwan serwer helbest weşanên lîs diyarbekir leyla qasim z di salê ê li xaneqîn m ê gulanê ê li bexda yek ji wan keçan e ku di dîroka siyasî ya kurdistanê de wekî pêşeng û lehenga şoreşgêriyê tê nasîn leyla qasim di nav hevalên xwe de ji yekî hez dikir ku navê wî cewad bû ew hertim bi hev re dixebitîn leylayê bi hevkariya cewadî yekîtiya qutabî yên kurdistanê ya di bin serokatiya adil muradî da nasîn û wekî endam tevî wan bû û her bi piştgiriya cewadî tevî refên pêşmergeyan bû li zanîngeha bexdayê evîna cewad û leylayê di nava xwîndevanên kurd û yên din de pêşverûtiya bîr û ramanên leylayê ji heval û dostên wê re da selmandin îsbatkirin herçend bû cewad xwendevanê zanîngehê nebû û karkerê karxaneya fabrîkaya zeytê bû wê ew wekî hevalê jiyana paşerojê hilbijartibû leylayê bi wan xebatên xwe îspat kir ku di şoreşê de û di civakê de jin dikarin li rex mêran û mil bi milên wan têbikoşin û li doza xwe xwedî derbikevin leyla û cewad ku xwedî baweriyeke mezin bi doza neteweya xwe bûn di sala an de bi hev re gotarek li ser rewşa civakzanistî ya kurdan nivîsî û li derfetekê digeriyan ku gotara xwe biweşînin û di nava gelê de belav bikin lê destpêkirina şerî ji nû ve û girtina wan bû sedema hindê ku gotara wan ji aliyê sîxurên beesê ve hat wenda kirin piştî xebata salên dijwar û giran di ê adara sala an de piştî danûstandinên dûr û dirêj di navbera serokkomarê iraqê û nemir mele mistefayê barzanî de di çarçoveya iraqê de otonomî ji kurdên kurdistana başur re hat diyarkirin rewşa şerî û aştiya di nava partî demokratî kurdistan û komara iraqê de heya îlona sala an domand di wê serdemê de amerîkayê jî hevkariya serhildana kurdan dikir lê mixabin dema ku bi rastî pêdvî bi hevkariyê hebû dewleta emrîkayê ew bi tenê hiştin û destûr da jandarmê xwe yê rojhilata navîn mehmed reza şahê pehlevî ku ji bo şikandina şoreşa kurdan hevkariya beesiyan bikin piştî wê dema ku emrîkayê û rejîma îranê destê xwe ji piştgiriya kurdan berdan rejîma iraqê dijberî kurdan şereke giran û hovane destpêkir û ji nişkan ve di civakê de pir tevlihevî çêbûn malbatên kurdan ji bexdayê hatin derxistin û rewşa siyasî ya kurdan roj bi roj xirabtir dibû li bexdayê endamên îstixbarata dewletê bi sedan xwendevan û kurdên niştîmanperwer girtin û rewşek tijî tirs ji azadîxwazên kurd û ereb re afirand herwiha li kurdistanê jî bi dehan gund hatin wêrankirin û di ê nîsana sala an dd bajarê qeladizê jî bi giranî hat bombebaran kirin ku di encamê de çend xwendevanên kurd jî şehîd bûn piştî vê yekê beesiyan êrişî ser bajarê helebçeyê kir û gelek kesên sivîl û bêguneh hatin kuştin û birîndar kirin li hemberî van hovîtiyên rejîma iraqê gelek xwendevan û sivîlan ji bexdad û bajarên din yên iraqê xwe gihandin çiyayên kurdistanê û tevlî hêzên pêşmergeyan bûn lê leyla qasim û cewadê hemewendî di wê baweriyê de bûn ku divê xebat ne tenê li çiyayên kurdistanê belkî xebata herî giran pêwîst e di nava cergê dijmin de û bi taybetî jî li bajarê bexdayê bê domandin di roja ê nîsana sala an de leyla û çar hevalên wê hesen heme reşîd nerîman fuad azad silêman mîran û cewad hemewendî hatin girtin û rejîma bexdayê di rojnameya elsewre organa fermî ya dewletê û di radiyo û televîzyona xwe de ew girtî wekî terorîst û dijminên dewleta iraqê bi xelkî û raya giştiya cîhanê re dan nasîn leyla û hevalên wê di girtîgehê de rastî şikence û azareke pir mezin bûn herçend biçûktirîn tawan li ser wan nehat îspatkirin jî lê rejîma iraqê ji bo tirsandina kurdan û bi taybetî çîna rewşenbîr ku piştgirî ya doza xwe ya neteweyî dikir di demeka kurt de bi qasî rojan bi pêkanîna dadgeheke formalîte her pênc ciwanên kurd bi îdamê mehkum kirin li gor dîtina ew kesên ku ji nêz ve leylayê dinasiyan û ew dîtine leyla keçeke netirs zîrek axaftin xweş esmer bejin bilind û şirîn bû û di karê rêkxistinê û hizbayetiyê de jî bi dîsîplîn û rêkûpêkî wezîfeyên xwe encam dida wê di çaxê ku di bin çavdêriya îstixbarata dewletê de bû jî bi cesaret bersiva pirsyarên karbidestên dewletê dida û di dagehê de li rûyê hakimê beesî nêrî û bi dengekî bilind wiha jê re got karbidestên îstixbarata dewleta iraqê dizanî ku eger keçeke wiha xwedîbawerî zindî bimaba dê bandoreke mezin li ser bîr û rayên xwendevanên kurd û ereb pêkanîba ji bona wê jî di demeke kin de bi lez û bez doza wê û çar hevalên wê bi dawî anîn û di roja ê gulana an de di saet ê berê sibê de leyla qasim û hevalên wê îdam kirin leyla qasim herçend bi fîzîkî û ruhî gelek hatibû şikence kirin lê ji bo ku dilê dostan şa û dilê dagîrkerên welatê xwe biêşîne bi rûyekî xweş û kena li ser lêvan ber bi darê îdamê meşiya di deqîqeyên dawiyê de wê nehişt ku çavên wê bigirin û heta destên wê jî girê biden wê bi xwîndina marşa netweyî ya kurdî ey reqîb baweriya xwe ya bêdawî ji bo doza kurdistan ji herkesî re da selmandin piştî şehîdkirina wan selamê birayê wê jî li bexdayê ji aliyê beesiyan ve hat şehîdkirin guneha selam tenê ew bû ko wêneyê leylayê gehandibû destê xwendevanên kurd ko li ewrûpayê dixwînd û endamên yqk bûn beesiyan ji leylayê daxwazkir ko bi nivîsîna nameyekê ji bo serokkomarê iraqê daxwaza lêborînê ji dewleta beesiyan bikit û bi vî rengî poşmaniya xwe ji wan ra diyar bikit leylaya qasimî bi nêrîneka hişik û tifa ko avêtî ser û rûyê generalên beesî wiha bersiva wan da şehîd kirina leyla qasim û hevalên wê bû sedem ku gelek ciwan bi taybetî hevalên wê yên xwendevan û rewşenbîr tevî nava refên pêşmergeyan bibin û ji bo domandina rêya şehîdên kurdistanê xwe gehandin çiyayên kurdistanê bi vî awayî leyla qasim bû pêşenga jinên şoreşger û sembola jinên kurd gelê kurd li hemî perçeyên kurdistanê leyla qasim wekî qehremaneke neteweyî dibînin li sala ê dema ku leyla hat şehîdkirin li seranserî kurdistana mezin bi hezaran dayikên kurd navê leylayê ji zarokên xwe yên keç re hibijartin piştî salên dûr û dirêj rêya leyla qasimê bi şêweyekê berfirehtir ji aliyê keç û jinên kurd ve hat domandin belê pêr besêya dêrsimê û exteraxana loristanê duh margirêt govergîs û leylaya qasimî ya serbilind û netirs û îro jî zîlan binefş bêrîtan mizgîn zekiye rehşan bêrîvan ronahî leyla zana û bi hezaran şêrekeçên çeleng û qehreman li ser rêya leylayê dimeşin li gor dîtina leyla qasim çewsdandina jina kurd tenê di çarçovveya zulm û zordariya mêrê kurd de bi sînor nebû belkî wê ji bo guherandineke giştî xebat dikir di vê barê de leya got gelek helbestvan û stranbêjan qala qehremaniya leylayê kiriye û li ser wê helbest û kilam nivîsî ne seyda hêmin mûkryanî helbestvanê neteweyî yê çaxê komara demokratîka kurdistanê bi soranî li ser qehremaniya leylayê wiha dibêje herwiha seyda cigerxwîn di helbesteke xwe de bi xembarî li ser şehîdbûna leylayê wiha dibêje seyda şêrko bêkes tîrêj û gelek helbestvanên ereb yên mîna udunîs di helbestên xwe de behsa canfedayiya leyla qasim dikin tê gotin ku hinek helbestvanên filistînî jî behsa qehremaniyên leylayê kirine herwiha hunermendên kurd li her çar perçeyên kurdistanê bi stran û awazên xwe canfedayiya leylayê bi bîr tînin hunermendên navdar şehrîbana kurdî ciwan haco bengîn heme ceza û m mamlê helbestên helbestnavnên kurd ku derheqê leylayê da vehûnandine bi awazên xweş stirandine miço kendeş hunermend û stranbêjekî kurd e ku di sala an de li kobaniyê li rojavaya kurdistanê ya bakurê sûriyê di nav perên malbateke kurd de ji dayik bûye ji zaroktiya xwe ve li ber dengê dengbêj û stranvan û dastanebêjan û di nav şevbuhêrkên ahangane yên ko li malê dihatine saz kirin perwerde bûye piştre li ber dengê dapîra xwe hinî rewanbêjî û şêweyên strana dastanî dibe îdî piştî vê qonaxê xwe hînî lêdana biziqê û tembûrê dike hişyarî û zanîna xwe ya muzîkî berfirehtir dike hem dest bi hînbûna ûdê dike û hem jî bi alîkariya hin muzîknasên helebê zanebûna xwe di derheqa meqamên rojhilatê de kûrtir dike miço kendeş dest bi berhevkirina stranên kevin û yên gelêrî dike li çavkaniyên wan yên resen û zelal digre anuha jî ji wê gencîneya ko bi sedan stran têde hene berhevkirin dest bi hibijartina xwe dike da ko yên herî sipehî herî narîn bi dengê xwe yê pêldar û afsanewî û bi şarezayiya dastanbêjiya xwe pêşkêş dike hêjayî gotinê ye ku mico kendes hemwelatiyên swîsre û fransayê hene hunermendê kurd jan axîn di sala an de li gundekî batman ê hatîye dinyayê ji biçukatiya xwe de muzîk hest û remanên kurdî di gîyanê wî de cihekî girîng girtin di muzîka kurdî de klasîkên mîna mihemed şêxo tehsîn taha mehmed arifê cizrawî û miradko li ser muzîka wî tesîr kirin ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand di sala an de beşa perwerdehiyê xelas kir berî berhema xwe di nava xebat û organîzasyonên muzîka kurdî de cîh girt li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna pink floyd gary moore nirvana bon jovi û kesên mîna wan guhdarî kir bîr û baweriya wî eve ku muzîka kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bileyîze ji ber ku muzîka kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye kaseta hunermend ya bi navê bajar ji productîona bi navê ares ê derket ev kaset ji deh stranan pêk tê gotin û muzîkên neh stranan jî ji aliyê jan axîn ve hatiye amadekirin jan axîn di berhema xwe de enstrumanan bi tarza rock bi kar aniye şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye em dikarin wekî mînakek binîşînin ku helbesta baba tahîrê uryan ya bi navê delal hezar sal berê hatiye nivîsandin lê jan axîn vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen biriqandiye wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê ji helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê helbesta helbestvanê frensî louîs aragon ya bi navê evîna bextewar tuneye û ji helbestvanê yewnanî konstantînos kawafîs helbesta bi navê bajar bi melodiyên kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran ji bo guhdarvanên muzîka kurdî jî wê rêgaheke nû vebike ji bo strana kerîm lawo çekilmast jî em dikarin bibêjin ku di stranê de motîfên rock bi awayeke bingeh hatiye bikaranîn melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin û her wiha stranên kasêtê yên din jî bi kirasê motîfên rock li rihê gotin û melodiyên kurdî kiriye bi taybet strana keçikê bimeş bi melodiyên kurdî yê otantîk bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin alî baran li xozat dêrsim hunermendekî kurd e ali baran di sala an de li gundê bargenîyê axûçan xozat dêrsim ji dayik bû navê wî yê rastî ali baran e lê ew di nava guhdarên xwe de weke baran tê naskirin ew digel malbata xwe bi zaravayên dimilkî û kurmancî mezin bû bi vî havî baran fêrî her dû devokan dibe û lewra bi herdû devokan stranan dibêje baran di dema salîya xwe bi çûyîna dibistanê hînî zimanê tirkî bû dibistana navîn li bajarê xarpêtê xelas kir piştrev diçû dibistana amadehiyê lê ji sedemên siyasî di sala an de ji dibistanê dihat avêtin bi vê yekê baran ji bo berdewamkirina dibistana amadehiyê diçû xozatê li wir di sala an de dibistana amadehiyê diqedant bavê baran hunermendê nasyar ê bi navê mahmud baran e û bi kasetên xwe yên muzîkê dihat nasîn tê gotin ku dayika baran jî xwediyê dengeke zell e ji ber vê sedemê zarokatîya alî baran di nav hunera kurd de derbas dibû ew digel stranên arif cizrewî h cizrewî kawîs axa meryem xan û wd mezin dibû lewra wî stranên ev dengbêjan ji nû ve aranje dikir û bi şeklekî nûjen dilorand baran bi salîya xwe li dahole û bi salîya xwe jî li tenbûrê dixist dengê wî ew qas dihat ecibandin ku ew li dibistana gund û ya dibistana amadehiyê di pîrozbahîyên fermî de bi tirkî distre baran cara yekemîn di sala an de li xozatê derdikeve dikê û bi kurmancî distrand piştrev li gelek deran derdikeve pêş gel û stranên şoreşiyê digot bi stranên xwe tesîreke mezin li ser gel diafirand ji ber vê yêkê polis gelek caran êrîşî wî dikir di sala an de li amed li sînemaya dîlanê sazdêranî mezin dida û li vir dihat girtin nêzîkî mehan di girtîgehê de dima piştî zîndama amedê koçî almanya dikir û li wir diçû zanîngehê ji bo demekê beşa kîmya piştre jî demekê beşa muzîke dixwand lê dev ji xwendinê berdida û bi temamî xwe dida muzîkê di sala an de cuntên leşkerê dîsa hikûm li baran dixwandin heya ku baran di sala an de ji nava biyaniyê tirk dihat avêtîn ew li elmanya dibû penaber û di sala an de biyaniya alman digre cara evili diçû welaten xwe dersime u diçû festivala dersime kaseta yekemîna baranê di sala an de bi navê lo warê li elmanya derdiket piştre di sala an de kaseta xwe ya bi navê deriyê hepisxane di sala an de ey dersimê di sala ande helepce û zindan û di sala an de jî çene çene derket piyasê piştî ku baran di sala an de dibe hemwelatiyê elmanya ew cara ewil vedigere welatê xwe û li wir kaseta deste ma dikişand di sala baran konserekî bi navê baran live konzert baran konsera zindî pêk tîne bi temamî heta niha kasetên wî yên muzikê û çend dvd û klîbên wî derketine baran tembûr saz cumbus û defê lêdixe hamza yavuz vasfî derkfan gercüş saarbrücken helbestvanê kurd û şehîdê têkoşîna azadiyê ye hamza yavuz di sala an de li derîfkana gercûşê jidayik dibe di piçûkatiya xwe de bi tevî malbata xwe bar dikin midyadê hamza zarokatiya xwe li midyadê derbasdike û dibistana seretayî û navîn li vir diqedîne di temenê xwendekariyê de ji têkoşîna rizgariya netewî ya kurdan bi tesîr dibe di lîseyê de bingeha fikra têkoşîna azadiyê di kesayetiya xwe de bi cîh dike hamza di pola duyemîn a lîseyê de ji ber êrîş zordarî û zextên rejîmê neçar dimîne ji dibistanê veqete hamza ji ber têkîliya wî ya bi pkkê re du caran tê binçavkirin lê belê ewrê reş ê zordestiya rejîma leşkerî ya îlonê xwe li hemû welêt vedipêçe hamza careke din tê girtin rastî êşkenceyên giran tê lê belê ew tewanbariyan qebûl nake û piştî meheke û nîv serbest tê berdan lê belê xiyaneta ku li gelê kurd raselitiye di dika jiyana hamza de jî rûyê xwe nîşan dide hamza piştî demeke kin piştî îxbarekê careke din tê girtin û yekser dişînin mêrdînê fermanariya rêveberiya leşkerî hamza careke din ji êşkenceyên giran derbas dike lê hamza sekna xwe ya berxwedanvan li vir jî didomîne hamza yavuz cara duyemîn serbest tê berdan û vê carê jî bi neçarî diçe îzmîrê li îzmîrê hamza jibo rûniştina ku li dadgeha rêveberiya leşkerî ya yekemîn a amedê tê dîtin tê vexwendin tevlî rûniştinê dibe û sal cezayê zîndanê dixwe ew piştre vê helwesta xwe di nameyeke xwe ya ku di girtîgehê de dinivîsîne weke şaştiyekê bi nav dike sal ye cîh zîndana amedê ye li hemberî êrîş û êşkenceyên xedar û dervehî mirovatiyê hamza bi bedena xwe ya ciwan berxwenake xûrt nîşan dide bi tevî hevalên xwe beşdarî çalakiya rojiya mirinê dibe ji ber êşkenceyên bê perva bi dehan car giran nexweş dibe di girtîgehê de girtîmayîn û dûrbûna ji jiyana derve hesret û evîna jiyanê ya bi wî re geştir dike hamza li girtîgeha amedê bi helbestan dijî helbest û pênûs hevalê wî yê herî nêz e têhnîbûna xwe ya ji bedewiyên jiyanê hesret û hêviyên xwe bi van tîne ziman hamza di vê jiyana fanî de naxwaze bê dews koç bike bi vê înadê bi azweriya jiyanê li hemberî hemû şert û mercên mirinê bi serbilindiyeke berz li ber xwe dide ew bi evîna helbestê bi diltenikiya hûnermendekî jiyana xwe bi pevyên narîn û xweşik dineqişîne ser rûpelên spî dema ku rûpelên salnameyê nîşan dide êdî ji girtîgehê derdikeve û bêrê xwe dide hesreta xwe ya salan çiyayên kurdistanê hamza navê hevalekî xwe yê pir hes jê dike wasfî kiliç ku di an de hate qetilkirin li xwe dike hamza yavûz ango bi navê xwe yê kod wasfî wêjevanekî bi marîfet zanyar û helbestvan bû serokê gelê kurd abdullah ocalan ji ber meraqa wî ya ji dîrokê re jê re gotibû mirovê ji kûrahiya dîrokê tê navekî din ê hamza hebû fîlozof wasfî evîna di dilê wî de bi rûbar keskahî av ax çiya û kûlîlkên welêt re dibe yek di her herikîna rûbarekî de diherike di her vebûna gûlekê de dibişkive û bi xwendina bilbilan dilgeş û dilşa dibe hamza hamza ti carî ji temaşekirina bedewiyên xwezayê têr neba wan di helbest û nivîsên xwe de bi ziravhestiyariyeke nedîtî tîne ziman ew mirovek ji kûrahiya vê dîrokê hatibû bi zimanê xwezayê di axîvî û dijiya lewma xwezayê jî hemû bedewiyên xwe jê re vekiribû hamza yavuz di sala an de bi nexweşiyeke mirinî dikeve wasfî bi bûhabûna mirinê ya yekemîn li nexweşxaneya gerîlla ya zapê ya duyemîn jî li mûsilê du ameliyatan derbas dike ji mûsilê derbasî mexmûrê ji wir jî diçe suriyê û ji suriyê jî berê xwe dide parzemîna spî ewropayê hamza yavuz li almanyayê li klînîka saarlaouise st elizabethê bi tevî hemû hewildanan nayê rizgarkirin û xatirê xwe ji jiyanê dixwaze rûpelên dîrokê ê tebaxa î nîşan dida ew beriya nefesa xwe ya dawî van hevokan bilêv dike li pişt min negrîn tilîliyê bikşînin dema ku li ber çavê min bedena ewqas qehremanan perçe perçe dibe mirina li min li ber wan ne tiştek e di vê oxirê de ne yekemîn im ezê nebim yê dawî jî çawa ku helbestvan nazim gotiye li dijmin înad ezê rojekî din jî bijîm di ê tebaxa î de xelkê batmanê bi tilîliyan cenazeyê wî pêşwazî kirin û veşartin mînakek ji helbestên hamza yavuz wê roj were emê xatir ji çekan bixwazin lê ji çiyayan qet bi mizgînî em tên bi kîbele re tên dilê xwe veke himbêz bike û zarokê xwe bîne dinê xweşikbûyîn hezkirin evînî û zarokên aştiyê mezopotamya azad ê çiriya paşîn li sine rojhilatê kurdistanê bi navê azad azadpûr ji dayîk bûye azad rapvanekî elmane kû bi eslê xwe kurd e azad navê der bozz jî bernav dibê berê bernavê wî yê hûnermendî azazîn bû azad li frankfurt am main nêzî ginnheim dijî azad weke kurdekê penaber bi malbata xwere hate elmanya di sala anda cara yekemîn têkiliya wî bi çanda hip hopê re çêbû têkiliyên azad bi her çar şaxên çanda hip hop pê çêbûn pêşî bi breakdanceêre paşê pêşketinên wî di şaxê graffitiyêde di şaxê rap pêde û di şaxê beatboxing gêde çêbûn herwiha di prodûsîyona mûzîkêde jî pêşketinên wî çêbûn ligel a bomb combad û d flamedi sala anda koma cold n locco damezrand kû di bi navê asiatic warriors hat gûhartin kom bi bi stranê xwe yên as req kû bi zimanê elmanî ingilîzî û kurdiyê rap pê digotin zû li heremê hat naskirin sala komê berhemek bi navê told ya weşand û bi vê gavê kom li derveyî herema xwe jî hat naskirin di nav salên derbasbûyîde cûdabûn mezin ketin navbera hûnermendande û bi vî awayî kom xerabû sala azad peymanek bi produksîyona p ango pelham power productionsre şanenav îmze kir azad qet eslê xwe mandel înkar nekiriye û her dem bi kurdbûyîna xwe bi awayekê serbilind xwe pêşwazî kiriye herwiha azad yekemîn rapvanê kurdî ye di sala an azad di strana life s a fight jiyan şere di berhama told ya de bi zaravê soranî strand di salên pêş jî çend caran qala kurdbûyîna xwe di berhemên xwe yên cûrbecûr kir di sala an di berhama leben jîyan ligel hozan nasir rezazî stranek bi navê freiheit azadî çêkir di heman salê azad beşdarî festîvala peytexta kurdistanê amedê jî bû û ligel dengbêjekî amediyê kal çend stran bi hevre gotin di sala an di berhama game over leyîstok xilas vêcarê ligel hozan mezin şivan perwer e stranek bi navê stadtfalke bazê bajar çêkir di hevpeyvînên xwe jî azad her dem dibêjê kû ew ji erka rol xwe hişyarê di wata di kurdîtiyê ji bo ciwanên kurdan yilmaz guney z ê nîsanê li edene m ê îlonê li parîs aktor derhêner û nivîskarekî zaza û kurmanc e navê wî bi tirkî wekî yılmaz güney tê bilêvkirin bi navê xwe yê rast yılmaz pütün wekî yılmaz güney tê naskirin yılmazê başûr yanî yılmazê kurdistanê ango ew li hemberî zehmetiyan xwar nabe nakeve bêhêvîtiyê de naweste û serî naçemîne yılmaz bi kurdî tê van wateyan ew li ser trajedî û drama xelkê xwe radiweste yilmaz guney di sala an de li gundê edenêyê bi navê yenîceyê hate dinê û yek ji zarokên malbateke karker e bi eslê xwe kurd e dibistana seretayî ango ya destpêkê û ya navîn li edeneyê qedand ew ji saliya xwe ve dest bi karkirinê dike guney ji karên pembo bigre heta hesabgeriyê gelek karên cîhêreng kir di van salan de wêje bala wî kişand û dest bi nivîsandina çîrokan kir lîseyê li edenê li zanîngeha enqerê hiqûq li zanîngeha stembolê jî li fakulteya îqtîsadî xwend di salên lîseyê de ew gelekî ji hunerê re baldar e û di wan salan de kovareke hunerî ya bi navê dorûk lûtke derdixe û çîrokan dinîvîsîne dema xwendina xwe berdewam dikir rejîsor atıf yılmaz nas kir bi alîkariya atıf yılmaz bû nivîsarê senaryo lîstikvan û alîkarê rejîsor her wiha di sala ande ji bo xwendina fakulteya îktîsadê diçe stembolê lê nikare dewam bike ji ber ku ji sala an ve ye takîbat û dadgeha der barê wî de bi dawî bibû û di destpêkê de sal û nîv bi cezayî zîndanê û sal û nîv cezayê sirgûnê tê cezakirin paşê dadgeha temyîzê biryarê xera dike û di encama dadgehên nû de cezayî wî dibe salek û nîv zîndan û meh sirgûn lewma dibistana wî nîvco dimîne û rêyek tenê li ber wî dimîne bi gotina wî ew neçare di dibistana jiyanê de û bi rêya mamosteyên ku jiyan qebûl dike xwe perwerde û hîn bike û ew wisa dike di vî warî de ew wiha dibêje dibistana min pirtûk in sînemaye girtîgeh qanûnên jiyanê yên tund zextên civakî xayîntî û mêrxasîye mamosteyê min jî jiyan e guney di sala an de bi sedema ku tevlî bûyerên sîyasî bûye tê girtin û sal li girtîgehê dimîne û paşê serbest tê berdan yilmaz guney dema li edeneyê fîlmê bi navê endîşe dikişand dozgerê yumurtalıkê ji ber haqareteke ku lê hatibû kirin kuşt û bi sal cezayê zîndanê hate mehkum kirin yilmaz guney di sala ê ji girtîgeha spartayê reviya û bi awayekî veşartî derkete derveyî welêt guney her wiha di îlona an de di saliya xwe de li fransayê çû ser dilovaniya xwe ew di fîlmên xwe de li ser tengasiya jiyana gelê kurd radiwestiya her wiha xebatên xwe li ser çîrok ceribandin û senaryo nivîseriyê jî hebû ew di jiyana xwe ya hunerê de gelek berhemên giran bûha li dû xwe dihêle fîlmê yilmaz guney ê bi navê yol rê jî yek ji van berhema ye rê di sala an de bi fîlma wenda ya rejîsorê yewnanî costa gavras re xelata palmiyeya zêrîn parvekiribû fîlmên ku guney tê de weke nivîskarê senaryoyê derhêner û aktor rol heye ev in di sala an de partiya karkerên kurdistanê pkk hat damezrandin gelê mazlum yê mezopotamya kurd piştî imparatoriya med gelek caran serî hildan û bi çewisandinên welatên dagirker re rûberû man piştî serhildana agiriyê di çapemeniya kemamlist di rojnameya cumhuriyetê de karikatorek hat weşandin di karikatorê de çiyayê agirî hatiye çêkirin di binî de jî goristanek û li ser goristanê jî ev nivîs cih digirt kurdistana xeyalî di vê derê de binax kiriye nivîs waha berdewam dikir kurdistana xeyalî ku ser wî hatiye beton kirin ji bo ku tu careke din serî raneke û venejî li vê derê hatiye defin kirin wê demê kurd jî tê de herkesî baweriya xwe bi van gotinan anîbû di salên de komek mirov van betonan qelişandin wek gulilkan bişkivîn û vê tesbitê belav kirin kurdistan welatek dagirkiriye ev kom bi vê gotina xwe dest bi meşek dûr û dirêj kir di destpêka tekoşînê de yek ji qadroyên bilind haki karer ku di eslê xwe de tirk bû hat qetil kirin ev koma şoreşgeran piştî ku endamek xwe wenda kir bi serîhildanek nû du gavan pêş de avêt û partiya xwe damezrand û roja ê çiriya paşîn a sala an de li gunde fis a amedê bi beşdarbûna kesî civînek hat li darxistin di civînê de partiya karkerên kurdistan damezrandina xwe îlan kir û abdullah ocalan wek sekreterê giştî hat hilbijartin militanên pkk manifestoya rêber ya bi navê rêya şoreşa kurdistanê ji xwe re esas girtin û ji bo şereşeke mezin ketin rê naha dîroka ku bûbû wek qeder ji pêvajoya şoreşa îro re pelên xwe yên herî paqiş veqetandiye ev roj li hemû cîhanê weke roja aştî ya cîhanê tê pîrozkirin û di vê rojê de herkesê aştîxwaz bendewariyên xwe yên aştiyê tîne ziman di ê îlonê sala de naziyan di bin fermandariya adolf hitler de bi dagirkirina polonyayê şerê cîhanê yê duyêm da destpêkirin di şerê cîhanê yê duyêm de milyon kes di kampên mirinê de bi tevahî milyon mirov jiyana xwe ji dest dan şer çawa ku roja ê îlonê dest pê kir her wisa jî di heman rojê de di sala an de bi dawî bû piştî şer konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ji bo ku careke din şer destpênekin û aştiyeke gerdûnî pêk were ê îlonê weke roja aştiya cîhanê îlan kir û edî ev roj ango ê îlonê li navênden cihanê yên curbecur bi pîrozbahiyên cihêreng tê pîrozkirin yekê gulanê ê gulanê roja karkerên cîhanê ye ev salveger di ê gulanê de tê pîrozkirin di sedsala an de li ewropa û emerîka karker û kedkar di rewşekê pir zehmet de bûn ev zehmetî belengazî û hejarbûna wan bû di karên paşketî de li dijî tenduristiya mirovan rojane saetan dixebitîn di gel vê yekê de jî heqdestê karkeran carna têra xwarina wan jî ne dikr di wê demê de karker ji zanebûn û rêxistinê dûrbûn nizanibûn mafên xwe yên mirovahî biparêzin di sedsala an de bi pêşketina burjiwaziyê ku teknolojî bi pêşdike ve ceyran tê keşifkirin ev pêşkeninên teknikî berheman zêdedike êdî pêwistî bi hejmara karkeran ya zêde namîne di vê rewşê de di navbera karkeran de pêşbazî çêdibe betalî pir dibe û di warê aborî de heqdesta karkeran kêmdibe karker li hemberî makînî û teknolojiyê dibin dijmin ev dijminahî bi awayekî zelal li ingiltere bi çalakiyan destpêdike û li cîhanê belavdibe êdî karker çareseriyê di tunekirina teknolojiyê de dibînin lê belê pêşketina karkeran li ser bingehên zanistî û felsefî destpêdike ev pêşketin bi xwe re rêxistina dertîne holê û ji nava refên karkeran rêvebirên tekoşînê derdikevin bi van rêvebiriyan re hêza wan birêxistin dibe bi vî awayî ê gulanê ji bo karkeran bû cejnek yekîtî û piştgiriyê digel qedexeyên salên û an de li stembolê karkerên tersane û tramvayê mitîng lidarxistin roja cîhanî ya jinan roja navneteweyî ya jinên kedkar ên cîhanê ye di sala an de neteweyên yekbûyî roja ê adarê weke roja cîhanî ya jinên kedkar pejirand her çend ev roj di asta navnetewî de di salên î de hatibe pejirandin jî bûyer û daxwaza pîrozkirina vê rojê ya weke rojeke hevbeş ya jinên cîhanê rastî salên î tê di adara sala an de jinan li new yorkê grevek li darxistin jinan bi greva xwe daxwaz dikirin ku saeta wan ya kar dakeve saetan û heqdestekî weke hev ji wan re were dayîn lê belê di encama grevê de kargeha jinan hate şewitandin û bi qasî jin di encam vê bûyerê de mirin her çend jinan bi grevê daxwaza xwe dabin pejirandin jî têkoşîna bi rêxistinî ya ji bo mafên jinê di salên î de destpê dike di sala an de li emerîkayê ji bo parastina mafên jinê yên aborî polîtîk û kesayetî kualîsyona sendîkayên jinan hate sazkirin di yekşema dawî ya sala an de jinên sosyalîst li new yorkê ji bo mafên xwe yên dengdan polîtîk û aborî meşek pêkanîn her wiha ev roj weke yekem xwepêşandana roja jinan tê pejirandin li dewletên yekbûyî yên emerîkayê lêgerîna jinan ya ji bo mafên xwe di sala an de ji bi beşdariya hezar kesî xwepêşandanek pêk hat û piştî vê xwepêşandanê bi beşdariya hezar jinên karkerên tekstîlê greveke giştî hate destpêkirin karkerên jin di greva xwe dixwestin ku şertûmercên xebata wan were başkirin û heqdestek baş ji wan re were dayîn kualîsyona sendîkaya jinan pêwîstiya jinên di vê grevê de pêşwazî kir û kefaleta jinên ku di vê xwepêşandanê de hatibûn girtin da têkoşîna jinên emerîkî jinên ewropayê jî bi tesîr kiriye di sala an de li kopenhagê konferansa jinên sosyalîst a navnetewî ya diduyan hate li darxistin di konfresansê de clara zetkin derbarê rojeke jinan ya cîhanî de ku jin karibin tê de daxwazên xwe bînin ziman pêşniyar kir û pêşniyara wê hate pejirandin piştî vê biryarê ku rojeke teqez nehate diyarkirin yekem roja cîhanî ya jinan di adara an de li almanya awistralya û danîmarkayê hate pîrozkirin giringiya vê rojê ew bû ku keyê prusyayê di sala an de hin reform mohr kiribû û di nava van reforman de jinê karibin mafên xwe yên dengdanê bikarbînin lê belê ev reform nehate pêkanîn pîrozkirina adarê weke roja cîhanî ya jinan jî di sala an de bi rêxistineke mezin ya bi navê tevgera adarê ya li sidneyê hate kirin destpêkir piştî ku neteweyên yekbûyî navbêra salên an weke deh sala jinên neteweyên yekbûyî îlan kir di kanûna an de jî adarê weke roja cîhanî ya jinan îlan kir ku were pîrozkirin di salên piştî vê de welatên endamê neteweyên yekbûyîne adarê weke roja cîhanî ya jinan pîroz kirin li kurdistanê yekem tevgera nûjen ya jinan di pêşengiya pkk ê bi navê tajk ango yekîtiya azadiya jina kurdistan di sala an de hate sazkirin her wiha ev tevger di sala an de jî xwe weke yekîtiya jinên welatparêzên kurdistan yjwk guhert tevgera azadîxwaz ya jina kurd di sala an de jî bi navê yekîtiya azadiya jinên kurdistan yajk saz kir yekîtiya azdiya jinên kurdistan yajk jî di sala an de weke partiya jinên karkerên kurdistan xwe kire partî di sala î de tevgera azadîxwaz ya jina kurd bi kongreya xwe ya an ya awaret li darxist û ji nû ve xwe weke partiya jina azad pja bi nav kir partiya jina azad pja ji bo azadiya jinan tê dikoşe di şeva ê gulanê sala a de çar şoreşgerên kurd ferhat kurtay necmî oner eşref anyik û mahmut zengin li zîndana amedê şehîd ketin ji sala an û pê ve li gelek deveran çalakiyên şewitandina bedena xwe destpêkirin ji van çalakiyan ya yekemîn di adara sala an çêbû di vê dîrokê de yek ji kadroyên serokatiya pkkê mazlum dogan xwe li zîndana amedê bi dardekir di gulana sala an de jî ji girtiyên pkkê ferhat kurtay eşref anyik necmî onen û mahmut zengîn ên di heman zîndanê de jî xwe şewitandin ev şêwazê protestoyê di adara î de careke din diyar bû di vê dîrokê de zekiye alkan li ser bedena amedê ji bo şermezarkirina qedexekirina newrozê canê xwe da ber agir ferhat kurtay jdb qoser m ê gulanê amed şoreşgerkekî kurd e li gundê xursê qoserê ji malbateke hebûn ji dayika xwe bûye dibistana dibistana navîn û dibistana amadehiyê li qoserê mêrdînê berdewam kir li trabzonê beşa zanîngehe qesirbendî endezyarê qedand di vê navbêrê de zewicî û demekê peywir endezyar kir di salên dibistanê de nêrînên şoreşgerî nas kir ji tevgerên şoreşger ên tirkiye û cîhanê bi bandor bû piştî sala an de bi rêya têkîliyên fermî bi awayekî çalak beşdarî partiyê bû di rêxistin kirina herêma mêrdîn ê de di avakirina lijneyên amadekar de rasterast peywir wergirt wekî din endamên weşanên fermî li vê herêmê belav dikir û bi cîh dikir roja ê çiriya paşîn an de tevî durmuş û hevalên xwe yên din li mala ku lêdiman hatin girtin şewa ku ê gulanê bi ê gulanê ve girê dide li nivîngeh an xwe şewitandin û gîhîştin nîşankê necmî oner z m ê gulanê li çêrmikê ji malbateke dewlemend hate dinê hîndekariya xwe ya sereta navîn û lîseyê li çermîkê qedand hê di dema dibistanê de bû xwedî xisletên vekirîbûna ji nêrînên nû re nîqaş lêpirsîn û têgîhîştinê destpêkê bi şêweyekî sempatiyê girêdana wî ya bi ddkdyê re hebû paşê ji axaftin û xebata kadroyên pkkê ahmet kurt û huseyin durmuş bi tesîr dibe û pkkê nas dike û di demeke kin de tevlî xebatên li çermîkê dibe bi xebatên xwe yên serkeftî yê di nava ciwanan de di girseyîbûna têkoşînê de rolekî girîng lîst berî were girtin bi demeke kin di komîteya amadekar de berpisyartiya ciwanan wergirtibû ji ber bûyereke ku li dibistanê derdikeve di sala an de tê girtin bi awayekî fîîlî cîhê xwe yê di berxwedanan de her wext parast şeva ku ê gulanê bi ê gulanê ve girê dide şeva çaran li zîndana leşkerî ya amedê di qoxûşa an di çalakiya çaran de cîhê xwe girt eşref anyik yek ji çar endamên pkk ê bû ku di çalakiya çaran şehîd ketine di sala an de weke zarokê malbateke xîzan li gundekî wêranşarê jidayikbû ji ber xîzaniyê incex dibistana sereratayî karî bixwîne hê di temenên biçûkbûna xwe de ji bo debara malbatê ketibû bin berpirsyariyeke mezin bi malbata xwe re li edenê karên emeletî û li metrepolan di gelek karan de xebitî eşref aynık bi bandora pêşkeftinên gelemperiya welêt û bi taybetî bi bandora têkoşîna hîlwanê di nava refên pkkê de cîh girt di nava çalakiyên çekdarî yên dijî çeteyên feodal cîh girt û êdî hêzên dewletê lêdigeriyan di têkoşîna hîlwanê de dema ku di nava şerekî li dijî hêzên leşkerî yên dewletê de bû hate zeftkirin li hemberî hemu kirinên xiyanetê ku yek ji generalên tirk esat li ser wan ferz dikir bi hevalên xwe re tevgeriya li zîndana amedê şeva ê gulanê di de cîhê xwe girt eslê xwe ji sêweregê ye lê belê ji ber ku kalkê wî barkirin hîlwanê beşeke mezin ê jiyana wî li hîlwanê derbas bû dibistana sereta û navîn li vir qedand malbata wî feqîrbû li hemberî zextên feodal ku di wê demê de li ser herêmê dihate ferzkirin hîn di temenê xwe yê biçûk de bubû xwedî nerazîbûnê li hîlwanê di sala an de li hemberî çeteyên feodal yên bi navê sülaymaniyan hizkirina wî ji têkoşîna çekdarî ku di wê demê de di pêşengiya apociyan de pêşdiket çêbû û di nava tevgerê de cîhê xwe girt di nava yekemîn xebatên ciwanan de cîh girt her wiha di nava xebatên weke xebata girseyê propanda û hwd de cîh girt piştre li herêma bejayî ya hîlwan û sêweregû li hemberî çeteyên süleymaniyan û bucakan di fermandariya kadroyê pkkê cuma tak de di nava têkoşîna çekdarî de cîhê xwe girt tîrmeha sala an di şerekî ku di dawiyê de ketê hewil dida hevalekî xwe yê di çeperê de rizgar bike dîl kete destên hêzên artêşa tirk û ew birin zîndana leşkerî ya amedê di çalakiya çaran a xwe şewitandinê de rawestineke bi biryar nîşan da halil çavgun an jî xelîl çavgun endamê komîta navendî ya pkk ê bû ew di ê gulana an de li hîlwanê hat şehîdkirin xelîl çavgun dibistana seretayî li hîlwanê xwend dibistana navîn û lîseyê jî li rihayê bi li dibistanên ku mirov bi şev û roj lê dimînin qedand paşê hîndekariya xwe di înstûtiya perwerdeyê de berdewam kir û jiber sedemên siyasî naçar ma dibistanê terk bike xelîl çavgun di qonaxa ê de dest bi jiyana siyasî kir û piştî ku têkoşîna rizgariya neteweyî li hîlwanê pêşkeft di nava têkoşînê de cîh girt çavgun yek ji nûnerê têkoşîna rizgariya neteweyî ya herêmê bû çavgun roja ku hate qetilkirin yanî roja gulana sala an de çi li hîlwanê û çi jî li hemu kurdistanê ev roj weke roja berxwedanê hate pejirandin xelîl çavgun di çalakiya daliqandina nivîsan ya di yekemîn salvgera qetilkirina hakî karer de di encama şerê ku bi polês re destêkir jiyana xwe ji dest da mehmet hayri durmuş durmuş nêzî çewlîg e li qadek li gundê kumik ji dayîka xwe bûye yek ji kadroyên pêşeng ên pkkê û endamê lijneya navendî bû durmuş xwe perwerdehî ango dibistan dibistana navîn û dibistana amadehiyê li çewlîg qedandin bêtir piştre zanîngeha bijîşkî ya hacettepe enqere tomar kir li vê derê dixwîn dike kû komayê şoreşgerên kurdistanê sazî û man beşdar bûn ê li an zanîngeha seyemîn wargeh kû terikandin xwe vegerîn kurdistane riha mêrdîn û amed li herêmên sazî û man xebatên bi rê ve birin li ê tîrmehê an li gundê bî tirkî kırbaşı danezanek berdan kû daxuyanî avakirina partiya karkerên kurdistanê pkkyê navenda lijne endamê hatin hilbijartin ê rezberê berê jî derbe biraye wî cemîl bayik ahmet bayık çareser bûn û xwe qada nîşandanê dawîya pkkyê berpirsiyarê parêzgeh mêrdîn ferhat kurtay digel binçav kirinê li vekolîne endamê lijne navenda pkk ji xwe rê kirin mebestên xweserê demokratîk û yekgirtîyek avakirine kurdistan dixwezên wan vegotin ji bîryara bendî kirine piştre heta jîyanê winda bûn rojê girtîgehe wir amedê girtîyên giştî xwe serokatîye çê kirin ji kadroyên sazî û mankarên partiya karkerên kurdistanê durmuş di ê rezberê sala an de rojiya mirinê ya ê tîrmeha ande şehîd ket durmuş û hevalên xwe li dijî rêzanî û pêkanînên derveyê mirovahî bîryar girtin ku dest bi rojiya mirinê bikin her wiha di tîrmeha an de çalakîya rojiya mirinê dest pê kir di roja an ya berxwedanê de durmuş jiyana xwe ji dest da roje ê tîrmehê êşkenceyên ji bo dawî û mafê parêzname ji bo bidest xistinê rojiya mirinê darizîn xwe li dadgehe leşkerî bihevra destpêkirin roje ê rezberê jîyane xwe winda bûn gorî nêzîkî düzaaç çewlîg meytê wî kîpe ewlekarî bergirîyên li bin heta gundê wî yê wan birinê wî kû tevî welatparêz gelê çewlîg û dep bitunîyek wan hatin bûn wî digel ayîne axê bi cîh kirin û dîsa jî wî gelê pêşeng rastîyek qewimîn bêtir carek peytandin bûn mihemed karasûngûr mehmet karasungur li gund darebî ya parêzgeha çewlîgê ê gulanê li başûrê kurdistanê yek ji endamên komîteya navendî ya pkkê bû bi tevî îbrahîm bîlgîn di qirêjiya birakujiyê ya ku ji aliyê welatên kurdistan kirine bin desthilata xwe ve tê birêvebirin de jiyana dide der karasungur di sala an de li gêxiyê li gundê darebiyê tê jiyanê dibistana seretayî li gundê xwe dibistana navîn û lîseyê jî li çewlîgê qedand beşa matematîkê ya înstîtuta perwerdeyê ya erzîromê bidawî dike di sala an de dema ku li gurgumê mamostetiyê dike ji ber xebatên şoreşgerî sirgûnî colemêrgê tê kirin salên pişt re dema ku li şebinkarahisarê wezîfeya xwe ya mamostetiyê berdewam dike di sala an de tayîna wî ji bo dibistana amadeyî ya çewlîgê derdikeve karasungur du vekirina komeleya tb der şaxa çewlîgê de pêşengiyê dike û di rêvebiriyê de cihdigire dema wezîfeya xwe ya li çewlîgê mehmet hayri durmuş nas dike li qereqola ku di sala an de lê tê girtin jiber ku li midurê ewlekariyê daye heta ku dikeve komayê rastî êşkenceyên tund tê karasungur ji ber xebatên polîtîk deşîfre dibe û di sala an de li çewlîgê wezîfeya xwe ya mamostetiyê berdide û dest bi şoreşgeriya profesyonel dike sala an de derbasî herêma libnanê dibe di sala an de derbasî başûrê kurdistanê dibe û ji bo sazkirina yekîtiya neteweyî û dawîdayîna nifaq û neyartiya di navbêra rêxistinên kurd de her wiha ji bo sazkirina xeta yekîtî û têkoşîna hevbeş gelekî dixebite dîsa ji bo wezîfeyeke wiha diçe biryargeha pdkê lê belê di wê demê de hêzên yekîtiyê davêjin ser biryargehê û di encama vê êrîşê de di ê gulana sala an de tevî hevalê xwe îbrahîm bîlgîn şehid dikeve di demên dawiyê de rêxistin û hêzên polîtîk ên kurd êdî xwe ji şerên birakujiyê dûr digirin mirina karasungur ji aliyê ynk pdk û hêzên din ên kurd ve jî bi xemgînî hat pêşwazîkirin lewra şîdeta navxweyî zirarê dide daxwazên kurdan û ji aliyê dewletên li ser kurdistanê hikmê dikin ve tê lidarxistin akif yılmaz jdb m îlon çalakdarê siyasî yê kurd û endamê tevgera partiya karkerên kurdistanê bû di sala an de di çalakiya rojiya mirinê ya ê tîrmehê jiyana xwe ji dest da akif yılmaz di sala an de li gundê micica erdêxanê ji dayik bûye tevî ku rewşa malbata wan ya maddî ne baş bû jî bavê wî xwest ku bixwîne akif yılmaz berî ku pkkê nas bike jî xwediyê nêrînên çep û pêşverû bû piştî ku têkoşîn ji bo welat tê veguhestin di nav refan de cihê xwe digire di ê gulanê sala an de tê girtin û wî dişînin zîndana leşkerî ya amedê piştî çalakiya mazlum dogan ê adarê û çalakiya çar lehengên ê gulanê di ê tîrmehê sala an de di pêşengiya mehmet xeyrî durmuş de rojiya mirinê tê destpêkirin û akif yılmaz jî di vê çalakiya rojiya mirinê de cî digire û di roja em ya çalakiyê de roja ê îlonê sala an de jiyana xwe ji dest dide zeynep kınacı bi bernavkê xwe zîlan dihat naskirin z li elmalî meletî m li dêrsimê endameke gerîlaya pkkê bû zîlan di sala an de li gundê elmalî mamurek yê meletiyê hatiye dinyayê ew zaroka malbateke rewşa wê asayî bû zîlan ji zanîngeha innü ya meletiyê ji beşa şêwirmendiya psîkolojîk destûryar bû û berî ku tevlî nav refên gerîla bibe li nexweşxaneya dewletê ya meletiyê dixebitî dema ku li dibistana amadehiyê dixwend bû xwediyê nêrînên çep û têkiliya wê ya bi fikrên kurdîtiyê zêde bû lê belê zîlan di vê demê de nêzî ti rêçê nebûbû di salên zanîngehê de sempatiya wê ya ji pkkê re pêş ket zîlan di sala an de li edeneyê dest bi meşandina xebatên girseyî kir û di sala an de tevlî nav pkkê bû di hezîrana an de li qada komarê ya dêrsîmê li hemberî leşkerên tirk ku derindêze alayê dikirin zîlan çalakiyeke cangorî pêk anîn ernesto che guevara şoreşgerekî arjentînî yê navdar e che guevara di sala an de li bajarê arjentînê rosarioyê ji dayîk bû bi eslê xwe ji spanî baskî û îrlendî ye di sala an de li buenos airesê bû bijîşk che bi tevgerên çep ên şoreşger ên li welatên amerîkaya latînî ji nêz ve eleqedar dibû dûre dema ku çû meksîkê fidel castro naskir ew bi tevî castro li dijî rêvebiriya dîktator batîsta tevlî têkoşîna rizgariya kûbayê bû salên dirêj di nava şerê gerîlla de cîh girt piştî rizgarbûna kûbayê weke wezîrê sanayiyê hate wezîfedarkirin lê wî ev wezîfe qebûl nekir û ji bo rizgarkirina gelên din ên bindest berê xwe da çiyayên bolîvya yê li bolîvyayê leşkerên barrientos şeva ê çiriya pêşîn an che li nêzî li higuerasê asê dikin ji lingê xwe birîneke giran girt û wî di zîndaneke hiegurasê de hepis kirin che li hemberî ti kesî serî netewand gotinên dawî yên che bi qasî ku bikeve lîteratura dîrokê ya cîhanê bi wate bûn mirina li ser pêyan ji jiyana li ser çogan çêtir e roja çiriya pêşîn an saet an de bi fermana dewletê yekbûyî yê amerîkayê û servîsa îstîxbarata wê û bi erêkirina serokkomarê bolîvyayê rene barientos ji aliyê mario tuzan ku yek ji mêrkûjê kirêgirtî yên barrientos bû bi neh guleyan can da piştî kuştina che rêvebiriya bolîvyayê bi biryareke wiha poşman dibe ji ber ku che êdî bibû efsane ew bibû efsaneya şoreşgeriyê û îlhama rihê têkoşeriyê dijminên wî difikirîn ku eger sax bimaya dibe ku bandora wî ew çend li cîhanê belav nebûya wisa jî ji snccyê juius lester daxûyaniyeke pir balkêş dide derbarê mirina che de ew wiha dibêje mirina che ne girînge ya girîng ewe ku mirovekî wisa jiya ye ji bo tunekirina che divê hûn me hemû xelkên xîzan tune bikin ev yek jî bê îmkane bi yek gotinê ew xewna şevan ya zordar û mêtingeran bû û hîn jî wisa ye ew bi kesayetiyeke xwe ya bi utopya dagirtî bi azwerî û xwestika têkoşînê û alîgiriya neteweyên bindest di nava dilê herkesî de cîh girt piştî salan jî ew hîn ciwanekî salî ye di dilê hemû mirovatiyê de ye ya girîng jî meşa mirovên ku bi vê felsefeyê dimeşin berdewam dike di gotineke xwe de serok apo wiha digot heta ku mirovatî berdewam bike wê meşa mirovê ber bi kamilbûn û gîhîştinê ve jî berdewam bike di felsefeya che de jiyaneke tijî û dagirtî heye ew dibêje divê jiyana mirovan hertim bi têkoşînê derbas bibe ew bi romantîzma şoreşgerî dijî û dixwaze ku tim mirov ji bo rastiyê têkoşînê bike rastî li kû be mirov li wir be rêzedîrok a che guevara ernesto che guevara di ê çiriya pêşîn a sala an de li çiyayên andê ji aliyê çawişekî bolîvyayî ve hate kuştin bêrîtan gülnaz karataş li sala an bongilan çewlîg li sala an şemdînan gerîlayeke pkk ê bû karataş di sala a de di dema dageriya yekem ya başûr de ji bo nekeve destê hêzên kevneperest dawî li jiyana xwe anî gerillaya argk ê gulnaz karataş beritan di şerê li dijî artêşa tirk û hêzên kevneperest de jiyana xwe ji dest da berîtan militanek ji dêrsimê bû di her dema jiyana xwe ya gerîla de li dijî hemû xirabiyan qetliyam û zora li ser dêrsim û hemû kurdistanê de nûmûneyek isyanê bû beritan mantiqa pkk ê ya ku dibêje kî şer bike xweşik dibe heta dawiyê qebûl kiribû û di jiyana xwe de bi pêk dianî bêrîtan di şerê başûrê kurdistanê de wek fermandarê tîmê cihê xwe girt beritan di şerê başûr de heta gulleya xwe ya dawî şer kir û ji bo sax nekeve destê neyarên xwe li ber çavên wan bi awayek ku tu carî nayê ji bîr kirin xwe di kendalekî de avêt ev helwest û çalakiya berîtan tesîreke mezin him li ser gelê kurd him jî li ser hêzên kevneperest kir serokê pkk ê abdullah calan bêrîtan wekî mînak nîşan da û got ev jeanne d arca me ye derhênerê kurd halîl uysal di sala a de fîlmeke bi navê bêrîtan li ser jîyana bêrîtan kişand pênûs an jî qelem alava ku pê tê nivîsandin û xêzkirin e tê gotin ku gotina kalem jî ji kelemê tê ku kelem jî tê wateya darikê serê wî tûj an jî dirî ji bilî va tiştan pênûs tê wateya pê nûsandinê pênûs dibe ku amûrên yekemîn bûn yê mirov bi kar anî danîşanên kevintirîn ji serdema kevirê ye li kû bi darên normal ve li ser axesork dihat selixandin û tim tim bi wêneyên şkeftê dihat dîtin bi hatina çandên bilind yê berê li şûn dara nivîsandinê çîxên nivîsandin dihatin bi kar aniyê ew jî paşê bi raborîna demê bi firçe û perrê nivîsandinê cih girt firçe û perrê nivîsandinê wekî şageste dihat dîtin û yek jî meriv dikar bû li ser kaxiz jî binivîse di serdema kevnara dereng tek hinek nivîsên runê û nivîsên mixî û peykersaz pênûsan bi kar anîn di serdema navîn de meriv pênûsên ji zirêç zîv an jî sêhl bi kar anîn yê ema xêzên zirav û rengavêtî davîtin di dawiya serdema navîne de meriv destpê dikir bi çêkirina pênûsa zirêc yê bi forma darê bi parçeyek zirêç dorgirtî bû di sedsala ne zirêç lê hema grafît dihat bi kar anîn grafît xêzek daha qalind boyax dikir û ji ber ku daha hêsan di hat bi kar anîn çinkî meriv pêwîste ne dibû eyne berê li ser kaxiz bidewsîne kamera amûra girtina wêneyan e mirov bi alîkariya kamerayê wêneyan digirin û dûv re derbasî ser kartan an jî derbasî kompûterê dikin û wekî bîranîn hiltînin di sedsala em de bêhtir kamerayên digital tên bikaranîn kamerayên di sedsala em de bi yekbûna teknolojîyê optîk û kîmya hat derketin kamerayên kevn mekanîk bû zehf giran bû û nehat kişandin di van sala de wêneyên li ser lewhe tên pêl kirin wêneyên kevn bê reng bû reş û sipî bû wêneyê herî pêşîn di sala de lewheya metal bi madeya kîmyawî hat rû kirin paşê bi şewl wêne li ser lewhe çêdibe kamerayên nûjen bi peresîn dewreyên elektronîk bu erzantir ji bo cihên tarî filaşê wênekêş jî hat veserkirin şoreşa kûbayê navê serhildana bizava ê tîrmehê ya şoreşgerê kubayî fidel castro li dijî dîktatorê kubayê fulgencio batista ye serhildan di navbera salên û an de çêbû di tîrmeha an de komên di pêşengiya fidel castro de avêtin ser qereqola moncada ya li santiagoyê serdegirtin bi serneket gelek kesên ku tevlî serdegirtinê bûn mirin yên sax jî bi kastro re hatin girtin di sala ê de fidel castro bi şêweyekî surgunê çû meksîkayê kastro ji bo ku li kûêbayê şerê gerîlla bide dest pê kirin dest bi amadekariyan kir cengewarên di bin fermandariya kastro de di mijdara sala an de bi keştiyeke biçûk ya bi navê granma ku tê de cil xwarin çek lewazim û hi pêwîstiyên leşkerî yên pir kêm bi hêviya pêk anîna şoreşê ji meksîkê da rê û berê xwe dan kûbayê piştî rêwîtiyeke rojan şervan çawa ku gava xwe avêtin kûbayê rastî êrîşekê hatin pir ji wan hatin qetinkirin yên mayî jî xwe gîhandin hev û gîhîştin sîera maestrayê sîera maestra bû biryargeha esasî ya mezinbûna artêşa gerîlla gerîllayên kûbayî di çileya an de yekem car êrîşeke serkeftî li ser garnîzona leşkerî ya li ber çemê la plata li darxistin artêşa gerîla her ku çû mezinbû li jêr fermandariya camilo cienfuegos raul castro ve che guevara de yekîneyên nûh hatin sazkirin û şerê gerîlla li herêmên nûh belav bû bahoza şoreşê li hemu welêt digeriya hêz û taqeta hukumeta batîsta jî her ku diçû diqediya hukumetê li sîerra meastra dest bi êrîşa dawî kir lê belê ev êrîş jî bi ser neket û bû êrîşa dawiyê êdî gel li cem şoreşê bû di vê navberê de artêşa di bin fermandariya che guevara û camîlo de destpê kirin ber bakûrê giravê ango ber bi havanayê ve pêş de çûn batîsta şensê xwe yê dawiyê lîst û beyan kir ku bila hilbijartinên serokkomariyê werin kirin û ewê tevlî hilbijartinan nebe lê belê gel hilbijartinan boykot kirin û ev pêşniyaz qebûl nekirin şer ji du eniyan ve berdewam dikir yekîneyên girêdayî fîdel li orîentê yekîneyên girêdayî che jî ber bi herêma las vîlasê ve diçûn rêyên çûn û hatinê dihatin girtin hêzên batîstiyan her diçû tengezar dibû di çileya ê de li sîerra meastrayê fîdel bi şîara hemu desthilatdarî û destur a milletê serhildêre gelê kûbayê vexwend greva giştî di heman rojê de batîsya reviya emerîkayê li ser vê yekê artêşa gerîlla ya girêdayî fîdel ji greva giştî îstîfade kirin û bêyî ku rastî kelemek tenê jî werin ketin havanayê bi vî awayî dîktatoriya bi xwîn a batîsta ku di an de ji aliyê emerîkayê ve hatibû ser desthilatdariyê bi dawî bû serketin bû ya gelê kûba ya li jêr serokatiya artêşa şoreşê de muhemmedê mamlê z m ê kanûna paşîn a mehabad rojhilatê kurdistanê îran hunermendekî kurd e muhemmed mamlê di sala an de li bajarê mehabadê ji dayik dibe di serdama komara mehabadê de bi stran û srûdên xwe yên nazenîn tê naskirin hunermendê kurd ji ber kar û barê kurdayetiyê gelek caran tê girtin û di zindanan de jiyana xwe derbas dike mamlê endamê partiya demokratik a kurdistana îranê bû muhemmedê mamlê di saliya xwe de roja çileya sala an piştî nîvro li rojhilatê kurdistanê li bajarê mehabadê jiyana xwe ji dest da mamlê li goristana mehabadê ya bi navê bûdak siltan hate definkirin şerê kendavê an jî şerê kendavê yê yekem di ê kanûna paşîn a sala an de bi navê bahoza çolê destpê kir û meh û nîvekê berdewam kir şerê duyem yê kendavê ji ber ku sedam huseyn li ser daxwaza neteweyên yekbûyî xwe ji kuweyta dagirkiribû paşve nekişand destpêkiribû balafirên şer û roketên amerîka û welatên hevgirtî di encama bombardûmaneke rojan de îraqê wergerandin moxilê şerê kendavê di ê sibata sala î de bi teslîmbûna îraqê re bi agirbestekê bi dawî bû niştecihên paytext baxdayê û hin bajarên îraqê di ê çileya sala an de danê sibê bi awaz û dengên balafir roket û çekên ezmanparêz re çavên xwe ji xewa şîrîn vekirin di yekemîn şeva şer de bi sedan balafirên şer li ezmanên baxdayê ref bi ref xuyakirin û bombeyên xwe barandin di heman demê de keştiyên şer yên amerîka û keştiyên hin welatên hevgirtî ji kendavê û derya spî ya naverast baxdat dan ber roketan artêşa îraqê beriya êrîşa amerîka û hêzên hevgirtî li kuweytê meh û nîvên xwe tijî kiribû artêşa îraqê bi alîkariya welatên rojava û bi taybetî jî bi hevkariya amerîka di dema şerê îraq û îranê de bûbû artêşeke mezin û nûjen di wê demê de hefsarê artêşa îraqê bi destgirtin li derveyî derfetan bû neteweyên yekbûyî bang li iraqê kir ku heta ê çile xwe ji kuweytê paşve bikşîne lêbelê digel banga navnetewî biryarên neteweyên yekbûyî gefên hêzên hevgirtî û leşker komkirina wan li kendavê sadam huseyn razî nekir ku xwe ji kuweytê paşve bikşîne balafirên şer yên welatên hevgirtî heta ê sibata sala an ji ezmanan erda îraqê bohist bi bohist bombebarankirin di encama bomberdûmanê de îraq bi dehan sala paşve zivîrî û wergeriya çolekê hêzên hevgirtî di sibata heman salê de di erdê re êrîşî ser leşkerên îraqê kir û di encama şerekî saetî de leşkerên îraqê ji kuweytê derxistin şerê kendavê bêyî ku dawî li desthilatiya saddam husên bîne di sibatê de bi teslîmbûna desthilatiya baxdayê û bi agirbestê dawî lê hat di dema şer de serokê wê demê yê amerîka george w bush gelê kurd û gelên îraqê ji bo serhildanê xiste nava heyecan û xwîngermiyekê lêbelê amerîka piştî serhildana gelên iraqê di serî de gelê kurd hemû însanên îraqê li ber dergahê mehdera desthilatiya baxdayê hişt ev helwesta washington bi giranî li ser gelê kurd û gelên îraqê bi nebaşî bandora xwe kir herwiha rêxistinên kurd yên li başûrê kurdistanê ji ber polîtîkayên xwe yên bi derve girêdayî ketin nava aloziyekê komara kurdistanê an jî komara kurdistanê ya mehabadê komareke kurdî bû ku serbajarê wê mehabad bû komar di ê çileya sala an de ji aliyê serokê wê qazî mihemed ve hate ragihandin piştî encamdana serhildanên şêx ubeydullahê nehrî û simkoyê şikak di nava kurdên rojhilat de kêmasiya zana û rewşenbîran dihate niqaşkirin huseynê mukriyanî ku ji mehabadê ye bi rêya zanayê îranî ahmed kesrewî tebrîzî tevgera naziyan û fikra naziyan ya di derbarê yekitiya nijadê aryanan de xwend û hinekî xwe nêzîk jî dît bo vê îdeolojiyê li sala an de mukriyanî bi rêya komeleya dengê kurdan ku wî avakiriye kovara şûle derxist di vê kovarê de di nivîsareke xwe de behsa neteweyê kurd dike ku kurd jî ji qewmên aryan in û divê wek almanan kurd jî împeratoriya xwe ava bikin fikrên mukriyanî di navbera rewşenbîrên kurdên rojhilat de her dihatin niqaşkirin û tesîra xwe jî li rewşenbîran kir sepanên riza şah li rojhilata kurdistanê nerazîbûnên mezin li navbera kurdan de peyda dikir ji bo modernîzekirina îranê gelek serokeşîrên deverê ji welêt hatin dûrxistin ji bo modernîzekirina îranê cilûbergên kurdî qedexe kirin sepanên wiha nerazîbûnên mezin li navbera serokeşîr û kesayetên kurd peyda kirin ev jî bû sedema dijberiya reza şah şêx seyîd tahayê hekarî neviyê şêx ubeydullah zindanî kiribû û li wir mir gelek serokeşîrên bextiyariyan û loran jî darve kiribûn li van salan îngilîzan başûrê kurdistanê yanî îlam loristan û kirmaşan sovyetan jî bakurê kurdistanê dagir kiribûn navenda kurdistanê jî bi taybetî herêma mukriyan di bin desthilata kurdan de bû li sala ê de şahê îranê riza şah bi derbeyekê ket di vî wextî de li her derê îranê di bin kaosê de ye şûna riza şah kurê wî muhemmed reza pehlewî dibe desthilat di vî wextî de serokeşîr û serkêşên kurdan yên li sirgûnê dizivirin welêt û li herêmên xwe û herêmên li eşîrên wan lê dikirin bin destê xwe û berpirsiyar û karmendên şahê îranê ji herêmên derdixistin heta li wê demê li derdora urmiyê gelek tesîran van eşîran çêbû ku gelek kar û xebatên nebaş dikirin wê demê wekî her derê îranê li kurdistanê jî kaoseke mezintir hebû li mehabadê ji aliyê hindek rewşenbîrên kurd ve komeley jiyanewey kurdistan hate avakirin vê komeleyê nêzîkî sê salan xebatên xwe nepenî kirin her wisa li mehabadê dagirkirina sovyetan hebû leşkerên îranê çekên xwe berdan û hemû vegerîn bajarên xwe piştî paqijkirina hêzên çekdarî li herêma mukriyan wek çekdarî tenê hêzên eşîrî man li herêma seqiz û bane serokeşîrê begzadeyan heme reşîd xan bû fermanrewayê herêmê bajarê serdeştê ket bin destê kurê şêx mehmûdê berzencî şêx letîf li mehabadê jî hemû barê bajar ket ser milê qazî mihemed û brayê wî ebulqasim sedir qazî qazî mihemed ji bo ku eşîr mehabadê dagir nekin li gel serokeşîrên din hevdîtin pêkanî û biryarên hevpar dan ku zererê nadin hevdu hêzên rûsî bi giştî bi şêwirmendiya partiya komûnîst ya azerbaycanê îran dagir kiribûn bi alikariya tirkên azerbaycana sovyet azerbaycana îranê jî hate dagir kirin gelek axa azerbaycana îranê dikeve nava rojhilata kurdistanê ji ber vê sedemê jî tirkên azerbaycanê ecem mecbûr man ku ji kurdan alîkariyê bixwazin sekreterê yekem yê partiya komûnîst ya azerbaycanê mîr cefer baxirov di daxuyaniyeke xwe de wiha dibêje pirsgirêka kurdî nuqteya qelstirîn ya îran û tirkiyê ye û sîlehê xweşik yê îngilîzan e divê ev xal çi wextan ji bîran me neçe divê li nav ecemên başûr û kurdan de têkiliyên xurt werin avakirin her çi be bila bibe divê li gel kurdan zimanekî hevpar were avakirin xebatên me yên di nav kurdan de divê kurd guhê xwe nedin îstîxbaratên derve û divê ji bo ku kurd ji serxwebûna xwe çek nehilgirin di payîza sala ê de îngilîz dixwazin li serokeşîrên herêma mukriyan hevdîtinan bikin ji bo vê hevdîtinê jî kesên navdarên bajarên seqiz mehabad bane û bokanê vedixwînin bokanê ku hevdîtinan bikin lê berî ku îngilîz bên hevdîtinan bikin sovyetan bi rêya zanîna îstîxbarî digehin cihê hevdîtinê û berî îngilîzan li gel serokeşîrên kurd hevdîtinê dikin efserên rûsî selîm atakşîov û hevalê wî caferov û kurd di vê hevdîtinê de amade bûn ji aliyê kurdan ve jî ebulqasim sedir qazî û serokeşîrên kurd amade bibûn li vê derê efserên sovyetî van kurdan vedixwînin bakûyê ji bo hevdîtinan li gel mîr cefer baxirov jixwe paşî ê çiriya paşîn a ê eşîra tirk şahsevenî ê çiriya paşîn rewşenbîrên tebrîzê û ê çiriya paşîn de jî nêzî serokeşîrên kurd çûn bakûyê û li gel mîr cefer baxirov re hevdîtin kirin piştî vegera serokeşîrên kurd qazî mihemed tevî serokeşîrên mameşan û mengur ji bo ku çareserkirin û aştîdanan navbera gelên kurd û ecem çûn urmiyeyê ji xwe vê pêngavê paşî tesîra xwe nîşan da ku ti caran li herêmê di navbera kurd û eceman de şer û pêvçûn rûneda piştî dagirkirina rûsan a îran û rojhilata kurdistanê tevlîhevî û kêşeyên mezin li herêmê qewimîn di nav vê kaosê de dewleta tirkiye jî xwest ku bi hinceta ku kurd zilmê li eceman tirkên azerbaycanê dikin xwestin bikevin nav xaka rojhilata kurdistanê her wisa balyozê rûsî yê wê demê digot ku tirk dixwazin azerbaycanê dagir bikin û tevlî tirkiyê bikin li wî wextî desthilata îranê bi taybetî li rojavayê îranê nemabû rojavayê îranê ketibû bin desthilata kurd û azerbaycaniyan di vê demê de rûsî jî ketin rojavaya îranê hatina rûsî bo kurd û azerbaycaniyan bû sîwanek li dijî şahê îranê li sala an de li mehabadê ku di bin desthilata rûsî de bû bi navê nîştiman kovarek bi beşdarbûna kesan ava bû niştiman di demek din dibe rojnameya fermî ya komeley jiyanewey kurdistanê di niştimanê de xwestekên reformê her wisa li ser şerê eşîran û serokên eşîran nivîsar tên nivîsîn ji bo yekîtiya kurdan kêmasî û astengiyên eşîran tên gengeşekirin piştî li azerbaycana îranê partiya demokratîk ya azerbaycanê hate avakirin baa kurdan jî ket sovyetan ku alîkariya kurdan jî bikin hindek rewşenbîr û serokeşîrên kurd ji mîr cefer baxirov xwestibû ku li mehabadê jî wek tebrîzê dibistaneke heft salî were vekirin nexweşxaneyeke cihrazanî were vekirin ku xizmeta gel bike her wisa xwestin ku hindek xwendekar kurd li xwendingehên leşkerî û sivîl de bixwînin ku paşî werin xizmeta kurdistanê bikin li sala an de komele belav bû piştî belavbûnê bi pêşengiya qazî mihemed partiya demokratîk a kurdistana îranê hate avakirin di bernameya partiyê de ji bo kurdan xweserî bi zimanê dayikê perwerdehî fermîbûna zimanê kurdî hwd hebûn di bernameya pdkî de xalên girîng ev in piştî almanyayê xwe teslîm kir di şerê cihanê yê duyem de îran jî ber bi guherîne ve diçû ji ber ku hêzên emperyalîst ji ber parastina îranê ji almanyayê ketibûn îranê êdî wextê vekêşana hêzên van dewletan hatibû ku meclîsa îranê jî ev dixwast sovyetan jî ji bo piştî vekişînê hêza wana siyasî bimîne xebatên xwe li azerbaycanê û kurdistanê bi awayekê propagandî dewam kir tirk û kurd bihêz dikirin ku li van deran herêmên xweser ên di bin tesîra sovyetan de bimîne ava bikin ê îlona ê de mir cefer baxirov ji stalîn re raporekê dişîne di raporê de wiha dibêje di nava sedsala an de piştî hikûmeta başûrê kurdistanê ku şex mehmûd berzencî li silêmaniyê îlan kir komara kurdistanê ya mehabadê di warê dewletbûyinê de ji bo kurdan bû tecrûbeyeke duyem lê belê hin welat ji bo berjewendiyên xwe komara mehabadê feda kirin di ê kanûna paşîn a an de bi alîkariya yekîtiya sovyetê li meydana çwarçira ya mehabadê komara mehabadê ji aliyê qazî mihemed ve hate îlankirin li ser avabûna komara kurdistanê mcdowell wiha dibêje di roja bangewazîrikirina komara kurdistanê de gelek kesên navdar serokeşîr nas gundî û bajarî li dor komîteya navendî û pêşewa qazî mihemed berhev bûn li ser kombûna van kes û karan wezîrê perwerdehiyê mîrza menaf kerîmî wiha bibîrtîne di ê nîsana ê de di navbera kurd û azeriyan de peymaneke dostînî hate destnîşankirin temsîla kurdan di bin rêberiya qazî mihemed ya azeriyan jî di bin rêberiya cefer pîşeverî de bû gelek kesên navdar û serokeşîr di vê peymanê de hebûn li tebrîzê ev peyman hate destnîşan kirin her weha seîd hûmayûn dibêje ku hûrgiliyên hevdîtinên qazî mihemed îhsan nûrî paşa û balyozê brîtanyayê di bîranînên dr haşim şîrazî de tomarkirî ne piştî van hevdîtinan pêşewa vedigere tebrîz û ji wir jî diçe mehabadê piştî mehabadê diçe nîştecihên kurmancîaxêv li herêma bakurê kurdistana îranê li herêmên urmiye mako selmas û xoy li gel serokeşîr û mezinên bajêran ve hevdîtin kirin li her deran diçûyê çi kurd be çi azerî çi jî ermenî bi coş dihate pêşwazîkirin piştî dagirkirina îranê ji hemû gelên îranî ve fersendên mezin çêbûn neteweyên wekî kurd û azeriyan di jiyana xwe ya civakî de zimanê xwe yê dayikî li her derê bikardianin ji bo belavbûn û biqîmetbûna zimanê dayikê fersendên mezin çêbûn zimanê dayikê li nav berhemên hunerî de dihate bikaranîn piyesa kurdî a bi navê dayika niştiman bi coş ve ji aliyê gel ve hate seyr kirin operaya kurdî hate ava kirin bi dûçûna ebdulrehman qasimlo li kurdistanê ev pêşketin çêbûn sovyetan dixwast ku li tebrîzê zaningehekê ava bikin û kontenjan ji bo kurdan soz dabûn her wisa ji bo weşana pirtûkan makineyeke metbeeyê ji kurdan re şandibû ê adara ê sovyetan ji kurdan re stastonek radyoyê şand radyoya mahabadê dest bi weşana kurdî kir her wiha maşînek jî wek xelat hate dayîn ji qazî mihemed re hêjayî gotinê ye ku çend ku komara kurdistanê xwedî hikûmetekê jî bûye gelek kar û barên komara kurdistanê ji aliyê komiteya navendî ya pdk î dihate kirin heta ku komara kurdistanê hatiye ava kirin hêzên kurdî bênîzam bûn hêzên kurdî bênîzamî tevdigerîn û têkilî û haya wan bi hev nebû ji ber van sedeman hêza pêşmerge ê kanûna pêşîn a sala ê de hate damezirandin kesên kurd di bin wezareta berevaniyê de bi fermana qazî mihemed bûn general bi dûçûna wadie jwaideh jî mareşal hebûn ew her çarên li xwarê û serokê hoza herkîyan zêro beg jî general bû artêşa komara kurdistan ji du beşa pêk tê beşa yekem leşkerên perderweyî ne hejmara wan hezar pêşmerge bûn hezar ji wan suwarî bûn û hezar ji wan jî peyayî bûn beşa duyem ji leşkerên eşîran pêk dihat ku hejmara nêzîkî hezar kesan bû perwerdeya van peşmergeyan li salên an de ji aliyê leşkerên pîlebilind yên ji artêşa îraqê veqetîn re dihate dayîn di payîza sala yê de ji aliyê sovyetan ve ji bo kesan ku navên wan nivîsî bûn tifingek birno û gule hatin dayîn peyva pêşmerge yekemîn car di artêşa komara kurdistanê de tê bikaranîn bi dûçûna mehmûd axa ev nav ji aliyê bavê wî seyfî qazî hatiye bikaranîn wextê komara kurdistanê û komara azerbaycanê ava dibin gelek caran şerên van herdu dewletên otonom bi dewleta îranê re çêdibin bi dûçûna hîkayeta mehmûd axa dibêje di nav şerekê wiha de leşkerekê kurd tê cem seyfî qazî û jê re dibêje azerî bi sedan kes diçin şer lê em bi dehan kes diçin şer û ji wan bêhtir serdikevin û gazinda xwe ya vê rewşê anî ziman seyfî qazî jî jê re dibêje ku azerî leşkerên kurdan wek pêşmerge dibîne ku bi soranî tê wateya kesên diçin mirinê sovyetan jî alîkariya ekonomîk hem bi ticaretê hem bi alîkariya pere dikir bi dûçûna hevpeymana li çileya an de ji aliyê îran sovyet û ingilîzan hatiye destnîşan kirin diviyabû ku ingilîz û sovyet piştî şerê cîhanî di mehan de ji îranê derbikevin lê berî vekişînê sovyetan li gel îranê hevpeymanek dî destnîşan kiribû ku têkiliyên sovyet û îranê ên aborî dê her dewam bikin û her wisa hatibû gotin ku pirsgirêka azerbaycanê kurdistan jî di nav de pirsgirêka navxweyî îranê ye û divêt îran bi awayek aştiyane vê pirsgirêkê çareser bike ê adara ê de leşkerên sovyetan dest bi vekişandinê kirin dema vekişîna hêzên sovyetan li rojavayê îranê xelas bû hêzên leşkerî yên îranê kanûna pêşîn a an de bi alikariya hêzên dyayê êrîş bir ser azerbaycan û kurdistanê hêjayî gotinê ye ku givaşa dya tesîrbar bû li ser vekişîna sovyetan piştî îlankirina komarê yekîtiya sovyetê desteka ku dida qazî mihemed û azeriyan paşve hêdî hêdî kişand û dest bi vekişîna leşkerên xwe kirin ev vekişîn atmosfereke sar di navbera gelên kurd û azerî de her çend reşbînî ketibe nav van her du gelan de jî hê jî hêviya wan hebû ku pirsgirêkên wan werin çareser kirin piştî vekişîna sovyetan kurd û azeriyan li derê tahranê dida ku pirsgirêkên wan werin çareser kirin bi serokatiya pîşeverî di nav heyetê de seyfî qazî jî hebû ku nûnerê kurdan bû çûn tahranê û ê xizîrana ê de hevpeymanek di navbera heyetê û hikûmeta îranê de hate destnîşan kirin bi dûçûna vê hevpeymanê her çend ev hevpeyman hatibe destnîşan kirin jî hikûmeta îranê li ser gotina xwe nema û serokwezîrê îranê kavam di ê çiriya paşîn a ê de got ku ji bo ewlehiya hilbijartinên ê kanûna pêşîn li îranê dê leşkerên îranê biçin her derê îranê ê kanûna pêşîn a an de hêzên îranê êriş li ser azerbaycanê dan destpê kirin di ê kanûna pêşîn a sala an de hêzên artêşa îranê paytexta azerbaycanê bi destxistin û ber bi mehabadê ve meşiyan hêzên rejîma îranê bi desteka brîtanya di ê kanûna pêşîn a sala an de komara kurdistanê ya li mehabadê hilweşand ê kanûna pêşîn de hemû kurdistan û azerbaycan hate dagir kirin serokê azerbaycanê pîşeverî ber bi sovyetan ve reviya lê qazî mihemed soza anî cih li mehabadê di merasîma sazkirina komara kurdistanê de qazî mihemed wiha sond xwaribû piştî rûxandina komara azerbaycanê ji layê dewleta îranê ve bi awayeke xerab di nav komara kurdistanê de jî tirs çêbû komîteya navendî ya pdkê kom bi serokatiya pêşewa û biryara teslîmbûnê da pêşewa nedixwast ew hovîtiyên li azerbaycanê çêbûn li kurdistanê jî çêbin soz da gelê xwe ku heta dawiyê ew dê li mahabadê bimîne û ku zerar negihîje kurdistanê dê bixebite jixwe serok û rêberên azerbaycanê revîbûn û bi fedaîyên azerî gelek berxwedan çênebû û hovîtiyek mezin li bajarê tebrîzê rûda piştî biryara komiteya navendî ya pdkê general mistefa barzanî roja ê kanûna pêşîn ê de ji pêşewa xatira xwe xwast dema di hevdîtina pêşewa ala kurdistanê ku li ser maseya karê wî bû pêça ramûsa û da destê mele mistefa û got paşî mele mistefa û hêza wî ji seqiz ber bi hidûdê başûrê kurdistanê rêketin her wisa gelek eşîrên piştgirî didan komarê ji komarê veqetîn piştî ku hate zanîn kurdistan nikare xwe li dijî dewleta îranê biparêze serokayetiya komara kurdistanê li miyandûabê xwe teslîmî general humayunî kirin berî ku darvekirina pêşewa qazî mihemed jê re tê xwestin ku dixwaze çi bibêje ew jî axiftinên dawî vedibêje qazî mihemed wezîrê parastinê seyfî qazî û birayê wî ebulqasim sedir qazî ku nûnerê mahabadê bû di parlamena îranê de li meydana çarçira ku lê komara mehabadê hatibû îlankirin di ê adara an de hatin dardekirin gelek rêvebir û berpirsiyarên komara kurdistanê an hatin darvekirin an jî hatin zindanîkirin piştî vî wextî rêvebirina şah bihêztir lêhat û li sala ê de gelek alîgirên pdkê hatin girtin û zindanî kirin hêjayî gotinê ye ku piştî van darvekirinan li urumabada girêdayî loristanê li dijî van darvekirinan nerazîbûnên mezin li sala ê hatin nîşandan ji bo sedemên rûxana komarê nivîskar fereshteh koohi kamali wiha dibêje olga jigalina jî li ser xalek dî disekîne û dibêje ku komara kurdistanê encax ê hemû kurdistana îranê be ev jî tê wê wateyê ku hemû kurd di nav komarê de nîn in ev parçebûna kurdan ji bo îranê rewş asantir dikir her wisa dema hêzên îranê ji bakurê mahabadê hatin hêjayî gotinê ye ku ew jî kurd bûn lê divêt ev jî bê zanîn ku sebeba beşdarbûna hemû kurdan ne tenê girêdayî kurdan bûn ingilîzan sîne û kirmaşan dagir kiribûn û têkiliya van deveran bi herêma mukriyan re nemabû hêjayî gotinê ye ku îbrahîm nadirî ku bi eslê xwe ji kirmaşanê bû ji bo xîzmetkirina kurdistana serbixwe de hatibû mahabadê û bibû cîgirê wezîrê perwerdehiyê her wisa gelek kurdên din jî ji kirmaşan û deverên din hatibûn mahabadê bi dûçûna xwarzayê pêşewa qazî mihemed û her wisa her dem li gel qazî bû seîd hûmayûn sedemên têkçûne du ne yek sedemên derveyî ne û sedemên din jî navxweyî ne ingilîzan başûrê kurdistanê sovyetan jî bakurê kurdistanê dagir kiribûn navenda kurdistanê jî bi taybetî herêma mukrîyan di bin desthilata kurdan de bû ji ber vê parçebûnê jî di kurdistana îranê de yekitîyeke sîyasî nehatibû ava kirin bingeh û tirsa di navbera van herdu neteweyan de digehe şerê cîhanî yê yekem piştî şerê cîhanî yê yekem peymana sevrê dewletên ewropayî dixwastin dewleta kurdistanê û ermenîstanê ava bibe li nav axa osmanîyan lêkolîner robert olson dibêje ku dewletên rojavayî dixwastin dewletên kurd û ermenan bikin herêmeke tampon di navbera gelên nijad turan re bi taybetî dixwastin tamponek hebe di navbera tirkan û ecemên îranê de di vî wextî de têkiliyên kurd û eceman kurd û tirkiyê tirkiye û eceman balê dikşîne tirkiye ji ber tirsa pirsgirêka xwe ya kurd û gefên rûsî ku dixwastin li bakur rojhilatê tirkiyê hindek parçeya gurcistanê hindek jî parçeyên ermenistanê ye nedixwast bi aşkerayî alikarî an jî desteka ecemên îranê bike hikûmeta azerbaycanê bi alikariya azerbaycana sovyetan gelek axa kurdistana îranê dagir kiriye serokê mîsyona azerbaycana sovyetê m c baxirov jî dixwast kurdistanekê di nav azerbaycana îranê de ava bikin lê xuya bû ku plana sovyetan ew bû ku kurdistaneke xweser wek azerbaycanê ava bikin di raportekê de ku ji tebrîzê bo m c baxirov re hatiye şandin wiha dibêje lê qazî mihemed wek baxirov û siyasetmedarên azerbaycanî nedifikirî qazî dixwast ku kurd jî wek her netewekî azad bijîn li ser rûyê erdê piştî ku li bakuyê qazî mihemed û heyeta wî li gel baxirov hevdîtin kirî vegerî welat û xwast pirsgirêkên devera kurdnişîn û azerînişîn çareser bike jixwe li herêma urmiyeyê dest bi hevdîtina kir bi serokeşîrên mengur û mameşan ve çû urmiyeyê dest bi hevdîtinan kir li gel eşîrên kurd ên herêma urmiyeyê ji eşîra xwest ku dest ji destdirêjahiyê berdin û ji kesayetên herêmê xwest ku aştî di navbera kurd û azeriyan de hebe di encama van hevdîtinan de heta komara kurdistan û komara azerbaycanê hatine rûxandin jî çi şer û pevçûn di navbera kurd û azeriyan de çênebû lê hêjayî gotinê ye ku ji ber germahiya biryara dagirkirina îranê bo van herdu herêman wext nema ku ev herdu gel li dijî hev xebatê bikin di avakirina herdu komaran de ferqek girîng heye ku ji bo komara azeriyan reforma axê û pirsgirêkên karkeran yekemîn pirsgirêk bû lê ji bo kurdan pêşvebirina neteweyetiya kurdî girîngtir bû jixwe li deverên kurdî pêkhateyên senayiyê û endûstriyê kêm hebûn lê li azerbaycanê ev pêkhate gelek hebûn her wisa di navbera kurd û azeriyan de pirsgirêkên hidûdî jî hebûn ku heta herdu komar hatin rûxandin jî hidûdên van herdu deveran berçav nebûn jixwe hikûmeta azerbaycanê û sovyetan kurdistan di nav azerbaycanê de dihesiband hem ji ber vê dîtinê hem jî ji tirsa dagirkirina îranê ev xal negihişt radeyeke cidî wextê qazî mihemed li tebrîzê li miyanduawê şer di navbera kurd û azeriyan derdikeve li ser nîsana ê di navbera van herdu gelan de peymana dostînî û hevkariyê tê destnîşan kirin bi taybetî li xoy urmiye selmas makû pirsgirêk di navbera kurd û azeriyan de çêdibû 
