áirítear sa mhatamaitic sean ghréigis máthma eolas staidéar foghlaim staidéar ar ábhair mar chainníocht uimhirtheoiric struchtúr ailgéabar spás geoiméadracht agus athrú leanúnach anailís mhatamaiticiúil cé nach bhfuil aon sainmhíniú uirthi a ghlactar leis go ginearálta go neamh fhoirmiúil d fheadfá a rá gurb iad uimhreacha agus cló a hábhar staidéir dar leo siúd ar a nglaoitear na foirmiúlaigh is taighde í de struchtúir teibí atá sainithe go haicsímiteach agus atá bunaithe ar loighic agus ar nodaireacht na matamaitice shíolraigh an mhatamaitic ó chomhaireamh ríomhadh agus tomhas trí úsáid a bhaint as teibiú agus réasúnú loighciúil agus an staidéar córasach ar chruthanna agus ghluaisní rudaí fisiceacha bhí eolas agus úsáid na matamaitice bunúsach i dtólamh agus ina bhun tréith agus ina ndlúth ghré den saol indibhidiúil agus comhchoiteann tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha ar dtús le na uimhreacha aiceanta agus slánuimhir agus uimhríocht orthu agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir aithnítear na slánuimhir mar fo thacar do na uimhir chóimheasta ach tá na uimhreacha chóimheasta fo thacar freisin do na réaduimhir tá an uimhir choimpléascach tacar ginearálaithe do na réaduimhir is é amhrán na bhfiann béarla the soldiers song amhrán náisiúnta na héireann scríobh peadar ó cearnaigh na liricí agus chum patrick heaney an port ba i mbéarla a scríobhadh na liricí ar dtús ach is é an leagan gaeilge is gnách a chloisteáil inniu ní chantar ach an curfá de ghnáth agus is ar éigean go bhfuil an chuid eile den amhrán ar eolas ag duine ar bith tá blas láidir ghaeilge na mumhan ar na líricí agus is minic nach féidir an fonn a choinneáil ach an t amhrán a chanadh sa chanúint seo mar shampla nuair a chantar ar ardaibh sléibhe is gá an bh san fhocal sléibhe a bhá go hiomlán mar a dhéantar leis an bh mh i ngaeilge na mumhan ar lorg an ghuta fhada seo dhíbh a chairde duan ógláigh caithréimeach bríomhar ceolmhar ár dtinte cnámh go buacach táid s an spéir go mín réaltógach is fonnmhar faobhrach sinn chun gleo s go tiúnmhar glé roimh thíocht don ló fé chiúnas chaomh na hoíche ar seol seo libh canaídh amhrán na bhfiann curfá sinne fianna nó laochra fáil atá fé gheall ag éirinn buíon dár slua thar toinn do ráinig chugainn fé mhóid bheith saor seantír ár sinsear feasta ní fhágfar fén tíorán ná fén tráill anocht a théam sa bhearna bhaoil le gean ar ghaeil chun báis nó saoil le gunnascréach fé lámhach na bpiléar seo libh canaídh amhrán na bhfiann cois bánta réidhe ar ardaibh sléibhe ba bhuadhach ár sinsir romhainn ag lámhach go tréan fén sárbhrat séin tá thuas sa ghaoth go seolta ba dhúchas riamh dár gcine cháidh gan iompáil siar ó imirt áir s ag siúl mar iad i gcoinne námhad seo libh canaídh amhrán na bhfiann curfá a bhuíon nach fann d fhuil ghaeil is gall sin breacadh lae na saoirse tá sceimhle s scanradh i gcroíthe námhad roimh ranna laochra ár dtíre ár dtinte is tréith gan spréach anois sin luisne ghlé sa spéir anoir s an bíobha i raon na bpiléar agaibh seo libh canaídh amhrán na bhfiann curfá is é an meitheamh nó mí an mheithimh an séú mí den bhliain de réir fhéilire na héireann is é meitheamh mí lár an tsamhraidh is iad na míonna is grianmhaire ná bealtaine agus meitheamh le linn na míonna seo is é an mheántréimhse ghréine in aghaidh an lae ná idir agus uair i bhformhór na tíre sna tíortha eile tosaíonn an samhradh ar na gcéad lá de mhí an mheithimh agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí lúnasa agus dar le met éireann is sa samhradh a bhíonn na trí mhí is teo den bhliain in éirinn fiú is iad meitheamh iúil agus lúnasa na míonna sin ach tá níos mó báistí i mí lúnasa go hiondúil is í bealtaine nó mí na bealtaine an cúigiú mí den bhliain síltear go mb fhéidir go gciallaíonn an focal beal solas geal agus is ionann an dara cuid den fhocal agus tine tá baint láidir idir an fhéile seo agus tinte i mbéaloideas na héireann nuair a bhíonn duine a bhfuil gaeilge aige aici i bponc faoi rud éigin is minic a déarfaidh sé sí tá mé idir dhá thine bhealtaine faoi go dtí céad bliain ó shin bhíodh sé de nós ag daoine in áiteanna áirithe faoin tuath in éirinn dhá thine mhóra a lasadh ar an lá seo agus na ba a thiomáint idir an dá thine seo lena gcosaint ar aicídí de réir téacs ón deichiú haois darb ainm sanas chormaic bhí nós ag na draoithe an rud céanna a dhéanamh le linn ré na bpágánach na céadta bliain roimhe sin is í mí iúil an seachtú mí den bhliain úsáidtear an leagan béarla d ainm na míosa go forleathan sna canúintí agus is minic a thugtar july an chabáiste ar mhí iúil fosta nó nuair a bhí drochbhliain ann ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste sula n aibíodh na prátaí i mí lúnasa fuair an mhí a hainm ón impire rómhánach iúl caesar a thug isteach féilire nua féilire iúil lena linn in éirinn is í seo an tríú mí den samhradh tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí iúil an ú lá ag stáit aontaithe mheiriceá a cheiliúrann fógra na saoirse agus an ú lá ag an bhfrainc lá an bastille cuireadh cath na bóinne ar an iúil nuair a rug an tísiltíreach liam a raibh coróin na breataine bronnta air ag an bparlaimint bua ar an rí séamus ii agus ceiliúrann an tord oráisteach an lá sin gach bliain is é lúnasa mí lúnasa nó lughnasadh an t ochtú mí den bhliain is é an lúnasa lá lúnasa nó lughnasa agus an chead lá den fhómhair de réir fhéilire na ngael ainmníodh mí lúnasa as lugh nó lú duine de na déithe ba thábhachtaí a bhí ag na sean cheiltigh ní amháin in éirinn ach ar fud na heorpa thug muintir na breataine bige lleu llaw gyffes uirthi ainmníodh léon na spáinne as lugh chomh maith le lyon na fraince agus londain fosta síltear dar le dáithí ó hógáin ina chiclipéid faoi bhéaloideas na héireann ba as seanfhocal ceilteach a chiallaigh mion lugio a tháinig an t ainm lugh ní nach ionadh mar sin gur thug sé a ainm don mhí is teo san fhéilire in éirinn mí lúnasa féile a bhí ann le fáiltiú roimh fhás an arbhair agus roimh thús an fhómhair is minic a bhíodh daoine in éirinn ag déanamh damhsaí agus tinte cnámha le féile lúnasa a cheiliúradh bhí cuid de na nósanna seo beo go fóill go dtí an fichiú haois chum brian friel drámadóir clúiteach as tír eoghain dráma darb ainm dancing at lughnasa a bhfuil a lán tagairtí ann do na traidisiúin seo is tír in oirthuaisceart na háise í an tseapáin nippon nihon grian fréamh ach bunús tír go litriúil bunús na gréine tá sí suite idir an taigéan ciúin agus muir na seapáine oileánra atá sa tseapáin tá timpeall ar oileán ann ar fad ach is iad kysh shikoku honshu an t oileán is mó agus hokkaid na cinn is tábhachtaí tá sléibhte arda sa chuid is mó de na hoileáin agus bolcánachas áirithe ann chomh maith is bolcán é sliabh fuji freisin arb é an sliabh is airde sna hoileáin tá beagnach milliún duine ina gcónaí sa tseapáin agus mar sin tá sí ar an deichiú tír is mó daonra is é réigiún thóiceo an mórcheantar uirbeach is mó ar tugann fianaise na seandálaíochta le fios go raibh áitreabh daonna sa tseapáin chomh luath leis an ré phailéiliteach uachtarach is é sin tríú trian na ré pailéilití bliain ó shin rinneadh an chéad tagairt liteartha don tseapáin sa chéad aois ad i dtéacsanna stairiúla ón tsín bhí tréimhsí na hoscailteachta agus tréimhsí na scoilteachta ag teacht sna sála ag a chéile ansin d fhógair an timpire hirohito gur ghlac an tseapáin an fógra potsdam ar an lúnasa an craoladh jewel voice mar sin ghéill an tseapáin agus chuir an craoladh seo críoch leis an gcogaíocht ar an meán fómhair shínigh an tseapáin géilleadh gan chomha ar bord na loinge uss missouri ag cur deireadh leis an dara cogadh domhanda ó glacadh le bunreacht na bliana tá córas polaitiúil na tíre bunaithe ar impireacht bhunreachtúil is é sin is é an timpire atá ag rialú na tíre go hoifigiúil ach is ag an bparlaimint an kokkai atá an fhíorchumhacht mar sin is tír dhaonlathach pharlaiminteach í an tseapáin go praiticiúil is í an tseapáinis teanga oifigiúil na tíre agus labhraíonn formhór mór na seapánach leaganacha éagsúla den teanga seo thairis sin áfach tá na teangacha in oileáin ryukyu i ndeisceart na seapáine chomh difriúil is go bhfuil sé ciallmhar glacadh leo mar theangacha gaolmhara seachas mar chanúintí thairis sin tá iarsmaí áirithe den teanga ainu fágtha i dtuaisceart na seapáine teanga í sin nach bhfuil gaol ar bith aici leis an tseapáinis ach oiread le haon teanga eile saothraítear í mar chaitheamh aimsire cultúrtha cosúil leis an dóigh a mbíonn gaeilgeoirí ag iarraidh gaeilge a labhairt agus a chur chun cinn i gcathracha móra na héireann ach dealraíonn sé nach bhfuil cainteoirí dúchais ar bith ann inniu is iad na seapánaigh an dream eitneach is mó atá ann cé go bhfuil cóiréigh agus sínigh ina gcónaí sa tír chomh maith le fírinne is iad na burakumin an mionlach is tábhachtaí sa tseapáin ní mionlach eitneach iad áfach ach aicme ar leith i ré fheodach na seapáine bhí na burakumin ag plé le ceirdeanna a raibh neamhghlaine dheasghnách nó bás ag baint leo is é sin ag búistéireacht ag súdaireacht ag adhlacadh daoine marbha nó ag cur daoine daortha chun báis chuaigh an neamhghlaine dheasghnách greamaithe sna daoine seo agus iad ag cur fúthu i ngeiteonna dá gcuid féin ionas go bhféadfadh na seapánaigh eile iad a sheachaint níor tháinig maolú ar an leithcheal seo ach le déanaí agus inniu féin is iomaí seapánach nach gceadódh dá mhac nó dá iníon duine de na burakumin a phósadh is iad na maoracht an céad leibhéal sna limistéar riaracháin sa tseapáin is méara tofa díreach ag an bpobal é an príomhfheidhmeannach i ngach maoracht bíonn na dlíthe agus buiséid aontaithe i dtionól aon seomra reachtaigh tá gach maoracht foroinnte ina gcathracha agus ceantair bhíonn na ceantair foroinnte i mbailte agus sráidbhailte tá an sráidbhaile níos mó ná an lonnaíocht féin toisc gur fo roinn den cheantar faoin tuath gun é de bharr comhnascadh tá an méid sráidbhailte sa seapáin ag dul i laghad tá leagan amach na limistéir riaracháin ag dul tríd athbhreithniú le cathracha bailte agus sráidbhailte á cónascadh le chéile tá sé mar sprioc ná an méid limistéar fo maoracht a ísliú agus costais riaracháin a ísliú dá bharr tá an tseapáin roinnte i réigiún ní limistéir riaracháin oifigiúil iad ach tá siad in úsáid go traidisiúnta chun an tseapáin a roinnt tá ocht réigiún ann sa tseapáin ciclipéid ghréasán bhunaithe ilteangach is ea an vicipéid i e wikipedia agus na tionscnaimh ata ag gabháil leis agus tá an méid a bhfuil inti ar fáil saor in aisce do phobal na cruinne tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an idirlíon is iomaí vicipéid atá ann agus vicipéid an bhéarla vicipéid na fraincise agus vicipéid na gaeilge ina measc scríobhadh an chéad alt sa leagan gaeilge i mí eanáir agus faoi láthair tá alt ann comhfhocal a tháinig ón bhfocal havaíoch wiki scioptha agus ón bhfocal béarla encyclopedia is ea wikipedia agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain moltar go láidir d eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an ábhar is minic a luaitear an vicipéid sna meáin agus sa saol acadúil mar sin féin bíonn conspóidí ar siúl faoin vicipéid mar shaothar tagartha tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n eagraítear í leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais tá sí an oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh chomhsheasmhachta cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa ban atá uirthi mar riarthóirí agus mar scríbhneoirí fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais is beag aird a thugtar orthu mar shampla i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta tá sé áitithe mura bhfuil beathaisnéis fhónta mná ar an vicipéid go síltear nach cuid suntais í rud is cúis le himeallú féinchothaithe tá an wikipedia foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo scoil lasmuigh de ghaeltacht na héireann nó na halban ina n úsáidtear gaeilge mar mheán teagaisc í gaelscoil agus i bhformhór na gcásanna bíonn páistí den dá inscne ag freastal uirthi ós rud é gurb í an ghaeilge an phríomhtheanga foghlaimíonn na daltaí go mear agus go líofa í agus bíonn siad dátheangach laistigh de chúpla bliain anuas air sin léiríonn suirbhéanna éagsúla go mbíonn caighdeán oideachais níos fearr ag daltaí na scoileanna seo ná mar a bhíonn ag formhór na scoileanna in éirinn aithníonn teangeolaithe go bhfuil an dátheangachas ina bhuntáiste do pháistí agus go gcabhraíonn sé leo a bheith níos fearr ag foghlaim teangacha léiríonn taighde gur fearr an tuiscint ag gasúir dhátheangacha ar thréithe an duine daonna ná gasúir aonteangacha bíonn an tuiscint ar an saol ag gasúir dhátheangacha éagsúil ón tuiscint a bhíonn ag gasúir aonteangacha ba é pádraig mac piarais a chuir tús leis an scolaíocht dhátheangach i gcoláiste éinne lasmuigh den ngaeltacht ag tús an fichiú haois agus bhí scoileanna lán ghaeilge ag feidhmiú ar fud shaorstát éireann agus na poblachta ó shin i leith bunaíodh eagraíocht nua gaelscoileanna teo i chun scoileanna nua a bhunú agus tacaíocht a thabhairt dóibh in ainneoin go leor deacrachtaí bunaíodh a lán scoileanna nua ar fud na héireann bhí sé le maíomh sa bhliain go raibh gaelscolaíocht ar fáil i ngach aon chontae sa tír nuair a bunaíodh an chéad ghaelscoil i gcontae liatroma an t aon chontae a raibh sí in easnamh air go dtí sin má chuirtear gaelscolaíocht thuaisceart éireann san áireamh tá bunscoil agus aonaid bunscoil agus meánscoil agus aonaid dara leibhéal lán ghaelach ag feidhmiú taobh amuigh den ghaeltacht ag deireadh le breis is dalta tá breis is dalta ag fáil oideachas trí mheán na gaeilge ag an mbun agus dara leibhéil sa ghaeltacht freisin bunscoileanna is mó atá ag múineadh trí ghaeilge ach tá fás ag teacht de réir a chéile ar líon na meánscoileanna sé sin gaelcholáistí nó aonaid ghaeilge mar a thugtar dóibh a n oibríonn trí mheán na gaeilge freisin is í an eagraíocht gaeloideachas an t ainm nua ar ghaelscoileanna teo ó a chuireann an ghaelscolaíocht chun cinn ar fud na héireann déanann an eagraíocht an chomhairle um oideachas gaeltachta gaelscolaíochta nó cogg ionadaíocht agus freastal orthu i bpoblacht na héireann freisin is é an foras pátrúnachta an pátrún is mó ar scoileanna lán ghaeilge ag an gcéad agus an dara leibhéal i bpoblacht na héireann bunaíodh an chéad ghaelscoil i dtuaisceart na héireann sna idí faoin ainm scoil phobal feirste i ngaeltacht sheoige an t aon ghaeltacht i dtuaisceart éireann tá breis is dalta i dtuaisceart éireann ag fáil a gcuid oideachais trí mheán na gaeilge anois déanann gaeloideachas teo agus comhairle na gaelscolaíochta freastal agus ionadaíocht ar gluaiseacht na ngaelscoileanna i dtuaisceart éireann is í seacláid ná an gnáth chomhábhar ina lán milseán an comhábhar is coitianta is as síolta an chrainn cócó theobroma cacao a dhéantar í cuireann an foclóir síos ar an substaint cócó mar seacláid agus bia le blas gangaideach láidir nach bhfuil milis tá dhá phairt sa phónaire cócó is é an cócó an solad sa phónaire cocoa is é an t im cócó an tsaill agus is meascán de na substaintí í an tseaclaid bíonn siúcra agus ábhair eile á gcur isteach freisin agus bíonn siad á n ullmhú ina mbarra seacláide nó ina ndeochanna seacláid the tugann daoine bosca seacláidí mar bhronntanas go minic faightear an tseacláid ina lán saghasanna agus cainníochtaí tá comhábhair eile ann a chuirtear sa tseacláid ar nós cnónna nó caramal is í an chócaireacht an t athrú a dhéantar ar bhia de ghnáth tré theas a chur faoi is féidir cócaireacht a dhéanamh le tine a ullmhaíodh le hadhmad le móin le gual le gás nó le leictreachas déantar cócaireacht ar bhia chun é a dhéanamh níos éasca le cogaint agus le próiseáil ag an gcorp chun é a dhéanamh sábháilte trí fhrídíní a mharú nó chun feabhas a chur ar bhlas an bhia tá iliomad bealaí le cócaireacht a dhéanamh mar shampla féadtar róstadh friochtáil bácáil beiriú friochadh domhain mallbheiriú nó scalladh a dhéanamh ar an mbia déantar ullmhúchán ar bhianna freisin le galú deatú nó crochadh ar feadh scaithimh cé gur leasú seachas cócaireacht a thugtar de ghnáth ar an dá mhodh dheireanacha go ginearálta déantar cócaireacht i gcónaí ar fheoil iasc agus uibheacha le heisceachtaí tábhachtacha go háirithe iasc i gcócaireacht na seapáine agus deatú agus crochadh le hispíní áirithe agus le hiasc fear gnó agus polaiteoir meiriceánach é iúil a rugadh é a bhí mar ú huachtarán na stát aontaithe tháinig sé i gcomharbacht ar bill clinton sa bhliain toghadh george w bush ina uachtarán ar sam den chéad uair ar samhain agus bhí an chuid conspóide faoi áireamh na vótaí ag an am bhí a chéad tréimhse feidhmeannais caite aige i agus toghadh don dara tréimhse é i mí dheireadh fómhair tháinig barack obama i gcomharbacht air sa bhliain ba é bush ú gobharnóir texas ó go agus is ball saoil den pháirtí poblachtach é b uachtarán a athair roimhe george h w bush agus is gobharnóir deartháir leis jeb bush i bhflorida rugadh i new haven connecticut i é is iad george h w bush agus barbara bush a thuismitheoirí d fhás sé suas i midland agus houston texas lena dheartháireacha jeb neil agus marvin agus a dheirfiúr dorothy bhí deirfiúr eile aige robin ach fuair sí bás agus í trí bliana d aois d fhreastail sé ar an ardscoil phillips academy agus fuair sé a chuid oideachais tríú leibhéal in ollscoil yale bhí bush ciontaíodh le tiomáint ólta i maine i phós sé laura welch i rugadh cúpla d iníonacha barbara agus jenna i díobh i agus é bliain d aois d fhág sé an eaglais easpagóideach agus chuaigh isteach san eaglais mheitidisteach sainchreideamh a mhná is líonra ríomhairí poiblí é an tidirlíon nó an tidirghréasán a nascann líonraí ríomhaireachta ar fud an domhain ag úsáid córais theileachumarsáide phoiblí seoltar sonraí mar mheascán de chomharthaí analógacha agus comharthaí digiteacha thar an idirlíon caithfear seoladh uathúil a bheith ag gach ríomhaire atá ceangailte go díreach leis an idirlíon tugtar an seoladh ip air seo i measc na seirbhísí is mó a úsáidtear ar an idirlíon tá i measc na seirbhísí nach bhfuil in úsáid chomh mór sin níos mó tá i measc na réimsí úsáide atá ag an idirlíon tá bíonn roinnt roghanna ar fáil le ceangal leis an idirlíon níl gach rogha ar fáil i ngach áit i measc na roghanna atá ar fáil tá poblacht bhunreachtúil chónaidhme ina bhfuil caoga stát agus ceantar cónaidhme amháin is ea stáit aontaithe mheiriceá nó sam atá suite idir an taigéan atlantach agus an taigéan ciúin is í an ceathrú tír is mó achar agus an tríú tír is mó daonra ar domhan tá caoga stát ar fad ann is é alasca an ceann díobh is mó achar agus california ar an gceann is líonmhaire daonra tá na stáit aontaithe ar an t aon ollchumhacht amháin ar an domhan inniu nó is í an tír seo atá chun tosaigh ó thaobh na heacnamaíochta na n armálacha agus an chultúir de ar an gcuid eile dár bpláinéad aithnítear tionchar na luaineachtaí eacnamaíocha sna stáit aontaithe ar gheilleagar na dtíortha eile breathnaítear ar scannáin agus ar chláir teilifíse de dhéantús na stát aontaithe agus labhraítear béarla mheiriceá mar fhrancbhéarla idirnáisiúnta tarraingíonn cumhacht dhoshéanta na stát aontaithe idir adhradh agus fhuath ar an tír ach ní féidir dearmad ná droichead a dhéanamh di tá an chuid is mó de na stáit suite in aon limistéar amháin in ilchríoch mheiriceá thuaidh tá dhá stát ann agus iad scartha ón mbloc seo mar atá stát haváí ar oileánra é san aigéan ciúin agus stát alasca a bhfuil stiall chaol de thailte chúige an cholóim bhriotanach ceanada idir é agus stát washington stát daonlathach liobrálach is ea na stáit aontaithe agus bhí páirt thar a bheith tábhachtach ag an tír i bhforbairt stairiúil an daonlathais nua aimseartha ós rud é go bhfuil náisiúnachas an stáit bunaithe ar an mbunreacht agus ar an traidisiún daonlathach in áit aon náisiúntacht nó dream eitneach ar leith fáiltítear lucht inimirce ó gach cearn den domhan agus dá réir sin tá na stáit aontaithe ar ceann de na tíortha is ilchultúrtha ar fud an domhain cé go mbíonn fadhbanna móra ag an tír le ciníochas agus le foréigean is féidir a rá go raibh córas daonlathach na stát aontaithe ábalta an faobhar a bhaint de na fadhbanna seo sa deireadh ceaptar gurbh as an áise a tháinig sinsir bhundúchasaigh mheiriceá go dtí an toileán úr thosaigh siad ag lonnadh ann am éigin i ndiaidh rc d éirigh le roinnt phobal bundúchasach leibhéal an ard cultúrtha a bhaint amach i gcúrsaí curadóireachta ailtireachta agus státaireachta cosúil le cultúr mississippi a bhí faoi réim sna blianta rc a bheag nó a mhór i shroich an taiscéalaí genovach criostóir colambas a bhí faoi chonradh ag coróin na spáinne roinnt oileán i muir chairib deirtear gurbh é an chéad eorpach a tháinig go meiriceá cé go ndeirtear freisin gur tháinig gaeil mar naomh breandán agus lochlannaigh ann roimhe ón eoraip tá sé cinnte go ndeachaigh na lochlannaigh chomh fada sin ó dheas le talamh an éisc sna blianta i ndiaidh theacht cholambais pé ar bith scéal é fuair formhór na ndaoine dúchasacha bás de bharr eipidéimí na ngalar eoráiseach ar aibreán tháinig an conuistador spáinneach juan ponce de león i dtír ar la florida mar a bhaist sé air ba é sin an chéad teacht eorpach ar mhórthír na stát aontaithe a bhfuil tásc air sna cáipéisí as na coilíneachtaí bunaithe sa réigiún ag an spáinn ní mhaireann ach st augustine a bunaíodh sa bhliain sa lá atá inniu ann chruthaigh trádálaithe francacha na bhfionnaigh urphoist timpeall na lochanna móra sa deireadh d éiligh an fhrainc an chuid is mó de mheiriceá thuaidh go dtí murascaill na meicsiceo sa deisceart ba iad coilíneacht virgina a bunaíodh i jamestown i agus coilíneacht plymouth na n oilithreach a bunaíodh i ceann de céad áiteanna lonnaithe rathúla na sasanach bhí a lán inimirce de thoradh chairtfhostú na coilíneachta bhá mhassachusetts i thairis sin bhí sasana nua lonnaithe le timpeall piúratánach faoin mbliain idir deireadh na idí agus cogadh réabhlóideach mheiriceá chuir timpeall ciontach go dtí na coilíneachtaí a bhí ag sasana agus níos moille an bhreatain mhór i meiriceá thosaigh muintir na hollainne ag bunú áite lonnaithe feadh theorainn theas abhann hudson amsterdam nua ar oileán manhattan san áireamh bunaíodh áit lonnaithe beag le taobh na nabhann delaware i dár n ainm an tsualainn nua ach glacadh an áit sin ar láimh leis na hollannaigh i i bhí na sasanaigh i gceannas ar na sean choilíneachtaí ollannacha mar sin athraíodh ainm chúige nua ísiltír go dtí nua eabhrac agus new jersey tháinig a lán seirbhísigh féichiúnaigh go dtí an tír go háirithe sa deisceart idir agus bhí dhá thrian de na hinimircigh ina seirbhísigh féichiúnaigh ag críoch na haoise bhí sclábhaithe afracacha ag éiriú príomh fhoinse an saothair banna chruthaigh na coilíneacht bhriotanacha a n éireodh stáit aontaithe mheiriceá le deighilt na carolinas i agus coilíniú georgia i bhí rialtais áitiúla ag gach coilíneacht agus chomh maith leis sin bhí ciall an fhéinrialtais acu le tacaíocht do phoblachtachas bhí trádáil na sclábhaithe afracach dleathach sna coilíneacht leis le hardrátaí beireatais rátaí báis ísle agus inimirce seasta dhúbáil daonra na gcoilíneachtaí gach bliain faoin mbliain bhí mhilliún duine ina gcónaí sna coilíneachtaí timpeall leath dhaonra na breataine cé go ngearrfaí cánacha orthu ní raibh aon ionadaithe féin acu sa pharlaimint i londain diabhal cánacha gan ionadaíocht mar a dúirt na ceannairceoirí féin bhí a lán teannais idir muintir na gcoilíneachtaí agus na sasanaigh i rith an tréimhse réabhlóidigh mar sin tháinig comhdháil mhór roinn i bhphiladelphia ar ú iúil agus chruthaigh siad an tarm ilchríochach as na mílístí áitiúla cuireadh na fórsaí faoi cheannas george washington ghlac an chomhdháil leis an bhfógra neamhspleáchais ar ú iúil dar leis an bhfógra cruthaítear gach fear go cothrom agus tá cearta doshéanta áirithe acu bhí an fógra dréachtaithe le thomas jefferson agus ghlaoigh sé stáit ceannnasachta ar na coilíneachtaí i glacadh airteagail na cónaidhme a aontaigh na stáit faoi rialtas feidearálach lag mhair sé sin go dtí d éalaigh idir daoine a bhí dílis don choróin bhriotanach a lán acu ag tabhairt aghaidh ar nova scotia agus na críocha briotanacha nua i gceanada maidir leis na meiriceánaigh dhúchasacha throid siad ar dhá thaobh an chogaidh fuair na fórsaí meiriceánacha cabhair ó na francaigh agus sa deireadh bhuaigh siad an cogadh ar meán fómhair i ghlac an bhreatan mhór le neamhspleáchas na coilíneacht ceithre bliana níos moille sa bhliain eagraíodh coinbhinsiún bunreachtúil bhí sé ar intinn ag na teachtaí rialtas náisiúnta láidir a chruthú i mí meithimh bhí bunreacht na stát aontaithe daingnithe ag naoi stát bhí sé sin a ndóthain chun rialtas nua a chruthú mar sin chuaigh an chéad seanad céad teach na n ionadaithe agus an chéad uachtarán george washington i mbun dualgas sa bhliain dearbhaíodh nua eabhrac mar phríomhchathair fheidearálach ar feadh bliain amháin ina dhiaidh sin bhog an rialtas go dtí philadelphia i daingníodh bille na gceart is é sin deich leasú a cuireadh leis an mbunreacht thug na leasuithe sin roinnt chosaint dhlíthiúil do na daoine mar shampla ní raibh cead ag an rialtas feidearálach srianta a chur ar shaoirse phearsanta na ndaoine bhí clásal sa bhunreacht ag cosaint na sclábhaíochta suas go dtí ach bhí dearcaigh faoi sclábhaíocht ag athrú áfach mar sin dhíothaigh na stáit thuaidh an sclábhaíocht idir agus ach fós mhair na stáit sa deisceart mar chosantóirí na hinstitiúide aisteach seo i bhog an rialtas feidearálach go dtí an chathair nua washington d c i rith an naoú haois déag thosaigh na meiriceánaigh ag bogadh siar agus mar sin bhí a lán cogadh idir iad féin agus na meiriceánaigh dúchasacha i cheannaigh an t uachtarán thomas jefferson a lán críocha ó na francaigh an ceannach louisiana agus de réir sin dúbhaileadh méid an náisiúin chomh maith leis sin tharscaoil an spáinn talamh timpeall florida mar gheall ar ionsaithe ó na fórsaí meiriceánacha sa cheantar i fuair an tír poblacht na texas leis sínigh na stáit aontaithe conradh an oregan leis na sasanaigh agus de bharr sin fuair siad smacht thar iarthuaisceart mheiriceá bhuaigh na stáit aontaithe an cogadh meicsiceo meiriceá freisin agus fuair siad california agus a lán talaimh in iardheisceart na tíre idir cheap a lán daoine go raibh ór i gcalifornia agus bhí níos mó inimirce siar de dheasca sin tógadh iarnróid nua ach bhí dochar ag baint leis sin mar maraíodh suas go milliúin bison meiriceánacha dona gcraiceann bhfeoil agus chun spás a chruthú do na hiarnróid bhí sé sin go huafásach do chultúr na nindiach ar na plánaí mar ba phríomh seift iad na bison dóibh bhí a lán teannais idir na saorstáit agus na stáit sclábhaíochta chomh maith leis sin bhí easaontais faoin gcaidreamh idir an rialtas stáit agus an rialtas feidearálach i toghadh abraham lincoln iarrthóir don pháirtí poblachtach a bhí i gcoinne sclábhaíochta sar a ndeachaigh sé i mbun dualgas d fhógair seacht stát sclábhaíochta a neamhspleáchas ó na stáit aontaithe agus chruthaigh siad stáit cónaidhme mheiriceá dhearbhaigh an rialtas feidearálach gur scaradh mídhleathach a bhí ann nuair a ionsaíodh dún sumter thosaigh cogadh carthartha mheiriceá agus chuaigh ceithre stát eile i gcomhar leis an gcónaidhm saoradh na sclábhaithe cónaidhme agus a bhog fórsaí an aontais tríd an deisceart tar éis bua an aontais i cuireadh trí leasú le bunreacht na stát aontaithe a shaor beagnach ceithre milliúin meiriceánaigh afracacha a bhí ina sclábhaithe anois ba shaoránaigh iad na meiriceánaigh afracacha agus bhí cead acu vótáil mar gheall ar an chogaidh bhí níos mó cumhachta ag an rialtas feidearálach ceann de na gníomhartha deireanach den chogadh carthartha ná feallmharú an uachtaráin lincoln de thoradh sin d éirigh polasaithe na hatógála sin polasaithe an pháirtí phoblachtaigh níos radacaí chríochnaigh ré na hatógála leis an gcomhréiteach i réitigh an comhréiteach sin an díospóid maidir le toghchán an uachtaráin i ach chaill mórán meiriceánach afracacha a gceart vótála áfach de bharr dlí jim crow i dtuaisceart na tíre tharla a lán inimirce agus de dheasca sin thosaigh an réabhlóid thionsclaíoch mhair an plódú inimirce sin go dtí sholáthair an lucht oibre sin saothar do ghnóthlachtaí meirceánacha agus d athraigh sé an cultúr meiriceánach ceannaíodh alasca ón rúis sa bhliain agus ansin bhí fairsingiú na tíre trasna na mór roinne críochnaithe sa bhliain bhris grúpa meiriceánaigh an mhonarcacht dhúchasach in haváí agus sa bhliain rinneadh nasc ghabháil ar an oileánrach ag tús an chéad chogaidh domhanda i bhí na stáit aontaithe neodrach rinne na meiriceánaigh comhbhrón leis na sasanaigh agus leis na francaigh ach bhí a lán saoránaigh go háirithe éireannaigh agus gearmánaigh i gcoinne idirghabhála ach i ghlac na stáit aontaithe páirt sa chogadh leis na comhghuaillithe níor theastaigh ó na stáit aontaithe a bheith gafa i gcúrsaí eorpacha agus mar sin níor daingníodh an seanad an conradh versailles chruthaigh an conradh sin conradh na náisiún i bhí bua ag gluaiseacht na mban mar chuir leasú leis an mbunreacht a dheonaigh vótáil chomhchoiteann dhíreach do mhná as siocair a gcuid seirbhíse sa chogadh fuair meiriceánaigh dhúchasacha saoránacht mheiriceánach de réir acht saoránachta na n indiach i rith an chuid is m ó de na idí bhain na stáit aontaithe sult as rathúnas míchothrom mar d ísligh brabúis feirme agus d fhás brabúis tionsclaíochta ba iad ardú i bhfiach agus stocmhargadh boilscitheach príomhchúiseanna na tuairte i ba é an tuairt sin a chur tús leis an spealadh mór toghadh ina huachtarán franklin d roosevelt i agus chruthaigh sé an beart nua iomad polasaí a bhí ann a mhéadaigh idirghabháil an rialtais san eacnamaíocht bhí a lán feirmeacha ar míbhail sna idí de réir an babhla deannaigh de dheasca sin tharla a lán inimirce nua thiar ní bhfuair an tír biseach ón spealadh go dtí go ndeachaigh siad isteach sa dara cogadh domhanda cé go raibh na stáit aontaithe neodrach go héifeachtach i rith céime luath an chogaidh thosaigh siad ag soláthar ábhair chogaidh do na comhghuaillithe i mí mhárta de réir an chláir iasacht léas ar an nollaig tharraing ionsaí na seapánach ar pearl harbour na meiriceánaigh isteach i gcogadh an aigéin chiúin ba é an dara cogadh domhanda an cogadh ba chostasaí ar fud stair mheiriceá ach fós mhéadaigh eacnamaíocht na stáit aontaithe mar cruthaíodh a lán infheistíochtaí agus post tionóladh comhdháil chomhghuaillithe i mbretton woods agus i yalta agus tugadh mionchuntas ar córais idirnáisiúnta nua a chuir na stáit aontaithe agus an taontas sóivéadach i lár cúrsaí domhain i ndiaidh bua san eoraip tionóladh comhdháil idirnáisiúnta i san francisco a sholáthair cairt na náisiún aontaithe ba í meiriceá an chéad tír ar domhain chun airm núicléacha a fhorbairt agus d úsáid siad na hairm sin ar dhá chathair sa tseapáin hiroshima agus nagasaki i mí lúnasa ghéill an tseapáin ar an dóú de mheán fómhair agus chuir sé sin críoch leis an gcogadh is é atá i gceist leis an gcogadh fuar ná coimhlint idé eolaíoch gheilleagrach agus pholaitiúil a bhí ar siúl san ú haois idir stáit aontaithe mheiriceá is an caipitleachas ar aon taobh amháin agus an taontas sóivéadach is an cumannachas ar an taobh eile bhí an dá thír sin nó mórchumhachtaí mar a ghlaodh orthu gafa i gcúrsaí míleata na heorpa trí mheán ecat agus chomhaontú vársá thacaigh an dá mhórchumhacht sin deachtóireachtaí agus ghabh siad le cogaidh ionadaí throid trúpaí na stát aontaithe i gcoinne fórsaí cumannacha na síne i gcogadh na cóiré i rith ghabh an house un american activities committee sin é an coimisiún um ghníomhaíochtaí fhrith mheiriceánacha sraith imscrúduithe ar dhaoine faoi amhras a bheith ina gcumannaigh d éirigh joseph mccarthy ina cheannaire ar an maoithneachas frith chumannaí sin lainseáil an taontas sóivéadach an chéad spásárthach le duine ar bord sa bhliain agus mar sin rinne na stáit aontaithe iarracht oilteacht i matamaitice agus eolaíocht a ardú theastaigh ón uachtarán john f kennedy duine a chur ar an ngealach roimh aon tír eile agus mar sin i bhí neil armstrong agus edwin aldrin ar an chéad bheirt a bhain an ghealach amach bhí ar kennedy déileáil leis an éigeandáil núicléach le fórsaí sóivéadacha chomh maith idir an dá linn d fhás eacnamaíocht mheiriceá ach ag an am céanna bhí a lán meiriceánaigh afracacha suntasacha mar martin luther king i gceannas ar ghluaisteacht na gcearta sibhialta chuaigh an ghluaisteacht sin i ngleic le idirdhealú na ndaoine sa deireadh d éirigh leis an ngluaisteacht na dlíthe jim crow a dhíothú i ndiaidh feallmharú kennedy i glacadh acht na gcearta sibhialta ag uachtarán lyndon b johnson leathnaigh a chomharba richard nixon na cogaidh in oirdheisceart na háise cuireadh dlús le próiseas na síochána ach lean cogadh vítneam ar aghaidh go dtí de thoradh scannail watergate cuireadh roinnt chúiseamh i leith nixon lena n áirítear bacadh ceartais agus mí úsáid cumhachta mar sin thiocfadh dó gur cuireadh táinseamh air agus chun é sin a sheachaint ba é nixon an chéad uachtarán meiriceánach riamh a éirigh as oifig chuaigh leasuachtarán gerald ford i mbun dualgas i rith uachtaránacht jimmy carter ag deireadh na idí chuaigh eacnamaíocht mheiriceá in olcas nuair a tóghadh ronald reagan i bhog polaitíocht mheiriceá go dtí an taobh deas bhí sé sin brathmhar in eacnamaíocht na tíre mar athraíodh tosaíochtaí maidir le cánachas agus caitheamh i rith na idí laghdaigh cumhacht an aontais sóivéadaigh ag tús na idí bhain an chuid is mó de na poblachtaí sóisialacha a neamhspleáchas amach agus mar sin tháinig an cogadh fuar chun crích ghabh na stáit aontaithe agus a gcomhghuaillithe le ról ceannaireachta sna náisiúin aontaithe cheadaigh george h w bush cogadh na murascaille agus cogaidh na hiúgslaive agus bhí sé soiléir gur mórchumhacht deireadh ar domhain ab ea na stáit aontaithe mothaíodh an leathnú eacnamaíochta ba mhó i rith stair nua aois mheiriceá idir márta go márta bhí na huachtaráin george h w bush bill clinton agus george w bush in oifig sa tréimhse sin i tháinsíodh clinton ar chúisimh a bhain le cúis dlí sibhialta agus scannal gnéasach ach shaor an seanad é agus d fhan sé in oifig i rith na idí bhí méadú i sceimhlitheoireacht ioslamach i gcoinne meiriceánach go háirithe ó ghrúpaí mar al aeda bhí ionsaí ar an ionad trádála domhanda sa bhliain ionsaí ar fórsaí meiriceánacha sa tsomáil an bhuamáil ar na túir khobar i na buamáilí ar ambasáid mheiriceá sa tansáin agus sa chéinia na ceilgí chun ionsaí a dhéanamh i agus an bhuamáil i ar an uss cole sa phoblacht éimin i mí deireadh fómhair fadhb mhór a bhí ag baint le réim saddam hussein san iaráic go háirithe do chomharsanna na hiaráice agus do na náisiúin aontaithe de thoradh sin chuir an na roinnt smachtbhannaí ar an iaráic agus bhí na sasanaigh agus na meiriceánaigh ar patrol i limistéireachtaí no fly na hiaráice agus tharla feachtas desert fox glacadh acht shaoradh na hiaráice a bhí ag lorg réim saddam hussein a bhriseadh agus córas daonlathach a chur ina ionad ba é toghchán na huachtaráin i ceann de na toghcháin ba chonspóidí riamh i meiriceá ach sa deireadh toghadh george w bush ar ú meán fómhair bhuail sciemhlitheoirí al aeda dá thúr an ionaid thrádála dhomhanda i gcathair nua eabhrac agus an peinteagán in aice washington d c maraíodh timpeall daoine tar éis na hionsaithe d fhógair george w bush cogadh ar sceimhlitheoireacht agus bhí tacaíocht an chomhphobail idirnáisiúnta á lorg aige ag deireadh thosaigh feachtas enduring freedom agus an aidhm a bhí ag an bhfeachtas ná an rialtas taliban agus campaí traenála al aeda a bhriseadh ón afganastáin sa lá atá inniu ann tá fórsaí taliban fós ag troid i gcoinne fórsaí ecat sa tír úd i thosaigh bush ag úsáid teanga ó acht saoradh na hiaráice agus an riarachán clinton chun athrú réime san iaráic a éileamh bhí a lán tacaíocht ag bush sna stáit aontaithe agus chruthaigh sé coalition of the willing sé sin comhcheangal fonnmhar ba é a bhí i gceist leis an gcomhcheangal ná na tíre a bhí ag tabhairt tacaíochta do na stáit aontaithe maidir leis an gcogadh san iaráic idir na tíre a thug tacaíocht mhileata agus na tíre a thug tacaíocht fhocal i mí márta d ordaigh bush feachtas irai freedom agus briseadh saddam hussein ón oifig cé go raibh brú ar na stáit aontaithe an iaráic a fhágadh tá na stáit aontaithe agus a comhcheangal fós san iaráic tá an comhcheangal ag traenáil armtha nua iaráice sa lá atá inniu ann agus ag cabhrú forbartha eacnamaíochta agus bonneagair na tíre sa bhliain i dtoghchán ina raibh john mccain ina hiarrthóir don pháirtí poblachtach agus barack obama ina hiarrthóir don pháirtí daonlathach bhuaigh obama is é barack obama an chéad meiriceánach afracach a bheith ina cheannaire don tír is é achar talún na stáit aontaithe teorantach milliún ciliméadar cearnach is iad an tríú tír is mó sa domhain tá radharcra na tíre an éagsúil idir choillte agus chnoic san oirthear phortaigh mhangróibh i bhflorida agus mhachairí móra i lár na tíre is í nua eabhrac an chathair is mó tá an tír ag críochantacht le ceanada thuaidh agus le meicsiceo theas is iad na stáit aontaithe an chónaidhm mharthanach is sine ar domhain poblacht bhunreachtúil atá ann agus cosnaítear cearta neamhfhorleathana leis an ndlí is é an cóiriú rialtais ná daonlathach ionadaíoch ach ní féidir le saoránaigh atá ina gcónaí sna críocha vóta a chaitheamh do hoifigigh feidearálacha tá an rialtas rialaithe le córas fíorú agus fuílleach atá sainmhíniú le bunreacht na stát aontaithe is é an bunreacht sár dhoiciméad dlíthiúil na tíre agus feidhmíonn sé mar chonradh sóisialta do dhaoine na stát aontaithe i gcóras feidearálach mheiriceá go hiondúil tá saoránaigh ceangailte le leibhéal rialtais an rialtas feidearálach rialtas an stáit agus an rialtas áitiúil de ghnáth tá dualgais an rialtais áitiúil roinnte idir rialtais chontae agus bhardasacha i mbeagnach gach cás toghtar oifigigh feidhmiúcháin agus oifigigh reachtacha trí vóta tromlach de cheantar níl aon ionadaíocht chionmhar ag an leibhéal feidearálach agus tá sé annamh ag leibhéil íochtaracha den chuid is mó tá breithimh stáit agus feidearálacha ainmniú ag an mbrainse feidhmeannach agus ceadaithe ag an reachtas tá trí bhrainse sa rialtas feidearálach agus iad sách neamhspleách ar a chéile mar sin coinníonn siad srianta le chéile agus aon chraobh amháin obair an dá cheann eile a lochtú is a cheartú tá feisire i dteach na niondaithe déanann na feisirí sin iondaíocht ar son ceantair chomhdháile ar feadh thréimhse dhá bliana roinntear suíocháin an tí idir na caoga stáit de réir daonra gach deich mbliana dar leis an ndaonáireamh i tá ionadaí amháin ag seacht stát tá ionadaí ag california an stát is líonmhaire daonra tá beirt seanadóir ag gach stát toghtar na seanadóirí ar feadh thréimhse sé bliana toghtar trian de na seanadóirí gach dhá bhliain bíonn an tuachtarán i seilbh oifige go ceann ceithre bliana agus ní féidir le héinne a bheith ina nuachtarán ach faoi dhó ní thoghtar an tuachtarán le vóta lomdíreach ach le córas indíreach sin é toghcholáiste roinntear na vótaí maidir le stát tá comhalta sa chúirt uachtarach agus bíonn siad i seilbh oifige go ceann a saol is é príomh bhreitheamh na stát aontaithe ceannaire na cúirte uachtaraigh tá dlí agus nós imeachta an rialtais feidearálaigh agus an rialtais stáit faoi réir athbhreithnithe ag na cúirteanna iompaítear aon dlí a rialaítear in aghaidh an dlí ag an mbrainse breithiúnach cruthaíonn buntéacs an bhunreacht freagrachtaí agus struchtúr an rialtais feidearálaigh tugann an bunreacht mionchuntas ar an gcaidreamh idir an rialtas feidearálach agus na stáit aonair agus cúrsaí bunúsacha mar shampla údarás eacnamaíochta agus míleata cosnaíonn airteagal a haon an eascaire mhór sin é habeas corpus agus ráthaíonn airteagal a trí an ceart chun triail ghiúiré a fháil i gceann gach cás coiriúil is gá le trí ceathrú na stát leasuithe don bhunreacht a cheadú tá leasú sa bhunreacht is é bille na gceart ná an chéad deich leasú déanann bille na gceart agus an ceithre leasú deag bonn na gceart sna stáit aontaithe dar leis an ndaonáireamh a rinne biúró an daonáirimh i tá an daonra measta timpeall bhí timpeall milliún inimirceach mídhleathach ar áireamh sa mheastachán sin bhí an ráta fháis i gcomparáid le an ráta fhás san aontas eorpach tá an ráta breithe as gach faoi mheán an domhain ach tá sé níos airde ná aon tír eorpach ach an albáin agus éire amháin i deonaítear cónaí dlíthiúil ar milliún inimirceach mídhleathach ar feadh fiche bliana is é an meicsiceo an tír a thagann an chuid is mó de na hinimircigh go dtí na stáit aontaithe gach bliain ó is iad an tsín an india agus na hoileáin fhilipíneacha na hardthíortha a sheolann inimircigh is é an meiriceá an tír thionsclaithe aonair ina bhfuil méadú mhór daonra réamhaithriseadh tá daonra éagsúil ag na stáit aontaithe tá níos mó ná milliún ball i grúpa sinsear is iad na daoine geala an grúpa ciníoch is mó sa tír is iad na meiriceánaigh gearmánacha na meiriceánaigh éireannacha agus na meiriceánaigh sasanacha na grúpa sinsear is mó is iad na meiriceánaigh afracacha an mionlach ciníoch is mó agus an an tríú grúpa sinsear is mó sa tír is iad na meiriceánaigh áiseacha an dara mionlach ciníoch is mó sa tír agus na sínigh agus na filipínigh an dá grúpa sinsear is mó sa mhionlach sin i bhí timpeall milliún daoine le sinsir mheiriceánaigh dhúchasacha nó sinsir alascacha agus milliún daoine den sinsear sin amháin agus níos mó ná milliún daoine le sinsir ó haváí nó oileán chiúin milliún daoine den sinsear sin amháin treocht mhór atá sna stáit aontaithe sa lá atá inniu ann ná fás an daonra mheiriceánaigh laidineacha tá amuigh is istigh ar milliún meiriceánaigh de shliocht spáinneach agus tá timpeall le sinsear mheicsiceacha idir agus d fhás daonra spáinneach na tíre le ach níor fhás an daonra easpáinneach ach tháinig an chuid is mó den fhás sin ó hinimirce i rugadh den dhaonra mheiriceánach i dtíortha iasachta agus níos mó ná leath an uimhire sin ón meiriceá laidineach cónaíonn timpeall le den dhaonra i gceann de na limistéar cathrach i bhí daonra thar daoine i áit chorpraithe sna stáit aontaithe agus bhí níos mó ná milliún cónaitheoir i gcathair agus thar mhilliún cónaitheoir i cathair nua eabhrac los angeles chicago agus houston tá caoga limistéar cathrach sna stáit aontaithe le daonra thar milliún daoine is é an béarla an teanga náisiúnta de facto cé nach bhfuil aon teanga oifigiúil ag an léibhéal feidearálach cuireann roinnt dlíthe mar na riachtanais do headóirsiú caighdeán ar bhéarla sa bhliain labhair timpeall milliún duine is é sin den daonra thar bliana d aois béarla amháin sa bhaile labhair níos mó ná den daonra spáinnis sa bhaile mar sin is í spáinnis an dara teanga sa tír agus is í an teanga iasachta is mó a mhúintear freisin molann roinnt meiriceánach stádas oifigiúil a chur ar an mbéarla mar a bhfuil sé i stát ar a laghad is teangacha oifigiúla iad haváís agus béarla in haváí de réir dlíthe an stáit cé nach bhfuil teanga oifigiúil ag nua mheicsiceo nó louisiana tá dlíthe ann chun úsáid bhéarla agus spáinnise a chur ar fáil do dhaoine i nua mheicsiceo agus úsáid bhéarla agus fhraincise a chur ar fáil do dhaoine in louisiana i stáit eile mar shampla california ní mór doiciméid rialtais áirithe a fhoilsiú as spáinnis chomh maith deonaíonn roinnt críoch aitheantas dá dteangacha dúchasacha in éineacht le béarla glactar le samóis mar theanga oifigiúil eile i samó mheiriceá agus chamorro mar theanga oifigiúil eile in guam agus sna hoileáin mariana thuaidh is í spáinnis an teanga oifigiúil i bpuerto rico go hoifigiúil tír shaolta is ea na stáit aontaithe ráthaíonn bunreacht na stát aontaithe saoirse creidimh ní iniúchann an rialtas creideamh na meiriceánach dar le suirbhé príobháideach a stiúradh i mhaígh de meiriceánaigh gur chríostaí iad síos ó i chleacht de mheiriceánaigh fásta ceann de na sainchreidimh protastúnacha agus bhí de dhaoine ag cleachtadh caitlicigh rómhánaigh an tuairisciú iomlán de neamh chríostaí i ná suas ó i is iad na príomhchreidimh neamh chríostaí ná giúdachas ioslam búdachas hiondúchas agus uilíochas aonadúil idir agus dhúbháil an méid moslamach agus búdasach mhínigh de dhaoine iad féin mar aindiachaí i agus d ardaigh é sin go dtí i ach tá an méid sin fós níos lú ná i dtíortha iarthionsclaíocha eile mar shampla sa bhreatan i agus an tsualainn i i tá an t oideachas poiblí meiriceánach faoi stiúradh rialtais na stát agus pobail áitiúla agus rialaíonn roinn oideachais na stát aontaithe an córas agus an roinn ag baint úsáid as srianta ar dheontais feidearálacha i ngach stát nach mór tá ar pháistí freastal ar scoil ó nó mbliana d aois de ghnáth sin é kindergarten nó rang a haon go dtí mbliana d aois go hiondúil ó rang a dó dhéag go dtí deireadh na meánscoile ceadaíonn roinnt stát daltaí an scoil a fhágáil agus iad nó mbliana d aois cláraítear timpeall de pháistí i scoileanna príobháideacha neamhsheicteacha nó i scoileanna paróisteacha faigheann thar de pháistí oideachas sa bhaile tá a lán institiúidí oideachais ardleibhéil sna stáit aontaithe idir cinn phríobháideacha agus phoiblí agus tá cuid díobh thar a bheith iomaíoch chomh maith leis sin tá coláistí pobail le cáilíochtaí difriúla agus le polasaí oscailte maidir leis an gcead isteach as meiriceánaigh bliain d aois agus níos sine bhain díobh céim amach ó mheánscoil d fhreastail ar choláiste éigean fuair díobh céim baitsiléara tá an bunráta litearthachta amuigh agus istigh ar cuireann na náisiúin aontaithe innéacs oideachais de ar na stáit aontaithe agus mar sin tá sé ar dhá thír san ú áit is fearr ar domhan maidir le hoideachas tá an t ionchas saoil i meiriceá bliain níos ísle ná an uimhir iomlán in iarthar na heorpa tá an uimhir trí nó ceithre bliana níos ísle ná san iorua san eilvéis agus i gceanada d ísligh céimíocht na tíre maidir leis an ionchas saoil thar fiche bliain ón ú áit go dtí an ra háit sa domhan tá an ráta mortlaíochta as gach daoine sa ra háit as tír ar chúl gach tíre in iarthar na heorpa tá na rátaí marthanais maidir le hailse sna stáit aontaithe ar na rátaí is airde ar domhan tá timpeall is an tríú cuid de dhaonra aosach mheiriceá murtallach agus tríú cuid breise róthrom is é sin an ráta is airde sa domhan tionsclaithe agus dhúbháil an ráta sa deireadh bliain measann gairmí sláinte gur eipidéim is ea diaibéiteas chineál a bhaineann leis an otracht tá an ráta toirchis i measc déagóirí sna stáit aontaithe as gach cheithre oiread níos mó ná san fhrainc agus a chúig oiread níos mó ná sa ghearmáin is féidir ginmhilleadh dlíthiúil a fháil sna stáit aontaithe ach is conspóid mhór pholaitiúil í cuireann a lán stát cosc ar chistiúchán poiblí don ghinmhilleadh tá roinnt dlíthe ann sna stáit chomh maith a chuireann cosc ar ghinmhilleadh san iarthéarma ní foláir an ginmhilleadh a chur in iúl do thuismitheoirí maidir le déagóirí agus uaireanta tá tréimhse feithimh ann sar is féidir an ginmhilleadh a fháil cé go bhfuil an ráta ginmhilltí ag laghdú tá coibhneas ginmhilltí mheiriceá as gach breith beo agus as gach bean idir níos airde ná formhór na tíre in iarthar na heorpa caitear níos mó ar an gcóras sláinte sna stát aontaithe ná mar in aon náisiún eile má tomhaistear é i gcaitheamh an duine agus i gcéatadán an otn níl córas sláinte na stát aontaithe uilíoch murab ionann agus tíortha forbartha eile baineann an córas níos mó feidhm as cistiúcháin phríobháideacha sa bhliain d íoc árachas príobháideach as den chaiteachas sláinte pearsanta íocaíochtaí as póca príobháideacha ar agus rialtais feidearálacha stáit agus áitiúla ar sa bhliain chuir an eagraíocht dhomhanda sláinte córas sláinte na stát aontaithe sa chéad áit ar domhan maidir le freagrachas ach sa ú áit maidir le feidhmiú ginearálta is ceannaire iad na stáit aontaithe i nuála sláinte i chaith earnáil neamhthionsclaíoch na stát aontaithe a trí oiread an duine ná an eoraip ar thaighde bithleighis is iad billí leighis príomhchúis féimheachta pearsanta sna stáit aontaithe i ní raibh árachas ag milliún de mheiriceánaigh sin é den dhaonra is í príomhchúis an meathlú sin ná an laghdú in árachas sláinte atá urraithe ag fostóirí a thit ó i go i bhí amuigh agus istigh an tríú cuid de na daoine gan árachas ina gcónaí i líon tí le hioncaim bliantúla níos mó ná agus leath na ndaoine sin le hioncam thar bhí tríú cuid eile de dhaoine i dteideal árachais sláinte poiblí ach ní raibh siad cláraithe i d éirigh massachusetts an chéad stát chun árachas sláinte a shainordú sa bhliain cuireadh tús le hiarracht le córas sláinte uilíoch a chur ar bun affordable care act nó obamacare go comónta níor baineadh an cuspóir sin amach go hiomlán agus tá iarracht leanúnach ar siúl ag an pháirtí atá i seilbh an tí bháin agus an tseanaid chun an córas nua seo a chur ar cheal tá de mhuintir na tíre os cionn bliana d aois pósta níor phós den daonra riamh i ndiaidh do roinnt stát póstaí comhghnéis a aithin chuaigh an cás dlí obergefell v hodges go dtí cúirt uachtarach na stát aontaithe agus thug an chúirt cead dó ar leibhéal náisiúnta níl an polaigíneas dlíthiúil cé go mbíonn corr iarracht ar siúl chun é a chleachtadh go mór mhór in áiteanna in iarthar na tíre nó i measc imirceach tá an t uchtú comónta agus sách éasca a chur i bhfeidhm de réir an dlí i gcomparáid le tíortha eile san iarthar agus duine uchtaithe sa bhliain sna stáit aontaithe is féidir a rá go bhfuil leath den méid daoine uchtaithe ar domhan nach mór sa tír úd tír ilchultúrtha is ea an meiriceá agus cineál grúpaí eitneacha lena dtradisiúin agus luachanna féin ina gcónaí ann níl aon eitneach meiriceánach lasmuigh de dhaonra beag meireacánach dúchasach tháinigh beagnach gach mericeánaigh nó a sinsir ar inimirce laistigh cúig céad is é an cultúr atá ag formhór na meiriceánach ná príomhchultúr meiriceánach cultúr iartharach a thagann ó thraidisiúin imirceach iarthar na heorpa chuir na lonnaitheoirí sasanacha agus ollannacha tús leis an gcultúr sin bhí cultúr na gearmáine na héireann agus na halban tábhactach chomh maith ghlac príomhchultúr an mheiriceá le hairíona áirithe ó sclábhaithe mandé agus wolof a tháinig ó iarthar na hafraice d fhorbair cultúr sainiúil meiriceánach afracach a bhí bunaithe ar thraidisiúin na sclábhaí bantu a tháinig ó lár afraic agus chuaigh sé sin i bhfeidhm ar an bpríomhchultúr chomh maith chomhtháthaigh creole agus cajun na louisiana agus hispanos an iardheiscirt agus an náisiún ag fairsingiú siar mar sin tháinig siad i dtadhall le cultúr an mheicsiceo tháinig eilimintí chultúrtha nua leis an inimirce mhór sa ú haois agus tús an ú haois d fhéadfadh corcán leáite aonclineálach a ghlaoch ar an meascán chultúrtha sin nó babhla sailéid ina choinníonn na hinimircigh agus a sinsir a dtréithí cultúrtha sainiúla féin cé go ndeireann cultúr meiriceánach gur sochaí gan aicme atá ann sna sa shainaithin eacnamaithe agus socheolaithe go bhfuil difríochtaí chultúrtha ann idir aicme na tíre agus téann sé sin i bhfeidhm ar teanga luachanna agus rudaí eile is foinse iad an mheánaicme agus an aicme phroifisiúnta do treochtaí sóisialta mar fheimineachas timpeallacht agus ilchultúrachas tá féiníomhá déarcaigh sóisialta agus dóchais chultúrtha na meiriceánach conasctha go géar lena ngairm cé go bhfuil luach mór ag baint le héacht eacnamaíochta meastar gur airí dimhneach é a bheith i do ghnáthdhuine cé go bhfuil léargas ann go bhfuil soghluaisteacht sóisialta ard ag meiriceánaigh ceapann roinnt anailísí go bhfuil soghluaisteacht sóisialta níos lú sna sa ná in iarthar na heorpa agus i gceanada i d úsáid eadweard muybridge ceamraí iolracha chun gluaisteacht a tharraingt agus mar sin thaispeáin sé cumhacht ghrianghrafadóireachta i taispeánadh céad taispeántas scannáin tráchtála an domhain i nua eabhrac ag baint úsáid as kinetoscope thomas edison na blianta a leanas bhí na stáit aontaithe ar thús cadhnaíochta an fhórais scannáin fuaime ó thús an fichiú haois bhí tionscal scannáin na sa suite i agus timpeall hollywood california bhí baint ag an stiúrthóir d w griffith le forás na gramadaí scannáin luaitear an scannán citizen kane le orson welles go minic i vótáilí criticeoirí mar an scannán is fearr riamh tá aisteoirí scannán mar john wayne agus marilyn monroe ina n íol agus ba cheannaire é an léiritheoir fiontraí walt disney i gcartúin agus earraí scannán rinneadh a lán scannán rathúla tráchtála mar star wars agus titanic sna príomhstiúideo i hollywood agus mar sin tá scannáin hollywood i gceannas ar thionscal scannáin an domhain sa lá atá inniu ann is iad na meiriceánaigh na breathnóirí is mó ar domhan agus tá an meánam a chaitheann siad os comhair na teilifíse ag méadú uair an lae i is eagrais tráchtála iad na mórbhealach teilifíse go léir éisteann meiriceánaigh leis an raidió atá go mór tráchtála chom maith ar feadh dhá huair go leith na suíomh idirlíon is coitianta lasmuigh de suíomh tairsigh agus gléas cuardaithe ná ebay myspace amazon com the new york times agus apple coimeádann milliún meiriceánach blag chuaigh stíl liriceach agus rithimeach an cheoil afracaigh meiriceánaigh i bhfeidhm ar an gceol meiriceánach glacadh eilimintí ó cheol mar na gormacha nó blues agus ceol seanaimseartha agus d éirigh sé sin ina seánraí coitianta le lucht éisteachta domhanda d fhás snagcheol le ceoltóirí mar louis armstrong agus duke ellington ag tús an fichiú haois tháinig ceol tíre rb agus roc is roll chun cinn sna idí agus idí le linn athbheochana an cheoil tíre d éirigh bob dylan ceann de na scríbhneoir cheoil is fearr sa mheiriceá agus bhí james brown ina cheannaire ar fhorás an cheoil funk ceann de na cruthú meiriceánaigh nua is ea hip hop agus an ceol tí d éirigh pop réalt meiriceánaigh mar elvis presley michael jackson agus madonna ina gclúiteaigh domhanda i rith an ú haois agus i dtús an ú haois ba iad ealaíon agus litríocht na heorpa a bhí i gcion ar ardchultúr agus mheon mheiriceá ach i lár an ú haois tháinig scríbhneoirí mar nathaniel hawthorne edgar allan poe agus henry david thoreau ar an saol agus mar sin bhí stíl liteartha shoiléir mheiriceánach ann príomhphearsana sa litríocht a tháinig ar a sáile ab ea mark twain aorthóir agus walt whitman file file suntasach eile ab ea emily dickinson file a bhí beagnach anaithnid i rith a saoil tugtar úrscéal mór meiriceánach go minic ar úrscéal a chuireann síos ar ghné bhunúsach an charachtair agus an fhiontair náisiúnta mar shampla moby dick le herman melville the adventures of huckleberry finn le mark twain agus the great gatsby le f scott fitzgerald tá duais nobel na litríochta bronnta ar saoránach meiriceánach an buaiteoir is déanaí ná toni morrison sa bhliain ainmnítear ernest hemingway a bhuaigh duais nobel i go minic mar dhuine de na scríbhneoirí is tábhachtaí sa ú haois tháinig seánraí liteartha coitianta mar leabhair buachaillí bó agus ficsean coir ar an saol chruthaigh scríbhneoirí an beat generation seánraí liteartha nua chomh maith le húdair iar nua aimseartha mar john barth thomas pynchon agus don delillo chruthaigh na transcendentalists a bhí treoraithe le ralph waldo emerson agus henry david thoreau an chéad phríomhghluaiseacht fealsúnachta i meiriceá tar éis an chogaidh charthartha ba é charles pierce agus ansin ba iad william james agus john dewey ceannairí i bhforbairt an phragmatachais i rith an ú haois chabhraigh obair w v uine agus richard rorty le fealsúnacht anailíseach a thabhairt chun tosaigh i gciorcail acadúla na sa is tír í an fhrainc fraincis la france nó poblacht na fraince fraincis républiue franaise atá suite in iarthar na heorpa tá teorainn aici leis an mbeilg lucsamburg an ngearmáin an eilvéis an iodáil monacó andóra agus an spáinn is ball den aontas eorpach í an fhrainc ó bhunú na heagraíochta tá príomhchuid na tíre suite in iarthar mhór roinn na heorpa agus tá príomhoileán na tíre corsica suite sa mheánmhuir tá críocha agus oileáin fhrancacha eile suite timpeall an domhain is í guáin na fraince an chríoch is mó thar lear san iomlán tá achar km sa fhrainc dhúthach eorpach ar a dtugtar l hexagone an heicseagán uaireanta mar gheall ar a cruth tá cóstaí ag an fhrainc san iarthar sa tuaisceart agus sa deisceart tá a tírdhreach múnlaithe den chuid is mó ag mánna nó cnoic tá an chuid thoir theas den tír sléibhtiúil is iad na príomh shliabhraonta na piréiní an massif central na halpa agus na vosges san oirthear is é mont blanc an sliabh is airde sa fhrainc agus sna halpa m tá aeráide éadrom ag an tuaisceart agus an iarthuaisceart san oirdheisceart tá aeráide mheánmhara san iarthar tá an aeráide den chuid is mó aigéanach le go leor báisteach geimhreadh éadróm agus samhradh te is í an phríomhchathair páras an chathair is tábhachtaí agus is mó sa bhfrainc le níos mó ná deich milliún áitritheoir i limistéar na cathrach réigiún ile de france tá níos mó ná milliún áitritheoir sna ceantair uirbeacha timpeall marseille agus lyon freisin ar an eanáir b iad na cathracha ba mhó sa tír dar le suirbhéanna an daonáireamh roinntear an fhrainc ina hocht réigiúin déag tá an fhrainc suite sa réigiún a nglaoití an ghaill air tráth áit a ndeirtear gur tháinig na ceiltigh aisti rinne iúil caesar concas ar an ngaill d impireacht na róimhe san ú aois rc agus ar deireadh ghlac na gallaigh le cultúr agus le teanga na róimhe d fhorbair an teanga de réir a chéile go dtí an pointe go n aithneofaí mar fhraincis í ón ú haois nó ón ú haois ar aghaidh tháinig borradh ar an gcríostaíocht agus sa ú nó sa ú aois scríobh naomh jerome gurbh í an ghaill an t aon réigiún a bhí saor ó eiriceacht sna meánaoiseanna d úsáid na francaigh an ráiteas seo le cruthú gurbh iad ríocht sár chríostaíocht na fraince sa ú haois tháinig treibheanna gearmánacha ón oirthear trasna abhann na réine glaodh francanna orthu chruthaigh na francanna a n impireacht féin an impireacht chairilínseach a shroich barr a réime faoin impire séarlas mór ar bhás shéarlais mhóir roinneadh an impireacht ina trí chuid le conradh verdun ba í an chuid iarthair faoi riail shéarlais mhaoil a chuir tús leis an bhfrainc mar is ann inniu di bhí na cairilínsigh i gcumhacht sa fhrainc go dtí nuair a corónaíodh hugh capet diúc na fraince agus cunta pháras diaidh ar ndiaidh d aontaigh a shliocht na capetian na valois agus na bourbon an tír trí chogadh agus pósadh ba sa seachtú haois déag faoi réimeas louis xiv ba mhó cumhacht na tíre ag an am seo bhí an daonra ba mhó san eoraip aici agus bhí tionchar mór aici ar pholaitíocht ar eacnamaíocht agus ar chultúr na heorpa bhí tionchar mór ag an bhfrainc freisin ar réabhlóid mheiriceá ag íoc as airm agus ag cur sonraí míleata ar fáil do na réabhlóidithe in aghaidh shasana bhí an mhonarcacht seo i gcumhacht go dtí réabhlóid na fraince sa bhliain cuireadh rí louis xvi agus a bhanríon marie antoinette chun báis chomh maith leis na mílte francach eile i ndiaidh dornán rialtas réabhlóideach thóg napoleon bonaparte cumhacht ón bpoblacht sa bhliain ar dtús mar an chéad consul agus níos déanaí mar impire den chéad impireacht francach i rith cogaidh éagsúla bhí cuid mhaith de mhór roinn na heorpa tógtha aige agus chuir sé gaolta i gceannas ar na ríochtanna a ghabh sé mar shampla joseph bonaparte sa spáinn i ndiaidh briseadh deireanach napoleon ag cath waterloo cuireadh an mhonarcacht ar bhun arís sa fhrainc ach le teorainneacha bunreachtúla ar a cumhacht sa bhliain tar éis éirí amach mhí iúil cuireadh monarcacht i bhfeidhm a lean go dtí an bhliain chríochnaigh dara poblacht na fraince go luath i ndiaidh a tosnú sa bhliain nuair a d fhógair louis napoléon bonaparte dara impireacht na fraince chaill airm na fraince in aghaidh na bprúiseach sa mbliain agus cuireadh tús le tríú poblacht na fraince bhí coilíneachtaí ag an bhfrainc ón ú haois go dtí na í sa ú agus ú haois bhí a himpireacht domhanda ar an dara ceann ba mhó i ndiaidh impireacht na breataine idir agus bhí an impireacht os cionn km míkm leis an tír féin san áireamh sna í agus í bhí de achar an domhain faoi réimeas na fraince cé gur bhuaigh siad ar deireadh sa gcéad chogadh domhanda d fhulaing an tír go mór go háirithe ó thaobh daoine agus mianraí de bhunaigh an rialtas fronta an phobail córas leasaithe shóisialta sna í ar an meitheamh bhí léon blum tofa ina phríomh aire ar an fhrainc i rith an dara cogadh domhanda tar éis ionradh na ngearmánach ag úsáid blitzkrieg ghéill siad bhí daoine san fhrainc nár aontaigh leis an ngéilleadh agus thosaigh siad fórsaí saoirse na fraince lasmuigh den tír agus frithbheartaíocht na fraince istigh sa tír sa bhliain tar éis ionradh na gcomhghuaillithe ar d day bhí an fhrainc saor arís go luath ina dhiaidh sin búnaíodh an nouvelle armée franaise arm nua na fraince le cabhair na gcomhghuaillithe agus lean siad ag troid go dtí deireadh an chogaidh bunaíodh ceathrú poblacht na fraince i ndiaidh an chogaidh faoi mar a bhí ag deireadh an chéad chogaidh dhomhanda bhí sé deacair don tír ar dtús báire ach tar éis tamaill bhí sí cumhachtach arís rinneadh iarracht a himpireacht cóilíneach a choimeád ach bhí trioblóid ag tósnú rinne an fhrainc iarracht vítneam a ath thógaint ach theip uirthi agus cuireadh tús leis an gcéad chogadh ind síneach chaill na francaigh an cogadh sin ag cath dien bien phu sa bhliain díreach ina dhiaidh sin bhris cogadh saoirse na hailgéire amach san ailgéir ní raibh na francaigh cinnte céard le déanamh san ailgéir bhí thart ar mhilliúin coilíneach eorpach ina gcónaí ann bhí sé chomh dona sin gur bheag nach raibh cogadh cathartha sa bhfrainc sa bhliain thit an rialtas agus bunaíodh cúigiú poblacht na fraince le huachtarán láidir charles de gaulle bhí sé in ann an tír a choimeád le chéile fad is bhí sé ag iarraidh deireadh a chur leis an gcogadh chríochnaigh cogadh na saoirse san ailgéir agus an cogadh cathartha sa príomhchathair algiers tar éis idirbheartaithe ar an márta an comhaontú evian le neamhspleáchas don ailgéir le blianta beaga anuas tá an cairdeas atá ag an tír leis an ngearmáin ag cur go mór le polaitíocht agus eacnamaíocht na heorpa is poblacht leath uachtaránach aonadach í poblacht na fraince le traidisiúin daonlathacha láidre ceadaíodh bunreacht na cúigiú poblachta le reifreann ar meán fómhair neartaigh sé údarás an fheidhmeannais go mór i gcomórtas leis an bparlaimint tá dhá fhoras sa bhrainse feidhmithe uachtarán na poblachta emmanuel macron faoi láthair arb iansa ceann stáit agus a roghnaítear go díreach le vótáil ar feadh téarma cúig bliana agus an rialtas faoi stiúir príomh aire a roghnaíonn an t uachtarán agus an pharlaimint ian is é édouard philippe an príomh aire reatha is reachtas dhá bhrainse í parlaimint na fraince ina bhfuil tionól náisiúnta assemblée nationale agus seanad sénat déanann na teachtaí ionadaíocht ar son dáilcheantair teachta amháin i ndáilcheantar amháin agusroghnaítear go díreach ar feadh téarmaí cúig bliana iad tá sé de chumhacht ag an tionól an rialtas a bhriseadh agus dá bhrí sin is gá tromlach sa tionól chun rialtas a chur ar bun roghnaítear seanadóirí le coláiste toghcháin ar feadh téarmaí sé bliana agus cuirtear leath de na suíocháin go toghchán gach trí bliana tá cumhachtaí reachtaíochta an tseanaid teoranta le hais an tionóil i gcás easaontais idir an dá sheomra tá an focal deiridh ag an tionól náisiúnta tá tionchar láidir ag an rialtas i múnlú clár oibre na parlaiminte úsáidtear an euro mar airgeadra san fhrainc dar le tuairisc na bliana ón gciste airgeadúil idirnáisiúnta is é geilleagar na fraince an ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre oti paireachta cumhacht cheannaigh pcc agus an ú ceann de réir oti ainmniúla de réir oti pcc de réir chónaithigh is é an ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an bhfrainc é ar don chónaitheach de réir innéacs forbartha daonna socraithe don éagothroime na náisiún aontaithe innéacs a dhéanann iarracht an caighdeán maireachtála a thomhas i ngach tír de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamheacnamaíochta is í an ú tír is forbartha ar domhan í an fhrainc as tír a tomhaiseadh cuireann sé sin í mar an ú tír is forbartha as ballstát an aontais eorpaigh i dtuarascáil sonais domhanda na náisiún aontaithe meastar gurb í an fhrainc an ú tír is sona as thír is í an earnáil seirbhíse nó an tríú earnáil an earnáil is mó i ngeilleagair na tíre sa bhliain is de phostanna a bhí i seirbhísí i gcomórtas le sa dara hearnáil an tionsclaíocht agus sa chéad earnáil an talmhaíocht agus an iascaireacht tagann thart ar milliún turasóir go dtí an fhrainc gach bliain i mí eanáir bhí ráta dífhostaithe na tíre ag an ceathrú leibhéal is airde san aontas eorpach in éirinn inniu is é an taoiseach taoisigh an uimhir iolra ceannaire rialtais nó príomh aire na héireann sa stair is é taoiseach ceannaire treibhe mar shampla geronimo nó vercingetorix agus go ginearálta an té atá i gceannas seanteideal gaelach é taoiseach a chiallaíonn tiarna nó ceannaire i stair na héireann bhí an taoiseach ina ionadaí dá ríocht nuair a bhí gnóthaí aige leis na treibheacha eile chomh maith le bheith i gceannas ar a mhuintir i bpáirc an áir is é an tuachtarán atá freagrach as taoiseach a cheapadh ar mholadh dáil éireann caithfidh an taoiseach an tánaiste agus an taire airgeadais bheith ina mbaill de dháil éireann sa dáil freagraíonn an taoiseach ceisteanna maidir leis an pholaitíocht le polasaithe nó le hábhair áirithe a bhaineann lena roinn féin is é mícheál ó máirtín td ceannaire pháirtí fhianna fáil taoiseach na héireann faoi láthair tabhair faoi deara gurb i a chuireadh tús leis an teideal taoiseach don té a bhí i gceannas ar an rialtas ba é an príomhaire a bhí mar cheann an rialtas sa chéad dháil éireann i déanadh uachtarán poblacht na héireann de eamon de valera ba cathaoirleach ar rialtas sealadach na héireann é mícheál ó coileáin de réir bunreacht shaorstát éireann an t aimn a bhí a bhí ar cheann an rialtais ná uachtarán na hardchomhairle mar sin níl sé go huile is go hiomlán ceart an teideal taoiseach a bhronnadh ar gach duine a bhí i gceannas na rialtais éagsúla in éirinn roimh daingniú bunreacht na héireann i is polaiteoir éireannach é pádraig parthalán ó heachthairn patrick bartholemew ahern as béarla nó bertie ahern mar a thugtar air de ghnáth a rugadh ar an meán fómhair d ob é an ú agus ú taoiseach ceann rialtais na héireann ó meitheamh go dtí bealtaine tháinig sé i gcomharbacht ar sheán de briotún i d fhógair sé go n éireodh sé as a phost mar thaoiseach agus mar cheannaire fhianna fáil ar aibreán de bharr an bhrú a bhí ag teacht air ó bhinse fiosraithe mahon tháinig brian ó comhain i gcomharbacht air níos túisce chaith sé sealanna ag feidhmiú mar an aire airgeadais agus an aire saothair saolaíodh bertie ó heachthairn i ndroim conrach i dtuaisceart bhaile átha cliath agus is san áit seo a chaith sé a shaol ar fad go dtí an lá inniu is eisean an duine is óige de chúigear mac le con agus julia ahern as contae chorcaí don bheirt phós a thuismitheoirí i mí dheireadh fómhair agus chuireadar fuathú in ascaill an teampaill i ndroim conrach áit ina chaithfidís iomlán a saolta sa bhliain chuir binse fiosrúcháin mahon ina leith cuir inis sé bréaga leis an mbinse i dtaobh a chuir airgid phearsanta d éirigh sé as fianna fáil i ngeall air seo is tar éis gur iarr mícheál ó máirtín ar an bpáirtí ó heachthairn a ruaigeadh is é an tánaiste leas cheannaire rialtais na héireann nó an toireachtas mar a thugtar air caithfidh an taoiseach an tánaiste agus an taire airgeadais bheith ina mbaill de dháil éireann an teach ísle san oireachtas ceaptar an tánaiste ag uachtarán na héireann tar éis ainmníocht ón taoiseach d fheidhmeodh an tánaiste thar ceann an taoisigh dá bhfaighfeadh seisean bás nó dá gcuirfí ó chumas é go dtí go gceapfaí taoiseach nua tá bunús an nóis le fáil i sean chóras na ngael bhíodh tánaiste ainmnithe ag taoisigh chun a n áit a ghlacadh dá marófaí iad nó dá dtarlódh rud ar bith a chuirfeadh cosc orthu a ndualgais a chomhlíonadh sa dóigh sin bhíothas ag súil nach mbeadh achrann nuair a bheadh comharba le piocadh d imigh an focal isteach sa bhéarla sna dí mar tanist a raibh an chiall comharba tofa taoisigh ghaelaigh leis an chiall liteartha a bhí leis roimhe seo ná comhthreommhar sa dara háit ón tseanghaeilge tanaise comharba roghnaithe an té a bhfuiltear ag feitheamh leis is bunchiall don fhocal ó tani hessio na ceiltise cruthaíodh an t oifig seo i in áit oifig an leas uachtarán na hard chomhairle a bhí ann i ré an saorstát bunaíodh an t oifig mar pháirt den bhunreacht nua bunreacht na héireann ba é seán t ó ceallaigh ó fhianna fáil an chéad tánaiste ar nollaig sa lá atá inniu ann is coitianta go bhfaigheann ceannaire an dara páirtí is mó sa comhrialtas an post tábhachtach seo bhí trí théarma san oifig ag seán f lemass fianna fáil agus risteard mac an earraigh lucht oibre bhí dhá théarma ag liam ó neachtain lucht oibre agus téarma amháin ag na daoine eile is é ceann stáit na héireann an tuachtarán bunaíodh an post seo le bunreacht na bliana nuair a cuireadh post an ghobharnóra a bhí ina ionadaí ag rí shasana in éirinn agus í ina ballstát de chomhlathas na breataine ar ceal is beag cumhachta atá ag an uachtarán i ndáiríre ach amháín i gcás go bhfuil amhras air nó uirthi faoi dhlíthe a reachtaíonn an dáil is é mícheál d ó huiginn an tuachtarán reatha de réir airteagal de bhunreacht na héireann tá tosach ag an uachtarán ar gach uile dhuine sa stát agus ní foláir dó na cumhachtaí agus na feidhmeanna a bheirtear don uachtarán leis an mbunreacht seo agus le dlí a oibriú agus a chomhlíonadh toghthar an tuachtarán trí vóta díreach an phobail ar mhodh an aonvóta inaistrithe agus ceart ag gach saoránach de chuid na héireann vótáil sa toghchán tréimhse seacht mbliana a chaitheann uachtarán in oifig agus is féidir é a atoghadh ar feadh tréimhse amháin eile de sheacht mbliana cónaíonn an tuachtarán in áras an uachtaráin i bpáirc an fhíonuisce baile átha cliath is é an tuachtarán a cheapann an taoiseach príomh aire agus baill eile an rialtais de réir molta nó ainmnithe ó dháil éireann is é chomh maith a achtaíonn gach dlí de chuid an oireachtais agus atá in ardcheannas ar na fórsaí cosanta chaith eamon de valera seán t ó ceallaigh agus pádraig ó hirighile dhá thréimhse san áras agus chaith máire mhic ghiolla íosa dhá thréimhse ann leis i measc cumhachtaí an uachtaráin tá ba é dubhghlas de híde a toghadh gan iomaíocht an chéad uachtarán i leagan amach deaslabhartha na fuaime agus an tosta is ea an ceol tá fíorbhrí an fhocail ceol an chonspóideach agus féadann na fuaimeanna a nglactar leo mar cheol athrú de réir ré na staire agus an chultúir ach glactar leis de ghnáth gur ceart na fuaimeanna a bheith eagraithe go comhfhiosach ag duine nó grúpa daoine tá mórán ceoil comhdhéanta de thoin a chomharthaítear le nótaí ceolmhara le hairdí cinnte déanann toin dhifriúla a sheinntear mar thon i ndiaidh toin séis agus déanann toin seinnte go comhuaineach cordaí agus armóin tá fuaimeanna gan airde déanta le cnagadh go minic is í an rithim eagrú tomhaiste na gcodanna sin is sórt cumarsáid é an ceol agus tá ceol níos sinne ná an focail scríofa tá sé ceangailte le gach aon chultúr daonra d fhás ceol le chabhair fuaime nádúrtha agus na hainimhithe a dhein siad thosaigh ceol roimh stair nuair a d éirigh cultúr daonra níos cliste timpeall an am stair geolaíoch déanach is féidir le ceol a bheith scríofa roimh léiriú ag cumadóir nó ag scríbhneoir mar sin leanann an ceoltóir nó na ceoltóirí atá ag seinm an fhoinn cé acu scríofa acu féin é nó nach ea orduithe an chumadóra go leathan ordaithe atá scríofa síos mar nodaireacht cheolra ar nós lámhscríbhinn cheoil ina áit sin féadann an ceol a bheith cumtha a bheag nó a mhór ag na ceoltóirí fad a sheinneann siad é tobchumadh is féidir le ceol a bheith curtha i láthair le haon ceoltóir amháin nó mórán ceoltóirí le chéile mar ghrúpa ceoil ar nós roc bhanna nó ceolfhoirne féadtar an ceol a dhéantar a chloisteáil trí mhórán meáin chumarsáide léiriú beo a chloisteáil é an modh is traidisiúnta i láthair na gceoltóir féadtar ceol beo a chraoladh thar an raidió nó an teilifís nó fiú an idirlíon cé gur mó is cosúla don éisteoir é seo le héisteacht le taifeadadh nó féachaint ar fhíseán ceoil ar uairibh bíonn fuaimeanna réamhthaifeadta san áireamh i léirithe mar shampla déanann dj ceirníní a scríobadh is féidir leat féin ceol a chruthú le canadh le seinm ar uirlis ceoil nó le cumadh de ghnáth déanann nuathosaitheoirí iarracht ar an ngiotár nó ar an bpianó mar chéad uirlis féadann duine bodhar ceol a chleachtadh le mothú na gcreathanna istigh ina chorp is é ludwig van beethoven an sampla is cáiliúla de cheoltóir bodhar a chum mórán saothar cáiliúil cé gur chaill sé a éisteacht cheana féin san aimsir níos nuaí is cnagcheoltóir atá molta go hard í evelyn glennie atá bodhar ó bhliain d aois bíonn ceachtanna ceoil á dtógáil ag daoine nuair is mian leo seinm an cheoil a fhoghlaim is í ceoleolaíocht réimse leathan a chlúdaíonn an staidéar staire agus an staidéar eolaíochta teoiric cheoil agus stair cheoil san áireamh is iomaí uirlis a úsáidtear chun ceol a léiriú de réir dealramh ceann do na céad uirlisí a d úsáideadh na clocha le poill iontu a tháinig na chéad daoine orthu ar an trá bhuailidís le chéile iad cnaguirlis agus ansin i ndiaidh roinnt fiosraithe air thosaíodar ag séideadh isteach iontu agus tháinig gleo nóta ceoil tháinig siad ar chlocha le poill ar mhéideanna éagsúla agus bhí neart nótaí acu le píosaí ceoil a sheinm is léir don domhan go bhfuil an chuid saghsanna ceol tá gach saghas ceol do gach uile duine mar gur ealaíon sheanda í an ceol tá mórán seánra ann tír sa mheánoirthear agus in iardheisceart na háise í poblacht na hiaráice tá sí ag críochantaíocht leis an araib shádach agus le cuáit theas leis an tuirc sa tuaisceart leis an siria san iarthuaisceart leis an iordáin san iarhar agus leis an iaráin san oirthear thugtaí an mheaspatáim ar an dúiche seo ba i réigiún na measapatáime idir an eofrait agus an tígris a cuireadh tús le roinnt de na sibhialtachtaí is ársa ar domhan na suiméaraigh na bablóinigh agus na hasaírigh tar éis a bheith faoi cheannas na peirse ar feadh i bhfad ghabh na harabaigh seilbh ar an réigiún sa bhliain agus aistríodh an chailifeacht go dtí an chathair nua í mbagdad sa bhliain in aice leis an bhablóin ársa bhí bagdad ina príomhchathair don domhan arabach ar feadh na gcéadta bliain go dtí gur chuir an impireacht otamánach an ceantar faoi chois sa bhliain ar an meán fómhair bhris cogadh amach idir an iaráin agus an iaráic rinne saddam hussein ionradh ar an iaráin maraíodh ar an dá thaobh is iomaí tuairim fós faoi cad chuige a rinne siad é agus cé atá freagrach as an gcinneadh tubaisteach sin i mí aibreáin chuir wikileaks físeán d eachtra a tharla sa bhliain inar mharaigh fórsaí sam sibhialtaigh hiaráice agus iriseoirí ar a dtugtar collateral murder tháinig na hiarnróid go luath go héireann de bharr tionchar na breataine in éireann ag an am sin an tír inar thosaigh an chéad iarnród ar domhan i níos lú ná deich mbliana ina dhiaidh sin d oscail an chéad iarnród in éirinn i i bhí na hiarnróid go forleathan in éireann le km míle de bhealaí ar an oileán tá níos lú ná leath den mhéad sin ann inniu le easpa mór iarnróid in aice na teorann idir an tuaisceart agus an phoblacht i osclaíodh an chéad iarnród in éirinn an dublin kingstown railway dkr idir baile átha cliath agus dún laoghaire mar a thugtar inniu air sa tuaisceart a cuireadh tús leis an gcéad scéim eile an ulster railway ur bhí sé ar intinn ag an gcomhlacht seo béal feirste a cheangal le hard mhacha bhí traenacha acusan idir béal feirste agus phort an dúnáin nuair a tosaíodh bealach eile sa deisceart in cuireadh tús le seirbhís nua ó bhaile átha cliath go droichead átha dublin drogheda railway ddr bhí conspóid ag an am seo faoin mbealach ó bhaile átha cliath go béal feirste sa tuaisceart bhí fonn bealach imtíre a thógáil ach sa deisceart bhí sé ar intinn ag na comhlachtaí bealach cois farraige a dhéanamh chun ceangal a dhéanamh le dún dealgan bhí difríocht freisin faoi leithead na bearnan idir ráillí an iarnróid bhí sé troighe dhá orlach ag an ur cúig troighe dhá orlach ag an ddr agus ceithre troighe ocht n orlaí go leith ag an dkr sa deireadh shocraigh coimisiún ar chaighdeán nua cúig troighe trí horlaí nó mm mar atá inniu againn ag an am sin áfach b ait an socrú é mar ní raibh aon chomhlacht ag úsáid an tomhais sin fiú amháin inniu níl ach tír nó dhó ag úsáid an chaighdeáin seo bhí costas mór ar an ur leis an aistriú ag an am sin ag tosach an ghorta mhóir cuireadh tús le ceann de na hiarnróid is tábhachtaí in éirinn an great southern western railway gswr idir baile átha cliath agus corcaigh ar dtús osclaíodh iarnród go ceatharlach an bhliain dár gcionn bhí tiobraid árann sroichte acu ag ceangal le hiarnród nua eile an waterford limerick cuireadh tús freisin le hiarnród nua go dtí an tiarthar leis an midland great western railway ag oscailt bealach idir baile átha cliath agus an muileann gcearr faoin am sin bhí an t iarnród sa tuaisceart ceangailte le hard mhacha bhí iarnród eile chomh maith an dublin belfast junction railway dbjr ó thuaisceart dhroichead átha agus trí dhún dealgan bhí siad le ceangail leis an ur ag port an dúnáin i míle ocht gcéad daichead a naoi d oscail an gswr an tseirbhís go magh ealla lá fhéile pádraig sa mbliain chéanna tháinig an t iarnród go corcaigh dhá bhliain ina dhiaidh sin osclaíodh an mgwr idir baile átha cliath agus gaillimh ina dhiaidh sin d oscail siad iarnród eile go sligeach cruthaíodh a lán iarnród eile timpeall na tíre bhí a gcórais féin ag contaetha chorcaí dún na ngall an chlár chomh maith le roinnt iarnród i gcontae chiarraí agus cois teorann i bhí na hiarnróid go forleathan le km míle de bhealaí san oileán i cruthaíodh saorstát éireann níor tháinig trioblóidí móra ar na hiarnróid leis na héirithe amach roimhe sin ach i rith an chogaidh cathartha rinneadh damáiste mór do na hiarnród scriosadh an droichead mór ag magh ealla cuireadh le chéile na comhlachtaí a bhí sa stáit ag cruthú great southern railways i i rith an dara chogaidh domhanda bhí deacrachtaí móra ag na hiarnróid in éireann bhí an tír neodrach sa cogadh agus mar sin ní raibh gual sa bhreis ag an mbreatain d éireann dá bhrí sin cuireadh as seirbhís a lán traenacha sa tír seo agus dúnadh seirbhísí áirithe ar feadh cúpla bliain nó ar fad tar éis an chogaidh bhí eacnamaíocht na tíre seo go holc ní raibh airgead ann do na hiarnród bhí na traenacha an sean agus bhí easpa cothaithe ann freisin ní raibh go leor paisinéirí nó bhí siad ag fágáil na tíre seo go hiomlán bhí trácht lasta ag laghdú ag an am céanna bhí níos mó tráchta ag aistriú go dtí na bóithre i a cúig cruthaíodh córas iompair éireann cié fuair siad seacht milliún punt go leor chun an córas a choimeád ar oscailt bhí siad ábalta traenacha díosail nua a cheannach tháinig na céad railcars nua i agus na céad cinn de ceád traenacha díosail ceithre bhliain ina dhiaidh sin in ainneoin na bhfeithicil nua seo dúnadh cuid mór de na hiarnróid i rithna gcaogaidí cuireadh deireadh le seirbhísí in iarthar chorcaí iarthar an chláir contae dhún na ngall agus ina lán iarnróid beaga timpeall na tíre sa tuaisceart bhí údarás nua ann an ulster transport authority a tháinig i i gcaitheamh dhá bhliain dhún siad córas mór iarnróid i gcontae an dún i cuireadh deireadh le seirbhísí a bhí ag rith trasna na teorann idir an tuaisceart agus an phoblacht ní raibh rogha ag cié ansin ach fuíoll na mbealaí sin sa phoblacht a dhúnadh sa chaoi seo chaill réigiún na teorann gach nasc leis na hiarnróid sa tuaisceart agus sa deisceart an bhliain i ndiaidh na scriosa seo briseadh suas an great northern railway a bhí saothrú na bealaí idir baile átha cliath agus béal feirste idir an uta sa tuaisceart agus cié sa deisceart ní raibh an uta nó an rialtas sa tuaisceart sásta le himeacht bealaí na teorann i dhún siad an chuid is mó den iarnród sa tuaisceart ní raibh fágtha ach an bealach go baile átha cliath ceann amháin go doire agus dhá líne bheag go latharna agus beannchar i rith na seachtóidí agus na hochtóidí níor caitheadh mórán airgid ar na hiarnróid ach amháin ar an dart ní raibh na traenacha róshean agus de bharr dúnadh na líne beaga bhí go leor traenacha ann do na seirbhísí ach arís mar a tharla sna daicheadaí bhí easpa cothaithe bhí na seirbhísí mall agus gan cháilíocht rud iontach don príomhchathair ag an am sin a bhí sa dart dublin area rapid transit cuireadh tús le seirbhísí maithe le traenacha leictreacha nua ar an líne tuaisceart deisceart isteach sa cathair bhí sé ar intinn seirbhísí eile a thosnú go dtí iarthuaisceart agus iardheisceart na cathrach ach ní raibh an airgead ag an rialtas é seo a dhéanamh ní raibh airgead acu traenacha breise a cheannach fiú amháin nuair a d éirigh go maith leis an seirbhís sa tréimhse seo níor tháinig aon fheabhsú ar chaighdeán na línte timpeall na tíre agus bhí caighdeán an olc acu fiú amháin contúirteach ag deireadh na hochtóidí cheannaigh an rialtas roinnt carráistí do na seirbhísí idirchathrach sa tréimhse seo chomh maith ach go dtí seo is iad seo na cinn is nua sa tír seachas ar an bealach idir baile átha cliath agus béal feirste scoilt an stát cié ionnas go raibh dhá chomhlacht nua iompair náisiúnta bus éireann agus iarnród éireann ié anois sa tír sna nóchaidí tháinig athrú mór ar eacnamaíocht na tíre bhí deis ag an rialtas feabhsú mór a dhéanamh ar na hiarnróid ceannaíodh traein nua ó general motors sna stáit aontaithe bhí ceithre chinn do northern ireland railways agus na cinn eile i gcomhair iarnród éireann tháinig carráistí nua i gcomhair an seirbhís enterprise idir baile átha cliath agus béal feirste chomh maith cuireadh ráillí nua síos chomh maith níor chríochnaigh an scéim seo a thosaigh i lár na nóchaidí go dtí an bliain seo cuireadh tús chomh maith lena lán seirbhísí nua ón bpríomhchathair go dtí imeall an réigiúin mar shampla go cill dara agus go droichead átha baineadh úsáid as railcars nua mar a thugtar orthu tá na railcars seo fós á gceannach ag ié fuair siad ochtú cinn nua an bliain seo cuireadh i seirbhís a lán carráistí dart nua freisin ó thosach na mílaoise sa tuaisceart chomh maith tá railcars nua á bhfáil acu agus rinneadh feabhsú ar chaighdeán a gcuid línte tá a lán deacrachtaí ann fós áfach tá caighdeán an íseal ar chuid den líne go doire ar an líne aduaidh ó chúil raithin tá uimhir na bpaisinéir ar an seirbhís lag seo an íseal chomh maith agus dá bhrí sin níl todhchaí na bealaí seo cinnte is tír í an bheilg ísiltíris belgi fraincis belgiue gearmáinis belgien atá suite in iarthar na heorpa tá teorainn aici leis an ísiltír an ngearmáin lucsamburg an bhfrainc agus tá cósta aici ar an muir thuaidh tá sí ag crosbhóthar cultúrtha idir an eoraip ghearmánach le cainteoirí na hollainnise sa tuaisceart flóndras agus an eoraip rómánsach le cainteoirí na fraincise an vallóin agus tá tionchar aige sin ar chastacht a cuid institiúidí agus a cuid staire polaitiúla trí theanga oifigiúil atá sa bheilg an ísiltíris tuairim is an fhraincis tuairim is agus an ghearmáinis níos lú ná is ballstát den aontas eorpach í an bheilg eascraíonn ainm na tíre as treabh darbh ainm na belgae ceiltigh a chónaigh i dtuaisceart na gaille agus a cuireadh faoi smacht na róimhe ag an impire iúl caesar sa bhliain rc tháinig treabhanna gearmánacha isteach sa chuid sin den eoraip tar éis d impireacht na róimhe titim as a chéile agus tháinig ríochtaí nua chun cinn bhí flaitheas ag ríthe éagsúla de chuid na ngearmánach agus na bhfrancach ar limistéir na beilge sna meánaoiseanna agus tháinig an phléimeannais an bhrabantais agus an liombuirgis canúintí de chuid na hísiltírise chun cinn mar phríomhtheangacha labhartha i dtuaisceart an réigiúin seo i dtuaisceart na heorpa agus ar an taobh eile teanga picard agus an vallúinis teangacha de chuid na dteangacha rómánsacha i ndeisceart an réigiúin seo rinneadh críostaithe de mhuintir na tíre ag manaigh éireannacha a bhunaigh misiúin ann bhí an bheilg faoi smacht ag tíortha éagsúla ag an bhfhrainc agus ag an ísiltír go háirithe agus ag an spáinn go dtí gur tharla an tathrú creidimh agus bunú phoblacht na hollaine nuair a ghnóthaigh na cúigí sa tuaisceart a neamhspleáchas i riocht an ísiltír an ollainn bhí an bheilg faoi smacht na hostaire ar feadh tamaill go dtí gur ghabh fórsaí impiriúla napoleon seilbh uirthi ar feadh cúpla bliain aontaíodh an bheilg leis an ísiltír nuair a bhí cogadh napoleon thart ach bhain sí a neamhspleáchas amach in nuair a bhris réabhlóid amach sa tír ach fós cloistear an logainm ísiltír na spáine tháinig cumhachtaí móra na heorpa le chéile chun prionsa leopolt ón mbaváir a inshealbhú mar rí leopold i tairgeadh ríocht na gréige dó roimhe sin ach dhiúltaigh sé é rinne an isiltír ionradh ar an mbeilg i agus bhí cogadh idir an dá thír go dtí gur aithin an ísiltír neamhspleáchas na beilge sa bhliain de thoradh chomhdháil berlin ghlac an bheilg páirt i gcóilíniú na hafraice agus ghabh seilbh ar sciar ollmhór talún in abhanntracht an chongó fearann pearsanta dá chuid féin a bhí sa chóilíneacht seo don rí leopold ii agus ba mhór an scanall an drochíde a tugadh do dhúchasaigh na tíre bhí an tóir ar rubar agus úsáideadh imeaglú céasadh dúnmharú agus leonadh chun sclábhaithe a dhéanamh de mhuintir na tíre bhí an bhaint ag an tírghráthóir éireannach ruairí mac easmainn le nochtú an drochíde seo agus mar gheall ar an mbrú idirnáisiúnta a d eascair as a chuid tuairiscí b éigean don rí an chóilíneacht a chur i lámha an stáit rinne an ghearmáin ionradh ar an mbeilg i agus i in ainneoin gur fhógair an tír a neodracht sna haighnis idir mhórchumhachtaí na heorpa cuireadh deireadh le polasaí na neodrachta tar éis an dara chogaidh domhanda agus chuaigh an bheilg isteach i nato conradh an atlantaigh thuaidh bhí sí ar cheann de bhaill bunaidh chomhphobail eacnamaíoch na heorpa le céad bliain anuas tá deighilt mhór idir phobail na fraincise agus na pléimeanaise sa bheilg agus is minic go mbítear ag tuar go dtitfidh an tír as a chéile tá an rialtas cónaidhme bunaithe ar na réigiúin agus a theangacha úsáidtear an euro mar airgeadra sa bheilg dar le tuairisc na bliana ón gciste airgeadúil idirnáisiúnta is é geilleagar na beilge an ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre oti paireachta cumhacht cheannaigh pcc agus an ú ceann de réir oti ainmniúla de réir oti pcc de réir chónaithigh is an ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an mbeilg é ar don chónaitheach dar le hinnéacs forbartha daonna socraithe don éagothroime na náisiún aontaithe a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh eacnamaíochta is í an bheilg an ú tír is forbartha ar domhan as ceann a tomhaiseadh agus an naoú tír is forbartha san aontas eorpach as ceann i dtuarascáil sonais domhanda na náisiún aontaithe meastar gurb í an bheilg an ú tír is sona as thír i mí na márta bhí ráta dífhostaithe na tíre ag an ú leibhéal is fearr san aontas eorpach is tír agus oileán sa mheánmhuir thoir í an chipir gréigis translit kypros ipa cipros tuircis kibris ipa kbs go hoifigiúil poblacht na cipire gréigis translit kypriakí demokratía tuircis kibris cumhuriyeti is í an t oileán is mó de réir daonra agus an tríú hoileán is mó de réir achair sa mheánmhuir tá sí suite laisteas den tuirc laistiar den tsiria agus den liobáin laistiar lastuaidh d iosrael agus den phalaistín lastuaidh den éigipt agus lastoir laisteas den ghréig an ghníomhaíocht is luaithe an duine ar eolas ar na dátaí oileán go thart ar an mílaoise rc ú seandálaíochta fós ón tréimhse seo san áireamh an sráidbhaile dea chaomhnaithe neoiliteach de khirokitia agus tá an chipir baile chun roinnt de na toibreacha uisce is sine sa domhan socraíodh an chipir ag gréagaigh mícéineacha in dhá dtonnta sa ú mílaoise rc mar láthair straitéiseach sa mheán oirthear bhí ar áitiú ina dhiaidh sin cumhachtaí móra éagsúla lena n áirítear na empires na assyrians egyptians agus persians ónar urghabhadh an t oileán in rc ag alastar mór riail ina dhiaidh sin ag ptolemaic egypt an clasaiceach agus oirthear na impireacht rómhánach caliphates arabach ar feadh tréimhse gearr an dynasty fraince lusignan agus na veinéiseacha a bhí ina dhiaidh ag níos mó ná trí chéad bliain de riail otamánach idir agus de jure go dtí cuireadh an chipir faoi riaradh na breataine atá bunaithe ar choinbhinsiún na cipire i agus atá i gceangal go foirmiúil ag an bhreatain i cé go ndearna na cipirigh turcacha suas den daonra tháinig an deighilt an chipir agus a chruthú stáit tuirce i dtuaisceart mar pholasaí cipire tuircis ceannairí agus an tuirc sna í ceannairí na tuirce ar feadh tréimhse mhol an annexation na cipire go dtí an tuirc mar measadh go raibh an chipir síneadh ar anatolia acu tamall ó shin an ú haois an chuid is mó daonra cipire gréige agus a eaglais cheartchreidmheach bhí ag leanúint aontas leis an ngréig a tháinig chun bheith ina pholasaí náisiúnta na gréige sna í i ndiaidh foréigean náisiúnach sna í tugadh chipir neamhspleáchas i i an bliain foréigean intercommunal idir cypriots gréigis agus cypriots tuircis thosaigh a díláithrithe níos mó ná cypriots tuircis agus thug an deireadh ionadaíochta na cipire tuircis sa phoblacht an iúil a bhí ar stáitse coup d état ag náisiúnaithe gréigis cipire agus gnéithe den junta míleata na gréige in iarracht ar enosis ionchorprú na cipire isteach sa ghréig an gníomh seo deasctha ionradh na tuirce na cipire a ba chúis le gabháil de chríoch an lae inniu thuaisceart chipir míosa le teacht tar éis sos cogaidh titim agus an dí áitiú de níos mó ná cypriots gréigis agus cypriots tuircis a stát turcach na cipire ar leith sa tuaisceart bhunaigh dearbhú aontaobhach i cuireadh an t aistriú dhaoradh go forleathan ag an bpobal idirnáisiúnta leis an tuirc ina n aonar ag aithint an stát nua tá na himeachtaí agus an staid pholaitiúil mar thoradh air nithe a bhaineann le díospóid leanúnach poblacht na cipire tá de jure faoi cheannasacht ar an oileán ar fad lena n áirítear a chuid uiscí teorann agus limistéar eacnamaíoch eisiach cé is moite de na limistéir bhunáite fhlaitheasacha akrotiri agus dhekelia a fhanann faoi smacht na breataine de réir na londain agus zrich comhaontuithe mar sin féin is é an poblacht na cipire de facto dheighilt ina dhá phríomhchuid an limistéar faoi rialú éifeachtach phoblacht atá suite i ndeisceart agus in iarthar agus atá comhdhéanta thart ar d achar an oileáin agus an taobh ó thuaidh á riar ag an féin dearbhaithe phoblacht na tuirce i dtuaisceart na cipire a chlúdaíonn thart ar d achar an oileáin eile is ea beagnach d achar an oileáin clúdaithe ag an crios maolánach na náisiún aontaithe measann an pobal idirnáisiúnta an chuid ó thuaidh den oileán mar chríoch phoblacht na cipire áitiú ag fórsaí tuircis is é an slí bheatha féachaint air mar neamhdhleathach faoin dlí idirnáisiúnta arb ionann bhforghabháil neamhdhleathach de chríoch an ae ó tháinig an gcipir ina comhalta den aontas eorpach is chipir cheann scríbe turasóireachta móra sa mheánmhuir le chun cinn geilleagar ardioncaim agus an ard tinnéacs um fhorbairt dhaonna tá poblacht na cipire ina bhall den gcomhlathas ó agus bhí sé ina dhuine de bhunaitheoirí ghluaiseacht neamh ailínithe go dtí chuaigh sé san aontas eorpach an bealtaine ar an eanáir chuaigh poblacht na cipire an limistéar euro is é an tagairt is luaithe agus céim bainte amach go dtí an chipir an ú haois rc mycenaean gréigis ku pi ri jo a chiallaíonn cipire gréigis scríofa i líneach b syllabic script tá an fhoirm clasaiceach na gréige ar an t ainm kypros is é an sanasaíocht an t ainm anaithnid i measc na moltaí an focal gréigise le haghaidh an crann cufróg meánmhara sempervirens cupressus kypárissos an t ainm gréagach de na plandaí henna lawsonia alba kypros focal eteocypriot do copar georges dossin mar shampla le fios go bhfuil fréamhacha i an focal sumerian le copar zubar nó chun cré umha kubar ó na taiscí mór de méine copar le fáil ar an oileán trí trádála thar lear tá an t oileán a ainm a thugtar don fhocal laidine clasaiceach don copar tríd an frása aes cyprium miotal na cipire ina dhiaidh sin a ghiorrú chun cuprum is é an demonym caighdeánach a bhaineann le chipir nó a muintir nó cultúr cipire na téarmaí na cipire ach agus cyprian a úsáid freisin cé go níos lú go minic tá an suíomh is luaithe ina ndeimhnítear gurb ann gníomhaíocht dhaonna maidir leis an gcipir aetokremnos atá suite ar chósta theas rud a léiríonn go raibh hunter cnuasaitheoirí atá gníomhach ar an oileán ó thart ar rc le pobail sráidbhaile socraithe ag dul ó rc le teacht an chéad duine comhghaolú agus go gcailleann sé na hippos dwarf agus elephants dwarf toibreacha uisce amach ag seandálaithe sa chipir iarthair a chreidtear a bheith i measc an duine is sine sa domhan dar dáta ag go bliain d aois le linn an maireann cré umhaoise taithí acu ar an oileán dhá tonnta na lonnaíochta gréige an chéad tonn éard a trádálaithe mycenaean na gréige a thosaigh ag tabhairt cuairte chipir timpeall rc tá tonn mhór lonnaíochta gréigis chreidtear a tharla tar éis an tubaiste chré umha aois mycenaean ghréig rc leis an oileáin ag dul carachtar gréigis den chuid is mó ón tréimhse seo áitíonn chipir ról tábhachtach i miotaseolaíocht na gréige a bheith ar an áit bhreithe aphrodite agus vernalis agus baile chun an rí cinyras teucer agus pygmalion ag tosú san ú haois rc coilíneachtaí phoenician bunaíodh ar chósta theas na cipire in aice le lá atá larnaca agus salamis an chipir ag suíomh straitéiseach sa mheán oirthear bhí sé rialaigh ag assyria chun tosú haois i rc roimh seal gairid faoi riail héigipte agus riail sa deireadh peirsis in rc na cypriots faoi stiúir onesilus ri salamis chuaigh a gréagaigh eile sna cathracha iónach le linn an éirí amach iónach nár éirigh leo i rc i gcoinne an impireacht achaemenid a bhí faoi chois ag an éirí amach ach tá an chipir bhainistiú a choimeád ar bun leibhéal ard neamhspleáchais agus d fhan dírithe i dtreo an domhain gréige bhí conuered an t oileán ag alastar mór in rc tar éis a bháis agus an roinn ina dhiaidh sin a impireacht agus cogaí i measc a chomharbaí tháinig chipir chuid den impireacht hellenistic na ptolemaic héigipte ba le linn na tréimhse seo go raibh an t oileán go hiomlán hellenized in rc chipir gurb amhlaidh a fuair phoblacht na rómhánach nuair a roinneadh an impireacht rómhánach an oirthir agus an iarthair páirteanna isteach in bhí chipir chuid an oirthir rómhánach nó byzantine impireacht agus go mbeadh sé mar sin go dtí an crusades bliain ina dhiaidh sin faoi riail byzantine d fhorbair an treoshuíomh na gréige a bhí le rá ó antiuity an láidir charachtar hellenistic chríostaí a leanann de bheith ina sainmharc chomhphobal na gcipireach gréige ag tosú i d fhulaing an chipir ó ruathair devastating sheol arm muslim ón levant a lean ar aghaidh ar feadh an bliana atá le teacht bhí go leor ruathair piratical tapa ach bhí daoine eile ionsaithe ar scála mór inar maraíodh go leor cypriots agus saibhreas mór rinneadh as nó a scriosadh níl aon eaglaisí byzantine a maireachtáil ón tréimhse seo maraíodh na mílte duine agus go leor cathracha mar shampla salamis scriosadh agus ní atógadh rinneadh athchóiriú riail byzantine i nuair a scóráil impire nikephoros ii phokas victories cinntitheach ar thalamh agus ar muir i le linn na tríú crusade gabhadh richard i shasana oileán ó isaac komnenos na cipire bhíodh sé é mar bhonn soláthair mór go raibh réasúnta sábháilte ó na saracens bliain ina dhiaidh sin a dhíol richard an oileán leis an templar ridirí á glacadh acu ar éirí amach fuilteach ar a seal díoladh é go guy ar lusignan raibh aitheantas dá dheartháir agus comharba aimery mar rí na cipire ag henry vi impire naofa rómhánach i ndiaidh bhás i de james ii an lusignan rí seo caite poblacht na veinéise ghlac rialú an oileáin agus an rí nach maireann baintreach veinéiseach banríon catherine cornaro reigned mar figurehead veinéis i gceangal go foirmiúil ríocht na cipire in tar éis an abdication catherine na venetians daingne niocóis trí thógáil na ballaí na nicosia agus úsáidtear é mar ionad tábhachtach tráchtála le linn riail veinéiseach an impireacht ottoman raided minic chipir in scrios an ottomans limassol agus mar sin eagla an ceann is measa an venetians daingnithe freisin famagusta agus kyrenia cé go raibh an aristocracy lusignan fraince an aicme shóisialta ceannasach sa chipir ar feadh na tréimhse mheánaoiseach bhí an toimhde iar nach gréagaigh gcaitear ach amháin mar serfs ar an oileán tá a thuilleadh a mheas ag lucht acadúil a bheith cruinn glactar leis anois gur chonaic an tréimhse mheánaoiseach líon cypriots gréigis mhéadú ardaithe go dtí na haicmí uachtair céimeanna a lár ag fás na gréige agus an lusignan teaghlaigh ríoga fiú gréagaigh marrying san áireamh anseo rí eoin ii na cipire a phós helena palaiologina in ionsaí ottoman lánscála le trúpaí a tugadh an t oileán faoi smacht ottoman in ainneoin friotaíocht righin ag na háitritheoirí na nicosia agus famagusta fórsaí ottoman ghabháil chipir massacred leor áitritheoirí críostaí na gréige agus airméinis scriosadh an mionlach laidine roimhe seo agus thóg an chéad athrú déimeagrafach suntasach ó antiuity siúl leis an ghlóthach a pobal moslamach saighdiúirí a throid sa concas socraithe ar an oileán agus peasants agus ceardaithe tuircis tugadh bhreith leat chuig an oileán ó anatolia seo pobal nua san áireamh dhíbir freisin treibheanna anatolian neamh inmhianaithe daoine agus baill deacracht cuid sects moslamach éagsúla chomh maith le roinnt de athraíonn nua ar an oileán na ottomans deireadh leis an gcóras feudal roimhe sin i bhfeidhm agus i bhfeidhm ar an gcóras muiléad leis an gcipir faoina raibh pobail neamh muslim rialú ag a n údaráis reiligiúnacha féin i cúlú ó na laethanta de riail laidine infheistíodh ceann an eaglais na cipire mar cheannaire ar an daonra cipire gréige agus d fheidhmigh mar idirghabhálaí idir christian cypriots gréigis agus na n údarás ottoman chinntigh an stádas go raibh an eaglais na cipire in ann deireadh a chur leis an encroachments leanúnach ar an eaglais chaitliceach rómhánach ba riail ottoman na cipire ag amanna indifferent ag amanna leatromach ag brath ar na temperaments na sultans agus oifigigh áitiúla agus thosaigh an t oileán níos mó ná bliain de mheath eacnamaíochta an cóimheas idir muslims críostaithe fluctuated i rith na tréimhse an forlámhas ottoman in ionann moslamachs tromlach thar an oileáin críostaithe de réir d ardaigh an daonra ar an oileán go dtí a chuimsíonn muslims agus críostaithe tá an daonra moslamach san áireamh go leor rialaithe criptithe críostaithe lena n áirítear an linobambaki pobal criptithe chaitliceach a tháinig chun cinn mar gheall ar ghéarleanúint reiligiúnach den phobal caitliceach na húdaráis ottoman an bpobal ba chomhshamhlú isteach sa turcach na cipire a pobal i rith riail na breataine chomh luath agus a bhris an cogadh na saoirse gréagach amach in d fhág roinnt cypriots gréigis i gcás na gréige a bheith ar an fórsaí na gréige mar fhreagra an rialtóir ottoman na cipire gabhadh agus a fhorghníomhófar cypriots feiceálach gréige lena n áirítear an ardeaspag cipire kyprianos agus ceithre easpaig eile sa an chéad uachtarán nua aimseartha na gréige ioannis kapodistrias iarr aontas na cipire leis an ngréig agus thóg éirí amach mion go leor ar siúl imoibriú le misrule ottoman mar thoradh ar uprisings ag cypriots gréige agus na tuirce araon cé go raibh aon cheann rathúil tar éis na céadta bliain na faillí ag an oileáin na dturcach an mbochtaineacht gan staonadh de chuid is mó de na daoine agus na bailitheoirí cánach riamh i láthair bhreoslaítear náisiúnachas na gréige agus ag an smaoineamh ú haois ar enosis nó comhar leis an ngréig nua neamhspleách a bhí fréamhaithe go daingean i measc cypriots gréigis uimhearthacht faoin riail ottoman bhí uimhearthacht rolla na scoile agus litearthacht rátaí uile ísle i dtíortha áirithe fós na leibhéil ísle leibhéal caipitil dhaonna éigin tar éis riail ottoman dar críoch ba iad an ghréig agus an chipir aon eisceacht a bhíonn siad na bearta céanna de chosáin a glacadh faoi bheartais oideachais ottoman sa dá thír an ghréig agus an chipir tháinig méadú uimhearthacht go tapa i rith an fhichiú haois is í an danmhairg danmhairgis danmark an tír nordach is lú tá sí suite i gcríoch lochlann i dtuaisceart na heorpa idir an mhuir bhailt agus an mhuir thuaidh ar leithinis agus ar mhórán oileáin tá sí lastuaidh ón ghearmáin agus ón bpolainn siar ó dheas ón tsualainn agus ó dheas ón iorua ina theannta sin tá na graonlainne agus oileán fháró faoi fhlaitheas danmhargach cé go bhfuil rialtas dúchais acu is ball den aontas eorpach í an danmhairg ba é hans christian andersen an scríbhneoir ba cháiliúla de chuid na danmhairge tá an tír roinnte ina sé chontae déag is í danmhairgis an teanga oifigiúil sa danmhairg ach tá den daonra ábalta béarla a labhairt is í gearmáinis an dara teanga iasachta is mó sa danmhairg agus den daonra ábalta í a labhairt tá den daonra ábalta sualainnis a labhairt tá an ghraonlainn faoi riail na danmhairge agus labhraítear den daonra sa ghraonlainn graonlainnis teanga inuit labhraíonn den daonra danmhairgis tá duine sa danmhairg graonlainnis tá faróis á labhairt ag daoine timpeall den daonra sna hoileáin fharó tá faróis á labhairt ag timpeall duine sa danmhairg san iomlán tá timpeall ar duine atá ábalta faróis a labhairt is údarás in éirinn é an túdarás um bóithre náisiúnta i mbéarla national roads authority nó nra atá freagrach do na bóithre náisiúnta sa tír cruthaíodh an nra mar chuid den roads act ag tosnú oibre ó eanáir tá na comhairlí contaetha fós freagrach as na bóithre áitiúla agus as teorannacha luais déanann an nra pleanáil agus tógáil na bpríomh bhóithre náisiúnta chomh maith le sábháilteacht na mbóithre déanann siad obair imshaolach agus seandálaíochta freisin mar chuid de chlár tógáil na mbóithre faoi láthair tá an nra an ghnóthach le forbairt na bpríomhboithre agus cruthú na mótarbhealaí mar chuid den phlean forbartha náisiúnta ndp bíonn an úbn á stiúradh ag an mbord a mbíonn ceithre dhuine dhéag air an cathaoirleach san áireamh bíonn na comhaltaí á gceapadh ag an aire iompair agus aird aige aici ar an taithí nó an saineolas inniúlacht atá acu sna réimsí bainteacha amhail cúrsaí bóithre iompair tionscail tráchtála airgeadais nó comhshaoil i gceol agus i dteoiric ceoil déantar corda le trí nóta nó os a cionn seinnte go comhuaineach san úsáid choitianta ní corda ach grúpa le trí nóta atá tonúil nó a bhfuil feidhmiú diatonach aige mar sin níl corda ach ina fheidhm armónach den ghrúpa le trí nóta agus tá comhuaineacht neamhriachtanach a dhéanamh as an trí nóta féadann níos lú ná trí nóta a fheidhmiú mar comhuaineacht de gach nóta i gcorda mar shampla déanann corda a seinntear nóta i ndiaidh nóta airpéitse ainmnítear cordaí de réir an méid nótaí atá iontu agus de réir an sóirt na hidirchéimeanna á chumadh as tá an módh is furasta chun corda a ainmniú nó chun a chumadh a theorannú de réir an uimhir na nótaí atá ann is iad na cordaí is simplí agus b fhéidir na cordaí is coitianta tríchordaí a bhfuil trí nóta acu teitreachordaí a bhfuil ceathair acu heicseachordaí a bhfuil sé acu srl tá sé níos faisnéisí chun corda a ainmniú de réir an sóirt na hidirchéimeanna atá ann mar is cuma faoin mhéad nótaí le hidirchéim chosúil eatarthu a charnadh ar an chéile coinníonn an corda a fhuaim tréitheach fós ainmnítear na cordaí pléite is minice le nótaí a bhfuil tréigh óna chéile corda tréach ainmnítear corda cumtha le déigh eatarthu corda déach agus corda le ceathraigh eatarthu corda ceathrach lipéadaítear cordaí le siombailí chorda is iad tríchordaí na córdaí usáidte is coitianta i gceol iartharach is iad an bunús na harmóine dhiatonach é is é sin cumtar le trí nóta an fréamh tréach atá aon tréach amháin thar an fréamh agus an cúigeach atá aon cúigeach amháin thar an fréamh nó aon tréach amháin thar an tréach mar shampla coinníonn ochtach den scála c mór na notaí sin c d e f g a b c fig an scála c mór choinneodh an tríchorda déanta leis an nóta c mar an fréamh c an fréamh den scála e an tréach den scála agus g an cúigeach den scála fig c e agus g an tríchorda c mór ag úsáid an scála céanna go hintuigthe an gléas c mór féadann corda a dhéantar le d mar an fréamh ba é sin d fréamh f tréach a cúigeach mar sin ainmnítear an tríchorda ar c tríchorda mór nó mórchorda agus an idirchéim ó c go dtí e mórtréach ainmnítear an tríchorda ar d mionchorda a bhfuil idirchéim níos lú ón fhréamh go dtí an tréach aige ainmnítear an idirchéim sin miontréach agus is é an corda d mion is féidir le tríchorda a chumtar ar pé nóta den scála c mór chomh maith le mórchordaí is mionchordaí tá tríchordaí méadaithe agus laghdaithe ann déannann na téarmaí sin cur síos ar an cáilíocht de chorda cumtar tríchordaí méadaithe le mórtréach ach le cúigeach méadaithe nó mórtréach thar mórtréach tá miontréach agus cúigeach laghdaithe nó miontréach thar miontréach ag tríchordaí laghdaithe cuireann na rialacha sin i gcomhthéacs na cineáil tríchorda mínithe go dtí an phointe seo is éard atá i ríocht aontaithe na breataine móire agus thuaisceart éireann nó is í foirm rialtais na tíre í monarcacht bhunreachtúil le córas parlaiminteach is í cathair londain í an phríomhchathair tá thír chomhdhéanaimh sa ra tuaisceart éireann alba an bhreatain bheag agus sasana tá fo rialtais chineachta ag na chéad chinn acu seo a bhfuil cumhachtaí athraitheacha acu bunaithe ina bpríomhchathracha béal feirste dún éideann agus caerdydd faoi seach gaolmhar leis an ra gan a bheith ina gcodanna di atá spleáchas na coróine geansaí geirsí agus manainn tá chríoch thar lear is ionann iad seo agus píosa iarmharacha de impireacht na ríochta aontaithe ina raibh beagnach ceathrú iomlán de dhromchla an domhain ag deireadh an ú haois agus toiseacht an ú haois ba í an impireacht í an ceann is mó riamh ar domhan tchítear tionchar na ra i leitheadúlacht an bhéarla mar mheán cumarsáide cultúr na noileán briotanach agus córais dlí i dtíortha ar fud na cruinne is tír fhorbartha í an ra a bhfuil an cúigiú geilleagar is mó ar domhan aige de réir oti ainmneach agus an naoú ceann is mó ar domhan de réir paireachta cumhacht cheannaigh ba í an chéad tír thionsclaíoch ar domhan í agus an neart is tábhachtaí ar domhan i rith an ú haois agus go luath san ú haois déantar tagairt go seadh don ra mar neart ollmhór agus tá go fóill cumhachtaí ollmhóra aigi i leith na heacnamaíochta an chultúir an mhíleata agus na n eolaíochtaí aici mar aon le tionchar nach beag go hidirnáisiúnta is stát núicléach aitheanta é agus caitheann sé an ceathrú caiteachas is mó ar domhan ar chúrsaí míleata tá tuairim is milliún duine ina gcónaí sa ríocht aontaithe breis is milliún i sasana cúig mhilliún in albain trí mhilliún sa bhreatain bheag agus cúpla milliún i dtuaisceart éireann rinne sasana concas ar an mbreatain bheag i rith na meánaoise chruthaigh acht an aontais ríocht aontaithe na breataine móire agus chruthaigh acht an aontais ríocht aontaithe na breataine móire agus na héireann nuair a bhain saorstát éireann a neamhspleáchas amach san fhichiú céad cruthaíodh ríocht aontaithe na breataine móire agus thuaisceart éireann is stát aonadach é an ríocht aontaithe rialaithe faoi monarcacht bhunreachtúil agus córas parlaiminteach lena shuíochán rialtais sa phríomhchathair londain úsáidtear an punt steirling mar airgeadra sa ríocht aontaithe dar le tuairisc na bliana ón gciste airgeadúil idirnáisiúnta is é geilleagar na ríochta aontaithe an ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre oti paireachta cumhacht cheannaigh pcc agus an ú ceann de réir oti ainmniúla de réir oti pcc de réir chónaithigh is an ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an ríocht aontaithe é ar don chónaitheach de réir innéacs forbartha daonna socraithe don éagothroime na náisiún aontaithe innéacs a dhéanann iarracht an caighdeán maireachtála a thomhas i ngach tír de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamheacnamaíochta is í an ú tír is forbartha ar domhan í an ríocht aontaithe as tír a tomhaiseadh dá mbeadh an ríocht aontaithe ina ballstát san aontas eorpach chuirfeadh sé sin í mar an ú tír is forbartha san eagraíocht sin i dtuarascáil sonais domhanda na náisiún aontaithe meastar gurb í an ríocht aontaithe an ú tír is sona as thír is í an earnáil seirbhíse nó an tríú earnáil an earnáil is mó i ngeilleagair na tíre agus timpeall ar de phostanna sa ríocht aontaithe san earnáil seo i mí na samhna bhí ráta dífhostaithe na tíre ag an seachtú leibhéal is lú san aontas eorpach dá mbeadh an ríocht aontaithe páirteach san eagraíocht sin in aill na brún cill chiaráin a rugadh agus a tógadh seosamh ó cuaig tá sé pósta le treasa ní loideáin as roisín na mainíoch carna agus tá ceathrar clainne orthu i raidió na gaeltachta a oibríonn sé ó d fhág sé an mheánscoil tá sé ag seasamh a gcearta do chonamara agus d árainn creideann sé nach dtugann an chomhairle contae aird mar is cóir ar na pobail seo agus go gcaithfear iad a dhúiseacht agus a dhúiseacht go beo toghadh mar ionadaí ar údarás na gaeltachta é i toghadh mar chomhairleoir ar chomhairle contae na gaillimhe i é aththoghadh ar údarás na gaeltachta i é is í eilís ii elizabeth alexandra mary a rugadh ar aibreán banríon cheannasach agus ceann stáit ríocht aontaithe na breataine móire agus thuaisceart éireann agus de tíortha eile sa chomhlathais na náisiún is ceannaire chomhlathais agus gobharnóir uachtarach eaglais shasana í tháinig sí i gcoróin ar an feabhra tá eilís ina banríon ó shin agus tá sí i réim níos faide ná aon cheann stáit eile sa ú ú haois d éirigh an bhanríon eilís ii ar an mbanríon is faide i réim i sasana ar an meán fómhair maireann bordaithe agus milliún duine i dtíortha ar í a gceann stát sul má tháinig sí i gcoróin bhí an teideal bandiúc dhúin éideann aici rugadh i londain í ba iad an rí seoirse vi agus an bhanríon eilís bowes lyon a tuismitheoirí baisteadh i seomra ceoil i bpálás buckingham í thug eilís ii cuairt ar phoblacht na héireann sa bhliain an chéad bhanríon nó rí le seo a dhéanamh ón mbliain thosaigh sí amach i mbaile átha cliath áit ar thug sí cuairt ar gháirdíní an chuimhneacháin páirc an chrócaigh áras an uachtaráin chomh maith leis an gcuimneachán cogaidh i ndroichead na hinse chuaigh sí ina dhiaidh sin go caiseal i dtiobraid árainn go dtí graí náisiúnta na héireann agus go dtí an margadh sasanach i gcorcaigh thacaigh formhór mhuintir na héireann leis an turas ach eagraíodh roinnt agóidí beaga ina coinne cáineadh ach go háirithe an tslándáil toisc go raibh an chuid is mó de bhaile átha cliath dúnta i rith an turais is tír bheag thalamhiata atá suite in iarthar na heorpa í an eilvéis nó an eilbhéis ainm oifigiúil cónaidhm na heilvéise tá teorannacha aici leis an ostair le lichtinstéin leis an bhfrainc leis an iodáil agus leis an ngearmáin tá ceithre theanga oifigiúl san eilvéis an ghearmáinis an fhraincis an iodáilis agus an rómainis maidir leis an gcineál gearmáinise a labhraítear san eilvéis is canúint neamhionann go leor í leis an ard ghearmáinis atá in uachtar sa ghearmáin is tír shléibhtiúil í an eilvéis roinntear an tír ina trí chuid na sléibhte alpa an tardán láir agus na sléibhte jura i measc sléibhte cáiliúla na tíre tá an matterhorn tá na cathracha zrich agus an ghinéiv mar shampla ar an ardán láir agus mar i gcéanna leis an gcuid is mó den daonra cé go bhfuil an eilvéis i lár na heorpa idir tíortha a raibh cogaidh go leor ar siúl acu le linn na ú agus ú céad tá beart eachtrach neodrach docht ag an tír le tamall fada le linn an dara cogadh domhanda mar shampla cé go labhraítear gearmáinis ansin agus go mbíonn teorainn leis an ostair an ngearmáin agus an iodáil is é sin tíortha na haise ann ní raibh an eilvéis rannpháirteach sa chogadh sin ní raibh an eilvéis páirteach i gcogaíocht ón mbliain i leith mar sin ní ghlacann an eilvéis páirt san aontas eorpach ní raibh an eilvéis lánpháirteach sna náisiúin aontaithe go dtí an bhliain d ainneoin traidisiún neodrachais na heilvéise ar meitheamh ghlac vótálaithe eilvéiseacha le conbhinsiún schengen tá a lán eagraíochtaí idirnáisiúnta lonnaithe san eilvéis bunaíodh an chros dhearg sa tír sa ghinéiv sa bhliain tá an dara grúpa oifigí is mó de chuid na náisiún aontaithe suite sa ghinéiv is éard is míochaine nó leigheas ann ná an eolaíocht a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne agus an freastal a thugann dochtúirí leighis is mór é a réimse agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis na trí réimse is ginearálta ná máinliacht míochaine chliniciúil agus taighde míochaine is dochtúirí leighis iad dochtúirí teaghlaigh nó cleachtóirí ginearálta agus nó saineolaithe leighis nó comhairleoirí araon tugtar dochtúir teaghlaigh ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta de ghnáth ina sheomra freastail féin sa lá atá inniu ann is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic ina bhfuil ar a laghad banaltra amháin cléireach agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil ar an taobh eile de is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp m sh liacht bhan leigheas análaithe néareolaíocht nó síciatracht aois an othair m sh péidiatraic liacht leanbh nó leigheas sean aoise an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm m sh máinliacht raideolaíocht nó leigheas ginearálta agus idir aire dhíreach agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe m sh paiteolaíocht agus raideolaíocht cnáimhseachas a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin ina theannta sin tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht le taighde in eolaíocht shláinte ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail ina theannta sin uile tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad ach a oibríonn leis an othar go minic faoi choimirce an dochtúra leighis m sh altra banaltra an fhoirm bhaineann a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt cuidiú leis an lia le linn obráide aire othair roimh agus i ndiaidh obráide agus mórchuid an aire ginearálta le linn d othair bheith in ospidéil tá teiripithe eile mar shampla a chuidíonn le hothair le neamhoird urlabhra teiripe urlabhra agus éisteachta le trioblóid gluaiseachta fisiteiripe agus a thugann radaíocht radaiteiripe is é is ciall le creideamh ná an córas tuisceana agus creidiúint a bhíonn ag duine nó ag pobal maidir le bunús an domhain an saol i ndiaidh an bháis agus tionchair diaga nó iar dhaonna ar chúrsaí an tsaoil is iad príomhchreidimh an domhain an chríostaíocht idir chaitliceachas phrotastúnachas ceartchreideamh gréagach rúiseach srl ioslam an giúdachas an hiondúchas wicca an búdachas siontó an sóróaistreachas an síceachas agus creidimh thraidisiúnta go minic le hiliomad déithe deirtear gurbh iad na sean eabhraigh ar dtús a thug aitheantas don aon diagacht cé go raibh córas le dia mhaith amháin ar bun i bhfad roimhe m sh ag muintir na peirse i an sóróaistreachas nuair a thug dia na neabhrach iáivé an dlí do mhaois i na deich naithne leag sé síos nach raibh ann ach an aon dia amháin agus nár chóir ómós a thabhairt do dhia ar bith eile as creidimh na neabhrach ar a dtugtar an giúdachas a spreag an chríostaíocht in aimsir chríost agus an muslamachas nó ioslamachas in aimsir mhahamad sa seansaol bhí a ndéithe féin ag gach cultúr nó tír fiú ag na heabhraigh ach le teacht na gcreideamh nua ba mhinic a thugtaí págántacht nó ainmneacha drochmheasúla ar an gcóras creidimh agus diagachta traidisiúnta i gcultúr leanann an córas diagachta go minic i bhfoirm miotaseolaíocht agus go minic nuair a thagann mar shampla an chríostaíocht go cultúr nua bíonn creideamh sa dá chóras ar feadh i bhfad agus déanann an sean chreideamh múnlú ar an gcreideamh mar shampla i scéalta na naomh agus i gceiliúradh féilte sampla de seo an vúdú i háití sa chairib agus candomblé sa bhrasaíl áit a bhfuil formhór na ndaoine ina gcríostaithe ach a bhfuil creideamh agus cleachtadh fós ar nósanna agus déithe na hafraice bhí a gcóras diagachta féin ag na sean ghréagaigh córas roinnte gaolta leis ag na sean rómhánaigh agus ar ndóigh a gcóras féin ag na sean ghaeil stát in oirthuaisceart stáit aontaithe mheiriceá s a m é nua gheirsí béarla new jersey a bhfuil meastachán daonra ann de réir an daonáirimh tá abhainn an hudson agus cuan nua eabhrac mar theorainn dó ar an taobh thoir agus abhainn an delaware mar theorainn ar an taobh thiar nua gheirsí an stát is dlúithe daonra sa tír agus duine sa chiliméadar cearnach tá duine sa mhíle cearnach in paterson an dara cathair sna stáit aontaithe ó thaobh dlús daonra de is é the garden state stát an ghairdín leasainm nua gheirsí is é chris christie ball den pháirtí poblachtach an gobharnóir úsáidtear an giorrúchán nj don phost i measc na mórchathracha sa stát tá newark jersey city elizabeth paterson camden atlantic city hoboken agus passaic is é trenton an phríomhchathair tá cósta fada ag an stát ar an taobh thoir ar an aigéan atlantach tugtar an shore air seo agus is maith le daoine áitiúla lá a chaitheamh down the shore is ann atá an clár teilifíse cáiliúil the sopranos bunaithe i dtuaisceart nua gheirsí sna idí tá nua gheirsí suite in oirthear mheiriceá thuaidh ar an gcósta thoir láir tá sé ag críochántacht le cathair nua eabhrac san oirthuaisceart le stát nua eabhrac sa tuaisceart agus le pennsylvania agus le delaware san iarthar tá bá delaware sa deisceart tá nua gheirsí roinnte ina cheithre réigiún ó thaobh na geograife fisiciúla de is é máchaire an chósta atlantaigh an réigiún is mó síníonn sé siar ón aigéan go dtí an abhainn delaware agus ó thuaidh ó bhá delaware go dtí líne idir contae mercer san iarthar go béal na raritan san oirthear tá foraoisí péine na pine barrens riascanna sáile agus feirmeacha glasraí agus torthaí ann chomh maith le bailte saoire feadh an chósta níl dlús mór daonra ann sa chuid is mó den réigiún manhattan a thugtar go hiondúil ar bhuirg nua eabhrac ceann de na cúig bhuirg atá i gcathair nua eabhrac agus ar an oileán ar a bhfuil sé suite is cuid den chathair é maille le ueens brooklyn oileán staten agus an bronx tá daonra timpeall milliún ar manhattan féin ach ar ndóigh bíonn ar a laghad cúpla chéad míle eile ann i rith laethanta gnótha mar aon leis na mílte turasóirí is ann atá ceantar gnó chathair nua eabhrac is ann freisin atá na ceantair chlúiteacha caithimh aimsire bíonn raidhse mór drámaí agus ceoldrámaí i gcónaí sa cheantar drámadóireachta broadway tá an opera meitreapólach bailé chathair nua eabhrac agus ceolfhoireann fhiolármónach nua eabhrac suite i látharlann lincoln bíonn raidhse mór de cheol claisiceach agus de gach sórt eile ag carnegie hall agus bíonn drámaí nua i gcónaí ar off broadway agus off off broadway déanann pobal na héireann céiliúradh ar an ú lá de mhárta ar lá fhéile pádraig nó lá le pádraig uaireanta deirtear gur cailleadh naomh pádraig aspal náisiúnta na héireann ar an dáta seo déantar ceiliúradh ar chultúr teangacha spórt reiligiúin agus ceol na tíre tá an fhéile seachtain na gaeilge mar chuid den cheiliúradh déantar ceiliúradh ar phádraig aon áit ar fud an domhain ina mbailíonn na héireannaigh le chéile ar na hócáidí is mó áirítear an ceann i nua eabhrac ina mbíonn paráid ollmhór chuile bhliain ó ardeaglais naomh pádraig suas an ú ascal th avenue agus ceann bhaile átha cliath anois i mbaile átha cliath tá feachtas seachtaine ann chun an lá a cheiliúradh is é naomh pádraig a thug an chríostaíocht go héirinn nuair a bhí pádraic ina bhuachaill óg fuadaíodh é óna bhaile dúchais sa mbreatain bheag agus tugadh anall go héirinn é áit ar chaith sé blianta ag sclábhaíocht agus é ag tabhairt aire do thréad caorach agus muc ar shliabh mis i gcontae aontroma oíche amháin bhí brionglóid aige faoi phobal na héireann agus gur cheart dó dul ina measc agus a chreideamh a chraobhscaoileadh chuaigh pádraic ar bhord loinge agus sheol sé ar ais abhaile nuair a bhí sé urnaithe ina shagart bhí brionglóid eile aige ina bhfaca sé muintir na héireann ag glaoch ar ais air chun an chríostaíocht a chraobhscaoileadh ann chaith pádraic lá agus oíche ag troscadh agus ag tréanas ar shliabh mis i gcathair na mart i gcontae mhaigh eo is é atá sa síciatracht ná an chraobh den leigheas a bhaineann leis an meabhar agus le galar meabhar nó galar intinne tugtar síciatraí ar dhochtúir leighis a chleachtann síciatracht tugtar síceolaí ar dhuine a traenáladh i ngnáth shíceolaíocht agus i síceolaíocht galra meabhar de ghnáth gan traenáil sa leigheas tugtar néareolaí ar dhochtúr leighis a chleachtann le hothair a bhfuil galra néaracha orthu nach gnáthach galra intinne a thabhairt orthu m sh titeamas galar pharkinson nó stróc seachas galar meabhar ar nós schizophrenia nó mire thaghdach bíonn freastal ag síciatrithe orthu siúd a mbíonn trioblóid míshuaimhneachas trioblóid clainne pósta nó cúpla orthu chomh maith leo siúd a mbíonn dementia gealtachas le cailliúnt scileanna agus cuimhne nó mallintinneacht orthu déanann síciatrigh áirithe speisialtiacht le hobair le gasúir agus leanaí le sean aoisigh leo siúd atá trioblóid acu a bhaineann le drogaí nó le biotáille nó leo siúd atá i dtrioblóid leis an dlí déanann cuid eile speisialacht ag obair le daoine a bhfuil tinnis coirp orthu nó leo siúd atá i ndiaidh bheith i dtionóisc nó a raibh meall san inchinn acu a rinne dochar don inchinn cuireadh tús leis an gcóras rangú atá inniu againn ag deireadh an ú haois nuair a rinne kraepelin na gearmáine idirdhealú idir mire thaghdach agus dementia praecox is éard atá i gceist le dementia praecox ná meabharghalar a thosaíonn go luath agus lena dtéann an duine i léig de réir a chéile go minic le delusion an bhéarla nó bréagchéadfaí hallucinations an bhéarla cuireadh leis an obair seo nuair a scríobh faoin hebephrenia agus kahlbaum faoin katatonia freisin rinne schneider cur síos an úsaideach ar siomptaim an dementia praecox cur síos a húsáidtear go dtí an lá atá inniu ann scitsifréine schizophrenia an t ainm a thugtar inniu ar an gcuid is mó díobh siúd a mbíodh dementia praecox orthu ba á sigmund freud a chuir an sícanailís ar bun i vín na hostaire ag tús an ú aois córas teiripe a bhí an tábhachtach i bhforbairt na síciatrachta agus a bhaintear feidhm fós as go háirithe ag teiripithe agus ag dochtúirí príobháideacha ar feadh i bhfad ina dhiaidh sin ní raibh morán leigheas cheart ar mheabhar ghalar ach an duine a bhí tinn a chur in oispidéal nó in institiúd eile ach sna aí thángathas ar chlorpromazine nó largactil sa bhfrainc an chéad cheann des na drogaí frith mhire agus chuir sé sin athrú mór ar chleachtadh an síciatracht in éirinn i ndiaidh traenála ghinearálta san ollscoil i ndámh an leighis is gá traenál ar feadh bhliana sa bhreis agus scrúdaithe choláiste ríoga na síciatraithe a phasáil chun cleachtadh mar chomhairlitheoir síciatrach neamhoird mheabhracha is ionann tuaisceart éireann béarla northern ireland ultais norlin airlann agus limistéar na sé gcontae úd aontroim ard mhacha doire an dún tír eoghain agus fear manach a dealaíodh ón gcuid eile d éirinn nuair a tháinig an conradh angla éireannach i bhfeidhm sa bhliain tá béal feirste doire iúr cinn trá an ómaigh lios na gcearrbhach port an dúnáin inis ceithleann agus droim mór ar na cathracha is mó i dtuaisceart éireann tá sé chontae i dtuaisceart éireann mar a leanas is contae sléibhtiúil í tír eoghain den chuid is mó cé go bhfuil ceantair machairí sa chontae fosta go háirithe ar bhruach loch neathach i gceantar na habhann móire i ndeisceart an chontae agus san iarthuaisceart ar an fheabhail tá na speiríní suite i dtuaisceart an chontae ar an teorainn le contae dhoire is iad an tríú sliabhraon is airde i gcúige uladh i ndiaidh na beanna boirche agus sléibhte dhoire bheatha agus tá an sliabh is airde i dtír eoghain an mullach clochach m suite ansin is é loch neathach an loch is mó sna hoileáin bhriotanacha km mílte cearnacha an phríomhghné in oirthear an chontae agus comhdhéanann sé teorainn thoir an chontae is í an fheabhail agus a craobh aibhneacha an mhorn abhainn na deirge abhainn coille agus an tsruthail an phríomhabhann in iarthar an chontae is í an abhainn mhór an phríomhabhainn sa deisceart agus comhdhéanann sé an teorainn le muineachán agus ard mhacha sula sruthaíonn sí isteach i loch neathach tá cáil ar ard mhacha mar úllord na héireann agus fástar a lán torthaí ann i gcónaí ba iad na plandóirí a chuir fúthu sa ú haois a chuir na húlloird ar dtús imrítear leagan de chluiche babhlaí in ard mhacha nach bhfaightear aon áit eile ach i gcorcaigh tá traidisiún láidir peile ghaelaí sa cheantar agus bhuaigh foireann ard mhacha craobh na héireann i tá ard mhacha theas is é sin an ceantar tuaithe in aice na teorann le contae lú sa phoblacht sách náisiúnach caitliceachas an príomh reiligiún fuair a lán saighdiúrí briotanacha bás ann i rith na dtrioblóidí i gcontae an dúin aimsítear loch cuan tá an loch faoi chúig chiliméadar déag a bheag nó a mhór de bhéal feirste agus é ag sroicheadh ó bhaile nua na harda ar feadh ciliméadar go dtí muir éireann meastar go bhfuil ocht n oileán is trí scór ar fad sa loch droimníní báite atá iontu is féidir leat túr scrabo atá ar chnoc ag barr an locha a fheiceáil tá imeall an locha faoi chúram an iontaobhais náisiúnta chomh maith le ceithre oileán déag sa loch is féidir le gach duine cuairt a thabhairt ar na hoileáin seo eagraíonn maoir de chuid an iontaobhais cuid mhór siúlóidí agus turais thart faoi loch cuan ón earrach go dtí an fómhar agus eolas faoi shaol nádúrtha an locha á thabhairt do na cuairteoirí le linn na dturas príomhalt contae aontroma meallann glinntí aontroma na mílte turasóir chun an chontae achan bhliain agus is suíomh oidhreachta dhomhanda de réir unesco é clochán an aifir nó clochán na bhfórmorach mar a thugtar air fosta ar an chósta thuaidh tá clú ar mhuileann na buaise as an uisce bheatha atá á dhéanamh ann leis na céadta bliain agus aithnítear port rois mar an lonnaíocht mhara is cáiliúla i dtuaisceart éireann ó thaobh líonn na gcuairteoirí air de áit atá ann ina mbíonn craic ar dóigh de ló is d oíche de réir tuarascála tá an chuid is mó de bhéal feirste an chathair is mó i dtuaisceart éireann lonnaithe sa chontae agus an chuid eile di i gcontae an dúin de réir an tseanchais is ar shliabh mis i dtuaisceart an chondae a chaith pádraig naofa bunús a shaoil óig príomhalt contae fhear manach príomhalt contae dhoire tá cuid de na speiríní suite i ndeisceart chontae dhoire chomh maith agus sliabh gcallann ar an teorainn le contae thír eoghain ar phointe is airde an chontae is é lár an chontae an chuid is airde de agus titeann an talamh agus duine ag dul uaidh sin isteach i ngleann an fheabhail san iarthar nó i ngleann na banna san oirthear baineann an contae le loch neathach ina chúinne oir dheisceartach agus aithnítear tuaisceart an chontae as aillte géara córais dumhcha agus tránna gainimh an chladaigh atlantaigh bhí corradh is milliún duine ina gcónaí i dtuaisceart éireann sa bhliain sa daonáireamh a rinneadh sa bhliain dúirt den daonra gur protastúnaigh iad agus thug le fios gur caitlicigh a bhí iontu staon den daonra ó aon chreideamh ar leith a admháil ba é an tacht um rialtas na héireann ón bhliain a shainigh críocha agus teorainneacha an stáitín áfach cé nach bhfuil teorainneacha cruinne gearrtha dó inniu féin agus tá áiteanna ann nach féidir a rá fúthu go neamh dhébhríoch cé acu sa tuaisceart nó sa phoblacht atá siad suite baineann dhá thrian de chúige uladh le tuaisceart éireann ach tá sé de nós ag na haontachtóirí cúige uladh ulster a thabhairt ar an stáitín státín féinrialaithe ann féin is ea tuaisceart éireann nó go bunúsach is slánaonad faoi fhéinrialtas é atá faoi fhorlámhas na ríochta aontaithe murab ionann agus an chuid eile d éirinn mar sin is féidir é a chur i gcomparáid le sasana leis an bhreatain bheag agus le halbain go praiticiúil áfach cha raibh féinrialtas an tuaiscirt ag obair ar feadh i bhfad bhí tionól nó dáil fhéinrialaitheach ann ar chnoc an anfa béarla stormont go dtí na trioblóidí ach ar an márta chuir rialtas na ríochta aontaithe an féinrialtas áitiúil ar ceal agus thosaigh sé ag rialú an tuaiscirt go díreach ó londain de thoradh chomhaontú aoine an chéasta tháinig tionól nua féinrialaitheach ar an fhód ach nuair a chuaigh an díospóireacht faoi dhíchoimisiúnú arm na sealadach ó smacht cuireadh an tionól ar fionraí ar an gceathrú lá de mhí dheireadh fómhair sa bhliain cé gurb iad an páirtí aontachtach daonlathach dup agus sinn féin an dá pháirtí is láidre inniu i ndiaidh an olltoghcháin ar an samhain d éirigh leis an tionól cromadh ar obair arís rud nach raibh mórán súile leis ós iad an dá pháirtí a sheasann do mheon na dígeantachta is na neamhghéilliúlachta sa dá phobal tá polaitíocht thuaisceart éireann bunaithe ar an teorainn eitni reiligiúnda idir na caitlicigh a dhearcann orthu féin mar éireannaigh is mar ghaeil agus mar dhaonra bundúchasach agus na protastúnaigh a dhearcann orthu féin mar shaoránaigh de chuid na ríochta aontaithe agus mar chosantóirí a dúchais tá sé de chlaonadh sna caitlicigh a rá nó a shíleadh gur coilínithe agus grabálaithe talún iad na protastúnaigh nár tháinig isteach ach de thoradh na plandála is náisiúnaithe baintear úsáid as an leagan náisiúntóirí freisin sa ghaeilge nuair a bhítear ag trácht ar náisiúnaithe caitliceacha an tuaiscirt iad an chuid is mó de na caitlicigh agus teastaíonn uathu an dá stát in oileán na héireann a aontú in aon stát amháin ón taobh eile de is dual do na protastúnaigh a gcomhionannú a dhéanamh leis an mbreatain mhór agus maíomh as a ndílseacht don choróin agus don rí nó don bhanríon dearcann siad ar an nasc idir an bhreatain mhór agus tuaisceart éireann mar urrús riachtanach dá gcearta reiligiúnaigh agus sibhialta agus bíonn siad iontach mímhuiníneach as poblacht na héireann nó tá siad den tuairim go bhfuil an iomarca cumhachta ag an eaglais chaitliceach sa phoblacht rud a d fhágfadh nach mbeadh stádas an tsaoránaigh chothroim ar fáil dóibh dá n aontófaí éire is follasach go bhfuil an dá sheasamh seo doréitithe le chéile agus mar sin d fhág an foréigean seicteach a shliocht ar thuaisceart éireann ó tháinig an stáitín ar an bhfód bhí na haontachtóirí den tuairim ar dtús gur fealltóirí agus lucht tréasa ab ea na caitlicigh go léir ó theastaigh uathu an nasc leis an mbreatain mhór a bhriseadh agus dul le poblacht na héireann mar sin choinnigh siad an rialtas fúthu féin agus iad ag dul i muinín cleasa mí ionraice go minic ar nós claonroinnt na dtoghlach lena chinntiú nach bhféadfadh na caitlicigh teacht in aon chóngar don tromlach sna toghcháin dhaonlathacha chuir an chuid ba ghangaidí de na caitlicigh cor in aghaidh an chaim trí thacaíocht a thabhairt d fheachtas armtha an ira leis an stáitín a scaradh ón ríocht aontaithe íomhá at the wilson homestead in northern ireland jpg mion o neill ag oscailt an wilson homestead anois an ulster american folk park dearg alt dergalt an srath bán íochtarach tír eoghain sna idí bhí an chuma ag teacht ar an scéal go raibh leasuithe suntasacha polaitiúla ar na bacáin nuair a bhain terence o neill polaiteoir aontachtach a raibh dearcadh forásach nua aimseartha aige amach oifig phríomh aire an tuaiscirt bhí sé ag caint faoin rathúnas ábhartha mar leigheas ar an scoilt sheicteach agus é sásta dul i dteagmháil le seán lemass taoiseach phoblacht na héireann san am céanna a raibh dearcadh cosúil aige sa deireadh thiar thall áfach ní dhearna iarrachtaí uí néill ach an lasair a chur sa bharrach go bunúsach bhí cuid mhór de na haontachtóirí barúlach go raibh an niallach ag iarraidh iad a dhíol ar shladmhargadh leis an lucht tréasa a bhí ag rialú i mbaile átha cliath agus na caitlicigh míshásta leis nach raibh na leasuithe cuimsitheacha polaitiúla ag teacht sách luath mar sin phléasc an foréigean seicteach amach arís ó thús na seachtóidí i leith cuid de ghnáthshaol an stáitín ab ea na gníomhartha sceimhlitheoireachta go dtí gur cuireadh an chéad sos cogaidh fada i bhfeidhm sna nóchaidí agus inniu féin spreagann an faltanas seicteach daoine chun loitiméireachta coirlosctha dúnmharaithe agus bruíonachais tá formhór na n iar sceimhlitheoirí an tira sealadach thar aon dream eile éirithe as a leithéid agus iad ag iarraidh leas a bpobail a dhéanamh ar bhealach éigin eile ar nós obair fhóirithinte gaeilgeoireacht nó polaitíocht dhaonlathach bhí duine de dhaonra thuaisceart na héireann ábalta gaeilge a scríobh a léamh a labhairt agus a thuibheáil ní raibh aon eolas ar an ghaeilge ag den daonra bhí eolas ar an ghaeilge ag den daonra sa scoilbhliain bhí dalta ag fáil a n oideachais sa chóras lán ghaeilge de na daltaí ar fad is aibítir sheanda í an togham sean ghaeilge ogam an t oghamchraobh a bhíodh in úsáid roimh theacht na críostaíochta go héireann sa tréimhse idir a d agus a d tuairiscíonn na saineolaithe nárbh aibítir neamhspleách í ach gur rúnscríbhinn de shaghas áirithe a bhí ann agus í bunaithe ar aibítir na laidine faightear inscríbhinní in éirinn in albain sa bhreatain bheag i sasana agus ar oileán mhanann nuair a bhí an togham gearrtha ar liag ar ghallán nó ar chloch chuimhneachán rith an téacs aníos ó bhun go barr na cloiche d úsáidtí poncanna do na gutaí mar seo a leanas ponc amháin a dhá phonc o trí phonc u ceithre phonc e agus cúig phonc i d úsáidtí stróiceacha do na consain ghearrtaí an scríbhneoireacht seo ar imeall na cloiche nó ar lár líne ar a dtugtaí an fleasc tá inscríbhinní dátheangacha gaeilge agus laidine ann freisin a théann ó chlé go deas nuair a bhí an togham scríofa i lámhscríbhinní lean an téacs gnáth threo na laidine cothrománach agus ó chlé go deas le stríoca ingearacha in áit eangaí greanta na n inscríbhinní le haghaidh na ngutaí maítear gur thosaigh an togham in iar dheisceart na tíre agus tá fáil ar sampla de na galláin seo i gcontae chiarraí faightear sampla i gcontae chorcaí agus sampla i gcontae phort láirge faightear sampla sa bhreatain bheag agus tá an gallán oghaim is sia soir le fáil i silchester i sasana rud a chiallaíonn gur bhog na daoine leis an scríbhneoireacht seo soir de réir a chéile ó chontae chiarraí ar aghaidh tá bunlitir san ogham tugtar fid fiodh crann ar an gcéad fiche litir roinnte ina gceithre aicme ainmnithe as an gcéad litir sa sraith aicme bheithe aicme uatha aicme mhuine aicme ailme cuireann an focal fiodh in iúl an nasc idir crainn agus ainmneacha na litreacha is taebomna taobhomhna nó consain iad an chéad díobh agus gutaí simplí na deireanacha tugtar forfeda airfheánna litreacha sa bhreis ar na litreacha eile tá aon aicme oifigiúil amháin inniu ann agus défhoghair atá ann ach faightear forfeda eile go háirithe peith ba scil ar leith í an córas scríbhneoireachta seo mar sin scríobhtaí é do dhaoine tábhachtacha a cuireadh san áit ina seasann an gallán anois ainmneacha daoine mór le rá ríthe taoisigh agus daoine cumhachtacha eile a scríobhtaí ar na galláin oghaim don chuid is mó de réir na miotaseolaíochta ba é an dia ceilteach ogmios dia na hurlabhra agus na foghlama a cheap an córas scríbhneoireachta seo tháinig deireadh le ré an oghaim le teacht na manach go héirinn mar d úsáidtí aibítir na laidine ó shin i leith agus bhíodh na manaigh ag scríobh ar phár cé gur tháinig deireadh lena ré sa seachtú haois faightear tagairt don ogham i leabhar bhaile an mhóta a scríobhadh san ú haois is stát de chuid stáit aontaithe mheiriceá é california nó an chalafóirn mar a ghlaotar uirthi as gaeilge uaireanta cf calafóirniam nó calafóirneach is é sacramento príomhchathair chalifornia ach is é los angeles an chathair is mó sa stát agus an dara is mó sa tír tá sé suite in iarthar na tíre ar chósta an aigéin chiúin is é an stát is mó sa tír ó thaobh daonra de agus an tríú stát is mó de réir achair is é an stát órga leasainm oifigiúil an stáit d fhéadfadh sé go mbaineann sé seo leis an ór ar thángthas air sa bhliain agus a chuir tús le fuadar óir chalifornia nó mar go bhfuil dath an óir nach mór ar go leor de thalamh an stáit sa samhradh úsáidtear an giorrúchán ca don phost agus baineann an associated press feidhm as calif daonra dlúth atá i ndeisceart na calafóirne agus is lú an líon daoine atá le fáil sa taobh thuaidh is é los angeles sa deisceart an chathair is mó sa stát agus is é an dara cathair is mó sna stáit aontaithe is é mórcheantar san francisco sa dtuaisceart an dara ceantar uirbeach is mó sa stát maireann formhór an daonra laistigh de míle km ón aigéan ciúin creidtear go dtagann ainm an stáit ó las sergas de espladián eachtraí spladian úrscéal ón ú haois le garci rodríguez de montalvo a raibh oileán ann darbh ainm california a bhí ar nós parthais d fhéadfadh sé go gciallaíonn an focal chomh te le hoigheann cali te fornia oigheann ar an eanáir fuarthas an chéad píosa óir i gcalifornia chuir sé sin tús le fuadar óir chalifornia tá éagsúlacht mhór ag baint le tíreolaíocht chalifornia ón gcósta thiar go dtí sliabhraon an sierra nevada thoir agus ó dheas arís chun gleann an bháis sa deisceart ceann de na háiteanna is teo ar domhain tá an gleann láir idir an t aigéan agus na sléibhte agus is é seo an príomhshuíomh talmhaíochta sa stát is í an tsíceolaíocht ná an brainse sin den eolaíocht a bhaineann le aireachtáil smaoineamh mothúcháin agus iompar agus mar a éiríonn siad as próisis orgánacha agus in imoibriú leis an timpeallacht nádúrtha agus shóisialta tá naisc thábhachtacha idir í agus brainsí eile den eolaíocht nádúrtha mar shampla an bhitheolaíocht agus go háirithe an eolaíocht néarach agus shóisialta mar shampla an tsocheolaíocht agus an eolaíocht pholaitiúil tá brainse feidhmeach aici freisin go háirithe an tsíceolaíocht chliniciúil atá dírithe ar chothú sláinte intinne agus an tsíceolaíocht gnó atá dírithe ar fhadhbanna a bhaineann le dul chun cinn eagraíochta agus gnó uaireanta sa ghnáthchaint measctar síceolaíocht le síciatracht ach ní hionann an dá rud is brainse leighis í an tsíciatracht agus is lia an tsíciatraí de ghnáth ní bhíonn traenáil sa leigheas ag síceolaithe agus dá bhrí sin ní úsáideann siad cógais nó drugaí mar áiseanna theiripeach mar sin féin is fíor go bhfuil gaol idir síciatracht agus síceolaíocht chliniciúil nuair atá scileanna síciteiripe i gceist neamhoird mheabhracha is é atá i ndlúthdhiosca dd ná diosca a stórálann fuaim nó eolas digiteach tá sé thart ar cm orlach ar leithead agus mm ar tiús eitseáilítear poill micreascópacha ar an dlúthdhiosca le húsáid ga léasair tá cód digiteach sna poill seo a léiríonn an fhaisnéis atá stóráilte ansin cuirtear cóta alúmanaim ar an taobh eitre nuair a léitear an diosca sa tíomántán léann ga léasair eile an cód agus déantar comharthaí leictreacha leo don ríomhaire déanann an ríomhaire atáirgeadh ar an bhfaisnéis mar íomhá mar chód fuaime nó i bhfoirmeacha eile le cabhair feidhmchlár sheol philips agus sony an dlúthdhiosca i is é atá i ndlúthdhiosca fuaime ná saghas dlúthdhiosca a úsáidtear chun píosaí cheoil nó caint de ard chaighdeán a thaifeadadh is sráid chúng i manhattan íochtarach i gcathair nua eabhraic í wall street tá an tionscail airgeadais agus infheistíochta i stáit aontaithe mheiriceá lonnaithe ar wall street agus sna sráideanna mórthimpeall ar wall street atá an new york stock exchange nyse agus an american stock exchange amex ar a bhfuil scaranna formhór chomhlachtaí na tíre á ndíol agus á gceannach is sa chathair freisin atá an national securities and exchange uotient nasda mar gheall ar mhéid an gheilleagair i sam chomh maith leis an méid trádala a dhéantar ar wall street tá tionchar as cuimse ag wall street ar an ngeilleagar domhanda déantar faire ar an dow jones industrial average djia agus an nasda ar ríomhairí agus ar scáileáin teilifíse ar fud an domhain bunaíodh wall street roimh neamhspleáchas na gcoilíneachtaí ag deireadh an ú haois ar an meán fómhair phléasc buama ar wall street os comhair bhanc morgan i manhattan i gcathair nua eabhrac d fhág an sceimhlitheoir fear amháin is cosúil buama i gcóiste capaill agus d imigh sé leis maraíodh duine agus capall amháin gortaíodh breis is níor ghlac éinne leis an bhfreagracht caitheadh amhras ar na galleanists ghluaiseacht ainrialachais faoi stiúir luigi galleani is tír bheag thalamhiata í lucsamburg lucsamburgais ltzebuerg fraincis luxembourg gearmáinis luxemburg go hoifigiúil ard diúcacht lucsamburg lucsamburgais groussherzogtum ltzebuerg fraincis grand duché de luxembourg gearmáinis groherzogtum luxemburg in iarthuaisceart mhór roinn na heorpa tá teorainn aici leis leis an bhfrainc an ghearmáin agus an bheilg is ballstát den aontas eorpach í ó thús tá a dteanga dhúchais féin ag muintir lucsamburg lucsambuirgis atá an ghar don ghearmáinis ach a bhfuil rian den fhraincis agus den ollainnis le brath freisin uirthi mar sin féin is í an fhraincis an teanga is mó meas sa tír agus is i bhfraincis atá an reachtaíocht go léir tá trí theanga oifigiúil ann fraincís gearmáinis agus lucsambuirgis de ghnáth úsáideann muintir lucsamburg úsáideann rialtas lucsamburg fraincis don chuid is mó tá de dhaonra lucsamburg ábalta béarla a labhairt freisin úsáidtear an fhraincis agus an ghearmáinis mar theangacha scríofa sa tír ach le déanaí tá an lucsambuirgis ag éirí níos tábhachtaí mar theanga liteartha i gcuan na gaillimhe atá oileáin árann nó na hárainneacha is iad na trí phríomh oileán ná árainn ar a dtugtar inis mór go minic inis meáin agus inis oírr tá cill rónáin an baile measartha amháin atá ar na hoileáin tuairim agus ciliméadar siar as cathair na gaillimhe ach níl cill rónáin ach tuairim is km as indreabhán i gconamara agus km as dubhlainn i gcontae an chláir tá cónaí ar os cionn míle duine ar na hoileáin inniu tá an pobal beag ag fás le bliain anuas tar éis meath mhall ar feadh tuairim is céad bliain roimhe sin sí an ghaeilge gnáth theanga formhór na ndaoine i gcónaí turasóireacht agus iascaireacht na príomh shlite beatha ar na hoileáin tá an talamh an bhocht ach bhí ceangal daingean ag na hoileánaigh i gcónaí leis an bhfarraige san am atá thart bhí an tábhacht le baint feamainne ar na hoileáin go háirithe i gcóir táirgeadh íodín sa samhradh tá teacht ar na hoileáin go héasca le báid bheaga ó chonamara agus contae an chláir i mbeagán thar uair an chloig tá aerstrácaí freisin ar na trí hoileán a thosaigh aer arann os cionn bliain ó shin idir agus thit daonra na n oileán ó go i ar an oileán is mó inis mór bhí duine le acusan i gcill rónáin ní raibh ach ar inis meáin an dara hoileán is mó agus bhí duine in inis oírr is ó cheannáireamh na huimhreacha daonra de reir an daoináireamh is deanaí tá duine ina gcónaí ar árainn inis mór faoi láthair ar inis oírr agus ar inis meáin tá laghdú beag tagtha ar líon na daoine ar na hoileáin ó i go duine i cé gur leaca móra d aolchloch a chlúdaíonn cuid mhór de na hoileáin i gcónaí cruthaíodh a lán talún in am ghátair le feamainn gaineamh agus cré a baineadh as na scoilteanna idir na leaca móra fásann glasraí ar nós fataí cairéidí agus meacain go láidir in árainn ach is tógáil eallach agus caoire is mó atá ar siúl ann faoi láthair deirtear gurb iad na fir boilg a thóg na dúnta móra atá le feiscint ar na hoileáin tá cónaí ar an oileán ón am iargúlta sin chomh fada agus is eol dúinn ba i dtús ré na críostaíochta in éirinn a leath cáil na n oileán arís mar ar a raibh de mhainistir agus de naoimh orthu ina measc bhí éanna rónán ciarán agus caomhán agus bhí cáil ar árainn ar fud na heorpa mar cheantar teagaisc i gcúrsaí creidimh agus sna hábhair eile a bhí á staidéar ag lucht léinn na heorpa ag an am is uaidh sin a thugtar ára na naomh orthu fós thréig a lán na hoileáin ó thús an ú haois ar aghaidh le dul ar an mórthír nó ar imirce ba go dtí na stáit aontaithe mheiriceá agus an nua shéalainn a thug a lán acu a n aghaidh ach seachas a lán d oileáin bheaga eile in iarthar na héireann bhí teacht éigin orthu fiú i rith an gheimhridh mar go raibh bád mór as gaillimh ag trial orthu trí huair sa tseachtain mar sin ar ndóigh níor tréigeadh aon cheann acu agus tá borradh ar na hoileáin anois a chuaigh i dtreise ós na í nuair a thosaigh cuid mhór turasóirí ag triail orthu arís tá cáil ar na hoileáin mar ar a bhfuil de bhaint acu le litríocht bhain cuid de seo leis an dlúthaithne a bhí ar an oileán ar an ngaeilge agus go minic an béarla lena thaobh bhíodh lucht ollscoile agus teangeolaithe eile ag triail orthu le staidéar a dhéanamh ar ghaeilge a bhí cuíosach glan fós ó thionchar an bhéarla chaith john millington synge tréimhsí fada ar inis meáin ag foghlaim na gaeilge agus ag scríobh a chuid leabhar agus drámaí b é an dráma is cáiliúla a bhí aige ná the playboy of the western world a bhí bunaithe ar scéal a chuala sé ó mhuintir inis meáin bhain liam ó flaithbheartaigh cáil amach i dtús an fichiú chéad ar a chuid gearrscéalta agus úrscéalta cé gur scríobh sé scéalta i ngaeilge ar feadh blianta is i mbéarla atá furmhór a chuid saothair tugann cuid acu léargas ar an saol chrua a bhí ag na daoine agus cuid eile ar an dtuiscint a bhí aige don nádúr bhí máirtín ó direáin ar dhuine de na filí ba mhó le rá sa fichiú haois agus is i ngaeilge a scríobh sé ar fad nach mór conamara a thugtar ar cheantar in iarthar chontae na gaillimhe in iarthar na héireann tagann an t ainm as conmhaicne mara ceann de líon conmhaicne sa tír tailte a bhain le clann áirithe agus bhí an ceann seo buailte leis an muir inniu deirtear amanta go gclúdaíonn sé an tír ó chathair na gaillimhe siar go dtí an chlochán ach is cois fharraige a thugtar i gceart ar an gceantar siar as gaillimh agus tosaíonn conamara i gceart siar aduaidh uaidh sin is é an clochán an baile is mó atá i gconamara tá an talamh garbh ach tá meas ag go leor ar an taobh sin tíre mar go bhfuil sé fáiltiúil go bhfuil radharcanna áille ar thír agus ar fharraige agus go labhraítear roinnt gaeilge fós ann ó dheas tá oileáin i gcuan chill chiaráin ar chuid de chonamara iad m sh garumna leitir móir agus leitir mealláin tá carna anseo freisin lastuaidh ón gceantar tá loch coiribe loch measca agus na beanna beola sléibhte a shroicheann tuairim méadar ar airde ó dheas tá cuan na gaillimhe agus oileáin árann agus siar agus ó dheas tá an aigéan atlantach tugtar dúiche sheoigheach go minic ar an gceantar i dtuaisceart chonamara ina bhfuil an sraith saileach recess an teach dóite maam cross an mám maam corr na móna cornamona agus an fhairche clonbur bíonn rásaí currachaí ar siúl i gceantar chonamara gach samhradh ina theannta sin tagann na mílte scoláirí anseo gach samhradh le freastal a dhéanamh ar cursaí samhradh ar nós spleodar agus coláiste na bhfiann tá na cursaí seo á reachtáil i gcamus ros muc corr na móna leitir meallain agus i leitir móir tugtar comhairleoir leighis ar dhochtúir leighis ar shaineolaí é i ngné den leigheas de ghnáth is i mbailte móra a chleachtann sé tá comhairleoirí leighis a dhéanann an chuid múinteoireachta agus taighde go háirithe sna cathracha i ndiaidh sé bliana i ndámh an leighis san ollscoil i bpoblacht na héireann nó cúig bliana i dtuaisceart éireann cáilíonn an mac léinn mar dhochtúir leighis nuair a bhronnann ollscoil céim air agus nuair a ghnóthaíonn sé ceadúnas leighis ón gcomhairle leighis ansin déanann sé staidéar ar ghné den leigheas chun a bheith ina shaineolaí in aon cheann de na saineolaíochtaí nó speisialtasaí leighis caitheann sé scrúdaithe bhreise a bhaint amach i ndiaidh oibriú sa ghné chéanna den leigheas chun cáilíocht a thuilleamh ó cheann des na coláistí saineolaithe leighis m sh le aitheantas mar lia chomhairlitheach a bhaint amach bíonn ar dhochtúir leighis scrúdaithe choláiste ríoga um máinliachta in éirinn i sasana nó in albain a bhaint amach tá comhairleoirí leighis i bhfeighil beagnach gach gné den leigheas ina measc máinliacht leigheas nó miochán ghinearálta cnáimhseachas liacht ban pédiatric nó liacht linbh agus síciatracht tá saineolaithe i ngnéithe eile den leigheas nach mbaineann go díreach le freastal ar othair mar shampla paiteolaíocht raideolaíocht agus gnéithe áirithe den taighde in ospidéal is é an comhairleoir a bhíonn i bhfeighil na foirne a dhéanann freastal ar na hothair agus oibríonn dochtúirí sóisireacha maraon le haltraí agus teiripithe faoi chomhairle agus faoi ordaithe an chomhairleora leighis is é ulaidh nó cúige uladh an cúige atá suite i dtuaisceart na héireann agus tá naoi gcontae ann tá sé cinn acu á riaradh mar chuid den ríocht aontaithe ar a dtugtar tuaisceart éireann na trí cinn eile is cuid de phoblacht na héireann iad tá milliún daoine ina gcónaí ann tabhair faoi deara go n úsáidtear seantuiseal tabharthach an ainm ulaidh sa teanga chaighdeánach i gcónaí is gnách i gcúige uladh a rá ar ndóigh ach feictear an leagan in ultaibh freisin tá an loch is mó in éirinn nó sa bhreatain loch neathach in oirthear uladh éiríonn an abhainn is mó in éirinn an tsionainn i gcontae chabháin tá an lárphointe geografach an chúige gar do chabhán an chaorthainn i dtír eoghain is é béal feirste an chathair is mó is contae sléibhtiúil í tír eoghain den chuid is mó cé go bhfuil ceantair machairí sa chontae fosta go háirithe ar bhruach loch neathach i gceantar na habhann móire i ndeisceart an chontae agus san iarthuaisceart ar an fheabhail tá na speiríní suite i dtuaisceart an chontae ar an teorainn le contae dhoire is iad an tríú sliabhraon is airde i gcúige uladh i ndiaidh na beanna boirche agus sléibhte dhoire bheatha agus tá an sliabh is airde i dtír eoghain an mullach clochach m suite ansin is é loch neathach an loch is mó sna hoileáin bhriotanacha km mílte cearnacha an phríomhghné in oirthear an chontae agus comhdhéanann sé teorainn thoir an chontae is í an fheabhail agus a craobh aibhneacha an mhorn abhainn na deirge abhainn coille agus an tsruthail an phríomhabhann in iarthar an chontae is í an abhainn mhór an phríomhabhainn sa deisceart agus comhdhéanann sé an teorainn le muineachán agus ard mhacha sula sruthaíonn sí isteach i loch neathach tá cáil ar ard mhacha mar úllord na héireann agus fástar a lán torthaí ann i gcónaí ba iad na plandóirí a chuir fúthu sa ú haois a chuir na húlloird ar dtús imrítear leagan de chluiche babhlaí in ard mhacha nach bhfaightear aon áit eile ach i gcorcaigh tá traidisiún láidir peile ghaelaí sa cheantar agus bhuaigh foireann ard mhacha craobh na héireann i tá ard mhacha theas is é sin an ceantar tuaithe in aice na teorann le contae lú sa phoblacht sách náisiúnach caitliceachas an príomh reiligiún fuair a lán saighdiúrí briotanacha bás ann i rith na dtrioblóidí i gcontae an dúin aimsítear loch cuan tá an loch faoi chúig chiliméadar déag a bheag nó a mhór de bhéal feirste agus é ag sroicheadh ó bhaile nua na harda ar feadh ciliméadar go dtí muir éireann meastar go bhfuil ocht n oileán is trí scór ar fad sa loch droimníní báite atá iontu is féidir leat túr scrabo atá ar chnoc ag barr an locha a fheiceáil tá imeall an locha faoi chúram an iontaobhais náisiúnta chomh maith le ceithre oileán déag sa loch is féidir le gach duine cuairt a thabhairt ar na hoileáin seo eagraíonn maoir de chuid an iontaobhais cuid mhór siúlóidí agus turais thart faoi loch cuan ón earrach go dtí an fómhar agus eolas faoi shaol nádúrtha an locha á thabhairt do na cuairteoirí le linn na dturas príomhalt contae aontroma meallann glinntí aontroma na mílte turasóir chun an chontae achan bhliain agus is suíomh oidhreachta dhomhanda de réir unesco é clochán an aifir nó clochán na bhfórmorach mar a thugtar air fosta ar an chósta thuaidh tá clú ar mhuileann na buaise as an uisce bheatha atá á dhéanamh ann leis na céadta bliain agus aithnítear port rois mar an lonnaíocht mhara is cáiliúla i dtuaisceart éireann ó thaobh líonn na gcuairteoirí air de áit atá ann ina mbíonn craic ar dóigh de ló is d oíche de réir tuarascála tá an chuid is mó de bhéal feirste an chathair is mó i dtuaisceart éireann lonnaithe sa chontae agus an chuid eile di i gcontae an dúin de réir an tseanchais is ar shliabh mis i dtuaisceart an chondae a chaith pádraig naofa bunús a shaoil óig tá contae dhún na ngall ar an contae is sléibtí in ultaibh agus é foirmithe den chuid is mó de thrí shliabhraon beag sléibhte inis eoghain san oir thuaisceart sléibhte dhoire bheatha san iar thuaisceart agus na cruacha gorma san iar dheisceart is í an earagail i sléibhte dhoire bheatha ná binn is áirde an chontae agus m aici tá cósta an bhearnach ag an chontae chomh maith ina bhfuil go leor lochanna mara arb iad loch feabhail agus loch súilí na cinn is tábhachtaí díobh tá aillte shliabh liag ar na séú cinn is áirde san eoraip agus is é cionn mhálanna an pointe is faide ó thuaidh ar mhórthír éireann tá dhá oileán a bhfuil buandaonra acu oileán árann mór agus oileán thóraigh chomh maith le líon mór oileáin nach bhfuil ach lucht cónaithe neamhbhuan acu ritheann an dara n abhainn is faide na héireann an éirne isteach i mbá dhún na ngall i ngar le béal átha seanaidh agus dambaí uirthi a ghineann leictreachas ritheann abhainn na feabhaile freisin le taobh na cuid thuaidh de theorainn talún an chontae dá scaradh de chontae dhoire agus contae thír eoghain príomhalt contae fhear manach príomhalt contae an chabháin príomhalt contae mhuineacháin príomhalt contae dhoire labhraítear gaeilge mar ghnáthurlabhra phobail inniu i ngaeltacht thír chonaill i gcontae dún na ngall tá canúint ar leith á labhairt sa chúige agus is minic a fhaigheann gaeilgeoirí ó chodanna eile den tír gaeilge uladh sách deacair le tuiscint bíonn scríbhneoirí an chúige ag tarraingt ar thobar na canúna seo go minic agus a cuma le haithint fiú ar a saothar siúd nach bhfuil an teanga ó dhúchas acu tá meon an neamhspleáchais ag baint le gaeilgeoirí an tuaiscirt ar dhóigheanna eile fosta b é an tathair lorcán ó muirí a chuir an chéad síol leis an meon sin nuair a bhunaigh sé comhaltas uladh an eagraíocht a dhéanann gnó chonradh na gaeilge sa tuaisceart tá gluaiseacht na gaeilge láidir i dtuaisceart éireann agus is í cathair bhéal feirste an t aon áit amháin lasmuigh den ghaeltacht thraidisiúnta inar éirigh leis na gaeilgeoirí leanúnachas na teanga a chinntiú ó ghlúin go glúin agus gaeltacht nua a bhunú níl a dhath fágtha de chanúintí traidisiúnta oirthear uladh áfach cé is moite d fhoinsí scríofa ar nós scríbhinní agus amhráin na bhfilí ón gcuid sin den chúige chuala an saol gaeilge ar fad an t amhrán úirchill an chreagáin mar shampla b iad ó méith oileán reachlainne agus gleannta aontroma na háiteanna deireanacha ansin ina labhraítí an ghaeilge go nádúrtha bhí na canúintí seo cuíosach cosúil le gaeilge na halban go háirithe canúint oileán reachlainne tá cúige uladh saibhir i mbéaloideas gaeilge agus scéalta á n insint sa chúige nach gcloisfí ar aon nós in aon chuid eile d éirinn leithéidí na gceann faoi bhalor nó faoi na fomhóraigh díol suntais é freisin nach bhfuil naomh pádraig leath chomh tábhachtach i dtraidisiún an chúige agus atá colm cille éarlamh uladh tá lorg an bhéaloidis seo le haithint go soiléir ar shaothar scríbhneoirí gaeilge an chúige ar nós shéamuis uí ghrianna agus a dheartháir seosamh mac grianna scríbhneoirí tábhachtacha ultacha eile iad seán bán mac meanman agus aindrias ó baoill nó fiach fánach b iadsan thar aon duine eile a chuir gaeilge lár thír chonaill i míotar le haghaidh na nglúnta a thiocfadh ina ndiaidh inniu féin tá cainteoirí dúchais ó chúige uladh ag saothrú na teanga ina gcuid scríbhinní liteartha mar shampla cathal ó searcaigh agus pádraig ó baoighill is é cúige laighean nó laighin an dara cúige is lú in éirinn agus an cúige leis an líon is mó contaetha ann dhá chontae déag is é an cúige leis an daonra is mó in éirinn áfach mar gheall ar go bhfuil baile átha cliath príomhchathair na tíre ann agus na normannaigh tagtha i dtír in éirinn thosaigh na sean chúigí ar a thugtaí midhe agus laighin ag aontú de réir a chéile agus tionchar na páile á imirt orthu roinneadh contae bhaile átha cliath i gceithre chuid le gairid mar a leanas roimh theacht na normannach sheas ríocht laighean sa chuid seo den tír agus í i bhfad níos lú ná cúige an lae inniu eascraíonn an chéad chuid d ainm na ríochta ó laighin laigin sa seanlitriú treibh mhór a bhí lonnaithe sa réigiún is éard is brí leis an chuid eile creidtear ná an focal gaeilge tír nó an focal sean normannach star focail a bhfuil an brí chéanna acu aontaíodh treibheanna laighean le chéile faoi smacht úgaine mór ardrí a thóg an dún siúd dún ailinne gar do chill chuilinn meastar tá seans maith gurb eisean an chéad rí stairiúil ar laighean thiar sa ú chéad r c tá contae na gaillimhe i gcúige chonnacht in iarthar na héireann tá taobh thoir an chontae buailte leis an tsionainn agus tá talamh measartha maith sa chuid sin den chontae agus i ndeisceart an chontae tá an talamh in iarthar an chontae garbh don chuid is mó agus é buailte idir sléibhte agus an fharraige in iarthuaisceart an chontae tá loch coiribe agus loch measca idir an dá loch seo tá cunga fheichín agus aistear an ghearr ón mbaile tá maigh tuireadh áit ar troideadh cathanna ollmhóra san am réstairiúil i measc na sléibhte áirgiúla tá na beanna beola agus sléibhte mhám toirc tá a lán cladaí beaga ar an gcósta thiar chomh maith le hoileáin intíre sa chuid sin ar a dtugtar conamara tuairim agus km ó dheas as conamara idir é agus contae an chláir tá oileáin árann is í cathair na gaillimhe an baile is mó sa chontae agus i gcúige chonnacht scríbhneoir éireannach ba ea liam ó flaithearta lúnasa meán fómhair i mbéarla a scríobh sé formhór a shaothair ach d fhoilsigh sé leabhar gearrscéalta dúil agus scríobh sé dánta gaeilge ó am go chéile tugtar liam ó flaithbheartaigh nó liam o flaherty as béarla air freisin ba scríbhneoir freisin é tom o flaherty deartháir leis tá an liam and tom o flaherty society bunaithe a eagraíonn féile na bhflathartach gach bhliain in inis mór tá a thugann eolas agus tuairiscí ar na h imeachta sa chumann rugadh an flaitheartach ar an lúnasa i ngort na gcapall in árainn chuaigh sé ar coláiste charraig an tobair i gcontae thiobraid árann agus ar choláiste na carraige duibhe i mbaile átha cliath agus ansin ar choláiste na hollscoile baile átha cliath cé nárbh fhada ann é chuaigh sé in arm shasana sa chéad chogadh domhanda ach cuireadh as an líne é mar go raibh shell shock air rinne sé roinnt mhaith taistil ar an mór roinn ina dhiaidh sin níos deireanaí thainig lé aige leis an gcumannachas agus bhí sé páirteach in agóid shóisialach sa rotunda i mbaile átha cliath rud nár mhair ach cupla lá chuaigh sé chun stáit aontaithe mheiriceá ina dhiaidh sin áit ar mhol a dheartháir tom dó dul i mbun pinn rud a rinne se i dtús báire d iris chumannach a bhí tom a chur in eagar bhain sé an cháil amach ó na fichidí amach air mar scríbhneoir ghearrscéalta agus úrscéalta scríobh sé roinnt filíochta freisin ar na úrscéalta a scríobh sé tá famine the black soul return of the brute the informer the assassin the martyr land the pilgrim insurrection the wilderness thy neighbour s wife mr gilhooley agus skerritt cuireadh trí leabhar beathaisnéise leis i gcló i went to russia two years of my life agus b fhéidir an ceann is suimiúla acu shame the devil scríobh sé a lán gearrscéalta lena chois sin orthu sin tá spring sowing two lovely beasts agus cnuasaigh éagsúla eile mar aon le cnuasach gaeilge dúil cathair in iarthar na héireann is ea gaillimh agus tuairim is duine ina gcónaí inti is í gaillimh príomhbhaile chontae na gaillimhe de réir cuntais ruaidhrí uí fhlaithbheartaigh tagann ainm an bhaile ó abhainn na gaillimhe tá calafort sa gcathair féin ag béal chuain na gaillimhe is féidir le báid an mhóra dul ann de bharr go bhfuil an t uisce domhain tá aerfort beag lámh leis an gcathair freisin sa gcarn mór agus tá ceangal traenach go baile átha cliath tá an chaint le tamall ar an líne traenach as sligeach go hinis i gcontae an chláir a athnuachan rud a chuirfeadh feabhas mór ar an gcóras traenach i mbaile átha an rí a bhí agus a cheaptar go mbeidh an ceangal seo idir an dá líne daonáireamh bhí daoine in ann gaeilge a labhairt agus labhair gaeilge gach lá tá dul chun cinn déanta ag gaelscoileanna na gaillimhe le mbliana anuas cé nach bhfuil an cháil chéanna ar choláiste éinne agus a bhíodh tá dornán bunscoileanna lán ghaelacha anois sa gcathair féin agus tá coláiste na coiribe ina mheánscoil lán ghaelach tá ollscoil na héireann gaillimh a dtugtaí coláiste na hollscoile gaillimh uirthi cheana suite sa gcathair le bliain chomh maith leis an bpríomhchraobh d institiúid teicneolaíochta na gaillimhe maigh eo tá ardeaglais chaitliceach sa gcathair a tógadh nuair a scoilteadh an chathair ó dheoise thuama agus tá formhór lucht na cathrach ceangailte leis an eaglais sin tá líon beag protastúnaigh sa gcathair agus freastalaíonn cuid acu ar eaglais stairiúil san niocláis tá fás mór tagtha ar an gcathair le bliain anuas ó thosaigh tionscail ar nós an tionscal bogearraí ag cur fúthu ann bhíodh monarcha mór ag digital euipment as sam ann ach nuair a d fhág siad an baile agus roimhe sin bhí tionscail áitiúla tosaithe cheana féin sruthann abhainn na gaillimhe an choirib ón mbéarla river corrib tríd an gcathair agus tá iascaireacht bhreá ar loch coirib aistear gairid ón gcathair bíonn an chuid bádóireachta ar loch agus ar abhainn agus bíonn báid seoil sa gcuan sa samhradh ach beagán sa ngeimhreadh mar gheall ar chruas na farraige tá turasóirí ag teacht go bóthar na trá bruachbhaile ar iarthar na cathrach le os cionn céad bliain agus tagann siad i gcónaí le snámh rince agus turais lae chuig áiteanna mar chonamara agus an bhoireann in aice láimhe tá tithe leaba agus bricfeasta go fairsing agus le cúig bliana déag anuas tá an chuid brúnna do thaistealaithe óga freisin is eisceacht i measc cathracha na héireann í gaillimh mar ba iad na gaeil iad féin ar dtús a thóg an chathair cuireadh caisleán ar bun sa ú chéad ar bhéal abhann ghearr na gaillimhe níos déanaí tháinig normannaigh agus ina ndiaidh siúd bhí an chathair faoi smacht shasanach b iad na treibheanna a luaitear ag trácht ar ghaillimh ná clanna go minic de bhunadh normannach a chuir fúthu sa gcathair féin ní raibh cairdeas idir iad agus na gaeil a bhí lonnaithe ar an gcladach bruachbhaile iascaigh a bhí taobh amuigh de bhallaí na cathrach agus sna ceantair máguaird béarla a bhí sa gcathair agus gaeilge i ngach áit eile mórthimpeall fiú i ndiaidh an drochshaoil áfach de réir an daonáirimh sa bhliain bhí gaeilge ag formhór mhuintir na cathrach sa bhliain bunaíodh bord chuan na gaillimhe agus trí bliana ina dhiaidh sin tosaíodh ar thógáil na ndugaí nua le cabhair iasacht rialtais agus cuireadh críoch leis na dugaí sa bhliain anuas ar limistéar an chalafoirt a fhorbairt ba é a bhí sa mhórphlean i gcónaí riamh ná go gceanglófaí na córais uisce intíre ar fad a bhain le loch coirib agus le loch measca le chéile sa tslí sin d fhéadfaí táirgí ó na ceantair seo a thabhairt chun calafoirt an bhaile i mbáid sa bhliain bhí nimmo tar éis a mholadh go ngearrfaí canáil ar thaobh thoir an bhaile a nascfadh barr an chalaidh leis na dugaí a moladh ach diúltaíodh don scéim seo agus ina áit sin cuireadh an chanáil ar thaobh thiar an bhaile tosaíodh ar an obair don tionscadal seo sa bhliain agus osclaíodh go hoifigiúil é ceithre bliana níos déanaí is í cill rónáin kilronan as béarla an príomhbhaile in árainn tagann báid isteach ina chalafort as dubhlainn i gcontae an chláir agus as ros a mhíl i gcontae na gaillimhe tá aerstráca in aice lámha i gcill éinne siad na príomh thionscail ná an iascaireacht agus an turasóireacht bíonn sluaite ag triail ar na h oileáin sa samhradh ag tabhairt cuairt ar na dúnta agus ar na hiarsmaí eile tagann an chuid daltaí scoile freisin chun feabhas a chur ar a gcuid gaeilge sna coláistí samhraidh ar an oileán tá cheithre theach tabhairne sa mbaile is iad seo an american bar tí joe mac tí joe watty agus an lucky star bar tá príomh ollmhargadh an oileáin agus ostán árann lonnaithe ann freisin is i gcill rónáin ann atá ionad leighis agus halla pobal inis mór freisin halla rónáin tá tionchar tionscal na turasóireachta le feiceáil ar fud an bhaile tá neart gnónna bheaga ag ofráil réimse seirbhísí agus táirgí do na mílte turasóirí a thugann cuairt an an oileán gach bliain tá siopaí ceardearraí rothair ar chíos lóistín de gach shaghas turais mionbhus agus bialanna go leor le fáil i gcill rónáin is baile fuinneamhach bríomhar a bhíonn inti i lár an tsamhraidh de réir an daonáirimh bhí duine ina gcónaí i gcill rónáin sa bhliain ach laghdaíodh an daonra go idir agus i dtuaisceart chúige mumhan atá an clár nó contae an chláir tá teorainn aige le contae na gaillimhe ó thuaidh agus tá an taigéan atlantach ar an taobh thiar de tá inbhear na sionainne ar an dtaobh ó dheas agus an tsionainn í féin agus loch dearg ar an taobh thoir is í inis an t aon bhaile mór atá sa chontae tá aerfort na sionainne tuairim is km siar uaidh tá an t aerfort an tábhachtach do mhuintir na háite agus d iarthar na héire ar fad tá sé níos éasca ar thurasóirí cuairt a thabhairt ar iarthar na tíre agus d imircigh ón iarthar cuairt a thabhairt abhaile tá eastát tionsclaíochta an tábhachtach in aice leis an aerfort chomh maith i mbaile na sionnaine baile nua a cruthaíodh thart ar daichead bliain ó shin tá cáil ar an gcontae leis mar ionad don cheol traidisiúnta gaelach gar do inis atá an tulach agus is ann atá an grúpa ceoil cáiliúil banna céilí na tulaigh tá tuaisceart an chontae clochach go maith agus tugtar carst ar an sórt seo tíre le leacacha móra d aolchloch pluaiseanna agus blátha idir na craige nach bhfásann mórán sa chuid eile den tír an bhoireann a thugtar ar an gceantar sin agus tá an sórt leagain amach céanna nach mór in oileáin árann atá thiar uaidh thar farraige tá cáil ar aillte an mhothair leis na haillte is airde sa tír mar gheall ar na radharcanna breá amach ar chuan na gaillimhe agus ar oileáin árann uathu tá titim caol díreach síos uathu go farraige tá roinnt talún maith i ndeisceart agus in oirthear an chontae ar bhruach na sionainne sa daonáireamh deireanach bhí duine i gcontae an chláir in ann gaoluinn a labhairt agus labhair duine gaoluinn go laethúil lasmuigh don chóras oideachais labhair duine sa chontae teanga eile seachas gaoluinn nó béarla sa bhaile ba í an pholainnis an teanga ba chomónta de na teangacha seo agus cainteoirí ann is baile measartha gnóthach í inis le roinnt blianta anuas bíonn trácht as gaillimh go haerfort na sionainne ag dul tríd agus mealltar roinnt turasóireacht ghinearálta freisin is ann freisin a thionóltar ceann de na fleánna ceoil is mó na tír tá tránna breá i leath inse i gcill chaoi agus in áiteanna eile tá cáil idirnáisiúnta ar leath inse freisin mar láthair ghailf is áit mhór shaoire freisin lios dúin bhearna agus bhain go leor de cheoltóirí móra traidisiúnta na tíre a gcáil amach ann is ann freisin a bhíonn féile chuile bhliain do bhaitsiléirí timpeall an ama a bhíonn deireadh leis an bhfómhar feirmeoirí is mó a bhíodh ag dul ann ach tagann go leor eile idir óg agus aosta anois ón gcontae seo a tháinig brian bóirmhe an ceannaire gaelach a chloígh na lochlannaigh i gcath chluain tarbh b as oirthear an chláir brian mac giolla meidhre údar chuairt an mheán oíche a thosaíonn le cur síos ar áit a bhí gar dá chroí loch gréine ba sa chontae seo a tógadh eamon de valera a bhí páirteach i gcogadh na saoirse agus a bhí ina uachtarán agus ina thaoiseach ar éire cuan leathan domhain in iarthar na héireann atá i gcuan na gaillimhe is í gaillimh í féin an príomhchalafort ann ar a imeall thuaidh tá cois fharraige agus conamara i gcontae na gaillimhe agus ó dheas tá contae an chláir tá oileáin árann amuigh sa chuan agus siar uathu sin tá an taigéan atlantach ar na bailte agus na sráidbhailte eile atá ar chósta an chuain tá an spidéal bearna óran mór agus cinn mhara i gco na gaillimhe agus baile uí bheacháin i gco an chláir dhá theach solais atá ar chósta an chuain ag ceann boirne ar an gcósta theas agus ar inis caorach amach ó chathair na gaillimhe loch lurgan a thugtaí ar an gcuan sa tseanaimsir is ilchríoch í an eoraip leis na teorainn seo a leanas aici an taigéan atlantach thiar an taigéan artach ar an taobh thuaidh an úral agus sléibhte na húraile thoir sléibhte na cugaise agus an mhuir dhubh ar an taobh thoir theas agus an mheánmhuir ó dheas agus an áise á thógáil san áireamh freisin is féidir oll ilchríoch na heoráise a aithint tá cónaí ar duine san eoraip agus tá timpeall tír neamhspleách ann ó mí iúil ar aghaidh tá acusan cheana féin san aontas eorpach agus ar a laghad trí gcinn ag brath ar dhul isteach i mbeagán blianta déanann institiúid an aontais a ngnó i teanga ach tá go leor mionteangacha eile cheana féin san aontas ba san eoraip a thosaigh cuid de mhórimpreachtaí an domhain leath cumhacht na gréige agus na róimhe ina diaidh ar fud cuid mhór den eoraip maraon le tuaisceart na hafraice agus iarthar na háise ón gcéad aistear a rinne criostóir colambas chun an domhain nua don spáinn thóg an tír sin agus tíortha nach é seilbh de réir a chéile ar mheiriceá thuaidh agus mheiriceá theas thóg tíortha eile ar nós na breataine na portaingéile na nísiltír na gearmáine agus na beilge seilbh freisin ar chuid mhór desna na mór roinne eile leath an rúis ó mhoscó siar go dtí an mhuir bhailt soir chomh fada leis an aigéin ciúin agus ó dheas go dtí an mhuir dhubh sléibhte na cugaise agus an mhongóil ní ach ag deireadh an ú haois ar aghaidh go dtí lár an ú haois a fuair mórán de choilíneachtaí na heorpa a saoirse arís cé go bhfuair cuid mhór de thuaisceart mheiriceá stáit aontaithe mheiriceá a saoirse i tá cumhacht airgeadach agus míleata ag an eoraip i gcúrsaí an domhain ach is beag é le hais chumhacht sam nó go dtí cumhacht an aontais shóibhéidigh ach le búnú an chómhargaidh eorpaigh agus a chomharba an taontas eorpach ceapann go leor go dtiocfaidh neart géilleagrach agus míleata arís chun na heorpa mar gur mó anois é a dhaonra ná daonra sam nó an aontais shóibhéidigh mar a bhí nó na rúise an lá atá inniu ann is san eoraip atá na tíortha seo leanas is ilchríoch mhór í an afraic is í an dara ilchríoch is mó sa domhan tar éis an áise tá achar de km mi inti a cuid oileán san áireamh clúdaíonn sí faoin gcéad den achar iomlán an domhain tá thart ar billiún daoine agus tír ann is ann atá thart ar de dhaonra an domhain ó thuaidh agus ó dheas tá aeráid mheánmharach inti fásaigh ollmhóra taobh ó thuaidh de thropaic an phortáin foraoiseacha báistí timpeall ar an mheánlíne agus tailte féaracha eatarthu rinne eorpaigh agus arabaigh slad ar an afraic ar feadh na gcéadta bliain agus níor tháinig cuid ar bith di slán ó ionradh sa naoú haois déag agus sa bhfichiú haois creidtear gur tháinig ann don chine daonna timpeall trí mhilliún bliain ó shin agus tá an éagsúlacht cultúr agus teanga inti polaiteoir meiriceánach is ea john forbes kerry seanadóir na stát aontaithe shóisearach ó massachusetts a bhí ann ó eanáir go dtí feabhra ba é iarrthóir an pháirtí dhaonlathaigh é i dtoghchán uachtaráin stáit aontaithe mheiriceá sa bliain ina choinne bhí an tuachtarán george w bush rogha an pháirtí phoblachtaigh a raibh a dhara théarma á iarraidh aige theip ar kerry an toghchán a bhuachaint ceapadh john kerry mar stát rúnaí na stát aontaithe ar an feabhra is fear pósta é phós sé teresa heinz an dara bean aige sa bhliain i nantucket massachusetts in árainn a tógadh máirtín ó direáin rugadh i bhfearann a choirce ar inis mór é i agus tar éis dó an scoil a fhágáil chaith sé tamall de bhlianta ag obair mar chléireach in ardoifig an phoist i ngaillimh ba bhall de chonradh na gaeilge é agus chaith sé seal mar rúnaí air bhí se ina aisteoir in amharclann náisiúnta na gaeilge an taibhdhearc ó go bhog sé leis go baile átha cliath níos déanaí áit ar thosaigh sé ag scríobh agus bliain slánaithe aige bhí baint aige le cumann na scríbhneoirí ó thús ann fuair sé post sa roinn oideachas mar chláraitheoir do choláiste náisiúnta na nealaíon d fhoilsigh sé a chéad chnuasach filíochta coinnle geala i agus lean sé air ag cumadh filíochta anuas go dtí na hochtóidí scríobh sé cnuasach gearrscéalta freisin feamainn bhealtaine a chuir a shaothar in aithne dos na mílte dalta scoile is minic a thráchtann sé ar bhéasa is ar áilleacht oileán árann is ar an meath a tháinig ar an saol traidisiúnta sin i mblianta deireanacha an fichiú h aois i d aistrigh sé dráma leis an dramadóir éireannach teresa deevy le haghaidh radio eireann ón leagan béarla the king of spain s daughter don leagan gaeilge iníon rí na spáinne bhuaigh se móran duaiseanna liteartha agus ba bhall d aosdána é rinneadh clár fáisnéise faoina shaol is a shaothar an charraig stoite sa bhliain maoinithe ag tg bord scannán na héireann scríofa ag alan titley agus leirithe is stiúrtha ag mac dara ó curraidhín bhí sé pósta le áine colivet ó agus bhí iníon amháin acu darbh ainmn niamh fuair sé bás ar an márta sa bhliain i mbaile átha cliath íomhá máirtín ó direáin www tg ie jpg thumb border right an charraig stoite ó tg comhairle teanga is ea an académie franaise gaeilge acadamh francach a stiúrann an fhraincis ba é an cairdinéal de richelieu a bhunaigh í sa bhliain rud a dhein sé i gcaitheamh réimeas louis xiii tá sí ar cheann desna hinstitiúidí is ársa sa fhrainc tá ball inti agus is iad na baill atá inti cheana féin a thoghann baill nua de réir alt xxiv desna statuts is é an phríomhfheidhm ag an acadamh a bheith ag obair chomh cáiréiseach is chomh dícheallach agus is féidir chun rialacha chinnteacha a thabhairt dár dteanga agus chun fíortheanga líofa teanga in ann na ceirdeanna agus na heolaíochtaí a chur síos a dhéanamh di leis in aice leis an ailt thuas bíonn an académie franaise ag déanamh freastail ar an bhfraincis le cois an fheidhm sin bíonn an tacadamh ina pátrún ar an teanga leis d oibrigh an tacadamh san am atá thart le caoi a chur ar an teanga chun oidhreacht choitianta a dhéanamh di do mhuintir na fraince ar fad agus dóibh siúd ar fad a labhraíonn an fhraincis sa lá atá inniu ann is é gá ná a cuid tréithe a choinneáil agus feigheal a dhéanamh ar fhorbairtí riachtanacha cuireann an tacadamh úsáid mhaith in iúl déantar sin trí chruthú fhoclóir an acadaimh fhrancaigh dictionnaire de l académie franaise a shocraíonn úsáid na teanga ach freisin trína chuid comhairle agus tré bheith páirteach i gcoimisiúin éagsúla ar fhoclaíocht cuireadh i ndán don eagraíocht an dara cuspóir an phátrúnacht nó coimirce ar obair liteartha nár feiceadh a gá ag tús na heagraíochta tré bhronntanais agus oidhreachtaí a tugadh di bronnann an tacadamh tuairim is seasca duais litríochta chuile bhlian ar dhaoine ba chóir grand prix de la francophonie gaeilge duais mór réimse na fraincise duais a bhronntar gach bliain ó i leith agus a thugann le fios suim leanúnach an acadaimh i mbláthú na fraincise sa domhain a lua go háirithe chomh maith leis sin tugann an tacadamh síntiúis do chumainn liteartha agus eolacha do thograí charthanacha do go leor clann i ngátar do bhaintrigh do dhaoine in ísle fabhair nó a rinne éacht lena dtabhairt féin suas ag cuspóir thábhachtach chomh maith le roinnt sparáin sparáin zellidja neveux corblin damade chuir cairdinéal de richelieu an tacadamh ar bun sa bhliain cuireann na dlíthe agus rialacha a chuir an cairdinéal ar aghaidh chomh maith leis na lettres patentes a chuir louis xiii a ainm leo sa bhliain agus a chláraigh an pharlaimint sa bhliain a carachtar oifigiúil mar chomhlacht um fhir litreacha a bhíodh ag teacht le chéile i mbealach neamhfhoirmiúil roimhe sin ar bun b é an misean a tugadh dó óna thús an fhraincis a dhaingniú rialacha a thabhairt di agus í a fhágáil glan agus ion tuigthe don uile dhuine uaidh sin b éigean dó tosú le foclóir a chumadh foilsíodh an chéad eagrán de sin sa bhliain agus na cinn eile sna blianta tá an naoú cheann den fhoclóir á fhoilsiú faoi láthair tionóladh an tacadamh a chuid cruinnithe ar dtús i dteach duine éigin dá chuid ball agus ina dhiaidh sin i chancelier séguier ó ar aghaidh sa louvre ó ar aghaidh agus ar deireadh i gcoláiste na gceithe náisiún nó collge des uatre nations ar deineadh ceannáras an acadaimh de ó go dtí an lá atá inniu ann i rith na dtrí gcéad bliain go leith atá sé ar an saol d éirigh leis a chuid institiúide a choinneáil beo agus d fheidhmigh siad go rialta seachas an mhíshocracht idir agus d fógair an cairdinéal de richelieu mar chosantóir ar an acadamh é féin ar a bhás b é an seansealéar séguieran a thug an chosaint seo dó agus ansin louis xiv agus as sin amach na ríthe impirí agus cinn stát ar fad ar an bhfrainc tá baill san acadamh ar a mhéad agus is iad na baill atáid ann iad féin a thoghann ball nua más gá óna thús anall ghlac sé le níos mó ná ball tugann sé le chéile filí úrscéalaithe fir amharclainne fealsúnaithe dochtúirí leighis fir eolaíochta eitneolaithe léirmheastóirí ealaíne saighdiúirí fir stát agus fir eaglaise agus rinne gach duine acu maisiú ar leith ar an bhfraincis óna dhéantús éagsúil tugann sé pictiúir fíor den taileann den intleacht den chultúr den tsamhlaíocht litreach agus eolaíoch atá mar bhonn ag le génie de la france ón gcomhartha agus mana l immortalité atá ar an gclaidheamh a thug bunaitheoir an acadaimh an cairdinéal de richelieu don acadamh a thagann leasainm na scoláirí na déithe buana nó les immortels bíonn cleachtadh acu agus tá go fóill ar bhreithiúnais soiléir a thabhairt ar úsáid cheart focal agus as sin ar na coincheapa agus na luachanna a iompraíonn siadsin a shainmhíniú tá a n údarás mórálta in ábhair teanga bunaithe in úsáid agus i dtraidisiún dearadh an ionnar ghlas cháiliúil a iompraíonn na scoláirí leis an bicorne an cába agus an chlaíomh i rith suíomh shollúnta bliantúil an acadaimh faoin coupole in aimsear an consulat úsáidtear i measc baill go léir an institut de france gaeilge institiúd na fraince é meastar go minic gur sórt choisreacan thar chách é toghadh duine go dtí an tacadamh is dínit atá buan ó aon athrú rialtas nó eile é feabhas scoláire ní féidir le haon duine éirí as an acadamh ach is féidir leis an gcomplacht eisceachtaí a fhógairt mar gheall ar chúiseanna troma a lotann onór b fhíor annamh na heisceachtaí le linn na staire bhí go leor scríbhneoirí cáiliúil go minic nár éirigh leo ariamh dul trí gheataí an acadaimh uasail ar chúiseanna éagsúla mar nárbh iarrthóirí riamh iad mar nar glacadh lena n iarratais nó mar gur thóg an bás leis iad roimh a n am b é arsne houssaye a cheap an ainm ú chathaoir chun na h údair sin a chur i gcéill i l histoire du me fauteuil de l académie franaise in is é an t oideachas an léann nó scolaíocht a thugtar do dhuine mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air sa domhan thiar tá ceart ag gach duine agus is é an gnás inniu oideachas a fháil ó aois óg go haois idir agus de ghnáth bliain d aois san oideas foirmiúil labhraítear ar thrí leibhéal bunoideachas meánoideachas agus ardoideachas sa bhunoideachas bunscoileanna isghnách do leanaí a bheith ann idir bliain agus bliain leanann an meánoideachas meánscoileanna ó aois go haois nó ag brath ar an gcóras agus ar an dlí leantar d ardoideachas in ollscoil nó i gcoláiste is gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach leagtar cúrsa oidis nó bliana amach do chúrsa bhaitsiléara ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain tugtar comhchéim associate s degree tar éis chúrsaí bhliana sna stáit aontaithe mheiriceá in éirinn in aimsir na bpéindlíthe bhíodh scoileanna chois claí ar bun faoin tír mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na teangan gaeilge agus i gcoinne an chreidimh chaitlicigh craobh den leigheas é an mháinliacht a bhaineann le galair a bhfuil leigheas orthu tré obráid agus leis na modhanna a n úsáidtear leis an leigheas sin a chur ar bun tugtar máinlia ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar a leithéid d othair agus a dhéanann na hobráid go háirithe nuair is comhairleoir leighis é in ospidéil is mó a dhéanann máinlianna a gcuid oibre in éirinn ach i dtíortha eile tugann máinlianna go leor comhairle agus déanann siad a lán obráid ina gcuid seomraí freastal féin go háirithe i stáit aontaithe mheiriceá go traidisiúnta in éirinn dheineadh máinlianna ghinearálta an méid is mó obráid ach de réir a chéile anois is saineolaithe a dhéanann cuid mhór den obair ag an am chéanna táthar ag dúnadh oispidéil beaga agus ag cur roinn um mháinliacht speisialtach ar bun sna cinn a fhanann mar shampla tá máinlianna ann nach ndéanann ach obráid ar an gcóras néarach ar a dtugtar néaramháinlia tugtar altra banaltra an fhoirm bhaineannach ar chleachtaitheoir a thugann aire do othair agur ar féidir leis nó léi scrúdú teoranta a dhéanamh i measc na rudaí a dhéanann sé nó sí tá piollaí a thabhairt don othar agus insteallaithe uaireanta cuidiú le lia ag obráid aire othar roimh agus i ndiaidh obráide agus mórchuid den aire ghinearálta a thugtar d othair san ospidéil tá altraí ann freisin a dhéanann a gcuid oibre i dtithe altranais a chuirtear ar bun do dhaoine nach féidir leo ach an bheagán aire a thabhairt dóibh féin nó a dhéanann freastal ar othair ina mbaile féin in éirinn tógann sé trí nó ceithre bliana cáiliú mar altra déanann mic léinn áraithe traenáil mar altraí meabharghalar dúil cheimiceach neamh mhiotalach is ea an hidrigin laidin hydrogenium ó ghréigis hydro uisce genes ag cumadh ag gineadh ag cruthú is í an hidrigin an dúil is éadroime amuigh is é h an tsiombail atá aici agus is é a haon an uimhir adamhach atá aici tá sí ina gás leis an ngnáth theocht ó tá sí chomh héadrom bhítí á húsáid sna héadromáin ach ós rud é go bhfuil sí iontach so adhainte is iomaí timpiste a tharraing sí níl dath sa hidrigin ná boladh aisti níl ach aon phrótón amháin sa núicléas ag an ngnáth hidrigin nó an próitiam ach tá dhá iseatóp eile ag an hidrigin mar atá an deoitéiriam agus an tritiam tá prótón amháin agus neodrón amháin ag an deoitéiriam agus tá prótón amháin agus dhá neodrón ag an tritiam comhdhéanann deoitéiriam den hidrigin nádúrtha iseatóp radaighníomhach is ea an tritiam agus é an annamh le fáil sa dúlra nuair a thagann meath radaighníomhach air astaíonn sé béite cháithnín leictreon agus é ag déanamh héiliam he an t iseatóp is éadroime den héiliam atá ar fáil sa dúlra tá an tritiam dhá bhliain déag agus thart ar cheithre mí ar leathré an chéad duine a d aonraigh gás hidrigine agus a thug cur síos foirmeálta ar a shaintréithe b é theophrastus bombastus von hohenheim nó paracelsus é agus é ar dhuine de cheannródaithe na ceimice mheasc sé miotail trí aigéid láidire ionas gur saoradh gás so adhainte ach níor thuig sé go fóill gur dúil cheimiceach a bhí i gceist leis an ngás sa bhliain d athfhionn roibeard ó baoighill an dóigh seo le hidrigin a tháirgiú nuair a chuir sé bruscar iarainn trí aigéad báite sa bhliain arís fuair henry cavendish tuiscint nua ar nádúr an gháis mar shubstaint ar leith go háirithe nuair a thug sé faoi ndeara go ndéanann an gás uisce nuair a dhóitear é tháinig sé trasna ar an ngás nuair a bhí sé ag baint trialacha as aigéid agus as airgead beo mearcair shíl sé gur comhchuid shaortha de chuid an airgid bheo a bhí ann ach cé go raibh an méid seo mícheart ar fad aige bhí sé in ann cur síos cruinn a thabhairt ar phríomh shaintréithe na hidrigine go háirithe go n iompaíonn sí ina huisce nuair a chuirtear trí thine í sa bhliain bhaist antoine laurent lavoisier a hainm ar an dúil seo agus dhearbhaigh seisean agus laplace gur dual don hidrigin uisce glan a dhéanamh agus é ag imoibriú leis an ocsaigin tá adamh na hidrigine as pabhar simplí ó thaobh an struchtúir de nó níl ann ach prótón amháin agus leictreon amháin mar sin bhí an tábhacht leis an hidrigin chomh maith le speictream an tsolais a astaíonn adamh na hidrigine nó a ionsúnn sé i bhforbairt na teoirice i leith dhéanamh an adaimh thairis sin ós rud é go bhfuil móilín na hidrigine agus an caitian a fhreagraíonn dó mar atá h iontach simplí freisin chuidigh sé leis na saineolaithe tuiscint ní ba doimhne a fháil ar nádúr an naisc cheimicigh go gairid i ndiaidh na tuisceana candam mheicniúla ar adamh na hidrigine a forbraíodh faoi lár na bhfichidí ceann de na chéad iarmhairtí candam bhunaithe ar chuir na saineolaithe sonrú iontu b é an breathnú a rinne maxwell leathchéad bliain roimh lá na teoirice iomláine candam mheicniúla ná go gcuireann saintoilleadh teasa na hidrigine i gcuimhne iompraíocht na ngás aonadamhach faoi theocht an tseomra cé go bhfuil an gás hidrigine comhdhéanta as móilíní dé adamhacha de réir theoiric an chandaim is é is cúis leis an iompraíocht seo ná go bhfuil leibhéil chandamaithe an fhuinnimh rothlaigh spréite go fairsing toisc go bhfuil an móilín féin chomh héadrom is í an hidrigin an dúil is coitianta san ollchruinne nó is adaimh hidrigine iad naoi gcinn as gach deich n adamh dá bhfuil ann tá flúirse hidrigine le fáil sna réaltaí agus sna gásfhathaigh is é sin i bpláinéid atá cosúil le hiúpatar agus satarn fáisctear na réaltaí féin as néalta móilíneacha is é sin néalta hidrigine atá chomh tiubh is gur féidir do na hadaimh hidrigine iontu teacht le chéile ina móilíní dé adamhacha h is í an hidrigin breosla na réaltaí freisin agus í ag fuinnmhiú an imoibriúcháin chomhleá istigh sa réalta an chuid is mó den hidrigin san ollchruinne is hidrigin aonadamhach í i staid an phlasma mar sin tá sí thar a bheith difriúil leis an hidrigin dhé adamhach ghásaithe arbh í gnáthstaid na hidrigine aonraithe í ar an domhan nuair atá an hidrigin ina plasma níl an leictreon agus an prótón ceangailte dá chéile rud a fhágann go bhfuil an hidrigin in ann leictreachas a sheoladh go réidh agus speictream leanúnach solais a astú is é sin tá an cineál seo hidrigine ag luisniú ag gach tonnfhad solais nó ag gach minicíocht solais sin é an dóigh a gcruthaítear solas na gréine féin na leictreoin agus na prótóin is cáithníní iad a bhfuil lucht leictreach acu agus iad ag idirghníomhú leis na réimsí leictreacha agus maighnéadacha is sruth plasma í an ghrianghaoth go bunúsach agus nuair a bhuaileann sí réimse maighnéadach an domhain feictear na saighneáin aurora borealis an chaor aduaidh ag lasadh suas sa spéir faoi ghnáthbhrú an atmaisféir agus leis an ngnáth theocht is í an staid is dual don hidrigin ar an domhan ná an staid ghásaithe dhé adamhach h g níl mórán den ghás seo in atmaisféar an domhain ós rud é go bhfuil sé chomh héadrom agus nach féidir le himtharraingt ár bpláinéid é a choinneáil ó éalú thairis sin tá an chlaonadh inti imoibriú leis an ocsaigin ionas go gcruthaítear uisce an chuid is mó den hidrigin atá ann ar dhroim an domhain tá sí ceangailte i gcomhdhúile ceimiceacha ar nós an uisce féin tógann sé cuid mhór fuinnimh na comhdhúile seo a leictrealú agus an hidrigin a aonrú is féidir leibhéil fhuinnimh an adaimh hidrigine a oibriú amach sách cruinn de réir shamhail bohr den adamh is é sin an tsamhail ina nglactar leis go bhfuil an leictreon ag timpeallú an núicléis ar an dóigh chéanna a bhfuil na pláinéid ag timpeallú na gréine ní hionann an dá chás go hiomlán áfach is í an imtharraingt an cineál fórsa a choinníonn na pláinéid ó éalú ach is é an t aomadh leictreamaighnéadach atá ag gníomhú idir an núicléas agus an leictreon deir meicníocht an chandaim go bhfuil an fuinneamh dealaithe ina phaicéid bheaga ina chandaim rud a chiallaíonn sa tsamhail seo den adamh nach féidir leis an leictreon an núicléas a thimpeallú ach ag fithisí áirithe agus fad áirithe idir an leictreon agus an núicléas má théimid i dtuilleamaí na samhlach candam mheicniúla den adamh beidh muid ag baint úsáid as tonnchothromóid schrdinger is é an rud atá ann ná cothromóid dhifreálach cothromóid nach féidir a fhuascailt gan dul i muinín an chalcalais a thugann dlús dóchúlachta an leictreoin timpeall an núicléis cáilíocht is ea an dlús dóchúlachta a thaispeánann cé chomh dóchúil atá sé an leictreon a fháil i bpointe áirithe i dtimpeallacht a núicléis má chaitear leis an leictreon mar seo is é sin mar a bheadh tonn dhamhnach ann gheofar torthaí matamaiticiúla atá ag teacht leis na luachanna tomhaiste níos cruinne ná na luachanna a thugann samhail bohr den adamh níl ach dhá uimhir ocsaídiúcháin ag an hidrigin i agus i tá an gás hidrigine iontach so adhainte agus é measctha tríd an aer nuair a chuirtear hidrigin trí thine faightear uisce is é sin ocsaíd na hidrigine ho tá bladhairí na hidrigine beagnach dofheicthe rud a chiallaíonn nach bhfuil sé éasca dóiteán hidrigine a aithint is féidir leis an hidrigin dul i gcomhdhúile leis na miotail alcaileacha ionas go ndí ocsaídeofar go hian hidríde í h tugtar hidrídí ar na comhdhúile seo tá an t ian hidríde an éagobhsaí áfach agus mar sin ní féidir na hidrídí seo a thuaslagan san uisce ó imoibreoidh an t ian leis an uisce agus é níos bunata ná na móilíní uisce mar shampla má fhéachtar le hidríd an photaisiam kh a mheascadh trí uisce rachaidh sí ag imoibriú leis an uisce ionas go n aonrófar an hidrigin i bhfoirm dúile is éard atá i dtábla peiriadach na ndúl ceimiceach ar a dtugtar tábla peiriadach meindeiléiv uaireanta nó clár peiriadach na ndúl ná taispeántas táblach de na dúile ceimiceacha ar fad is eol dúinn a bheith ann cuirtear na dúile in ord de réir a struchtúir leictreonaigh agus na saintréithe ceimiceacha agus fisiceacha ag athrú go rialta trasna an tábla liostáiltear gach dúil de réir a huimhreach adamhaí agus a siombaile ceimicí tá na dúile leagtha amach air ina sraitheanna cothrománacha tréimhsí de réir a n uimhreacha adamhacha arb ionann iad sin is a n oiread prótón agus ina gcolúin cheartingearacha mar ghrúpaí gaolmhara de ghnáth dáiltear bosca ar gach dúil ann mar seo ba é an t eolaí dmítrí meindeiléiv a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain san am sin ní raibh eolas ag na daoine go fóill ar struchtúr inmheánach an adaimh agus mar sin ní raibh de bhunús ag meindeiléiv leis an tábla seo ach an meáchan adamhach ós rud é nach ionann i gcónaí ordú na ndúl de réir na huimhreach adamhaí agus de réir an mheáchain adamhaigh b éigean do mo dhuine ordú dhá dhúil i ndiaidh a chéile a athrú uaireanta is é an míniú a bhí aige ná nach raibh meáchain adamhacha na ndúl tomhaiste go cruinn go fóill cé go raibh níos mó ná cuid den cheart ann aige ansin is é an tuiscint atá againn inniu ar an scéal seo ná gurbh é líon na bprótón i núicléas an adaimh a insíonn cé acu dúil lena mbaineann an t adamh sin seachas an meáchan adamhach mar sin féin bhí meindeiléiv in ann tátail thábhachtacha a bhaint as a leagan féin de thábla peiriadach na ndúl nó thuar sé go raibh dúile áirithe ann i bhfad sular tháinig na heolaithe turgnamhacha trasna orthu cód datha do na huimhreacha adamhacha is é an héiliam an dara dúil is éadroime is é an ceann is éadroime de na triathgháis leis agus ós rud é nach bhfuil ach aon leictreonsceall ann níl an t ochtréad leictreonach aige ar an sceall is faide amuigh nó ní thugann an k sceall áit ach do dhá leictreon tá fiuchphointe agus leáphointe an héiliam níos ísle ná mar atá siad ag aon dúil eile agus mar sin ní bhíonn an dúil seo ar fáil ach mar ghás faoi ghnáth imthoscaí le fírinne ní féidir an héiliam a iompú ina sholad faoi ghnáthbhrú an atmaisféir in áit sioc is dual dó iompú ina leacht de chineál aisteach ar a dtugtar forshreabhán nó héiliam ii tá an forshreabhán beagnach saor ó shlaodacht mar sin ní féidir é a choinneáil i gcoimeádán oscailte agus é ag dreapadh thar bhruach an tsoithigh as a stuaim féin cé gurb é an héiliam an dara dúil is flúirsí san ollchruinne ní fhaightear mórán de ar an domhan is é is cúis leis ná nach dtéann sé i gcomhdhúile ceimiceacha mar thriathghás agus tá sé chomh héadrom mar ghás is nach bhfuil imtharraingt an domhain in ann é a choinneáil san atmaisféar thar na céadta bliain tá héiliam ar fáil sa ghás nádúrtha áfach agus soláthar leanúnach ann sa talamh ós rud é go dtáirgíonn na dúile troma radaighníomhacha héiliam de réir mar atá an meath ag teacht orthu is amhlaidh gurb é an t alfa mheath is dual don úráiniam agus don tóiriam na dúile radaighníomhacha is tábhachtaí agus is troime atá ar fáil sa dúlra agus níl san alfa cháithnín go bunúsach ach núicléas an iseatóip is coitianta de chuid an héiliam tá dhá iseatóp cobhsaí ag an héiliam is é sin héiliam a trí agus héiliam a ceathair tá dhá phrótón agus aon neodrón amháin i núicléas an chéad cheann acu agus dhá phrótón is dhá neodrón ag an dara ceann is é héiliam a ceathair is coitianta acu nó níl ach iarsmaí beaga den iseatóp éadrom le fáil i héiliam an atmaisféir táirge don mheath radaighníomhach atá ann chomh maith leis an iseatóp is troime nó is dual don tritiam iseatóp radaighníomhach na hidrigine héiliam a trí a dhéanamh agus béite cháithnín a astú baintear leas as an héiliam sa chrióiginic i ngléas ocsaigine le haghaidh domhaintumadóireachta in éadromáin agus mar ghás cosanta ilúsáideach mar thriathghás ní féidir don héiliam imoibriú ceimiceach a dhéanamh leis na dúile eile agus mar sin ní oibríonn sé ar orgánach an duine ar aon nós ná slí ní nimh atá ann mar sin agus an méid sin ráite ní mór cuimhne a choinneáil air go bhfuil an héiliam in ann duine a thachtadh mura gcuirtear a dhóthain ocsaigine leis spéisiúil go leor má mheasctar héiliam tríd an aer análaithe cuirfidh sé cársán barrúil i nguth an duine ar feadh tamaillín úrscéalaí drámadóir agus file éireannach ba ea samuel beckett aibreán nollaig tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar beckett is é rí na téatar na héigéille é bronnadh duais nobel na litríochta ar beckett sa bhliain as a chuid scríbhneoireachta toghadh beckett mar shaoi d aosdána sa bhliain cailleadh é i bpáras de bharr fadhbanna riospráide ba de bhunadh úgónach muintir beckett becuet ó thús agus deirtear gur bhog siad go héirinn ón bhfrainc i ndiaidh chúlghairm fhorógra nantes sa bhliain cé go gceistítear fírinne na teoirice sin bhí muintir beckett ina mbaill d eaglais na héireann ba theach mór le gairdín fairsing agus cúirt leadóige é cúl draighneach teach a mhuintire agus ba é athair an údair william a thóg é i mbruachbhaile charraig an tsionnaigh i mbaile átha cliath luaitear an teach agus an gairdín mar aon leis an gceantar máguaird ina ndearna sé siúlóidí lena athair chomh maith le ráschúrsa bhaile na lobhar stáisiún traenach charraig an tsionnaigh agus stáisiún shráid fhearchair ina chuid próis agus drámaí ba shuirbhéir cainníochta é a athair agus b altra í a mháthair d fhreastail beckett ar naíonra áitiúil nuair a bhí sé cúig bliana d aois agus b ansin a cuireadh tús lena chuid oideachais sa cheol agus bhog sé ansin go scoil theach phort an iarla i lár na cathrach gar do shráid fhearchair sa bhliain chuaigh beckett go scoil ríoga phort abhla in inis ceithleann contae fhear manach an scoil chéanna ina bhfuair oscar wilde a chuid oideachais ba lúthchleasaí nádúrtha é beckett agus bhain sé barr feabhais amach ag imirt cruicéid mar shlacaí ciotógach agus mar bhabhlálaí ciotógach meánluais ina dhiaidh sin bhí sé ar fhoireann ollscoil átha cliath agus d imir sé dhá chluiche den chéad scoth in aghaidh northamptonshire mar thoradh air sin ba eisean an t aon laureate nobel a luadh in wisden cricketer s almanack bíobla an chruicéid rinne beckett staidéar ar an bhfraincis ar an iodáilis agus ar an mbéarla ag coláiste na tríonóide baile átha cliath ón mbliain go bhí an dr a a luce scoláire berkeley agus berkelian mór le rá i measc a theagascóirí fad is a bhí sé ag freastal ar choláiste na tríonóide bhain beckett céim b a amach agus tar éis dó a bheith ag múineadh ar feadh tamaill i gcoláiste campbell i mbéal feirste thosaigh sé ag obair mar lecteur d anglais in école normale supérieure i bpáras fad is a bhí sé ann chuir thomas macgreevey file agus dlúthchara beckett a bhí ag obair ann chomh maith an t údar éireannach mór le rá james joyce in aithne dó níorbh fhada go raibh mórthionchar ag an bhfear sin ar beckett óg agus chabhraigh sé le joyce ar bhealaí éagsúla go háirithe le taighde ar an leabhar finnegan s wake sa bhliain d fhoilsigh beckett an chéad saothar dá chuid aiste chriticiúil dar teideal dante bruno vico joyce déanann an aiste saothar agus modh scríbhneoireachta joyce a chosaint ó líomhaintí go raibh siad deacair agus doiléir d aon ghnó agus bhí sí mar chuid de our exagmination round his factification for incamination of work in progress leabhar aistí faoi joyce ina raibh aistí ó phinn eugene jolas robert mcalmon agus william carlos williams i measc daoine eile tháinig meath ar dhlúthchaidreamh beckett le joyce agus a mhuintir áfach nuair nár ghlac sé leis an tsúil a bhí iníon joyce lucia ag caitheamh air ba i rith na tréimhse sin freisin a foilsíodh an chéad ghearrscéal dá chuid assumption i dtréimhseachán jolas dar teideal transition bhuaigh sé duais bheag litríochta an bhliain dár gcionn as dán a chum sé go mear ar ar tugadh whoroscope agus a bhain le beathaisnéis rené descartes a bhí beckett ag léamh ag an am nuair a spreagadh é chun saothar a chur isteach sa bhliain d fhill beckett ar choláiste na tríonóide mar léachtóir níorbh fhada áfach gur éirigh sé bréan dá ghairm roghnaithe acadúil chuir sé an mhídhúil a bhí aige ina leith in iúl le cleas a d imir sé ar chumann na nuatheangacha baile átha cliath léigh sé páipéar i bhfraincis faoi údar ó toulouse jean du chas bunaitheoir de ghluaiseacht ar a tugadh concentrism ní raibh in chas ná in concentrism ach cumadóireacht áfach chum beckett iad chun magadh faoi shaoithíneacht chuir beckett deireadh lena ghairm ghearr acadúil nuair a d éirigh sé as a phost i gcoláiste na tríonóide ag deireadh na bliana rinne sé comóradh ar an uair chinniúnach sin ina shaol le cumadh an dáin gnome spreagadh é chun é a scríobh i ndiaidh dó wilhelm meisters lehrjahre de chuid johann wolfgang von goethe a léamh agus foilsíodh é faoi dheireadh in the dublin magazine i tar éis dó coláiste na tríonóide a fhágáil thosaigh beckett ag taisteal san eoraip chaith sé roinnt ama i londain chomh maith áit ar foilsíodh proust staidéar criticiúil dá chuid ar an údar francach marcel proust sa bhliain thosaigh sé ar chóir leighis a mhair dhá bhliain le síciteiripeoir ón tavistock clinic an dr wilfred bion dhá bhliain ní ba dhéanaí i ndiaidh bhás a athar thug bion é chun tríú léacht tavistock de chuid carl jung a chloisteáil a chuaigh i bhfeidhm ar beckett le blianta fada ina dhiaidh sin dhírigh an léacht ar an ábhar never properly born agus ba léir gnéithe de i saothar beckett ina dhiaidh sin lena n áirítear watt agus waiting for godot nó tagann godot sa bhliain scríobh sé a chéad úrscéal dream of fair to middling women ach chinn sé ar é a fhágáil ar leataobh tar éis diúltú a fháil ó chuid mhaith foilsitheoirí foilsíodh an leabhar faoi dheireadh sa bhliain d ainneoin nach raibh sé in ann é a fhoilsiú bhí an t úrscéal mar fhoinse le haghaidh cuid mhaith de luathdhánta beckett chomh maith lena chéad leabhar lánfhada an cnuasach gearrscéalta more pricks than kicks d fhoilsigh beckett roinnt aistí agus léirmheasanna freisin le linn na tréimhse sin lena n áirítear recent irish poetry in the bookman lúnasa agus humanistic uietism léirmheas ar dhánta a charad thomas macgreevey in the dublin magazine iúil meán fómhair dhírigh an dá léirmheas úd ar shaothair macgreevey brian coffey denis devlin agus blanaid salkeld d ainneoin nach raibh mórán bainte amach acu ag an am rinne sé comparáid dhearfach idir iad agus údair eile na hathbheochana ceiltí agus rinne sé tagairt do ezra pound do t s eliot agus do shiombalaithe na fraince mar dhaoine mór le rá a tháinig rompu nuair a rinne sé cur síos ar na filí sin mar the nucleus of a living poetic in ireland bhí canóin filíochta nua aoiseach agus éireannach á bunú ag beckett sa bhliain an bhliain chéanna a d fhoilsigh sé cnuasach dá chuid filíochta echo s bones and other precipitates bhí sé ag obair ar a úrscéal murphy i mbealtaine na bliana sin scríobh sé chuig macgreevey ag rá go raibh sé ag léamh faoin scannánaíocht agus go raibh sé ag iarraidh dul go moscó chun staidéar a dhéanamh le sergei eisenstein ag institiúid cineamatagrafaíochta gerasimov i moscó i lár na bliana scríobh sé chuig sergei eisenstein agus vsevolod pudovkin á chur féin i láthair mar phrintíseach ní raibh toradh ar bith air sin áfach mar gur cailleadh litir beckett de bharr choraintín eisenstein le linn bhriseadh amach na bolgaí chomh maith lena aird a bheith ar athscríobh scripte dá léiriú scannáin a bhí curtha ar atráth chríochnaigh beckett murphy idir an dá linn agus ansin sa bhliain chuaigh sé ar turas fairsing timpeall na gearmáine le linn na tréimhse sin líon sé roinnt leabhar nótaí le liostaí d ealaín shuntasach a chonaic sé agus scríobh sé faoin bhfuath a bhí aige d fhiántas na naitsithe a bhí ag scaipeadh ar fud na tíre an tráth sin d fhill sé ar éirinn ar feadh tamall gearr sa bhliain le bheith ag faire ar fhoilsitheoireacht murphy d aistrigh sé féin an leabhar go fraincis an bhliain dár gcionn d éirigh idir é féin agus a mháthair freisin agus chuir sin lena chinneadh cur faoi i bpáras agus b ann a chuir sé faoi uaidh sin amach tar éis bhriseadh amach an dara cogadh domhanda sa bhliain toisc gurbh fhearr leis féin france at war to ireland at peace níorbh fhada go raibh aithne air timpeall chaiféanna la rive gauche b ansin a neartaigh sé a chairdeas le joyce agus a chruthaigh sé cairdeas nua le healaíontóirí ar nós alberto giacometti agus marcel duchamp daoine a d imir ficheall leis go minic ar feadh tamall gearr thart ar nollaig na bliana bhí beckett mór le peggy guggenheim a thug oblomov air mar leasainm as pearsa eapainmneach úrscéil ó pheann ivan goncharov in eanáir na bliana i bpáras agus é ag diúltú seirbhísí máistir striapach míchlúiteach ar a raibh an t ainm íorónta prudent sádh sa chliabh é agus ba bheag nár maraíodh é shocraigh james joyce seomra príobháideach san ospidéal do beckett ghabh poiblíocht ón eachtra sin aird suzanne dechevaux dumesnil bhí aithne éigin aici ar beckett óna chéad chuairt ar pháras an uair seo áfach chuir an bheirt tús le cneasaíocht fad saoil ag réamhéisteacht d fhiafraigh beckett dá ionsaitheoir cén tucaid a bhí leis an sá agus d fhreagair prudent ar nós cuma liom je ne sais pas monsieur je m excuse níl a fhios agam a dhuine uasail tá brón orm d insíodh beckett an eachtra ar nós scéal grinn scaití agus chaith sé uaidh an cúiseamh in aghaidh a ionsaitheora ar deireadh ar bhealach chun tuilleadh foirmiúlachtaí a sheachaint agus chomh maith leis sin mar thaitin béasaí agus carachtar prudent leis ghlac beckett páirt i bhfrithbheartaíocht na fraince tar éis fhorghabháil na gearmáine i d oibrigh sé mar theachtaire agus ba bheag nár ghabh an gestapo é cúpla uair thar thréimhse dhá bhliain i lúnasa na bliana rinneadh feall ar a aonad agus theith sé ó dheas de chois le suzanne go sráidbhaile beag darb ainm roussillon in département vaucluse i réigiún provence alpes cote d azur áit a a raibh siad sábháilte lean sé air ag cabhrú leis an bhfrithbheartaíocht ansin trí airm a stóráil i gcúlghairdín a thí le linn na mblianta a d fhan beckett in roussillon chabhraigh sé go hindíreach le sabaitéireacht mauis d arm na gearmáine i sléibhte vaucluse cé nár labhair sé go rómhinic faoina chuid oibre i rith an chogaidh bhronn rialtas na fraince croix de guerre agus médaille de la résistance ar beckett as a chuid éachtaí ag troid in aghaidh fhorghabháil na gearmáine go dtí deireadh a shaoil thagródh beckett dá pháirt le frithbheartaíocht na fraince mar boy scout stuff dúirt sé gur lean sé ar aghaidh ag obair ar an úrscéal watt fad is a bhí sé i bhfolach in rousillon in order to keep in touch b úrscéal é seo a thosaigh sé i agus a chríochnaigh sé i ach nár foilsíodh go dtí sa bhliain d fhill beckett ar bhaile átha cliath le haghaidh cuairt ghearr le linn dó a bheith ann bhí taibhreamh aige i seomra a mháthar inar léiríodh a lántodhchaí liteartha rinne sé ficseanú ar an eachtra sin ní ba dhéanaí ina dhráma krapp s last tape sa dráma ceaptar go bhfuil taibhreamh krapp suite ar an gcé thoir i ndún laoghaire cé nach dtugann aon ní sa dráma bunús don smaoineamh sin le linn oíche stoirmiúil agus aithníonn roinnt criticeoirí beckett i gcarachtar krapp chomh mór sin is go gceapann siad go raibh eipeafáine ealaíonta beckett féin san áit chéanna agus le linn an tsaghais chéanna aimsire bheadh an chuid is mó criticeoirí liteartha san airdeall faoi chomparáid a dhéanamh idir taithí carachtair agus taithí údair áfach tríd síos an dráma éisteann krapp le téip a rinne sé ní ba luaithe ina shaol ag pointe amháin cloiseann sé é féin agus é níos óige ag rá clear to me at last that the dark i have always struggled to keep under is in reality my most cuireann krapp an téip ar aghaidh áfach sula mbíonn deis ag an lucht féachana an taibhreamh ar fad a fháil amach nocht beckett le james knowlson ina dhiaidh sin gurb iad precious ally na focail atá fágtha ar lár ar an téip mar a luaigh knowlson sa bheathaisnéis damned to fame ós rud é áfach go raibh míchlú ar beckett as a bheith ag cur beathaisnéisithe agus criticeoirí amú agus ós rud é go mbíonn cuma fhite shaoráideach ar nochtadh dá leithéid go minic is dócha nach raibh buansmaoineamh ag beckett féin maidir le céard ba chóir a bheith san abairt smuta léigh criticeoirí beathaisnéiseacha tábhacht sa scéal gur inis sé go knowlson gur as a ghaol le james joyce a tháinig cuid de spreagadh an taibhrimh sin ní bhaineann tábhacht leis seo do thaibheoirí ná do léitheoirí áfach mhaígh beckett gurbh fhéidir go mbeadh sé faoi scáth joyce go deo agus nach mbeadh sé in ann é riamh a shárú bhí taibhreamh aige ansin mar a deir knowlson a bhféachtar air mar phointe cinntitheach ina ghairm míníonn knowlson an taibhreamh ansin mar a rinne beckett cur síos air in speaking of his own revelation beckett tended to focus on the recognition of his own stupidity and on his concern with impotence and ignorance he reformulated this for me while attempting to define his debt to james joyce i realized that joyce had gone as far as one could in the direction of knowing more in control of one s material he was always adding to it you only have to look at his proofs to see that i realized that my own way was in impoverishment in lack of knowledge and in taking away in subtracting rather than in adding míníonn knowlson beckett was rejecting the joycean principle that knowing more was a way of creatively understanding the world and controlling it in future his work would focus on poverty failure exile and loss as he put it on man as a non knower and as a non can er sa bhliain d fhoilsigh iris de chuid jean paul sartre les temps modernes an chéad chuid de ghearrscéal beckett suite ar ar tugadh la fin nó the end ní ba dhéanaí ach ní raibh a fhios acu nár chuir beckett ach leath den scéal chucu agus dhiúltaigh simone de beauvoir an dara cuid a fhoilsiú thosaigh beckett ar a cheathrú úrscéal a scríobh freisin mercier et camier nár foilsíodh go dtí thuar an t úrscéal ar chuid mhaith bealaí an saothar is cáiliúla dá chuid an dráma waiting for godot a scríobhadh tamall ina dhiaidh sin ach ní ba thábhachtaí fós ba é an chéad saothar fada a scríobh beckett díreach i bhfraincis an teanga inar scríobh sé an chuid is mó dá shaothair ina dhiaidh sin lena n áirítear an triológ úrscéalta a scríobh sé go luath ina dhiaidh sin molloy malone dies agus the unnamable d ainneoin é a bheith ina chainteoir béarla ó dhúchas roghnaigh beckett scríobh as fraincis mar mar a mhaígh sé féin b éasca dó scríobh i bhfraincis without style eascraíonn an chuid is mó de cháil choitianta beckett ón dráma waiting for godot in alt a luaitear go minic scríobh vivian mercier gur éirigh le beckett theoretical impossibility a bhaint amach a play in which nothing happens that yet keeps audiences glued to their seats what s more since the second act is a subtly different reprise of the first he has written a play in which nothing happens twice the irish times feabhra lch mar aon leis an gcuid is mó dá shaothair tar éis scríobhadh an dráma i bhfraincis i dtosach faoin teideal en attendant godot d oibrigh beckett ar an dráma idir deireadh fómhair na bliana agus eanáir na bliana foilsíodh é i agus léiríodh é den chéad uair i tháinig an leagan béarla ar an bhfód dhá bhliain ní ba dhéanaí bhí rath criticiúil coitianta agus conspóideach ar an dráma i bpáras d oscail sé i londain i agus bhí léirmheasanna diúltacha aige ar dtús ach tháinig athrú ar an bport sin nuair a scríobh harold hobson in the sunday times agus ní ba dhéanaí kenneth tynan léirmheasanna dearfacha faoi níor éirigh leis sna stáit aontaithe in miami ach d éirigh go measartha leis i nua eabhrac ina dhiaidh sin bhí an tóir ar an dráma agus d éirigh thar cinn le taibhithe sna stáit aontaithe agus sa ghearmáin is minic a chuirtear i láthair é fós sa lá atá inniu ann mar a dúradh faoin am sin bhí beckett ag scríobh i bhfraincis den chuid is mó d aistrigh sé a shaothair ar fad go béarla é féin ach chabhraigh patrick bowles lena aistriúchán ar molloy le rath waiting for godot d éirigh le beckett gairm a bhaint amach dó féin sa téatar chum beckett roinnt drámaí rathúla lánfhada ina dhiaidh sin lena n áirítear endgame an dráma réamhráite sin krapp s last tape cumtha i mbéarla happy days cumtha i mbéarla chomh maith i agus play bronnadh duais formentor na bhfoilsitheoirí idirnáisiúnta ar beckett i a roinn sé le jorge luis borges an bhliain sin mar aitheantas ar a shaothar bhí athruithe i gceist leis na seascaidí ó thaobh cúrsaí pearsanta agus gairmiúla de phós sé suzanne sa bhliain i searmanas sibhialta rúnda i sasana ar chúinsí a bhain le dlí oidhreachta na fraince den chuid is mó fuair sé cuirí teacht chuig cleachtaí agus léirithe ar fud na cruinne mar thoradh ar rath a chuid drámaí agus thosaigh sé ar ghairm nua mar stiúrthóir téatair dá bharr fuair sé a chéad choimisiún ón bbc third programme sa bhliain le haghaidh dráma raidió all that fall lean sé ar aghaidh ag scríobh le haghaidh an raidió go treallach agus ar deireadh bhí sé ag scríobh le haghaidh scannán agus na teilifíse chomh maith thosaigh sé ag scríobh i mbéarla arís freisin cé gur lean sé air ag scríobh i bhfraincis go dtí deireadh a shaoil míníonn an t aisteoir cary elwes ina dhialann físeáin den scannán the princess bride go raibh beckett ina chónaí in aice le muintir roussimoff agus go dtugadh sé síob ar scoil do mhac roussimoff gach lá mar go raibh an buachaill rómhór le dul ar an mbus nuair a d fhás andré rené roussimoff aníos bhí aithne air agus é ina choraí gairmiúil ar ar tugadh andré the giant fuair beckett amach gur bhuaigh sé duais nobel na litríochta fad is a bhí sé ar shaoire in tunis le suzanne i ndeireadh fómhair na bliana thug suzanne catastrophe ar an duais mar gur thuig sí go mbeadh a fear céile a bhí ina dhuine fíorphríobháideach faoi uallach an chlú uaidh sin amach cé nár thug beckett mórán agallamh uaireanta bhuaileadh sé le healaíontóirí scoláirí agus lucht a leanúna i bhforsheomra óstán plm st jacues i bpáras gar dá theach in montparnasse cailleadh suzanne an iúil agus é ina chlochrán i dteaghlach altranais fuair beckett bás an nollaig an bhliain chéanna tar éis dó a bheith thíos le heimfiséime agus b fhéidir galar parkinson cuireadh an bheirt le chéile in cimetire du montparnasse i bpáras faoi leac uaighe simplí eibhir amháin rud a chomhlíon treoir beckett go mbeadh sé ar dhath ar bith ach é a bheith liath go ginearálta féadtar gairmréim beckett a roinnt ina thrí thréimhse a luathshaothair go dtí deireadh an dara cogadh domhanda sa bhliain a mheántréimhse ón mbliain go dtí na luathseascaidí nuair a scríobh sé na saothair is mó clú dá chuid agus an tréimhse dhéanach nuair a d éirigh a shaothair ní ba ghiorra de réir a chéile agus ní b íosta ó na luathseascaidí go dtí a bhás i creidtear go forleathan go raibh tionchar mór ag saothar a charad james joyce ar luathshaothair beckett tá cuma thar a bheith léannta orthu agus dealraítear go léiríonn siad léann an údair ar mhaithe leis féin feictear roinnt sleachta doiléire iontu dá réir tá samplaí den stíl sin le feiceáil ag tús an chnuasaigh ghearrscéalta more pricks than kicks it was morning and belacua was stuck in the first of the canti in the moon he was so bogged that he could move neither backward nor forward blissful beatrice was there dante also and she explained the spots on the moon to him she shewed him in the first place where he was at fault then she put up her own explanation she had it from god therefore he could rely on its being accurate in every particular tá an sliocht lom lán de thagairtí do commedia le dante alighieri a chuirfeadh mearbhall ar léitheoirí nach mbeadh eolach ar an saothar sin tá tuartha ann freisin áfach de shaothair beckett a tháinig ní ba dheireanaí ina shaol éighníomhaíocht fhisiciúil charachtar belacua an chaoi a mbíonn an carachtar gafa lena aigne agus lena chuid smaointe féin agus an greann mí ómósach san abairt dheireanach feictear na gnéithe céanna in murphy an chéad úrscéal de chuid beckett a foilsíodh ar shlí pléitear téamaí na gealtachta agus na fichille chomh maith téamaí a tháinig aníos arís is arís eile ina shaothair ina dhiaidh sin tá gaoth an éadóchais agus an ghrinn dhuibh atá le feiceáil i gcuid mhaith de shaothair beckett i gcéad abairt an úrscéil the sun shone having no alternative on the nothing new scríobh beckett watt nuair a bhí sé i bhfolach in roussillon le linn an dara cogadh domhanda tá na saghas téamaí céanna ann ach níl sé chomh flasach céanna ó thaobh stíle de pléitear gluaiseacht an duine amhail is dá mba iomalartú matamaiticiúil í san úrscéal sin chomh maith gné a thuarann an aird faoi leith a bhí ag beckett i ngluaiseacht mhionchruinn a léirítear ina chuid úrscéalta agus drámaí ina dhiaidh sin ba i rith na tréimhse sin freisin a thosaigh beckett ag scríobh go cruthaitheach i bhfraincis ag deireadh na dtríochaidí scríobh sé roinnt dánta gearra sa teanga úd agus is léir ó fhoclaíocht thearc na ndánta sin go raibh beckett i mbun a stíl a shimpliú cé go ndearna sé é sin trí mheán teanga eile is léir an t athrú sin in watt ina theannta sin i gcodarsnacht le foclaíocht a chuid dánta béarla ón tréimhse chéanna a bailíodh in echo s bones and other precipitates chloígh beckett le fraincis ina chuid scríbhneoireachta tar éis an dara cogadh domhanda tháinig na saothair is marthanaí ó pheann beckett mar thoradh air sin agus mar thoradh ar an taibhreamh a luadh cheana a bhí aige i seomra a mháthar i mbaile átha cliath nuair a rith sé leis go mba chóir dá chuid saothair a bheith suibiachtúil agus sainiúil dá dhomhan inmheánach féin chum beckett ceithre mhórdhráma lánfhada don stáitse le linn na gceithre bliana déag a lean an cogadh en attendant godot scríofa waiting for godot fin de partie endgame krapp s last tape agus happy days meastar go minic bíodh sin ceart nó ná bíodh go raibh na drámaí sin bainteach le theatre of the absurd mar a thugtar air téann siad i ngleic leis na téamaí céanna is a phléann smaointeoirí eisíocha comhaimseartha trí mheán an ghrinn dhuibh cé nach féidir beckett féin a lipéadú mar eisí cheap martin esslin an téarma theatre of the absurd i leabhar leis an teideal céanna agus bhí beckett agus godot mar lárthéamaí sa leabhar mhaígh esslin gur chomhlíon na drámaí sin coincheap albert camus den áiféis nó the absurd go minic déantar beckett a lipéadú go lochtach mar smaointeoir eisíoch ar an gcúis sin cé go bhfuil cosúlachtaí ann ó thaobh cuid mhaith de na téamaí ní raibh claonadh ag beckett don eiseachas ar an iomlán go ginearálta téann na drámaí sin i ngleic le hábhar an éadóchais agus leis an toil chun maireachtála in ainneoin an éadóchais sin i gcoinne saoil nach dtuigeann agus ar ndóigh nach bhfuil sothuigthe déanann focail nell duine de bheirt charachtar endgame atá i ngéibheann in araidí luatha agus a labhraíonn astu scaití an achoimre is fearr a thabhairt ar théamaí drámaí beckett ón meántréimhse nothing is funnier than unhappiness i grant you that yes yes it s the most comical thing in the world and we laugh we laugh with a will in the beginning but it s always the same thing yes it s like the funny story we have heard too often we still find it funny but we don t laugh any more bhí sáréachtaí próis de chuid beckett ón tréimhse sin i bhfoirm na dtrí úrscéal molloy malone meurt malone dies agus l innommable the unnamable tagraítear do na húrscéalta sin mar thriológ uaireanta cé go bhfuil an nós sin in aghaidh thoil shainiúil an údair is féidir stíl agus téamaí aibí beckett mar a fhorbraíonn siad a rianú sna húrscéalta sin de réir mar a éiríonn siad níos gonta agus níos loime tá gnáth thréithe úrscéil ar nós ama áite gluaiseachta agus plota fós le haithint in molloy cuir i gcás agus ar ndóigh is úrscéal bleachtaireachta é ar bhealach cuireann sé gluaiseacht agus plota ar leataobh den chuid is mó in malone dies áfach cé go bhfuil táscaire éigin fós ann d áit agus d imeacht ama is i bhfoirm monalóg inmheánach atá aicsean an leabhair ar deireadh faightear réidh le gach ciall áite agus ama in the unnamable agus is cosúil gurb é buntéama an téacs an choimhlint idir mian an ghutha leanúint ar aghaidh ag labhairt ionas go leanfaidh sé ar aghaidh ag maireachtáil agus an dúil láidir atá aige ciúnas agus éaguimhne a aimsiú is mealltach an smaoineamh é macasamhail a dhéanamh den téama agus taithí beckett agus a thuiscint ar an tionchar a bhí ag an gcogadh ar an domhan in ainneoin na tuairime coitianta go bhfuil saothar beckett diúltach go bunúsach mar a léirítear in úrscéalta na tréimhse sin is cosúil go bhfaigheann an dúil maireachtála an bua air sin ar deireadh iontu féach mar shampla líne dheiridh cháiliúil the unnamable i can t go on i ll go on bhí fadhb ag beckett tar éis na dtrí úrscéal sin aon phíosa fada próis a scríobh mar is léir ó na scéalta gearra a cuireadh le chéile ina dhiaidh sin in texts for nothing d éirigh leis ceann de na saothair phróis ba radacaí a chruthú ag deireadh na gcaogaidí áfach comment c est how it is cuirtear eachtraí reacaire gan ainm atá ag snámh tríd an bpuiteach le mála de channaí bia os ár gcomhair sa saothar sin agus scríobhadh é i bhfoirm sraith alt gan aon phoncaíocht ar nós stíl teileagraif you are there somewhere alive somewhere vast stretch of time then it s over you are there no more alive no more then again you are there again alive again it wasn t over an error you begin again all over more or less in the same place or in another as when another image above in the light you come to in hospital in the dark thóg sé beagnach deich mbliana eile air ina dhiaidh sin saothar próis neamhdhrámata a chur le chéile agus meastar go forleathan gur tháinig deireadh le meántréimhse a ghairme mar scríbhneoir le how it is i rith na seascaidí agus na seachtóidí tháinig forbairt ar an gclaonadh i saothair beckett a bhí le feiceáil cheana i gcuid mhaith dá chuid oibre sna caogaidí i dtreo na fuinteachta agus deirtear dá réir gur shaothair íostaigh a bhí á scríobh aige is sampla antoisceach é breath den chlaonadh sin ní mhaireann sé ach soicind agus níl aon charachtair ann cé gur dócha gur thrácht íorónach a bhí ann ar oh calcutta an revue amharclannach a raibh sé ina chuid tosaigh de níl i gcarachtair dhrámaí beckett sa tréimhse dhéanach ach na buneilimintí agus ní raibh mórán carachtar sna luathdhrámaí ar aon nós tá trí charachtar sa dráma play mar shampla agus iad sáite i síothla móra chomh fada lena muiníl sa dráma teilifíse eh joe a scríobhadh don aisteoir jack macgowran déanann ceamara fócasú ar aghaidh an phríomhcharachtair de réir a chéile go dtí go mbíonn sé an ghar d aghaidh an aisteora agus níl mórán eile sa dráma not i seachas mar a deir beckett féin a moving mouth with the rest of the stage in darkness bhain cuid mhaith de na drámaí déanacha sin ar nós krapp s last tape leis an gcuimhne nó go sonrach le seanimeachtaí pianmhara a thabhairt chun cuimhne le linn nua am socair ina theannta sin chomh minic lena athrach phléigh na drámaí déanacha sin téama an duine féin agus é i ngéibheann agus faoi imscrúdú sa mhéad is go dtagann guth ón taobh amuigh isteach in intinn an phríomhcharachtair ar nós eh joe nó go ndéantar tuairisciú chiúin ar an bpríomhcharachtar ag carachtar eile ar nós not i d eascair catastrophe an dráma is polaitiúla de chuid beckett tiomnaithe do václav havel a phléigh téama na deachtóireachta go réasúnta soiléir ó théamaí dá leithéid le linn na tréimhse sin tháinig athbheochan ar fhilíocht beckett tar éis tréimhse éighníomhaíochta le roinnt dánta an ghonta i bhfraincis ar ar tugadh mirlitonnades ní raibh i gcuid acu ach sé fhocal chuaigh na dánta sin in aghaidh ghnáthghnás prionsabálta beckett a shaothar féin a aistriú chuig an teanga eile rinne roinnt scríbhneoirí derek mahon ina measc iarracht aistriúcháin a dhéanamh orthu ach níl sraith chríochnúil bhéarla díobh foilsithe go fóill cé go raibh beckett ag scríobh i bhfad níos mó drámaí ná prós le linn na tréimhse déanaí tá nod ina thaobh i dteideal an chnuasaigh de ghearrthéacsanna próis fizzles rinne jasper jones ealaíontóir meiriceánach léaráidí don chnuasach bhí athbheochan de shaghas éigin aige i leis an nóibhille company a leanadh le ill seen ill said agus worstward ho agus a bailíodh níos déanaí in nohow on lean beckett ar aghaidh ag díriú ar an gcuimhne agus ar thionchar na cuimhne ar an duine féin atá i ngéibheann agus faoi imscrúdú chomh maith le hionad corp ar an láthair trí mheán próis na scéalta spáis dúnta nó closed space stories mar a thugtar orthu mar is léir ó thús company a voice comes to one in the dark imagine to one on his back in the dark this he can tell by the pressure on his hind parts and by how the dark changes when he shuts his eyes and again when he opens them again only a small part of what is said can be verified as for example when he hears you are on your back in the dark then he must acknowledge the truth of what is said scríobh beckett a shaothar deiridh what is the word ina leaba sa teaghlach altranais inar chaith sé an chuid deiridh dá shaol bhí tionchar ag beckett ar scríbhneoirí ar nós václav havel john banville aidan higgins agus harold pinter ach bhí tionchar i bhfad níos leithne ná sin aige ar scríbhneoireacht thrialach ó na caogaidí i leith is é sin an ghlúin beat agus ina dhiaidh sin i gcomhthéacs na héireann bhí tionchar mór aige ar fhilí ar nós john banville derek mahon thomas kinsella chomh maith le scríbhneoirí ar nós trevor joyce agus catherine walsh a fhógraíonn a dtaobhú leis an traidisiún nua aoiseach de rogha ar an bpríomhshruth réalaí tá saothair cheoil cruthaithe ag cuid mhaith de mhórchumadóirí an ú haois bunaithe ar a chuid saothair lena n áirítear luciano berio gyrgy kurtág morton feldman pascal dusapin philip glass agus heinz holliger ba thionchar é saothar beckett chomh maith ar chuid mhaith amharcealaíontóirí lena n áirítear bruce nauman alexander arotin agus avigdor arikha bhí arikha spreagtha ag domhan liteartha beckett ach chomh maith leis sin tharraing sé roinnt portráidí de beckett agus rinne sé léaráidí le haghaidh roinnt dá shaothar tá beckett i measc na n údar is mó a phléitear agus is mó a raibh meas air ón bhfichiú haois agus tá tionscal criticiúil spreagtha aige atá beagnach chomh fairsing céanna is atá spreagtha ag james joyce tá tuairimí éagsúla criticiúla ann ina thaobh mhol roinnt criticeoirí luathfhealsúnacha é ar nós sartre agus theodor adorno sartre as a thaibhreamh den áiféis agus adorno as diúltú criticiúil a chuid saothair de shimplíochtaí cáineann criticeoirí eile ar nós georg lukacs é as an easpa réalachais a bheith meatach nó decadent láimhseálann eastát beckett atá faoi stiúir nia an údair edward beckett faoi láthair gach ceart le haghaidh taibhithe a chuid drámaí óna bhfuair sé bás tá clú conspóideach ag an eastát as a bheith ag coimeád dlúthsmachta ar an mbealach a chuirtear drámaí beckett i láthair agus ní bhronnann sé ceadúnais ar léiriúcháin nach gcloíonn go beacht le treoracha stáitse an údair sa bhliain tugadh cead do staraithe a raibh suim acu i nginealach beckett staidéir mhóilíneacha seanchais a dhéanamh ar riansamplaí dá chuid dna chun eolas cruinn ginealaigh a fháil amach ghlac an grianghrafadóir john minihan cuid de na grianghraif is cáiliúla a bhfuil ann de beckett idir agus agus d fhás caidreamh chomh dlúth sin eatarthu is go raibh sé ina ghrianghrafadóir oifigiúil dó go bunúsach measann daoine áirithe go bhfuil ceann de na grianghraif sin i measc na dtrí ghrianghraf is fearr ón bhfichiú haois is cosúil gurbh é an grianghrafadóir téatair john haynes áfach a ghlac an íomhá is coitianta de beckett tá sé le feiceáil ar chlúdach bheathaisnéis knowlson mar shampla glacadh an phortráid sin le linn cleachtaí in royal court theatre i londain inar ghlac haynes grianghraif de mhórán léirithe de shaothar beckett téatar raidió teilifís film úrscéalta nóibhillí scéalta scríbhneoir a rugadh i mbaile átha cliath in éirinn ab ea james augustine aloysius joyce gaelaítear a ainm mar séamus seoige scaití feabhra eanáir ba i mbéarla a scríobh sé a chuid saothair ach feictear ina mhórshaothair ar nós ulysses agus finnegans wake go raibh an eolas aige ar nua theangacha na heorpa beagán gaeilge san áireamh chomh maith le laidin gréigis fraincis spáinnis iodáilis agus mórán eile nach iad tá easaontas i measc lucht litríochta ar fheabhas chuid den scríbhneoireacht sna leabhair sin mar go bhfuil an teanga casta le meascán teangacha agus mar gur i bhfoirm sruth smaointe atá cuid mhór de is cur síos ar lá amháin i saol fhir óig an chuid is mó de ulysses agus ceiliúrann lucht liteartha bhaile átha cliath agus a gcairde lá bloom bloomsday ar meitheamh in ómós do laoch an leabhair leopold bloom chaith sé cuid mhór dá shaol san eoraip i bpáras na fraince i zrich na heilvéise agus i dtrieste na hiodáile sa chuid ba mhó fuair sé post i mbanc sa róimh fosta ach b fhuath leis an chathair úd agus d fhill seisean agus a theaghlach go trieste i ndiaidh tamaill ghairid b as gaillimh a bhean nora barnacle bhí iníon agus mac acu ghoill an glácóma air agus é ag druidim le deireadh a shaoil ach go háirithe agus bhí an deacracht aige léamh profaí a dhéanamh ar a chuid leabhar fuair sé bás i zrich nuair a tháinig cóma air i ndiaidh obráid ar othras bréifneach is cinnte go raibh an tionchar ag an stíl sin ar údair eile agus go bhfuil an éacht déanta aige i gcuid dá chuid cur síos i measc saothair james joyce tá troideadh cath chionn tsáile i gcontae chorcaí sa bhliain nuair a chloígh arm shasana na tiarnaí gaelacha agus fórsaí spáinneacha ba é an cath ba mhó ó thaobh chogadh na naoi mbliana agus freisin mar chuid den cogadh angla spáinneach bhí an bhanríon eilís i ag iarraidh an tír a chuir faoi chois ach throid na tiarnaí gaelacha ina haghaidh go háirithe aodh ó néill aodh rua ó dónaill agus ó suilleabháin tháinig tháinig b fhéidir saighdiúir faoi don juan de aguila agus don diego brochero i dtír ar an deireadh fómhair i gcionn tsáile thóg na spáinnigh an baile ach d fhan siad ann agus tar éis tamaill bhí siad timpeallaithe ag na sasanaigh bhí ar eilís i shasana agus na tiarnaí tuaisceartacha teacht ó dheas chun buaileadh leo rud a rinne siad go luath i ndiaidh an t eolas a fháil ar an nollaig bheartaigh siad ar na sasanaigh a ionsaí bhí orthu siúil go barr chnoc ard mháirtín ag súil le cabhair ó na spáinnigh ar an mbealach is dóigh go raibh ceo ar an mbealach agus ní raibh ó dónaill in ann teacht ar an gcnoc in am bhí ó néill ar barr an chnoic agus cheap sé go raibh cuma tréan ar na sasanaigh in ionad iontas a bheith orthu agus chúlaigh sé thar dhá abhainn agus réitigh sé a chuid fórsaí i tercios níl sé soiléir céard go díreach a tharla ach is cosúil gur tháinig na sasanaigh orthu agus gur scaip marcaithe na néireannach tar éis an dara ionsaí níor chorraigh na spáinnigh is cosúil nach raibh arm na néireannach smacht go leor le troid faoin aer agus nach raibh siad fiú tiomanta don troid freisin tá locht ar na spáinnigh dá bharr teacht i dtír sa deisceart fad is a bhí príomh airm na héireann sa tuaisceart an brú a chuir siad ar na héireannaigh troid in ionad fán go dtí go bhfuair airm na sasanach bás de bharr galair agus ocrais b éigean dóibhsean teitheadh ina dhiaidh sin go dtí an mór roinn rud a rinne siad sa bhliain agus ar a dtugtar imeacht na niarlaí ainm coitianta is ea imeacht na niarlaí ar imeacht aodh uí néill iarla thír eoghain agus ruairí uí dhomhnaill iarla thír chonaill sa bhliain agus suas le duine eile in éindí leo chuir na huaisle gaelacha fúthu ar an mór roinn go háirithe i dtíortha chaitlicigh na heorpa ar nós na fraince agus na spáinne teitheadh na niarlaí mar a thugtar air freisin éascaíodh plandáil uladh dá barr ba iad aodh ó néill iarla thír eoghain agus aodh rua ó domhnaill na cinnirí a bhí ar na gaeil le linn chogadh na naoi mbliana tar éis chath chionn tsáile i chúlaigh taoisigh na ngael go cúige uladh agus ghéilleadar do na sasanaigh i lean na coilínithe orthu á gciapadh áfach mar gur shíl siad go raibh an leasrí ró bhog ar na daoine a chuir cogadh orthu agus sa deireadh bheartaigh ó néill agus ruairí ó domhnaill a bhí ina chomharba ar aodh rua ar imeacht as a dtailte ba é cúchonnacht mag uidhir tiarna fhear manach a d eagraigh an turas tháinig long bhriotánach go loch suilí i bhfíorthuaisceart na tíre agus tugadh nócha duine ar bord chun na spáinne d imigh ó domhnaill chun na spáinne áit a bhfuair sé bás ar an meán fómhair sheol na taoisigh deireanacha amach as cuan suillí móire chun na deoraíochta chuaigh siad as sin chun na róimhe áit a bhfuair ó néill bás i is dúil mhiotalach é an litiam is í an uimhir adamhach atá aige ná agus is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná li tá trí phrótón i núicléas an adaimh litiam agus dá réir sin trí leictreon sa néal leictreon ceann de na miotail alcaileacha atá ann agus cosúil leis na miotail alcaileacha eile níl ach aon fhiúsleictreon amháin aige is í an chumraíocht leictreonach atá aige ná ss nó tá an sceall is gaire don núicléas lán agus aon leictreon amháin ar s fhithiseán an dara sceall mar sin is í an uimhir ocsaídiúcháin is dual dó ná tá adamh an litiam an araiciseach chun imoibriú a dhéanamh leis na neamh mhiotail ionas go gcaillfidh sé an fiúsleictreon le hiompú ina ian deimhneach tá sé riachtanach litiam a choinneáil dealaithe ón atmaisféar istigh san ola mar shampla nó má oibríonn an ocsaigin air tiocfaidh brat bán ocsaíde lio ocsaíd litiam air go sciobtha is miotal é a bhfuil loinnir an airgid ann a fhad is nach bhfuil an brat sin air oibríonn an t uisce air ar an dóigh chéanna cé nach bhfuil an t imoibriú leis an uisce chomh tobann agus a bhíonn sé ag na miotail alcaileacha eile níl tréithe an mhiotail alcailigh chomh láidir ag an litiam agus ag na miotail eile sa ghrúpa seo nó is é an ceann is airde leáphointe agus an ceann is deacra a ghearradh acu is féidir an litiam a ghearradh le gnáthscian ach níl sé chomh bog leis an sóidiam cuir i gcás cé nach bhfuil an litiam chomh fíochmhar leis na miotail eile sa ghrúpa céanna ag imoibriú baineann na dainséir chéanna leis iompaíonn sé ina hiodrocsaíd litiam nuair a thagann sé i dteagmháil leis an uisce ionas go gcruthaítear tuaslagán an bhunata ar féidir dó dochar a dhéanamh d fhíocháin an choirp níltear sásta an bhfuil na hiain litiam úsáideach don duine ar aon nós fiú mar riandúil ach má bhíonn farasbarr acu ann beidh siad ina nimh don orgánach dhaonna cosúil leis na miotail alcaileacha eile tá an litiam an éadrom agus é ag snámh ar dhromchla an uisce le fírinne tá sé níos éadroime ná aon mhiotal eile nó fiú aon dúil eile atá ina solad le teocht an tseomra tá a leáphointe níos airde ná leáphointí na miotal alcaileach eile ach mar sin féin tá sé sách íseal c nó k is é an fiuchphointe atá aige ná c nó k níos ísle ná leáphointe an iarainn cuir i gcás ó tá an litiam ina dhí ocsaídeoir láidir cosúil leis na miotail alcaileacha eile níl sé le fáil sa dúlra ina mhiotal is iad na mianraí is tábhachtaí a bhfuil litiam iontu ná an spodaiméin arb í sileacáit an litiam agus an alúmanaim í an leipidilít an míoca litia a bhfuil sileacáití alúmanáití hiodrocsaídí agus fluairídí an litiam an photáisiam agus an alúmanaim measctha inti an pheitilít nó an chastairít cineál eile de shileacáit an litiam agus an alúmanaim agus an amblagáinít arb í fosfáit an litiam an tsóidiam agus an alúmanaim í agus iain fhluairíde agus hiodrocsaíde measctha tríthi baintear úsáid as an litiam i gcadhnraí batairí leictreacha i ngléasra aistrithe teasa tóstaeir micreathonnáin agus i gcóimhiotail éadroma as a ndéantar eitleáin thairis sin tá carbónáit an litiam tábhachtach mar shíceachógas le maolú ar na mothúcháin ós rud é áfach go bhfuil nimhiúlacht áirithe ag baint leis na hiain litiam ní mór súil a choinneáil ar a dtiúchan i bhfuil an othair atá ag fáil cóir leighis den chineál seo is é vladímír vladímírovits pútín putn rúisis uachtarán ar chónaidhm na rúise ó bealtaine rugadh pútín i leningrad cathair pheadair anois ar an deireadh fómhair bhain sé amach céim dlí in ollscoil stáit leningrad sa bhliain mar oifigeach i gcoiste na státslándála kgb ón mbliain go dtí chaith putin na blianta sa ddr poblacht dhaonlathach na gearmáine ar an iúil d éirigh putin ina cheannaire ar sheirbhís uile rúiseach na slándála fsb a lean an kgb d fhan sé sa phost sin go dtí lúnasa ba phríomh aire ar an rúis i rialtas boris eiltsin é ó mhí lúnasa mar phríomh aire bhí meas mór ag na rúisigh ar putin mar gheall ar an gcaoi a ndearna sé bainistíocht ar an ionsaí a rinne an rúis ar an tseisnia nuair a d fhógair muintir na tíre sin neamhspleáchas agus iad ag iarraidh dealú a fháil ón rúis d éirigh eiltsin as a phost an nollaig agus ceapadh pútín mar leas uachtarán le feidhmiú mar uachtarán ar an rúis bhuaigh pútín an toghchán sa bhliain ar go leor bealaí ceannaire as an ngnáth é pútín bhí sé cuibheasach óg sa bhliain go háirithe i comparáid leis na seanfhondúirí a bhíodh ag rialú an stáit shóivéadaigh staonann sé ón mbiotáille agus tá an suim aige i gcúrsaí spóirt tá sé ag cleachtadh júdó óna chéad óige is ball den eaglais cheartchreidmheach rúiseach é agus deir formhór na dtráchtairí nach ag magadh a bhí sé nuair a thiontaigh sé ina chríostaí chomh maith leis an rúisis tá béarla agus gearmáinis aige agus é beagnach chomh líofa le cainteoir dúchais sa dá theanga tá bean agus beirt chlainne ag pútín má d fhéach eiltsin le bua a bhreith ar oidhreacht spioradálta an aontas sóivéadach tá a mhalairt dearcadh ag pútín ar an tréimhse sin i stair na tíre fiú na hainghníomhartha a rinne an rialtas cumannach is cuid thábhachtach iad den stair as ar fáscadh rúis an lae inniu dar leis agus níl mórán fonn air ach an oiread locht a fháil ar an deachtóir brúidiúil úd stalin cuid de na siombailí náisiúnta sóivéadacha a caitheadh i dtraipisí i mblianta uachtaránachta eiltsin tugadh isteach arís iad le caoinchead phutin mar shampla an bhratach mhíleata dhearg armas na réalta sóivéadaí agus an t amhrán náisiúnta sóivéadach cé gur athraíodh na focail chuir pútín in aghaidh an chogaidh san iaráic sa bhliain tar éis an chogaidh d iarr uachtarán stáit aontaithe mheiriceá george w bush ar na náisiúin aontaithe na smachtbhannaí eacnamaíocha i gcoinne na hiaráice a chur ar ceal rud ar thaobhaigh pútín leis mar gur ghá go ligfí do choimisiún na náisiúin aontaithe a chuid oibre ag cuardach arm ollscriosta san iaráic a chur i gcrích bhain páirtí pútín páirtí na rúise aontaithe mórbhua amach sna toghcháin pharlaiminte sa bhliain dúirt tuairisceoirí eachtrannacha go raibh an toghchán é féin féaráilte ach go ndearna lucht na meán cumarsáide a bhíonn faoi thionchar an rialtais den chuid is mó go háirithe an teilifís náisiúnta bolscaireacht mhillteach ar mhaithe le páirtí an rialtais gan cead cainte a fhágáil ag na páirtithe eile ach ar éigean an feabhra níos lú ná mí roimh na toghcháin ruaig pútín a phríomh aire michail kasianov agus an chomh aireacht rúiseach ar fad as a bpoist agus chuir sé victor christséincó ina áit mar phríomh aire feidhmitheach ar márta d ainmnigh sé michail fradcov chun an phoist an márta reáchtáladh toghcháin uachtaránachta agus bhain pútín amach an dara bua nó ghnóthaigh sé de na vótaí arís bhí feachtas ollmhór ar an teilifís náisiúnta rúiseach ach deirtear go raibh an toghchán é féin cothrom ní cheadaítear faoi bhunreacht na cónaidhme dul don phobal den tríú huair i ndiaidh thoghcháin pharlaiminte ghnóthaigh putin móramh sách mór leis an mbunreacht a athrú ach tugadh comhairle do phutin gan a bheannacht a thabhairt don athrú seo ag an am mar sin ó go dtí bhí putin ina chathaoirleach na cónaidhme deirtear go bhfuil dhá dhream ag obair ar an gcreimlín anois is minic a bhíonn easaontas idir an dá dhream seo mar shampla nuair a cuireadh an dlí ar michail chodorkovskí an mórghróintín artola cuireann pútín strus air féin gan a bheith róchóngarach do cheachtar den dá dhream cé go bhfuil baint ag a thánaiste alacsandar volaisin leis an gclann meastar gur bhagair volaisin go n éireodh sé as a phost nuair a gabhadh chodorkovskí ghlac pútín leis an seasamh anuas agus chuir sé dimítrí meidvedev cathaoirleach gazprom an comhlacht stáit gáis ina áit duine eile atá ceangailte leis an gclann is ea an t iar phríomh aire michail kasianov chuaigh kasianov i gcoinne rabhadh pútín gan baint leis an scéal agus chuir sé in iúl go raibh an imní air faoin dlí a bheith á chur ar chodorkovskí iad sin atá claonta le vladimir pútín is maith leo a áitiú gur chum déantóirí na scannán harry potter dobby in íomhá an uachtaráin rúisigh d aon turas tá maigh eo nó contae mhaigh eo ar chósta thiar na héireann i gcúige chonnacht atá sé ó mhainistir mhaigh eo nó maigh eo na sacsan i lár an chontae a thagann an t ainm agus is éard is ciall leis ná machaire nó maigh le crainn eo nó iúir is é caisleán an bharraigh an príomhbhaile atá ann tá cnoc mhuire ina ndeirtear gur thaispeán an mhaighdean muire í féin do leanaí gar do theorann chontae ros comáin agus tá basilica anois ann le busanna cuairteoirí ar a thriall chuile bhlian tógadh aerfort an aice lámha i mbaile chathail tar éis feachtais a reachtaigh an moinsíneoir james horan ar a dtugtar aerfort chnoic mhuire nó aerfort horan in iarthar an chontae atá cruach phádraig sliabh ar a ndeirtear go rinne naomh pádraig troscadh ar feadh lá agus oíche bhí beagán gaeilge sa chontae i rith an chéid seo caite ach tá lagar mór tagtha ar líon na ngaeilgeoirí inniu mar sin féin tá trí cheantar ann atá ina ngaeltachtaí oifigiúla is iad sin tuar mhic éadaigh agus na bailte máguaird ar iar chladach loch measca an t oirthear oileán acla araon le hinis bigil agus an chuid is mó d iorras tá fíor ghaeltachtaí fágtha i ndún chaocháin agus ar an bhfál mór eachléim tá an turasóireacht tábhachtach in iarthar agus i dtuaisceart an chontae tá iascach maith sna lochanna ar nós loch measca agus sna haibhneacha i gcontae mhaigh eo mar go bhfuil an t uisce glan agus tá cáil idirnáisiúnta ar an muaidhe dá bharr ní raibh mórán tionscail trom i maigh eo ar feadh na céadta blian bhí an t ainm ar mhaigh eo le fada ar bheith bocht agus is fíor go raibh an chuid imirce ó mhaigh eo go dtí blianta beaga anuas deirtí faoi muigh eo dia ár sábháil tá an talamh garbh go maith in iarthar an chontae agus théadh cuid mhaith spailpíní as maigh eo go feirmeacha torthúla sa chuid eile den tír go sasana agus go halbain tá cruthú ó thochailt i machairí chéide go bhfuil daoine ag cur fúthu sa chuid seo den tír leis na mílte blian in aimsir eilís i ba fhoghlaí mara í gráinne uí mháille nó gráinne mhaol a raibh eagla agus ómós ag gael agus gall di tháinig an ginearál humbert i dtír i gcill ala sa bhlian le cuidiú leis an éirí amach agus d éirigh go maith leo ar dtús tugtar rásaí chaisleáin an bharraigh ar ar éacht seo ar ndóigh tháinig arm shasana i gceannas ar an éirí amach ar deireadh ag deireadh an ú haois bhí mícheál dáibhéad as an tsráid sa chontae ina cheannaire ar chonradh na talún agus bhí an aighneas idir na tionóntaí agus na tiarnaí talún mar gheall ar an gcruatan a bhí ar na gnáthdhaoine i rith ghortaí agus ina ndiaidh is é caisleán an bharraigh i mbéarla castlebar príomhbhaile chontae mhaigh eo agus é suite i lár an chontae tá daonra timpeall ann tá abhainn bheag a shruthaíonn tríd an mbaile leath an baile timpeall chaisleáin de barra san ú haois agus cuireadh garastún sasanach ann níos déanaí leanann beairic míleata sa bhaile inniu féin ní hionadh mar sin go raibh coimhlint airm i lár stair an bhaile bhí an scrios ar gharastún sasanach an bhaile i rith éirí amach le cuidiú fhórsaí francacha faoin nginearál humbert chomh trom sin gur tugadh rásaí chaisleáin an bharraigh air fógraíodh poblacht chonnacht an ghairid i ndiaidh an bhuaidh agus ainmníodh úinéir talún áitiúil john moore mar uachtarán air tá a chorp curtha i gcoirnéal de fhaiche an bhaile ar a dtugtar an mall an áit a raibh na ceannairí eile don cheannairc crochta tá gnó mór táirgeála ag baxter international sa bhaile sna nóchaidí cuireadh craobh de institiúid teicneolaíochta ghaillimh agus mhuigh eo ar bun sa bhaile cuireadh go mór le hospidéal an chontae ospidéal ginearálta chaisleáin an bharraigh sna nóchaidí leis sin go léir tá forbairt thar an ngnás ar an mbaile le deich mbliana anuas agus tá aldi na gearmáine tesco dunnes stores agus siopaí móra shasana agus na mór roinne anois sa bhaile i bhí ann i cailsléan an bharraigh bhí ábalta gaeilge a labhairt ach labhair gaeilge go laethúil cuireadh craobh saoil tíre de mhúsaem náisiúnta na héireann ar bun sa túrloch ar imeall an bhaile go déanach sna í tá líne traenach as baile átha cliath a leanann ar aghaidh go cathair na mart le líne eile go béal an átha tá aerfort chnoc mhuire ar a dtugtar aerfort idirnáisiúnta an mhonsignor horan freisin lámh le baile chathail tuairim is km soir ón mbaile tugtar sruth na maoile béarla north channel nó straits of moyle ar an fharraige idir tuaisceart éireann agus albain tá an aistear an ghearr míle ag áit amháin agus bhí an chumarsáid idir iarthar na halban agus tuaisceart agus iarthar na héireann i gcónaí tá dhá phríomh bhealach bád thar sruth na maoile idir bhéal feirste agus an t srón reamhar an rinn ramhar agus fosta idir latharna agus machair an sgithich cairn rian i rith an tsamhraidh gluaiseann bád idir baile an chaistil agus ceann loch chille chiaráin agus idir béal feirste agus doolish dubh lios oileán mhanann chomh maith tá bá dearg ar fháil i lár den cósta contae aontroma agus sé mhíle ón cósta ag latharna tá na maighdeanacha ar fháil ní theann an bád ó latharna go machair an sgithich ach timpeall trí míle uathu is é uachtarán na stát aontaithe an t oifigeach polaitiúil agus feidhmeannach is airde i stáit aontaithe mheiriceá is é ceann stáit agus ceannaire na bhfórsaí armtha agus feidhmíonn sé mar cheannaire ar thrí chraobh an rialtais is iad an t uachtarán agus foireann a oifige an chumhacht fheidhmitheach is í an chomhdháil teach ionadaithe agus an seanad an chumhacht reachtaíochta agus is í an chumhacht bhreithiúnach an córas dlí rinne an bunreacht ardcheannasaí ar na fórsaí armtha den uachtarán is téarma oifige mbliana atá i gceist agus ón bhliain i leith ní féidir le huachtarán níos mó ná théarma a chaitheamh sa phost is é donald trump an t uachtarán reatha toghadh sa bhliain é agus chuaigh sé i mbun dualgais ar eanáir is teanga rómánsach í an fhraincis franais fuaimniú fs a áirítear ar theangacha móra an domhain tá sí ó dhúchas ag milliún duine chomh maith le tuairim is milliún duine a d fhoghlaim ar scoil í tá pobal suaithinseach frainciseoirí le fáil i gceithre thír is caoga ar fud an domhain ach is í an fhrainc an tír is líonmhaire cainteoirí dúchais agus is ansin a tháinig an teanga ar an bhfód i dtús báire thairis sin tá go leor cainteoirí i uébec i gceanada sa bheilg agus san eilvéis as an laidin a d eascair an fhraincis ar nós na portaingéisise na spáinnise na hiodáilise na catalóinise na rómáinise agus na dteangacha rómánsacha eile deirtear gurbh fhéidir gur tháinig laidin chomónta na gaille faoi anáil na gaillise rud a d fhágfadh lorg ar an bhfraincis féin tháinig a lán focal nua isteach san fhraincis ón teanga gearmáinice a bhí á labhairt ag na frainc dream a rinne ionradh ar an tír nuair a mheath cumhacht na himpireachta rómhánaí teanga oifigiúil í an fhraincis in aon tír déag is fiche agus iad ina mballstáit de chomhphobal na náisiún fraincise la francophonie tá stádas oifigiúil ag an bhfraincis sna náisiúin aontaithe agus ina lán eagraíochtaí idirnáisiúnta eile tá an fhraincis á saothrú mar mheán scríbhneoireachta ag a lán scríbhneoirí agus fealsúna san fhrainc féin agus i dtíortha eile agus ní háibhéil a rá go bhfuil sí ar ceann de na teangacha is tábhachtaí ó thaobh na litríochta de bhí jean racine ar dhuine de dhrámadóirí móra an domhain sa tseachtú haois déag bhí voltaire ar an gcéad fhealsamh mór de chuid na heagnaíochta agus chuidigh áitiú a leithéidí le réabhlóidí mhóra an ú haois réabhlóid mheiriceá agus réabhlóid na fraince a chur ar siúl duine de mhórfhealsúna na fichiú haoise ba ea jean paul sartre fear a bheartaigh fealsúnachtl an eiseachais bhí an tionchar ag charles baudelaire arthur rimbaud agus mallarmé i gcúrsaí filíochta sa ú haois gan trácht ar phrós scríbhneoirí móra na linne scríbhneoirí suntasacha iad an francach michel déon agus an ceanadach jacues godbout inniu de réir bhunreacht na fraince is í an fhraincis an t aon teanga oifigiúil amháin i bpoblacht na fraince ón mbliain i leith ach le fírinne tá an stádas sin aici le fada an lá is gnách a rá gurbh é reacht villers cotterts thiar sa bhliain a bhronn stádas oifigiúil ar an teanga an chéad lá riamh roimhe sin ba í an laidin an teanga ab airde stádas san fhrainc tá polasaithe oifigiúla i bhfeidhm ag an stát leis an teanga dhúchais a chur chun cinn agus le bac a chur ar thionchar an bhéarla trí théarmaí dúchasacha a sholáthar cuireann náisiúnachas oifigiúil na fraince an bhéim ar an teanga mar shiombail d aontas na tíre agus dá bhrí sin bíonn an scothaicme pholaitiúil intleachtúil agus riaracháin doicheallach go leor roimh theangacha réigiúnacha na fraince ar nós na briotáinise teanga oifigiúil í an fhraincis san eilvéis tá sí ar an dara teanga is mó a labhraítear san eilvéis agus í ó dhúchas ag duine as cúigear teanga oifigiúil í an fhraincis sa bheilg chomh maith tá sí ó dhúchas as de mhuintir na tíre agus í foghlamtha go maith ag den chuid eile is í an fhraincis an t aon teanga oifigiúil i monacó cé go bhfuil teanga ag muintir na háite atá níos cosúla le canúint liguria san iodáil ná leis an bhfraincis is í an chatalóinis teanga oifigiúil andóra ach is í an fhrainc a sholáthraíonn an teagasc scoile i gcuid mhaith de scoileanna andóra de réir na gconarthaí idir an fhrainc agus an spáinn faoi dheighilt na cumhachta sa tír an curaclam francach agus an teanga fhraincise atá i bhfeidhm sna scoileanna sin rud a fhágann go bhfuil fraincis go paiteanta ag cuid mhór de mhuintir andóra teangacha oifigiúla iad an fhraincis agus an iodáilis in éineacht i ngleann aosta in aice le teorainn na fraince labhraíonn cuid mhór de mhuintir an ghleanna franca phrovansáilis nó arpitan mar a thugann lucht a hathbheochana uirthi inniu ach ós rud é go nglacann a lán leis an teanga seo mar chanúint fraincise is é dearcadh oifigiúil na hiodáile gurb í an fhraincis chaighdeánach is fearr a fhreastalaíonn ar riachtanaisí cultúrtha na ndaoine seo tá trí theanga oifigiúla i lucsamburg mar atá an lucsambuirgis an ghearmáinis agus an fhraincis is í an lucsambuirgis teanga dhúchasach na lucsamburgach agus is canúint de chuid na gearmáinise í ós rud é go bhfuil an ghearmáinis an chóngarach di cleachtar mar theanga chultúrtha í ach is í an fhraincis an t aon teanga amháin a úsáidtear i gcúrsaí reachtaíochta ainmneacha fraincise amháin atá ar na forais phoiblí is í an ghearmáinis teanga na nuachtán ach is í an lucsambuirgis caint na ndaoine bhíodh canúintí áitiúla fraincise á labhairt in oileán gheirsí agus in oileán gheansaí ach is fada ag géilleadh don bhéarla iad tá na canúintí seo á saothrú ag lucht athbheochana agus baintear úsáid áirithe astu mar theangacha liteartha maidir leis an bhfraincis chaighdeánaithe tá cineál stádas oifigiúil aici i gcúrsaí riaracháin tá difríochtaí áirithe idir fraincis chaighdeánach gheirsí agus caighdeán na fraince tá cuid mhaith téarmaí dlí dá gcuid féin ag muintir an oileáin rud a chuirfeadh i gcuimhne duit an dóigh a n úsáidtear téarmaí dlí albanacha i mbéarla caighdeánach na halban ba í an fhraincis an dara teanga iasachta is mó labhairt mar phríomhtheanga tí in éirinn sa bhliain ba í an phríomhtheanga ag duine do daonra na tíre ba í an ceathrú teanga is mó labhairt san iomlán de réir suirbhé a dhein eurobarometer sa bhliain dúirt go raibh ar a gcumas comhrá a bheith acu as fraincis teanga oifigiúil í an fhraincis i gceanada agus is í an t aon teanga oifigiúil amháin i uébec ón mbliain i leith tá sí ó dhúchas ag ceathrar as gach cúigear i uébec féin agus tá canúintí dá gcuid féin ag new brunswick ag ontario ag manitoba ag albain nua agus ag oileán phrionsa éadbhard tá stádas oifigiúil ag an bhfraincis i new brunswick in éineacht leis an mbéarla agus an teanga ó dhúchas ag aon duine amháin as an triúr ansin maidir le hontario tá leathmhilliún frainciseoirí ansin cé nach bhfuil stádas oifigiúil ag an teanga sa stát tá sé mhilliún cainteoir dúchais ina gcónaí i uébec agus breis is dhá chéad míle i new brunswick cé nach bhfuil stádas oifigiúil ag an teanga ach i dhá chúige i gceanada cuireann na húdaráis caol orthu seirbhísí a sholáthar sa teanga in aon áit ina bhfuil pobal substaintiúil fraincise le fáil tugann an trí chríoch thuaidh i gceanada mar atá yukon nunavut agus críocha an iarthuaiscirt aitheantas oifigiúil don fhraincis freisin toisc go bhfuil rialtas cheanada féin dátheangach go hoifigiúil is í an fhraincis an t aon teanga oifigiúil amháin i háití cé nach labhraíonn ach an uasaicme í is í an teanga úd kreyl caint na sráide is fásteanga í atá bunaithe ar an bhfraincis cé go bhfuil an fhraincis ar an tríú teanga is mó a labhraítear sna stáit aontaithe níl stádas oifigiúil ar bith aici ansin tá sí ar an dara teanga is mó i new hampshire louisiana maine agus vermont dhá chineál fraincis atá á labhairt i louisiana créole agus cajun fásteanga í an teanga créole agus í tar éis cuid mhór de ghramadach na fraincise caighdeánaí a chailleadh faoi bhrú an bhéarla na spáinnise na dteangacha bundúchasacha agus na dteangacha afracánacha is iad na gormaigh is mó a labhraíonn í an chuid is mó d fhrainciseoirí an domhain tá cónaí orthu san afraic de réir na tuairisce a d eisigh eagraíocht idirnáisiúnta na dtíortha fraincise organisation internationale de la francophonie tá mhilliún duine san afraic a bhfuil fraincis acu ó dhúchas nó ón scoil tá cónaí orthu in aon tír déag is fiche ar fud na hilchríche de ghnáth caithfidh na hafracánaigh an fhraincis a fhoghlaim ar scoil mar theanga iasachta in áiteanna áfach is féidir teacht ar chainteoirí dúchais tá an fhraincis á labhairt mar theanga dhúchais timpeall ar abidjan sa chósta eabhair agus i libreville sa ghabúin ní féidir a rá go mbeadh aon leagan amháin den fhraincis ann a dtabharfaí fraincis na hafraice air tá leaganacha éagsúla den teanga ann agus iad go léir faoi anáil na dteangacha bundúchasacha áitiúla bhí an fhraincis ina teanga oifigiúil sa liobáin nuair a bhí an tír á rialú ag an bhfrainc de réir shainordú chonradh na náisiún sa bhliain bhain an liobáin amach neamhspleáchas ar an bhfrainc agus ansin níor bronnadh stádas oifigiúil ach ar an araibis ina dhiaidh sin is uile tá ardmheas ag muintir na liobáine ar an bhfraincis i gcónaí agus iad á foghlaim is á saothrú go dúthrachtach baintear úsáid éigin as an bhfraincis sa chambóid agus i laos oidhreacht choilíneach is cúis leis ar ndóigh labhraíonn cuid mhaith seandaoine i vítneam í chomh maith ó bhí sí á saothrú ag an scothaicme ach rachadh sé rite leat teacht ar fhrainciseoirí óga anois tá stádas oifigiúil ag an bhfraincis i bpondicherry san india an t aon áit amháin a choinnigh na francaigh acu féin sa tír tar éis do na sasanaigh teacht i dtreis tá lycée nó meánscoil fhrancach ann fós is í an tamailis an teanga is mó atá i réim ansin áfach tháinig an laidin go dtí an ghaill le léigiúin iúil caesar a d fhorghabh an tír sna idí rc go dtí sin bhí canúintí ceilteacha á labhairt sa chuid ba mhó den tír agus dealraíonn sé fosta go raibh cineál sean bhascaise acatáinis le cloisteáil sa deisceart thréig na gailligh a gcuid ceiltise de réir a chéile áfach agus níor mhair ach dornán focal ceilteach san fhraincis is ainmneacha iad ar ghnéithe den tír ar phlandaí agus ar rudaí a bhaineann le talmhaíocht agus le feirmeoireacht maidir leis an gcineál laidine a d fhoghlaim na gailligh áfach níorbh í laidin ardnósach na scothaicme í ach caint chomónta na saighdiúirí b fhéidir go bhfuil tionchar na ceiltise le haithint ar ghramadach agus ar chomhréir na fraincise is minic an cuspóir á chur in iúl i dtús abairte ar son na béime mar a dhéantar i ngaeilge le cúnamh an chopail c est lui ui parle is eisean atá ag labhairt is ionann an modh comhairimh sa dá theanga uatre vingt ceithre fichid nó ceithre scór ar ndóigh chloisfeá ochtó i ngaeilge an lae inniu freisin nuair a tháinig meath ar impireacht na róimhe shealbhaigh na frainc treibh a raibh teanga gearmáinice acu agus í cosúil leis na canúintí ba thús don ollainnis agus don ghearmáinis an ghaill agus bhunaigh siad ríocht ansin faoi cheannas chlóvais d fhág siad a n ainm féin ar an teanga franais agus rinne siad dearmad dá gcuid canúintí féin fuair an tsean fhraincis a lán focal ó chaint na bhfranc leithéid téarmaíocht chogaidh maréchal marascal cf marskálkur na híoslainnise marsk nó marskalk na sualainnise marschall na gearmáinise ainmneacha na ndathanna bleu gorm cf blue an bhéarla blau na gearmáinise blár na híoslainnise bl na sualainnise agus a lán eile sampla eile is ea guerre cogadh arb ionann é agus war an bhéarla chuaigh sé in éag sna teangacha gearmáinice eile áfach styrjld a deirtear as íoslainnis inniu krieg an focal gearmáinise oorlog a deir na hollannaigh tá gaol idir choisir togh roghnaigh agus choose an bhéarla nó erkiesen na gearmáinise breacadh an fhraincis nó canúint a bhí gaolmhar léi síos den chéad uair i móidí strasbourg sa bhliain nuair a tháinig laoiseach gearmánach a bhí ag rialú na leithe thoir de ríocht na bhfranc agus séarlas maol rí an iarthair le chéile i strasbourg is minic a shíltear gurbh é sin an chéad chonradh síochána a shínigh an ghearmáin agus an fhrainc le chéile seo é an leagan fraincise más féidir fraincis a thabhairt uirthi den mhóid a mhionnaigh laoiseach i ndiaidh na móide seo thosaigh an tsean fhraincis ag fás agus ag forbairt de réir a chéile ba iad na chansons de geste a rinne teanga liteartha di laoithe eipiciúla laochais a rinne cur síos ar eachtraí na gcrosáidí mar shampla glactar leis gur tháinig deireadh leis an tsean fhraincis sa tríú haois déag is gnách meán fhraincis a thabhairt ar an gcéad chéim eile i stair na fraincise ba í sin an teanga chaighdeánach ar bronnadh stádas oifigiúil uirthi nuair a d achtaigh an rí proinsias a haon an reacht atá ainmnithe as villers cotterts thiar sa bhliain i gceann aon bhliain déag foilsíodh an chéad ghraiméar caighdeánach tretté de la grammaire franaise tráchtas faoi ghramadach na fraincise louis magret a scríobh é sa seachtú haois déag bhí an fhraincis chaighdeánach chomh cosúil le teanga oilte an lae inniu agus go bhfuil cuid de na teangeolaithe sásta nua fhraincis nó fraincis nua aimseartha a thabhairt uirthi is féidir fraincis chlasaiceach a thabhairt uirthi freisin an cineál fraincise a bhí á shaothrú ag scríbhneoirí na seachtú is na hochtú haoise déag sa seachtú haois déag a bhunaigh an cairdinéal richelieu acadamh na fraincise leis an teanga a phleanáil bhí an fhraincis á saothrú taobh amuigh den fhrainc agus í ina gnáth theanga ag uaisle na gearmáine agus na rúise gach aon duine a rinne staidéar ar stair na gearmáinise chuala sé trácht ar an litir a scríobh voltaire sa bhliain agus é ar cuairt i gcúirt ríoga na prúise san fhrainc atá mé anseo tá gach duine ag labhairt ár dteanga féin agus an ghearmáinis fágtha ag na saighdiúirí agus ag na capaill d fhódaigh an fhraincis í féin san oileán úr fosta i gcoilíneacht na nua fhraince a bhí ann sna blianta is éard a bhí sa choilíneacht seo oirthear cheanada na cúigí a dtugtaí canada agus acadie orthu as fraincis agus an chuid de stáit aontaithe an lae inniu atá suite timpeall na lochanna móra agus cois mississippi louisiane bhí na críocha seo i bhfad ní b fhairsinge ná stát louisiana inniu agus cheannaigh na stáit aontaithe an chuid ba mhó acu ó napoléon bonaparte i dtús na naoú haoise déag ní dhearna an fhrainc mórán míntíreachais ar chríocha louisiana riamh agus dá bhrí sin ní mhaireann an fhraincis ansin ach in áiteanna tá an teanga i bhfad níos láidre i uebec agus sin é an fáth a bhfuil stádas oifigiúil aici i gceanada inniu in éineacht leis an mbéarla go dtí le déanaí bhí a lán teangacha agus canúintí áitiúla á labhairt ar fud na fraince agus ní raibh an teanga chaighdeánach ach ag dornán beag daoine bhí ocsatáinis ag muintir an deiscirt briotáinis teanga cheilteach ag muintir na briotáine canúintí gearmáinise san alsáis in aice leis an teorainn thoir agus cineál pléimeannaise nó ollainnise cois na teorann thuaidh d imigh sin agus tháinig seo áfach ó laethanta na réabhlóide anuas bhí na húdaráis ag iarraidh na teangacha réigiúnacha a dhíothú agus thosaigh meath ag teacht orthu de réir a chéile go háirithe nuair a d fhoghlaim na fir go léir an teanga náisiúnta san arm ar dtús níor éirigh leis na polasaithe seo ach go measartha ach inniu is í an fhraincis chaighdeánach an teanga is mó a labhraítear sa tír agus na canúintí agus na teangacha mionlaigh ag lagú go tiubh téirimeach tá an bhriotáinis abair á labhairt ag leathmhilliún duine ó dhúchas i gcónaí ach seandaoine iad an formhór mór acu is díol spéise í áfach an athbheochan atá ar siúl i mbailte móra agus i gcathracha an réigiúin rud a chuirfeadh rath na gaelscolaíochta i do cheann níl an fhraincis féin faoi ghradam mar a bhí tháinig an béarla faoi réim sa domhan san fhichiú haois ach ní mór a admháil gur trí fhraincis a dhéantar an dul chun cinn is suntasaí i gcúrsaí ardintleachta fós ní gá ach cuimhneamh ar fhealsúna ar nós baudrillard san afraic tá sí láidir go leor i gcónaí agus tá draíocht chultúrtha ag baint leis an bhfraincis go fiú sa bhreatain agus i meiriceá leis an aibítir laidineach a scríobhtar an fhraincis úsáidtear comharthaí idirdhealaitheacha áirithe an agúid nó accent aigu atá cosúil le síneadh fada na gaeilge é an ghraif nó accent grave atá cosúil le síneadh fada ghaeilge na halban an cuairín nó accent circonflexe an déiréis nó an t idirphonc atá cosúil leis an umlabht agus an straithín nó cédille a chrochtar den c thairis sin úsáidtear dhá nasclitir an t agus an t tríd is tríd tá ceartlitriú na fraincise sách deacair ag an gcainteoir dúchais féin nó tá sé bunaithe ar fhuaimniú na teanga mar a bhí sé na cianta cairbreacha ó sin nuair a caighdeánaíodh an litriú is minic a tugadh isteach litreacha stairiúla nach raibh bunús ar bith acu i bhfuaimniú na teanga mar shampla bhí an focal doigt méar á scríobh gan g i ré na meán fhraincise ach nuair a caighdeánaíodh an nua fhraincis tugadh an g isteach arís ós rud é gurb é an focal laidine digitus is tús dó tá sé díreach cosúil leis an dóigh a scríobhtar debt fiacha sa bhéarla inniu cé nach bhfuil a dhath fágtha den b sin san fhuaimniú fuair an béarla an focal ar iasacht ón bhfraincis agus an b sin imithe le fada ach nuair a cruthaíodh ceartlitriú nua aimseartha an bhéarla tháinig an b ar ais ó bhí a fhios ag ligeadóirí agus casadóirí an chaighdeáin gurbh é an focal laidine debitum a bhí ann i dtús báire ní síneadh fada í an agúid san fhraincis úsáidtear an comhartha seo os cionn na litreach e le taispeáint go bhfuaimnítear mar e é i dtús an fhocail is guta próistéiteach é go minic is é is brí le guta próistéiteach ná guta a cuireadh roimh chonsan ar leith i dtús an fhocail agus sa chás seo mhair an guta próistéiteach i ndiaidh don chonsan imeacht sampla den é próistéiteach é an focal écouter éisteacht cloisteáil escouter an fhoirm a bhí ann ar dtús rud is féidir a aithint ar an mbriathar gaolmhar spáinnise fosta escuchar má úsáidtear an ghraif os cionn na litreach e ciallaíonn sé go bhfuil an guta seo níos cosúila le na gearmáinise san fhuaimniú an ghraif a chuirtear os cionn na ngutaí eile níl ann go bunúsach ach idirdhealán le focail aon fhuaime a aithint thar a chéile cf ou nó agus o cén áit mar shampla maidir leis an gcuairín athraíonn sé fuaimniú an ghuta beagáinín freisin ach de ghnáth tugann sé le fios gur ligeadh s nó guta éigin ar lár sr níl aon tuiseal gairmeach nó tabhartach sa fhraincis ach an oiread mar atá sa bhéarla níl aon difríocht ghramadúil idir abairt ina cuirtear glaoch ar dhuine a sheáin cuir an bosca ar an mbord jean pose la bote sur le table agus abairtí eile chuir seán an bosca ar an mbord jean a posé la bote sur le table cosúil leis an ngaeilge tá dhá inscne ghramadúil sa fhraincis baininscneacht agus firinscneacht baineann an inscne leis an alt ar nósanna difriúla ná mar a bhaineann sa ghaeilge áfach cosúil leis an ngaeilge tá baint idir an ainmfhocal agus an alt a thógann sé ach cé go bhfuil ról don tuiseal leis an alt a shocrú sa ghaeilge deirtear an mhuc bain ach bia na muice níl a leithéid sa fhraincis mar sin tógann ainmfhocal uatha baininscneach an t alt baininscneach la i gcónaí agus vice versa do na hainmfhocail fhirinscnigh le tá freisin alt iolra les nach n aithríonn de réir na hinscne chomh maith leis an alt cinnte mar atá sa ghaeilge tá freisin an t alt éiginnte nach bhfuil sa ghaeilge ach atá sa bhéarla an focal a san abairt i ate a horse sa fhraincis is é an leagan baininscneach de seo une agus is é an firinscneach ná un tá freisin leagan iolra nach bhfuil sa bhéarla ar des é nuair a bhíonn ainmfhocal uatha a thosaíonn le guta agusalt cinntele chéile bánn an t alt agus an t ainmfhocal le chéile dá bhrí sin an damhán alla l araignée la araignée leis an iolra a thaispeáint cuirtear i gcónaí beagnach s ag deireadh an ainmfhocail scriofa ach ní fhuaimnítear é mura dtosaíonn an chéad focal eile le guta go hiondúil is leor na hailt les agus des le taispeáint gur iolra atá ann nuair a bhítear ag caint tá trí aimsir briathra simplí déanta d aon fhocal amháin sa fhraincis chomh maith le cuid mhaith aimsirí coimpléascach déanta de dhá fhocal nó níos mó tá freisin ceithre mhodh ar éagsúil go gramadúil iad liosta díobh seo a leanas modh briathair nach bhfuil i láthair sa ghaeilge é an infinideach cé go bhfuil sé sa bhéarla tá sé an chosúil leis an ainm briathartha sa ghaeilge más mian is maith liom úlla a ithe a rá as fraincis deirtear j aime manger des pommes nó sa bhéarla i like to eat apples go neamhchosúil le hainm briathartha na gaeilge is é an t infinideach agus ní an modh ordaitheach ith a úsáidtear mar bhun leis na briathra a chur ina bhfoirmeacha eile sa fhraincis críochnaíonn gach infinideach le ceann amháin de thrí dheireadh er ir nó re úsáidtear an aimsir láithreach ar an nós céanna mar a úsáidtear an dá aimsir láithreach sa ghaeilge deirtear je mange une pomme in áit ithim úll agus freisin in áit táim ag ithe úill tá trí phatrún réimnithe ag na briathra fraincise de réir cineál deiridh an infinidigh agus leis an aimsir láithreach a chruthú cuirtear an deireadh seo ar ceal agus cuirtear na deiridh eile seo thíos ina áit mar shampla is ionann parler agus labhairt le labhraím a rá deirtear je parle leis an deireadh er curtha ar ceal agus an deireadh nua e curtha ina áit sa fhraincis déantar an aimsir chaite de dhá fhocal le chéile briathar cúnta i avoir nó tre agus an participe passé nó an rangabháil chaite m sh j ai fait dhein mé nó je suis allé chuaigh mé tá participe passé na fraincise cosúil le haidiacht bhriathartha na gaeilge mar shampla ite don bhriathar ith agus ar ionann é le past participle an bhéarla mar shampla eaten don bhriathar to eat amhlaidh le d ith mé a rá as fraincis déarfaí j ai mangé go litriúil i have eaten sa bhéarla je i ai have mangé eaten go neamhchosúil leis an mbéarla áfach úsáidtear an fhoirm seo fiú nuair nach ndéarfaí é sa bhéarla amhlaidh aistreofaí d ith mé ceapaire inné mar hier j ai mangé un sandwich cé nach féidir i have eaten a sandwich yesterday a rá sa bhéarla tá na foirmeacha éagsúla den aimsir seo sa tábla a leanas uair arís úsáidtear an aimsir ghnáthchaite sa fhraincis go cosúil mar sa ghaeilge i ngach cás ina n úsáidfí an ghnáthchaite sa ghaeilge úsáidtear í sa fhraincis amhlaidh deirtear labhraínn le mo chuid bréagán nuair a bhí mé óg je parlais avec mes jouets uand j étais jeune ní an passé composé j ai parlé atá i gceist áfach úsáidtear an fhoirm seo freisin leis an modh coinníollach gaeilge a aistriú ag barr frásaí a thosaíos le dá as gaeilge si je tombais je mangerais une pomme dá dtitinn ithinn úll sa ghaeilge is sa mhodh coinníollach atá titinn ach sa fhraincis is sa ghnáthchaithe atá tombais sa fhrása seo tá ithinn freisin sa mhodh coinníollach ach san áit seo úsáidtear an coinníollach fosta sa fhraincis is ionann é seo agus an chomhréir béarla if i fell i would eat an apple ní if i would fall seo hiad a leanas foirmeacha na haimsire seo is féidir aimsir fháistineach simplí na fraincise a úsáid beagnach go hionann le haimsir fháistineach na gaeilge seo hiad a réimnithe tá le cur faoi dheara don aimsir seo nach bhfuil ort an deireadh er ir nó re a chur ar ceal roimh an deireadh nua a chur ar an mbriathar is féidir freisin an aimsir ghar fháistineach a úsáid go ginearálta do rudaí atá chun tarlú le gairid tá sí cosúil leis an ngaeilge bheith chun rud a dhéanamh sa fhraincis úsáidtear an briathar aller téigh amhlaidh déarfaí tá mé chun úll a ithe je vais manger une pomme go litríocht téim úll a ithe tá modh coinníollach sa fhraincis ach go hiondúil ní an fhoirm seo a úsáidtear le modh coinníollach na gaeilge a aistriú úsáidtear an fhoirm seo le haghaidh an dara cuid d fhrasa dá a aistriú si je tombais je mangerais une pomme dá dtitinn ithinn úll seo hiad a foirmeacha uair arís don mhodh seo níl ort an deireadh er ir nó re a chur ar ceal roimh an deireadh nua a chur ar an mbriathar mar atá sa ghaeilge tá modh foshuiteach san fhraincis úsáidtear é sna háiteanna céanna mar a úsáidtear é sa ghaeilge go dté tú slán ue tu ailles bien sula n ithe tú an t úll sin avant ue tu manges cette pomme l ach úsáidtear é níos minice in áiteanna ina n úsáidtear an modh coinníollach sa ghaeilge le haghaidh rudaí ar hipitéiseach iad ba mhaith liom go rachfá ar scoile j aimerais ue tu ailles a l école tá mé faoi eagla go n íosfadh úll mé j ai peur u une pomme me mange úsáidtear an modh foshuiteach in áiteanna fiú ina nach bhfuil sé coitianta an modh coinníollach a úsáid sa ghaeilge tá uaim duine atá nó a bheadh cairdiúil agus cineálta j ai besoin de uelu un ui soit amical et gentil seo hiad a foirmeacha tabhair faoi dheara go bhfuil a lán deireadh go céanna leis an aimsir láithreach nó leis an aimsir ghnáthchaite tá freisin méid tábhachtach briathra neamhrialta briathra nach leanas iomlán na rialta réimnithe seo thuas ar tá iontráil cé go bhfuil na briathra re a meastar gur patrún rialta iad san alt vicipéid seo freisin ar an liosta i bhfírinne is féidir an chuid is mó de na briathra neamhrialta seo a ghrúpáil le chéile i ngrúpaí a leanas na rialta céanna mar sin ní hé go bhfuil ar an bhfoghlaimeoir na céadta briathra neamhrialta a fhoghlaim ceann amháin faoi cheann amháin tá seacht gcineál forainm phearsanta sa fhraincis cé nach ró dhian an sainmhíniú seo seo hiad a leanas na seacht gcineál seo úsáidtear an forainm ainmneach le hainmní an bhriathair an duine nó an rud atá ag déanamh ruda a thaispeáint sa fhraincis tá focal ar leith ar son gach pearsa le feiceáil sa tábla thuas tá an focal on le nótáil go háirithe tá dhá bhrí aige an chéad cheann ionann leis an mbriathar neamhphearsanta sa ghaeilge mar sin is ionann on dit u il y a une pomme dans l arbre agus deirtear go bhfuil úll sa chrann agus an dara ceann ionann le nous nó muid mid sa ghaeilge mar sin on est en route agus tá muid faoi bhealach níl aon ainmfhocal cuspóireach a bheadh ar comhbhrí leis an ainmfhocal ainmneach on más cuspóir díreach atá san ainmfhocal is é sin rud a bhfuiltear á dhéanamh úsáidtear foireann forainmneacha le feiceáil sa tabla thuas a thagann i ndiaidh an fhorainm ach roimh an mbriathar is sampla de seo é tu me manges itheann tú mé tagann an focal me roimh an mbriathar manges úsáidtear na cuspóirí neamhdhíreacha nuair a bhítear ag rá go bhfuil duine rud ag déanamh ruda duine rud éigin is réamhfhocal fraincise é ar ciall dó do le nó ar go ginearálta sa ghaeilge mar shampla má táthar ag rá tá an bhean ag tabhairt ceachtanna don rang deirtear la femme donne des leons la classe agus má táthar ag rá tá an bhean ag tabhairt ceachtanna dóibh deirtear la femme leur donne des leons ar an dóigh céanna leis na cuspóirí díreacha aistríonn an forainm go háit roimh an mbriathar is ionann iad na foirmeacha díreacha agus neamhdhíreacha don chéad agus don dara pearsa is ach amháin sa tríú pearsa a bhíonn difríochtaí eatarthu tá a bhfoirmeacha sa féin freisin sa tábla thuas má táthar ag úsáid forainm in éindí le réamhfhocal nach é úsáidfear forainm neamhspleách tá a foirmeacha freisin sa tábla thuas nuair atáthar ag úsáid na bhforainmneacha seo coinnítear fós an réamhfhocal agus cuirtear an forainm ina dhiaidh go hionann leis an mbéarla mar shampla tu vas avec moi téann tú liom béarla you go with me tá contae shligigh i gcúige chonnacht in iarthar na héireann tá teorainneacha le co mhaigh eo san iarthar le co ros comáin sa deisceart agus le co liatroma san oirthear ag contae shligigh tá traidisiún láidir ceoil thraidisiúnta i gcontae shligigh tá cáil ar dheisceart shligigh go háirithe mar gheall ar an gceol traidisiúnta le laochra ceoil mar james morrison michael coleman paddy killoran an banna dervish agus an seinnteoir feadóige stáin carmel gunning beirthe san áit sin tá neart fleánna ag an gcontae agus tá scoil samhradh idirnáisiúnta na banríona maedhbh scoil ceoil is rince cáiliúil a bhíonn ar siúl chuile bhliain i mí mheán fómhair i gcathair shligigh aitheanta i gcúige chonnacht atá contae ros comáin agus é ainmnithe as comán a thóg mainistir san áit ina bhfuil baile ros comáin anois bhí na daoine go hainnis ann le linn an drochshaoil rud a léirítear i músaem an ghorta i dteach bhéal na mbuillí is é an t aon chontae amháin i gcúige chonnacht é nach bhfuil béal na farraige isteach ann is díol spéise é baile átha luain áit atá suite ar bhruach na sionnaine sa mhéid go bhfuil sé le fáil i lár baill na tíre agus é i gcontae ros comáin agus i gcontae na hiarmhí araon tá an contae ag críochtantacht le contae na gaillimhe le contae mhuigh eo le contae shligigh agus le contae liatroma i gcúige connacht agus lastall den tsionainn le contae uíbh fhailí le contae iarmhí agus le contae longfoirt i gcúige laighean tá baint ag an gcontae leis na scéalta is sine in éirinn níl aon sráidbhaile is gaire do ráth cruacháin baile na bainríona méibhe agus ríthe chonnacht ná tuilsce tá cuid den dúlra is ársa sa tír le fáil ar an dá oileán is tríocha i loch cé i ros comáin thuaidh sa chontae seo a rugadh dubhghlas de híde bunaitheoir chonradh na gaeilge agus an chéad uachtarán ar éirinn is beag gaeilge a bhí á labhairt ann agus é ag fás suas ann agus bhí air dul á lorg fear eile de chuid an chontae a thuill clú ba ea percy french cumadóir cáiliúil amhrán tá balla balla as béarla i lár chontae mhaigh eo agus tá timpeall duine ina pharóiste tá fás ar an mbaile le blianta beaga anuas mar go bhfuil go leor anois ag taisteal chuile lá go caisleán an bharraigh nó fiú go gaillimh le obair agus cónaí ortha anseo tá daoine áirithe anois ag tabhairt balla álainn ar an mbaile ach tá dabht go bhfuil aon bhunús stairiúil leis an ainm sin agus mar sin moltar balla mar ainm i mbéarla agus i ngaeilge luann raifteirí an baile ina amhrán cill aodáin s i mballa taobh thíos de thosós me ag ól tá talamh sách maith timpeall an bhaile tá bunscoil agus meánscoil ann cé gur thug na siúracha laoiseacha suas an mheánscoil mar gheall ar easpa nuíosaigh ag dul isteach san ord bhunaigh naomh crónán mochua mainistir i mballa is cosúil cinnte bhí mainistir ar shuíomh an bhaile go luath i ré na críostaíochta agus tá clogtheach i bhfoirm túir gar do lár an bhaile is i mballa a rugadh michael lally duine de bhunaitheoirí an chumainn lúthchleas gael ag deireadh an ú haois tá gnó dáileadh bianna ag macwalters i lár an bhaile agus tá siopaí poitegéara earraí bídh agus troscán ann tá sé theach tábhairne ar an mbaile agus eaglais chaitliceach tá séipéal freisin i mbaile an chorra atá mar leath pharóiste aige bhí stáisiún traenach sa bhaile go dtí na hochtóidí ar an líne as baile átha cliath go béal an átha agus go cathair na mart ach tá sé tréigthe anois tá cúrsa bpoll gailf ag an gcumann gailf tá cumann gnóthach peil gaelach freisin ag balla a imríonn ina ndathanna marún agus bán is é baile átha cliath príomhchathair na héireann agus é ar an gcathair is mó sa tír freisin tá sé suite in oirthear na tíre cois life agus ar imeall mhuir éireann tá breis is milliún duine ina gcónaí i mórcheantar bhaile átha cliath agus deirtear go dtiocfaidh borradh agus fás ar an daonra sa todhchaí dhá áit éagsúla b iad baile átha cliath agus duibhlinn a bhí gearr do lár na cathrach mar atá go comhaimseartha tugtar bleá cliath mar ghiorrúchán ar bhaile átha cliath scaití baintear úsáid as duibhlinn féin go hannamh áth cliath nó áth na gcliath a tugadh ar an áit go traidisiúnta sna foinsí gaelacha príomhalt stair bhaile átha cliath deirtí gurbh iad na lochlannaigh a bhunaigh an chathair sa bhliain ach is suntasach gur dhá ainm gaeilge atá uirthi agus nach bhfuil aon ainm lochlannach uirthi lean na normannaigh ag cur leis an gcathair nuair a tháinig siadsan chuig an tír ina dhiaidh sin leath an pháil an chuid den tír a bhí faoi smacht na ngall as baile átha cliath amach ach in ainneoin cháil ghallda na cathrach tá go leor fianaise ann go raibh an ghaeilge á labhairt go flúirseach sa chathair agus go raibh pobal dúchais gaelach ann go dtí deireadh an ú haois ar a laghad go háirithe i gceantar na saoirsí bhí ciorcal liteartha gaeilge cáiliúil le fáil ann a bhí bainteach le seán ó neachtain agus a mhac tadhg sa ú agus san ú haois agus ba mhór a chuir siad seo le leánn na gaeilge san ardchathair sa bhliain b i mbaile átha cliath a cuireadh an chuid ba mhó de na cathanna le linn éirí amach na cásca agus cé gur theip ar an éirí amach agus nach mórán tacaíochta a bhí aige ag an am de réir a chéile d fhás an cás náisiúnach go dtí gur troideadh cogadh na saoirse agus gur síníodh an conradh angla éireannach sa bhliain sa chogadh sin bhí baint mhór ag an gcathair leis an troid ba i mbaile átha cliath a bhí micheál ó coileáin agus a scuad bunaithe freisin sa chogadh cathartha ina dhiaidh thosaigh an troid i mbaile átha cliath sna ceithre chúirteanna rinneadh a lán díobhála sa chogadh sin ar fud na tíre agus i mbaile átha cliath ba é sin an dara huair a scriosadh an chathair ina dhiaidh sin bhí baile átha cliath ina phríomhchathair ar shaorstát éireann agus ar phoblacht na héireann is í comhairle chathrach bhaile átha cliath an t údarás áitiúil sa chathair tá baill sa chomhairle agus tarlaíonn toghcháin gach cúig bhliain is é an tardmhéara ceannaire an chomairle duine a chónaíonn i dteach an ardmhéara mansion house as béarla tarlaíonn cruinnithe an chomhairle i halla na cathrach baile átha cliath ach tá na príomhoifigeanna suite ag an gcé adhmaid is í hazel chu ard mhéara na cathrach mar príomhchathair na héireann cuimsíonn baile átha cliath oireachtas na héireann tá trí cuid den oireachtas ann uachtarán na héireann dáil éireann agus seanad éireann cónaíonn an úachtarán ag áras an uachtaráin i bpáirc an fhionnuisce agus cruinníonn an dáil agus an seanad i dteach laighean ar sráid chill dara tá párlaimint na héireann bunaithe san áit sin ó bhunadh saorstát éireann i le haghaidh toghcháin deighltear baile átha cliath go sé toghlach baile átha cliath láir baile átha cliath lár thuaisceart baile átha cliath lár dheisceart baile átha cliath iar thuaisceart baile átha cliath oir dheisceart agus baile átha cliath oir thuaisceart roghnaítear teachtaí dála in iomlán roinntear an chathair ag abhainn na life i dtuaisceart bhaile átha cliath agus i ideisceart bhaile átha cliath tá trí ollscoil ann tá trí institiúid teicneolaíochta ann tá baile átha cliath suite ar achar de ciliméadar cearnach ar bhéal na life tá an chathair suite ag ceann an chuain mar a dtagann ísealchríocha láir na tíre le chéile leis an bhfarraige ag bun shléibhte bhaile átha cliath chill mhantáin tá sléibhte chill mhantáin mar theorainn aici ó dheas agus talamh feirme cothrom ó thuaidh agus ó thiar tá an chathair roinnte ina dhá leath tuaisceart bhaile átha cliath agus deisceart bhaile átha cliath ag an life roinntear siadsan fosta ag dhá mhionabhainn eile an tulcha a shníonn siar ó thuaidh ó chuan bhaile átha cliath agus an dothra a ritheann siar ó dheas ó bhéal na life tá ceartlár na cathrach timpeallaithe ag an chanáil mhór ó thuaidh agus an chanáil ríoga ó dheas agus iad ag imeacht siar i dtreo na sionainne aeráid fhionnuarmheasartha aigéanach a bhíonn i mbaile átha cliath geimhrí cineálta agus samhraí fionnuara ní bhíonn teochtanna as cuimse ann ní thiteann móran báistí i mbaile átha cliath i gcomparáid le codanna eile den tír mar gheall ar a shuíomh in oirthear na tíre faoi scáth shléibhte chill mhantáin is í c f an mheánteocht i mí eanáir agus is í c f an mheánteocht i mí iúil is iad bealtaine agus meitheamh na míonna is grianmhara meán de uair an chloig de sholas na gréine in aghaidh an lae is í mí na nollag an mhí is fliche le mm báistí agus is í mí feabhra an mhí is tirime le mm báistí is é baile átha cliath an fócas de gréasán bóthair na héireann tá an mótarbhealach m ann chun ceangal a dhéanamh idir bóithre náisiúnta agus áiteanna eile na tíre ritheann an m timpeall na cathrach sa deisceart san iarthar agus sa tuaisceart freisin ceanglaíonn sé calafort átha cliath agus aerfort bhaile átha cliath le chéile tá córas iompair iontach sa chathair oibríonn bus átha cliath breis is bealach ar fud na cathrach agus tá bus éireann bunaithe ag busáras i lár na cathrach freisin taistlíonn busanna bé go gach cearn den tír gach lá is iad stáisiún heuston agus stáisiún uí chonghaile na príomhstáisiúin sa bhaile átha cliath is córas tram é an luas a eagraíonn veolia transport tá dhá slí luas ann i láthair na huaire téann an líne dhéarg ó thamlacht nó teach sagart go íosta na rinne nó conghaile téann an líne uaine ó gleann bhríde go droichead broome rinneadh síneadh don chóras i ó fhaiche stiabhna go dtí droichead broome cruthadh ceangal idir na dá líne anois ag ó conaill gpo ó thuaidh is ag maoil bhríde ó dheas ar an líne uaine agus ag sráid na mainistreach ar an líne dhearg is i mbaile átha cliath atá an chuid is mó de ceanncheathrúna na n eagraíochtaí spóirt suite tá cumann lúthchleas gael lonnaithe i bpáirc an chrócaigh staid mór suíochán gar do dhroim conrach tá an pháirc ar an ú staid is mó san eoraip tar éis nou camp bharcelona agus wembley shasana imrítear cluichí móra peile agus iománaíochta sa staid i rith an tsamhraidh agus ar lá fhéile pádraig imríonn foirne iomána agus pheile bhaile átha cliath an chuid is mó dá gcluichí baile sraithe agus craoibhe i bpáirc parnell fód dúchais clg sa chontae i ndomhnach cearna imríonn foireann rugbaí náisiúnta na héireann agus foireann sacair phoblacht na héireann sa staidiam aviva tá cúig chlub sacair as áth cliath atá páirteach sa league of ireland tá bohemians f c lonnaithe i mbaile phib áit ina bhfuil a pháirc bhaile páirc cnocán uí dhálaigh suite imríonn shamrock rovers a gcluichí baile sa staid thamhlachta in iardheisceart na cathrach in inse chór atá st patrick s athletic f c lonnaithe le ceannceathrú acu ag páirc richmond tá cumann de chuid an choláiste ollscoile chomh maith agus cluichí baile á imirt acu i mbabhla na hollscoile imríonn shelbourne i bpáirc an tulcha i droim conrach deirtear go bhfuil os cionn teach tábhairne i mbaile átha cliath tá stair fhada ag an turasóireacht sa chathair tagann an líon is mó turasóirí ó mheiriceá agus ó shasana agus cé gur laghdaigh na huimhreacha as meiriceá tar éis tá siad ag méadú arís de réir figiúir ó fáilte ireland tugtar baile na míle fáilte air tá na mílte eolairí le fáil ar an idirlín mar shampla mar gheall ar an doineann sa gheimhridh tagann an chuid is mó de na turasóirí sa samhradh agus le linn na bhféilte mar shampla lá le pádraig tá cineál ar leith gaeilge á labhairt i mbaile átha cliath tá gaelscoil agus ngaelcholáiste sa chathair agus dalta ag freastal orthu tá trí stáisiún raidió á chraoladh trí mheán na gaeilge ar fud na cathrach chomh maith mar atá raidió na life raidió rí rá agus raidió na gaeltachta tá príomhoifig chonradh na gaeilge lonnaithe ar shráid fhearchair i ndeisceart na cathrach is í gaeltacht na mí an ghaeltacht is giorra don chathair agus í ciliméadar míle siar ó thuaidh ón chathair baile átha cliath nasctha le háiteanna seo a leanas in iarthar chúige mumhan atá ciarraí nó contae chiarraí tá dhá pháirc náisiúnta sa chontae tá corrán tuathail an sliabh is mó in éirinn suite i gciarraí bíonn an féile the rose of tralee ar siúl i mí lúnasa is iomaí féilte a bhíonn ar siúl ann i rith na bliana is é an dtrá lí an príomhbhaile sa chontae bhí duine ábalta gaoluinn a labhairt labhair daoine teanga eile seachas béarla nó gaeilge ba í an pholainnis an teanga ba chomónta de na teangacha seo agus duine á labhairt gach lá tá stair fhada agus rathúil ag contae chiarraí maidir le peil ghaelach is í foireann idir chontae chiarraí an fhoireann is rathúla sa tír sa lá atá inniu ann i ndeisceart chúige mumhan atá port láirge nó contae phort láirge is é port láirge an ú contae is mó in éirinn leis an ú daonra is mó an contae is lú leis an daonra is lú i gcúige mumhan atá ann is é an t ainm sean lochlainnise verafjrr nó vedrarfjord bunús ainm béarla an chontae waterford ba ghaeil iad na déise a chuir fúthu sa cheantar deir na seanscéalta go raibh ar na déíse teitheadh ón tuaisceart nó ón mbreatain bheag agus gur ansin a tháinig an treibh seo chun an cheantair úsáidtear an téarma déise fos sa lá atá inniu ann agus is barúntachtaí in iarthar an chontae iad na déise laistigh den drom agus na déise lasmuigh den drom deirtear go raibh an chríostaíocht ann sular tháinig pádraig naofa go héirinn mar gheall ar an obair a bhí déanta ag naomh deaglán na hairde móire is ionann seanchríoch na ndéise agus deoise chaitliceach an lae inniu port láirge agus lios mór tháinig na lochlannaigh go dtí an ceantar timpeall na bliana bhunaigh siad bailte ina measc port láirge vedrarfjord sa bhliain sin mar a fuair baile na ngall agus heilbhic a n ainmneacha chomh maith tá dhá shliabhraon suite i gcontae phort láirge sléibhte chnoc mhaoldomhnaigh agus sléibhte an chomaraigh an áit is airde sa chontae ná cnoc mhaoldomhnaigh méadar is iomaí abhainn atá ann freisin ina measc an tríú habhainn is faide in éirinn an tsiúir ciliméadar agus an ceathrú habhainn is mo in éirinn an abhainn mhór ciliméadar tá breis is trá suite ar chósta bolcánach an chontae tá naoi mbarúntacht i gcontae phort láirge an bharúntacht go léir nó cuid di seo iad na barúntachta i mbéarla agus i ngaeilge is í port láirge an chathair is tábhachtaí in oirdheisceart na tíre í agus í ar an séú ceann is mó sa tír b iad na lochlannaigh a bhunaigh í sa bhliain agus mar sin an chathair is sine in éirinn atá ann is é túr raghnaill i bport láirge an foirgneamh cathrach is sine in éirinn agus é ainmnithe as bunaitheoir na cathrach raghnall nó rgnvaldur as íoslainnis sníonn an tsiúir tríd an gcathair agus b í an abhainn seo a chuir tús le stair fhada na cathrach i gcúrsaí na farraige tá cuan phort láirge ar cuanta tábhachtacha na tíre le corradh is míle bliain agus bhí an longcheártaíocht an tábhachtach mar shlí bheatha sa chathair sa ú haois sa bhliain bhí cónaí ar duine sa chathair bhí duine acu ina gcónaí laistigh de chríocha na cathrach féin agus lonnaithe sna bruachbhailte atá suite ar thaobh chontae chill chainnigh tá gaeltacht na ndéise suite ar chósta chontae phort láirge sé mhíle siar ó dheas ó bhaile dhún garbhán cuimsíonn sí dhá pharóiste an seanphobal agus paróiste na rinne tá giota beag de pharóiste na hairde móire mar chuid di freisin is í gaeltacht na ndéise an dara gaeltacht oifigiúil is lú in éirinn clúdaíonn sí achar de heicteár míle cearnach tá traidisiún láidir gaelainne ceoil amhránaíochta ealaíona agus spóirt sa cheantar tá an suim ag muintir chontae phort láirge san iomáint bhain foireann na sinsear craobh na héireann sna blianta agus agus ghnóthaigh siad craobh na mumhan sna blianta agus níl an pheil chomh fairsing leis an iomáint sa chontae ghlac foireann an chontae páirt i gcluiche ceanais na héireann sa bhliain ach buaileadh iad i gcoinne átha cliath i measc na n imreoirí cáiliúla a rugadh nó a tógadh sa chontae tá jim beglin john o shea daryl murphy stephen hunt agus noel hunt glacann port láirge aontaithe foireann atá lonnaithe i gcathair phort láirge páirt sa chéad roinn i sraith na héireann bunaíodh an cumannn mar waterford football club sa bhliain agus is ansin a d imir siad i sraith na héireann den chéad uair athraíodh an t ainm chuig waterford united sa bhliain i ndeisceart chúige uladh atá an cabhán nó contae an chabháin log a chiallaíonn an focal cabhán agus tá an baile den ainm sin suite i ngleann beag i lár na gcnoc ba iad clann uí raghaillaigh a thóg caisleán anseo sa tríú haois déag agus riailigh siad oirthear an cheantair ar ar tugadh breifne bhunaigh na proinsiasaigh mainistir sa chabhán ag an am céanna ach níl fágtha de sin anois ach túr an chloig ba sa bhliain a leagadh amach teorannacha an chontae rinneadh ionad margaidh den bhaile sa chúigiú haois déag agus bhí tábhacht leis mar ionad traenach faoi dheireadh an naoú haois déag ba ionad tábhachtach é do thionscal an línéadaigh chomh maith tá iarsmaí ón chlochaois i leith ar fud an chontae go háirithe sa iarthar mar a raibh cónaí ar dhaoine le breis agus cúig mhíle bliain tá a lán locha ann agus ba mhinic a chónaigh daoine ar oileáin shaorga ar a dtugtar crannóga féach freisin in iarthuaisceart chúige uladh atá dún na ngall nó contae dhún na ngall ceann de thrí chontae in uladh nach bhfuil i dtuaisceart éireann úsáidtear an t ainm tír chonaill ar an gcontae chomh maith cé nach hionann an dá áit go stairiúil toisc nach nglacadh an téarma tír chonaill inis eoghain leathinis mhór in oirthuaisceart an chontae san áireamh is é leifear príomhbhaile an chontae ach is í leitir ceanainn an baile is mó atá ann agus daonra aici de réir daonáirimh is é bun cranncha an dara baile is mó sa chontae agus is é baile dhún na ngall an baile as ar ainmníodh an contae is í gaeltacht dhún na ngall an ceann is mó in éirinn ó thaobh líon na gcainteoirí dúchais de réir achair tá sé ar an chontae is mó in ultaibh agus an ceathrú contae is mó in éirinn go sainiúil as contaetha phoblacht na héireann níl teorainn aige ach le contae amháin eile sa phoblacht contae liatroma tá an chuid is mó dá theorainn talún roinnte le trí chontae sa tuaisceart contae dhoire contae thír eoghain agus contae fhear manach tá baint mhór eacnamaíochta agus sóisialta idir dhún na ngall agus cathair dhoire atá suite thart ar gciliméadar uaidh ar taobh eile na teorainne go deimhin bhí an áit a ndéanfaí cathair dhoire aisti ina cuid de chontae dhún na ngall go hoifigiúil go dtí bliain ina gcruthaíodh contae dhoire as chodanna chontae dhún na ngall agus chontae chúl raithin mar a bhí ag an tráth sin ar thaobh eile an fheabhail tá ocht mbarúntacht stairiúil sa chontae tá cuid mhór cheantar neamhfhoirmiúil a aithnítear sa chontae chomh maith in oirthear an chontae tá gleann na finne arb é bealach féich a phríomhbhaile agus in aice leis ó thoir tá an lagan atá láraithe ar bhaile ráth bhoth tá cuid mhór cheantar gaeltacht grinn go háirithe san iarthar tá na rosa agus gaoth dobhair agus an clochán liath ar a phríomhbhailte óna thuaidh sin tá cloich chionnaola suite timpeall baile an fhál charrach óna dtoir siúd tá trí leathinis ros goill fánaid agus inis eoghain agus an pointe is faide ó thuaidh ar oileáin na héireann cionn mhálanna ag an cheann deireanach díobh seo tá an contae ar an cheann is sléibtí in ultaibh agus é foirmithe den chuid is mó de dhá shliabhraon beag sléibhte inis eoghain san oir thuaisceart sléibhte dhoire bheatha san iar thuaisceart agus na cruacha gorma san iar dheisceart is í an earagail i sléibhte dhoire bheatha ná binn is áirde an chontae agus m aici tá cósta an bhearnach ag an chontae chomh maith ina bhfuil go leor lochanna mara arb iad loch feabhail agus loch súilí na cinn is tábhachtaí díobh tá aillte shliabh liag ar na séú cinn is áirde san eoraip agus is é cionn mhálanna an pointe is faide ó thuaidh ar mhórthír éireann tá dhá oileán a bhfuil buandaonra acu oileán árann mór agus oileán thóraigh chomh maith le líon mór oileán nach bhfuil ach lucht cónaithe neamhbhuan acu ritheann an dara n abhainn is faide in éireann an éirne isteach i mbá dhún na ngall i ngar le béal átha seanaidh agus dambaí uirthi a ghineas leictreachas ritheann abhainn na feabhaile freisin le taobh de chuid thuaidh teorann talún an chontae í á scaradh de chontae dhoire agus contae thír eoghain chuir an iris idirnáisiúnta national geographic an contae ag barr liosta d áiteanna cool an domhain le cuairt a thabhairt orthu sa bhliain tá cill chainnigh nó contae chill chainnigh i gcúige laighean in oirdheisceart na héireann tagann ainm an chontae ó cill chainnigh cathair atá suite i lár an chontae ar dhá bhruach na feoire creidtear go bhfuil an chathair ainmnithe as ardeaglais naomh cainneach a tógadh in ómós do naomh cainneach ba chuid de ríocht osraí é an contae ríocht a bhí ann idir an ú haois agus an ú haois tugtar osraí ar an deoise sa cheantar fós deoise osraí ar theacht na críostaíochta tógadh go leor mainistreacha sa chontae is iad na trí thréith a bhaineann le contae chill chainnigh talamh gan phortach tine gan deatach talamh gan chósta déantar tagairt anseo don easpa móna agus cladaí atá ar an gcontae agus do ghual crua chaisleán an chomair in oirdheisceart chúige laighean atá contae chill chainnigh suite agus é ag críochantacht le contae laoise le contae cheatharlach le contae loch garman le contae phort láirge agus le contae thiobraid árann is éard atá sa chontae cathair chill chainnigh baile contae agus roinnt bailte móra eile béal átha ragad callainn caisleán an chomair agus gráig na manach thuaidh agus móin choinn agus baile mhic andáin theas tá dhá abhainn mhóra sa chontae an fheoir agus an tsiúir tá an fheoir ag gabháil trí bhéal átha ragad trí chathair chill chainnigh agus trí na sráidbhailte droichead binéid baile mhic andáin agus inis tíog tá an tsiúir ina teorainn idir contae phort láirge agus contae chill chainnigh is é cnoc bhréanail an pointe is airde sa chontae agus é m nó troigh ar airde de déir dhaonáireamh na bliana bhí duine i gcontae chill chainnigh agus gaeilge ag acu bhí duine ag obair ann agus i mí na lúnasa bhí duine ar an mbeochlár sa bhliain rugadh duine agus fuair duine bás is é an caitliceachas príomhchreideamh an chontae ach tá baill d eaglais na héireann preispitéirigh meitidistigh agus giúdaigh ann chomh maith tá seirbhís iarnróid ó bhaile átha cliath go port láirge agus í ag gabháil trí stáisiún mhic donncha i gcathair chill chainnigh agus trí stáisiún bhaile mhic andáin tá stáisiún phort láirge le fáil taobh istigh den chontae chomh maith tá seirbhísí ag bus éireann ar fud an chontae tá aerfort chill chainnigh míle go leith siar ó chathair chill chainnigh tá sé aerárthach agus dhá fhaoileoir ann na cait a thugtar ar fhoireann iománaíochta an chontae agus bíonn an rath orthu bhuaigh siad í ar phort láirge i gcraobh iomána sinsearach na héireann sa bhliain agus san iomlán rug siad an chraobh leo uair amháin is tríocha imrítear na cluichí is mó i bpáirc uí nualláin i lár na cathrach tá ráschúrsa pháirc ghabhráin in aice le gabhrán sa bhliain a bhí na chéad rásaí ann agus inniu bíonn sé chruinniú dhéag ann in aghaidh na blaina ar na rásaí is mó tá an thyestes chase grand national an deiscirt ceann de na léimrásaí is iomráití in éirinn an capall cáiliúil arkle a bhuaigh é sa bhliain agus bhí rath ar hedgehunter agus numbersixvalverde beirt a bhuaigh an aintree grand national chomh maith bíonn an fhéile ghrinn cat laughs ar siúl i gcill chainnigh gach bliain tá an longfort nó contae an longfoirt i lár na héireann i gcúige laighean cruthaíodh an contae sa bhliain tá an chuid is mó de in abhanntracht na sionainne agus cuid eile de in abhanntracht na héirne portaigh locha páirceanna féir agus riasca is mó atá sa talamh tá iarsmaí ón chlochaois le fáil in aice bhaile ghránaird agus is iomaí iarsma atá sa chontae de mhainistreacha luathchríostaí d fhág na normannaigh a lorg ar an áit chomh maith bronnadh na tailte ar chlann de lacy ach ní raibh siad ábalta an áit a ghabháil go buan agus ba í clann uí fhearghail a bhí i gceannas go ceann na gcéadta bliain bunaíodh an príomhbhaile an longfort timpeall agus ba ann a bhí ionad cumhachta uí fhearghail is ann atá lárionaid riaracháin an chontae faoi láthair timpeall seacht míle duine a chónaíonn ann is contae í cill dara nó contae chill dara atá suite in oirthear na héireann i gcúige laighean ar an taobh thiar theas de bhaile átha cliatha d fhás daonra oirthir an chontae sna blianta beaga anuas mhéadaigh an méid tí sna solláin bruachbhaile de chuid nás na rí faoi sé ó lár na í tá teorainneacha ag an gcontae le ceatharlach laois an mhí uíbh fhailí cill mhantáin agus contae átha cliath is í comhairle chontae chill dara an t údarás áitiúil bhunaigh naomh eimhín a mhainistir sa ú haois i mainistir eimhín is é baile chill dara an baile is sine agus is stairiúla sa chontae rinneadh sír den chontae sa bhliain agus tá teorainneacha nua aimseartha chontae chill dara ann ón bhliain i leith ba chuid den pháil é an contae tráth agus na ngearaltaigh suite ann le tamall fada tá monarcha ollmhór ag an gcomhlacht intel i léim an bhradáin bíonn cáil ar an droichead nua as ucht na siopaí atá ann is é nás na rí príomhbhaile an chontae agus is ann atá comhairle chontae chill dara tugtar an leasainm na lilywhites ar fhoireann clg chill dara is tagairt í seo don dath bán a chaitheann na foirne agus atá ar bhrat an chontae tá clú agus cáil ar an gcontae mar gheall ar na capaill d ardchaighdeán a thagann óna graífheirmeacha bíonn féilte rásanna ar súil sa chontae gach bliain tá graí náisiúnta na héireann lonnaithe sa chontae freisin tá ráschúrsa i gcontae chill dara is i maigh nuad atá ionad oideachais an chontae tá ollscoil na heireann má nuad agus coláiste naomh phádraig maigh nuad inti tá scoileanna triú leibhéal sa chontae contae chill dara nasctha le háiteanna seo a leanas tá siad an dá bailte mórlárionaid tionscal na gcapall folaíochta ina dtíortha faoi seach tá an mhí nó contae na mí i gcúige laighean poblacht na héireann achar km an daonra a bhí ann de réir daonáireamh fadó bhí cúige den ainm seo ann míde a chiallaíonn an lár agus ba ann de réir traidisiún a bhí ceanncheathrú ard rí na héireann i dteamhair na rí tá cuid de na láithreacha seandálaíochta is tábhachtaí agus is cáiliúla in éirinn ar bhruach abhainn na bóinne is ann atá sí an bhrú ionad oidhreachta domhanda tá talamh an mhaith sa chontae agus rath ar fheirmeoirí na háite dá réir agus ar na bailte margaidh a fhreastalaíonn orthu níl ach ciliméadar de chósta ag contae na mí ach tá cúpla trá ann ar nós baile an bhiataigh agus an inse is i gcontae na mí atá gaeltacht ráth chairn agus gaeltacht bhaile ghib lonnaíochtaí a cuireadh ar bun timpeall seachtó bliain ó shin le saol daoine in iarthar na héireann a fheabhsú tugadh isteach feirmeoirí beaga as conamara don chuid is mó agus tugadh talamh dóibh in áit nach raibh gaeltacht leis na céadta bliain tá stair na mí mar an gcéanna agus sean stair na héireann tá tuama na sean ríthe fós le feiceáil ar bhrú na bóinne tuamaí a bhfuil níos sine ná na pirimidí san éigipt tá stair abhainn na bóinne freisin tábhachtach ó thaobh stair na tíre ó fionn mac cumhail go cath na bóinne ba shuíocháin í do ard rí na héireann é an teamhair agus bhí cónaí ar naomh pádraig san áit ar feadh tamaill chomh maith le sin troid paidí ó donaghue as cill dhéagláin in éirí amach agus tomás ághas san áit céanna in éirí amach na cásca tá contae na mí lonnaithe ar chósta oirthir na héireann i gcúigiú laighean tá teorann aige le muir éireann agus contae bhaile átha cliath san oirthear le contaetha lú muineachán agus an cabhán sa tuaisceart le contae na hiarmhí san iarthar agus le contaetha uíbh fhailí agus cill dara sa deisceart is í an bhóinn an phríomhabhainn sa chontae agus ritheann sí trí bhaile átha troim agus bhaile na huaimhe tá áth cliath nó contae átha cliath i gcúige laighean in oirthear na héireann is é baile átha cliath nó duibhlinn béarla dublin príomhchathair na héireann agus an chathair is mó sa chontae is dhá chathair mhóra eile sa chontae iad dún laoghaire agus tamhlacht de réir daonáireamh na héireann bhí daonra ag contae átha cliath a bhfuil as daonra náisiúnta iomlán i bpoblacht na héireann méadú ar thorthaí a bhí ann ba é km an tiús daonra a bhí ann ba an daonra i mbaile átha cliath i maidir le torthaí daonáireamh ba é bliain an aois airmheánach in agus den daonra idir bliain d aois bhí an imirce ghlan chuig an chontae idir agus agus an ráta nádúrtha breisiúcháin ná tá daltaí scoile ag freastal ar na gaelscoileanna agus ar na gaelcholáistí sa chontae is féidir freisin go bhfuil breis is cainteoirí gaeilge as na gaeltachtaí ar fad ag obair agus ag maireachtáil i mbaile átha cliath is é ard mhacha nó contae ard mhacha armagh as béarla é an contae is lú ó thaobh achair de i dtuaisceart éireann tá sé suite i ndeisceart chúige uladh bhí cónaí ar ríthe chúige uladh in eamhan macha áit a raibh daingean ón rc agus de réir na nginealach ba í macha mongrua a fuair bás i rc a thóg dún ann in aice le cathair ard mhacha fadó agus is minic logainmneacha an cheantair luaite sa rúraíocht ba in ard mhacha a thóg naomh pádraig a chéad eaglais cloiche in ad agus tá ardeaglaisí ag an eaglais chaitliceach rómhánach agus ag eaglais na héireann sa chathair faoi láthair tá brian bóirmhe ború a bhí ina ard rí ar éirinn go dtí curtha in ard mhacha tá cáil ar ard mhacha mar úllord na héireann agus fástar a lán torthaí ann i gcónaí ba iad na plandóirí a chuir fúthu sa ú haois a chuir na húlloird ar dtús imrítear leagan de chluiche babhlaí in ard mhacha nach bhfaightear aon áit eile ach i gcorcaigh tá traidisiún láidir peile ghaelaí sa cheantar agus bhuaigh foireann ard mhacha craobh na héireann i tá ard mhacha theas is é sin an ceantar tuaithe in aice na teorann le contae lú sa phoblacht sách náisiúnach caitliceachas an príomh reiligiún fuair a lán saighdiúrí briotanacha bás ann i rith na dtrioblóidí is í contae thír eoghain an contae is mó i dtuaisceart éireann agus atá suite i lár chúige uladh achar km mílte cearnacha tá teorainneacha ag an chontae le cúig chontae eile doire sa tuaisceart ard mhacha san oirdheisceart muineachán sa deisceart fear manach san iardheisceart agus dún na ngall san iarthuaisceart ar a bharr sin tá teorainn ag tír eoghain le haontroim i lár loch neathach san oirthear is contae sléibhtiúil í tír eoghain den chuid is mó cé go bhfuil ceantair machairí sa chontae fosta go háirithe ar bhruach loch neathach i gceantar na habhann móire i ndeisceart an chontae agus san iarthuaisceart ar an fheabhail tá na speiríní suite i dtuaisceart an chontae ar an teorainn le contae dhoire is iad an tríú sliabhraon is airde i gcúige uladh i ndiaidh na beanna boirche agus na sléibhte dhoire bheatha agus tá an sliabh is airde i dtír eoghain an mullach clochach m suite ansin is é loch neathach an loch is mó sna hoileáin bhriotanacha km mílte cearnacha an phríomhghné in oirthear an chontae agus comhdhéanann sé teorainn thoir an chontae is í an fheabhail agus a craobh aibhneacha an mhorn abhainn na deirge abhainn coille agus an shruthail na príomhaibhneacha in iarthar an chontae is í an abhainn mhór an phríomhabhainn sa deisceart agus comhdhéanann sé an teorainn le muineachán agus ard mhacha sula sruthaíonn sí isteach i loch neathach roinntear tír eoghain i gceithre chomhairí ceantair ní leanann teorainneacha na comhairlí ceantair teorainneacha an chontae go hiomlán áfach tá roinnt de chontae dhoire i gcomhairle ceantair an choirr chríochaigh roinnt d ard mhacha i gcomhairle bhuirg dhún geanainn agus thír eoghain theas agus tá roinnt de thír eoghain i gcomhairle ceantair fhear manach is í tír eoghain an chontae is náisiúnaí i dtuaisceart éireann toghadh gcomhairleoir náisiúnacha sna ceithre chomhairle le chéile sa toghchán sa bhliain i gcomparáid le chomhairleoir aontachtacha agus beirt chomhairleoirí neamhspleácha i dtoghchán don pharlaimint westminster agus tionól thuaisceart éireann roinntear tír eoghain i dtrí thoghlach fear manach agus deisceart thír eoghain iarthar thír eoghain agus meán uladh toghadh iarrthóirí sinn féin sna trí thoghlach seo sna toghcháin westminster sna blianta agus martin mcguinness i meán uladh michelle gildernew i bhfear manach agus deisceart thír eoghain agus pat doherty in iarthar thír eoghain sa toghchán do thionól thuaisceart éireann i toghadh na hiarrthóirí a leanas fear manach agus deisceart thír eoghain iarthar thír eoghain meán uladh tá contae aontroma béarla county antrim suite i gcúige uladh ar chósta thoir thuaidh loch neathach agus tá achar de km aige cónaíonn thart ar daoine ann rud a chiallaíonn go bhfuil an daonra is mó i dtuaisceart éireann mar aon leis an darna ceann is mó in éirinn aige tá sé mar pháirt de chúige uladh meallann glinntí aondroma na mílte turasóir chun an chontae achan bhliain agus is suíomh oidhreachta dhomhanda de réir unesco é clochán an aifir nó clochán na bhfórmorach mar a thugtar air fosta ar an chósta thuaidh tá clú ar mhuileann na buaise as an uisce bheatha atá á dhéanamh ann leis na céadta bliain agus aithnítear port rois mar an lonnaíocht mhara is cáiliúla i dtuaisceart éireann ó thaobh líonn na gcuairteoirí air de áit atá ann ina mbíonn craic ar dóigh de ló is d oíche de réir tuarascála tá an chuid is mó de bhéal feirtse an chathair is mó i dtuaisceart éireann lonnaithe sa chontae agus tá an chuid eile dí i gcontae an dúin de réir an tseanchais is ar shliabh mis i dtuaisceart an chondae a chaith pádraig naofa bunús a shaoil óig tá naisc mhaithe le fáil i gcontae aontroma le dul ar mhuir ar iarnróid nó ag eitilt is é aerfort idirnáisiúnta bhéal feirste an t aerfort is gnóthaí i dtuaisceart éireann agus tá sé lonnaithe in aldergrove i ndeisceart an chontae áit atá roinnte idir údaráis an aerfoirt agus an fórsa aeir ríoga is é an t aerfort réigiúnach is mó i leith lastais aeir sa ra bíonn seirbhísí rialta ann go dtí an bhreatain mhór mór roinn na heorpa agus meiriceá thuaidh bíonn seribhísí aeir le fáil chomh maith ó aerfort chathair bhéal feirste george best atá suite míle soir ó lár chathair bhéal feirste ar thaobh chondae an dúin den chathair aerfort a athainmníodh i in ómós don imreoir sacair george best amharc fosta ar chatagóir stáisiúin iarnróid i gcontae aontroma is iad na bealaí iarnróid thuaisceart éireann de chuid translink na príomhlínte idir béal feirste aontroim an baile meánach cúil raithin port rois doire carraig fhearghais is latharna tá dhá longphort de chuid na gcinn is tábhachtaí dá bhfuil i dtuaisceart éireann le fáil sa chondae i latharna agus béal feirste téid báid farantóireachta ó chalaphort latharna áit ónar féidir taisteal go cairn riain agus an srón an t srn in albainmar aon le fleetwood i sasana bhíodh seirbhís ó bhéal feirste go dtí an srón ramhar an t srn reamhar go dtí is é calaphort bhéal feirste príomhgheata mara thuaisceart éireann agus tá sé ag iarraidh níos tábhachtaí fosta do gheilleagar phoblacht na héireann de réir a théid na blianta ar aghaidh chomh maith is lárionad tionscadail agus gnó é agus fá n am seo tá sé mar fhócas do ghníomhaireacht na lóistíochta sa réigiún is fríd an chalafort a théid dhá thríú de thrádáil mhara an tuaiscirt agus ceathrú cuid de thrádáil an oileáin ina iomláine glacann sé tuairim is long in aghaidh na bliana cónaíonn duine sa chontae de réir an eolais ó dhaonáireamh na bliana de chuid na ríochta aontaithe is é an condae is mó i gcúige uladh agus an dara chontae is mó in éirinn ó taobh líonn na n áitritheoirí de bhí cumas de shaghas éigeain ar an ngaeilge ag do daonra chontae aontroma sa scoilbhliain bhí daltaí ag fhreastal ar an dá ghaelscoileanna dhéag i gcontae aontroma bhí daltaí ag fhreastal ar an ghaelcholáiste i gcontae aontroma fosta condae den dá chontae atá fágtha in éirinn atá ann ina bhfuil bunús na ndaoine protastúnach is é condae an dúin é an condae eile is é an preisbitíreachas an claonadh creidimh is mó sa chondae leanann an caitliceachas rómánach sa darna áit agus ina dhiaidh sin eaglais na héireann is é an t aon chontae in éirinn ina bhfuil sainchreideamh seachas an caitliceachas mar sainchreideamh príomha is mar gheall ar nascanna láidre le halbain é an tionchar ón phreisbitíreachas an baile condae traidisiúnta ná aondroim fhéin níos deireannaí rinneadh an baile meánach mar bhaile chondae agus mar shuí rialtais áitiúla i stadadh condaetha thuaisceart éireann a bheith ina haonáin riaracháin go hoifigiúil bliain i ndiaidh teipeadh rialtais tuaisceartaigh i stoirmhonadh nó cnoc an anfa mar a thugtar air fosta le hathamharc a dhéanamh ar cúrsaí riaracháin áitiúla gídh go maireann na condaetha beo go cultúrtha i gcúrsaí reatha agus i dtaca le cúrsaí dlí chanfhuil siad ann daofa a thuilleadh maidir le cúrsaí riaracháin ina leabaidh sin tá an réigiún roinnte eadar cheantar tá na ceantair seo a leanas le fáil go hiomlán laistigh de limistéir an chondae tá codanna de na ceantair seo a leanas le fáil taobh istigh den chondae tá na toghcheantair seo a leanas suite go hiomlán taobh istigh de theorainneacha an chondae tá codanna de na toghcheantair seo a leanas laistigh den chondae tá loch coirib nó an choirib ar cheann de mhór locha na héireann agus é suite in iarthar na tíre tá iascaireacht bhreá ar an loch agus san abhainn abhainn na gaillimhe ghairid a cheanglaíonn an loch le cathair na gaillimhe agus cuan na gaillimhe is iondúil báid aeraíochta ar an loch freisin i rith an tsamhradh bhíodh an t ainm loch n oirbsen ar an loch sa sean am de réir leabhair ruaidhrí uí fhlaithbheartaigh ó agus is as sin a tháinig an ainm loch coirib ó bhrú na litreacha le chéile ba ainm a bhí ar mhanannán mac lír é oirbse nó oirbsiu ní úsáidtear an ainm loch oirbsen anois i ngaeilge ná i mbéarla le tagairt don loch tá córais iompair againn ó bhain an chéad duine feidhm as crann snámha nó ó d iompair an chéad bhean a leanbh tá trí phríomh mhodh iompair ann cuma más daoine nó rudaí atá i gceist iompar ar uisce iompar ar thalamh agus iompar san aer ba iad na báid an gnáthbhealach iompair ar uisce riamh agus iad i bhfad níos áisiúla ná aon rud eile i dtír a raibh a lán lochanna agus aibhneacha mar seo a bhí daoine agus earraí á n iompar i gcuid mhór den domhan le fada an lá go háirithe in éirinn sular leagadh formhór na gcoillte tá an tábhacht leis an bhfarraige fós i gcúrsaí uisce mar atá i gcónaí le haibhneacha móra an domhain cé gur baol dóibh siúd an ganntanas uisce a leanfaidh téamh na haeráide ba mhór an áis na haibhneacha i dtús ré na tionsclaíochta nuair nach raibh bóithre iarainn ann ná bóithre maithe d aon sórt eile go minic ar feadh na n aoiseanna cumadh an iliomad soitheach idir bháid agus longa chun imeacht ar bharr an uisce agus chomh luath leis na ú haois bhí triail á baint as dul faoi uisce cumadh na chéad fhomhuireáin chearta sa ú haois agus ba é an gael meiriceánach john phillip holland cainteoir dúchais gaeilge a bhí ar tosach sna gnóthaí sin is le cabhlaigh agus taiscéalaithe formhór na bhfomhuireán atá anois ann murach áiseanna iompair ní bheadh tráchtáil ná rialtas ann go fiú in aois an idirlín nuair is féidir rudaí a cheannach ó áit ar bith caithfear iad a sheoladh chugat ba é cumadh an rotha an rud ba thábhachtaí ar fad i stair an iompair cé gur féidir cultúr casta agus ardsibhialtacht féin a chothú gan rotha ar bith féach ar tharla i meiriceá theas roimh theacht na spáinneach rud eile a raibh gá leis ba ea deis tarraingte capaill beithígh nó eile ar dtús agus ansin an t inneall rud a fhéadann a chuid cumhachta a fháil ó ábhar éigin nádúrtha san ú haois ceapadh na chéad innill mhóra gaile agus gual acu mar bhreosla sa ú haois thosaigh tuiscint ag teacht ag daoine ar a bhféadfadh a dhéanamh leis an ola sna cúrsaí seo agus ba ghearr nárbh fhéidir teacht gan é go háirithe san iarthar rinneadh an dul chun cinn le húsáid an leictreachais freisin tá baint ag na foinsí cumhachta go léir le chéile ar shlí amháin nó ar shlí eile an leictreachas a thiomáineann traein mar shampla is féidir é a ghiniúint le gual ach anois is léir go gcaithfear foinsí nua cumhachta a aimsiú agus a rian sin ar na gluaisteáin is déanaí tháinig glaoch ar an mbalún mar áis thaistil agus shiamsa chomh luath leis an ú haois féach na deartháireacha montgolfier sa fhrainc ach níor ceapadh na chéad eitleáin go dtí deireadh an ú haois a bhuíochas sin ar william hargreaves san astráil na deartháireacha wright i meiriceá agus eile tháinig an aerlong chun cinn freisin cé gur tháinig droch chlú uirthi mar áis iompair de bharr hidrigin gás an inlasta a bheith á húsáid ag an am mar áis shnámha ba iad na heitleáin a rug bua mar sin cumadh an chéad scairdeitleán roimh an dara cogadh domhanda agus tar éis an chogaidh tháinig sé i réim i gcúrsaí tráchtála de réir a chéile agus i gcúrsaí troda go hanluath ach tá easpa breosla á tuar anois de bharr laghdú an méid ola agus cuireann na scairdeitleáin go mór leis an méid dí ocsaíde charbónaí gás teaschaomhnaithe san atmaisféar ó am go chéile déantar trácht ar an úsáid nua a d fhéadfaí a bhaint as na haerlonga agus iad i bhfad níos sábháilte anois ach ní cosúil go bhfuil deireadh le réim na n eitleán go fóill is í an tsionainn an abhainn is faide in éirinn tá sí timpeall km ar fhad óna foinse i gcontae an chabháin in ulaidh go dtí go dtagann sí ar an aigéan atlantach idir rinn chiarraí i gcontae chiarraí agus ceann léime i gcontae an chláir tagann taoide ón bhfarraige tuairim is km i dtír suas chuig cathair luimní ós rud é go roinneann sí formhór na héireann ina dhá chuid tá tábhacht straitéiseach ar leith ag an sionainn le linn riail na sasanach bhí garastúin móra i luimneach agus in áth luain agus tá bearaicí míleata fós sna bailte sin bhunaigh naomh ciarán an mhainistir cheilteach is mó in éirinn sa ú aois i gcluain mhic nóis i gcontae uíbh fhailí idir áth luain agus beannchor agus tá a h iarsmaí fós le feiscint bhunaigh na lochlannaigh cathair luimní timpeall na bliana ad agus ba as a sheoladar nuair a bhíodar ag iarraidh a rial a leathnú níos domhaine i lár na héireann tá trí loch mór i gcúrsa na habhann loch ailinn an loch riabhach agus loch deirg i measc na fo abhainn a dtagann isteach inti óna bruach thiar tá an tsuc i gcontae ros comáin agus an fheargas i gcontae an chláir ón mbruach thoir tagann an inne i gcontae na hiarmhí an bhrosna i gcontae uíbh fhailí an mhaoilchéirn an mháig agus an daoil i gcontae luimnigh agus an fhéil i gcontae chiarraí ritheann an tsionna trí lár cothrom na héireann agus ní cailleann sí ach m d airde idir loch ailinn agus cill dálua ar taobh theas loch deirg dá bhrí sin is minic a bhíonn tuilte móra sa gheimhreadh ar bhruacha na h abhann idir cara droma rúisc agus port omna sa limistéar idir áth luain agus cluain mhic nois na callows ní bhíonn talamh na móinéir tirim go leor chun an féar a bhaint le meaisín go dtí lár an tsamhraidh agus dá bhrí sin is ann tearmann is mó an traonaigh ar mhórthír na héireann éan le glao sainiúil a bhí an choitianta sa tír tráth tá an chuid portaigh ar bhruachanna na sionnainne i gcontae an longfoirt contae ros comáin contae uíbh fhailí agus contae na hiarmhí bhíodh stáisiúin ginte móna i mbaile an liag agus i ndroichead na sionainne ach tá siad á dhúnadh anois is fadhb mór é an uisce a ritheann ó na portaigh isteach sa tsionainn agus in a fo aibhne nuair a thagann an abha isteach sna locha titeann an smúit móna go dtí an grinneall agus tá a lán de bailithe anois ar thaobh thuaidh loch deirg titeann an abha tuairim m d airde idir cill dálua agus luimneach a bhfuil gan ach km i bhfad óna chéile is í luimneach daonra an chathair is mó ar bhruach na sionainne agus ag teacht aduaidh óna foinse is iad drom seanbhó cara droma rúisc ruascaigh contae liatroma tearmann barra baile an liag contae ros comáin cluain dara contae an longfoirt áth luain contae na hiarmhí beannchor contae uíbh fhailí port omna contae na gaillimhe baile uí bheoláin scairbh cill dálua droiched uí bhriain contae an chláir drom inbhir contae thiobraid árann agus caisleán uí gconaig contae luimnigh na príomh bhailte eile ar bhéal na sionainne tá eas géibhtine faing agus an gleann contae luimnigh agus tairbeart agus béal átha longphoirt contae chiarraí suite ar an dtaobh theas agus sionna caisleáin an chláir baile na cailleach leaba síodach cill íomair cill rois agus carraig an chabhaltaigh contae an chláir ar an mbruach thuaidh cuan doimhin atá i mbéal na sionainne agus tá trí calafoirt ann an príomhcheann í bhfaing i gcontae luimnigh i gcathair luimní agus i gcill rois i gcontae an chláir ritheann bád farantóireachta trasna bhéal na sionainne idir thairbeart agus cill íomair tá aerfort na sionna suite gar do bhéal na feargasa a osclaíodh faoi rialtas sheáin lemass tógadh baile nua ar a hinbhear freisin i rinn eanna leis an ainm baile na sionna faoin rialtas céanna roimh oscailt an aerfoirt ba as faing a d eitil báid eitilte trasna an atlantaigh tá aithne chomh maith uirthi ó scéim na sionna sa bhliain osclaíodh stáisiún ginte cumhacht uisce in ard na croise an chéad mhór scéim innealltóireachta a thógadh tar éis baint amach saoirse na héireann gineadh éileamh uile leictreachais na tíre in ard na croise ó oscailt an stáisiúin suas go dtí blianta na caogaidí ar bhéal na sionainne i gcontae luimní idir faing agus eas géibhtine tá alumina eachinis ceann des na scaglanna alumina is mó ar domhain idir cill rois agus cill íomair tá an stáisiún ginte is mó in éirinn tá clú fós ar an sionna mar ionad iascaigh bradán breac agus éisc garbha go mór mór i mbailte ar nós caisleán uí gconaig contae luimní droichead uí bhriain agus cluain lára contae an chláir tearman barra agus baile an liag contae ros comáin agus cara droma rúisc contae liatroma ba iad an tsionna agus a canálacha an príomhcheangal idir luimneach baile átha cliath port láirge agus bailte móra lár thír na héireann on ú aois agus teacht an iarnróid tuairim na bliana thóg an chomhlucht canáil mhóir na héireann canáil idir baile átha cliath agus cuan na sionainne i gcontae uíbh fhailí agus leathnaíodh an córas tríd an sionna loch deirg agus canál an abhainn duibh síos go dtí luimneach tar éis tógáil an scéim ídre leictreach aistríodh an trácht idir cill dálua agus luimneach ó chanál an abhainn duibh go dti canál ard na croise tá dhá chomhlán uisce móra i ndiaidh a chéile thart ar an stáisiúin ginte trínar féidir bád éirí nó ísliú m dúnadh an canál mór do last iompar sa bhliain ach ath osclaíodh córas íochtar na sionainne do thrácht saoire sa bhliain nuair a thógadh córas nua chomhlán uisce idir abhann na mainistreach agus an tsionainn i gcathair luimní faoi láthair na huaire tá na ceangail canálacha seo a leanas ó luimneach ar chóras na sionainne tá pleananna ann chomh mhaith chun an córas a nascadh le córas na banna trí ath oscailt canáil uladh idir loch éirne uachtar agus loch n eachadh agus dá bharr bailte ar nós cúl raithin port an dúnáin agus muineachán a cheangailt le luimneach ceaptar gurb i ndrom inbhir ar bhruach loch deirg i gcontae thiobrad árann a bhunaíodh an céad club seoltóireachta in éirinn ar thús an ú aois tá clubanna eile anois ann i bhfaing i gcill rois i gcill dálua i mbaile uí bheoláin in áth luain i gcara droma rúisc agus i mbailte eile ar bhruach na h abhann tá máirtín ó cadhain feabhra deireadh fómhair ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair litríocht na nua ghaeilge foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis chomh maith le hailt aistriúcháin léachtaí béaloideas a bhailigh sé agus go leor eile cré na cille an t úrscéal an saothar is mó cáil a scríobh sé agus aithnítear na gearrscéalta in an braon broghach go forleathan mar shárshaothair ba mhúinteoir scoile ball d óglaigh na héireann agóidí aistritheoir le rannóg an aistriúcháin agus ollamh le gaeilge é freisin déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in éirinn agus ar fud an domhain rugadh ar an gcnocán glas taobh thiar den spidéal i gconamara é ba é máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag a rugadh do sheán ó cadhain talmhaí agus dá bhean bríd ní chonaola duine dá dheartháireacha ba ea seosamh ó cadhain um meitheamh thosaigh sé ag freastal ar scoil náisiúnta an spidéil bhuaigh an cadhnach scoláireacht an rí sa bhliain nuair a bhí sé ina mhonatóir ann ach tharla é bheith ró óg le dul isteach i gcoláiste phádraig droim conrach d fhan sé bliain eile gur bhuaigh arís é chaith sé an tréimhse ag staidéar le bheith ina mháistir scoile i ndroim conrach ba dhuine teasaí ceanntréan an cadhnach bhí ó cadhain ina éan corr i gcoláiste phádraig is cosúil cuireadh ó phost é ar an gcarn mór de bharr go raibh sé ina bhall d óglaigh na héireann múinteoir náisiúnta a bhí ann ón mbliain go dtí agus bhí sé ina rúnaí áitiúil don into sa bhliain tar éis tréimhsí gairide ag múineadh i scoileanna i ndaighinis agus i gcathair na gaillimhe ceapadh ina phríomhoide i gcamas é agus bhí ann go níor éirigh leis áfach mórán faid a bhaint as an obair seo nó bhí baint aige le hóglaigh na héireann ira agus suim aige sa sóisialachas freisin is lena linn a d aistrigh an cadhnach sally kavanagh le charles kickham faoin teideal saile ní chaomhánaigh nó na huaigheanna folamha d ullmhaigh an dr tomás de bhaldraithe eagrán faoi bhí tosaithe aige ar ábhar a fhoilsiú in an stoc bhí a chéad ghearrscéal aige i gcló san iris sin um shamhain má fhágaimid ailt litreacha agus óráidí faoi staid na gaeltachta as an áireamh is ábhar béaloidis is mó a bhí á chur i gcló aige anuas go scéalaithe ba ea a athair a mháthair agus a uncail bhí baint aige agus é i gcamas go fóill leis an ira é ina cheann feadhna ar na hóglaigh ann mar sin ní raibh sé ag réiteach go maith leis na sagairt ná le húdaráis eile briseadh as a phost é toisc baint a bheith aige leis na hóglaigh chaith an cadhnach ansin tréimhse mar spailpín agus mar thimire ag deireadh na dtríochaidí bhí sé mar oifigeach earcaíochta leis an ira b eisean a thóg breandán ó beacháin isteach san eagraíocht i measc daoine eile bhí an mheas aige ar an oidhreacht a fuair sé óna mhuintir an uirnis liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint caint thíriúil caint chréúil caint chraicneach a thosaíos ag damhsa orm scaití ag gol scaití de mo bhuíochas i dtús an dara cogaidh dhomhanda tharraing an cadhnach seantithe éigin anuas air agus gabhadh é in éineacht le cuid mhaith daoine eile a raibh baint ar bith acu leis an ira gabhadh é meán fómhair agus as sin go mí na nollag bhí sé i ngéibheann i mbeairic chnoc an arbhair bhí ó cadhain mar rúnaí an fháinne sa bhliain níos déanaí sa champa imthreoranaithe sa churrach féin ba mhó a raibh suaimhneas air áit a bhí saor ó thionchar an ghnáthphobail go deimhin ní raibh fonn air é a fhágáil is cosúil i mí aibreán gabhadh an cadhnach tar éis dó aitheasc a thabhairt ag sochraid tony darcy príosúnach poblachtach a fuair bás i bpríosún mhuinseo ar stailc ocrais coinníodh i ngéibheann i gcurrach chill dara é le linn ré na práinne i rith an dara cogaidh dhomhanda ós rud é go raibh sé ina chomhalta d óglaigh na héireann ón mbliain anonn in aibreán a cuireadh i ngéibheann arís é agus níor scaoileadh saor é go iúil bhain sé deis as an tréimhse seo le cur lena chuid léinn is léigh sé mórán i dtaobh stair na heorpa agus an litríocht a roinn léi dar le roinnt tá feabhas le sonrú ar a chuid scríbhneoireachta tar éis dó an campa a fhágáil deir alan titley tá doimhniú agus leathnú agus siúráil i réimse i scóp agus i láimhsiú a chuid scríbhneoireachta i ndiaidh an chogaidh seachas mar a bhí roimhe níl mé cinnte nach raibh baint ag an iomtheorannú leis an scéal ceapann roinnt go mb fhéidir gur a thréimhse sa champa géibhinn ar an gcurrach a thug bunsmaoineamh don leabhar cré na cille dó na príosúnaigh nua ag breith scéalta isteach sa champa faoina raibh ag tarlú taobh amuigh ach bréagnaíonn an cadhnach féin seo spéisiúil go leor ach ní raibh fonn air an áit a fhágáil níl tnúthán ar bith agam féin len a dhul amach bheinn chomh sásta istigh agus a bheinn amuigh dar le léirmheastóirí tá atmaisféar na haimsire agus meon an ghéibheannaigh le brath ar na litreacha seo a chuir sé chuig tomás bairéad thit an cadhnach amach le ceannasaíochta an ira agus é ann níor chreid ó cadhain gur chóir tús a chuir le feachtas buamála de bharr gur cheap sé nach raibh an eagraíocht ullamh le tabhairt faoi thosaigh sé rang gaeilge istigh chomh maith agus is iomaí óglach de chuid an ira a d fhoghlaim an teanga ón gcadhnach is ag máirtín a bhí an t ardrang gaeilge agus deirtear gurbh iontach an múinteoir é lár na bliana ceapadh é ina chathaoirleach ar an gcoiste oideachais a raibh mar chúram aige na ranganna a eagrú níos deireanaí an bhliain chéanna bhí baint aige le coiste a chur ar bun chun straitéis a cheapadh don ira nuair a scaoilfí amach na príosúnaigh ag deireadh an chogaidh de bharr na moltaí a chuir ó cadhain chun cinn gur cheart na hairm a dhumpáil ar feadh píosa caitheadh amhras air agus cuireadh ar fionraí é ón ira in éindí le baill eile an choiste pending court martial le linn a fhionraíochta ón ira sa champa géibhinn bhí deis aige díriú ar a chuid scríbhneoireachta mar nach raibh dualgas air ná cead aige ranganna a mhúineadh a thuilleadh ná a eagrú tugadh bord agus cathaoir dó cé nár iarr sé aon phribhléid agus luigh sé isteach ar an scríbhneoireacht ceadaíodh dó a chuid scríbhinní a chur amach as an gcampa chomh maith le linn na tréimhse sin sa churrach chuir sé an díolaim gearrscéalta an braon broghach le chéile in alt lena chomhghéibheannach maitiú ó néill in eagrán speisialta den iris comhar a foilsíodh bliain tar éis bhás uí chadhain tugtar léargas ar an gcúis ar cuireadh an cadhnach ar fionraí ón ira sa bhliain comhar deireadh fómhair faoi ghlas ag gaeil le maitiú ó néill fuair a athair agus a mháthair bás i rith an achair seo sna dí bhí lámh ag an cadhnach san fheachtas a chuir nua ghaeltacht ar bun i ráth cairn na mí ghlac sé páirt i bhfeachtas agóide a bhí ag éileamh tailte níos méithe do mhuintir na gaeltachta b é ba thoradh an fheachtais seo gur cuireadh gaeltacht nua ráth cairn ar bun i gcontae na mí i bhfeabhra na bliana phós an cadhnach máirín ní rodaigh oide scoile ó chontae an chabháin ach bhí lámh is focal eatarthu le fada roimhe sin iníon philip ruddy ba ea máirín agus ba mhúinteoir í i scoil lán ghaeilge bhí cónaí uirthi féin agus máirtín ag seoltaí eágsúla timpeall ar bhaile átha cliath agus ní raibh aon chlann orthu riamh chuir sclábhaíocht an aistriúcháin sa dáil as dá chuid scríbhneoireachta áit a raibh sé ina aistritheoir cáipéisí dlí don oireachtas ón mbliain go dtí bhí an cadhnach ina cholúnaí seachtainiúil don irish times ó go dtí is bhí ina léachtóir sa ghaeilge i gcoláiste na tríonóide sa bhliain is ba mhinic é ag coimhlint le fianna fáil is fine gael i ngeall ar neamhshuim is naimhdeas i leith na gaeilge faoi seach chuir sé troid orthu siúd agus ar an language freedom movement ó thaobh na gaeilge de is níor éalaigh na gaeilgeoirí féin a bhí tar éis loiceadh fiú cé go mba shóisialaí é ní raibh sé róthógtha leis na cumannaigh chaith an cadhnach na blianta deireanacha dá shaol ina ollamh le gaeilge i gcoláiste na tríonóide ceapadh ina ollamh le gaeilge faoi é agus ina chomhalta de chuid choláiste na tríonóide sa bhliain ainmníodh léachtlann ina onóir i gcoláiste na tríonóide téatar mháirtín uí chadhain ba é a bhunaigh misneach eagraíocht a bhí dírithe go diongbháilte ar athbheochan na gaeilge agus a d eargraigh stailc ocrais ar son na teanga sa bhliain sa bhliain thug an cadhnach an príomhléacht ag scoil gheimhridh chumann merriman in aonach urmhumhan go luath ina dhiaidh sin foilsíodh an léacht sin faoi chlúdach leabhair dar teideal páipéir bhána agus páipéir bhreaca tá an aiste sin ar na cinn is tábhachtaí faoi scríbhneoireacht na gaeilge dár foilsíodh riamh ba scríbhneoir cruthaitheach máirtín a rinne an fhorbairt agus an aclú ar an ngaeilge mar theanga liteartha thóg sé focail ó ghaeilge na halban agus chum sé nua fhocail amanna mar sin féin chleacht sé gramadach a chanúna féin in áit na gramadaí caighdeánaithe in áiteanna cailleadh máirtín ó cadhain ar an deireadh fómhair go díreach nuair a bhí cor eile á chur de ag saol agus ag scríbhneoireacht na héireann bhásaigh sé in ospidéal an mater i mbaile átha cliath cuireadh i reilig chnocán iaróm é d fhág sé go leor scríbhinní neamhfhoilsithe ina dhiaidh a nochtadh de réir a chéile seo a leanas sliocht as óráid chian uí éigeartaigh os cionn uaigh mháirtín lá a adhlactha an ú lá de dheireadh fómhair deir alan titley nuair a fuair sé bás ba chliché é a rá gur chaill éire an scríbhneoir ab fhearr a bhí aici chuir sé le ciclipéid ghearmánach na litríochta domhanda cuireadh fáilte roimhe léachtaí a thabhairt ag ollscoileanna timpeall na tíre níor tugadh cead don chumann seanchais agus éigse i gcoláiste ollscoile na gaillimhe é a bheith ag caint leo ann luann breandán ó heithir an eachtra seo ina leabhar over the bar amach ó chré na cille scríobh an cadhnach dhá úrscéal eile nár tháinig i gcló ach i bhfad i ndiaidh a bháis sna nóchaidí b iad sin athnuachan agus barbed wire scríobh an cadhnach leabhair gearrscéalta freisin ina measc idir shúgradh agus dáiríre an braon broghach cois caoláire an tsraith dhá tógáil an tsraith tógtha agus an tsraith ar lár i measc na n ainmneacha pinn a bhí aige bhí aonghus óg breallianmaitharsatuanógcadhanmaolpote d ó gallchobhair do na fíréin micil ó moingmheara m ó c áirítear na cnuasaigh ghearrscéalta idir shúgradh agus dáiríre isd an braon broghach abb agus cois caoláire cc mar luathshaothar an chadhnaigh braitheann roinnt léirmheastoirí go dtaispeánann abb teacht chun aibíochta mar scríbhneoir deirtear leis go bhfuil teannas le braith i scealta seo an chadhnaigh díríonn an cadhnach sna scéalta seo ar phobail faoi leith pobail iargúlta ghaeltachta don chuid is mó pobail ar nós an phobail inar rugadh agus tógadh an cadhnach féin bhí an cadhnach gníomhach chomh maith mar iriseoir agus ag scríobh aistí atá bailithe in ó cadhain i bhfeasta caiscín agus caithfear éisteacht cuireadh amach comhfhreagras idir é féin san am a bhí sé i ngéibheann agus tomás bairéad faoin teideal as an ngéibheann bhí sé i gcruachás amanna ó briseadh as a phost múinteoireachta é mar gheall ar a ghníomhaíocht phoblachtánach bhí drochmheas ag ó cadhain ar an bhfilíocht go pointe dar leis b fhearr ábhair a phlé sa phrós amháin agus fuair sé de locht ar ghaeilge na halban nach raibh ach filíocht á scríobh inti ar an mórgóir bhí breis filíochta á scríobh sa ghaeilge ná mar a bhí sa bhéarla an tráth úd dar leis ach níorbh fhiú faic an fhilíocht chéanna i gcomparáid le tathag an phróis glacann an teannas idir daoine aonaracha agus éilimh an phobail ról fíorthábhachtach i scéalta an chadhnaigh in traidisiún liteartha na ngael deir j e caerwyn williams agus máirín ní mhuiríosa níl aon amhras ná gurb é máirtín ó cadhain an scríbhneoir is tábhachtaí dár shaothraigh prós na nua ghaeilge le breis agus daichead bliain anuas i mórán de scéalta abb cleachtann máirtín ó cadhain an réalachas sóisialta ó cadhain i dtír chonaill cnuasach bealoidis a bailíodh i dtír chonaill sa bhliain tá portráid de ó cadhain a rinne seán o sullivan i seilbh phríobháideach agus dealbh bhrád le james power i gcoláiste na tríonóide tá a chuid scríbhinní i dtaisce sa leabharlann i gcoláiste na tríonóide file a rugadh i gcontae dhoire in éirinn ab ea seamus justin heaney baintear úsáid as an leagan gaeilge dá ainm scaití séamus ó héannaí nó ó héanaí bhí díolaim mór filíochta scríofa aige bronnadh an duais nobel na litríochta air ar an nollaig i stócólm sa tsualainn rugadh heaney ar an aibreán i dteach feirme an teaghlach darbh ainm mossbawn idir an seanmhullach agus tuaim i gcontae dhoire tuaisceart na héireann ba é an chéad pháiste de naonúr maraíodh deartháir amháin dó nuair nach raibh sé ach ceithre bliana d aois chuaigh sin go mór i bhfeidhm ar sheamus agus blianta ina dhiaidh sin scríobh sé roinnt dánta faoi seo i gcuimhne ar a dheartháir sa bhliain bhog a chlann go baile eachaidh cúpla míle ar shiúl atá mar theach an teaghlaigh anois scríobh heaney faoin saol sin faoin tuath ina chuid filíochta níos moille anonn ina shaol bhí a athair patrick heaney an ochtú páiste de dheichniúr agus ba iad james agus sarah heaney a thuistí ba fheirmeoir é patrick ach ba é trádáil eallaigh a fhíorghrá rud a thosaigh a uncail a thug aire do nuair a fuair a thuismitheoirí bás agus iad an óg leis tháinig a mháthair margaret kathleen ó mhuintir na mccann agus stíl beatha eile agus tionchar ar a chuid oibre a dúirt heaney fostaíodh a uncail agus a gaolta eile sa mhuileann línéadaigh áitiúil bhíodh a haintín ag obair mar chailín aimsire ag úinéir an mhuilinn d fhreastail heaney ar bhunscoil áitiúil agus ansin ar choláiste naomh colmcille i ndoire sa bhliain chuaigh sé ar ollscoil na banríona i mbéal feirste le staidéar a dhéanamh ar an bhéarla is ansin a chuir sé spéis san fhilíocht den chéad uair bhain sé céim amach sa bhéarla in bhí suim aige sa mhúinteoireacht agus chuaigh sé ansin ar choláiste iósaf le cúrsa múinteoireachta a dhéanamh tá coláiste iósaf anois mar chuid de choláiste ollscoile naomh muire ar bhóthar na bhfál i mbéal feirste mar chuid den chúrsa sin chaith sé tamall ag teagasc i meánscoil áitiúil sa bhliain tháinig heaney ar ais go coláiste iósaf mar léachtóir lánaimseartha faoin am seo bhí heaney ag scríobh filíochta go rialta foilsíodh a chéad bhailiúchán dánta sa bhliain dar teideal eleven poems mar chuid d fhéile ollscoil na banríona ach is é death of a naturalist áfach a aithnítear mar an chéad bhailiúchán ceart a scríobh sé bhain sé roinnt duaiseanna ar a shon sin agus is bailiúchán é a bhfuil dúil mhór ag daoine ann go fóill aithníodh ansin mar fhile dáiríre é ach bhí post lánaimseartha de dhíth air fosta agus in fuair sé post mar léachtóir béarla in ollscoil na banríona le linn an ama seo d oibrigh sé ar an fhilíocht chomh maith ansin in foilsíodh an dara bailiúchán aige dar teideal door into the dark d éirigh go geal leis seo fosta lean le heaney ag léachtóireacht in áiteanna éagsúla agus é ag scríobh filíochta ag an am céanna sa bhliain chuaigh sé go coláiste dhún carúin mar léachtóir coláiste oiliúna do mhúinteoirí i mbaile átha cliath is sa bhliain sin a d fhoilsigh sé an tríú bailiúchán aige dar teideal wintering out bhí ráchairt mhór ar a chuid filíochta anois agus thaistil sé go minic go sasana agus chun na stát aontaithe lena chuid filíochta a léamh is le linn an ama seo sna í agus sna í a scríobh sé an méid is mó agus b fhéidir an méid is fearr dá chuid filíochta d fhoilsigh sé na bailiúcháin north agus stations in agus field work in agus ansin preoccupations sa bhliain i measc a chuid éacht d fhoilsigh heaney aistriúchán ar an eipic sa tsean angla sacsanais béowulf agus chuir sé eagar ar dhráma de chuid sofaicléis philoctetes faoin ainm the cure at troy mhair heaney i ndumhach thrá i mbaile átha cliath ó go dtí lá a bháis chaith sé seal i harvard ó go dtí agus in ollscoil oxford ó go dtí bhuail stróc é agus d éirigh rudaí casta ina dhiaidh agus fuair sé bás i mbác ar an lúnasa agus a fhocail dheireanacha téacsáilte chuig a bhean noli timere ná bíodh eagla ort bunaithe ar an laidin habete fiduciam ego sum nolite timere matha i ngaeilge bíodh misneach oraibh mise atá ann ná bíodh eagla oraibh cé gur file mór an bhéarla é séamus heaney ní dhearna sé neamhshuim den ghaeilge ná de chultúr na héireann riamh bhí sé breá eolach ar litríocht na gaeilge agus bhí aistriúcháin déanta aige ar litríocht na gaeilge chomh maith sa bhliain bhí póstaer scaipthe ar gach scoil dara leibhéal sa stát ag cogg ar a bhfuil ráiteas spreagúil faoin ngaeilge a rinne an file séamus heaney níor sheachain sé stair thrioblóideach na héireann ach oiread scríobh sé reuiem for the croppies i gcuimhne ar éirí amach tá go leor faoi na trioblóidí in éirinn le sonrú ina chuid filíochta fosta sagart file agus staraí de chuid an ú haois ba ea seathrún céitinn rugadh é i gcontae thiobraid árann timpeall na bliana agus cailleadh timpeall na bliana tá a uaigh le fáil i reilig na tiobraide i bparóiste bhéal átha lúbaigh ba de shliocht na seanghall an céitinneach agus scríobh se foras feasa ar éirinn síleadh go dtí le déanaí gur rugadh an céitinneach ar an mbuirghéisigh in aice le cathair dhún iascaigh i gcontae thiobraid árann ach de réir na taighde is nua is dócha gur i gcaisleán bhaile na móna i bparóiste inis leamhnachta a rugadh é is dealraitheach go ndeachaigh sé ar scoil filíochta agus seanchais agus gur tugadh scolaíocht dó sa ghaeilge agus sa laidin is dócha go ndearnadh sagart de ina dhiaidh sin de réir shean nós na héireann i mí na samhna bhí sé ar dhuine den daichead mac léinn a thug a n aghaidh ar an bhfrainc faoi chúram an athar diarmaid mac cárthaigh chun staidéar a dhéanamh i mbordeaux áit a raibh an cairdinéal franois de sourdis ardeaspag bordeaux tar éis coláiste éireannach a bhunú b fhéidir gur thug sé tamall in rheims freisin bhain sé céim dhochtúir diagachta amach agus d fhill ar éirinn timpeall na bliana ceapadh é mar shagart paróiste i gcnoc rafann i gcontae thiobraid árann in aice leis an gcathair bhí an chlú air mar sheanmóirí agus deirtear gur chuir seanmóin dá chuid olc ar bhean uasal a ghearáin sin le donncha ó briain iarla tuamhan rud a thug ar an gcéitinneach dul ar a choimeád tuairim na bliana fuair sé dídean óna chairde gaoil agus b fhéidir gur bhogaigh an tóir timpeall na bliana nuair a cailleadh an tiarla bheartaigh sé ar leabhar a scríobh a bhréagnódh rudaí a bhí ráite faoi éirinn ag eachtrannaigh agus shiúil sé éire ar thóir cáipéisí agus lámhscríbhinní chun cóipeanna a dhéanamh díobh bhí doicheall roimhe uaireanta toisc gur de shliocht normannach é agus gur mhuimhneach é foras feasa ar éirinn an toradh a bhí ar an saothar sin agus tháinig éileamh air bhain an céitinneach leis na sean ghaill agus ghlac sé leis gur ag uaisle caitliceacha na ngael agus na sean ghall a bhí an t údarás ceart in éirinn ghlac sé leis na stíobhartaigh toisc gur de shliocht leath ghaelach iad tuairim a bhí coitianta i measc aos dána na tíre b fhile é an céitinneach ach tríd an bprós is mó a tharraing sé clú air féin chríochnaigh sé foras feasa ar éirinn timpeall na bliana is éard atá ann meascán saibhir de sheantraidisiúin a bhaineann le stair le bréagstair agus le finnscéalta na tíre agus an t iomlán scríofa go greanta ealaíonta ar nós a lán saothar gaeilge eile scaipeadh é i bhfoirm lámhscríbhinne agus b fhada gur cuireadh i gcló é saothar nótáilte eile dá chuid ba ea trí bhior ghaoithe an bháis rinne sé iarracht an bhréagársaíocht a sheachaint agus stíl shoiléir shíodúil a shaothrú cé go bhfuil lorg an léinn ar a shaothar ní dóichí rud ná gurb í soiléireacht úd a stíle a chuir na mílte á léamh le fonn aithnítear an céitinneach mar dhuine de na filí gaeilge is fearr den ú haois deirtear go bhfuair sé scolaíocht sa seanléann agus tá a rian sin ar ghreantacht a cuid filíochta mar ba ghnách ag an am bhain sé tairbhe as an dán díreach agus as foirmeacha níos scaoilte ar na dánta a luaitear leis tá óm sceol ar ardmhagh fáil agus a bhean lán de stuaim i ngaeilge agus i laidin atá litríocht luath na héireann cé gurb í litríocht bhéarla na héireann an ceann is mó clú anois is mó go mór an tábhacht atá le litríocht na gaeilge sa tréimhse is luaithe agus í ar na litríochtaí iarchlasaiceacha is sine san eoraip is ón mbéaloideas a thagann an chuid is mó de sheanlitríocht phróis na gaeilge scéalta faoi chú chulainn faoi fhionn mac cumhaill agus faoi na fianna mar shampla chomh maith leis sin tá filíocht fíorálainn ann dealraíonn sé gurb iad na manaigh a thosaigh ag cur an ábhair seo ar pár agus gur ghearr go ndeachaigh an t aos dána féin i mbun pinn tháinig traidisiún tréan liteartha ann agus gaeilge na scol canúint aontaithe liteartha á húsáid chuige lasmuigh den traidisiún oifigiúil bhí dánta galánta grá á scríobh ag fir agus ag mná mar seo a lean an scéal anuas go dtí an ú haois agus an fhilíocht ar tosach i gcónaí bhí béarla á úsáid sna bailte móra ach ar éigean a bhí tábhacht leis in éirinn i gcúrsaí litríochta nó gur mheath cumhacht na seanuaisle agus gur daingníodh an béarla níos forleithne sa tír fiú amháin sa ú haois bhí scoth litríochta á cumadh i ngaeilge leithéid shaothar sheathrúin chéitinn agus bhí bláthú éigin san ú haois féin nuair a tháinig blas níos coitianta ar an litríocht cé gurbh fhurasta rian na seanghalántachta a aithint fós uirthi ach lean an béarla uirthi ag borradh sa ú haois agus gan léamh agus scríobh na gaeilge ag mórán faoin am sin thosaigh litríocht shuntasach bhéarla ag teacht chun cinn faoi dheireadh na haoise áfach bhí gluaiseacht faoi lánseoil ar chuspóir di spéis na ndaoine sa ghaeilge a mhúscailt arís agus dá bhrí sin roghnaigh a lán daoine mar uirlis litríochta í socraíodh gurbh í caint na ndaoine an modh ceart scríbhneoireachta agus sa chéad chuid den ú haois bhí scríbhneoirí an nótálta ann go háirithe máirtín ó cadhain ach ba é an béarla príomhtheanga na tíre agus na litríochta faoin am sin agus gach údar eile faoi scáth an deoraí james joyce cé gur féidir an cadhnach a chur i gcomparáid leis ina lán slite faoi láthair aithnítear ar fud an domhain go bhfuil litríocht shonrach éireannach ann agus í scríofa i mbéarla is beag léitheoir a bhfuil a dhóthain gaeilge aige chun blas a fháil ar litríocht na teanga úd cé go bhfuil saothair á bhfoilsiú inti i gcónaí tá foinse dhomhain á cailleadh aici le meath na gaeltachta agus tá sí á hathdhaingniú sna cathracha fós i gcás an bhéarla caithfidh scríbhneoirí éireannacha dá fheabhas iad glacadh leis go ndéanann an teanga fhorleathan úd scríbhneoirí réigiúnacha díobh rud nach bhfuil go dona ann féin is iomaí duine díobh a tharraing clú air féin agus gan joyce a lua ar chor ar bith william butler yeats james joyce patrick kavanagh william trevor seamus heaney paul muldoon agus seán o casey tá liam ó flaithearta orthu siúd a scríobh sa dá theanga scríbhneoir próis agus sagart ab ea an tathair peadar ua laoghaire nó peadar ó laoghaire aibreán márta b é an scríbhneoir é is mó a mhúin an teanga agus is troime a d fhág a rian ar scríobh na gaelainne i dtosach na hathbheochana do saolaíodh peadar ua laoghaire i lioscaragáin i bparóiste chluain droichid contae chorcaí é do tógadh le gaelainn i ngaeltacht mhúscraí é rud a dh fhág gur chuaigh gaelainn an cheantair sin go mór mór i bhfeidhm ar ghaelainn na bhfoghlamóirí an réamhfhocal úd um ná fuil beo ach i ngaelainn mhúscraí is cuid de ghaelainn an mhaorlathais agus na dlí é inniu agus is dócha gurbh as gaelainn uí laoghaire a tháinig sé in úsáid chomh forleathan san fuair sé bás i i gcaisleán ó liatháin sa bhliain do scríbh ó laoghaire an dráma tadhg saor do léirigh craobh na paróiste thuaidh de chonradh na gaelainne tadhg saor i halla mhuire corcaigh lá le pádraig tá cuntas ag éamonn an chnoic nó éamonn ó donnchadha ar an léiriú sin in banba bealtaine do chúm peadar ua laoghaire an scéal sna í agus é á insint mar scéal chois tine ag triúr cailíní óga tá gearreagráin ann a bhfuil fráma san na scéalaíochta bainte díobh is é is príomhthéama don scéal ná an margadh a shocraigh an gréasaí séadna leis an bhfear dubh cé go bhfuil an scéal préamhaithe in ithir an bhéaloidis a chloiseadh an scríbhneoir ó na seanchaithe cois teallaigh le linn a óige tá dlúthghaol aige fosta leis an myth gearmánach i dtaobh faust do foilsíodh na shraithscéal ar irisí éagsamhla gaelainne é an chéad uair amach ó séadna scríobh peadar ua laoghaire leabhar dírbheathaisnéise faoin teideal thairis sin chuir sé nua ghaeilge ar scéalta de chuid na seanlitríochta gaelaí cosúil le heisirt agus an cleasaí agus chuir sé gaeilge a cheantair féin ar leagan giorraithe de scéal don uixote nó don cíochótae as gaeilge tháinig eagrán nua den leabhar i gcló le déanaí foilsíodh alt ina bhfuil d ailt agus de shaothair ua laoghaire le fáil in celtica in scríbhneoir éireannach ab ea pádraic ó conaire feabhra deireadh fómhair a chum gearrscéalta agus aistí faoi shaol an imircigh ghaelaigh i sasana timpeall tús an ú haois bhí sé gníomhach freisin san iriseoireacht rud a raibh an bheagán di le fáil as gaeilge ag an am uaireanta tugtar sean phádraic ó conaire air le hé a aithint thar phádhraic óg ó conaire bhí pádhraic óg ag scríobh úrscéalta éadroma faoi shaol na tuaithe i gconamara saolaíodh pádraic ó conaire i ngaillimh sa bhliain áit ina raibh dhá theach ósta ag a athair agus a mháthair kate mcdonagh bhí beirt deartháireacha aige isaac agus michael thug a athair a aghaidh ar stáit aontaithe mheiriceá nuair a theip ar a ghnó i ngaillimh agus cailleadh é go gairid ina dhiaidh sin cailleadh máthair uí chonaire freisin sa bhliain agus dá bhrí sin bhí ar na dílleachtaí óga dul chun cónaithe lena n uncail patrick conroy i ros muc chuaigh pádraic ar scoil i dturlach beag sular bhog sé ar aghaidh go dtí coláiste charraig an tobair i gcontae thiobraid árann agus coláiste na carraige duibhe i mbaile átha cliath áit a raibh éamon de valera in aon rang leis bhog sé go dtí londain sa bhliain agus ghlac sé post mar státseirbhíseach sa bhord oideachais ann chuir sé suim mhór i gcúrsaí chonradh na gaeilge bhí an ghaeilge ina thimpeall i gcónaí i londain fiú agus chaith sé na hoícheanta agus na deirí seachtaine ag múineadh na teanga do ghaeilgeoirí agus inimircigh eile cé go raibh post aige sa bhreatain rinne sé iarracht maireachtáil ar a chuid scríbhneoireachta nuair a d fhill sé ar éirinn sa bhliain agus bhí an ghean ag daoine air cé nár shaothraigh sé mórán airgid as a chuid saothar liteartha le linn a shaoil chaith sé an chuid is mó dá shaol fosta ina chónaí i ngaillimh ag múineadh sna coláistí samhraidh sna gaeltachtaí anois is arís bhí sé pósta le molly ní mhanais agus bhí ceathrar clainne acu eileen r feabhra patrick r samhain kathleen r feabhra agus mary josephine iúil a fuair bás de bharr diftéire d fhág sé a bhean agus a chlann agus chaith na blianta ag fánaíocht ar fud na héireann cailleadh é sna fichidí agus gan aige ach caoga bliain fuair sé bás in ospidéal i mbaile átha cliath i mí dheireadh fómhair tar éis dó cuairt a thabhairt ar phríomhoifig chonradh na gaeilge bhí dealbh ina chuimhne sa bhfaiche mór i ngaillimh ach aistríodh é go gairdín chomhairle na cathrach agus is ansin atá sé faoi láthair nuair a bheidh an t athchóiriú atá á dhéanamh ar an bhfaiche mhór curtha i gcrích tá sé i gceist macasamhail den dealbh a chur ar ais ann tá sé curtha i reilig an bhóthair mhóir i ngaillimh scríobh sé dhá úrscéal deoraíocht agus fearfeasa mac feasa chomh maith le go leor aistí agus gearrscéalta tá cuid de na gearrscéalta seo ar fáil sa leabhar scothscéalta atá ar an siollabas ardteiste in éirinn le fada an lá drámadóir éireannach ab ea john millington synge aibreán márta b é an dráma ba cháiliúla a bhí ag synge ná the playboy of the western world bhí ruaille buaille sa chathair ar oíche na hoscailte i ach d éirigh go geal leis ina ainneoin sin i measc a chuid drámaí eile tá riders to the sea shadow of the glen the well of the saints the tinker s wedding srl tógadh synge i ráth fearnáin lámh le baile átha cliath bhain sé céim baitsiléir ealaíon amach sna teangacha i gcoláiste na tríonóide sa bhliain chuaigh synge go dtí an fhrainc sa bhliain chas sé le w b yeats a thug comhairle do synge dul go hárainn chaith synge tréimhsí fada ar inis meáin in oileáin árann ag foghlaim na gaeilge agus ag scríobh a chuid leabhair agus drámaí faoi dhraíocht agus áilleacht an oileáin agus na farraige thug synge cuairt go h inis meáin don chéad uair i d fhan sé le muintir uí dhonnacha ar feadh tréimhsí fada agus mhair cosúil leo féin bhíodh sé ina shuí cois na tine sa gclúid ag seinm an fhidil agus go minic ag bogadh an chliabháin ina mbíodh páiste le muintir an tí chaith synge go leor dá chuid ama ar an oileán ina shuí i bpúirín cloiche gan aon díon air suite ar bharr na haille ar an taobh thiar den oileán ainmníodh cathaoir synge ar an áit seo dá bharr tá radharc draíochtúil as an áit seo ar inis mór trasna an chuain ar chonamara ó thuaidh agus siar san aigéan atlantach ní h ionadh go bhfuair synge inspioráid chun scríbhneoireacht a dhéanamh in inis meáin tar éis do synge inis meáin a fhágáil bhíodh sé ag scríobh chuig duine de chlann uí dhonnacha darbh ainm máirtín bhíodh synge ag scríobh litreacha i mbéarla chuig máirtín agus bhíodh máirtín ag scríobh ar ais i ngaeilge sa gcaoi sin bhí an bheirt acu ag foghlaim óna chéile fuair john millington synge bás ar an márta ó liomfóma hodgkin aois is féidir cóipeanna de na litreacha a scríobh synge a fheiceáil in inis meáin anois tá an teach céanna faoi sheilbh duine de shliocht mhuintir uí dhonnacha treasa ní fhátharta ar thaobh a máthar d fhág a máthair an teach seo ag treasa tar éis roinnt ath chóirithe le cabhair urraíochta sna idí d oscail an teach don phobal tá an teach sa stíl traidisiúnta ceann tuí taobh istigh agus taobh amuigh tá stór breá troscáin agus uirlisí le feiceáil san teach mar shampla an tuirne lín an drisiúr agus dorú a bhíodh in úsáid ag iascaireacht a thugann léargas ar an saol sna sean laethanta tá leabharlann agus ionad cónaithe do scríbhneoirí béal dorais stair na drámaíochta in éirinn i mbaile átha cliath a bhí an bhéim ar dhrámadóireacht don chuid is mó in éirinn le céad blian anuas ach tá amharclanna ar fud na tíre tá amharclann an gheata amharclann na mainistreach agus agus amharclann na péacóige i mbaile átha cliath is í amharclann na mainistreach a bhain amach cáil di féin i gcéadbhlianta an stáit le drámaí john millington synge mar the playboy of the western world agus sheáin o casey mar the plough and the stars b iad william butler yeats agus lady gregory a bhí i mbun bainistíochta ar amharclann na mainistreach i dtosach chuir hilton edwards agus mícheál mac liammóir amharclann an gheata ar bun i agus taispeánadh réimse mór drámaí le húdair éagsúla eorpacha ann i freisin a cuireadh taibhdhearc na gaillimhe ar bun agus ba dhrámaí as gaeilge is mó a bhí á dtaispeáint maidir le grúpaí a oibríonn trí mheán na gaeilge bíonn mion fhéilte agus féile náisiúnta drámaíochta ann chuile bhliain i gceantair éagsúla á n eagrú ag an gcomhlachas náisiúnta drámaíochta tá roinnt de na drámaí gaeilge a chuirtear ar stáitse timpeall na tíre á léiriú faoi bhrat an chomhlachais náisiúnta drámaíochta i measc dhrámadóirí móra na héireann tá oliver goldsmith richard brinsley sheridan dion boucicault oscar wilde george bernard shaw lady gregory george moore william butler yeats seán o casey austin clarke denis johnston thomas kilroy tom murphy hugh leonard john b keane brian friel a scríobh i mbéarla brendan behan i mbéarla agus i ngaeilge agus samuel beckett i mbéarla agus i bhfraincís is tír í an astráil atá le fáil idir an taigéan ciúin agus an taigéan indiach agus í ar an oileán is mó ar domhan is é scott morrison an príomh aire faoi láthair tháinig daoine chun cónaithe sa tír timpeall bliain ó shin ar a laghad sinsir na mbundúchasach atá anois ann chruthaigh siad a lán cultúr casta agus tá a gcuid teangacha ar na cinn is ársa ar domhan de réir a chéile rinneadh fásach de chuid mhaith den tír cé go raibh an t oirthear torthúil go maith i gcónaí ar éigean a bhí eolas ag eorpaigh ar an astráil go dtí an seachtú haois déag ghlac an captaen james cook seilbh ar an tír in ainm na breataine sa bhliain agus tugadh new south wales ar an limistéar thoir mar a raibh an chéad choilíneacht de réir a chéile bunaíodh coilíneachtaí eile timpeall na tíre agus rinneadh aon tír amháin díobh comhlathas na hastráile sa bhliain de bhunadh shasanach agus éireannach cuid mhór den daonra ach pobal an mheasctha atá ann anois go háirithe sna cathracha agus neart teangacha le cloisteáil cé gurb é an béarla an príomhtheanga ba mhór an babhta ar na bundúchasaigh teacht na neorpach agus fuair mórán acu bás de ghalracha agus den lámh láidir ach tugtar aitheantas anois dá ndúchas córas cónaidhme atá ann sé stát agus dhá chríoch agus cúpla oileán ina gcríocha spleácha tá timpeall os cionn milliún duine sa tír agus os cionn de na daoine ina gcónaí i ndeich cinn de na cathracha is í an bhanríon eilís ii ceann an stáit go fóill cé nach bhfuil sa choróin ach comhartha stairiúil anois agus súil ag mórán daoine go ndéanfar poblacht den astráil feasta tá beagnach leath na hastráile ina fásach agus tá cuid mhaith den fhuílleach neamhthorthúil tír ársa shíonchaite atá i gceist agus ní maith an fód atá ar an gcuid is mó di ní raibh ach den talamh oiriúnach don fheirmeoireacht nuair a tháinig na heorpaigh i ndeireadh an ú haois agus ní bheadh ach insaothraithe anois san oirthear atá an talamh is méithe agus an méid uisce is mó ach rinne na chéad fheirmeoirí díobháil mhór don timpeallacht anois áfach tá feirmeoirí na hastráile an oilte ar thairbhe a bhaint as a gcuid talaimh bhíodh coillte móra in oirdheisceart na tíre ach leagadh an chuid ba mhó díobh sa ú haois crainn eoclaipe a dtugtar crainn ghuma orthu an cineál is coitianta agus iad ag cur go maith le tír thirim agus le tinte coille in oirthuaisceart na tíre tá iarsmaí na gcoillte fearthainne meastar gur fhág modhanna cliste dóiteáin na mbundúchasach rian buan ar leagan amach agus ar nádúr na gcoillte tá aird ag an bpobal agus ag na polaiteoirí araon ar chúrsaí comhshaoil anois ach is cosúil go mbeidh an tír thíos go mór leis an téamh domhanda agus a laghad sin uisce ann de réir na mblianta a leanas bhí dáibhí ó bruadair c ar dhuine de na filí gaeilge ba shuntasaí de chuid an ú haois scríobh sé dánta pearsanta agus dánta eile a chuir síos ar staid na tíre lena linn tá siad siúd ina bhfoinse tábhachtach eolais ar éirinn ó aimsir cromail amach go háirithe i rith na tréimhse tá fianaise ann lámhscríbhinn dar dáta gurbh ó chnoc rátha i mbarrachaibh móra in oirthear chorcaí dó cé gur ar an gclaonghlais i gcontae luimnigh is mó a bhí cónaí air is dócha go raibh a mhuintir ina suí go te agus gur tugadh scolaíocht mhaith dó bhí laidin aige agus is minic a scríobhadh sé míniúchán béarla le hais a dhánta bhí an spéis i gcúrsaí ginealaigh agus staire aige lena gceantar féin a bhaineann na dánta is túisce atá againn uaidh agus is cosúil gur timpeall na bliana a bhain sé luimneach amach den chéad uair théadh sé ar ais go dtí corcaigh ó am go chéile agus sa chontae sin is mó a rinneadh cóipeanna dá shaothar bhí cuid d uaisle chorcaí chiarraí agus luinmigh ina bpátrúin aige agus chum sé dánta do ghearaltaigh agus do bhúrcaigh luimnigh go háirithe tháinig bochtanas air timpeall na bliana ba í sin tús na tréimhse inar chum sé an chuid is fear dá shaothar ag cur síos ar a dhoch chás féin agus ar an dímheas a bhí ar lucht léinn sa saol nua bhí máistreacht ag ó bruadair ar shean mheadrachtaí na scol agus ar na meadrachtaí aiceanta agus as na cinn aiceanta is mó a bhain sé feidhm is cuid suntais í a chuid filíochta ar a fuinneamh ar a déine ar fhaobhar a friotail agus ar a greann garbh searbh tá éagsúlacht neamhchoitianta ag baint lena shaothar marbhnaí aoir dánta cráifeacha agus dánta pósta ar na marbhnaí tá truagh liom gol deise go dian caoineadh ar chailín de na gearaltaigh ba fhile é aogán ó rathaille a chuir tús leis an ngné liteartha i bhfilíocht na gaeilge ar a dtugtar aisling rugadh ó rathaille i screathan an mhil béarla scrahanavee sliabh luachra contae chiarraí bhí a shinsir ina n ollúna ag clann mhic cárthaigh mhóir fuair sé teagasc sa laidin agus sa bhéarla agus chuir sé aithne ar stair agus litríocht na gaeilge ceann de na dánta ba cháiliúla dár chum sé ab ea gile na gile thart faoin mbliain a scríobhadh an aisling bharócach seo san am céanna agus a chuaigh an rí gearmánach seoirse i de rítheaghlach hannover i seilbh choróin na breataine gné thábhachtach den chineál filíochta a chumadh aogán is ea an gaol a shamhlaigh sé mar fhile teaghlaigh a bheith aige féin le clann mhic chárthaigh mhóir b é an cárthach mór príomhghéag an teaghlaigh ríoga agus cé go raibh na cárthaigh i réim i gcúige mumhan anallód bhí an cine tráite tréithlag faoin am seo tugann a shaothar léargas ar mheath na ngael sa seachtú haois déag nuair a bhí uasalaicme na héireann á gcur as seilbh agus á ndíbirt thar sáile ag fórsaí na breataine in ainneoin na hoiliúna a bhí air b éigean d aogán dul ag obair mar spailpín ar fud chúige mumhan tá an file adhlactha i mainistir mhucrois eastát mhucrois páirc náisiúnta chill airne cill airne co chiarraí is fada liom oíche fhírfhliuch is fada liom oíche fhírfhliuch gan suan gan srann gan ceathra gan maoin caoire ná buaibh na mbeann anfa ar toinn taoibh liom do bhuair mo cheann s nár chleachtas im naíon fiogaigh ná ruacain abhann dá maireadh an rí díomhair ó bhruach na leamhan s an ghasra do bhí ag roinn leis lér thrua mo chall i gceannas na gcríoch gcaoin gcluthar gcuanach gcam go dealbh í dtír dhuibhneach níor bhuan mo chlann an carathach groí fíochmhar lér fuadh an mheang is carathach laoi i ndaoirse gan fuascladh fann carathach rí chinn toirc in uaigh s a chlann s is atuirse trím chroí gan a dtuairisc ann do shearg mo chroí im chlíteach do bhuair mo leann na seabhaic nár fríth cinnte agár dhual an eang ó chaiseal go toinn chlíona s go tuamhain thall a mbailte s a dtír díthchreachta ag sluaghaibh gall a thonnsa thíos is airde géim go hard meabhair mo chinnse cloíte ód bhéiceach tá cabhair dá dtíodh arís ar éirinn bhán do ghlam nach binn do dhingfinn féin id bhráid ceannairc i gcoinne fhorlámhas na breataine ar éirinn ab ea éirí amach na cásca nó éirí amach nó aiséirí na cásca ar luan cásca aibreán ghlac na hóglaigh agus an tarm cathartha seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár bhaile átha cliath agus ardoifig an phoist i sráid uí chonaill mar cheanncheathrú acu ós rud é gur fhoilsigh ceannaire na nóglach eoin mac néill fógráin ar na nuachtáin an tseachtain roimh an gcáisc agus é ag fógairt go raibh paráidí na nóglach ar an gcáisc curtha ar ceal níor ghlac ach tuairim is míle duine páirt san éirí amach idir fhir agus mhná tháinig ceithre chéad duine le chéile le haghaidh an éirí amach in oirthear na gaillimhe léigh ceannaire an éirí amach pádraig mac piarais amach forógra na poblachta ar an tsráid lasmuigh d ardoifig an phoist agus é ag gairm poblacht neamhspleách den tír cuireadh na mílte saighdiúirí briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh hms helga ar an life cuireadh an téirí amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin mar sin féin chuaigh an téirí amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na héireann b é an iarracht ba threise é ó bhliain na bhfrancach chun na sasanaigh a dhíbirt as éirinn ní raibh tacaíocht an phobail ag na hóglaigh ar dtús nuair a bhí na saighdiúirí dearga ag seoladh na nóglach go dtí an príosún chonacthas cosmhuintir bhaile átha cliath ag caitheamh anuas orthu agus á milleánú faoin léirscrios a rinneadh ar an gcathair le linn na gcathanna sráide lámhachadh an chuid is mó de na ceannairí faoi dheifir i mí na bealtaine sa bhliain agus d athraigh barúil an phobail i leith an éirí amach cuireadh na céadta i mbraighdeanas i bhfrongoch sa bhreatain bheag agus chuaigh siad go tapa chun radacachais ansin faoi thionchar na n imeachtaí agus an chineál cuideachta a bhí acu ansin nuair a tháinig siad abhaile eagraíodh feachtas polaitiúil a spreag an pobal chun tacaíochta leis an náisiúnachas agus bhain sinn féin an páirtí ba bháúla leis na hóglaigh an tromlach amach in olltoghchán na bliana ansin in áit a gcuid suíochán a ghlacadh i bparlaimint westminster tháinig siad sin le chéile chun dáil éireann a bhunú agus an phoblacht a bhí fógartha le linn an éirí amach a athbheochan b é sin a chuir tús le cogadh na saoirse in éirinn agus na sasanaigh ag iarraidh an dáil a chloí arís cé gur baill d óglaigh na héireann a bhí ag troid b é bráithreachas na poblachta irb a phleanáil an t éirí amach nuair a phléasc an chéad chogadh domhanda amach tháinig ceannairí an bhráithreachais le chéile agus iad ag pleanáil an dóigh a mbainfidís leas as cruachás na breataine móire ar mhaithe le héirinn ar an séala seo cheap reachtaire an bhráithreachais tomás ó cléirigh coiste míleata ar leith leis an gceannairc a ullmhú b iad pádraig mac piarais éamonn ceannt agus seosamh pluincéad a chuaigh ar an gcoiste ar dtús ina dhiaidh sin chuaigh an cléireach féin agus seán mac diarmada leo baill den bhráithreachas ab ea iad ar fad agus amach ón gcléireach óglaigh a bhí iontu fosta ón lá a bunaíodh na hóglaigh mar eagraíocht sa bhliain bhí an bráithreachas á sealbhú de réir a chéile agus iad ag cuidiú le chéile le céimíochtaí oifigigh a bhaint amach mar sin nuair a tháinig bliain an éirí amach bhí an chuid ba mhó d oifigigh na nóglach ag tacú le poblachtánachas na láimhe láidre i ngan fhios d eoin mac néill shocraígh an irb go n éireoidh siad amach ar dhomhnach cásca ní raibh eoin mac néill ceannaire na nóglach ar aon tuairim leo siúd áfach b fhearr leisean staonadh ón reibiliún go dtí go mbeadh an cogadh críochnaithe agus ansin úsáid a bhaint as na hóglaigh le brú a chur ar na sasanaigh mar sin féin bhí an bráithreachas meáite ar é a chur ar mhalairt comhairle sin nó droichead a dhéanamh de ar fad agus an t éirí amach a thosú beag beann air níor éirigh go maith leo ceachtar den dá chomhairle sin a chur i gcrích de thaisme bhí séamus ó conghaile an ceannaire sóisialach ag bagairt éirí amach dá chuid féin faoin am seo bhí sé i gceannas ar an arm cathartha dream armtha na gceardchumannaithe agus na sóisialaithe nach raibh ach dhá chéad duine ann ní neart go cur le chéile a shíl an bráithreachas b fhearr an dá iarracht seo a chomhordú nó dá rachadh an tarm cathartha chun ceannairce ina aonar ní dhéanfadh sé ach iarracht na nóglach féin a chur ó mhaith agus na díormaí sasanacha a tharraingeodh sé go dtí an chathair mar sin shocraigh ceannairí an bhráithreachais agus an conghaileach le chéile go raibh siad le comhoibriú agus go raibh an t éirí amach le tosú ar an gcáisc i dtús mhí aibreáin d eisigh an piarsach orduithe faoi pharáidí agus faoi inlíochtaí ar fud trí lá ó dhomhnach na cásca ar aghaidh ó bhí sé ina stiúrthóir ar eagraíocht na nóglach bhí údarás aige a leithéid d orduithe a thabhairt is é an smaoineamh a bhí aige ná go n aithneodh na poblachtánaigh láidre go háirithe lucht an bhráithreachais i measc na nóglach céard a bheadh i gceist leis na paráidí agus nach rithfeadh a dhath le heoin mac néill ná leis na sasanaigh mar sin féin fuair mac mhic néill boladh den rud a bhí sna fonsaí tógála agus bhagair sé ar lucht leanúna an phiarsaigh gach aon rud ab fhéidir a dhéanamh ach amháin glao gutháin a chur ar chaisleán bhaile átha cliath leis an scéim a stopadh d éirigh le seán mac diarmada ar dtús malairt chomhairle a áitiú air agus é ag tagairt don lastas armálacha a bhí ag teacht ón ngearmáin le ruairí mac easmainn an lá arna mhárach áfach chrom mac mhic néill ar ais ar a sheandearcadh diúltach nó chuala sé gur tháinig na sasanaigh ar long na n armálacha agus gur ghabh siad an teasmannach le tacaíocht ó cheannairí eile a bhí ar aon tuairim leis go háirithe bulmer hobson agus mícheál seosamh ó rathaille d eisigh sé frithordú leis an éirí amach a chur ar ceal d fhógair sé nach mbeadh paráid ar bith ar dhomhnach na cásca ach nuair a tháinig an crú ar an tairne ní dhearna sin ach moill lae a chur ar an gceannairce bhí sé pleanáilte ag séamas ó conghaile agus ag seosamh pluincéad beag beann ar a chéile foirgnimh in áiteanna straitéiseacha a shealbhú thall is abhus i mbaile átha cliath le daingean a dhéanamh den chathair in éadan ionsaí na saighdiúirí dearga dá mbeadh an t ádh leis na reibiliúnaigh bheidís i seilbh limistéar inchosanta de lár na cathrach agus é teorannaithe ag na canálacha agus ag na sráideanna ciorclacha b é oighear an scéil áfach nach raibh a ndóthain óglach ann le sin a dhéanamh mar sin fágadh caisleán átha cliath agus coláiste na tríonóide mar dhúnfoirt ag na sasanaigh agus na hóglaigh scartha ó chéile ag na dúnfoirt seo mar sin bhí na sasanaigh ábalta na hóglaigh a chloí de réir a chéile díorma i ndiaidh díorma bhí ceithre chathlán sa rannán a bhí ag na hóglaigh i mbaile átha cliath agus gach cathlán acu faoi cheannas ceannfoirt a bhí dílis do bhráithreachas na poblachta cuireadh cathlán breise i dtoll le chéile as fir a fuarthas ar iasacht ó na cinn eile b é seo an cathlán a cuireadh i gceann ardoifig an phoist agus na ceannairí uile ag dul leis pádraic mac piarais a bhí ina uachtarán agus ina phríomh cheannfort séamus ó conghaile tomás ó cléirigh seán mac diarmada seosamh pluincéad agus captaen óg darbh ainm mícheál ó coileáin idir an dá linn ghabh an chéad chathlán foirgneamh na gceithre gcúirteanna agus iarthuaisceart na cathrach faoi chomandracht éamoinn uí dhálaigh chuaigh tomás mac donncha agus an dara cathlán ag sealbhú monarcha brioscaí jacob ó dheas ó lár na cathrach bhí éamon de valera i gceannas ar an tríú cathlán a ghabh muileann uí bheolain bhí éamonn ceannt i gceannas ar an gceathrú cathlán agus fuair siad seilbh ar aonacht átha cliath theas teach oibre in iardheisceart na cathrach b é an tarm cathartha a ghabh faiche stiabhna agus halla na cathrach ó chuir an gabháltas seo an dlí agus an tsíocháin ar ceal chuaigh na bochtáin ag creachadh na siopaí d ordaigh oifigeach amháin dá chuid óglach urchair a scaoileadh leis na foghlaithe seo ach ní raibh an conghaileach mar shóisialaí sásta leis seo agus thug sé frithordú do na fir ós rud é go raibh sé éirithe le mac mhic néill an t éirí amach a stopadh taobh amuigh den phríomhchathair fágadh ardcheannasaíocht na reibiliúnach i bpáirc an áir faoin gconghaileach a raibh sé de chlú air go raibh ciall mhaith aige don oirbheartaíocht goineadh go héag é ach ina dhiaidh sin féin bhí sé in ann an cath a stiúradh is a dhíriú agus a chuid fear á bhogadh ó áit go háit ina luí sa leaba dó mar ba dual don tsóisialaí shíl sé nach mbeadh rialtas caipitlíoch shasana fonnmhar maoin saolta dá gcuid féin a léirscrios le gunnaí móra airtléire ach faraor géar ní raibh an ceart aige ná geall leis ar dtús bhí ceannfort na bhfórsaí sasanacha sa phríomhchathair an ginearál lowe bhí sé mall go leor ag teacht chuige féin nó ní raibh aige féin ach míle agus dhá chéad fear sa chathair is é sin fear amháin in aghaidh gach óglach agus ní raibh sé cinnte cé mhéad reibiliúnach a bhí ann d fhógair sé dlí an chogaidh agus chrom a chuid fórsaí ar shúil a choinneáil ar na bealaí isteach go dtí caisleán átha cliath agus ceanncheathrú na reibiliúnach in ardoifig an phoist a scaradh ó na hóglaigh eile tháinig an bád gunnaí móra hms helga chun fortachta agus fuarthas airtléire machaire ó gharastún átha luain suíodh na gunnaí móra ar an taobh ó thuaidh den chathair ag sráid na prúise baile phib agus bóthar na cabraí an chuid ba mhó den tseachtain bhí na gunnaí seo ag lámhach lár na cathrach agus chuaigh cuid nár bheag de trí thine bhí halla na saoirse ar an chéad fhoirgneamh a bhí thíos leis ach siúd is go raibh an foirgneamh seo ina cheanncheathrú ag na ceardchumainn agus ag an arm cathartha bhí sé tréigthe ag na reibiliúnaigh roimh an éirí amach agus ní raibh ciall ná réasún le bheith á lámhach spéisiúil go leor b éigean don bhád gunnaí móra helga éirí as an lámhach ó bhí a cuid urchar ag bagairt lóiste an leasrí i bpáirc an fhionnuisce tugadh tuilleadh fórsaí isteach ó shasana agus an ginearál maxwell i gceannas orthu bhí thart ar shé mhíle déag de shaighdiúirí dearga agus míle duine de shaighdiúirí dubha ann le dul chun catha ar mhíle óglach agus dhá chéad is caoga saighdiúir de chuid an airm chathartha is léir nach raibh na héireannaigh in ann an fód a sheasamh in aghaidh na sluaite síoraí seo ní raibh mórán cogaíochta ar siúl timpeall na ceanncheathrún cuireadh na cathanna ba troime thart ar an gcanáil mhór bhí cuid mhaith reibiliúnaigh seadaithe in áiteanna ansin agus iad ag iarraidh a gcuid suíomh a chosaint san am céanna bhí na sasanaigh ag féachaint leis an gcanáil a ghabháil ó bhí sí ag teastáil uathu le fórsaí fortachta a thabhairt isteach ó dhún laoghaire rinne na sherwood foresters reisimint de chuid arm na breataine iarracht an chanáil a thrasnú ag sráid an mhóta ach fuair siad iad féin á lámhach ón dá thaobh níos mó ná uair amháin ní raibh ach dháréag óglach ag seasamh an fhóid anseo ach bhí siad in ann ascnamh na ngall a stopadh ar feadh i bhfad agus dhá chéad is dhá scór sasanach a mharú nó a ghoin sa teagmháil maidir leis na hóglaigh ag teach na hoibre aonacht átha cliath theas d éirigh leo an dochar a dhéanamh do na díormaí sasanacha a bhí ag iarraidh a mbealach a dhéanamh go dtí an caisleán goineadh cathal brugha go tromchúiseach i bpáirc seo an áir de réir a chéile áfach b éigean do na reibiliúnaigh an suíomh seo a thréigean nó bhí an lón cogaidh ag rith gann agus ní raibh maolú ar bith ag teacht ar an gcith sliogán maidir le faiche stiabhna d fhág na reibiliúnaigh í nuair nach raibh siad ábalta í a choinneáil a thuilleadh agus na sasanaigh ag cur snípéirí agus meaisín ghunnadóirí ag obair sa chomharsanacht chúlaigh lucht cosanta fhaiche stiabhna saighdiúirí de chuid an airm chathartha a bhí ann faoi chomandracht mhíchíl uí mhulláin go coláiste ríoga na máinlianna áit ar fhan siad go dtí gur ghéill siad iad féin do na sasanaigh is beag a tharla in ardoifig an phoist le linn an éirí amach ar dtús léigh an piarsach forógra na poblachta os ard do na daoine ó staighrí oifig an phoist agus ansin dhaingnigh seisean agus a chuid fear iad féin san fhoirgneamh ó nach raibh siad in ann an chith sliogán a fhreagairt ar aon dóigh éifeachtúil thréig siad ardoifig an phoist agus bhunaigh siad ceanncheathrú nua i sráid moore ar an naoú lá fichead de mhí aibreáin arbh é an chéad satharn i ndiaidh na cásca é thug an piarsach ordú do na hóglaigh éirí as an gcogaíocht agus iad féin a ghéilleadh do na gaill fuath ba mhó a bhí ag an gcosmhuintir ar na reibiliúnaigh le linn an éirí amach b iad na hóglaigh ba mhó a bhí á milleánú ag muintir na háite sa léirscrios a rinneadh ar an gcathair gan trácht a dhéanamh ar na céadta sibhialtach a fuair bás idir dhá thine bealtaine básaíodh míle dhá chéad duine fuair ceathrar óglach is trí scór bás sna cathanna agus cuireadh seisear déag eile chun báis i bpríosún chill mhaighneáin i ndiaidh an éirí amach maraíodh céad is dhá scór saighdiúir sasanach agus goineadh trí chéad ochtar déag acu maidir le constáblacht ríoga na héireann agus póilíní na cathrach fuair seachtar déag acu bás b é mícheál seosamh ó rathaille an t aon cheannaire amháin de chuid na nóglach a bhásaigh i bpáirc an áir gabhadh trí mhíle ceithre chéad tríocha duine mar amhrasánaigh agus cuireadh na ceannairí chun báis go háirithe iad siúd a shínigh an forógra bhí an conghaileach gonta go héag cheana féin agus é ag fulaingt go mór leis an dóigh a raibh an ghoimh ag dul chun donais ní raibh sé in ann seasamh suas agus lámhachadh ina shuí é bhí go leor údarás áitiúil agus nuachtán go háirithe an tirish independent ag éileamh tuilleadh básuithe den chineál chéanna nuair a bhí an téirí amach thart bhí míle ceithre chéad agus ocht scór duine i mbraighdeanas ag na sasanaigh agus nuair a tugadh go dtí an bhreatain bheag iad bhí gnáthmhuintir na príomhchathrach ag caitheamh seileoige orthu le teann dímheasa ina lán áiteanna tháinig díormaí d óglaigh amach le páirt a ghlacadh san éirí amach ach má tháinig d fhill siad abhaile nuair a fuair siad amach faoin rud a bhí ordaithe ag eoin mac néill slógadh complachtaí iomlána i gcontae thír eoghain agus céad tríocha is beirt fhear i mbóthar na bhfál i mbéal feirste bhí liam ó maoilíosa i gceannas ar thrúpa a thug ionsaí mírathúil faoi stáisiún na bpéas i ngaillimh mharaigh seán mac an tsaoi agus a chuid óglach ó chontae lú péas agus séiléir i gcontae loch garman shealbhaigh na hóglaigh inis córthaidh de ghrá an tsiombaileachais go ceann cupla lá sular ghéill siad iad féin do na sasanaigh mar sin ní éirí amach a bhí ann ach athchruthú na n imeachtaí i mbliain na bhfrancach chruinnigh míle óglach le chéile i gcorcaigh ar dhomhnach na cásca ach ansin chuala siad an t ordú a tháinig ó eoin mac néill agus scaip siad arís níor cuireadh cath ceart ach i gcill dhéagláin ansin mharaigh na hóglaigh ochtar péas agus ghoin siad cúigear déag eile mar chuid d éirí amach chuaigh suas le duine chun dualgais i gceantair órán mór ghoirt inse guaire agus bhaile átha an rí i gcontae na gaillimhe ar aibreán agus ar na laethanta dar gcionn ba bhocht an traenáil agus an t armas a bhí orthu ach ba é an taon iarracht cumasach d aon tsórt a déanadh san éirí amach lasmuigh de bhaile átha cliath tháinig athrú mór ar dhearcadh an phobail i leith na gceannairceoirí nuair a cuireadh na cinnirí chun báis roimhe sin b é an meas a bhí ag formhór mór na néireannach orthu gur lucht tarraingthe achrainn a bhí iontu nach raibh ach ag déanamh dochair do chás na héireann na cimí a scaoileadh saor sa deireadh thosaigh siad ag atheagrú agus ag athfhruiliú fórsaí poblachtacha agus fuair sinn féin tolgadh an deargnáisiúnachais uathu íorónta go leor ní raibh sinn féin ag an am sin leath chomh radacach agus a shíl na gaill a mhalairt ar fad bhí an páirtí sásta glacadh leis an monarcacht féin agus níor ghlac sé páirt ar bith san éirí amach mar pháirtí cibé céard a chuir na nuachtáin shasanacha ina leith na cinnirí náisiúnaíocha a tháinig slán as an éirí amach d insíothlaigh siad sinn féin agus chuir siad ruaigeadh ar an dream monarcach a bhí ina measc siúd i gceannas ar an bpáirtí roimhe sin ba é art ó gríofa an páirtí é a bhunaigh sa bhliain inniu féin is minic a chuirtear an cheist cén cineál cor a chuirfeadh na sasanaigh i gcinniúint na héireann dá staonfaidís ó chinnirí an éirí amach a chur chun báis in earrach na bliana bhain sinn féin amach formhór mór na suíochán in olltoghcháin na bliana i mí na nollag ansin tháinig an chuid ba mhó d fheisirí shinn féin le chéile i mbaile átha cliath agus d fhógair siad éire ina poblacht arís ar an t aonú lá fichead den bhliain in alt na huaire seo bhí éamon de valera i gcarcair i bpríosún lincoln agus níorbh é ina shaoradh go dtí mí fheabhra tháinig sé slán as an éirí amach de thaisme nó ós rud é gur chaith sé blianta a chéad óige sna stáit aontaithe bhí an chuma ar an scéal go raibh sé ina shaoránach meiriceánach rud a chiallódh nach bhféadfaí é a bhású mar sin nuair a chinn na húdaráis ar é a chur chun báis i ndiaidh an iomláin bhí deireadh tagtha leis na básuithe ar fad cheana féin toghadh é mar uachtarán príomh aire ar an aibréan iad siúd a cháineann an téirí amach fuair siad locht ar na ceannairí toisc go raibh a fhios acu nó ag cuid acu ar a laghad nach raibh seans ar bith acu an báire a ghnóthú is é an chiall a bhain siad as an éirí amach nach raibh ann ach siabhrán rómánsúil de chuid an phiarsaigh cé gur chuir an téirí amach an chéad síol le poblacht na héireann ní raibh aon mhaith ann leis na haontachtóirí éireannacha a chur ar malairt intinne i leith an neamhspleáchais ná leis na protastúnaigh ultacha a mhealladh chun an chríochdheighilt a chur ar ceal na staraithe náisiúnaíocha arís is é an dearcadh a bhíonn acusan ná gur mhuscail an téirí amach an náisiún ar dhóigh is gur thosaigh an tír ar fad ag éileamh neamhspleáchais de réir an dearctha seo b é an téirí amach chomh maith leis na himeachtaí a tharraing sé ina dhiaidh a chuir ar chumas na néireannach cogadh na saoirse a chur agus an tsaoirse a bhaint amach don tír arís tá an teoiric ann freisin go raibh an téirí amach fite fuaite le comhoibriú na náisiúnaithe éireannacha leis an ngearmáin dá mb í an ghearmáin a bhéarfadh bua ar an mbreatain mhór a cheapann lucht leanúna na teoirice seo bheadh toscairí phoblacht na héireann ina suí ag bord na gcomhchainteanna síochána i ndeireadh an chéad chogadh domhanda is é an chiall is fearr leis na staraithe a bhaint as an scéal ná go bhfuair na sé chontae fichead neamhspleáchas idir an chéad lá de mhí aibreáin sa bhliain nuair a chuaigh an chumhacht fheidhmitheach ó lámh na ngall go lámh na ngael de réir an chonartha angla éireannaigh agus é sínithe ag rialtas na breataine móire agus toscairí na néireannach sa bhliain nó b é an conradh seo a chuir bun le saorstát éireann agus an séú lá de mhí na nollag sa bhliain chéanna nuair a chuaigh an chumhacht reachtaitheach ó lámh na ngall go lámh na ngael mar sin ní thugann siad aitheantas ar leith don éirí amach mar bhunchloch mhair an saorstát go dtí an bhliain nuair a heisíodh bunreacht na héireann ansin ní raibh ach athrú ainm de dhíth le poblacht cheart a dhéanamh den tír sa bhliain tháinig an toireachtas le chéile le poblacht a ghairm d éirinn uaireanta deirtear gurbh é éirí amach na cásca an chéad réabhlóid shóisialach san eoraip is deacair breithiúnas ceart a thabhairt ar an ráiteas seo b é an conghaileach an t aon duine amháin de na ceannairí a raibh dlúthbhaint aige le gluaiseacht idirnáisiúnta na sóisialach cé gur thug an chuid eile acu le fios go raibh siad meáite ar stát sóisialach a dhéanamh den phoblacht is é an chuma atá ar an scéal nach raibh ann ach cleas le tacaíocht an chonghailigh a fháil don éirí amach réabhlóid i gcúrsaí an chultúir agus na polaitíochta a bhí ag teastáil uathu thar aon chineál réabhlóid eile bhí an piarsach suite siúráilte mar shampla nach n éireodh leis an éirí amach cibé agus mar sin bhí an chaint saor aige bheadh sé chomh maith aige réabhlóid shóisialach a ghealladh nó ní chaithfeadh sé beart a chur le briathar b fhollasach nach raibh mórán muiníne ag an gconghaileach as a chuid comhchogaithe a fhad is a bhí a dtiomantas siúd don tsóisialachas i gceist bhí sé ullamh cogadh na n aicmí a chur orthu a thúisce is a thiocfadh an phoblacht ar an bhfód thairis sin ní féidir a rá ar aon nós gur sóisialach a bhí in éamon de valera arbh é an duine ba mhó le rá agus ba mhó tionchair is cumhachta i saol na héireann acu siúd a tháinig slán as an éirí amach mar sin féin nuair a tháinig na boilséivigh i gceannas ar an rúis thug siad aitheantas dioplómatúil don phoblacht a bhí fógartha ag an bpiarsach agus curtha ar ceal leis an gconradh angla éireannach bhí luiteamas ag léinín leis an gconghaileach agus nuair a bhí na cumannaigh eile ag fáil lochta air siúd toisc gur chomhoibrigh sé le náisiúnaithe buirgéiseacha cháin léinín iad agus é den tuairim go raibh an ceart ag an gconghaileach go hiomlán nuair a chuaigh seisean i gcomhghuaillíocht le haicmí míshásta eile bheadh comhghuaillíochtaí den chineál sin géar riachtanach ag na cumannaigh lena gcuspóirí a bhaint amach arsa léinín file as contae mhaigh eo ab ea antaine raiftearaí márta nó timpeall nollaig bhí sé dall ó bhí sé ina bhuachaill beag agus shaothraíodh sé a chuid ag casadh ar an bhfidil i dtithe móra i gcontae na gaillimhe dealraíonn sé gur tháinig antoine raiftearaí ar an saol i gcill liadáin in aice le coillte mách co mhaigh eo níltear ar aon bharúil faoi lá ceart a bhreithe ná fiú an bhliain dúirt dubhghlas de híde gur saolaíodh é timpeall na bliana ach is é an t eolas a bhí ag séamas ó hargadáin ná gurb ar an ú lá de mhí na márta sa bhliain a rugadh raiftearaí agus is é tuairim chiaráin uí choigligh gurb é seo an t eolas is údarásúla b as an gcéis contae shligigh d athair raiftearaí agus ina fhíodóir shocraigh sé síos i gcill liadáin lena cheird a chleachtadh ansin bhí tagtha chun a bheith ag obair do na táthaigh muintir taaffe phós sé bean áitiúil dar shloinne ní bhraonáin nuair a bhí raiftearaí fós ina ghasúr beag shiúil an bholgach an áit agus fuair cuid mhór de na páistí bás b é an file an t aon duine clainne amháin de chuid mhuintir raiftearaí a fágadh beo nó d éag an t ochtar eile acu ar fad agus chaill antoine radharc a shúl bhí sé cúig bliana nó naoi mbliana d aois nuair a tharla seo bhí muintir taaffe a raibh athair antaine ag obair ina fhíodóir dófa sásta a bhflaithiúlacht a thál ar an mbuachaill dall d fhostaíodh na táthaigh é chun dánta a aithris agus chun ceol a sheinm nuair a thagadh daoine ar cuairt chucu mar sin chaith antaine blianta a chéad óige ag seinm agus ag scéalaíocht do na daoine uaisle seo níl sé soiléir cén fáth ar imigh raiftearaí as teach mór mhuintir taaffe de réir leagan amháin mharaigh sé de thaisme an capall ab fhearr a bhí ag fear an tí agus chaithfeadh sé imeacht leis i mbéal na séibe is féidir freisin go raibh muintir taaffe féin éirithe ró bhocht le slí bheatha a chinntiú don éigeas tá an ráfla ann leis gurbh í an pholaitíocht ba chúis leis ó bhí luí ag raiftearaí leis an bpoblachtánachas agus leis an rúnchumannaíocht ar aon nós tá sé le tuiscint ó na hamhráin pholaitiúla go raibh bá aige le heagraíochtaí réabhlóideacha b fhéidir go raibh sé ina bhall de na buachaillí bána nó de na fir ribín mar sin chaith raiftearaí an chuid ba mhó dá shaol ag fánaíocht i gcontae na gaillimhe ag seinm ar an bhfidil agus ag amhránaíocht ní heol dúinn i dtaobh na mná a phós sé má phós bhí bean aige is cosúil siobhán agus rugadh mac agus iníon dóibh chuaigh an mac le fidléireacht sa sorcas níos déanaí d éag raiftearaí i dteach i gcnoc an tseanleachta i gcreachmhaoil timpeall nollaig tá sé curtha i reilig chill fhínín reilig na bhfilí tá eolas i dtaobh a bháis a bhailigh an bhantiarna gregory ó sheanfhear sna idí cuireadh leac ar an uaigh ar lúnasa agus chomh maith le augusta gregory bhí dubhghlas de híde agus w b yeats i láthair an lá sin is iad eanach dhúin cill liadáin agus mise raiftearaí an trí dhán is mó a shamhlaítear leis an bhfile inniu ach íorónta go leor dealraíonn sé nárbh é raiftearaí féin a chum an tríú ceann acu ar aon nós tá timpeall leathchéad dán ar fáil sna lámhscríbhinní a luaitear le raiftearaí agus atá insamhlaithe leis is dócha go bhfuil an dán seo bunaithe ar fhíor bhéaloideas nó ar línte fánacha de chuid raiftearaí féin ach b é seán ó ceallaigh nó baile chraoch an chéad duine a d fhoilsigh mise raiftearaí a cheap an dán mar is eol dúinn inniu é bhí tionchar ag tairngreachtaí phastorini air agus tá mothú láidir seicteach le brath ar chuid dá amhráin bhí eolas aige ar stair thraidisiúnta na héireann mar is léir ar an dán fada seanchas na sceiche is iomaí litriú a chuirtear i bhfeidhm ar ainmneacha na seanfhilí gaeilge uilig ach is dócha gurb é raiftearaí an duine is mó acu a bhfuil an fhadhb seo ag baint leis feictear idir raftery raiftearaí raifteirí agus fiú ó raifteirí in úsáid is cinnte nach bhfuil an leagan deireanach acu ceart ós rud é nach bhfuil ann ach an leagan béarla den ainm a bhfuil ó na gaeilge curtha leis feictear ó reachtaire ó reachtúra agus ó reachtubhra igh freisin agus iad i bhfad níos fearr mar ghaeilge is é an breithiúnas a thugann ciarán ó coigligh ar an scéal ina leabhar faoi raiftearaí ná gurb é an leagan béarla den tsloinne ó reachtaire nó ó reachtubhra a bhíodh ag an bhfear féin agus ag lucht a chomhaimsire mar sin roghnaigh seisean an leagan raiftearaí ó bhí sé den bharúil gurb é an leagan ba chóngaraí d úsáid an phobail tugtar an reachtúireach air scaití is saghas ealaíne scríofa í an fhilíocht ina n úsáidtear teanga ar son a cáilíochtaí aeistéitiúla chomh maith le nó in ionad na tuairimí le tuiscint ó na focail dán is ea an téarma i ngaeilge ar phíosa filíochta a chruthaíonn an file go minic úsáidtear foirm chomhdhlúite i ndánta chun mothúcháin nó smaointe doimhne a chur in iúl don léitheoir nó don lucht éisteachta chomh maith leis sin tá deiseanna cosúil le hathrá agus comhfhuaim le cloisteáil chun éifeacht cheolmhar a chur i gcrích de ghnáth baineann filí an fheidhm as íomhánna meafair srl chomh maith uaireanta is deacair dán a thuiscint de bharr íomhánna nó meafar casta bíonn níos mó ná brí amháin le tuiscint ón gcuid is mó de phíosaí filíochta tá stair fhada ag baint le filíocht atá i bhfad níos faide ná léitheoireacht nó scríbhneoireacht is féidir idirdhealú a dhéanamh idir filíocht agus prós maidir leis an úsáid a bhaintear san fhilíocht as cáilíochtaí aeistéitiúla na focail athrá rithim agus meadaracht is é alasca an stát is mó de stáit aontaithe mheiriceá s a m tá km achar ann tá sé suite in iarthuaisceart mór roinne mheiriceá thuaidh agus é scoite amach ó na stáit eile is í an t aon teorainn atá aige ná le ceanada bhí daonra ann sa bhliain an tríú stát is lú sa tír is í juneau príomhchathair alasca agus is iad anchorage sitka agus valdez cathracha eile atá ann is é denali a dtugtaí sliabh mckinley tráth an sliabh is airde i meiriceá thuaidh atá ann tá sé réigiún sa stát tais agus ceomhar cosúil leis an aimsire in éirinn fuar agus sneachtúil faoi sneachta seacht mí den bhliain titeann duartan sneachta go minic ann ach níl sé chomh fuar leis an crios intíre tá anchorage suite sa chrios seo an chathair is mó in alasca gaofar tais agus stoirmeach tá go leor oileáin suite ann tá dhá bhéal abhann ann an yukon agus an kuskokwim níl ach cúig orlach báisti i mbliain i mbarrow sráidbhaile atá ann níl solas sa gheimhreadh ann freisin ach tá an spéir lán le solas sa samhradh is é mars uaireanta máirt an ceathrú pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras dearg an príomhdhath a aithníonn súil an duine ar mhars agus is minic a thugtar an pláinéad dearg air bheadh sé chomh maith againn an pláinéad rua a thabhairt air áfach nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre tá dromchla mharsa saibhir go maith in iarann tá uisce ar fáil ar mhars siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu ceist mhór í i gcónaí an bhfuil nó an raibh aon chineál beatha ar mhars riamh an cineál arrachtaigh a d fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le h g wells nó edgar rice burroughs is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí cuir i gcás tá an pláinéad ainmnithe as dia rómhánach an chogaidh tugtar ares ar an dia céanna as gréigis agus sin é an fáth go n úsáidtear an téarma úd areolaíocht uaireanta nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil mars ann agus é ar ceann de na reanna neimhe is suntasaí amuigh is iomaí sibhialtacht a bhaist ainm miotaseolaíoch dá cuid féin ar an bpláinéad mar shampla tugann na sínigh na cóiréigh na seapánaigh agus na vítneamaigh réalt na tine ar mhars agus baint ag an ainm seo le ciogal na gcúig ndúl wxíng i miotaseolaíocht na síne bhí a n ainmneacha féin ag na scríbhneoirí ficsin eolaíochta ar mhars mar shampla barsoom a thugadh áitritheoirí cogúla mharsa ar a bpláinéad in úrscéalta edgar rice burroughs faoi eachtraí john carter malacandra an t ainm a bhí ar mhars in úrscéalta spáis c s lewis is fada an lá ó thosaigh na daoine ag caint agus ag scríobh faoi thuras a thabhairt ar mhars go háirithe nuair a tháinig an tuiscint acu nach ponc solais amháin a bhí ann ach corpán damhna nuair a húsáideadh teileascóp den chéad uair tugadh gnéithe tíreolaíocha faoi deara a bhí cosúil le gréasán de chanálacha agus dá bharr sin is iomaí alt agus scéal a cumadh faoi shibhialtachtaí aduaine agus faoi chogaí idir na plainéid agus rinneadh go leor scannán ficsean eolaíochta bunaithe ar na scéalta sin de réir a chéile áfach agus na teileascóip agus an teicneolaíocht eile bhreathnóireachta ag dul i bhfeabhas tuigeadh nach raibh i gceist leis na canálacha ach iomrall súl ní fheicfeá iad ar aon mhapáil comhaimseartha de mhars ón taobh eile de is léir go bhfuil tírdhreacha millteanacha ar mhars nach dtiocfá ar a leithéid ar dhroim an domhain ar nós na gcainneon móra ar a thugtar valles marineris tá an sliabh is airde sa ghrianchóras suite ar mhars freisin mar atá olympus mons agus é leathmhíle de chiliméadair ar trastomhas agus seacht gciliméadar fichead ar airde táthar ag súil le fada an lá go dtabharfaidh daoine cuairt ar an bplainéad seo a bhíonn níos cóngaraí don domhan de ghnáth ná plainéad ar bith eile i gcóras na gréine roimh lár na haoise seo sula dtéitear ar aghaidh go ceann ar bith eile chuir údarás spáis mheiriceá nasa spáslong spástaiscéalaí gan daoine go mars sa bhliain mariner a rinne an mhapáil ar mhars ina dhiaidh sin thuirling dhá spástaiscéalaí de shraith viking air sa bhliain rud a chuir go mór leis an eolas a bhí ag na daoine faoin bplainéad nó b ansin a chonaic an cine daonna an chéad radharcra ó dhromchla mharsa cuireadh spáslonga gan daoine go mars ó mheiriceá agus ón eoraip sa bhliain agus is mó an fhianaise atá ann anois go bhfuil roinnt uisce faoin talamh sa phlainéad cé go bhfuil mars i bhfad níos lú ná an domhan tá an oiread céanna talún ann mar nach bhfuil aigéan ar bith ar a dhromchla tá an t atmaisféar an tanaí agus bíonn mars an fhuar de ghnáth le meánteocht chéim celsius faoin nialas ach is féidir leis an teocht ardú in áiteanna go céim celsius os cionn an nialais i rith an tsamhraidh creidtear go raibh an chuid uisce ar an dromchla tráth mar gheall ar an síonchaitheamh agus ar an gcreimniú atá le feiceáil go soiléir ar an tírdhreach tá dhá mhionghealach ag mars atá ainmnithe as na cúnna cogaidh a bhí ag dia an chogaidh phobos agus deimos tá na gealacha seo i bhfad níos lú ná ár ngealach féin i gcomparáid leis an phláinéad atá siad a thimpeallú níl iontu ach cnapáin mhírialta charraige agus uisce agus creidtear gur astaróidigh ab ea iad ar dtús go dtí gur cheap réimse imtharraingthe mharsa iad cosúil le eureka traíoch de chuid mharsa an ceann acu is cóngaraí do mhars mar atá phobos tá sé ag cailleadh airde in imeacht na mílte bliain de thoradh na bhfórsaí taoide creidtear áfach go streachlóidh na fórsaí céanna as a chéile é i bhfad sula mbuailfidh sé dromchla mharsa ais leathmhór gciliméadar aonad réalteolaíoch imlíne na fithise tm éalárnacht na fithise peirihéilean garphointe don ghrian km aonad réalteolaíoch apaihéilean cianphointe ón ngrian km aonad réalteolaíoch tréimhse fhithiseach réaltbhliain lá tréimhse shionadach grianbhliain lá meánluas fithiseach km s uasmhéid an luais fhithisigh km s íosmhéid an luais fhithisigh km s claonadh fad an nóid éirithigh argóint an pheirihéilin satailítí nádúrtha dhá cheann trastomhas meánchiorclach km trastomhas polach km oblátacht achar an dromchla km toirt km mais kg dlús meán g cm imtharraingt mheánchiorclach m s treoluas éalaithe km s tréimhse rothlaithe lá h luas rothlaithe ag an meánchiorcal km h claonadh na haise ceartairde ceartéirí dronairde dronéirí an phoil thuaidh h min s diallas ailbéideacht teocht ar an dromchla brú an atmaisféir kpa dé ocsaíd charbóin nítrigin argón ocsaigin aonocsaíd charbóin gal uisce aonocsaíd nítrigine neon milliúnú cuid crioptón billiúnú cuid xeanón billiúnú cuid ózón billiúnú cuid meatán billiúnú cuid tá de thoirt an domhain i mars agus dá achar dromchla tá atmaisféar ag mars ach tá sé fíorthanaí tá meánbhrú an atmaisféir ar dhromchla mharsa timpeall ar pa nó thart ar de ghnáthbhrú an atmaisféir ar dhroim an domhain seo againn ón taobh eile tá an t atmaisféar seo ag tanú níos maille ná ár n atmaisféar féin ag dul suas ó dhromchla an phláinéid dé ocsaíd charbóin go príomha atá ann nítrigin atá i de agus argón atá i fosta tá meatán agus ocsaigin i láthair chomh maith le triathgháis eile seachas an t argón is é sin neon crioptón agus xeanón nó níl imtharraingt mharsa in ann gás chomh héadrom le héiliam a choinneáil ó éalú go dtí an spás ar an gcúis chéanna níl hidrigin shaor le fáil in atmaisféar mharsa ach an oiread is é an phríomhchúis le fuacht mharsa an t atmaisféar seo nó ós rud é go bhfuil sé chomh scáinte sin níl sé in ann teas a cheapadh ná a choinneáil cé go bhfuil atmaisféar an phláinéid chomh tanaí sin tá cuid mhaith dusta ag foluain timpeall na sonraí a bhailigh na gléasanna gluaisteacha taiscéalaíochta spirit agus opportunity ar dhromchla an phláinéid le déanaí tugann siad le fios go bhfuil an dusta seo comhdhéanta as gráinníní atá thart ar micriméadar míliú cuid de mhilliméadar trasna sa bhliain d aithin teileascóip thíos ar an domhan go raibh meatán le fáil in atmaisféar mharsa agus dealraíonn sé gur dheimhnigh an taiscéalaí mars express orbiter an breathnú seo i mí na márta tugann na torthaí tomhais le fios go bhfuil dlús an mheatáin in atmaisféar mharsa thart ar aon bhilliúnú cuid déag pbb cúis suntais é an meatán sin nó tá an meatán chomh tomhais mar ghás is nach mbeadh sé ann murach go bhfuil foinse éigin á sholáthar taobh istigh den phláinéad níl sé scaipthe go cothrom tar éis an phláinéid ach an oiread mar sin caithfidh sé go bhfuil sé á scaoileadh saor in áiteanna áirithe agus is í an cheist mhór a chuireann na saineolaithe orthu féin ar ndóigh an bhfuil beatha de chineál éigin cosúil leis na miocrorgánaigh aircéacha ar a dtugtar meatánaiginí ag táirgiú an mheatáin seo maidir le saintréithre eile an atmaisféir bíonn siad claochlaitheach go leor sa gheimhreadh nuair atá an chaidhp pholach fágtha i ndorchadas éiríonn an dromchla chomh fuar is a chuireann sé an dé ocsaíd charbóin san atmaisféar ag sioc síos is féidir d oiread is den atmaisféar iompú ina oighear tirim le teacht an earraigh agus an tsolais iompóidh an leac oighir ina gás arís tabhair faoi deara nach leánn an t oighear dí ocsaíde carbóin sin é an chúis a dtugtar oighear tirim air nó is dual di néalú ina gás sula sroichfear an leáphointe ní féidir di bheith ina sreabhán leacht ach faoi bhrú an mhór rud nach bhfuil le fáil faoi atmaisféar tanaí mharsa mar sin le teacht an tséasúir the néalaíonn an dí ocsaíd charbóin go sciobtha de dhromchla na caidhpe polaí agus cuireann an próiseas seo gaotha móra millteanacha ag séideadh is féidir do stoirm den chineál seo luas ceithre chéad ciliméadar in aghaidh uair an chloig km h a bhaint amach ansin cruthaítear scamaill atá comhdhéanta as criostail bheaga oighir is é sin oighear uisce seachas oighear tirim chuirfidís i gcuimhne duit cineálacha áirithe scamaill a d fheicfeá ar an spéir anseo ar an domhan níltear róchinnte an bhfuil aeráid mharsa ag dul i bhfuacht nó ag téamh tá an dara bh fhéidir ann sna blianta tháinig crapadh ar an gcaidhp pholach theas i ngach samhradh i gcomparáid leis an mbliain roimhe sin agus ní raibh an geimhreadh in ann an crapadh seo a stopadh tugann an fhorbairt seo le fios go bhfuil mars ag téamh ina dhiaidh sin féin tá sé níos fuaire ar mhars inniu ná mar a bhí thiar sna seachtóidí nuair a thuirling an dá viking ansin creidtear gur basalt atá sa chuid is mó de dhromchla mharsa is é sin cloch bholcánach nó laibhe a d fhuaraigh síos na mílte de bhlianta ó sin tá an tuiscint sin bunaithe ar na dreigítí a tháinig ó mhars go dtí an domhan agus ar na breathnuithe a rinneadh ar an bpláinéad leis na spástaiscéalaithe is dócha go bhfuil níos mó silice sa bhasalt seo ná i mbasalt tipiciúil an domhain mar sin is féidir go bhfuil basalt mharsa cosúil leis an aindéisít tá an chuid is mó den bhasalt seo clúdaithe áfach le dusta fíneáilte na breathnuithe a rinne an spástaiscéalaí úd mars global surveyor tugann siad le fios go bhfuil baill áirithe de screamh an phláinéid maighnéadaithe cosúil leis na stialltracha maighnéadaithe a fhaightear ar ghrinnill na n aigéan ar an domhan sa bhliain cuireadh an cheist an chéad uair an teicteonaic phlátaí a d fhág an maighnéadú seo ina diaidh is é sin an raibh screamh mharsa comhdhéanta as plátaí ilchríochacha tráth agus iad ag gluaiseacht is ag imbhualadh faoina chéile cosúil le plátaí ilchríochacha an domhain níltear cinnte faoi seo go fóill áfach go raibh gluaiseachtaí teicteonacha ar siúl riamh ar dhroim mharsa níl ann ach teoiric agus í mar ábhar conspóide i gcónaí ag na saineolaithe an spástaiscéalaí gluaisteáin opportunity atá ag taisteal droim an phláinéid fuair sé amach go bhfuil liathróidíní beaga bídeacha haemaitíte ar fáil ar meridiani planum níl na liathróidíní seo ach cupla milliméadar ar trastomhas agus creidtear gur múnlaíodh mar shil leaganacha carraige iad na billiúin iad ó sin nuair a bhí an t uisce ag sní ar dhroim an phláinéid fuarthas mianraí eile freisin a bhfuil sulfar iarann nó bróimín iontu cosúil leis an tsearóisít is é an tátal a bhain caoga saineolaí as an bhfianaise seo agus iad ag scríobh ar an iris úd science ar an naoú lá de mhí na nollag ná tráth bhí uisce leachtach ar fáil go huaineach ar dhroim mharsa i dtimpeallacht meridiani planum agus uaireanta bhí sáithiú de tríd an bhfodhromchla ós rud é go bhfuil an bheatha ag brath ar an uisce leachtach is féidir linn an tátal a bhaint as an scéal go raibh meridiani ináitrithe tráth éigin dá stair ina dhiaidh sin áfach tháinig saineolaithe eile ar an gconclúid go raibh an t uisce ag meridiani an aigéadach toisc an cineál mianraí a fuarthas sa timpeallacht ón taobh eile tháinig an taiscéalaí spirit ar ghóitít mianra nach múnlaítear ach san áit a bhfuil uisce le fáil rud nach dtiocfadh a rá faoin haemaitít i gcnoic columbia sa bhliain tháinig saineolaithe ar mhionstruchtúir ar cheann de na dreigítí ar an domhan a chreidtear a bheith tagtha ó mhars dreigít alh a raibh an chuma orthu dar leo gur rian i ndiaidh miocrorgánaigh a bhí ann ábhar eile conspóide atá ann i gcónaí ábhar iontais é chomh difriúil agus atá an dá leath de mhars le chéile ó thaobh na topagrafaíochta de tá na tailte sa tuaisceart mín réidh agus an dóigh ar chlúdaigh na tonnta laibhe iad an leath dheisceartach den phláinéad áfach tá sí criathraithe ag na cráitéir a d fhág na dreigítí uirthi fadó mar a fheictear mars ar spéir an domhain mar sin tá sé deighilte ina dhá limistéar dhifriúla ó thaobh na hailbéideachta de nuair nach raibh tuiscint cheart ag na daoine go fóill ar fhíor nádúr an tír raoin ar mhars shíltí gur ilchríocha ab ea na machairí geala agus iad clúdaithe ag dusta agus ag gaineamh atá saibhir in iarann mar sin baisteadh ainmneacha ar na machairí seo cosúil le harabia terra nó le hamazonis planitia san am céanna ba nós leis na daoine a cheapadh gur farraigí iad na limistéir dhorcha agus mar sin fuair na tailte seo ainmneacha cosúil le mare erythraeum le mare sirenum nó le aurorae sinus is é an ball dorcha is mó is féidir a fheiceáil ná syrtis major tá caidhpeanna polacha oighir ag mars agus iad ag athrú de réir theacht agus imeacht an earraigh is an fhómhair tá idir oighear uisce agus oighear tirim is é sin oighear dé ocsaíde carbóin iontu agus an t oighear tirim taobh amuigh ar dhóigh is go néalaíonn sé leis nuair a thagann an t earrach agus an teas agus an t uisce is an dusta faoi bhun an oighir thirim ag teacht chun solais is é an sciathbholcán úd olympus mons agus é ciliméadar ar airde an sliabh is airde ar fud an ghrianchórais ar fad tá olympus mons suite i ngarbhchríoch tharsis agus tuilleadh seanbholcáin le fáil ansin go háirithe an triúr ar a dtugtar sliabhta tharsis nó tharsis montes is é sin pavonis mons arsia mons agus ascraeus mons thairis sin tá na cainneoin is mó sa ghrianchóras le feiceáil i tharsis mar atá valles marineris nó gleannta an mhariner tá na gleannta seo ceithre míle ciliméadar ar fad agus seacht gciliméadar ar doimhneacht na dreigítí a d imbhuail mars fadó d fhág siad roinnt mhaith cráitéir thuinsimh ar an bpláinéad is é an ceann is mó acu ná an imchuach thuinsimh úd hellas agus í clúdaithe le gaineamh dhearg éadrom tá tír raon mharsa i bhfad níos athraithí ó thaobh na hairde de ná an domhan féin tá an difríocht airde idir barr olympus mons agus bun imchuach hellas beagnachas aon chiliméadar déag is fiche km ar fad nó tá bun imchuach hellas ceithre éigin ciliméadar faoin bplána tagra maidir leis an domhan tá sliabh everest beagnach naoi gciliméadar os cionn na farraige agus trinse marianas beagnach aon chiliméadar déag faoina bun ach má chuirtear le chéile an dá fhad sin ní bhfaighfear ach fiche éigin ciliméadar nuair a chuimhnítear go bhfuil mars i bhfad níos lú ná an domhan is léir go bhfuil na tailte i bhfad níos gairbhe ansin ná anseo ós rud é nach bhfuil farraigí ar mhars táthar i muinín modhanna atá bunaithe ar imtharraingt an phláinéid leis an bplána tagra nó an nialasairde a shocrú is é an sainmhíniú a úsáidtear ná go bhfuil an nialasairde ann san áit inarb ionann brú an atmaisféir agus pa mbar nó de mheánbhrú atmaisféir an domhain agus an teocht k ann is é sin nialas na gcéimeanna celsius tá meánchiorcal mharsa socraithe cheana ag an nádúr féin nó sainmhínítear é de réir rothlú an phláinéid timpeall ar a ais scéal eile ar fad é cá bhfuil greenwich an phláinéid na réalteolaithe gearmánacha wilhelm beer agus johann heinrich mdler d eisigh siad an chéad mhapa córasach faoi thopagrafaíocht mharsa thiar sna blianta agus iad tar éis ciorcal beag a aithint ar dhroim an phláinéid a shocraigh siad mar phointe tagartha don phríomh fhadlíne sa bhliain ghlac giovanni schiaparelli leis an bhfadlíne seo agus é ag cromadh ar an obair thábhachtach a rinne sé ag léarscáiliú mharsa nuair a fuarthas an chéad radharc ceart ar dhromchla mharsa sa bhliain agus an spástaiscéalaí úd mariner ag tógáil grianghrafanna den phláinéad shocraigh merton davies an cráitéar beag airy mar phointe tagartha don phríomh fhadlíne tá an cráitéar seo suite i sinus meridiani ar phríomh fhadlíne beer agus mdler bhí na daoine riamh faoi dhraíocht ag mars go háirithe nuair a tosaíodh ag creidiúint go raibh neacha beo fiú neacha daonchosúla ar fáil ar an bpláinéad sa bhliain shíl giovanni schiaparelli go raibh sé tar éis línte fíneáilte a thabhairt faoi deara ar dhroim mharsa línte ar bhaist sé canali orthu san alt ina ndearna sé an chéad trácht orthu an focal iodáilise a d úsáid schiaparelli ciallaíonn sé idir chanáil dhaondéanta agus caolas nó abhainn nádúrtha ach nuair a tháinig an t alt i gcló sna teangacha eile is é an ciallú a ba rogha leis na haistritheoirí gur canálacha saorga a bhí ann spreag an smaoineamh seo fantaisíocht na ndaoine idir shaineolaí agus thuata thar fóir ar fad d oibrigh percival lowell amach mapa de mhars a bhí breac le mionchanálacha bhí schiaparelli féin den bharúil nach raibh sa chuid ba mhó de chanálacha lowell ach iomrall súl nó fantaisíocht na scríbhneoirí ficsin eolaíochta a scríobhadh scéalta faoi mhars mar a samhlaíodh dóibh féin é thug siad an taithneamh do na canálacha is iomaí duine acu a bhain úsáid as móitíf na sibhialtachta seanársa a bhí go díreach ag fáil bháis de cheal uisce agus í ag roinnt an bheagáin ar bhealach chomh cliste le córas casta de chanálacha is féidir an mhóitíf seo a aithint ag scríbhneoirí chomh difriúil le chéile le h g wells agus edgar rice burroughs mar sin féin ní raibh sna canálacha nó an chuid ba mhó acu ach iomrall súl cuid de na saineolaithe a rinne a staidéar ar mhars nuair a bhí na canálacha faisiúnta shíl siad go raibh an dúrud acu ann an chuid eile b ar éigean a chonaic siad oiread is aon chanáil amháin mar sin bhí sé ina ábhar conspóide thar na blianta fada an raibh siad ann ar aon nós sa bhliain shocraigh an spástaiscéalaí mariner an scéal ní raibh na canálacha ann ná aon rian eile i ndiaidh ardsibhialtachtaí teicneolaíocha má bhí beatha ar bith ar mhars riamh beatha thar a bheith simplí a bhí ann ar aon leibhéal leis na miocrorgánaigh na víreasanna nó na baictéirí ar an ú lá de mhí iúil tháinig an tuairisc ón mbbc go rabhthas tar éis loch leacoighir infheicthe a shonrú i gcráitéar i réigiún an phoil thuaidh ar mhars na grianghrafanna den chráitéar a tógadh le ceamara steiréascópach ardtaifigh a bhí á iompar ag an spásárthach mars express de chuid údarás spás na heorpa taispeánann siad go soiléir leac leathan oighir i dtóin cráitéir gan ainm agus é suite ar an machaire timpeall ar an bpol thuaidh is é sin vastitas borealis is é an suíomh cruinn atá ag an gcráitéar ná seachtó céim go leith den leithne thuaisceartach agus céad agus trí chéim den fhad oirthearach tá an cráitéar féin tríocha cúig chiliméadar ar trastomhas agus dhá chiliméadar a bheag nó a mhór ar doimhneacht de réir an chéad aithne tá droim na leice oighir thart ar dhá chéad méadar níos airde ná bun an chráitéir féin deir saineolaithe an esa gur gaineamh is cúis leis an gcuid is mó den difríocht airde seo agus cuid mhaith den ghaineamh sin le feiceáil fiú cé gur fearr leis na heolaithe gan an focal sin loch a úsáid agus iad ag tagairt don leac oighir áirithe seo ábhar suntais is ea i gcónaí teacht ar a leithéid de phaiste d oighear uisce agus é le feiceáil ó thús go deireadh na bliana is iomaí áit ar mhars inar thángthas trasna ar shil leaganacha uisce agus ar shraitheanna oighir tá dhá ghealach ag timpeallú an phláinéid mar atá phobos agus deimos b é an réalteolaí meiriceánach asaph hall ba thúisce a shonraigh iad thiar sa bhliain bhí bean chéile hall angeline stickney ina matamaiticeoir agus í ag tacú go dílis le hiarrachtaí a fir chéile gealacha mharsa a fháil amach d ainmnigh hall an cráitéar mór ar thaobh phobos as a bhean chéile cráitéar stickney murab ionann agus ár ngealach féin níl sa bheirt sin ach astaróidigh bheaga agus iad ceaptha ag imtharraingt mharsa ar a gcamchuairt níl siad sféarúil ná in aon chóngar do bheith sféarúil is cnapáin mhírialta chloiche agus oighir iad an breathnóir a bheadh ag amharc ar deimos ó dhromchla mharsa ní aithneodh sé ann ach ponc solais cosúil leis na réaltaí ach amháin go mbeadh sé ag gluaiseacht trasna na spéire iontach sciobtha tá phobos níos gaire do dhromchla mharsa ach mar sin féin tá sé ag breathnú níos lú ná an ghrian coinnímis cuimhne air go bhfuil an ghealach s againn féin ag breathnú lán chomh mór leis an ngrian mar a fheicimid féin í tá an dá ghealach ag fithisiú chomh cóngarach do mhars agus nach féidir iad a fheiceáil ó gach ball den phláinéad téann phobos timpeall ar mhars níos sciobtha ná an tsolasteorainn féin mar sin feictear ag éirí thiar agus ag dul faoi thoir é níl deimos chomh sciobtha céanna agus mar sin éiríonn sé ar an spéir thoir agus téann sé faoi ar an spéir thiar tá na dosaein de spásárthaí scaoilte ag na stáit aontaithe ag an aontas sóivéadach ag údarás spáis na heorpa agus ag an tseapáin i dtreo mharsa agus is iomaí ceann acu nár tháinig a fhad leis an bpláinéad dearg riamh chuir trioblóidí de shórt éigin deireadh le dhá mhisiún as gach triúr sula raibh siad críochnaithe nó i gcuid mhór cásanna oiread is tosaithe fadhbanna teicneolaíochta is cúis le go leor trioblóidí den chineál seo ach go minic ní raibh sé indéanta an chúis a fháil amach mar sin bíonn an lucht saineolais féin ag trácht idir shúgradh agus dháiríre ar thriantán bhermuda sa spás agus é comhdhéanta as an domhan mars agus an ghrian nó ag tagairt do gheasa mharsa nó d arrachtach spáis agus é ag ithe spásárthaí mar sin féin tháinig cuid mhaith spásárthaí thart leis an arrachtach le taighde fónta fiúntach a dhéanamh ar an bpláinéad cosúil leis na taiscéalaithe sóivéadacha mars leis na sraitheanna meiriceánacha mariner agus viking chomh maith le mars global surveyor mars pathfinder agus mars odyssey tá an surveyor tar éis pictiúirí a tharraingt a thugann le fios gur féidir foinsí uisce a bheith faoi dhromchla an phláinéid uisce nach bhfuil sioctha síos ina leac oighir shocraigh an mars odyssey go bhfuil sil leaganacha substainteacha uisce sa chuid is uachtaraí de reigilít mharsa faoi de phol thuaidh agus de phol theas an phláinéid sa bhliain scaoil esa an taiscéalaí mars express chun bealaigh agus é comhdhéanta as dhá aonad mar atá an fithiseoir an mars express orbiter agus an gléas tuirlingthe beagle a dó cailleadh an gléas tuirlingthe ach d éirigh leis an bhfithiseoir go leor pictiúiri a thógáil agus sonruithe a dhéanamh sa bhliain chéanna a leainseáil nasa dhá ghluaisteán cianrialaithe a bhí ceaptha le dromchla mharsa a shiúl agus taighde a dhéanamh air an spirit agus an opportunity thuirling an dá shiúlóir seo go sábháilte agus chruthaigh siad i bhfad ní b fhearr ná mar a shíltí ní raibh siad ach le trí mhí a chaitheamh i mbun oibre ó mhí eanáir den bhliain anuas ach bhí siad in ann leanúint i mbun a misiúin go deireadh na bliana ar a laghad siúd is go raibh cuid den ghléasra tar éis dul ar ainghléas idir an dá linn thar aon rud eile tháinig an dá mheaisín seo trasna ar thuilleadh fianaise go raibh uisce ann thairis sin chuir an spirit sonrú i gcuaifigh deannaigh diabhail dusta mar a thugtar orthu i mbéarlagair mheiriceá is é sin cuaifigh ghaoithe agus iad ag fáil greama ar an deannach uaireanta chuaigh cuaifeach den chineál seo thar cheann de na gluaisteáin seo agus nuair a chuaigh ghlan sé an dusta de na painéil ghréine ar márta scaoil gníomhaireacht spáis na heorpa i gcomhar le roscosmos fithiseoir riangháis exomars agus gléas tuirlingthe schiaparelli cé gur éirigh leis an bhfithiseoir riangháis dul i bhfithis timpeall mharsa ar deireadh fómhair thuairteáil schiaparelli ar dhromchla an phláinéid san iarracht thuirlingthe tháinig ainm mharsa féin ó dhia cogaidh na rómhánach ó tá an pláinéad chomh dearg le braon fola thuas ar an spéir b iad johann heinrich mdler agus wilhelm beer an chéad bheirt a chuaigh ag mapáil saintréithre geografacha nó areografacha mharsa tá níos mó clú orthu inniu áfach de bharr na hoibre a rinne siad ag léarscáiliú na gealaí ón mbliain anuas roimh aon rud eile shocraigh siad nach raibh an chuid ba mhó de na saintréithre sin ag athrú agus b iadsan fosta a shocraigh an t am a thógann sé ar mhars rothlú amháin a chríochnú thart ar a ais sa bhliain tharraing mdler an chéad mhapa de mhars riamh agus breathnuithe deich mblian mar bhunús aige leis níor bhaist siad ainmneacha ar na háiteanna áfach nó ní raibh acu ach litreacha len iad a shainiú sheas an litir a mar shampla do sinus meridiani thar an chéad fiche bliain eile nuair a bhí na hionstraimí breathnóireachta ag dul i bhfeabhas agus na breathnóirí féin ag éirí ní ba líonmhaire bhí gach aon mhac máthara acu ag tabhairt ainmneacha dá dhéantús féin ar na miontréithre a d aithin sé ar mhars rud a d fhág logainmníocht mharsa ina praiseach ar fad mar shampla bhí oculus an tsúil bheag á thabhairt ar solis lacus agus muir an orláiste nó an scairp ar syrtis major sa bhliain bhaist an tíosánach angelo secchi canáil an atlantaigh air b é tuairim secchi go raibh an pháirt chéanna á déanamh ag an gcanáil áirithe seo i dtíreolaíocht mharsa agus a bhí ag an atlantach ar an domhan is é sin an tsean ilchríoch a dhealú ón oileán úr b é seo an chéad uair a baineadh úsáid as an téarma mí ádhúil sin canáil a rinne an oiread sin dochair d obair mhapála mharsa ina dhiaidh sa bhliain tharraing an réalteolaí sasanach richard anthony proctor mapa de mhars agus é bunaithe ar na líníochtaí a rinne william rutter davis dhá bhliain roimhe sin is é an prionsabal a bhí aige dar leis féin agus é ag ainmniú na n áiteanna ná ainmneacha na mbreathnóirí a rinne a staidéar ar shaintréithre fisiciúla mharsa a thabhairt ar na saintréithre sin seo samplaí de na hainmneacha ar bhain proctor úsáid astu ina dhiaidh sin is iomaí locht a fuarthas ar na hainmneacha a d úsáid proctor níorbh é an locht ba mhó ná gur thug sé ómós do na réalteolaithe sasanacha thar aon dream eile ba mheasa ná sin an ró úsáid a bhain sé as ainm gach duine ar leith mar sin tá idir aigéan dawes caolas dawes farraige dawes ilchríoch dawes oileán dawes agus bá dhúbailte dawes ar a mhapa san mar sin féin tús maith a bhí ann siúd is nár mhair na hainmneacha maireann cuid mhaith de na hainmneacha a tháinig ó schiaparelli áfach b eisean a bhaist syrtis major mar shampla ina mhapa a foilsíodh sa bhliain ar ndóigh ó fuarthas amach nach raibh ina chuid canálacha ach iomrall súl caitheadh ainmneacha na gcanálacha i dtraipisí leis na canálacha féin ón taobh eile de rinneadh mionathruithe anseo agus ansiúd má bhí sé tar éis ainm neamhoiriúnach a thabhairt ar áit éigin mar shampla hathbhaisteadh olympus mons nó sliabh olympos ar an mball ar thug sé nix olympica nó an sneachta oilimpeach air is gnách cráitéir mhóra a ainmniú as eolaithe tábhachtacha agus as scríbhneoirí ficsin eolaíochta mar shampla fuair idir phroctor féin schiaparelli agus percival lowell a gcráitéir féin ar mhars baistear áitainmneacha de chuid an domhain ar na cráitéir bheaga ar nós porvoo san fhionlainn nó kem sa rúis uair in aghaidh na seacht gcéad ceithre scór lá lá nó uair in aghaidh an dá bhliain na seacht seachtaine agus an t aon lá amháin téann mars thart leis an domhan faoi chorradh is ceithre scór mílliún ciliméadar km de ó tá an fhithis ar déanamh an éilips ní hionann an fad seo gach uair an té a chaithfidh súil ar mhars gan aon ghléas cianradhairc a úsáid aithneoidh sé dath buí deargbhuí nó dearg air thairis sin tá gile mharsa an athraitheach nó nuair a shroicfidh sé an pointe is faide uainn ar a chamchuairt beidh sé seacht n uaire níos faide ná sa phointe is gaire dúinn ní féidir mars a aithint thar bhladhairí na gréine ar feadh na míonna a chaitheann sé taobh thiar den ghrian uainn ar ndóighe faoi dhó in aghaidh dhá bhliain déag is fiche bíonn mars chomh cóngarach dúinn agus gur féidir cuid mhór miontréithre a aithint le teileascóp ansin bíonn na caidhpeanna polacha oighir le feiceáil fiú trí theileascóp réasúnta lag ar an ú lá de mhí lúnasa ag de réir an ama uilíoch sa bhliain tháinig mars ní ba ghaire don domhan ná riamh le trí scór míle bliain bliain anuas ní raibh ach chiliméadar dár ndealú ón bpláinéad dearg ansin bhí mars díreach i ndiaidh a urchomhaireacht agus a chianphointe don ghrian a fhágáil dhá rud a d fhág inár gcóngar é leis an teagmháil seo a chur ina coimhthéacs áfach ní mór cuimhne a choinneáil air nach raibh an pláinéad ach céad milliúnú cuid níos gaire dúinn ná mar a bhí sa bhliain ar an deichiú lá de mhí na samhna tiocfaidh an domhan idir an ghrian agus mars ar an lá sin beidh trasdul an domhain is é sin an domhan ag dul trasna na gréine le feiceáil ó mhars má bhíonn daoine ansin le súil a choinneáil air is féidir freisin trasdul mhearcair agus trasdul véineas a fheiceáil ó mhars go dtí márta tá dreigít faighte ar an domhan a bhfuil an chuma orthu gurb as mars a tháinig siad ar an chéad ásc ceaptar gurb as mars iad mar tá siad de chumasc dúilí agus iosatóipeach cosúil le cumasc clocha agus gáis in atmaisféar mharsa a rinne spásárthaigh anailís orthu ar an bpláinéad úd tá aithne baictéirí seanársa ar dhá cheann acu mar a fheictear do chuid de na saineolaithe ar an ú lá de mhí lúnasa d fhógair údarás spáis na stát aontaithe go raibh ion taisí i ndiaidh orgánaigh aonchillíneacha aitheanta ar an dreigít úd alh ábhar conspóide is ea i gcónaí an ion taisí a bhí ann dháiríre agus an leor iad mar chruthúnas go raibh beatha fiú aonchillíneach ar dhroim mharsa riamh ar an gceathrú lá déag de mhí aibreáin d fhógair nasa gurbh ionann an chloch úd bounce a ndearna an gluaisteán cianstiúrtha úd opportunity taighde uirthi gurbh ionann an chloch seo ó thaobh a comhdhéanta de agus an dreigít úd eeta b ar thángthas uirthi san antartach thiar sa bhliain is dócha gur tháinig siad as an gcráitéar céanna ó thús nuair a cruthaíodh an cráitéar sin nó ó dhá chráitéar a bhí suite réasúnta gar dá chéile ar a laghad tá fianaise ann a thugann le fios go raibh mars ní b fhabhraí don bheatha anallód ná inniu ach níltear cinnte go fóill an raibh orgánaigh nó neacha beo ann dháiríre creideann cuid de na saineolaithe go bhfuair siad lorg i ndiaidh beatha i gclocha áirithe mar a chonaic muid thuas ach is ábhar conspóide é i gcónaí maidir leis an gcloch is spéisiúla acu mar atá an dreigít úd alh is é an chiall a baineadh as an taighde geolaíoch atá déanta ar an gcloch sin ná nár tháinig sí riamh in áit ina raibh uisce reatha le fáil nó ní cheadódh an teocht ina timpeall é nuair a thuirling na taiscéalaithe viking ar dhromchla mharsa bhí gléasra ar iompar acu a chuir ar chumas na saineolaithe trialacha agus turgnaimh a dhéanamh le miocrorgánaigh a chuardach agus a aithint bhí rath ar chuid de na turgnaimh ach ní rabhthas sásta toiliú leis gur leor iad mar fhianaise ina dhiaidh sin is féidir an meatán in atmaisféar an phláinéid a mhíniú mar thoradh ar ghníomhaíocht bhitheolaíoch ar an bpláinéad ach tá mínithe eile ann freisin má théann na daoine choíche ag míntíriú is ag coilíniú pláinéid eile sa ghrianchóras seo is é mars an áit is fearr le sin a dhéanamh ní bheadh sé leath chomh furasta stáisiún seasta a bhunú ar véineas ná ar mhearcair mar shampla cé nach bhfuiltear ag bunú stáisiúin ná coilíneachtaí ar mhars go fóill tá bratach ann cheana féin a d fhéadfadh muintir mharsa a chur in airde trídhathach dearg uaine agus gorm atá ann agus is iad úrscéalta kim stanley robinson faoi choilíniú mharsa is bunús leis an dearadh seo b é pascal lee innealtóir de chuid nasa a dhear an bhratach tá pascal lee i gceannas ar an tascfhórsa atá ag pleanáil stáisiún seasta taighde ar an bpláinéad fmars nó flashline mars arctic research station seasann na datha don fhorbairt ar thug an scríbhneoir robinson cur síos air ina chuid úrscéalta ar tús is pláinéad dearg seasc é mars ansin agus an bheatha ag fréamhú ansin tiocfaidh an dath glasuaine air agus sa deireadh beidh an pláinéad míntírithe go hiomlán agus uisce reatha ag sní ar a dhromchla i gcruth is gur féidir pláinéad gorm a thabhairt air tá an bhratach seo in úsáid ag cumann mharsa the mars society mar shuaitheantas oifigiúil eagraíocht neamhbhrabúis é cumann mharsa atá dírithe ar choilíniú mharsa a chur chun cinn nuair a bhí na saineolaithe féin ag tabhairt le fios go raibh gléas beatha agus fiú canálacha ar mhars tarraingíodh súil na scríbhneoirí ar an bpláinéad dearg agus tháinig roinnt mhaith úrscéalta ar pár ag tabhairt cur síos ar shaol mhuintir mhars mar a samhlaíodh do na húdair iad is iomaí scríbhneoir a shíl gur pláinéad sna céadéaga ab ea mars agus a mhuintir ag gearradh canálacha trasna a dhromchla leis an mbeagán uisce a bhailiú agus a roinnt ina measc chomh hiomlán agus ab fhéidir mar shampla is cuid lárnach de radharcra mharsa nó barsoom ag edgar rice burroughs na farraigí triomaithe atá á siúl ag na fir uaine d imir an smaoineamh seo a thionchar ar h g wells freisin nuair a scríobh sé cogadh na reann scéal clasaiceach is ea é faoi arrachtaigh a d fhéach le teacht slán óna bpláinéad leathmharbh féin agus socrú síos ar an domhan agus iad ag cur catha ar na daoine le gás nimhe agus le hairm nua aoiseacha eile sa deireadh fuair siad bás ó nach raibh súil acu le baictéirí an domhain nuair a fuarthas tuiscint níos fearr ar mhars d éirigh na scríbhneoirí as scéalta den chineál seo ansin d éirigh sé faisiúnta scéalta a insint faoi dhaoine a théann ón domhan go dtí mars leis an áit a thabhairt chun míntíreachais agus le stát a bhunú ansin a bheidh beag beann ar an domhan is féidir an téama seo a aithint sa tríológ faoi mhars a scríobh kim stanley robinson red mars green mars agus blue mars sa bhliain tar éis chogadh na saoirse shínigh ionadaithe na chéad dála agus rialtas na breataine an conradh síochána ar a dtugtar an conradh angla éireannach bunaíodh saorstát éireann a bheadh ina tiarnas cosúil le ceanada leis an astráil agus leis an nua shéalainn agus thug sé rogha don pharlaimint tuaisceart éireann a bheith mar pháirt don saorstáit nua nó le fanacht laistigh den ríocht aontaithe idir sin agus an lá inniu gaireadh poblacht den tsaorstát go hoifigiúil agus tuaisceart éireann fágtha sa ríocht aontaithe bhí éire le fanacht laistigh de chomhlathas na breataine agus bhí trí chalafort le fanacht in úsáid na breataine baile chaisleáin bhéara an cóbh agus loch súilí d fhan calafoirt an chonartha seo faoi smacht na breataine go dtí an bhliain síníodh an conradh ar an nollaig agus tháinig sé i bhfeidhm bliain amháin níos déanaí ar an nollaig tharla roinnt babhtálacha teasaí le linn na ndíospóireachtaí mhaígh an dream a bhí i gcoinne an chonartha nach raibh an t aontú gairid go leor don phoblacht ardcheannasach ar throideadar ar a son dúirt mícheál ó coileáin nach raibh the ultimate freedom that all nations aspire and develop to i gceist ann sa conradh ach go raibh the freedom to achieve it bainte amach ag lánchumhactóirí na héireannan toll michael laffan the irish revolution lecture reaction to the treaty and the lead up the the irish civil war dhaingnigh an conradh sa dáil ar an eanáir tar éis an toraidh shiúil éamon de valéra agus a leathbhádóirí a labhair i gcoinne an chonartha amach as an seomra dhá lá ina dhiaidh sin ar eanáir sheas eamon de valera síos mar uachtarán toghadh art ó gríofa ina uachtarán nua ar an dáil i ndiaidh an tsínithe ní raibh na héireannaigh ar aon tuairim faoin gconradh tamaill ina dhiaidh bhris cogadh cathartha amach idir lucht a thacaithe agus iad siúd a chuir ina choinne ba d aicme uasal angla normannach agus cambra normannach é risteard fitxgilbert de clare ailias strongbow arc fort c aibreán baile átha cliath an ú hiarla phembróic agus cunta striguil sa bhreataine bheag agus iarla laighean in éirinn tiarna bienfaite agus d orbec sa normainn a thosaigh ar choncas na normannach ar éirinn a bhaint amach is é strongbow an t ainm is fearr aithne ar risteárd ach ní dócha gur tugadh sin air ar feadh a shaoil bhí cognómain de na tiarnaí eile chambra normannacha agus normannacha i bhfraincis na normannach mar a labhair na huaisle fraincis agus le cúpla eisceacht scríobhadh doiciméid oifigiúla i laidin le linn na tréimhse seo is cosúil gur tháinig an mearbhall chun cinn nuair a bhí ainm risteáird á aistriú go laidin scríobhadh a ainm sa liber de wintonia idir agus os cionn bliain tar éis a bháis mar ricardus cognomento stranghose comes strugulliae gaeilge richard stranghose iarla striguil chuir an croiniceoir seo stranghose go hearráideach luiteoga coigríche ann mar cognóman nuair atá sé i bhfad níos dóchúla gur litriú athraitheach nó trascríobh an logainm striguil a bhí i gceist a dtugtar strangboge stranboue nó stranbohe in athscríbhinní eile ní go dtí an ceathrú haois déag go bhfuil ainm risteáird aistrithe mar strongbow ar deireadh earl richard son of gilbert strongbow earl of shropshire ba mhac le gilbert de clare céad iarla phembróic agus isabel de beaumont é risteárd fuair athair risteáird bás thart ar nuair a bhí sé tuairim is mbliana d aois agus fuair risteárd an teideal cunta striguil iarla phembróic le hoidhreacht is dócha nár aithníodh an teideal seo ag corónú anraí ii sa bhliain mar mhac an chéad iarla tháinig sé i gcomharbacht ar eastáit a athar i ach bhain anraí ii an teideal uaidh sa bhliain mar gur taobhaigh risteárd leis an rí stiofán shasana i gcoinne mháthair anraí an banimpire matilda thug a lucht comhaimseartha an t ainm cunta striguil air as ucht a thiarnas i dtailte teorann na breataine beaga i striguil áit a raibh dúnfort aige in áit ar a dtugtar cas gwent air anois i sir fynwy mbealtaine ar an abhainn afon gwy chonaic sé deis chun a fhortún a aisiompú i nuair a bhuail sé le diarmait mac murchada rí laighean mar chúitimh fuair strongbow iníon dhiarmada mar chéile agus rinneadh oidhre an rí de ach b éigean dó géilleadh do cheannas rí shasana agus na normainne anraí ii agus ní raibh sé riamh ina rí ar chúige laighean b iad gilbert de clare céad iarla phembróic agus isabel de beaumont a thuismitheoirí fuair a athair gilbert bás nuair a bhí risteárd thart fá ocht mbliana déag d aois agus fuair sé teideal a athair trí oidhreacht ach sa bhliain bhí seo caillte nó forghéillte aige sa bhliain thug diarmuid mac murchadha rí laighean a aghaidh ar bhristó béarla bristol shasana chun bualadh le roibéard fitzharding ceannaithe saibhir de chuid na cathrach thairg seisean comhairle do dhiarmuid imeacht leis chun na fraince agus a scéal ar fad do chur faoi bhráid anraí ii bhuaileadar le chéile áit éigin i nauitaine sa deireadh ghlac anraí rí le diarmuid ina ghialla dhó agus tharraing sé cáipéis ag ceadú dó dhuine ar bith i dtailte na bplantagenetach cabhrú leis chun a ríocht do bhuachaint ar ais thosnaigh diarmuid agus fitsharding cuardach i measc na n uasal normannach féachaint cé a bheadh sásta troid le diarmuid in éirinn shochraigh riocard de clare mac le gilbert de clare agus oidhre ar iarlacht phembroic nach raibh ann ach scáil dul san bhfiontar le diarmuid d ofráil diarmuid a iníon aoife dó le pósadh agus oidhreacht laighean nuair a gheobhadh diarmuid bás is é mearcair an pláinéad is gaire don ghrian sa ghrianchóras agus is é is mírialta fithis i ndiaidh phlútóin pláinéad carraigeach é mearcair a bhfuil croí iarainn ina lár agus maintlín de charraig shileacáite air tá mearcair ar an dara pláinéad is lú sa ghrianchóras má áirítear plútón mar phláinéad ar aon nós tá méid dhealraitheach mhearcair ag luainiú idir agus agus is é an fadú is mó a dhealaíonn ón ngrian ar an spéir é ná is é is ciall dó seo go gcloíonn mearcair leis an ngrian chomh cóngarach is nach féidir linn é a aithint ach le clapsholas níl muid ró eolach ar mhearcair nó níor tháinig aon spásárthach nó spástaiscéalaí ina ghaire i ndiaidh mariner mhapáil an ceann sin de dhromchla mhearcair sna blianta ach ní dhearnadh léarscáiliú ar bith ar an gcuid eile den phláinéad tá mearcair cosúil go leor lenár ngealach féin chomh criathraithe agus atá sé le cráitéir agus ní féidir a mhaíomh go mbeadh atmaisféar aige níl aon satailít nádúrtha aige ach an oiread bíonn an teocht ar dhromchla an phláinéid ag luainiú idir agus k is é sin agus c ós rud é go bhfuil croí iarainn ag an bpláinéad agus é fiú réasúnta mór i gcoibhneas an phláinéid féin tá réimse maighnéadach ag mearcair agus é thart ar de réimse maighnéadach an domhain is é an pointe foghréine an áit is teo agus is iad na cráitéir timpeall na bpol na cinn is fuaire b iad na rómhánaigh a bhaist an t ainm mearcair ar an bpláinéad seo chomh sciobtha agus atá sé ag dul ar aghaidh ar an spéir cosúil le mearcair nó mercurius teachtaire na ndéithe i miotaseolaíocht na sean róimhe roimh an gcúigiú haois roimh bhreith chríost shíleadh réalteolaithe na gréige nach aon rinn neimhe amháin a bhí ann ach dhá cheann is é an t ainm atá ag na sínigh agus ag a gcuid comharsan ar mhearcair ná réalt an uisce siúd is gur deacair aon áit a shamhlú a bheadh chomh gann in uisce le mearcair rasoom a bhí ag edgar rice burroughs ar mhearcair ina chuid leabhar faoi john carter ach ní raibh aon ról ar leith ag an bpláinéad seo ina chuid leabhar is dócha nár chuir mearcair riamh fantaisíocht na scríbhneoirí ag obair ós rud é go bhfuil a fhios ag an saol le fada gur pláinéad tirim seasc atá ann tá aithne ag an gcine daonna ar mhearcair ó laethanta na réalteolaithe suiméaracha ar aghaidh ar a laghad bhí siadsan ag obair chomh fada siar leis an tríú mílaois roimh bhreith chríost agus is é an t ainm a bhaist siad ar an bpláinéad seo ná ubu im gud ud b iad na bablónaigh ba thúisce a rinne mionstaidéar ar ghluaiseacht mhearcair ar an spéir agus iad ag tabhairt gu ad nó gu utu air na sean eabhraigh ansin d aithin siad go raibh an pláinéad seo ag cloí go dlúth leis an ngrian agus is é an t ainm a bhí acu air ná kochav hama mar a litrítear as eabhrais é a chiallaíonn réalta na gréine shíl na sean ghréagaigh arís gur dhá réalta éagsúla a bhí ann mar atá apollo agus hermes de réir a chéile áfach tháinig an tuiscint acu nach raibh i gceist ach aon rinn neimhe amháin b é piotagóras fear na triantánachta féin ba thúisce a thuig é d aithin heiriclít fiú go raibh mearcair agus véineas ag timpeallú na gréine seachas a bheith ag fithisiú an domhain sa bhliain chuir pierre gassendi roimh aon duine eile sonrú i mearcair le linn é a bheith ag dul trasna na gréine ar an spéir bhí an trasdul seo tuartha ag johannes kepler roimh ré ach b é gassendi an chéad réalteolaí a rinne breathnuithe ar a leithéid sa bhliain arís d éirigh le giovanni zupi agus é i muinín teileascóip a aithint go raibh céimeanna fithise ag mearcair cosúil le céimeanna véineas agus céimeanna na gealaí ba chruthúnas é sin go raibh mearcair ag timpeallú na gréine tá an dromchla ar mhearcair k nó céim celsius ar meánteocht bíonn an teocht i bhfad níos athraithí ar mhearcair ná ar an domhan áfach agus í ag luainiú idir k agus k níl ach k idir an íosmhéid agus an uasmhéid ar ár bpláinéad féin ar ndóigh ós rud é nach bhfuil atmaisféar ag mearcair a choinneodh an teas is féidir don taobh nach bhfuil ag drannadh leis an ngrian éirí fuar feannta ar fad thar oíche fhada an phláinéid tá solas na gréine sé oiread go leith níos láidire ar mhearcair ná ar an domhan nuair a bhí sé á mhúnlú agus ina dhiaidh sin féin b iomaí scuabréalta nó astaróideach a bhuail faoi mhearcair níor tháinig deireadh leis an síorbhombardú seo ach billiún bliain ó sin ós rud é nach raibh atmaisféar ag mearcair a bhainfeadh de luas na ndreigítí seo chriathraigh siad an pláinéad go hiomlán san am sin bhí an bholcánachas ag croitheadh dhromchla an phláinéid agus áiteanna cosúil le caloris planitia ag cur thar maoil le magma cloch leáite a bhí ag brúchtadh amach as an taobh istigh nuair a d fhuaraigh an laibhe seo síos d iompaigh sí ina basalt mar sin cruthaíodh machairí réidhe fairsinge atá cosúil le farraigí na gealaí s againn tá na cráitéir ar fud an phláinéid idir bheag agus mhór na cinn bheaga níl siad ach na céadta méadar ar trastomhas na cinn mhóra is féidir do cheann acu bheith na céadta ciliméadar ar trastomhas is é an struchtúr is mó ar dhroim an phláinéid an imchuach ar a dtugtar caloris nó caloris planitia cosúil leis na gnáthchráitéir is lorg i ndiaidh imbhuailteora scuabréalta nó astaróidigh í an imchuach seo ach is léir go raibh an t imbhuailteoir áirithe seo mór millteanach as an ngnáth nó tá caloris míle trí chéad ciliméadar ar fairsingeacht dealraíonn sé go ndeachaigh an t imbhuailteoir glan trí screamh an phláinéid ar dhóigh is gur chroith sé an laibhe amach chun solais thairis sin áfach chuaigh fuinneamh an imbhuailte seo tríd an bpláinéad mar thonnchrith seismeach agus d fhág sé scoilteanna i screamh an phláinéid ar an taobh eile de tá dhá phríomhchineál tír raoin le haithint ar dhromchla mhearcair is iad na machairí basaltacha an cineál is óige agus creidtear gur cruthaíodh iad nuair a bhí laibhe leáite ag brúchtadh amach as na cráitéir fadó tá siad cosúil mar sin le farraigí ár ngealaí féin nó is machairí basailt iad chomh maith thairis sin áfach tá aithne an chraptha ar dhromchla mhearcair is é sin nuair a d fhuaraigh croí iarainn an phláinéid síos chrap sé isteach chuige féin agus ansin d fhill dromchla an phláinéid ar a chéile in áiteanna na cráitéir a bhí ann cheana féin nuair a thosaigh an pláinéad ag crapadh tháinig na fillte craptha anuas orthu i gcruth is go ndeachaigh siad as a riocht thairis sin tá imtharraingt na gréine ag dul i bhfeidhm ar an bpláinéad is iad na fórsaí taoidmheara atá i gceist go bunúsach is iad na fórsaí céanna is brí le trá agus tuile na taoide ar an domhan is é sin na teannais a chruthaítear taobh istigh den rinn neimhe agus an imtharraingt ag oibriú níos láidre ar thaobh na gréine den phláinéad ná ar an taobh atá iompaithe ar shiúl ón ngrian d fhág na fórsaí seo a n aithne féin ar dhéanamh an phláinéid tá croí iarainn ag mearcair agus i gcomparáid leis an bpláinéad féin tá sé níos mó ná croí iarainn an domhain miotal is ea de mhearcair agus cloch shileacáite is mó atá sa chuid eile tá meándlús mhearcair beagáinín níos lú ná meándlús an domhain áfach is é is cúis leis seo ná go bhfuil an fiche oiread maise sa domhan agus mar sin fáisctear croíleacan an domhain níos dlúithe faoi mheáchan na gcodanna taobh amuigh de tá de thoirt mhearcair sa chroí iarainn ar son na comparáide ní miste cuimhne a choinneáil air nach bhfuil ach de thoirt an domhain ansin an maintlín atá thart timpeall ar chroíleacan mhearcair níl sé ach ciliméadar ar dhoimhneacht creidtear gur bhain imbhualadh millteanach don phláinéad nuair nach raibh sé ach á mhúnlú agus gur baineadh cuid mhór d ábhar an mhaintlín de ag an am ar dtús shíl na heolaithe go raibh glas taoidmhear ar rothlú mhearcair is é sin go raibh sé ag rothlú go sioncrónach de réir mar a bhí sé ag dul timpeall na gréine agus é ag drannadh na haghaidhe céanna leis an ngrian an t am ar fad sin é an cineál rothlú dála an scéil a dhéanann ár ngealach féin i gcoibhneas an domhain nó ní fheicimid ach aon taobh de riamh ansin áfach fuarthas amach nach ionann sin agus scéal mhearcair sa bhliain thug na breathnuithe radair le tuiscint go bhfuil athshondas idir rothlú agus imrothlú an phláinéid is é sin go gcríochnaíonn sé trí rothlú timpeall a aise in aghaidh gach dhá imrothlú timpeall na gréine fanann an coibhneas seo sách do athraithe chomh héalárnach agus atá fithis an phláinéid nuair a shíl na saineolaithe go raibh glas ar rothlú mhearcair ní raibh ann ach míthuiscint a bhí bunaithe ar an nganntanas eolais is é sin nuair a bhaineadh mearcair amach an pointe ab fhearr a d fhreastlódh do na breathnuithe réalteolaíocha bhíodh sé sa phointe chéanna de thréimhse an athshondais is é sin den trí rothlú nó den dá imrothlú agus mar sin an taobh céanna de iompaithe leis an ngrian de thoradh an choibhneasa atá idir an rothlú agus an t imrothlú tá grianlá mhearcair is é sin fad an lae mar a fheictear don bhreathnóir ar dhromchla an phláinéid féin é thart ar lá domhanda ar fad níl an réaltlá is é sin rothlú amháin an phláinéid i gcoibhneas réaltaí na spéire ach lá domhanda ar fad in áiteanna áirithe de dhromchla mhearcair bheadh an ghrian ag éirí go dúbailte is é sin d fheicfí í ag éirí ag stopadh ag dul faoi ar ais agus ansin ag éirí go deifnideach is é is cúis leis seo ná ceithre lá domhanda roimh an bpeirihéilean garphointe na fithise don ghrian is ionann luas a imrothlaithe agus luas a rothlaithe agus ansin dearscnóidh luas a imrothlaithe thar an luas eile i gcruth is go bhfeicfear an ghrian ag dul ar ais ar an spéir i ndiaidh an pheirihéilin tiocfaidh moilliú ar an imrothlú arís agus ceithre lá domhanda ina dhiaidh tosóidh an ghrian ag éirí arís mar is gnách tá claonadh na haise rothlaithe an bheag gan ach céim stua i bhfad níos lú ná ar aon phláinéad eile ar fud an ghrianchórais is é iúpatar an dara pláinéad is lú is aischlaonta mar atá trí chéim stua agus aon deichiú cuid céim stua tá fithis mhearcair iontach éalárnach níos éalárnaí ná fithis aon phláinéad inmheánach eile níl ach fithis phlútóin níos éalárnaí tá peirihéilean na fithise ag luainiú ar bhealach nach bhfuil inmhínithe gan dul i dtuilleamaí theoiric coibhneasachta einstein agus a fhad is nach raibh ach meicnic isaac newton ar fáil le gluaiseachtaí na reann neimhe a oibriú amach shíl na saineolaithe go gcaithfeadh sé go raibh pláinéad beag taobh istigh d fhithis mhearcair agus a imtharraingt ag déanamh trasnaíochta ar ghluaiseacht mhearcair bhí siad i bhfad ag iarraidh radharc a fháil ar an bpláinéad seo agus é ainmnithe acu cheana bolcán nuair a d fhoilsigh einstein teoiric ghinearálta na coibhneasachta mhínigh sí an luainiú seo go hiomlán b é sin ba phríomhchúis le chomh tapaidh is a ghlac na saineolaithe leis an teoiric tá an taighde ag tabhairt le fios freisin go bhfuil éalárnacht fithise mhearcair ag ascalú idir is é sin fithis chiorclach agus thar na milliúin de bhlianta agus is ascalú anordúil é nó ní féidir a thuar roimh ré cén bealach a rachaidh an t athrú seo creidtear gurb é seo is cúis leis an athshondas aisteach idir an rothlú agus an t imrothlú nó is dóchúla dá leithéid teacht ar an bhfód le linn thréimhse na héalárnachta airde cé go bhfuil mearcair ag rothlú go mall tá maighnéadsféar réasúnta láidir aige cé nach bhfuil ann ach a haon faoin gcéad de réimse maighnéadach an domhain tá sé incheaptha gur cruthaíodh an maighnéadsféar seo ar an dóigh chéanna agus maighnéadsféar an domhain is é sin go raibh ábhar leáite ag dul timpeall sa chroílár agus é ag oibriú mar dhineamó níl na saineolaithe cinnte áfach an bhfuil iarann leáite i gcroíleacan mhearcair cé go bhféadfadh sé fanacht leáite agus an dóigh a mbíonn na fórsaí taoidmheara ag streachailt an phláinéid ar a chamchuairt ar a fhithis éalárnach níl sé docheaptha ach oiread go bhfuil iarann an dineamó sin sioctha síos cheana agus an t iarann soladach fágtha maighnéadaithe tá níos mó iarainn sa phláinéad seo ná in aon phláinéad eile i gcoibhneas a mhéide ar a laghad cuireadh níos mó ná aon teoiric amháin chun cinn leis an bhfarasbarr seo a mhíniú deir teoiric amháin go raibh mearcair comhdhéanta as miotal agus as cloch sileacáite cosúil leis an gcineál dreigítí a dtugtar coindrítí orthu táthar ag déanamh gurb ionann mais mhearcair ag an am agus mais mhearcair inniu méadaithe faoi agus gur buaileadh mearcair faoi imbhuailteoir a raibh aon séú cuid den mhais sin ann ansin bhain an t imbhualadh seo an screamh agus an chuid ba mhó den mhaintlín den phláinéad i gcruth is nár fágadh mórán thart ar an gcroíleacan tá teoiric den chineál chéanna ann a deir gur mar seo a cruthaíodh an ghealach s againn féin is é sin gur bhuail an próta dhomhan faoi imbhuailteoir éigin agus gur scoilteadh an ghealach de tá teoiric eile ann a deir go raibh mearcair ann sular chrap an chuid lárnach de réaltnéal na gréine isteach chuici féin le hiompú ina grian nuair a thosaigh an phróta ghrian ag crapadh d éirigh an teocht i ndlúth thimpeallacht mhearcair sách ard leis an gcloch shileacáiteach a leá agus a ghalú ansin shéid an ghrianghaoth an gal ar shiúl den phláinéad agus níor fágadh ach an chuid inmheánach de tá an tríú teoiric bunaithe ar an smaoineamh gurbh í cúltarraingt an réaltnéil a bhí i gceist is é sin nuair a bhí an néal ag fuilleamh le hiompú ina phláinéad stop comhthoradh na bhfórsaí a bhí ag oibriú ar na cáithníní sa réaltnéal an chuid ab éadroime de na cáithníní ó bheith páirteach i bhfoirmiú an phláinéid má theastaíonn uainn ceann de na teoiricí seo a fhíorú caithfidh muid comhshuíomh ceimiceach an dromchla a fháil amach nó tá a tairngreacht féin ag dul le gach teoiric maidir leis sin mar sin tá an misiún úd messenger meáite ar bhreathnuithe a dhéanamh ar mhearcair le triail a bhaint as na teoiricí tá sé ráite freisin gur pláinéad ctónach é mearcair is é sin gur gásfhathach cosúil le hiúpatar nó le satarn a bhí i mearcair ar dtús agus gur baineadh an chuid gásach de i rith fhorbairt an ghrianchórais mar sin ní bheadh sa phláinéad atá againn anois ach an croíleacan cloiche atá fágtha den ghásfhathach tá sé deacair breathnóireacht a dhéanamh ar mhearcair ón domhan nó tá an pláinéad chomh cóngarach don ghrian agus go bhfágann tinte dallraitheacha na gréine dofheicthe ar fad é uaireanta bíonn sé le feiceáil le camhaoir nó le clapsholas mar a fheicimid féin é tá céimeanna aige cosúil leis an ngealach is ionann a chónasc íochtair agus a nua ré agus is ionann a chónasc uachtair agus a lán ré ní bhíonn an pláinéad le feiceáil ag na hócáidí seo áfach agus é ag cloí chomh tiubh sin leis an ngrian mar a fheictear dúinn féin é is féidir áfach mearcair a fheiceáil ina leath gealaí nó ina leathphláinéad nó is ansin atá mearcair san áit is mó fadú san áit is mó fadú thoir is é is faide i ndiaidh mhearcair a éiríonn an ghrian agus san áit is mó fadú thiar is é is faide a fhanann mearcair ar an spéir i ndiaidh don ghrian dul faoi nuair a tharlaíonn mearcair ina pheirihéilean san áit is mó fadú feictear faoi ocht gcéim stua déag go leith den ghrian ar an spéir é ach má shroicheann sé a apaihéilean san áit sin tá an stua idir an dá rinn neimhe sin chomh mór le ocht gcéim stua fichead agus trí dheichiú cuid nuair atá mearcair idir an chéad leathphláinéad agus an lán ré is é sin nuair atá sé scothlán is ansin is éasca é a thabhairt faoi deara is fíor go bhfuil sé ag dul i bhfad uainn ag an am sin ach tá a fhithis chomh beag is nach bhfuil an difríocht rómhór tá sé níos tábhachtaí go bhfuil sé ag éirí níos gile agus níos mó dá thaobh soilsithe ag iompú linn féin ar meán sroicheann mearcair a chónasc íochtair uair in aghaidh gach lá ach bíonn sé éagsúil chomh héalárnach agus atá a fhithis mar sin bíonn an idirthréimhse seo ag luainiú idir agus lá ar gach taobh den chónasc íochtair is féidir go bhfeictear dúinn mearcair a bheith ag iompú ar ais ar a fhithis ar feadh lá is í an fhithis éalárnach is cúis leis an ngluaisne chasiompaithe seo tá sé níos fusa mearcair a bhreathnú ón leathsféar theas ná ón leathsféar thuaidh sroicheann sé an fadú is mó thoir nuair a bhíonn sé ina luathfhómhar ar an leathsféar theas agus nuair a bhíonn sé san áit is mó fadú thiar bíonn an geimhreadh ag druidim chun deireanais sa deisceart is é is toradh dó seo go bhfuil an stua idir mearcair agus an t éiclipteach ar an uasmhéid rud a fhágann go bhfanann mearcair uaireanta an chloig ar an spéir nuair a bhíonn sé dorcha ar an leathsféar thuaidh ní bhíonn mearcair os cionn na léaslíne riamh nuair a bhíonn an geimhreadh ann agus an spéir dorcha le linn urú iomlán na gréine bíonn mearcair le feiceáil chomh maith leis na réaltaí is gile is í véineas an dara pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras b í véineas bandia an ghrá agus na háilleachta ag na rómhánaigh afradaíté ag na gréagaigh ishtar na babalóine ós í véineas an plainéad is gile sa spéir b eol do dhaoine í a bheith ann ó thús ama tugadh réalt na maidne agus réalt an tráthnóna ar véineas chomh maith níl gealach ar bith aige tá an lá níos faide ná an bhliain ann lá de chuid an domhain agus ós rud é go bhfuil véineas ag rothlú thar a hais i dtreo chontrártha feictear an ghrian ag éirí san iarthar agus ag dul faoi san oirthear tá an pláinéad beagnach ar aon mhéid leis an domhan agus tá an t atmaisféar tiubh trom uair níos dlúithe ná atmaisféar an domhain is í dé ocsaíd an charbóin an gás is flúirsí san atmaisféar rud a chiallaíonn go bhfuil an iarmhairt ceaptha teasa i bhfad níos láidre ar véineas ná ar an domhan mar sin tá an teocht an ard ar fad ann os cionn c gleannta míne is mó atá ar an dromchla ar ndóigh tá sé róthe le farraigí ar bith a bheith ann cuireadh an chéad spáslong go véineas sa bhliain agus is iomaí árthach eile a cuireadh ann ó shin an spásárthach venera de chuid na rúise an chéad árthach a thuirling ar phlainéad choimhthíoch ina measc taiscéalaithe gan daoine a bhí iontu ar fad ar ndóigh rachadh sé rite le duine daonna coinníollacha véineas a sheasamh fiú dá gcaithfeadh sé culaith spáis meánfhad ón ngrian km nó aonad réalteolaíoch imlíne na fithise km nó aonad réalteolaíoch éalárnacht na fithise peirihéilean garphointe don ghrian km nó aonad réalteolaíoch apaihéilean cianphointe ón ngrian km nó au tréimhse fhithiseach lá bliain tréimhse shionadach lá meánluas fithiseach km s uasmhéid an luais fhithisigh km s íosmhéid an luais fhithisigh km s claonadh na fithise i gcoibhneas mheánchiorcal na gréine fad an nóid éirithigh argóint an pheirihéilin níl satailít nádúrtha ar bith ag timpeallú véineas trastomhas ag an meánchiorcal km i gcomparáid leis an domhan achar an dromchla km i gcomparáid leis an domhan toirt km i gcomparáid leis an domhan mais kg i gcomparáid leis an domhan dlús meán g cm imtharraingt ag an meánchiorcal m s an tairiseach g méadaithe faoi treoluas éalaithe km s tréimhse rothlaithe lá seasann an comhartha do threo an rothlaithe tá véineas ag rothlú i dtreo atá contrártha le treo rothlaithe an domhain luas rothlaithe ag an meánchiorcal km h claonadh na haise ceartairde an phoil thuaidh n uaire nóiméad shoicind diallas ailbéideacht teocht ar an dromchla íosmhéid k sna scamaill meán k uasmhéid k áirítear véineas ar na pláinéid dhomhanchosúla rud a chiallaíonn go bhfuil sí déanta as ábhar crua as cloch agus carraig cosúil leis an domhan féin mar sin níl sí cosúil leis na gásfhathaigh iúpatar satarn úránas agus neiptiún níl sí mórán níos lú ná an domhan agus mar sin is gnách a rá gurb í leathchúpla an domhain scéal eile áfach go bhfuil atmaisféar trom aici agus imthoscaí ar a dromchla atá thar a bheith difriúil le himthoscaí an tsaoil ar an domhan níl mórán ar eolas againn ar an déanamh atá ar véineas taobh istigh is féidir glacadh leis go bhfuil screamh maintlín agus croí aici ar nós na bpláinéad domhanchosúil eile táthar ag déanamh go bhfuil an screamh beagáinín níos raimhre ná screamh an domhain agus go bhfuil an croí ábhairín níos mó is dócha gur cloch leáite magma atá istigh ansin agus go dtagann cleitíní magma tríd an maintlín suas ar an dromchla ó am go ham le bolcáin a chruthú cosúil leis na bolcáin ar an domhan machairí míne bolcánacha atá in ochtó faoin gcéad de dhromchla véineas nuair a deirtear gur machairí bolcánacha iad ní hionann sin agus a rá go mbeidís criathraithe le bolcáin tagann an téarma sin le fios gurb as laibhe nó magma bolcánach a bhí ag fuarú a múnlaíodh iad i dtús an ama tá farraigí na gealaí cosúil leis na machairí seo an chuid eile den tír raon is mór ranna iad nó garbhchríocha tugtar ishtar terra ar an mór roinn thuaisceartach agus í ainmnithe as bandia an ghrá i miotaseolaíocht na mbablónach tá ishtar terra ar aon mhéid leis an astráil tá an sliabh is airde ar véineas maxwell montes suite in ishtar terra tá maxwell montes aon chiliméadar déag os cionn meánairde an tír raoin i véineas níl an sliabh is airde ar an domhan sliabh everest fiú naoi gciliméadar os cionn meánleibhéal na mara tá an mhór roinn dheisceartach aphrodite terra ar aon mhéid le meiriceá theas agus í níos mó ná ishtar terra mar sin tá cuid mhór d aphrodite terra criathraithe le cráitéir agus le héisc tá cráitéir thuinsimh sléibhte agus gleannta coitianta ar véineas cosúil le gach pláinéad domhanchosúil ach thairis sin is féidir teacht ar thréithe tír raoin nach bhfeicfeá ar aon phláinéad eile ina measc seo is fiú trácht a dhéanamh ar na rudaí ar a dtugtar farra go bunúsach is pancóga cloiche iad agus iad ciliméadar ar trastomhas agus méadar ar raimhre is é an bolcánachas a chruthaigh iad thairis sin tá struchtúir de bhristeacha gathacha ann ar a dtugtar novae agus gréasáin de bhristeacha agus de scoilteacha a chuirfeadh téada damháin alla i gcuimhne duit aracnóidigh a thugtar orthu freisin ón bhfocal gréigise a chiallaíonn damhán alla is é an bolcánachas is cúis leis na struchtúir seo ar fad agus bíonn cuid mhaith bolcáin ar fáil ar véineas chomh maith tá mbolcán ar véineas atá níos mó ná céad ciliméadar ar trastomhas is é an t aon struchtúr bolcánach amháin ar an domhan atá inchurtha leis na fathaigh seo ná haváí an chuid is mó de na logainmneacha ar véineas tagraíonn siad do mhná na staire nó na miotaseolaíochta is iad na heisceachtaí is tábhachtaí maxwell montes atá ainmnithe as james clerk maxwell agus an dá réigiún úd alpha regio agus beta regio bronnadh na hainmneacha seo sular tháinig an taontas réalteolaíoch idirnáisiúnta ar an bhfód is é an taontas a choinníonn cuntas ar logainmníocht an spáis inniu dealraíonn sé gurbh é an bolcánachas a mhúnlaigh cuid mhór de dhromchla véineas ach má mhúnlaigh féin ná síltear go mbeadh bolcánachas gníomhach ar obair go forleathan ar an bpláinéad i gcónaí is amhlaidh go bhfuil screamh véineas i bhfad níos sine ná screamh an domhain ós rud é go bhfuil screamh an domhain á hathchúrsáil gan stad gan staonadh ag an bhfodhuchtú is é sin an dóigh a mbíonn na plátaí teicteonacha ag sleamhnú isteach faoina chéile mar sin ní bhíonn an tír raon a fheicimid ar an domhan inniu ach céad milliún bliain d aois ar meán ach tá tír raon véineas cúig chéad milliún bliain d aois mar a mheastar ina dhiaidh sin féin is féidir go bhfuil bolcánachas beo sa chorráit ar véineas féin nuair a bhí na spástaiscéalaithe rúiseacha den tsraith úd venera ag taighde an phláinéid chuir siad sonrú i splancanna agus i dtóirneach nach raibh inmhínithe mar fheiniméin atmaisféaracha cosúil le splancarnach agus spéirlingí an domhain nó níl báisteach ná fearthainn ar véineas agus is í an bháisteach is cúis leis an tóirneach ar an domhan creidtear gurb é an luaithreamhán as na bolcáin is cúis leis na splancanna ar véineas thairis sin chaill an pláinéad den dé ocsaíd shulfair a bhí san atmaisféar idir na blianta agus rud a thugann le fios go raibh mórbhrúchtadh bolcáin ann a d ardaigh an leibhéal roimhe sin a chuir go mór mór le tiúchan na substainte sin is é iúpatar an cúigiú pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras agus an ceann is mó de na plainéid ar fad ba é iúpatar jupiter rí na ndéithe ag na rómhánaigh is é iúpatar an ceathrú réad is gile sa spéir agus bhí daoine ábalta é a fheiceáil ó thús ama d fhéach galileo galilei air trí theileascóp sa bhliain agus chonaic sé go raibh ceithre ghealach aige tugtar gealacha galileo orthu sin i gcónaí io europa ganymede agus callisto ba é seo an chéad uair a chonacthas go raibh rudaí ag dul timpeall ar phlainéad eile seachas an domhan agus ba athrú réabhlóideach é ar an léargas a bhí ag daoine ar an ollchruinne go dtí sin mar gur creideadh go raibh an domhan i lár agus gach rud eile an ghrian san áireamh ag dul timpeall air is plainéad gáis é iúpatar gan aon dromchla soladach cé go bhfuil croílár cloiche istigh ann uaireanta tugtar gásfhathaigh ar phláinéid den chineál seo sa ghrianchóras agus tá ceithre cinn acu ann iúpatar satarn úránas agus neiptiún is iad na scamaill san atmaisféar atá le feiceáil ón domhan hidrigin agus héiliam ar fad atá sa phlainéad seachas blúirí bídeacha de gháis eile uisce agus amóinia tá iúpatar chiliméadar ar trastomhas agus is ionann a mhais agus domhan bíonn sé milliún ciliméadar ón ngrian ar meán tá an lá an ghearr n uair agus nóiméad agus tá bliain iúpatair cothrom le bliana de chuid an domhain c an mheánteocht atá ann tagann níos mó fuinnimh as iúpatar i bhfoirm radaíochta ná mar a fhaigheann sé ón ghrian tá fáinní beaga dorcha timpeall ar iúpatar ach níl siad le feiceáil ón domhan mar atá cuid satarn bhí shatailít ag iúpatar nuair a seiceáladh an uair dheireanach é ach bíonn cinn nua á n aithint go minic is gnách folúsghlantóir an spáis a thabhairt ar iúpatar nó baineann sé den spás an chuid is mó de na scuabréaltaí agus de na hastaróidigh a d fhéadfadh dochar a dhéanamh don domhan chonacthas sampla maith den obair seo i mí iúil nuair a bhuail an scuabréalta úd shoemaker levy faoi iúpatar ceann de na gásfhathaigh sa ghrianchóras é iúpatar is é sin níl ach croí beag solaid ann agus gás nó leacht ina thimpeall is é an ceann is mó de na pláinéid sa ghrianchóras nó tá sé chiliméadar ar trastomhas ag an meánchiorcal tá iúpatar g cm ar dlús rud a chiallaíonn go bhfuil sé ar an dara pláinéad is dlúithe de na gásfhathaigh ach ar ndóigh tá na pláinéid domhanchosúla an domhan mearcair véineas agus mars níos dlúithe ná iúpatar tá uachtar an atmaisféir ar iúpatar comhdhéanta as hidrigin agus héiliam is í an hidrigin an comhábhar is mó agus ní sheasann an héiliam ach do den chomhdhéanamh nó sin é an céatadán de réir líon na móilíní scéal eile é go bhfuil adamh an héiliam níos troime ná móilín na hidrigine de réir mhais na n adamh tá hidrigin agus héiliam ann a bheag nó a mhór ag tuirlingt anuas san atmaisféar dúinn áfach gheobhaidh muid romhainn comhdhéanamh is casta ná sin nó tá dúile níos troime thíos ansin timpeall ar den iomlán is féidir mar sin iarsmaí de chomhdhúile a aithint in íochtar an atmaisféir a bhfuil sileacan fosfar carbón ocsaigin nítrigin nó dúile eile iontu meatán chch uisce ho amóinia nh foisfín ph agus a lán eile amuigh ar fhorimeall an atmaisféir arís aithnítear criostail shioctha amóinia thaispeáin na gathanna ultraivialaite agus infridhearga go bhfuil hidreacarbóin sách casta ar nóis na beinséine ann chomh maith creidtear go bhfuil comhdhéanamh an atmaisféir ar iúpatar an chosúil le réaltnéal na gréine fadó an réaltnéal as ar fáisceadh na pláinéid in imeacht na milliún bliain scéal eile áfach go bhfuil an neon i bhfad níos teirce ansin ná sa ghrian agus an héiliam féin beagáinín níos gainne is é satarn arb ionann é mar fhocal agus satharn nó saturnus dia na talmhaíochta ag na rómhánaigh an séú pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras agus é ar an dara ceann is mó tá sé ciliméadar ar trastomhas agus ní mhaireann an lá ach deich n uair a chloig go leith rud a dhéanann cothromú ar na poil hidrigin is mó atá san atmaisféar agus bíonn stoirmeacha fíochmhara le feiceáil ón domhan cuireadh suntas ó thús i gcóras fáinní satarn agus san iliomad gealach atá ag an bplainéad tá cheann acu ainmnithe agus is é tíotán an ceann is mó acu tá tíotán chomh mór céanna le gealacha galileo an ceathrar gealach mhóra atá ag timpeallú iúpatair is é tíotán an dara gealach is mó sa ghrianchóras agus é beagáinín níos lú ná ganymede atá ar an gceann is mó de ghealacha galileo thug na spástaiscéalaithe úd pioneer agus voyager agus cuairt ar shatarn agus anois tá an taiscéalaí úd cassini ag timpeallú an phlainéid ón iúil cosúil le hiúpatar úránas agus neiptiún is gásfhathach é satarn is é sin tá an chuid is mó den phláinéad féin comhdhéanta as na gáis chéanna atá ina atmaisféar hidrigin thar aon dúil eile mar sin níl sé furasta a shainmhíniú go sásúil cá dtagann deireadh leis an atmaisféar agus tús leis an bpláinéad féin is léir go bhfuil croíleacán cloiche taobh istigh ach tá sé i bhfad níos lú ná an pláinéad ina iomlán tá gealach ag satarn as a bhfuil ainmneacha ar ceann acu is é úránas an seachtú pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras ba é william herschel a chonaic é den chéad uair i ba é an réalteolaí gearmánach johann bode a bhaist úránas mar ainm air dia na spéire anallód tá trastomhas de ciliméadar aige agus glacann sé bliain de chuid an domhain air turas amháin a dhéanamh timpeall na gréine bíonn sé beagnach milliún ciliméadar ón ghriain de ghnáth maireann an lá seacht n uair an chloig déag tá gealach ar a laghad aige hidrigin is mó atá san atmasféar agus léiríonn na pictiúir a tógadh le teileascóp ardchumhachta keck ii go mbíonn stoirmeacha fíochmhara ar an phlainéad tá fáinní timpeall ar an phlainéad mar atá ar satarn tá úránas claonta ar a thaobh timpeall céim is é neiptiún an t ochtú pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras an ú pláinéad is mó bíonn plútón níos gaire ó am go chéile de bharr a fhithis siúd a beith an éalárnach ach ní rangaítear é sin mar phláinéad a thuilleadh is abhacphláinéad é tá neiptiún ag meánfhad ad amach agus tógann fithis iomlán bliain tá trastomhas km aige rothlaíonn neiptiún ar a ais le tréimhse uair as uisce is carraig leáite atá sé déanta timpeallaithe le hatmaisféar de hidrigin héiliam is meatán bíonn spotaí dorcha ar a aghaidh ina measc an spota dorcha mór sa leathsféar theas taispeánann na spotaí neamhbhuana seo go bhfuil aimsir ghaofar chlamprach ar neiptiún tá neiptiún giota beag níos lú ná úránas agus is cosúil le leathchúplaí iad a mbeirt in aonaid réalteolaíocha is ionann ad agus an fad ón domhan don ghrian is iad seo na príomhphláinéid is a meánfhad amach ón ngrian ach tá neiptiún ad amach ón ngrian má tharlaíonn aon chlaonadh ón rian éilipseach ciallaíonn sé sin go bhfuil réad eile i gceist freisin sin a tharla sna blianta díreach tar éis do na réalteolaithe claonadh a bhrath i bhfithis úránais fionnadh neiptiún sa bhliain réamhinis john couch adams go raibh an pláinéad neiptiún ann ó anailís a dhéanamh ar neamhrialtachtaí i ngluaisne úránais ag an am céanna réamhinis urbain jean joseph le verrier go raibh leithéid neiptiúin ann sula bhfacthas an pláinéad d fhionn johann gottfried galle an pláinéad neiptiún agus é ag obair i réadlann bheirlín ar an meán fomhar de réir dlíthe newton ba chóir d úránas bheith in áit eile agus mar sin bhí galle de thuairim acu go raibh pláinéad mór eile ann taobh amuigh d úránas fuarthas amach níos déanaí gur de thaisme a tharla na an fionnadh seo i ghlac an spásárthach voyager pictiúir shoiléire den phláinéad seo is a ghealacha chomh maith leis an dá ghealach a bhí ar eolas roimhe sin tríotón is neiréid fuarthas cinn eile le fáinní faoi seo is eol go bhfuil ghealach ag neiptiún abhacphláinéad is ea plútón atá suite ar imeall an ghrianchórais ó go thugadh an taontas idirnáisiúnta réalteolaíochta agus na gnáthdaoine pláinéad air ach athraíodh an cinneadh sin i mí lúnasa ós rud é go bhfuil reanna neimhe sonraithe i gcrios kuiper taobh thiar de atá ar aon mhéid leis de réir dealraimh tá plútón cosúil le tríotón an ghealach is mó ag neiptiún mar sin is féidir nach bhfuil i gceist le plútón ach an ceann is cóngaraí dúinn de reanna an chreasa seo i ndáiríre níl sé ag imeall an ghrianchórais mar a cheaptaí taobh amuigh de leanann réimse maighnéadach na gréine agus tá crios de na billiúin cóiméad i scamall oort cuid den bhunscamall as ar cumadh an grianchóras ceapann réalteolaithe gur ghealach de chuid neiptiúin é lá dá raibh ach gur tharla eachtra éigin chun é a chuaradh amach ina fhithis féin mar sin tá plútón ag timpeallú na gréine ar fhithis atá an difriúil le fithisí na ngnáthphláinéad fithis an chlaonta an éalárnach í mar sin siúd is go raibh sé de nós ag na daoine a shíleadh gurb é plútón an pláinéad is faide ón ngrian chaith sé na blianta taobh istigh d fhithis neiptiúin sa bhliain cuireadh an chéad sonrú i satailít phlútóin carón tugadh dhá ghealach níos lú faoi deara sa bhliain mar atá nix agus hydra déanta na fírinne níl sé furasta a rá ach an oiread an satailít é carón dháiríre b fhearr a rá gur córas imtharraingthe iad plútón agus carón in éineacht agus go bhfuil an bheirt acu ag timpeallú meáchanlár an chórais sin tá an meáchanlár sin suite in aice le plútón ach níl sé taobh istigh de tá plútón fuar le meanteocht c agus tuigtear gur as carraig meatán is oighear atá sé déanta le hatmaisféar éadlúth meatáin níl ach atmaisféar an tanaí ag plútón agus é comhdhéanta as meatán go hairithe nítrigin agus aonocsaíd charbóin tá na substaintí céanna ar fáil i bhfoirm sholadach ar dhromchla phlútóin agus an dóigh a bhfuil siad ag galú agus ag sioc arís tá an bhaint acu le cothromaíocht na teochta ar phlútón níl brú an atmaisféir ar phlútón ach aon seacht míliú cuid de bhrú ár n atmaisféir féin ach mar sin is féidir é a thabhairt faoi deara le linn urú nuair a bhogann plútón amach óna gharphointe don ghrian siocann tuilleadh den atmaisféar go solad agus é ag titim ar dhromchla an phláinéid ag teacht níos gaire don ghrian dó arís imíonn cuid den nítrigin reoite ina gás arís rud a chuireann dromchla phlútóin ag fuarú sin é an fáth go bhfuair na saineolaithe amach le déanaí go bhfuil an abhacphláinéad seo deich gcéim celsius nó kelvin níos fuaire ná mar a shíl siad roimhe sin tá dromchla phlútóin an éagsúil d fhéadfá a rá go bhfuil dhá aghaidh ar phlútón go bunúsach an leath de phlútón atá ag drannadh le carón tá sí níos saibhre sa mheatán sioctha agus an nítrigin reoite agus an aonocsaíd charbóin níos tipiciúla ar an taobh eile de níl plútón ach m ar mhéid dhealraitheach agus mar sin ní féidir sonrú a chur ann gan teileascóp sna teileascóip mhóra féin ní aithnítear plútón ach mar phointe solais atá cosúil le réalta agus dath buí nó donnbhuí ann nuair a tugadh carón faoi deara an chéad uair tuigeadh go raibh plútón i bhfad ní ba lú ná mar a síleadh go nuige sin agus go gcaithfeadh sé go raibh plútón in ann i bhfad níos mó solais a fhrithchaitheamh freisin mar sin chuaigh meastacháin ailbéideachta phlútóin in airde ansin inniu glactar leis go bhfuil ailbéideacht phlútóin beagnach chomh hard le hailbéideacht véineas tá plútón chomh fada ar shiúl uainn is nach bhfuil mórán saintréithe nó sonraí inaitheanta ar a dhromchla tá trí shatailít ag timpeallú phlútóin b é an réalteolaí meiriceánach james christy a d aithin an chéad cheann acu carón chomh fada siar leis an mbliain ach ní bhfuarthas amach faoin dá cheann eile ach sa bhliain i bhfarradh is na pláinéid eile agus an dóigh a mbíonn a gcuid gealach ag dul ina dtimpeall tá na satailítí an chóngarach do phlútón is gnách sféar hill a thabhairt ar an réigiún sféarúil timpeall den phláinéad atá go hiomlán faoi imtharraingt an phláinéid féin beag beann ar na réadanna neimhe eile ní sháraíonn fithisí na satailítí de gha an réigiúin seo cé go bhféadfadh an tsatailít a fithis a choinneáil cobhsaí i bhfad níos faide amach ó phlútón de gha an sféir nó fiú dá mbeadh sí ag timpeallú phlútóin sa treo contrártha mar shampla tá psamathe ag timpeallú neiptiúin ag de gha hill d fhéadfá a rá nach satailít nó gealach é carón mar a shamhlaítear an coincheap sin dúinn de ghnáth nó le fírinne córas délárnach atá i gceist le plútón agus carón agus iad ag dul timpeall ar bharalár meáchanlár an chórais sin tá an lárphointe seo suite taobh amuigh de phlútón cé go bhfuil sé an chóngarach dó ar mhaithe leis an gcomparáid tá an domhan agus an ghealach ag timpeallú a gcomh mheáchanláir freisin ach tá an lárphointe sin suite taobh istigh den domhan cé nach ionann é agus lárphointe an domhain féin rud eile fós tá glas taoide ar rothlú phlútóin agus charóin is é sin drannann plútón an taobh céanna le carón agus a mhalairt mar sin an té a bheadh ar aon taobh le carón de phlútón d fheicfeadh sé carón suite sa bhall céanna den spéir gan éirí ná dul faoi agus dá mbeadh an breathnóir ar a mhalairt de thaobh ní bhfaigheadh sé an chéad radharc ar charón choíche ar an bealtaine haithníodh an chéad uair riamh go raibh dhá shatailít eile ag dul timpeall ar phlútón mar atá nix agus hydra ba é teileascóp spáis hubble a thóg na chéad ghrianghrafanna díobh agus ansin tháinig na saineolaithe a bhí ag obair ar na grianghraif seo tháinig siad ar an tátal go raibh dhá ghealach eile seachas carón ag timpeallú phlútóin le bheith beacht ar ndóigh níl an dá ghealach seo ag fithisiú phlútóin i gciall cheart an fhocail nó cosúil le carón agus le plútón féin tá siad ag dul timpeall ar mheáchanlár an chórais tá fithis nix suite timpeall is ciliméadar ón meáchanlár agus fithis hydra timpeall ar ciliméadar ón meáchanlár tá fithisí an dá ghealach seo an chosúil le ciorcal ceart tá scéal fionnachtana phlútóin fite fuaite le fionnachtain neiptiúin sna idí agus iad i dtuilleamaí mheicníc newton d oibrigh urbain le verrier agus john couch adams amach suíomh neiptiúin nach raibh aimsithe go fóill agus iad i ndiaidh anailís a dhéanamh ar an dóigh a raibh mais mhór mhillteanach éigin ag cur isteach ar ghluaiseacht úránais ar a chonair thuig siad nach mbeadh ach imtharraingt ó phláinéad eile in ann a leithéid a dhéanamh agus ceart go leor tháinig johann gottfried galle ar neiptiún ar an ú lá de mhí mheán fómhair sa bhliain nuair a bhí an naoú haois déag ag druidim chun deiridh thosaigh na réalteolaithe ag déanamh go raibh conair neiptiúin faoi thionchar den chineál chéanna agus iad ag dul ar lorg pláinéad eile fós sa bhliain bhí william h pickering agus percival lowell ag moladh comhordanáidí éagsúla neamhaí don phláinéad sin i mí na bealtaine sa bhliain d fhoilsigh an réalteolaí indiach venkatesh ketakar figiúirí ar bhullaitín na réalteolaithe francacha inar thairngir sé suíomh an phláinéid nach raibh aimsithe fós cailleadh percival lowell sa bhliain ach níor tháinig deireadh leis na hiarrachtaí teacht ar an bpláinéad a bhí ag teastáil b é an réalteolaí clyde tombaugh agus é ag obair i réadlann lowell in arizona a chuir an chéad sonrú i bplútón ar an feabhra lean sé ar aghaidh ag cur grianghrafanna den spéir i gcomparáid le chéile nuair a bhí tuilleadh grianghrafanna tógtha le tombaugh an bhfiannachtain a dheimhniú cuireadh an nuacht ar an teileagraf chuig réadlann choláiste harvard ar an márta ina dhiaidh sin féin haithníodh an pláinéad ar sheanghrianghrafanna ón márta fuarthas amach go raibh sé ag dul ar aghaidh aonad réalteolaíoch nó stuashoicind in aghaidh an lae íorónta go leor ní raibh plútón in ann an oiread tionchair a imirt ar ghluaiseacht neiptiúin agus a síleadh nó níl sé in aon chóngar do bheith chomh trom sin is é is cúis leis na mírialtachtaí a sonraíodh i ngluaiseachtaí an phláinéid ná nach raibh mais neiptiúin measúnaithe i gceart ag réalteolaithe na naoú haoise déag má chuidigh figiúirí pickering lowell agus ketakar le tombaugh teacht ar an lorg ceart ní raibh ann ach comhtharlúint iomlán scaoileadh new horizons chun siúil ó lárionad spáis cape canaveral ar an eanáir ó lárionad spáis cape canaveral d eitil sé thar plútón sa bhliain b é vesto melvin slipher stiúrthóir réadlann lowell a fuair spreagadh chun ainm a bhaisteadh ar an bpláinéad nua sula ndéanfadh aon duine eile é mar a dúirt tombaugh thosaigh na mílte duine ó gach cearn den domhan ag moladh ainmneacha éagsúla ar phlútón thairg constance lowell baintreach percival na hainmneacha zeus lowell agus fiú constance ach ní raibh fáilte ar bith roimh na moltaí seo is iomaí ainm miotasúil de chuid na sean róimhe agus na sean ghréige a cuireadh chun tosaigh ach má cuireadh bhí cuid mhór acu úsáidte cheana féin agus iad bronnta ar na hastaróidigh iomadúla an t ainm a roghnaíodh is é ainm an dé i seanreiligiún na róimhe a bhí ag gardáil an domhain thíos thairis sin cuireann an chéad dá litir an réalteolaí percival lowell i gcuimhne dúinn an fear céanna a thuar go mbeadh pláinéad eile le fáil taobh thiar de neiptiún b í venetia burney cailín nach raibh ach aon bhliain déag d aois a mhol an t ainm chuir sí an smaoineamh in iúl dá seanathair a bhí ag obair sa bhodleian library is é sin leabharlann na hollscoile in oxford chuaigh an t ainm ón seanathair go herbert hall turner ollamh le réalteolaíocht agus b é an tollamh turner a chuir an smaoineamh in iúl do na réalteolaithe i meiriceá ar an teileagram sa deireadh thiar thall baisteadh plútón ar an bpláinéad go hoifigiúil rud a fógraíodh don tsaol mhór ar lá bealtaine níl plútón ach dhá thrian mhéid ár ngealaí cothrom le mhais an domhain trastomhas km de thrastomhas an domhain achar an dromchla km d achar an domhain toirt km de thoirt an domhain mais kg de mhais an domhain meándlús g cm imtharraingt ag an meánchiorcal m s den domhantarraingt treoluas éalaithe km s tréimhse rothlaithe lá lá n uaire nóiméad soicind treoluas rothlaithe km h ag an meánchiorcal claonadh na haise i gcomparáid leis an bhfithis ceartairde an phoil thuaidh h min s diallas ailbéideacht teocht ar an dromchla íosmhéid k meán k uasmhéid k ais leathmhór km imlíne na fithise tm éalárnacht peirihéilean garphointe don ghrian km apaihéilean cianphointe ón ngrian km réalt tréimhse fithise lá bliain treoluas ar an bhfithis meán km s uasmhéid km s íosmhéid km s claonadh na fithise i gcoibhneas mheánchiorcal na gréine fad an nóid éirithigh argóint an pheirihéilin satailítí in éirinn is é an príomh chóras creidimh ná an chríostaíocht d fhás an chríostaíocht ó aimsir naoimh phádraig go dtí gur bheagán de shean chreideamh na ngael a sheas i ndiaidh na meán aoiseanna tá os cionn de phobal i bpoblacht na héireann in ainm a bheith ceangailte leis an gcaitliceachas eaglais an chaitliceachais rómhánaigh le mionlaigh a bhaineann leis na heaglais protastúnacha ina measc siúd tá an eaglais phreispitéarach an eaglais mheitideach eaglais na héireann agus eaglaisí eile phrotastúnacha de réir eaglais na héireann í féin is eaglais chaitliceach anglacánach atá inti tá méadú ag teacht ar phobail eile ó na í i leith é ar fad nach mór ag baint le hinimirce tá giúdaigh muslamaigh agus hiondúigh anois sa tír maille le búdaithe agus creidimh eile i dtuaisceart éireann ón ú haois tá tromlach protastúnach le mionlach mór caitliceach is iad na heaglaisí protastúnacha chéanna nach mór agus a luaitear sa ghiota thuas atá i dtuaisceart éireann le méad mór preispitéirigh labhraítear go minic ar an eachrann idir chaitlicigh agus protastúnaigh ansin ach ní hamháin cursaí creidimh atá i gceist ach an ceangal atá aige seo le náisiúnachas agus le féin íomhá na bpobal tá mórmhór na gcaitliceach i bhfábhar dlúthcheangail le poblacht na héireann agus formhór na bprotastúnaigh i bhfábhar fanacht i ndlúthcheangal leis an mbreatain is í heilsincí fionlainnis helsinki sualainnis helsingfors príomhchathair na fionlainne agus an chathair is mó sa tír tá sí suite ar chósta theas na tíre i gcúige stairiúil na nualainne agus í ag críochantacht le vantaa espoo agus sipoo b é gustaf vasa rí na sualainne a bhunaigh an chathair ar an ú lá de mhí an mheithimh le cuid den tradáil a bhréagadh ó taillinn trasna na murascaille d ordaigh an rí do bhuirgéisigh na gcathracha úd porvoo ulvila in aice le pori ekens agus rauma bogadh go dtí an chathair nuabhunaithe ach ar dtús bhí na seantraidisiúin tradála ní ba láidre ná briathar cumhachtach an rí féin agus níor tháinig borradh ar an gcathair nua ach go mall sa bhliain thit tuaisceart na heastóine in éineacht le taillinn féin leis an tsualainn agus mar sin níor iompaigh bunú helsincí amach chomh tábhachtach agus a shíl an rí gustaf ar dtús mar sin féin tháinig sí isteach úsáideach mar bhunáit ag longa cogaidh na sualainne an áit ina raibh an chathair suite ar dtús ní raibh sí oiriúnach do longa móra na linne agus mar sin hathraíodh heilsincí go háit ní b fhearr sa bhliain tréigeadh an tseanchathair a bhí suite i mbéal na habhainne úd vantaanjoki inniu tugtar vanhankaupunginlahti nó bá na seanchathrach ar an áit sin agus í suite idir na bruachbhailte úd hermanni arabianranta viikki herttoniemi agus kulosaari nuair a bunaíodh cathair pheadair agus impireacht na rúise ag cúngú isteach leis an mbailt bhí heilsincí thíos leis an bhforbairt seo le linn chogadh mór an tuaiscirt sa chéad fhiche bliain den ochtú haois agus an tsualainn is an rúis ag cur troda ar a chéile rinne na cathanna na galair go háirithe plá na bliana agus an fhorghabháil rúiseach an léirscrios don chathair nuair a chaill an tsualainn daingin na teorainne don rúis i ndiaidh chogadh na hataí sna idí tógadh daingean nua sveaborg fionlainnis viapori go traidisiúnta suomenlinna inniu ar cheann de na hoileáin os comhair heilsincí chuidigh tógáil an daingin go mór mór le forbairt agus le hathbheochan na cathrach agus an daonra ag fás go sciobtha sna blianta fearadh cogadh eile idir an tsualainn agus an rúis de thoradh scéimeanna polaitiúla napoleon le linn an chogaidh rinne dóiteán mór an léirscrios sa chathair ach is féidir a rá go ndeachaigh an cogadh chun leasa do heilsincí is amhlaidh gur fágadh an fhionlainn ar fad ag an rúis i ndiaidh an chogaidh seo cogadh na fionlainne agus ós rud é go raibh an tsean phríomhchathair túrcú suite róchóngarach do stócólm d athraigh alastair a dó impire na rúise agus ard diúc na fionlainne feidhmeanna na príomhchathrach go heilsincí hordaíodh don ailtire carl ludwig engel bail a chur ar lár na cathrach arís i ndiaidh an dóiteáin agus dá thoradh sin tá cuma nua chlasaiceach ar fhoirgnimh tábhachtacha na cathrach inniu agus í an chosúil le cathair pheadair in áiteanna sa bhliain bhí dóiteán mór i dtúrcú an ollscoil a bhí fágtha ag obair sa chathair seo haistríodh go heilsincí í anois sa dara leath den naoú haois déag tháinig borradh mór ar an bpríomhchathair nua agus i dtús na fichiú haoise bhí céad míle duine ina gcónaí i heilsincí bhain an fhionlainn amach a neamhspleáchas i mí na nollag ach i ndeireadh mhí eanáir sa bhliain dár gcionn thosaigh cogadh cathartha na fionlainne b iad na dearga a shealbhaigh an chathair agus d éalaigh an rialtas dlisteanach go dtí vaasa ansin b í toscaireacht an phobail rialtas na fionlainne deirge a bhí ag rialú i heilsincí i mí aibreáin b éigean don toscaireacht an chathair a thréigean agus ar an aibreán ghabh trúpaí gearmánacha faoi cheannas an ghinearáil rdiger von der goltz heilsincí mí ina dhiaidh ar an bealtaine cheiliúir díormaí na fionlainne báine a mbua ar na dearga sa chathair agus hiompaíodh daingean sveaborg ina champa géibhinn do na dearga faoi bhrú an náisiúnachais baisteadh ainm nua fionlainnise ar sveaborg mar atá suomenlinna nó caisleán na fionlainne sa bhliain go dtí sin thugtaí viapori ar an daingean as fionlainnis le linn an dara cogadh domhanda bhuamáil na heitleáin shóivéadacha heilsincí cupla babhta i bhfeabhra hionsaíodh heilsincí trí uair agus stailín ag iarraidh brú a chur ar an bhfionlainn éirí as an gcomhghuaillíocht leis an ngearmáin ach ina dhiaidh sin féin ní raibh an damáiste inchomparáide ar aon nós le hiarsmaí na mbuamálacha sa ghearmáin san am céanna b iad heilsincí londain agus moscó an trí phríomhchathair san eoraip nár forghabhadh i rith an dara cogadh domhanda cé go raibh na tíortha féin páirteach sa chogadh bhí cluichí oilimpeacha na bliana le reachtáil i heilsincí ach de dheasca an chogaidh níor thosaigh na cluichí sin riamh fuair heilsincí cluichí na bliana áfach d athraigh cuma na cathrach go mór agus na foirgnimh nua aoiseacha i stíl an fheidhmiúlachais a tógadh le haghaidh na gcluichí sna tríochaidí ar nós an staidiam oilimpigh phálás na leadóige tennispalatsi agus an pháláis ghloine lasipalatsi sa bhliain bhí cónaí ar duine sa chathair féin má chuirtear espoo kauniainen agus vantaa san áireamh is féidir a rá go bhfuil milliún duine ina gcónaí i mórcheantar na príomhchathrach tá an tsualainnis ó dhúchas ag de mhuintir dhúchasach heilsincí ón taobh eile de rugadh d áitritheoirí na cathrach i dtír choimhthíoch agus saoránaigh de chuid tíortha eile is ea de na cónaitheoirí an chuid is mó de na heasaoránaigh is eastónaigh rúisigh agus sualannaigh iad tá teanga choimhthíoch dhúchais teanga eile seachas an fhionlainnis nó an tsualainnis ag de mhuintir heilsincí agus is í an rúisis an teanga atá ag duine as gach ceathrar acu siúd i gcomparáid le príomhchathracha eile an aontais eorpaigh níl ach liospóin níos gainne i strainséirí ná heilsincí tá córas cuimsitheach iompair i heilsincí agus é á choinneáil ag imeacht ag hkl helsingin kaupungin liikennelaitos nó foras iompair bhardas heilsincí tá idir bhusanna tramanna agus líne mearthraenach ag obair sa chathair tugtar metro ar an líne mearthraenach ach murab ionann agus metro phárais nó underground londan tá an chuid is mó de metro heilsincí ag dul ar an talamh níl an líne faoi thalamh ach in áiteanna go háirithe i lár na cathrach thosaigh pleanáil na líne mearthraenach chomh luath leis an mbliain ach níor tháinig an líne in úsáid roimh an mbliain cúig bliana chun deiridh ar na pleananna thairis sin bhain scannal breabaireachta leis na hoibreacha agus sa bhliain ciontaíodh unto valtanen a bhí i gceannas ar chúrsaí pleanála an mhetro i nglacadh breibe in ainneoin na ndeacrachtaí agus na moille áfach thug muintir na háite taithneamh don líne mearthraenach agus cuireadh tuilleadh faid leis an mbunlíne in imeacht na mblianta táthar ag iarraidh baint de thrácht na ngluaisteán príobháideach agus níl ach ghluaisteán ag gach míle duine sa chathair sa tir ar fad tá ghluaisteán príobháideach in úsáid in aghaidh gach míle duine an t aerfort a fhreastlaíonn ar mhuintir heilsincí tá sé suite i vantaa agus is é an t ainm atá air ná aerfort helsinki vantaa hosclaíodh an t aerfort sa bhliain agus ar ndóigh b iad na cluichí oilimpeacha a bhí mar spreagadh don tógáil an t aerfort beag a bhí ann roimhe sin mar atá aerfort helsinki malmi baintear úsáid as ach go háirithe le heitleoirí nua a oiliúint tá an bardas ag pleanáil le fada an áit a chur as úsáid mar aerfort agus tithíocht a fhorbairt ansin ach is ábhar conspóide é seo i gcónaí foirgneamh mór millteanach is ea príomhstáisiún traenach heilsincí agus é ina shiombail d iarnród na fionlainne ar fad na fir chloiche os comhair aghaidh an stáisiúin is móitíf thábhachtach iad i bhfógraíocht an chórais iarnróid ar fad mar sin féin níl sa stáisiún seo ach críochstáisiún is é stáisiún pasila trí chiliméadar ó thuaidh ón bpríomhstáisiún an t acomhal inar féidir dul ó thraein go traein ós rud é gurb ionann leithead idir na raillí san fhionlainn agus sa rúis bíonn na traenacha ag dul go cathair pheadair agus moscó gan deacrachtaí tá seacht scoil tríú leibhéal ag obair i heilsincí ollscoil heilsincí scoil ghnó heilsincí acadamh na nealaíon acadamh ceoil sibelius scoil ghnó sualainnise heilsincí svenska handelshgskolan ollscoil na nealaíon agus na dearthóireachta agus acadamh na hamharclannaíochta tá mac léinn ag staidéar sna hollscoileanna seo tá sé pholaiteicnic sa chathair freisin go háirithe stadia helia agus arcada agus dalta ag foghlaim a gceirde iontu thairis sin cuirtear ranganna oíche agus aosoideachais éagsúla ar fáil i ndeireadh an tsamhraidh a thosaíonn féile heilsincí nó helsinki festival as béarla is é an t ainm oifigiúil atá ar an bhféile as fionlainnis ná helsingin juhlaviikot a chiallaíonn seachtainí féile heilsincí dháiríre maireann an fhéile cupla seachtain agus í ag tairiscint imeachtaí éagsúla cultúrtha idir cheolchoirmeacha taispeántais ealaíne amharclannaíocht agus eile is é an ú lá de mhí an mheithimh lá náisiúnta heilsincí agus is gnách é a cheiliúradh le siamsaíocht agus le cultúr den chineál éadrom is í an cheolchoirm i bpáirc kaivopuisto an chuid is suntasaí d imeachtaí an lae cuireadh tús leis an gceolchoirm sa bhliain agus bíonn an bhéim ar an rac cheol i mí iúil a cheiliúrann lucht leanúna an rac cheoil throim tuska festivaali nó féile na péine is í rakkautta ja anarkiaa grá agus ainriail an fhéile scannánaíochta is tábhachtaí sa chathair maireann an fhéile seo beagáinín thar aon seachtain amháin agus í ag tabhairt spléachadh ar scannáin nach mbíonn le feiceáil ar na gnáthphictiúrlanna tá go leor forais thábhachtacha chultúrtha suite i heilsincí ar nós ateneum nó dánlann an stáit kiasma arb é músaem na healaíne comhaimseartha áras náisiúnta na ceoldrámaíochta nó suomen kansallisooppera agus a lán amharclann go háirithe an amharclann náisiúnta nó kansallisteatteri agus amharclann chathair heilsincí nó helsingin kaupunginteatteri bíonn ceolfhoireann chathair heilsincí helsingin kaupunginorkesteri ag seinm in áras finlandia ach thairis sin tá ceolfhoireann chlúiteach phroifisiúnta eile ag obair sa chathair mar atá ceolfhoireann shiansach an raidió nó radion sinfoniaorkesteri rso an cuairteoir a rachadh ar lorg an rac cheoil i heilsincí ba chóir dó aghaidh a thabhairt ar chlub tavastia thar aon áit eile is é béal feirste béarla belfast príomhchathair thuaisceart éireann agus í ina príomhchathair thraidisiúnta fosta ar chúige uladh agus ar chontae aontroma tá an chathair féin scoilte idir contae aontroma siar agus ó thuaidh agus contae an dúin soir agus ó dheas is é an dara cathair is mó in éirinn agus duine ina gcónaí ansin de réir dhaonáireamh na bliana is é sin daonra na cathrach féin ach má chuirtear timpeallacht na cathrach ins an áireamh is é an daonra a gheofar ná is é is impleacht dó seo ná go bhfuil béal feirste ar an chúigiú cathair déag is mó ar fud na ríochta aontaithe agus go bhfuil timpeallacht bhéal feirste ar an aonú comhchathair déag is mó tá rialtas thuaisceart éireann suite i mbéal feirste tá tionól thuaisceart éireann ag obair i bhfoirgnimh na parlaiminte i stormont agus rúnaí an stáit do thuaisceart éireann i gcaisleán chromghlinne áit a gcónaíonn an bhanríon na sasana fosta agus í ar cuairt ins an stáitín fuair béal feirste a ainm as an fhearsaid is é sin as an bhruach gainimhe ag béal na habhann tógadh béal feirste i mbéal abhainn an lagáin an chéad uair riamh ach inniu tá abhainn na feirste fágtha ag sní i lintéar faoin tsráid ard tá béal feirste suite ar inbhear chois mhuir éireann in ascaill na gcnoc is iad na cnoic is cliúití acu ná an sliabh dubh an duibhis agus beann mhadagáin bheirthear cavehill nó cnoc na huaimhe ar bheann mhadagáin as béarla agus is ar ghaosán napoleon is fearr a aithnítear an cnoc seo lomán basailt é an gaosán agus é ag dealú an chathair ó ghleann ghormlaí creidtear go mb í beann mhadagáin a thug spreagadh do jonathan swift gulliver s travels a chumadh nó b fhacthas dó go rabh an cnoc cosúil le fathach a bheadh ina chodladh tá caoi curtha ar bhruacha an lagáin le déanaí agus táthar in éis cuid mhór den chathair a ghéilleadh do na coisithe tá cuid mhaith foirgneamh ins an chathair atá maisithe le sáibhirne de dhealbha go háithrid na foirgnimh ó ré victeoiria agus ó ré éadbhaird cosúil le halla na cathrach a tógadh ins an bhliain nó ollscoil na ríona a tháinig ar an fhód thiar ins an bhliain tá banc uladh a théid siar go dtí an bhliain agus banc an tuaiscirt a tógadh ins an bhliain ar na foirgnimh is scéimhiúla ins an chathair i mbéal feirste atá an duga tirim is mó ar domhan agus crainn mhillteacha longcheárta harland and wolff le feiceáil i bhfad i gcéin b ansin a tógadh titanic fosta agus dá réir sin ceann de siombailí na cathrach í an long mhífhortúnach udaí bhí tábhacht mhór le tionscal an línéadaigh agus le déantús an rópa fadó agus thig linn a rá go mb é an línéadach a d iompaigh an baile beag ina chathair mhór mar sin is féidir béal feirste a chur i gcomparáid le manchain i sasana agus le tampere ins an fhionlainn dhá áit eile nach mbeadh ina gcathracha móra inniu ach go bé go rabh gnoithe an línéadaigh ann d imigh sin agus tháinig seo áfach nó chan fhuil a dhath fágtha de laetha caithréime an línéadaigh i mbéal feirste inniu amach ó halla an línéadaigh áit a bhfuil an leabharlann is sine ins an chathair tá campas ag ollscoil uladh ins an chathair fosta is í scoil na nealaíon agus na dearthóireachta an chuid den ollscoil atá suite i gcampas bhéal feirste is iad na múrphioctúirí a thabhaigh a chliú nó a mhíchliú d iarthar bhéal feirste nó díogha bhéal feirste mar a deir an t imeartas focal is é sin ghnítear worst belfast de west belfast i mbéal na ngoineadóirí ar na múrphioctúirí a aithnítear sainchreideamh agus saindearcadh polaitiúil an bhunaidh áitiúil na múrphioctúirí a tchíthear ins na compail albanacha bíonn siad saibhir i móitífeanna a léiríonns urraim an phobail do choróin na breataine d fhórsa óglaigh uladh uvf agus do dhronga paraimíleata eile de chuid na ndílseoirí is é bóthar na seanchille an ceantar is mó prodasnachais ón taoibh eile de is iad na móitífeanna is ansa le péintéirí múrphioctúirí bhóthar na bhfál na hóglaigh de chuid na sealadach a fuair bás i machaire an áir ar son athaontú na héireann mar sin is iomaí pioctúir a thaispeánanns duine acu siúd roibeard ó seachnasaigh mar shampla nó duine de na laochra is sine cosúil le pádraig mac piarais nó séamus ó conghaile maille leofa siúd bíonn tagairtí ann don chultúr ghaelach agus don teangaidh ghaeilge féin tá dhá aerfort ins an chathair is é sin aerfort chathair bhéal feirste in aice leis an inbhear agus aerfort eadarnáisiunta bhéal feirste agus é suite láimh le loch neathach tá fianaise an go rabh áitreabh daonna ins an áit a bhfuil béal feirste inniu ó laetha na cré umhaoise anuas agus iarsmaí so aitheanta fágtha de ráth ón iarannaois i dtús na ú haoise tháinig lucht plandála ó shasana agus ó albain agus sheadaigh cuid mhaith acu i mbéal feirste cuid a bhí ann den phlean a bhí oibrithe amach ag an ridire arthur chichester leis an cheantar a choilíniú le nua áitritheoirí prodasnacha b é oighear an scéil é go rabh gaeil ann cheana féin agus iad araiciseach chun troda in éadan na muintire isteach chuaigh siad chun cearmansaíochta ar na gaill go háithrid ins an bhliain nuair a d éirigh siad amach in éadan na gcoilínithe shiúil éag mór ar na plandóirí prodasnacha le linn na ceannairce seo agus ghreamaigh cuimhne an ródaigh sin in intinn an phobail albanaigh go dtí an lá atá inniu ann i ndiaidh na chéad phlandóirí tháinig na húgónaigh ón fhrainc a chur fúthu ins an chathair agus an tábhacht leofa i bhforbairt eacnamaíoch na cathrach ó b iadsan thar aon dream eile a chuir bun le gnoithe an línéadaigh má tháinig rath agus bláth ar an chathair de réir is mar a bhí tionscal an línéadaigh ag bisiú d fhaibhrigh meon áithrid liobrálachais agus caoinfhuilsteana ins an áit dá réir mhaolaigh ar an drochamhras a bhí ar na hintleachtóirí prodasnacha roimh na caitlicigh agus tháinig radacachas chun cinn i measc an phobail phreispitéaraigh ó bhí siad thíos leis na dlíthe peannaideacha comh maith leis na caitlicigh féin chuir daoiní mar liam mac néill an ministir gaelach prodasnach suim ins an ghaeilg bhí cuid de na luath ghaeilgeoirí prodasnacha seo inbharúla go mba chóir an teangaidh a shaothrú mar ghléas leis na caitlicigh a iompó i leith an chreidimh phrodasnaigh ach an chuid eile acu b ábhar spéise leofa an teangaidh inti féin comh maith leis na seanscéalta na seanmhiotais agus na seandánta a bhí beo i gcónaí i mbéal na ndaoiní iontas na n iontas thig linn a ráidht go mb iad prodasnaigh bhéal feirste an dream ba mhó gaelachais in éirinn i ndeireadh na hochtú haoise déag agus i dtús na naoú haoise déag b i mbéal feirste a tháinig an chéad eagraíocht ar a dtugtaí óglaigh na héireann ar an fhód ins an bhliain agus b ansin fosta a bunaíodh na héireannaigh aontaithe cha rabh mórán bainte ag béal feirste le héirí amach na bliana bliain na bhfrancach áfach nó choinnigh na gaill greim theann ar an chathair agus eagla orthu roimh an réabhlóideachas ó ilchríoch na heorpa b ins an naoú haois déag ba mhó a chuaigh an áit chun cinn áfach i gcúrsaí geilleagair agus tionsclaíochta i ndeireadh na haoise sin fiú bhí sí ní ba mhó ná baile átha cliath féin ó thaobh an daonra de ar feadh tamaillín bhí an línéadach ann cheana féin i dtús na naoú haoise déag ach tháinig an longcheártaíocht gnoithe an tobaca agus an trominnealtóireacht chun saoil ins na sálaí aige nuair a bhí an longcheártaíocht i mbarr a maitheasa bhí duine ag obair do harland and wolff amháin thigeadh lucht imirce ar lorg oibre ó albain agus ó shasain féin ach b ó cheantair thuaithe uladh a tháinig an chuid ba mhó acu caitlicigh ach go háithrid shocraigh an chuid ba mhó de na caitlicigh in iarthar bhéal feirste ón bhliain anuas ceantair chaitliceacha eile iad ard eoin i dtuaisceart bhéal feirste agus bóthar aontroma bhí saol an lucht oibre go dona agus na galair thromchúiseacha an calar ach go háithrid ag deachú bhunadh na bplodcheantar go gránna thairis sin thoisigh an seicteachas a bhorradh i mbéal feirste agus bhí brilsce agus bruíon eadar an dá phobal na caitlicigh agus na prodasnaigh go mion minic ins an fhichiú haoise cuireadh scéim chuimsitheach i bhfeidhm leis na slumanna a réitiú agus bhisigh na cúrsaí dá réir ins an d achtaigh parlaimint westminster an dlíodh um rialtas na héireann agus b é an reacht seo a phronn stádas na príomhchathrach ar bhéal feirste i stáitín úr an tuaiscirt daingníodh an stádas ins an bhliain ach eadar an dá linn bhí trioblóidí móra ins an chathair agus coimhthíos ag teacht ar an dá phobal roimh a chéile cha rabh mórán fóid déanta ag an ira i mbéal feirste agus má mhairbh siad duine de na péas d agórfadh na dílseoirí díoltas cruálach ar na sibhialaigh chaitliceacha agus uaireanta gheibhidís cuidiú ó fhórsaí slándála an stáit fuair cúig chéad duine is dhá scór bás ins na trioblóidí seo mhaolaigh ar an fhoréigean aríst i mí iúil ach is iomaí caitliceach a thréig an áit le theacht slán ón tseicteachas le linn an darna cogadh domhanda bhuamáil aerfhórsa na gearmáine an áit go trom ós rud é gur targaidí straitéiseacha a bhí ins na longcheártaí agus ins an tionscal aerloingseoireachta b í bliste bhéal feirste an t ionsaí ba mheasa ar an ú lá de mhí aibreáin rinne eitleán buamála de chuid an luftwaffe aer ruathar ar an chathair agus bhí ceantair an lucht oibre timpeall na longcheártaí go mór mór thíos leis an bhuamáil sin fuair corradh is míle duine bás i rith aon oíche amháin agus fágadh cuid mhór eile gortaithe chaill duine as an cheathrar a theach nó a árasán fosta agus an méid sin ráite tháinig an bhorradh eacnamaíoch ar an chathair le linn an chogaidh ó bhí tábhacht straitéiseach le táirgí na tionsclaíochta áitiúla go gairid i ndiaidh an chogaidh bhí an saol sách suaimhneach i mbéal feirste ach má bhí féin char chneasaigh goimh an tseicteachais riamh i gceart i mí lúnasa phléasc scliúchais amach ar fud na cathrach nuair a loisc gluaisteán armúrtha de chuid chonstáblacht ríoga uladh meaisínghunna le caitlicigh i gceantar árasáin dhuibhise cailleadh a lán daoiní beirt pháistí óga ach go háithrid chuir na dílseoirí sráid bombay le thine ó ba cheantar caitliceach é bhain an pobal caitliceach an tátal as an scéal go rabh na péas ag tacú leis na dílseoirí agus mar sin bunaíodh an tira sealadach le bunadh caitliceach an stáitín a chosaint chuaigh an foréigean i dtreise i dtús na seachtóidí agus lucht an dá thaobh ag druileáil saighdiúirí paraimíleata le haghaidh troda i mblianta na dtrioblóidí cha rabh éaló ann ó na síorbhuamálacha ón fheallmharfóireacht ná ón fhoréigean sráide ar an ú lá de mhí iúil aoine na fola mhaidhm an tira dhá bhuama fichead i limistéar sách teoranta i lár na cathrach agus fuair naonúr bás de thoradh na pléascarnaí seo cha rabh na dílseoirí paraimíleata i gcumann cosanta uladh uda agus i bhfórsa óglaigh uladh uvf mall ag tabhairt fhreagra mhuirfidíst aon duine a gheobhaidíst rompu agus an fonn orthu ar acht gur caitliceach a bheadh ann i lár na seachtóidí bhí drong as an ghnáth i gceann na hoibre seo búistéirí na seanchille mar a bheirtí orthu bhí siad bunaithe i ngeiteo prodasnach na seanchille agus iad faoi cheannas lenny murphy dearg dhílseoir agus ball d fhórsa óglaigh uladh ach bhí duine de na búistéirí ina bhúistéir phroifisiúnta fosta fear a mb ainm dó william moore bhainfeadh moore úsáid as na sciana móra a bhí aige mar bhúistéir leis na híobartaigh a mharbhadh agus a gcorpáin a ghearradh agus ba mhinic a d fhág an sceanairt sin as aithne iad ar fad creidtear go rabh na búistéirí ní ba chosúla le sraithmharfóirí ná le saceimhlitheoirí is éadócha go mbeadh ruspa ar bith ag an phobal phrodasnach leis na fir bhuile seo ach go bé go rabh an stáitín ina chíor thuathail ag an sceimhlitheoireacht i gcruth is go rabh d áiméar acu fáil ar shiúl le hainghníomhartha comh suaithní sin ó bhí saol an stáitín ag dul ó smacht ar lucht rialtais na ríochta aontaithe chinn siad ar dhíormaí de chuid arm na breataine a imlonnú i dtuaisceart éireann ins an bhliain ón am sin i leith ba chuid dhoscartha de shaol bhéal feirste iad na saighdiúirí tógadh beairicí móra daingnithe go háithrid in iarthar bhéal feirste áit a rabh na caitlicigh ina gcónaí i dtosach báire d fháiltigh na caitlicigh na saighdiúirí isteach faoi chroí mhór mhaith ó bhí siad barúlach go mbeidíst mar sciath chosanta eadar iad agus na dílseoirí ní mar a shíltear a bítear áfach chuaigh caidreamh na gcaitliceach agus na saighdiúirí ó mhaith go háithrid i ndiaidh imeachtaí cosúil le cuirfiú íochtar na bhfál a d iompaigh ina chath trí lá eadar na sealadaigh agus na saighdiúirí i gcruth is gur marbhadh ceathrar ins an teagmháil char mhaolaigh ar an chogadh eadar an dá dhream seo i rith na seachtóidí ach b í oibríocht motorman barr an donais le linn na hoibríochta seo thonn na céadta saighdiúirí isteach ins na ceantair chaitliceacha i mbéal feirste agus i gcathracha eile an stáitín le cumhacht na breataine móire a chur ar bun aríst in áit chumhacht an ira i dtús na seachtóidí rinneadh athlonnú ar a lán de bhunadh na cathrach agus mórchuid gach ceantar ag ruaigeadh an mhionlaigh as an chomharsanacht na prodasnaigh ag caitheamh na gcaitliceach amach agus a mhalairt an chuid ba mhó acu siúd a chaithfeadh a seanáit a fhágáilt ina ndiaidh mar sin ba chaitlicigh iad tháinig meath ar eacnamaíocht na cathrach nó thoisigh an tionsclaíocht déantúsaíochta a chailleadh a tábhachta ar fud na heorpa i dtús na n ochtóidí agus cha rabh na trioblóidi ag déanamh maitheasa don gheilleagar ach an oiread bhí an coibhneas eadar an dá phobal eitnireiligiúnda ag athrú comh maith comh deireanach leis an bhliain b iad na prodasnaigh mórchuid bhunadh na cathrach ach eadar an dá linn chuaigh an mheá chun cothromaíochta chuidigh ráta ard torthúlachta na gcaitliceach leis na cúrsaí a athrú comh maith leis an dóigh a mbíonn na prodasnaigh ag tréigbheáilt na háite cuid acu ag socrú síos in áiteanna eile i dtuaisceart éireann cosúil le tuaisceart chontae an dúin an chuid eile taobh amuigh den stáitín go háithrid in albain ins an bhliain chuaigh scaifte de phríosúnaigh phoblachtánacha ar stailc ocrais ar lorg stádas an chime pholaitiúil agus b e roibeard ó seachnasaigh an duine acu ba thúisce a shíothlaigh b as baile na mainistreach in aice le béal feirste dó spreag bás an tseachnasaigh scliúchais mhóra ar fud bhéal feirste b ins an bhliain a chuaigh an chathair fríd na himeachtaí ba mhó a tharraing míchliú anuas uirthi i rith na n ochtóidí i dtosach báire d ionsaigh dílseoir paraimíleata a mb ainm dó michael smith lucht an tórraimh a bhí díreach ag adhlacadh an triúr óglach de chuid na sealadach mairéad ní fhearaíl seán sabhaois agus dónall mac cána a marbhadh i ngiobráltar roimhe sin nuair a bhí íobartaigh an ionsaí seo á n adhlacadh chuir beirt cheannairí de chuid arm na breataine isteach ar lucht na sochraide de thaisme agus himríodh dlíodh uí loingsigh orthu ins an chambús a tharraing siad i dtús na nóchaidí chuaigh ainghníomhartha na bparaimíleatach an dá thaobh i méadaíocht agus iad ag marbhadh sibhialaigh ón taobh eile comh maith le cath a chur ar a chéile bhí siad ag tabhairt cor in aghaidh an chaim dá chéile gan stad nó mórchónaí ach ansin tháinig an sos cogaidh i dtosach báire d fhógair na sealadaigh sos cogaidh i mí lúnasa agus sé seachtaine ina dhiaidh sin tháinig fógra den tseort chéadna ó chomhcheannasaíocht mhíleata na ndílseoirí combined loyalist military command b é an t ainghníomh ba mheasa ins an tréimhse seo ná an bhuamáil a rinne na sealadaigh ar shiopa éisc i mbóthar na seanchille i mí dheireadh fómhair b é ab aidhm leis an bhuamáil seo ná ceannasaithe na ndílseoirí paraimíleata a mharbhadh ó fuair na sealadaigh boladh de go rabh a leithéidí le dhul i ndáil chomhairle le chéile thuas an staighre ins an teach ina rabh an siopa éisc ag obair le fírinne cha rabh a leithéid de chruinniú ar cois ins an teach nuair a phléasc an buama fuair naonúr prodasnach bás nach rabh baint dá laghad acu le cruinniú na ndílseoirí móra comh maith le fear an bhuama féin gidh gur chuir sos cogaidh na bparaimíleatach deireadh leis an sceimhlitheoireacht maireann an nimh ins an ghoimh a d fhág blianta fada na dtrioblóidí ina ndiaidh ón bhliain anuas fuair míle go leith de dhaoiní bás de thoradh an fhoréigin pholaitiúil cha mbíonn ach lucht aon chreidimh amháin ina gcónaí i gcomharsanacht áithrid agus is minic a tchí siad iad féin faoi léigear ag an phobal eile compal imdhruidte den chineál sin í an tráigh ghearr in oirthear bhéal feirste mar shampla bíonn an foréigean paraimíleata ag pléascadh amach ó am go ham ach anois is é an t imreas inmheánach is minicí a bíos ann mar shampla bíonn na dronga éagsúla de dhílseoirí ag ionsaí a chéile uaireanta agus i mí na nollag den bhliain mhairbh na sealadaigh fear a mb ainm dó robert mccartney caitliceach a bhí ann a fuarthas ina ghillire spréite i sráid chormaic i ndiaidh gnáthbhrilsce i dteach tábhairne i sráid na bealtaine i lár na cathrach bhí sé gonta go tubaisteach le sciana agus shíothlaigh sé ina dhiaidh sin ins an otharlann ins an bhliain chaill na haontachtóirí a lámh in uachtar ar chomhairle cathrach bhéal feirste an chéad uair riamh b é páirtí na comhghuaillíochta a chuaigh mar mheá eadar na náisiúntóirí agus na haontachtóirí cha dtearn na toghcháin chomhairle ins an bhliain agus ach an suíomh seo a dhaingniú in athuair ón am sin i leith bhí beirt ard mhéaraí caitliceacha i mbéal feirste duine acu ón sdlp agus an duine eile ó shinn féin tá béal feirste suite i ngleann mór cóngarach do mhuir éireann fásadh an tionscadal sa chathair le cuidiú shuíomh loch lao ar chósta oirthear uladh fiú sa lá atá inniu ann tagann cuid mhór allmhairí thuaisceart éireann isteach tríd na duganna atá loinnithe ar bhéal an lagáin bhí seanmhuintir na feirste in ann taisteal go dtí an bhreatain mhór fá chionn lá taistil go héasca tá seirbhísí mhaith traen sa cheantar fosta ag nascadh na príomhchathrach le doire carraig fhearghais iúr cinn trá agus ó shin ag trasnú na teorainne go baile átha cliath sa phoblacht agus beannchar péitear líne úr fá thalamh i dtólan idir tuaisceart éireann agus albain le fada ach chan fhuil spéis don tionscadal léirithe go ginearálta i measc na bpoiliteoirí tá dhá aerfort suite cóngarach don chathair is iad aerfort chathair bhéal feirste george best in oirthear na cathrach agus aerfort idirnáisiúnta bhéal feirste atá mar phríomhaerfort thuaisceart éireann suite idir croimghlinn agus baile aontroma i ndeisceart chontae aontroma téann busanna ar bhun rialta síos go haerfort bhaile cliath ag imeacht ó lár na cathrach is ar na bóithre a bhíonn an brú is mó ó thaobh chúrsaí iompair de go háirid ar maidin agus um tráthnóna i rith na seachtaine níl béal feirste cosúil leis an chuid is mó de chathracha móra eorpacha sa dóigh is nach bhfuil cuarbhóthar ar ard chaighdeán ann tá saghas seachbhóthar ann an a ach amháin ar chaighdeán íseal go háirithe dtuaisceart agus in iarthar na cathrach áit a leann sé seanbhóithre a bhí ann cheanna féin ina áit sin leanann na piomhbhealaigh uilig chuig lár an bhaile rud a chuireann strus ar an infastructúr cuireadh tús leis na mótarbhealaigh sna aidí cuireadh deireadh leo i nuair a ghlac rialtas westminster seilbh ar chúrsaí iompair sa réigiún i dtosach bhí sé ar intinn ag rialtas stormont thart fá gcúrsa a fheabhsú thart fá n chathair char éirigh leo ach chinn a chur i gcríoch imíonn an m agus an m ó shráid eabhraic comh maith le nasc an iarthair tá an ceangal áirithe seo ar cheann de na háiteanna is measa dá bhfuil in éirinn ann fá choinne tráchta ar maidin cluintear gach maidin áfach ar an raidió faoi easpa iompair ó threo bheannchair ag cnoc na gcóiníní mar shampla ar an bhóthar ormeau íoctarach ón deisceart agus ó dún pádraig bóthar aontroma ón tuaisceart agus bóthar bhaile nua na harda ón oirthear bíonn brú ar an m i dtolamh fiú ag an deireadh seachtaine i láthair na huair táthar ag tógáil carrbhealach dúbailte an a idir béal feirste agus iúr cinn trá i dtreo bhaile átha cliath oscaíodh an chéad chuid den fhorbairt úrnua atá ag dhul ar aghaidh idir sráid eabhraic agus lios na gcearrbhach go luath i agus táthar ag súil go bhfeicfimid laghdú ar fhabhanna tráchta ansin fá chionn tamaill bhig táthar ag plé staidiam náisiúnta thuaisceart éireann a thógáil le roinnt blianta anuas tá muintir dheisceart na cathrach ag tabhairt amach le fada fá dtaobh de na fabhanna a bheadh ann dá ndéanfadh an rialtas i bpáirc ormeau áfach i gceantar atá faoi bhrú go fóill ins an bhliain vótáil bunadh bhéal feirste isteach comhairleoirí cathrach de réir na scéime seo chan fhuil comhairle na cathrach faoi smacht aon dream ar leith fríd na coistí sainiúla a ghnítear an chuid is mó de ghnoithe na comhairle tá ceithre thoghlach i mbéal feirste ins na holltoghcháin agus i dtoghchán an tionóil is é sin béal feirste thuaidh béal feirste thiar béal feirste theas agus béal feirste thoir sroicheann achan cheann acu amach thar theorainn na cathrach agus iad ag cumhdach cuid den chaisleán riabhach cuid de lios na gcearrbhach agus cuid de bhaile nua na mainistreach in ollthoghchán na bliana vótáladh beirt teachtaí ón pháirtí aontachtach dhaonlathach teachta amháin ó pháirtí shóisialta agus dhaonlathach an lucht oibre agus aon duine amháin ó shinn féin isteach i bparlaimint na ríochta aontaithe ins an bhliain chuaigh seisear ón dup cúigear ón uup duine amháin ón pup duine amháin ón chomhghuaillíocht ceathrar ón sdlp agus seachtar ó shinn féin isteach ins an tionól ins an lá atá inniu ann tá méadú ag teacht ar an ghaeilg i mbéal feirste agus an teangaidh le cluinsbheáilt go forleathan i gcodanna áithrid den chathair in iarthar bhéal feirste thar aon áit eile thiar ins na seascaidí chuir dream de ghaeilgeoirí óga bun le scéim fhorbartha tithíochta as ar fhás gaeltacht bhóthar shaw arb í an chéad ghaeltacht úrbhunaithe in oileán na héireann ar fad is í an phríomhdhifríocht eadar an ghaeltacht seo agus gaeltacht ráth chairn i gcontae na mí ná gur díograiseoirí teangtha seachas cainteoirí dúchais ón tsean ghaeltacht a bhí ins an chéad ghlúin a shocraigh síos i mbóthar shaw inniu áfach tá an treas glúin ag fás aníos ins an chompal bunaíodh bunscoil phobal feirste i mbóthar na bhfál ins na seachtóidí agus í ar an chéad ghaelscoil ariamh i dtuaisceart éireann b iad na tuistí a chuir tús leis an ghaelscoil seo agus iad ag tógáilt a gclainne le gaeilg i dtosach báire cha rabh ach naonúr ag freastal ar scoil phobal feirste d eitigh rialtas na ríochta aontaithe an scoil fá aitheantas glan amach agus cha rabh státmhaoiniú ag teacht don scoil ach an oiread mar gheall ar an bheagán daltaí a bhí ag dul ar an scoil cúpla bliain ina dhiaidh sin tháinig meánscoil feirste ar an fhód agus í ar an chéad mheánscoil lán ghaeilge i dtuaisceart éireann gidh go rabh an teangaidh ag dul i dtreise i rith na mblianta cha rabh na dílseoirí ná an rialtas sásta fás na gaeilge i mbéal feirste a ghlacadh dáiríribh a fhad is a bhí na trioblóidí ar cois thug sammy wilson comhairleoir cathrach de chuid an dup teangaidh na lucharachán ar an ghaeilg agus é ag tabhairt le fios gur teangaidh a bhí ann nach mbeadh fóirsteanach do riachtanaisí an duine chomhaimseartha tá infreastruchtúr agus áiseanna na gaeilge i mbéal feirste an láidir inniu tá an nuachtán laethúil udaí lá á fhoilsiú ansin arb é an t aon nuachtán laethúil amháin ins an teangaidh thairis sin tá oifigí a lán eagraíochtaí gaeilge ins an chathair pobal iontaobhas ultach foras na gaeilge forbairt feirste agus cultúrlann mac adam ó fiaich ina bhfuil raidió fáilte agus an ceathrú póilí suite bhí i gcónaí i béal feiriste bhí eolas ar an gaeilge ag don daonra timpeall daoine ainmnaíodh béal feirste mar líonra gaeilge d fhógair foras na gaeilge ag ndeireadh go mbeidh cúig cheantar aitheanta mar líonraí gaeilge in éirinn is iad cluain dolcáin baile locha riach carn tóchair agus inis na líonraí eile timpeall an oileán béal feirste nasctha le háiteanna seo a leanas tá tábhacht leis an tram i go leor cathracha sa domhain fós cé gur baineadh de na sráideanna iad sa chuid is mó de mhór chathracha an domhain ritheann sé ar rianta iarann ar nós traenach ach go bhfuil na rianta sáite faoi bharr an bhóthair mar sin tugtar streetcar sa bhéarla nó strassenbahn sa ghearmánais orthu tá córas breá traim ag heilsincí ar é an príomhchóras taisteal in ardchathair na fionlainne é tá córas traim i san francisco i gcalifornia le hos cionn céad bliain agus éiríonn go geal leis ag tarraingt daoine suas a chuid sráideanna cnocacha baineadh na tramanna de shráideanna bhaile átha cliath in éirinn sna í ach táthar arís ag cur na tramanna chun cinn agus thosaigh an freastal nua luas sa bhliain ag iompar taistealóirí ó lár bhaile átha cliath go dtí an tamhlacht agus imeallbhailte eile na hardchathrach i measc buntáistí tramanna tá i measc na míbhuntáistí tá bhí czesaw miosz meitheamh lúnasa ina scríbhneoir aistí agus ina fhile liriciúil bronnadh duais nobel na litríochta air sa bhliain scríbhneoir polainnise a bhí ann a rugadh i eteiniai szetejny an leagan polainnise sa liotuáin bhí an ceantar ina chnámh spairne idir an pholainn agus an liotuáin nuair a bhain an dá stát seo amach a neamhspleáchas i ndiaidh an chéad chogadh domhanda agus i dtús na bhfichidí tháinig fórsaí armtha na polainne á fhorghabháil faoi cheannas an ghinearáil eligowski b ansin a fuair muintir miosz iad féin ina bpolannaigh bhí polainnis ó dhúchas ag czesaw óg agus mar a léirigh sé ina leabhar dírbheathaisnéise rodzinna europa d fhoghlaim sé liotuáinis faoin tuath agus rúisis le linn na dtrioblóidí réabhlóideacha i ndiaidh an chéad chogadh domhanda nuair a bhí saighdiúirí na rúise ar fud an cheantair agus iad imithe i bhfiántas téama tábhachtach is ea é i scríbhinní miosz an caidreamh idir an trí náisiún a labhraíonn na teangacha seo chaith sé an chuid ab fhearr de laethanta a óige i vilnius wilno as polainnis agus i vársá chuaigh sé ar scoil i vilnius a bhí forghafa ag na polannaigh san am siúd is nár thug na liotuánaigh aitheantas don ghabháltas seo bhí sé de chlaonadh i miosz a gcás a thuiscint agus é ag iarraidh na polannaigh is na liotuánaigh a thabhairt in araicis a chéile ina chuid scríbhneoireachta bhí dlúthchairdeas idir é agus tomas venclova an file liotuánach ós rud é go raibh dearcadh chomh hilnáisiúnta aige níor thaithin an náisiúnachas cúng leis riamh thuig sé go raibh an t ilchultúrachas i ndúchas na polainne agus chuir sé spéis fhiosrúil i mionlaigh náisiúnta na tíre na bílearúisigh na húcráinigh na caraímigh na giúdaigh na tatáraigh na liotuánaigh agus é ag iarraidh a gcultúr is a dtionchar ar an gcomhchultúr polannach a léarscáiliú ina chuid aistí mar fhile bhí sé faoi thionchar oscar venceslas de lubicz milosz an file fraincise a bhí gaolmhar leis cosúil leis an bhfear óg bhí oscar venceslas sách drochamhrasach i leith an náisiúnachais eisiaigh pholannaigh agus é ag roghnú na liotuáine thar an bpolainn mar thír dhúchais fiú nuair a d ionsaigh na gearmánaigh an pholainn sa bhliain bhí miosz i vársá agus nuair a forghabhadh an tír ghlac sé páirt in obair an airm rúnda ag cur in aghaidh na ngearmánach i ndiaidh an chogaidh chaith miosz cúpla bliain ag obair don rialtas nua chumannach ach nuair a d éirigh leis post taidhleora a bhaint amach ní raibh mórán moille air seangú leis agus dídean a lorg san iarthar mar sin féin is iomaí ionsaí a rinne na heisimirceánaigh pholannacha eile air ós rud é nach raibh ann dar leo ach fealltóir nó tapadóir bradach agus é ag comhoibriú le drong chomh suarach leis na stailínigh is follasach dúinn inniu nach raibh miosz ag comhoibriú leis na cumannaigh riamh ach amháin le bealach éalaithe a fháil ach ós rud é go raibh cuid mhaith de na polannaigh sin cosúil leis an scríbhneoir gustaw herling grudziski solzhenitsyn na polainne i ndiaidh seal a chaitheamh i sluachampaí géibhinn stailín sa tsibéir ní raibh siad róshásta mórán tuisceana a léiriú do leithéid miosz bhí miosz i gcónaí faoi thionchar na mblianta i seirbhís na gcumannach nuair a chrom sé ar an mórshaothar aistíochta agus smaointeachais úd zniewolony umys nó an intleacht i mbraighdeanas a chur ar pár cur síos atá ann ar an dóigh ar chealg an rialtas cumannach intleachtóirí cosúil le miosz féin chun comhoibriú tharraing miosz go mór mór ar shaothar an scríbhneora is an ealaíontóra avant garde stanisaw ignacy witkiewicz witkacy a chuir lámh ina bhás féin i meán fómhair na bliana ar lorg coincheapa agus téarmaí le tuiscint cheart a fháil ar an gcumannachas polannach agus b é ba toradh leis gur mhuscail an saothar seo le milosz spéis nua na bpolannach i leabhair witkacy féin údar bunúil sainiúil a bhí beagnach dearmadta go dtí gur tháinig zniewolony umys i gcló bronnadh sochraid stáit ar miosz i ndiaidh a bháis ar an lúnasa agus in aois dó is iad na dánta agus na haistí an chuid is tábhachtaí de shaothar miosz rinne sé féin neamhshuim den dá úrscéal a scríobh sé mar atá dolina issy nó gleann issa agus zdobycie wadzy nó forghabháil na cumhachta úrscéal liriciúil is ea é dolina issy a phléann óige an scríbhneora faoin tuath sa liotuáin maidir leis an gceann eile is é is ábhar dó ná an dóigh ar smachtaigh na rúisigh an pholainn i ndeireadh an dara cogadh domhanda agus na hiarrachtaí díomhaoine a rinne arm rúnda na bpolannach lena dtír a shaoradh ó bhráca na gearmáine go neamhspleách gan chuidiú ó na sóivéidigh le nach mbeadh siocair ag stailín a chóras féin a chur i bhfeidhm ar an tír sa bhliain bronnadh duais nobel na litríochta ar miosz b ansin a daingníodh a stádas ag an am céanna tháinig solidarnosc nó an dlúthpháirtíocht ceardchumann neamhspleách i gdask faoi cheannas lech wasa chun cinn mar thoradh ar chur in éadan thitim eacnamaíoch agus pholaitiúil na polainne is léir go raibh tionchar éigin ag an bpolaitíocht ar an gcinneadh seo ach b olc an mhaise a shéanadh go raibh an duais tuillte ag miosz chomh saibhir chomh hilghnéitheach agus atá a chuid scríbhinní rugadh brian mac giolla meidhre béarla brian merriman lámh le hinis diomáin timpeall na bliana chum sé cúirt an mheán oíche an dán grinn is mó le rá dár cumadh in éirinn riamh a dúirt seán ó tuama is beag atá ar eolas faoina óige i dtaca na bliana chuaigh brian ag múineadh scoile go cill cláirín i bparóiste na fiacaile bhí scoil aige ina dhiaidh sin ar an gcurrach sa bparóiste céanna chaith sé isteach is amach le tríocha bliain ar fad le múinteoireacht ba bhocht an saol é tugann risteárd ó foghlú cur síos dúinn ar shaol crua an mhúinteora bhí an saol crua go leor ar mhúinteoirí scoile i dtuamhumhain le linn bhriain agus tamall ina dhiaidh sin ba chaol an tuarastal do bhí ag dul dóibh ó dhaltaí bochta na háite i dtreo go mbíodh ar an máistir bannaí dintiúirí srl do scríobh do dhaoine chun cur lena fháltas agus is minic do b éigin don bhfear bocht ramhan agus sluasad do tharraingt chuige chun réal do thuilleamh fuair brian bás i luimneach mí iúil trí chinn dá chuid dánta atá ar fáil anois cúirt an mheáin oíche an macalla agus an poitín oide file scríbhneoir náisiúnaí agus gníomhaire polaitiúil éireannach ab ea pádraig anraí mac piarais an piarsach as béarla patrick henry pearse samhain bealtaine agus é ar dhuine de cheannairí éirí amach na cásca sa bhliain an teideal a bronnadh air ná uachtarán an rialtais shealadaigh le linn an éirí amach agus b eisean a chur tús leis nuair a léigh sé forógra na poblachta agus iad ag glacadh seilbhe ar ardoifig an phoist gabhadh an piarsach agus na fír eile nuair a theip ar an eirí amach agus cuireadh eisean agus a dheartháir liam chun báis rugadh pádraig mac piarais i dteach ag great brunswick street sráid an phiarsaigh inniu i mbaile átha cliath sa mbliain dealbhóir agus saor cloiche ó bhirmingham shasana ó dhúchas a bhí ina athair james protastúnach a chuir a ghnó féin ar bun sna idí a bhain rath nach beag amach dá bhrí sin clann compordach meánaicmeach a bhí iontu fuair an piarsach a chuid bunoideachais ó na na bráithre críostaí céimí de chuid ollscoil ríoga na héireann ba sna nuatheangacha ba ea é ag an am céanna glaodh chun bharra na héireann sa bhliain ar bronnadh céim air níor láithrigh sé sa chúirt ach uair amháin áfach sa bhliain nuair a bhí sé ina ionadaí gan rath do niall mac giolla bhrígde duine ar cuireadh ina leith gur thaispeáin sé comhartha doléite ar an gcarr asail a bhí aige is é sin le rá ceann a scríobhadh i ngaeilge cf ir cheap siad go raibh cás láidir acu ach chaill siad mhothaigh an piarsach go ndearnadh éagóir sa chás réitigh an bharúil sin a bhealach i dtreo náisiúnachas na láimhe láidre agus níor spreag an cás sin é le dul leis an dlí mar cheann dá shlíte bheatha sa mbliain chaith an piarsach agus john milington synge tamall ar oileáin arainn ag foghlaim ó mhairtín o conghaile b iomaí tréimhse a chaith sé i gconamara ag foghlaim na teanga go dtí i mí an mharta chur an piarsach isteach ar phost mar eagarthóir ar an gclaidheamh soluis iris chonradh na gaeilge agus fuair sé é choinnigh sé an post sin go dtí deireadh na bliana i mí aibreáin bhí air dul ar thuras go dtí ros muc don chéad uair ag obair mar scrúdaitheoir do chonradh na gaeilge bhí muintir na háite ag fanacht leis ag an stáisiún traenach ag an teach dóite nuair a tháinig an piarsach chomh fada leo thug siad faoi deara nach mbeadh aon áit le fanacht aige mar sin shocraigh siad go bhfanfadh sé tí mháille áit a bhfuil an siopa agus oifig an phoist fós ann chaith an piarsach an t am san áit ag cur daoine faoi scrúdú gaeilge chuaigh an áit go mór ar an bpiarsach agus gur fhan sé cúpla lá sa mbreis sa gceantar is ag an scoil a chur an piarsach aithne ar colm o gaora a bhí ina príomhoide ag an am i scoil an ghoirt mhóir ba fhear é a bhí an pháirteach leis an éirí amach é colm níos déanaí thóg an piarsach teach beag ceanntuí dó féin i ros muc ar an turloch a bhí ag breathnú amach ar loch eiriulach agus cnoc an dámh áit a bhfuil an mhéanscoil séipéal stáisiún gardaí thíos faoi chuir sé aithne mhaith ar mhuintir na háite sna idí nuair a cuireadh na hóglaigh ar bun bhí lámh aige san obair sin freisin bhunaigh sé buíon acu i ros muc bhunaigh an piarsach scoil éanna sa mbliain i raghnallach arbh í an chéad scoil dhátheangach do bhuachaillí am sa tír le blianta fada léirigh sé a dhearcadh faoin oideachas ina leabhar the murder machine agus b í an scoil náisiúnta an meaisín a bhí i gceist aige ó bhí sé barúlach gurb í an scoil sin a bhí ag déanamh cabhóg na gaeilge bhí suim aige sa ngaeilge ó thús a óige chuaigh sé i gconradh na gaeilge sa bhliain agus bhí sé ina bhall den choiste gnó nuair a bhí sé fiche bliain d aois ba iad aidhmeanna na scoile ná scoil dátheangach buachaillí a bhí ann d fhoghlaim na daltaí stair agus tír eolas na héireann staidéar ar an dúlra agus eolaíocht bhí an drámaíocht i bhfad chun tosaigh i gcomparad le scoileanna eile ag an am bhog an scoil go dtí rath farnáin sa mbliain ar bhalla na scoile bhí nath cainte ó laoch na bhfiann cú chulainn baineadh úsáid as teach feadha cuileann mar scoil dhátheangach do chailíní scoil íde bhain deacrachtaí airgid le gnó mheánscoileanna na linne sin chaith an piarsach trí mhí feabhra bealtaine sna stáit aontaithe ag bailiú thart ar ba é robert emmet and the ireland of today ábhar na léachta a thug sé in nua eabhrach ba bhall gníomhach de bhráithreachas na poblachta the irish republican brotherhood é an piarsach i mí iúil tháinig gúnnaí agus urchair isteach ag cuan bhinn éadair is sa scoil eanna a cuireadh iad i bhfolach ar an lúnasa thug an piarsach an óráid cháiliúil ag uaigh uí dhonnabháin rosa is i ros muc a scríobh ghlac an piarsach páirt in éirí amach na cásca in éirinn i toghadh é ina uachtarán ar phoblacht na héireann agus léigh sé forógra na poblachta lasmuigh de ardoifig an phoist ag tús an éirí amach mhair an téirí amach ar feadh seachtaine tar éis nar cheap duine ar bith go mbeadh na hóglaigh in ann fanacht chomh fada sin mar bhí rudaí ag dul in olcas ach nuair a chonaic an piarsach an slad a bhí á dhéanamh ar bhaile átha cliath de bharr na troda chinn sé géilleadh d arm na breataine bhí ollscriosadh déanta ar chathair na tíre agus is ar mhaithe leis na daoine gur ghéill an piarsach to prevent the further slaughter of unarmed people and in the hope of saving of our followers ar an aibreán ag ghéill siad d arm shasana daoradh an piarsach chun báis cuireadh é féin agus a dheartháir liam willie chun báis i gclós phríosún chill mhaighneann chomh maith le dáréag eile de cheannairí an éirí amach an oíche a raibh sé ag fanacht lena bhás scríobh sé litir chuig a mhatháir chuig a dheartháir liam agus scríobh cuntas ar a thriall cuireadh chun báis é ar an bealtaine i bpríosún chill mhaighneann cuireadh a dheartháir chun báis an lá dár gcionn cuireadh é agus na ceannairí óglaigh eile i mbairic mhileata sna glasáin scríobh an piarsach dánta agus scéalta agus drámaí i ngaeilge m sh an mháthair íosagán an rí srl scríobh sé cuid mhaith i mbéarla chomh maith ag gríosadh na ngael chun troid a chur ar son na saoirse bhí an tóir ag an bpiarsach ar iarthar na héireann agus feictear é sin ina chuid scéalta agus filíochta chreid an piarsach go raibh dlúthbhaint ag an gcúltúr le féiniúlacht na tíre nath cainte a chloistear go fíormhinic ná tír gan teanga tír gan anam cuireann sé seo go mór leis an meon deafach faoi éirinn chun scoilt cuimsitheach a dhéanamh idir éire agus sasana ba cheart an dá chultúr a scaipeadh chomh fada óna chéile agus gur féidir tá an léargas thíos bunaithe ar agus leabhair eile sa ghaeilge tagann an aidiacht sna sálaí ag an ainmfhocal guth binn nó guth bhinn i ngaeilge chúige mumhan bean shaibhir uisce glan is féidir áfach úsáid na réimíre a bhaint as na haidiachtaí uaireanta go háirithe i stíl fhileata binnghuth glanuisce ar ndóigh séimhítear an t ainmfhocal i ndiaidh na haidiachta i bhfocail chomhshuite den chineál seo tá réimíreanna ar leith ann nach n úsáidtear riamh mar fhocail neamhspleácha siúd is go bhfuil ciall aidiachta ag dul leo is iad dea agus droch an dá réimír is tábhachtaí acu is ionann dea fhear agus fear maith agus is ionann drochdhuine agus duine dona nó duine olc ach is féidir difríocht áirithe a aithint idir duine olc agus drochdhuine i bhfocail chomhshuite cosúil le drochdhuine tá an t olcas níos cóngaraí do nádúr do athraithe an duine tá an méid sin soiléir ar an dóigh a n úsáidtear sa chomhthéacs gramadaí iad tá an duine seo go holc an briathar tá a úsáidtear le hainmfhocal a cheangal d aidiacht ach is drochdhuine é seo an chopail a úsáidtear le hainmfhocail agus forainmneacha a cheangal dá chéile cás ar leith is ea cás na haidiachta úd sean is féidir í a úsáid mar a bheadh gnáthaidiacht ann tá sé sean tá sé níos sine ná mise agus araile ach is gnách úsáid na réimíre a bhaint aisti seanfhear is ea é seanbhean is ea mise agus cos liom san uaigh agus an chos eile ar a bruach mar a dúirt peig sayers cinnte ní dhearfadh sí bean shean is ea mise cé nach mbeadh a leithéid ag sárú rialacha na gramadaí ar aon nós ní chluinfeá ag cainteoirí dúchais go rómhinic é má thagann an aidiacht ar lorg ainmfhocal firinscneach uatha sa tuiseal ainmneach ní bheidh claochlú tosaigh ar bith ar an aidiacht an fear mór ar lorg an tuisil ghinidigh áfach caolófar consan deiridh na haidiachta agus séimheofar an consan tosaigh gluaisteán an fhir mhóir má tá an consan deiridh caol cheana féin ní féidir é a chaolú tuilleadh ar ndóigh an buille réidh tuiseal ainmneach fear an bhuille réidh tuiseal ginideach na haidiachtaí a bhfuil ach ag crochadh díobh déanfar igh den ach seo an fear tuirseach codladh an fhir thuirsigh an múinteoir éireannach ceachtanna an mhúinteora éireannaigh i ndiaidh ainmfhocal firinscneach iolra sa tuiseal ainmneach áfach cuirfear a nó e leis an consan deiridh ar ndóigh tá sé ag brath ar chaoile an chonsain cé acu guta a chuirfear leis an fear mór na fir mhóra an buille réidh na buillí réidhe maidir leis an gclaochlú tosaigh tá sé ag brath ar chonsan deiridh an ainmfhocail cé acu a shéimheofar an aidiacht nó nach séimheofar na fir mhóra m séimhithe ar lorg an r chaoil na mná móra m gan séimhiú ós rud é nach bhfuil consan caol ann is minic nach gcluintear mórán difríochta idir í agus igh an ainmfhocail iolra ach mar sin féin tá sé tábhachtach iad a choinneáil scartha ó chéile sa litriú nó ní shéimheoidh ach ceann acu an aidiacht na bealaí móra m gan séimhiú ón bhfocal bealach ach na héireannaigh mhóra m séimhithe ón bhfocal éireannach ar lorg ainmfhocal baininscneach uatha sa tuiseal ainmneach séimheofar an aidiacht bean mhór baintreach thuirseach fuinneog bhriste bliain fhada teanga dhothuigthe agus araile ar lorg ainmfhocal baininscneach uatha sa tuiseal ginideach ní shéimheofar an aidiacht ar aon nós scéal eile áfach go gcuirfear e leis an gconsan deiridh agus má tá an consan sin leathan san fhoirm a fuair tú san fhoclóir caithfidh tú an consan sin a chaolú leis eachtra na mná móire fir deireadh deiridh leabhar leabhair cat cait cogadh cogaidh scéal scéil úsáidtear an tuiseal tabharthach mar chuspóir ag formhór na réamhfhocal simplí ach amháin gan agus go dtí san chaighdeán tá an tuiseal tabharthach i gcónaí beagnach comhionann leis an ainmneach nuair nach n úsáidtear é leis an alt cinnte ach i gcuid de na canúintí tá sonraí neamhspleácha ag na tabharthaigh sa dara agus sa chúigiú díochlaonadh fiú amháin sa chaighdeán tá tabharthaigh ar leithligh fós ag dornán focal cosúil le éire éirinn ulaidh ultaibh agus tá tabharthaigh faoi leith i bhfrásaí áirithe seasta mar shampla os cionn ceann an tuiseal ainmneach an tuiseal tabhartach úsáidtear an tuiseal gairmeach le daoine a ghairm nó a ainmniú mar an té lena bhfuiltear ag caint nó a bhfuiltear á ghairm mar shampla sna habairtí cad é mar atá tú a sheáin agus a sheáin an mbeidh tú ag teacht liom ainmnítear seán mar an té lena bhfuiltear ag caint nó a bhfuiltear á ghairm le go bhfoirmítear an fhoirm ghairmeach fhirinscneach uatha cuirtear an mhír ghairmeach a séimhíonn sí an consan tosaigh ach mura bhfuil consan ann ní déantar faic ar an fhocal roimh an ainmfhocail a bhfuiltear á ghairm is caolaítear é ní déantar faic mura bhfuil sé caol cheana féin nó mura bhfuil guta ar dheireadh an fhocail seo thíos cúpla sampla dá díochlaonadh seán a sheáin éireannach a éireannaigh múinteoir a mhúinteoir le go bhfoirmítear an fhoirm ghairmeach fhirinscneach iolra cuirtear an mhír ghairmeach roimh an ainmfhocail mar a déantar san uatha ach ar fhocail a ghlacann lagiolra san ainmneach cuirtear an iarmhír a leis an fhoirm ainmneach uatha mar shampla fir a fheara ní déantar faic ar ainmfhocail a ghlacann tréaniolra san ainmneach aidiacht a chinntíonn an t ainmfhocal is ea an t alt is é an an t alt deimhnitheach sa ghaeilge san uimhir uathu san uimhir iolra cuirtear in iúl le na é níl aon alt neamhdheimhnitheach sa ghaeilge cuireann an t alt séimhiú le hainm baininscneach a thosaíonn le consan agus ní athraítear ainm firinscneach leis san uimhir uathu m sh an bhean cuireann an t alt t roimh ainm firinscneach a thosaíonn le guta ach ní athraíonn sé ceann baininscneach san uimhir uathu m sh an t alt cuirtear t roimh ainm baininscneach a thosaíonn le s ní chuirtear rud roimh ainm firinscneach a thosaíonn le s m sh an tsail san uimhir iolra úsáidtear na agus cuirtear h roimh ainmneacha a thosaíonn le guta m sh na huimhreacha déantar cumaisc den alt agus focail áirithe cén cé an den de an srl roimh a ainmfhocal agus cibé focail eile ata ag cáiliú an ainmfhocail a chuirtear an t alt de ghnáth an post an tríú srl go hiondúil is ionann uimhir inscne agus tuiseal don alt agus dá ainmfhocal an fear hata an fhir na fir hataí na bhfear eisceacht má luíonn trí ceithre naoi deich idir an t alt agus a ainmfhocal úsáidtear iolra an ailt cibé uimhir ata ag a ainmfhocal mura céad míle milliún é na trí bhó na cúig rothar déag ach an trí chéad teach an seacht gcéad fear is é príomhfheidhm atá ag an alt ainmfhocal a dhéanamh cinnte a bheadh éiginnte gan é tháinig an brianach sa samhradh go dtí an cháisc bhí an domhnach fliuch an seán ó murchú atá i sasana úsáidtear an t alt freisin sna cásanna seo a leanas le logainmneacha a na hilchríocha ach amháin meiriceá an eoraip srl b tíortha na heorpa an bhreatain mhór srl c roinnt bailte móra agus sráidbhailte an róimh an ómaigh srl d roinnt sléibhte an teargal an mhangarta srl e beagnach gach abhainn an danóib an life srl f farraigí áirithe an mheánmhuir an taigéan atlantach srl roimh ainm teibí agus roinnt ainmfhocal eile más le brí fhorleathan a úsáidtear iad tá an radharc go holc aige le hainmneacha teangacha nuair atá a mbrí forleathan is í an ghaeilge teanga ár sinsear tháinig an béarla isteach bhí an ghearmáinis go maith aige san aimsir chaite cuirtear séimhiú h ar an mbriathar nó d roimh ghuta agus f mar shampla cuir chuir féach d fhéach chun foirm an chéad phearsa iolra muid sinn a fháil cuirtear amar ag deireadh an bhriathair más siolla amháin é m sh bhriseamar nó bhris muid i gcanúintí áirithe má tá siolla amháin i gceist cuirtear e ann ar deireadh an bhriathra mar shampla tóg tógann chun an form sinn a fháil agus nuair atá sé siolla amháin cuirtear a imid air m sh tóg tógaimid má tá dhá siolla i gceist cuirtear a íonn ar gas an briathra m sh ceannaigh ceannaíonn chun an form sinn a fháil agus tá sé dhá siolla cuirtear a ímid ar gas an bhriathra m sh ceannaímid má tá siolla amháin i gceist cuirtear f a idh ar deireadh an bhriathra m sh cuirfidh chun an foirm sinn a fháil agus nuair atá sé siolla amháin cuirtear f a imid air m sh brisfimid má tá dhá siolla i gceist cuirtear eoidh nó óidh ar gas an bhriathra osclóidh sí chun an form sinn a fháil agus tá sé dhá siolla cuirtear óimid nó eoimid ar gas an bhriathra samhlóimid is iad seo a leanas na deireidh a chuirtear ar ghas an briathair chun an modh coinníollach a fháil an chéad réimniú an dara réimniú baintear an síneadh fada as an o nuair atá e roimhe chomh maith le sin cuirtear séimhiú nó d ag tús an briathair mar shampla cheannóinn chuirfeá d íocfadh sé d fhreastalóidís sa mhodh choinníollach agus san aimsir chaite tá an fhoirm ba ag an gcopail ní ionann comhréir sa ghaeilge agus an chuid is mó de theangacha eile na heorpa maraon leis na teangacha ceilteacha eile tá an fhoirm briathar ainmní cuspóir ar ghnáth ráiteas mar shampla is fear mé nó tá an cuairteoir anseo sa chéad abairt úsáidtear an chopail mar gur stádas buan atá i gceist mar bhriathar sé fear an t ainmní agus is é mé an chuspóir athfhillteach maidir le sea nó sea is giorrúchán de is ea é tugtar an chopail ar is agus úsáitear í copail baininscneach ag plé le stadais atá buan go maith agus cuirtear ea leis le dearfú a chur i gciall m sh an cailín í sea is cailín í úsáidtear sea leis le freagairt ar ghlaoch mar shampla a pheadair sea is féidir sea a úsáid as gaeilge le rud a dhearfú ní hea an diúltach dó seo ach nuair a chuirtear ceist ag úsáid briathair úsáidtear an briathar céanna sa bhfreagra m sh ar oscail tú an doras d oscail nó d osclaíos nó ar tháinig seán fós tháinig freagraítear an briathar go haonfhoclach is í seo an chúis gur féidir pearsa a chur in iúl le leaganacha táite na mbriathra agus nach féidir leis na leaganacha eile glactar leis gur treisiú aon forainm a chuirtear le briathar agus ceist á freagairt féach an sampla an bhfuil tú réidh tá mé leis an mbriathar bí úsáidtear tá arbh é an fhoirm diúltach de ná níl cuirtear séimhiú ina lán cásanna tar éis nuair é san aimsir chaite gnáthchaite agus sa mhodh choinníollach tar éis chuile réamhfhocal seachas ag as go le chuig os agus thar tar éis don agus den cuirtear é le haidiachta tar éis ainmneacha bhaininscneacha agus focail firinscneach iolra seachas nuair a bhíonn ghuta ag deireadh an ainm féach ar an aidiacht chun níos mó eolas a fháil sa tuiseal ginideach cuirtear é le focail firinscneacha uatha tar éis na huimhreacha go dtí a sé tar éis a nuair atá ainm fir a leanas caolaítear an consan deirneach freisin a sheáin a chéin go minic cuirtear a rompu seo a haon a dó a trí srl ag déanamh comhaireamh shimplí ansin fiche a haon fiche a dó fiche a trí agus mar sin ar aghaidh ag cur h roimh uimhir ag tosú le guta ar aonad amháin d aon ní deirtear bosca amháin srl le dhá aonad deirtear dhá theach dhá hata úsáidtear na huimhreacha simplí thuas chun na huimhreacha eile aonad go deich a chur in iúl le níos mó ná deich naonad is gnách an fhoirm bosca déag trí ubh déag a úsáid le daoine úsáidtear foirm eile den uimhir mar seo duine beirt triúir ceathrar cúigear seisear seachtar ochtar naonúr deichniúr ansin duine déag beirt déag triúir déag ceathrar déag fiche duine ar an gcaoi chéanna duine is tríocha beirt is tríocha is ceadmhach comhaireamh leis an scór freisin as gaeilge mar shample duine is scór trí scór bliana ar ndóigh tá úsáid fós le dosaen ar ábhair mar arán agus uibheacha urú a thugtar ar ghlórú agus nó shrónaíl túschonsan de réir phrionsabail ghramadaí na gaeilge nuair a uraítear túschonsan neamhghlórach glóraítear é nuair a uraítear túschonsan glórach déantar srónaíl air tar éis uraithe scríobhtar an consan nua agus an bun túschonsan san fhocal cé nach bhfuaimnítear ach an consan nua uraítear an túschonsan i ndiaidh focal nó frásaí áirithe don chuid is mó uraíonn aon réamhfhocal nuair a cheanglaítear leis an alt uatha an é is iad na príomheisceachtaí ná na focail don den agus sa mar shampla leis an mbád ar an mbord ag an bpáiste faoin gcat ach don chailín athraíonn rialacha an uraithe ag brath ar an ngaeltacht áfach i dtír chonaill mar shampla ní uraíonn réamhfhocail an agus i gconamara uraíonn an focal sa i ngach gaeltacht áfach uraítear an briathar tar éis an ailt bhriathartha cheistigh an m sh an bhfuil sé an dtagann sí an bpósfaidh siad maidir le teangeolaíocht is éard atá i gcopail focail a nascann an t ainmní in abairt le faisnéis comhlánú ainmnithe nó dobhriathar cé nach gcuireann sé féin aon ghníomh nó coinníoll in iúl comhcheangalaíonn sé an ainmní le faisnéis atá gan aon tacaíocht aige féin ón abairt úsáidtear an chopail ar shlite difriúla i dteangacha éagsúla úsáidtear an chopail go minic as béarla san aimsir láithreach mar shampla is féidir bob is running a rá in áit bob runs an leagan a úsáideann an gnáthbhriathar tá dhá fhoirm bhunúsacha ag an mbriathar a thagraíonn do bheith i ngaeilge úsáidtear an ghnáthfhoirm i bí le tagairt a dhéanamh do stádas éigin sealadach úsáidtear an chopail le tagairt a dhéanamh do stádas nach n athraíonn de ghnáth m sh is fear mé is albanach í san aimsir chaite agus sa mhodh coinníollach tá an fhoirm ba ag an gcopail tá an abairt tá sé fear anseo mar shampla de dhá bhotún bhunúsacha a dhéanann foghlaimeoirí na gaeilge go minic cath a troideadh ar chnoc fíodh na gcaor cnoc íseal lámh le hinis córthaidh contae loch garman ar an meitheamh bhí éirí amach na néireannach aontaithe nó éirí amach ag teacht chun deiridh agus tháinig arm na breataine faoi cheannas an ghinearáil gerard lake suas go campa na ngael ar an gcnoc bhí timpeall saighdiúir faoina cheannas agus thimpeallaigh sé na gaeil bhí mná agus páistí i measc an gael ar an gcnoc rinneadh ionsaí ar an gcnoc i mbáisteach throm le gunnaí móra ar feadh cúpla uair an chloig ní raibh ach pící ag go leor de na gaeil agus buaileadh iad gan stró theith formhór na meirleach ach rinneadh slad orthu siúd a bhí leonta agus ar mhná agus leanaí rinneadh ár uafásach ar fud chontae loch garman tar éis an chatha agus cuireadh ceannairí an éirí amach chun báis bagenal harvey cornelius grogan mathew keogh agus anthony perry baineadh na cloigne díobh agus sádh ar phící iad lasmuigh de theach na cúirte i mbaile loch garman gabhadh an tathair ó murchú i gceatharlach baineadh a chuid éadaí de tugadh lascadh dó crochadh é agus dícheannadh é dódh a chorp i mbairille cuireadh cuid mhaith díobh siúd a ghlac páirt san éirí amach go dtí an astráil baile i lár thuaisceart chontae loch garman í inis córthaidh tá daonra timpeall ann tá an baile suite ar an sláine agus tá dhá dhroichead thar an abhainn sa bhaile tugtar paróiste naomh seanan ar an dtaobh thoir den bhaile tá sé an dara baile is mó i gcontae loch garman tá seirbhís rialta báid ón mbreatain bheag agus ón bhfrainc go ros láir i ndeisceart an chontae timpeall ciliméadar ón mbaile tá líne traenach as baile átha cliath a leanann go ros láir a oscail ar deireadh fómhair ritheann an n párt den bóthair eoraipeach e tá tábhacht ag cur agus baint sútha talún i gcontae loch garman go háirithe timpeall inis córthaidh maille le biatas siúicre cruithneacht eorna agus tógáil eallach agus ba bhainne in inis córthaidh a thosaigh grúdlann letts agus tugadh athshaol don bheor sin i riocht killians sna í bhíodh monarcha sceanra uair lámh leis an mbaile agus tá gnó beag déanta potaí le plandáil fós ann tá monarcha doirse adhmaid premium international a thosaigh sna í fós ar an mbaile tá caisleán i lár an bhaile ar aththógáil de chaisleán normanach é don chuid is mó deirtear gur chum edmund spenser cuid den faery ueene an fhaid a bhí cónaí air sa bhaile inniu is músaeim é an caisleáin ach dún sé i agus osclófaidh sé arís i samhradh bhí inis córthaidh páirteach in éirí amach agus troideadh cath chnoc fíodh na gcaor lámh leis an mbaile fear gnó agus iar pholaiteoir meiriceánach is ea richard bruce cheney bhí sé ina ú leasuachtarán ar stáit aontaithe mheiriceá nuair a bhí george w bush ina uachtarán rugadh i lincoln nebraska ar an eanáir é ba iad richard herbert cheney agus marjorie dickey cheney a thuismitheoirí d oibrigh a athair do roinn talmhaíochta na stát aontaithe tá deirfiúr amháin agus deartháir amháin aige d fhás sé aníos i gcasper wyoming agus bhuail sé lena bhean chéile lynne cheney san ardscoil nuair nach raibh ach ceithre bliana déag slánaithe aige tar éis na hardscoile bhuaigh cheney scoláireacht chun freastail ar ollscoil yale sa bhliain ach d fhág sé í de dheasca drochmharcanna ina chuid scrúdaithe sa bhliain chuaigh sé go dtí coláiste pobail casper agus tar éis sin d fhreastail sé ar ollscoil wyoming bhain sé céim baitsiléara amach sa bhliain agus máistreacht san eolaíocht pholaitiúil sa bhliain bhí cheney ina pof ar an gcomhlacht halliburton go dtí an bhliain ní chreideann sé sa téamh domhanda sráidbhaile in oirdheisceart chontae loch garman é an carn a bhain clú amach i nuair a chinn rialtas na héireann agus desmond o malley an t aire fuinnimh stáisiún ginte leictreachais núicléigh a bhunú ann i gceann an chairn bhíothas i mbun agóide ag an suíomh agus ar fud na tíre sna blianta tá cáil go fóill ar na mórchoirmeacha ceoil a eagraíodh get to the point agus back to the point agus bhí coirmeacha beaga in áiteanna eile chun aird an phobail a tharraingt ar chinneadh an rialtais bhí an bhaint ag an gceoltóir christy moore leis an bhfeachtas mar gheall ar an agóidíocht ghéill an rialtas faoi dheireadh i ag rá nach raibh an tír sách mór do stáisiún núicléach ní dhearnadh aon fhorbairt ar an suíomh ó shin agus tá éire saor ó stáisiúin núicléacha fós príomhbhaile chontae loch garman agus an baile is mó sa chontae é baile loch garman le daonra tuairim is ar inbhear na sláine atá sé agus tá a chalafort leathan cé nach bhfuil sé an domhain tá stáisiún traenach ar an líne as ros láir go baile átha cliath sa bhaile níl calafort ros láir ach timpeall chiliméadar as an mbaile tá an baile ar an n ceann de bóithre náisiúnta na tíre a luíonn idir baile átha cliath agus ros láir tógadh ar dtús loch garman in am na lochlannach agus sa bhéarla tagann a ainm wexford ó waesfjord na lochlannaise ar é a bhrí ná fíord nó inbhear an lathaigh nuair a tháinig oilibhéar cromail go héireann dhein sé slad ar an mbaile agus tá an ghráin ag lucht an bhaile fós ar a chuimhne tá dealbh i lár an bhaile ag comóradh john barry fear a chuir cabhlach sam ar bun ospidéal ginearálta loch garman a chuireann seirbhís leighis ar fáil don chondae agus don cheantar máguaird ospidéal ginearálta atá ann a chludaíonn roinnt sainréimsí cnáimseachas péidiatraic gínéiceolaíocht chomh maith leis an míochaine agus an mháinliacht ghinearálta tá cáil ar an limistéar ar imeall an chuain as líon agus le raidhse an éanlaith atá ann is baile stairiúil é loch garman le sráideanna cúnga gar don bhaile tá caisleán ferrycarrig tá john f kennedy memorial park arboretum mór tuairim agus km siar uaidh tá tránna breátha i ndeisceart an chontae tá feis opera loch garman ag cur opera i láthair sa bhaile le hos cionn bliain le béim ar shaothair atá ligthe i ndearmad nó gar dó b fhir gnó coilínigh agus mar is eol go leathan foghlaithe mara iad na lochlannaigh nó uigingigh nó vairingiaigh a shíolraigh as críoch lochlann idir na blianta agus rinneadar coilíniú réabadh agus trádáil ar fud chóstaí aibhneacha agus oileáin na heorpa agus fiú oirthuaisceart mheiriceá thuaidh thugadar normenn fir aduaidh orthu féin tugann lochlannaigh an lae inniu fós nordbor nó daoine aduaidh orthu féin ó thart ar ad ar aghaidh bhí éire faoi ionsaí rialta ag foghlaithe lochlannacha a chreachadh na mainistreacha saibhre agus a thug a meath sa deireadh na lochlannaigh a bhunaigh poist thrádála in éirinn a d fhorbair ina dhiaidh sin ina mbailte móra agus i gcathracha amhail baile átha cliath corcaigh luimneach agus port láirge chreidtí gurb iad na lochlannaigh a thug dubh linn ar an gcathair ach is léir ón ainm gaelach go raibh áitreabh ann rompu tá fios maith ar a gcrógacht agus a gcruas i gcogadh ach thógadar bailte freisin agus bhí bua acu le obair lámha agus le trádáil sa rúis agus san impireacht bhiosántach thugtaí na vairingiaigh vringjar ar bhrí leis ná fir geasa ar na lochlannaigh agus thugtaí an gárda vairingiach ar fhir cosanta lochlannach na himpireachta biosántaí thugtaí danair gearmánaigh agus normannaigh orthu freisin agus as gaeilge déantaí idirdhealú idir dubh lochlannaigh nó danair agus fionn lochlannaigh nó ioruaigh is iad na hioruaigh na danair na sualannnaigh na híoslannaigh agus oileánaigh faró náisiún an lae inniu a shíolraíonn don chuid is mó ó na lochlannaigh is de shíol lochlannach cuid éigin den daonra i sasana in albain in oirthear na héireann agus i dtuaisceart na fraince b astu siúd a shocraigh síos i dtuaisceart na fraince a shíolraigh na normannaigh arbh í an fhraincis a dteanga agus tháinig siadsan i dtír in éirinn i sasana agus i dtíortha eile in iarthar na heorpa ón ú haois ar aghaidh triodaí saoirse agus polaiteoir ab ea éamon de valera deireadh fómhair lúnasa a bhí ina thaoiseach agus ina uachtarán ar éirinn faoin ainm edward george de valera a rugadh é uaireanta tugtar an t ainm gaelaithe éamonn de bhailéara air is iad na leasainmneacha atá air ná dev an buachaill ard the long fella as béarla agus an tamadán fada ceannaire tábhachtach ab ea de valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa ú haois agus chaith sé tréimhse an fhada ón mbliain go dtí an bhliain i saol polaitiúil na tíre eisean a chum bunreacht na héireann sa bhliain agus chaith sé a sheal ina thaoiseach agus ina uachtarán ba é fianna fáil an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain an ceann is mó sa tír go dtí saolaíodh edward george de valera i gcathair nua eabhraic stáit aontaithe mheiriceá sa bhliain b iad a thuismitheoirí an mháthair éireannach cáit coll ón gcnoc mór i gcontae luimnigh ainm iomlán catherine coll de valera wheelwright agus an t athair spáinneach juan vivion de valera an t aon eolas atá againn faoina athair is ó de valera féin a fuair muid é dúirt sé gur dealbhóir spáinneach ab ea juan vivion a tháinig go dtí na stáit aontaithe agus a casadh ar a mháthair kate ansin phós siad sa bhliain ach cailleadh juan vivion ceithre bliana ina dhiaidh sin níor éirigh le tim pat coogan a scríobh beathaisnéis chuimsitheach faoi de valera an t eolas seo a dhearbhú sna foinsí oifigiúla nó níl a leithéid de phósadh cláraithe iontu mar sin creideann acadúlaigh áirithe go bhfuil seans ann gur leanbh tabhartha a bhí in eamon agus gur chum sé féin an scéal faoi juan vivion de valera leis an náire seo a choinneáil ceilte de cheal eolais ní féidir an teoiric seo a dhearbhú ná a shéanadh ach is eol dúinn ar fad gur tógadh de valera i gceantar bocht sa chathair mhór ar dtús agus is dócha go raibh dea chuimhní éigin aige ón tréimhse seo nó ar a athair ar a laghad d ainmnigh sé a chéad mhac féin vivion de valera as a athair nuair a fuair juan vivion bás thug a uncail ned é go héirinn agus chuaigh de valera chun cónaí ag a sheanmháthair elizabeth coll máthair cháit ar fheirm i mbrú rí contae luimnigh bhí saol réasúnta compórdach ag an leaid óg ansin bhí sé ag obair ar an bhfeirm ag freastail ar an scoil náisiúnta i mbrú rí ag éisteacht le scéalta seandaoine an tsráidbhaile agus ag imirt rugbaí bhí an scoil ag éirí go maith leis agus an mhatamaitic ag taitneamh leis thar na hábhair eile fuair sé a chuid meánscolaíochta ag na bráithre críostaí san ráth i gcontae chorcaí agus bronnadh scoláireacht air a cheadaigh dó aghaidh a thabhairt ar choláiste na carraige duibhe i mbaile átha cliath sa bhliain rinne sé dianstaidéar ar an matamaitic agus rinneadh ollamh le matamaitic de i gcoláiste charraig an tobair i gcontae thiobraid árann sa bhliain bhain sé amach a chéim sa mhatamaitic ó ollscoil ríoga na héireann ollscoil na héireann inniu sa bhliain agus d fhill sé ar ais go baile átha cliath le dul ag obair i gcoláiste belvedere fuair sé post nua sa bhliain i gcoláiste oiliúna múinteoirí carysfort sa charraig dhubh ní raibh an t ádh air nuair a chuir sé isteach iarratas ar phost san ollscoil ach fuair sé post páirtaimseartha i gcoláiste mhá nuad agus tugadh sé léachtaí matamaitice ina lán coláistí i mbaile átha cliath bhí athbheochan ghaelach ar siúl sa tír ag an am seo i mbaile átha cliath ach go háirithe agus de valera sáite san obair seo chomh maith le duine chaith sé a sheal féin ina ghaeilgeor agus chuaigh sé i gconradh na gaeilge eagraíocht nua a bhí bunaithe ag dubhghlas de híde agus eoin mac néill le sracadh nua a chur sa tseanteanga thosaigh de valera ag freastal ar cheachtanna ghaeilge sa chathair an múinteoir a bhí aige ná sinéad ní fhlannagáin gaeilgeoir ó bhaile brigín agus í ceithre bliana níos sine ná de valera thit siad i ngrá agus chuaigh brat pósta orthu ar an eanáir i séipéal ag cé arainn sa chathair ar an samhain chuaigh de valera sna hóglaigh bhí dúchas an cheannaire ann agus rinneadh captaen de tar éis tamaill san am sin bhí na hóglaigh faoi smacht bhráithreachas na poblachta irb agus lean de valera ar aghaidh san eagraíocht seo freisin bhí na hóglaigh agus arm na saoránach ag pleanáil éirí amach in éirinn le tamall maith anuas agus tháinig deis mhaith nuair a bhí an chéad cogadh domhanda ar siúl thosaigh éirí amach na cásca nuair a léigh pádraig mac piarais forógra na poblachta amach ar shráid sackville sráid uí chonaill inniu ar an aibreán sa bhliain bhí de valera agus an tríú cathlán a bhí faoina cheannas lonnaithe i muileann uí bheoláin ar sráid na canála móire sa chathair bhí siad ábalta an áit a choimeád go dtí deireadh na seachtaine ach tá tuairimí difriúla faoi pháirt de valera i rith an éirí amach níl aon dabht gur ceannaire láidir cliste a bhí ann agus é ábalta pleananna a dhéanamh agus cinneadh a ghlacadh dúirt daoine eile áfach gur theip na néaróga air ionas go raibh sé ag rith timpeall ag tabhairt orduithe aisteacha nó ag déanamh dearmaid d eolas tábhachtach cé gur gabhadh i ndeireadh an éirí amach é níor cuireadh chun báis é mar a tharla do na príomhcheannairí i bpríosún cill mhaighneann glactar leis go coitianta go mbeadh an bás i ndán dó go cinnte ach go bé gur saoránach meiriceánach a bhí ann nach bhféadfaí a mharú mar sin gan trioblóidí dioplómatúla a fháil leis na stáit aontaithe bhí an chéad chogadh domhanda díreach ar siúl agus na sasanaigh ag iarraidh na meiriceánaigh a bhréagadh isteach go fóill mar sin níor theastaigh trioblóid ar bith uathu leo siúd cibé scéal é d fhan de valera faoi ghlas i bpríosún eile seachas chill mhaighneann agus na húdaráis ag iarraidh ceist na saoránachta a réiteach nuair a tháinig freagairt láidir ón phobal tar éis na mbásuithe eile cuireadh stad leis na básuithe go tobann chaith sé bliain fosta faoi ghlas i sasana agus ansin scaoileadh saor ina laoch é i mí meitheamh bhí tacaíocht shinn féin ag fás go géar gasta díreach tar éis an éirí amach ar dtús bhí cosmhuintir na héireann in aghaidh na ceannairce ach nuair a cuireadh chun báis é d athraigh an port acu thosaigh siad ag dearcadh ar cheannairí an éirí amach mar laochra agus bhí de valera in ann buntáiste a ghlacadh air sin ó bhí sé ar an gceannaire ab airde céim a tháinig slán as na básuithe i ndeireadh an chéad chogadh domhanda d fhéach rialtas na breataine an coinscríobh a chur i bhfeidhm ar éirinn rud nár thaitin le sinn féin ar aon nós bhí de valera ina bhall den pháirtí sin agus toghadh ina fheisire é ó dháilcheantar an chláir in olltoghchán na bliana chuaigh sé i gceannas ar an bpáirtí freisin mar uachtarán d éirigh go gleoite le sinn féin san olltoghchán nó bhain siad amach cinn de na suíocháin éireannacha cinn ar fad agus den vóta ní dheachaigh aon duine de na feisirí go dtí an westminster áfach ina ionad sin tháinig siad le chéile i mbaile átha cliath áit ar bhunaigh siad a bparlaimint féin dáil éireann chruinnigh na teachtaí dála nua i dteach an ardmhéara sa chathair ar an eanáir sa bhliain agus cuireadh an chéad dáil ar bun gabhadh de valera arís i mí bealtaine agus dá thoradh sin toghadh cathal brugha ina phríomh aire ina áit d éalaigh de valera as príosún lincoln i mí feabhra sa bhliain agus ansin chuaigh sé i mbun a sheanphoist arís is í an chéim a bhí aige san am ná príomh aire agus b é ba chiall leis an teideal sin ná ceann comhairle ar an bparlaimint is é sin ní raibh sé go díreach ina cheann stáit ní raibh aon mhoill ar rialtas na breataine a fhógairt gur pharlaimint neamhdhlíthiúil ab ea an dáil ansin chuaigh seán t ó ceallaigh go páras ar lorg aitheantas idirnáisiúnta d éirinn theip ar an iarracht seo áfach agus dá dheasca sin chaithfeadh de valera féin dul go stáit aontaithe mheiriceá le haitheantas cabhair airgid agus tacaíocht a iarraidh don phoblacht nua d fhan sé sa tír sin ó mheitheamh sa bhliain go dtí mí na nollag sa bhliain nuair a bhí cogadh na saoirse á chur in éirinn b é mícheál ó coileáin a bhí i gceannas sa bhaile agus de valera as láthair nó bhí an coileánach ina aire airgeadais ag an am i mí lúnasa d athraigh de valera bunreacht na dála chun oifig nua a chruthú dó fhéin uachtaránacht na poblachta nuair a tháinig deireadh leis na cathanna ar an iúil le sos cogaidh cuireadh toscaireacht go londain le dul i gcomhchainteanna leis na sasanaigh cé gurbh é de valera a bhí i gceannas ar an bpoblacht thar aon rud eile ní raibh sé ar an toscaireacht chuaigh cúigear fear eile go sasana ina ionad d áitigh de valera gur cheart dó fanacht in éirinn le haire a thabhairt don tír ar feadh na tréimhse deacra seo cuirtear ina leith freisin áfach go raibh a fhios aige nach raibh ach drochsheans ag na héireannaigh neamhspleáchas iomlán a bhaint amach dá dtír agus gurbh fhearr leis gan an fhreagracht pholaitiúil a ghlacadh air as aon droch chonradh síochána síníodh an conradh angla éireannach ar an nollaig ach ní raibh de valera sásta leis ar chor ar bith níor thug sé aitheantas don chonradh ós rud é gur fhág sé srianta le neamhspleáchas na héireann ar nós calafoirt an chonartha an chríochdheighilt agus an mhóid dílseachta don rí a chaithfeadh na teachtaí dála a thabhairt bhí díospóireacht bhinbeach ar an dáil faoin gconradh agus sa deireadh chuaigh ceist an chonartha ar vóta ar an eanáir chaill de valera agus na frith chonraitheoirí an vóta nó ní bhfuair siad ach vóta in aghaidh cinn a fuair an conradh shiúil de valera agus lucht a thacaíochta amach as seomra cruinnithe na dála tar éis an vóta lena míshástacht a léiriú d éirigh de valera as an uachtaránacht agus ansin thosaigh an cogadh cathartha in éirinn bhí de valera ag tacú leis na poblachtánaigh is é sin iad siúd a bhí ag cur i gcoinne arm an tsaorstáit is é sin na fórsaí armtha a bhí díreach á n earcú agus á n inleadh ag rialtas an stáit nua éireannaigh thosaigh na cathanna ar an meitheamh nuair a ghlac na frith chonraitheoirí seilbh ar na ceithre chúirteanna i mbaile átha cliath cé gur thacaigh sé leis na frith chonraitheoirí ní raibh aon chéimíocht oifigiúil ag de valera san ira agus mar sin liostáil sé san eagraíocht arís mar ghnáth óglach deirtear gur bhuail de valera le risteard ó maolchatha faoi rún i mbaile átha cliath ar an meán fómhair sa bhliain chéanna agus iad ag iarraidh stad a chur leis an troid theip orthu áfach agus lean an slad ar aghaidh bhí an chuma ar an scéal gurbh é de valera a bhí ina cheannaire ar na frith chonraitheoirí ach ní raibh mórán tionchair ná cumhachta aige i rith an chogadh i bpáirc an áir b é liam ó loingsigh ceann foirne an ira a bhí i gceannas agus níor chuir de valera a ladar sa ghnó seo ar an deireadh fómhair bhunaigh de valera agus roinnt de na teachtaí dála frith chonartha eile rialtas poblachtach dá gcuid féin a bheadh i bhfeidhm mar rialtas sealadach ní raibh aon údarás aige arís ámh lean an cogadh ar aghaidh chomh fuilteach is a bhí sé riamh agus cailleadh cuid de na ceannairí móra micheál ó coileáin art ó gríofa agus robert erskine childers ina measc i mí márta ghlac de valera páirt i gcruinniú an ira agus rinne siad iarracht socrú a dhéanamh ar thodhchaí an chogadh ceaptar go raibh de valera i bhfabhar le deireadh a chur leis ach ní raibh aon vóta aige agus mhair an troid fós maraíodh an loingseach ar aibreán agus tháinig proinsias mac aodhagáin i gcomharbas air mar cheann foirne b eisean a d fhógair sos cogaidh ar an bealtaine agus d aontaigh de valera leis an socrú seo thóg sé óráid cáiliúil ansin ina ndúirt sé ní féidir an phoblacht a chosaint go rathúil as seo amach le bhur gcuid arm ag deireadh an chogadh gabhadh a lán de na frith chonraitheoirí agus iad ag teacht abhaile ón troid haimsíodh de valera féin i gcontae an chláir agus cuireadh faoi ghlas é nuair a bhí an tira éirithe as an gcogaíocht bhí de valera réidh chun dul le polaitíocht arís eile ar dtús áfach gabhadh arís é in iúr chinn trá nuair a thrasnaigh sé an teorainn isteach go tuaisceart éireann gan cheadúnas dlíthiúil chaith sé mí i mbraighdeanas aonair i bpríosún bhóthar chromghlinne i mbéal feirste ar ais leis le sinn féin agus dhearbhaigh dev gur ba cheart dóibh bunreacht an tsaorstáit nua a ghlacadh ar acht go gcaithfí an mhóid dílseachta i dtraipisí chuaigh an cheist ar vóta ach ní raibh an bua aige an turas seo dá dheasca sin d éirigh de valera as uachtaránacht an pháirtí ina áit sin chuir sé bun le páirtí nua mar atá fianna fáil sa bhliain agus chuaigh sé féin i gceannas air d éirigh leis an bpáirtí nua go maith ar fud na tíre agus thosaigh de valera ag cur i gcoinne na móide dílseachta arís bhain sé triail as na cúirteanna leis an móid a chur ar ceal tháinig athrú cuma ar na cúrsaí go léir ar an iúil nuair a maraíodh caoimhín ó huiginn leas chathaoirleach na hardchomhairlí tar éis na heachtra seo rith an rialtas bille nua a chuir d fhiachaibh ar na teachtaí go léir agus fiú ar na hiarrthóirí an mhóid dílseachta a thabhairt ní raibh fianna fáil sásta leis ach ní raibh an dara suí sa bhuaile acu d aontaigh de valera agus fianna fáil an mhóid a thabhairt sa bhliain agus iad ag áitiú nach raibh ann ach briathar gan bheart sa bhliain b é fianna fáil an páirtí ba láidre sa dáil agus toghadh de valera ina uachtarán ar an ardchomhairle ní raibh an troid i gcoinne na móide thart ar chor ar bith agus thosaigh de valera ag iarraidh é a chur ar ceal go hiomlán cúis eile a bhí aige ná na hanáidí feirme a bhí le híoc leis an mbreatain mhór chuir sé stad leis na híocaíochtaí seo agus chuir na breatanaigh smachtbhannaí eacnamaíocha ar onnmhairí éireannacha mar dhíoltas cuireadh tús le cogadh eacnamaíoch idir an dá thír a mhair go dtí an bhliain ba mhaith le de valera fáil réitithe de sheanascal shaorstát éireann freisin nó siombail thábhachtach eile a bhí ann d fhorlámhas na breataine móire bhí sé ag iarraidh an oifig a chur ar ceal nó an bonn a bhaint de i gcónaí nuair a d éirigh séamus mac néill as an bpost fuair de valera seans fear dá chuid féin a roghnú don tseanasclacht roghnaigh sé domhnall ua buachalla seanlaoch éireannach a throid in éirí amach na cásca sa bhliain ba mhaith le de valera mac uí bhuachalla a choinneáil i bhfad ó shúil an tsaoil mhóir agus dá thoradh sin bhí an tseanasclacht féin ina ceap magaidh ag na daoine ansin bhí sé furasta ag de valera an post a ghlacadh dó féin níos déanaí nuair a phléasc an dara cogadh domhanda amach cuireadh rialtas éigeandála i bhfeidhm ar éirinn agus is gnách ré na práinne a thabhairt ar thréimhse an chogaidh i bhfianaise an dóigh a ndeachaigh an cogadh i gcion ar na héireannaigh d fhógair de valera áfach go bhfanfadh an tír amach ón gcogadh agus an tír ag cloí le polasaí dian na neodrachta chuir winston churchill agus rialtas na breataine an bhrú air dul chun cogaidh i gcoinne na ngearmánach meastar go raibh de valera ag iarraidh a thaispeáint don tsaol mhór gur tír neamhspleách í éire agus mar sin ní fhéadfadh sé comhoibriú leis na briotanaigh ceaptar go raibh pleananna ag adolf hitler fórsaí armtha a chur ar garastún in éirinn agus is fíor go raibh craobh de chuid an ira ag tacú leis an scéim seo bhí rialtas na héireann agus na gearmánaigh i dteagmháil éigin le chéile leis an bhféidearthacht seo a phlé ach sa deireadh thiar thall chloígh de valera leis an neodracht bhí a fhios aige go raibh seans ann go ndéanfadh na gearmánaigh ionradh pé scéal é agus dá réir sin chuir sé na mílte óglaigh de chuid an ira faoi ghlas bhí bagairt eile ann freisin mar atá ionradh na mbriotanach pléadh an cheist seo sa dáil fosta mhair neodracht na héireann go dtí deireadh an chogaidh ar an taobh eile is féidir a rá nárbh fhíor neodracht í in aon chor ach neodracht i bhfabhar leis na comhghuallaithe mar shampla thosaigh cumhacht de valera agus fianna fáil ag dul i laghad sna blianta iarchogaidh cuireadh as oifig iad sa bhliain agus tháinig an chéad chomhrialtas ar an bhfód ina dhiaidh sin b é seán a mac coisdealbha a bhí ina thaoiseach ar an gcomhrialtas ag an am sin bhí sé bliana déag caite ag de valera i gceannas ar an tír agus na héireannaigh ag éirí tuirseach de d fhill de valera ar an dáil ina cheannaire ar an bhfreasúra agus é ag iarraidh ceist na críochdheighilte a choinneáil os comhair an tsaoil mhóir sa bhaile agus i gcéin ar an aibreán gaireadh poblacht d éirinn agus d éirigh an tír as an gcomhlathas sa bhliain bhain de valera amach oifig an taoisigh arís ach ní raibh tromlach aige sa dáil meastar gurbh é sin an rialtas ba mheasa dá raibh sé air riamh nó ní raibh ann ach na seanfhondúirí céanna nár rith aon smaoineamh nua leo idir an dá linn ní nárbh ionadh chaill fianna fáil an t olltoghchán sa bhliain trí bliana ina dhiaidh sin bhí de valera ina thaoiseach arís agus é le fanacht i gceannas ar an tír an chéad sé bliana déag eile chuir fianna fáil beartas nua eacnamaíochta i bhfeidhm an chéad chlár forbartha eacnamaíochta níor spáráil sé an lámh láidir ar an ira ach an oiread nó bhí sé sásta óglaigh agus gníomhaithe poblachtánacha a imtheorannú is é sin iad a chur faoi ghlas gan phróis cheart dlí sa bhliain toghadh de valera ina uachtarán ar an tír don chéad uair ar an meitheamh insealbhaíodh é mar uachtarán éireann chaith sé dhá théarma san oifig d éirigh sé as sa bhliain agus é deich mbliana is ceithre scór d aois fuair sé bás dhá bhliain ina dhiaidh sin ar an lúnasa i dteach altranais ar an gcarraig dhubh i mbaile átha cliath cailleadh a bhean síle i mí eanáir sa bhliain chéanna agus cuireadh in aice le chéile iad i reilig ghlas naíon is é louis stein príomhcharachtar an úrscéil an uain bheo le diarmaid ó súilleabháin sáirséal agus dill bronnadh duais ar an leabhar in oireachtas na gaeilge i duais acadamh liteartha na héireann agus duais ón bhforas gaelmheiriceánach i mac léinn leithleasach macnasach é louis a athraíonn a phort nuair a thiteann sé i ngrá le horla ní cheallaigh iníon le traenálaí capall as currach chill dara spreagann an grá an t idéalachas i louis agus déanann sé iarracht a shaol a athrú faoi thionchar mhúinteoir gaeilge as béarra teann i dtreo an náisiúnachais cultúir agus teanga bánn sé orla nuair a thiománann sé a charr isteach sa life agus é ólta úrscéal casta é seo le duine de phríomhscríbhneoirí na héireann sa bhfichiú haois rí laighean idir na blianta agus bliain a bháis ba ea diarmaid mac murchadha eanáir bhí aighneas idir é féin agus tighearnán ua ruairc agus chaill sé a choróin sa bhliain dá bharr tháinig na normannaigh go héirinn sa bhliain áfach tar éis dó cuireadh a thabhairt do rí shasana agus na normainne anraí ii teacht i gcúnamh air mar gheall ar seo tugtar diarmaid na ngall air chomh maith gheall sé a iníon aoife don normannach strongbow mar pháirt den bheart céanna rugadh diarmaid mac murchadha sa bhliain agus toghadh é ina rí ar chúige laighean nuair nach raibh sé ach sé bliana déag d aois ach ní raibh an tard rí sásta leis agus chuir sé an ruarcach go cúige laighean leis an ríocht a bhaint de bhí mac murchadha ag troid ar feadh na mblianta as sin amach agus d éirigh leis a ríocht a athghabháil faoi dheireadh sa bhliain agus bhí síocháin ina ríocht ar feadh na mblianta ach thosaigh an seanaighneas le tighearnán ua ruairc arís agus chreach diarmaid tailte thighearnáin sa bhliain chuaigh bean uí ruairc abhaile le rí caithréimeach laighean agus lean an t aighneas ar aghaidh mar gheall air sin díbríodh diarmaid i agus theith sé chun na breataine gheall sé go mbeadh an té a ghabhfadh a ríocht ar ais dó ina oidhre air agus thug sé saighdiúirí normannacha leis abhaile chun a thailte a ghabháil ar ais d éirigh go seoigh leis na saighdiúirí normannacha faoi cheannas strongbow ghabhadar baile átha cliath agus pósadh strongbow agus iníon dhiarmada aoife i dtúr raghnaill atá suite i bport láirge ón am sin ar aghaidh d fhan an chumhacht ghallda in éirinn óir lean na sasanaigh na normannaigh i dtiarnas ar an bpáil agus ar an tír ar fad ar deireadh ruaig ar fhórsaí sasanacha i gcáisleán an bharraigh contae mhaigh eo i mbun éirí amach in éirinn a bhí i rásaí chaisleán an bharraigh ar an lúnasa le linn éirí amach tháinig saighdiúirí francacha faoin ghinearál humbert i dtír ar an lúnasa i gcill chuimín cill ala le cuidiú leis an éirí amach d éirigh go maith ar dtús leis an gcomhaontas agus tugadh rásaí chaisleáin an bharraigh ar an éacht fógraíodh poblacht chonnacht agus ceapadh tiarna áitiúil john moore ina uachtarán air ach ina dhiaidh sin rinneadh scrios ar ghaeil agus ar fhrancaigh i mbéal átha na muice i gcontae an longfoirt cathair le meastachán duine í cathair nua eabhrac atá suite ar chósta thoir thuaidh stát aontaithe mheiriceá s a m is í an chathair is mó daonra i stáit aontaithe mheiriceá ina theannta sin nuair a chuirtear daonra a mbruachbhailte léi is gaire do milliún atá inti sa bhliain ar oirthear inbhear an hudson atá sí le new jersey ar an dtaobh thiar den abhann is í an chathair is mó i stát nua eabhrac í i mí aibreán tháinig giovanni da verrazzano ar an áit ina bhfuil cathair nua eabhrac inniu bhí ar an laghad duine den phobal lenape ina gcónaí ann cheana taiscéalaí iodálach i seirbhís choróin na fraince bhaist sé nouvelle angoulme ar an áit tháinig na spáinnigh sa bhliain chun an cósta a thaiscéaladh río de san antonio a bhaist siad ar an hudson sa bhliain tháinig henry hudson taiscéalaí sasanach i seirbhís comhlacht dúitseach na nindiach thoir ar chuan nua eabhrac arís agus é ag iarraigh an pasáiste siar a aimsiú sheol sé thuas an abhainn a thabharfadh na hollannaigh an abhainn thuaidh uirthi an mhuiris a thug hudson féin uirthi in onóir muiris prionsa oráiste scríobh chéad mhata hudson gur cuan an mhaith le haghaidh an uile ghaoth a bhí inti agus go raibh sí míle slí leathan agus lán d éisc thosaigh an inimirce ón taobh amuigh sa bhliain nuair a chuir an chéad eachtrannach faoi i manhattan fear de shliocht afracach agus pórtaingéalach a rugadh i santo domingo darbh ainm juan rodríguez jan rodrigues sna foinsí ollannacha tháinig coilínigh ón ísiltír ag tosnú sa bhliain sa bhliain cheannaigh peter minuit stiúrthóir na coilíneachta an t oileán manhattan ó na lenape níor thug sé mórán air go traidisiúnta deirtear gur thug sé luach d earraí air athainmníodh an áit nieuw amsterdam amsterdam nua agus trádáil i bhfionnaidh an ghníomhaíocht eacnamaíoch ba mhó a rinneadh ag an tús sa bhliain rinne na sasanaigh ionraic ar an gcathair agus thug siad new york air in onóir diúc eabhrac agus albany ag deireadh an dara cogadh angla ollannach fuair an ísiltír smacht ar shuranam agus mar mhalairt fuair na sasanaigh teideal ar nova amsterdam bhí tuarastal láir in aghaidh an duine sa chathair sa bhliain agus tuarastal láir in aghaidh an líon tí bhí tuarastal láir ag fir agus ag mná bhí méanthuarastal ag muintir na cathrach bhí den daonra agus de líonta tí faoin líne bhochtaineachta ón líon atá ag maireachtáil i mbochtaineacht bhí faoi bhun aois mbliain agus mbliain nó os a chionn sa bhliain bhí duine líon tí agus clann ag maireachtáil sa chathair bhí dlús daonra kmsup misup ann bhí aonad tís ag meándlús kmsup misup maidir le cine bhí bán gorm de mheiriceánaigh dúchais indiaigh mheiriceá thuaidh áiseach de chiníocha eile agus de dhá chine ar a laghad bhí den daonra de bhunadh easpáinneach a d fhéadfadh baint le cine ar bith bhí thart ar milliún go leath daoine de bhunadh éireannach i nua eabhrac bhí líon tí agus bhí leanaí faoi bhun ag maireachtáil le acu ba daoine aonair iad de iomlán an uimhir líonta tí agus bhí duine mbliana ar a laghad ag maireachtáil le an meán líon tí agus an meán líon clainne tuismitheoirí san áireamh sa chathair bhí faoi bhun aois ó go ó go ó go agus atá bliain ar a laghad bliain ba ea an lár aois bhí bean in aghaidh gach fear bhí fear in aghaidh gach bean os cionn bliana cúig bhuirg le chéile atá i nua eabhrac agus is contae de chuid stát nua eabhrac gach ceann acu is as meastacháin na huimhreacha seo toghann gach ceann den chúigear uachtarán buirge ach faoi chairt na cathrach tá cumhacht teoranta ag uachtarán tá buiséad beag discréideach aige nó aici le caitheamh ar thionscadail laistigh den bhuirg cuireadh deireadh leis an gcumhacht tábhachtach deiridh a bhí acu ball de bhord an oideachais a cheapadh leis an mbord féin ar meitheamh faoi láthair bíonn uachtaráin na mbuirgí mar bhaill ex officio ar bhoird agus choistí éagsúla tugtar na cúig bhuirg go minic ar iomlán na cathrach ag úsáid an téarma an chathair nó the city le haghaidh manhattan an t oileán lárnach tugtar na buirg lasmuigh the outer boroughs ar na ceithre cinn eile freastalaíonn timpeall is milliún páiste ar bhreis is bunscoileanna agus ardscoileanna agus is é an córas oideachais poiblí i gcathair nua eabhrac an ceann is mó sna stát aontaithe de sheanbhunús is ea na naoi scoil dara leibhéal speisialaithe a fhreastalaíonn ar mhic léinn a bhfuil talann faoi leith acu tá isteach is amach ar scoil príobháideacha sa chathair idir neamhsheicteach agus reiligiúnda tá calafort mór ar a bruacha ach tá go leor dá cuid gnó caillte ag nua eabhrac le calafoirt eile mar elizabeth i new jersey tá aerphort idirnáisiúnta john f kennedy i nua eabhrac chomh maith le haerfort intíre la guardia iad araon in ueens tá aerfort idirnáisiúnta newark liberty ar an taobh thiar de abhainn an hudson i new jersey tá dhá stáisiún traenach mór inti grand central station as a bhfágann traenacha metro north agus stáisiún pennsylvania nó penn station mar a thugtar air de ghnáth atá á úsáid ag an long island railroad agus ag an gcóras amtrak bíonn an córas iompair poiblí i gcathair nua eabhrac ar siúl huaire sa lá agus iompraíonn sé gach tríú paisinéir a úsáideann córas iompair poiblí sna stáit aontaithe tá cáil ar an new york city subway is é an córas iompair phoiblí is mó ar domhan ó thaobh an líon stáisiún ann agus fad na rútaí éagsúla ní stadann an subway thar oíche dála an chuid is mó de na córais ar fud an domhain sa bhliain baineadh úsáid as an gcóras subway billiún uair is é grand central terminal grand central station an stáisiún traenach is mó ar domhan ó thaobh líon na n ardán de is ceantar gnó mór í nua eabhrac ar wall street ar dheisceart manhattan atá gnó an infheistíochta bunaithe agus fostaíonn sé na mílte cathair mhór daorchluiche atá inti ó laethanta na brooklyn dodgers i leith tá nua eabhrac ina baile dúchais de dhá fhoireann a imríonn ag leibhéal na sraithe móire sa staid yankee sa bhronx a imríonn na new york yankees agus na new york mets i bpáirc citi ueens ó thaobh na peile meiriceánaí den scéal tá dhá fhoireann de bhunadh na cathrach ag imirt ag an gcéim is airde nfl mar atá na new york giants agus na new york mets tá a gcluichí baile á imirt acu in aon staid amháin staid metlife in rutherford oirthear new jersey eagraíocht mhíleata ba ea óglaigh na héireann bhunaithe i ag na naisiunaithe eireannach nuair a d fhógair rialtas impiriúil na breataine go dtabharfaí rialtas dúchais d éirinn sa bhliain d eagraigh na haontachtóirí feachtas láidir ina choinne le cabhair ón bpáirtí coimeádach tugadh airm agus armlón i dtír i latharna agus bhagair óglaigh uladh cogadh fuilteach dá leanfaí ar aghaidh leis an rialtas dúchais nuair a chonaic náisiúnaithe na héireann an bhagairt seo cuireadh óglaigh na héireann ar bun féach tabhairt i dtír na ngunnaí i mbinn éadair bheartaigh erskine childers cabhrú leo roinnt gunnaí a fháil mar fhreagra ar an mbagairt ó na dílseoirí ar an iúil tugadh airm i dtír ar an luamh asgard i mbinn éadair níos déanaí an lá sin rinne rinne arm na breataine iarracht na hairm sin a ghabháil agus maraíodh triúr sa scliúchas ar siúlán bhaitsiléir i mbaile átha cliath níor cuireadh in éadan óglaigh uladh ar an mbealach céanna níos déanaí thosaigh óglaigh na héireann ag earcú agus ag druileáil agus níorbh fhada go raibh na scórtha míle ball acu nuair a bhris an chéad chogadh domhanda amach d fhógair ceannaire na náisiúnaithe parlaiminteacha seán mac réamainn go mbeadh na hóglaigh sásta troid in aghaidh na gearmáine ar son saoirse na náisiún beag lean formhór na mball a chomhairle ach bhí dream eile ann faoi cheannas eoin mhic néill agus phádraig mhic phiarais a d fhógair nach dtroidfidís ach ar son na héireann tugadh na hóglaigh náisiúnta orthu siúd a lean redmond agus óglaigh na héireann ar an gcuid eile ghlac braithreachas phoblacht na héireann grúpa réabhlóideach rúnda ceannas chucu féin go héifeachtúil ar óglaigh na héireann bhain siad úsáid astu chun dul i mbun éirí amach a phleanáil agus a stiúradh i bhí na hóglaigh seo páirteach in éirí amach na cásca agus throid siad i gcogadh na saoirse de réir a chéile tar éis fhógairt na poblachta sa bhliain tugadh arm poblachtánach na héireann irish republican army as béarla nó an tira orthu chomh maith i ndiaidh bhunú an tsaorstáit mhair an tira mar arm mídhlíthiúil de réir mar a ghlac cuid den ira leis an stát éireannach agus iad ag dul le polaitíocht shíochánta tháinig scoilt i ndiaidh scoilte ar an ira agus drong nua ag teacht ar an saol le leanúint leis an gcath go háirithe in aghaidh chríochdheighilt na héireann inniu tugann arm an stáit óglaigh na héireann air féin ach baineann an tira úsáid as chomh maith ag tagairt dó féin go háirithe ina chuid preasráiteas agus cáipéisí polasaí eile ba é arm cathartha na héireann as béarla irish citizen army nó ica an eagraíocht mhíleata a bhunaigh séamas ó conghaile chun cearta an lucht oibre bhaile átha cliath a chosaint ar fhostóirí agus ar na póilíní bhí ceanncheathrú acu i halla na saoirse i mbaile átha cliath ba mar gheall ar stailc mhór ceardchumann iompair agus ilsaothair na héireann i nó frithdhúnadh mar a tugtar air anois a cuireadh tús leis an arm seo mhóidigh an conghaiileach nach mbeadh oibrithe na cathrach gan chosaint in aghaidh na bhfostóirí ná na bpóilíní feasta ba é a mhana ní don rí ná don kaiser a thugaimid dílseacht ach d éirinn bhí dearcadh láidir sóisialach ag an gconghaileach ach ba thírghráthóir é freisin agus chuaigh sé i bpáirt le hóglaigh na héireann in éirí amach na cásca i dteach an opera meitreapólach tá complacht an opera meitreapólaigh agus ceolfhoireann an opera meitreapólaigh in ionad lincoln i nua eabhrac atá sé ar broadway ag sráid i manhattan tógadh ionad lincoln i agus tá ceannaireacht na complachta míshásta go maith leis an dteach mar gheall ar an sórt scaipeadh fuaime atá ann cúngas an tí le mór opera agus eile tá meas ginearálta ar ailtireacht an tí mar sin féin d fhógair joseph volpe bainisteoir ar éirigh go geal leis ó ar aghaidh sa samhradh i go raibh sé le h éirí as a phost ag deireadh mí iúil agus go n oibreodh sé lena chomharba peter gelb go dtí sin tá an chomplacht ar cheann de mhór chomhlachtaí opera an domhain tá james levine tar éis éirí as a phost mar stiúrthóir ceoil agus sé zubin mehta a chomharba cuireann an chomplacht raidhse maith opera i láthair gnás opera na hiodálaise na fraincíse agus na gearmánaise san áireamh sa samhradh bíonn ballet á chur i láthair fad agus a bhíonn an chomplacht opera ar saoire ach ní ar saoire ar fad a bhíonn siad bíonn taispeántais opera i bpáirceanna poiblí ar fud na cathrach sa samhradh agus iad saor in aisce is é aspal náisiúnta na ngael é pádraig mac calprainn ar a dtugtar naomh pádraig nó pádraig naofa márta nó a cailleadh é thug sé an chríostaíocht go héirinn ceiliúrtar lá fhéile pádraig ar an márta an lá a cailleadh é saoránach rómhánach de bhunadh briotanach a bhí i bpádraig de réir an scéil nuair a bhí pádraic ina bhuachaill óg fuadaíodh é óna bhaile dúchais sa mbreatain bheag tugadh anall go héirinn é cuireadh ag aoireacht ar shliabh mis i gcontae aontroma é áit ar chaith sé na blianta ag sclábhaíocht oíche amháin bhí brionglóid aige faoi bhád ag fanacht dó agus d éalaigh sé agus d fhill sé mar sin ar a mhuintir cúpla bliain níos déanaí bhí pádraic urnaithe ina shagart oíche amháin bhí brionglóid eile ag padraic faoi phobal na héireann chonaic sé muintir na héireann ag glaoch ar ais air ba cheart dó dul ina measc agus a chreideamh a chraobhscaoileadh bheartaigh sé mar sin an chríostaíocht a thabhairt do mhuintir na héireann d fhill pádraic sa bhliain cé gur tháinig an chríostaíocht go héirinn ar dtús nuair a chuir an pápa ceilistín palladius go héirinn i ba é pádraig an té ar éirigh leis an creideamh a scaipeadh is cosúil insítear scéal faoin iarracht a bhí á déanamh ag pádraig taoiseach a thabhairt chun na críostaíochta sháigh pádraig a chros de thimpiste i gcois an taoisigh ach má dhein níor labhair an taoiseach focal ná ní dhearna gearán ghlac sé féin agus a mhuintir leis an gcreideamh nua ag ceapadh gur chuid den searmanas a bhí sa sá deirtear gur phioc pádraig seamróg agus gur úsáid sé í leis an tríonóid a mhíniú dá éisteoirí tá ról tábhachtach ag pádraig i mbéaloideas na héireann agus na gaeltachta agus is iomaí scéal a d insíodh seanchaithe an tseansaoil faoi chaith pádraic lá agus oíche ag troscadh agus ag tréanas ar chruach phádraig i gcathair na mart i gcontae mhaigh eo deirtear gur dhíbir pádraig ansin na nathracha nimhe as éirinn ach tá amhras faoi seo nó ní heol dúinn go raibh nathracha nimhe riamh sa tír is dóichí gur mar shamhail a húsáideadh an scéal seo don dóigh ar ruaig sé seanchreideamh na ngael agus go seasann na péisteanna agus na nathracha nimhe don diabhal agus dá chuid mioscaise is é sin don tseanchreideamh féin chuala saol na gaeilge iomrá ar an lá a casadh pádraig agus oisín an fear deireanach de na fianna ar a chéile in éirinn meafar iontach is ea an scéal seo don dóigh ar tháinig an chríostaíocht go héirinn agus an phágántacht ag cúlú roimpi nuair a bhí lá na féinne thart phós oisín banphrionsa ó thír na nóg agus chuaigh a chónaí thall ansin ach i ndiaidh trí chéad bliain tháinig cathuithe air i ndiaidh an tseanfhóid mar sin d fhill sé go héirinn ar mhuin chapaill draíochta agus é curtha faoi gheasa gan baint d aon rud ná titim anuas den chapall bhris sé na geasa ar ndóigh thréig an capall bán é agus b éigean dó fanacht in éirinn agus bás a fháil ansin chuala pádraig trácht air áfach go raibh fear de na fianna clúiteacha fágtha sa tír agus chuaigh sé i bhfianaise oisín bhí sé dóchasach go n éireodh leis oisín a iompú i leith an chreidimh chríostaí ní raibh aon mhaith ann áfach bheith ag caint le hoisín faoi dhia nó ní raibh ina bhéal siúd ach goll ní chreidfinnse i ndia ar seisean go dtí go bhfeicfinn eisean agus goll ag coraíocht le chéile dá n éireodh le dia goll a leagan ansin chreidfinn gurb é dia an fear is fearr acu ansin thaispeáin pádraig d oisín an dóigh a raibh na fianna nár chuala iomrá riamh ar dhia ná ar íosa ag troid leis na diabhail in ifreann d fhiafraigh sé d oisín nárbh fhearr leis flaithis dé a bhaint amach in áit na troda síoraí sin ach níorbh fhearr bhí oisín díreach mífhoighneach chun iall a chur i súiste ghoill mar a dúirt sé is ainm pearsanta an choitianta in éirinn é pádraig ach níor baisteadh ar mórán leanaí é go dtí timpeall na idí tá raidhse mór foirmeacha aige pádraig pádraic páraic go háirithe san iarthar pa pat peaits nó patch paddy patsie páid nó paud patrice na fraincíse agus patrizio na hiodáilise athinsint ghairid é seo ar an scéal mar a chuaigh oisín go tír na hóige ón leabhar seanchas annie bhán le gordon w maclennan baile átha cliath isbn ag cath chluain tarbh a troideadh ar aoine an chéasta aibreán i gcluain tarbh atá inniu i gcathair bhaile átha cliath chloígh na gaeil slua lochlann go hiomlán ar deireadh maraíodh brian bóirmhe ceannaire na ngael áfach ag deireadh an chatha agus é ag guigh ina théalta bhí na lochlannaigh is na danair ag teacht i dtír in éirinn ón ú aois agus rinneadar an réabadh ar bhailte agus mainistreacha na héireann bhí an chuid ba mhó den oileán faoi riail ag brian bóirmhe ón bhliain ach ní tír aontaithe a bhí ann ar chor ar bith cé go raibh an teideal ard rí na héireann bronnta air mar thoradh bhí sé de sprioc ag brian bóirmhe talamh an oileáin ar fad a aontú faoina cheannas féin bhuail brian bóirmhe agus a chéile comhraic máel sechnaill mac domnaill rí na mí agus ard rí na héireann roimh bhrian le chéile i gcluain fearta sa bhliain d aontaigh an bheirt go dtabharfaidís aitheantas don chuid den oileán a bhí á rialú acu ag an bpointe seo bhíodh brian bóirmhe ag ionsaí thalún mháel sechnaill ar bhun leanúnach agus ghéill sé a chuid dóibh dá bharr sa bhliain d éirigh rí laighean máel mórda mac murchada amach níor bhain brian bóirmhe feidhm as an lámh láidir ar an toirt ach shocraigh sé póstaí tábhachta ina áit thug sé a iníon mar bhean do sitric ii rí na lochlannach i mbaile átha cliath agus phós brian féin gormlaith máthair sitric agus deirfiúr mháel mórda níor mhair an socrú seo ró fhad áfach bhí máel mórda agus sitric réidh chun troda arís sa bhliain agus máel mórda faoi bhrú ag a bhean gormlaith dul i ngleic le brian bhí slua maith de clanna na tíre a bhí éadmhar as cumhacht bhrian agus d aontaigh iad go léir le chéile mar fhreagra chuir brian gormlaith faoi ghlas bhí airm aige lonnaithe i gcontae bhaile átha cliath ó meán fómhair go dtí nollaig ag an am seo rinne brian ionsaithe ar fud bhaile átha cliath chun gaeil na cathrach a choimeád as arm na lochlannach ag an am céanna sheol gormlaith teachtaireacht chuig sigurd hlodvisson iarla lochlannach na ninse orc gheall sigurd hlodvisson cabhair do ghormlaith agus thóg sé brodir ó oileán mhanainn ina éineacht mar chomhluadar bhí sé de phlean ag an bheirt an fear eile a mharú tar éis an chatha agus coróin na héireann a thógáil dó féin sa bhliain d éirigh arm bhrian chun troda agus chuaigh siad amach i dtreo bhaile átha cliath agus iad gar don chathair tugadh buille do mháel sechnaill iar rí na tíre nuair a dhiúltaigh gaeil na mí dul i mbun troda le gaeil bhrian mar thoradh ní raibh ag sitric ach míle fear i gcomparáid leis an ceithre go leith a bhí ag brian shroich brian an balla taobh amuigh den chathair agus shocraíodar anseo don oíche ar an oíche seo fuair brian an nuacht go raibh na lochlannaigh imithe amach ar fharraige sna longa ag fágáil sitric ina ndiaidh ní raibh ann ach bob áfach faoi dorchadas na hoíche thiontaigh na lochlannaigh thart agus tháinig siad i dtír ar an trá i gcluain tarbh míle ó thuaidh ón chathair chun a bheith ann i ngan fhios d éinne an lá dár gcion sna laethanta seo bhí an chathair ar thaobh theas na life amháin agus ní raibh idir cluain tarbh ar an taobh thuaidh ach droichead amháin mar gheall ar seo bhí na lochlannaigh in ann teacht i dtír chun prapáil gan phriacail ar bith d eagraigh na lochlannaigh iad féin ina gcúig ranna ar ghort an chatha le sitric féin agus míle dá fhir ag fanacht réidh sa chathair bhí mac shitric i gceannas ar ghrúpa de mhíle fear ón chathair ar an taobh clé den líne agus bhí trí mhíle fir ó laighin ag máel mórda eagraithe i dhá roinn cé go raibh slua mór acu ní raibh siad armáilte chomh maith is a bhí na lochlannaigh ar a ndá thaobh sheas míle de lochlannaigh óna hinse orc i lár na páirce le míle eile faoi cheannas brodir ar dheis ar na dtránna bhí gaeil bhrian eagraithe beagnach mar an gcéanna ar dheis clé na lochlannach bhí míle saighdiúir tuarastail agus lochlannaigh ón oileán mhanainn go díreach in aice leo bhí míle go leith fear agus a ríthe as clanna chonnacht dhá mhíle laoch mumhan faoi cheannas mhurchad mac bhrian chun tosaigh míle agus ceithre chéad de dál cais ar chlé faoi cheannas toirdhealbhach ua briain mhic mhurchad cúig bhliain déag agus deartháir bhrian cuduiligh cuireadh tús leis an troid féin le roinnt maslaí pearsanta óna fir ón dá thaobh agus beirt nó triúr dóibh ag dul amach i mbun troda pearsanta in amharc a chéile leis na sluaite ag screadáil agus ag béiceadh de réir a chéile thosaigh na fórsaí ag druidim níos giorra dá gcéile agus bhris an cogadh ceart amach go luath ar maidin fuair na lochlannaigh an ceann is fearr ar na ngaeil ag tús an chatha agus a n airm troma ag déanamh an damáiste ach bhain brian buntáiste as an méid seo chomh maith leis a lochlannaigh tuarastail ar dheis ag brúigh na fórsaí ann siar ar chlé dó b é brodir féin a thosaigh an t ionsaí agus d éirigh leis píosa talún a ghoideadh go dtí gur thug sé aghaidh ar ulf hreda deartháir eile bhrian cé nár éirigh le wolf cathéide bhrodir a bhriseadh buaileadh chun talamh é agus theith brodir ó bpáirc an chogaidh fágadh na lochlannaigh gan cheannaire le fir mhurchad fíor mhuintir an rí mar a chreideadar ag tabhairt aghaidh orthu agus um tráthnóna bhí fórsaí bhrodir ag teitheadh siar go dtí a longa i lár an chatha áfach b iad na lochlannaigh a bhí chun tosaigh le sigurd agus máel mórda ag déanamh slad ceart ar fhórsaí mumhan de réir an finscéal thóg sigurd bratach draíochtúil isteach sa chath leis ceann a mheall na gaeil chuig an té a bhí á iompar chun é a mharú é sa deireadh ceapadh go mbainfeadh an bratach an bua amach don té seo ach go marófaí é chomh maith mar gheall ar an scéal seo níor phioc éinne eile é suas agus maraíodh sigurd láithreach bonn nuair a rinne seisean amhlaidh agus an lá ag druidim chun deiridh agus roinnt shosanna tógtha bhí droch chuma ar an scéal do na lochlannaigh bhí sigurd marbh bhí na fir ag teipeadh ar an dá eite agus bhí gach duine traochta ghlac na gaeil seilbh ar na dtránna os comhair na longa agus bhí ar roinnt lochlannaigh snámh ar ais i dtreo na longa eile a bhí ag fanacht níos faide amach san fharraige fuair cuid mhaith dóibh bás san iarracht seo bhí sé sach soiléir gurb ag brian a bhí an lámh in uachtar agus shocraigh na lochlannaigh éalú siar chuig an chathair bhain máel sechnaill fiedhm as an pointe seo chun teacht ar ais sa throid agus dhún sé an bealach chuig an droichead agus sábhailteacht na cathrach leis na lochlainnaigh sáinnithe cuireadh gach uile duine dóibh chun báis sam idirlinn tháinig brodir ar bhrian ag guí ina phuball agus é faoi cheilt sna choillte gar do bhaile átha cliath bhailigh brodir roinnt dá fhir le chéile gan mhoill agus d ionsaigh siad agus mharaigh siad an rí agus a fhoireann d éalaigh siad láithreach agus brodir ag béiceadh anois inis do gach fear gurb é brodir a mharaigh brian de réir thuairiscí na lochlannach gabhadh brodir faoi deireadh agus fuair sé bás uafásach ag lámha ulf an laoch a bhuail sé leis níos luaithe ar pháirc an áir as an sé mhíle go leith agus seacht míle de lochlannaigh agus a gcomhghuaillithe meastar gur maraíodh sé mhíle dóibh beagnach gach duine de na taoisigh san áireamh ó thaobh na ngael de cailleadh timpeall ceithre mhíle an rí brian agus an chuid ba mhó dá mhic tá cluichí cluiche is ea an uimhir uathu á n imirt chomh fada siar agus a théann foinsí stairiúla agus seandálaíochta is iad na cluichí is simplí ar ndóigh ná comórtasaí nirt luais agus léimnigh ar a dtugtar lúthchleasaíocht gaolmhar le rith agus léimnigh an duine bíonn rásaí con agus rásaíocht chapall seóléimneach chapall rásaí snámha seoltóireachta iomramh agus rothar tugtar spórt orthu seo uilig mar aon le cluichí eile aonair beirte agus foirne tá sórt eile cluichí ann ar ndóigh ar nós ficheall táiplis dartanna júdó mah jongg monopoly agus iliomad cinn eile agus ar ndóigh tá gach sórt cluiche cártaí le fáil ar fud an domhain tá glaoch i gcónaí ar chluichí cearrbhachais agus geall agus féadtar geall a chur ar aon cheann de na cluichí thuas ach is i gcasinos a chaitear agus a dhéantar airgid mór le cluichí mar blackjack agus roulette ba ghrianghrafadóir francach é henri cartier bresson lúnasa lúnasa aithnítear cartier bresson mar ghrianghrafadóir sa ú haois a bhí cumas ealaíne ar leith ann bhain cartier bresson úsáid as ceamara rangefinder leica mm ag úsáid gnáthlionsa mm nó lionsa teileafóto uaireanta sa bhliain bhunaigh cartier bresson magnum photos le robert capa william vandivert david seymour agus george rodger rugadh henri cartier bresson sa bhliain i chanteloup en brie na fraince de thuismitheoirí bourgeois chuir sé suim sa ghrianghrafadóireacht go luath agus é ina bhuachaill bhí box brownie ag cartier bresson níos déanaí bhí ceamara x aige rinne sé staidéar ar phéintéireacht ar feadh dhá bhliain i stiúideó i bpáras i agus é bliain d aois chuaigh cartier bresson go dtí fásach san afraic thiar mar shealgaire i ndiaidh bliana d fhill sé ar bhfrainc tar éis bheith tinn le blackwater fever sórt malaria trom agus é ag dul i bhfeabhas is ea a tháinig an ghrianghrafadóireacht chuige i gceart d insíodh sé níos déanaí faoin gcaoi a dhéanadh sé faire sna sráideanna i gcaitheamh an lae agus é ag aireachtáil mar a bheadh ainmhí fiáin ullamh chun fola agus beart aige greim a bhreith ar an saol chun an saol a choimeád beo tré shealbh a thógáil air nuair a bhris an dara chogadh domhanda amach liostáil cartier bresson in airm na fraince agus ghabh na gearmánaigh é go gairid ina dhiaidh tar éis dhá iarracht gan ráth d éalaigh sé ó champa phríosúnaí cogaidh agus d oibrigh sé leis an résistance go deireadh cogaidh i chuidigh cartier bresson an comharchumann grianghrafadóireachta magnum a chur ar bun thóg tionscnaimh a rinne sé do mhór irisí trasna na heorpa agus mheiriceá thuaidh é go dtí an india an rúis agus an tsín foilsíodh a lán leabhar dá chuid grianghrafanna sna idí agus sna idí ba é the decisive moment an ceann ba mhó clú sa leabhar sin dúirt cartier bresson faoin nóiméad cinniúna sin an taitheantas comhuaineach i gcodán soicinde de thábhacht tarlúna chomh maith le hordú beacht na bhfoirmeacha a thugann don tarlúint sin a urlabhraíocht cheart sa grianghrafadóireacht féadann an rud is lú a bheith ina shárchuspóir féadann an sonra beag daonna a bheith ina leitmotif céim mór dá chuid oibre a bhí san iar thaispeántas ollmhór le íomhá a chuaigh ar fud sam i thóg sé craobh hasselblad sa bhliain cailleadh cartier bresson ag céreste alpes de haute provence an fhrainc ar lúnasa agus bliain air thug cartier bresson cuairt ar éirinn sa bhliain reáchtáladh taispeántas in ard mhúsaem na héireann i sa bhliain eagraíodh taispeántas grianghrafadóireachta in áras nua ealaíne nahéireann imma i mbaile átha cliath ina raibh breis is pictiúr ó chartlann magnum ina measc henri cartier bresson is éard a bhíonn i gceist le spórt ná imeacht le hiomaíocht fisiciúil ar bhonn comórtais siamsaíocht aclaíocht nó féin fhorbairt srl bíonn gníomhaíocht fisicúil in éineacht le iomaíochta féinspreagadh agus córas scórála i gceist roinntear cineálacha spóirt de réir grúpaí spóirt aonaracha spóirt foirne spóirt le scil nó spóirt le neart mar shampla aclaíocht isiméadrach luas srl is iad na spóirt is bunúsaí ná na comórtaisí nirt luais léimnigh agus lúthchleasaíochta an duine chomh maith le sin bíonn rásaí con agus capall seóléimrigh capall rásaí snámha seoltóireacht iomradh cadhcáil na healaíona míleata marcaíocht mhaidhme rásaíocht mótair agus rothar go forleathan ar fud an domhain tugtar spórt orthu seo ar fad maraon le cluichí eile aonair beirte agus foirne tá an bhaint ann idir spórt agus eolaíocht bíonn faid airdí agus amanna le tomhas caithfidh lúthchleasaithe bheith an aclaí sláintiúil cabhraíonn an eolaíocht leo na cúrsaí seo a thuiscint bíonn matáin láidre croí láidir agus scamhóga láidre ag lúthchleasaí ní fios cén uair a céad imríodh spórt ach tá fianaise ann go raibh na sínigh ag imirt cineál éigin spóirt timpeall rch ceiliúrtar ar aibreán gach bliain an lá idirnáisiúnta spóirt ar son na forbartha agus na síochána tá tábhacht inniu go fóill le comórtaisí luais léimní agus nirt ach tá níos mó béime ar chluichí foirne tá cluichí eile a imrítear ina mbíonn duine in aghaidh duine nó i bhfoirne a bhfuil scil nó deiseacht láimhe i gceist mar atá dairteanna leadóg lámhach piléar agus saighead caitheamh puc agus caitheamh casúir scátáil tumadh agus liathróid láimhe tá foirm ar leith de lúthchleasaíocht ann ina mbíonn an lúthchleasaí ag déanamh cleasa agus é ag casadh ar mhaide tá an ráchairt ar fud an domhain freisin ar spóirt gheimhridh ar nós scíáil ailpíneach scíáil nordach scátáil scátáil figiúir lúg agus gluaiseacht chláir sneachta is minic a cloistear go bhfuil an spórt imithe as cúrsaí spóirt séard atá i gceist anseo na go ndéantar dearmad ar bhéasaí ar luachanna agus ar an spraoi agus go ndírítear isteach ar an mbua céard a spreagann duine le páirt a ghlacadh i gcúrsaí spóirt an mar chaitheamh aimsire a fhéachtar air nó gné sóisialta chun aclaíocht a dhéanamh nó forbairt pearsanta cé acu a bhíonn mar spreagadh is cinnte go dteastaíonn scileanna comhoibrithe agus féin smacht ionas go n eireoidh leat i gcúrsaí spóirt scaití milleann brú na hiomaíochta an comhoibriú dearfach seo agus is féidir le foréigean a bheith mar thoradh measctar mothúcháin de dhílseacht nó ceiliúradh le fearg agus is minic dochar dá bharr cur síos ar an saol atá caite agus ciall a bhaint aisti atá i gceist le stair is ón fhraincis histoire a tháinig an focal go gaeilge agus tá a bhunús sa bhfocal gréigise historia a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu nó is féidir dian staidéar a dhéanamh ar thír ar bhaile ar dhuine nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am baineann stair an domhain leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu roinntear an réamhstair mar seo dráma a chuirtear i láthair ina bhfuil an chuid ceoil de ghnáth i bhfoirm amhránaíochta is ea ceoldráma cuirtear i láthair in amharclann nó faoin aer é cineál speisialta ceoldráma is ea opera cineál ceoldráma atá in ceoldráma a chuirtear i láthair an phobail is gnách féitheanna agus sonraí áirithe a bheith i gceoldráma m sh bíonn réamhcheoil agus ceol idir chanadh ann bíonn canadh amhrán aonair beirte agus drongach ann agus bíonn cur i láthair i bhfoirm dráma go minic le feistis an ghalánta agus cúlra an mhaisithe sa lá atá inniu ann bíonn ceolfhoireann suite faoi bhun an ardán de gnáth agus bíonn innealra agus iliomad cuiditheoirí agus ceardaithe fostaithe chun cúlraí agus feistis eile a ullmhú agus ina dhiaidh sin iad a chur in áit le linn an taispeántais chomh maith leis sin bíonn gá le ceardaithe solais maisitheoirí aghaidh agus gruaige innealtóirí fuaim agus lucht stiúrtha na n éisteoirí lucht díolta leabhrán lucht díolta cló cheadanna agus lucht ullmhúcháin agus dáileadh bídh agus dí níl ceoldráma i mórán cathair mór agus go minic is gá cuidiú ó rialtais chun ceoldráma a chur ar bun agus a dhaingniú i mbaile i measc mórchomhlachtaí ceoldrámaíochta an domhain tá an opera meitreapólach agus opera cathartha nua eabhraic i nua eabhrac an liceu i mbarcelona ceoldráma násiúnta shasana i londain an mariinsky i moscú an opéra nationale i bpáras an suomen kansaalisooppera i heilsincí an deutsche oper agus an staatsoper i mberlin agus ceoldráma náisiúnta na breataine bige i gcaerdíd in éirinn tá an compántas náisiúnta ceoldrámaíochta éireann é roimh na comhlachtaí déannan sé in mbaile átha cliath agus thart ar an tír tá ceoláras i gcorcaigh ach ní heol cathain a bhí ceoldrámaí riamh ann tá feis cheoldráma chlúiteach gach uile bhliain i loch garman ar é a aidhm saothair atá beagnach ligthe i ndearmad a thabhairt chun cinn arís liosta de phríomhthithe opera an domhain imeasc na gcumadóirí móra ceoldráma tá is éard atá sa leictreon tugtar neigeatrón air freisin is é e an gnáthchomhartha ná cáithnín fo adamhach taobh istigh den adamh a fhaightear na leictreoin i gcumraíocht leictreonach ag timpeallú an núicléas is de phrótóin agus de neodróin atá sé sin cumtha tá an lucht leictreach is lú ag na leictreoin agus gineann siad sruth leictreach agus iad ag taisteal toisc go bhfuil baint ann idir an méid leictreon atá ag adamh agus a chuid tarraingt chuig adaimh eile is bunúsach an páirt a ghlacann an leictreon sa cheimic bhí george johnston stoney fisiceoir éireannach ar na chéad daoine a d úsáid an focal leictreon ar an gcainníocht bhunúsach luchta a fhaightear sa leictrealú ba é robert millikan meiriceánach an chéad duine a rinne luach an luchta ar an leictreon a thomhas d úsáid sé turgnamh cáiliúil ar a dtugtar an turgnamh ola bhraonach fuair sé amach go bhfuil lucht dar luach c nó an luach sin iolraithe faoi shlánuimhir éigin ar bhraon ola a luchtaítear go leictreastatach rinne sé amach gurb in é méid an luchta ar an leictreon tír atá suite ar iarthar oileáin na breataine í an bhreatain bheag tá dhá phríomhtheanga ann an béarla agus an bhreatnais ar a dtugtar freisin an chomraig agus sa bhreatnais tugann muintir na tíre cymru fuaimnítear mar comraí leis an mbéim ar an gcéad siolla ar a dtír agus cymraeg fuaimnítear mar comráidhg leis an mbéim ar an dara shiolla ar a dteanga wales agus welsh a deirtear i mbéarla tá breatnais ag den daonra agus úsáideann suas le an teanga ar bhonn rialta tá duine ina gcónaí sa tír dar le meastachán de chuid rialtais na breataine bige ó mhí iúil is é caerdydd cardiff as béarla príomhchathair na tíre i ndeisceart na tíre atá formhór an daonra mar go ndeachaigh sé ar aghaidh leis an réabhlóid thionsclaíoch mar gheall ar an ngual agus iarainn a fuarthas ann agus mar gheall ar na calafoirt bhreátha atá sna bailte móra tá na trí chathair is mó caerdydd abertawe swansea agus casnewydd newport suite i ndeisceart na tíre tháinig iúil caesar go dtí an bhreatain i lúnasa rc ach níor éirigh leis na rómhánaigh an bhreatain a thabhairt faoi smacht go dtí timpeall céad bliain ina dhiaidh sin ag an am úd bhí treibheanna ceilteacha na breataine bige rud beag cosúil leis na comharsana a bhí acu i ndeisceart na breataine i dtaobh an chultúir a bhí acu bhí treibh na n ordovices ina chónaí i dtuaisceart na breataine bige ag an am agus na silures sa deisceart ghabh na rómhánaigh smacht ar dheisceart na breataine bige chomh fada le caerfyrddin maridunum tá fianaise ann go ndeachaigh siad ní b fhaide chomh maith agus gur bhain siad éire amach bhí siad gníomhach i dtuaisceart na tíre freisin de réir finscéil bhreatnaigh phós macsen wledig nó magnus maximus fear d impirí deireanacha na róimhe helen iníon thaoisigh bhreatnaigh segontium caernarfon inniu níor éirigh leis na hanglo sacsanaigh an bhreatain bheag a chur faoi smacht cé gur bhris siad an ceangal talún a bhí idir an bhreatain bheag agus an tír ó thuaidh a bhí faoi smacht na mbriotanach go fóill i ndiaidh cath chester caer as breatnais i ce is de bharr nirt mhíleata an rí bhreatnaigh a bhí sé sin ach freisin de bharr crutha sléibhtiúla na tíre thóg offa rí mhercia ríocht a bhí suite i lár shasana an lae inniu pórt rátha mór as talamh fad an chríche idir an ríocht ab aigesean agus an mbreatain bheag tá codanna de phórt rátha offa le feiceáil inniu fiú níor stad an bhreatain bheag a bheith ina thír chríostaí i ndiaidh do na treibheanna sacsanach greim a fháil ar shasana chuaigh naomh dáibhí ar oilithreacht chun na róimhe sa séú haois agus bhí sé ina easpag sa bhreatain bheag le fada sular tháinig austin chun rí kent a thiontú go críostachais agus ceantar easpag canterbury caergaint as breatnais a chur ar bun ach ní dhearna na breatnaigh iarracht mhór sasana thiontú go críostachas b fhéidir de bharr an naimhdis idir an dá thír bhí ríthe breatnach mar rhodri mawr agus llywelyn ap gruffydd láidir agus cliste go leor neamhspleáchais na tíre a chosaint ag deireadh na í tháinig na normannaigh chun na breataine bige agus d athraigh polaitíocht na tíre chuir siad daingneachán teorann ar bun idir an bhreatain bheag agus sasana beagán ar bheagán ghabh siad greim ar an bhreatain bheag ar fad beagnach ach d éirigh le gruffydd ap cynan agus owain gwynedd é sin a sheachaint d éirigh le llywelyn fawr llywelyn mór an bhreatain bheag a aontú gairmeadh an garleanbh a bhí aige llywelyn ap gruffydd mar phrionsa na breataine bige ach lean ríthe shasana orthu ionsaithe a thabhairt ar an bhreatain bheag i rith an ama sin maraíodh llywelyn ap gruffydd prionsa neamhspleách deireanach na breataine bige i gcath cilmeri sa bhliain agus ghabh rí eideard i shasana greim ar an tír thóg eideard sraith chaisleáin móra chun na breatnaigh a choinneáil faoi smacht is iad rhuddlan conwy caernarfon biwmares agus harlech an dream is cáiliúla díobh tharla roinnt éirithe amach in aghaidh rialtas na sasanach ó dheireadh na ú go deireadh na ú haoise le madog ap llywelyn agus llywelyn bren mar shampla agus bhí dúil go bhfillfeadh owain lawgoch sna blianta leis an tír a shaoradh rinne owain glyndwr éirí amach i agus gairmeadh é mar phrionsa na breataine bige ach tháinig an t éirí amach seo chun críche beagán ar bheagán fad is a bhunaigh rí shasana údarás sa tír arís ar feadh cuid mhór den ú linn tarraingíodh an bhreatain bheag isteach i gcogadh na rósanna idir teaghlach lancaster caerhirfryn as breatnais agus teaghlach eabhrac efrog nó caerefrog as breatnais le haghaidh choróin shasana ach in ainneoin chomh híogair is a bhí an tír bhí ráchairt mhór ar fhilíocht bhreatnach agus uaisle na tíre ag cur tacaíocht leis na filí ceann díobh seo ab ea anraí tudor mac owain tudur de shliocht ednyfed fychain a bhí ina oifigeach de chuid llywelyn ap gruffydd tháinig sé go tír i gcontae pheambróg in éineacht le harm fhrancach chuir roinnt bhreatnach tacaíocht leis agus fuair sé an bua ar risteard iii shasana ar an lúnasa ag cath bosworth faoi riail anraí tudor anois anraí vii shasana cuireadh as do na hachtanna pionósacha a chuir rí shasana ar na breatnaigh ag tosú na haoise sin faoi riail anraí viii a mhac tugadh acht an aontais isteach chuir sé seo an córas dlí céanna sa bhreatain bheag isteach is bhí i sasana agus chuir sé cosc ar úsáid na breatnaise i saol poiblí na tíre cé nach raibh ach an teanga sin ag formhór an phobail ag an am ainneoin an achta seo áfach rinne an chéad aistriúchán ar an mbíobla go breatnais i rud a chabhraigh go mór le hathbheochan liteartha a tharla sa bhreatnais sa tréimhse seo ó dhíscaoileadh na mainistreacha a tosaíodh i agus a tháinig chun deiridh cúig bliana ina dhiaidh sin d athraigh an bhreatain bheag ó thír chaitliceach go tír phrotastúnach i lár glúine nó dhó chonaic an ú haois tosaithe dhá athrú a mbeadh tionchar mór acu ar an mbreatain bheag athbheochan modhachais na breataine bige a rinne gur éirigh an tír níos neamhaontaí go seasta i gcúrsaí creidimh agus an réabhlóid thionsclaíoch i rith éirí impireacht na breataine chonaic soir dheisceart na breataine bige go háirithe tionsclú gasta agus ardú mór daonra mar thoradh ar an mborradh a tháinig ar na tionscadail guail agus iarainn sa ú haois tháinig meath ar thionscadail na breataine bige fad is a tháinig borradh ar an meon náisiúnach agus ar spéis i bhféinchinntiúchán na tíre fuair páirtí an lucht oibre an lámh in uachtar ar an bpáirtí liobrálach mar phríomhfhórsa polaitíochta na tíre sna idí d imir an bhreatain bheag ról tábhachtach i gcogadh domhanda i agus i gcogadh domhanda ii araon agus buamáladh a cuid cathracha go mór i rith an dara ceann díobh sin fuair an páirtí náisiúnach plaid cymru móiminteam sna idí agus i reifreann sa bhliain vótáil an bhreatain bheag ar son tionóil díláraithe don tír a chruinnigh don chéad uair sa bhliain is iad an bhreatnais agus an béarla na teangacha oifigiúla cuireadh ocht gcontae na breataine bige ar bun idir na blianta agus cuireadh na réigiún ar bun sa bhliain ar mhaithe le rialtas áitiúil tá stádas cathrach ag cúig bhaile sa tír caerdydd casnewydd abertawe bangor agus tyddewi st david s eaglais de chuid na críostaíochta atá san eaglais chaitliceach rómhánach an eaglais chaitliceach an t ainm a thugann sí uirthi féin ceann de na rudaí is léir láithreach sa caitliceachas rómhánach ná go bhfuil cumhacht lárnach ann a thosaíonn leis an bpápa agus a dháiltear go cúramach trí cheapadh easpaig ón róimh féin is é pápa proinsias ceannaire na heaglaise caitlicí rómhánaí anois is í an eaglais chríostaí is mó ar domhan agus cé go bhfuil caitlicigh i mbeagnach gach tír ar domhan is é an príomhchreideamh i gcuid mhór den eoraip de mheiriceá thuaidh agus go háirithe meiriceá theas agus láir agus áiteanna san áise mar na hoileáin fhilipíneacha de réir mar atá an daonra ag fás i dtíortha cosúil le na hoileáin fhilipíneacha tíortha éagsúla san afraic agus i meiriceá láir agus theas tá cumhacht á leathadh de réir a chéile do na háiteanna sin ar an taobh eile den scéal tá titim mhór i bpáirtíocht agus i gcleachtadh an chreidimh seo sna tíortha a bhí i lár staire an chreidimh m sh sa spáinn san iodáil sa ghearmáin sa fhrainc agus in éirinn féin an chéad chomaoineach ón ngréigis a thagann an focal caitliceach a chiallaíonn domhanda go ginearálta ciallaíonn an tíreolaíocht nó an gheografaíocht ón tsean ghréigis geographia tuairisc a scríobh ar an domhan an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an domhan agus a chuid tailte tírdhreach áitritheoirí agus feiniméan ba é an gréagach éarastaitéanas r c a chum an focal geografaíocht ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna staidéar ar an dáileadh staidéar ar cheantair áiteanna agus réigiúin staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga agus taighde ar na domhaneolaíochtaí inniu is eolaíocht shóisialta í an tíreolaíocht agus í ag scrúdú an spáis shóisialta de réir éagsúlacht fhisiceach agus dhaonna an domhain mar sin féin is araíonacht ilchuimsithe í geografaíocht na linne seo agus tuiscint ar an domhan agus a gcoimpléasc go léir mar bhunús léi déanann an gheografaíocht nasc idir na heolaíochtaí daonna agus fisiceacha agus í roinnte ina dhá leath geografaíocht dhaonna agus geografaíocht fhisiceach is fada na tíreolaithe agus iad ag scrúdú an domhain ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu an bhfuil an t achar ann má tá maidir le poist le tithíocht le turasóireacht le hacmhainní nádúrtha agus msd baineann an tíreolaíocht leis an scéal agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal an duine aonair na sochaithe féin na cumhachtaí an teicníc an nádúr cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis idir nádúrtha agus dhaonna agus cén toradh atá ar na difríochtaí ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha is féidir áfach iad a leagan amach mar a leanas an tíreolaíocht réigiúnach agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin ó na seachtóidí i leith tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha a bhaineann leas as an eacnamaíocht an matamaitic an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha de réir thíreolaíochtaí na lochlainne na fraince mheiriceá thuaidh agus na breataine tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas i gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach is iad na gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht go bhfios dúinn rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht tailéas héireodatas éireatoistéanas údar an chéad léarscáil is eol dúinn meastachán ar imlíne an domhain hioparcas aireastotas tolamaes daoine a chuir go mór le heolas an disciplín rinne na rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige chum na chéad tíreolaithe seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an athbheochan thosaigh an mheánaois tar éis mheath na himpireachta rómhánaí sa ú haois agus san iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht san ard mheánaois ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais sin é de chuid na saorealaíon bhí an réalteolaíocht le fáil sa uadrivium ach ní raibh an tíreolaíocht ann d ainneoin a ndearna iseadór sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan é ina dhroim cothrom na mór ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall t a bhí claonta i leith na láimhe deise an eoraip os cionn an bharra chothroim an afraic thíos agus an áise ar thaobh na láimhe deise ní raibh eolas ar mheiriceá ná ar an aigéine sheas an barra cothrom don mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don danóib agus don níl iad ceangailte le chéile mar dhea an áise ar an taobh thoir díobh an eoraip agus an afraic ar an taobh thiar i lár na croise áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile bhí iarúsailéim cathair naofa agus lárphointe an domhain mar sin féin bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tseanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta araib mhoslamaí ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na gréige na measpatáime na hindia agus na héigipte agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht mhoslamach le heolas tíreolaíoch cúig phaidir sa lá agus d aghaidh ar mheice ná mar a bhí ag an iarthar rinne na tíreolaithe arabacha leithéidí idrisi ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den iarthar óna lámh timpeall ibn battuta agus ibn khaldun an oidhreacht ghréagach rómhánach san iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain le fáil i gciclipéid speculum naturale uinseann de beauvais san aois chéanna chuaigh misinéirí proinsiasacha chun na háise bhí jean de plan carpin sa mhongóil agus bhí guillaume de rubrouck ann freisin scríobh seisean cuntas laidine ar a thuras a bhí lán d fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta staire agus eitneolaíochta san impireacht mhongólach cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an áise idir agus a chuirtear i leith mharcó póló beirt phroinsiasach eile a thug a n aghaidh ar an áise mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire iarthar eorpa sa tíreolaíocht rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh sa bhliain scríobh an cairdinéal pierre d ailly imago mundi leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain agus cóip de ag críostóir colambas féin sa ú haois agus sa ú haois is mó go mór a t eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo vasco da gama an afraic agus an india críostóir colambas meiriceá lárnach agus muir chairib magellan meiriceá theas agus an taigéan ciúin jacues cartier ceanada ní nach ionadh lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d eolas úr ann ón taiscéaladh agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil fortheilgean mhercator sa ú haois tháinig léarscáileanna nua den domhan amach dála na gceann a rinne gerardus mercator agus an geographica generalis a rinne bernard varenius sna blianta agus d fhoilsigh giovanni botero sa róimh na relazioni universali i dtrí imleabhar rud a cuir tús le staitistic an stáit tíreolaíocht nua a d fhreastail ar lucht riaracháin san ú haois rinneadh james cook agus la perouse taiscéaladh san aigéan ciúin bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an ú haois tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar francach a úsáideadh sna bunscoileanna le tour de france par deux enfants níorbh fhurasta mar sin féin an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile eipistéimeolaíocht i dtíreolaíocht is éard atá i bhfásach ná sórt tíre nó réigiún a fhaigheann an bheagán titim uisce mar gheall ar seo bíonn an cháil ar fhásaigh nach féidir leo mórán beatha a choinneáil i gcomparáid le réigiúin níos fliche féadann seo a bheith fíor ach nuair a scrúdaítear níos doimhne iad is minic a chosnaíonn na fásaigh saibhreas beatha a fhanann i bhfolach go háirithe i rith an lae chun taiseacht a choinneáil is fásach tuairim agus trian de dhromchla an domhain i bhfásach bíonn a lán plandaí ar féidir leo uisce a choinneáil ar feadh blianta le héabhlóid bíonn craiceann céireach trom orthusan agus stór mór uisce ina nduilliúr trom feictear é seo le cachtaisí aigéiv agus aló íceach mar shamplaí ar nós plandaí áirithe cois mara in éirinn a chaitheann uisce a choinneáil nuair a imíonn an uisce tríd an ghainimh go mear clúdaíonn an tatlantach uaireanta an taigéan atlantach nó an fharraige mhór limistéar km agus é ar an dara haigéan is mó ar domhan ó thaobh acra de is ó scaradh mhór roinne na hafraice agus mheiriceá na miliúnta blian ó shin a cruthaíodh é an doimhne is mó atá aige ná m ag scoilt phórtó rícó atá sé seo ina lár tá sraith sléibhte fo mhuireach an droim lár atlantach síneann an tatlantach ón eoraip siar go meiriceá thuaidh agus ó dheas idir meiriceá theas agus an afraic clúdaíonn an t aigéan an limistéar ar fad ón artach ó dheas go dtí antartaice an tatlantach thuaidh a thugtar ar an gcuid ó thuaidh ón meánchiorcal agus an tatlantach theas ar an gcuid ó dheas uaidh baile beag in iarthar chois fharraige is ea indreabhán inverin as béarla maille le hiascach bíonn seirbhís rialta farantóireachta go hárainn nach dtógann mórán thar uair an chloig inniu is é seo an bealach is coitianta le dul go hárainn mar gur gaire i bhfad an aistear as indreabhán ná as cathair na gaillimhe tá indreabhán suite idir abhainn an spidéil agus abhainn chrumlinne idir ceantair an spidéil agus na tulaí tá dhá scoil dhá shiopa agus ceithre theach ósta sa gceantar is iad na scoileanna atá sa gceantar ná coláiste cholmcille scoil dara leibhéal scoil sailearna bunscoil freisin tá dhá halla pobail sa gceantar coláiste lurgan a úsáidtear chun scoláirí gaeilge a mhúineadh i rith an tsamhraidh agus seanscoil shailearna a úsáidtear chun cúrsaí agus drámaí srl a chur ar fáil is deoch mheisciúil í an bheoir beoir bain a dhéantar coipeadh le huisce braich lus an leanna agus fungas ar a dtugtar giosta i bhfoclóir an athar uí dhuinnín deirtear gur é an deoch ar ghile le gaeil agus ansin deir sé gur féidir beer nó whiskey a bheith i gceist ach ar ndóigh is é an chéad cheann ar ghnách a bheith i gceist tá iliomad saghsanna beorach ann m sh leann leann dubh pórtar pilsener lágar bitter beoir chruithneachta weissbier beoir mhárta beoir gheimhridh agus beoir le blasanna torthaí agus luibheanna tá cáil domhanda ar ghrúdlann guinness i mbaile átha cliath agus cé nach i seilbh éireannach a thuilleadh é agus nó mbruitear i dtíortha eile é meastar go leathan gur fearr guinness na héireann déanann an chomhlacht chéanna lager harp mar aon le beoir eachtrannacha a bhruith agus a dháileadh faoi chonradh grúdlann mhór eile smithwicks tá sí suite i gcill chainnigh tá grúdlann murphys agus beamish atá ceangailte le comhlachtaí eachtrannacha leis i gcorcaigh agus tá leann dubh ar nós guinness acu araon ina nainm féin tá samplaí de mhionghrúdlainn againn in éirinn m sh caffreys a tosaíodh sna í i gcontae chill mhantáin bhí brian bóramha mac cennétig nó brian bóirmhe meán ghaeilge brian bóruma i mbéarla brian boru ina rí ar chúige mumhan ó agus ina ard rí ar éirinn ó go d éirigh le brian náisiún a bhunú ón dúiche cailleadh brian bóramha ar aoine an chéasta an aibreán i rith chath chluain tarbh in aghaidh lochlannaigh bhaile átha cliath bhuail brian bóirmhe agus a chéile comhraic máel sechnaill mac domnaill rí na mí agus ard rí na héireann roimh bhrian le chéile i gcluain fearta sa bhliain d aontaigh an bheirt go dtabharfaidís aitheantas don chuid den oileán a bhí á rialú acu ag an bpointe seo bhíodh brian bóirmhe ag ionsaí thalún mháel sechnaill ar bhun leanúnach agus ghéill sé a chuid dóibh dá bharr glactar leis go raibh brian ború aitheanta mar ard rí na héireann i nuair a d éirigh leis an ceann is fearr a fháil ar chlann uí néill bhíodh aithne air mar brian bóirmhe de bharr an chíosa a bhailigh sé ó thaoisigh beaga na héireann agus a d úsáid sé chun na mainistreacha agus na leabharlanna a réab na lochlannaigh a atógáil más fíor bhí an chuid ba mhó den oileán faoi riail ag brian bóirmhe ón bhliain ach ní tír aontaithe a bhí ann ar chor ar bith cé go raibh an teideal ard rí na héireann bronnta air mar thoradh bhí sé de sprioc ag brian bóirmhe talamh an oileáin ar fad a aontú faoina cheannas féin sa bhliain d éirigh rí laighean máel mórda mac murchada amach níor bhain brian bóirmhe feidhm as an lámh láidir ar an toirt ach shocraigh sé póstaí tábhachta ina áit thug sé a iníon mar bhean do sitric ii rí na lochlannach i mbaile átha cliath agus phós brian féin gormlaith máthair sitric agus deirfiúr mháel mórda níor mhair an socrú seo ró fhad áfach bhí máel mórda agus sitric réidh chun troda arís sa bhliain agus máel mórda faoi bhrú ag a bhean gormlaith dul i ngleic le brian bhí slua maith de clanna na tíre a bhí éadmhar as cumhacht bhrian agus d aontaigh iad go léir le chéile mar fhreagra chuir brian gormlaith faoi ghlas bhí airm aige lonnaithe i gcontae bhaile átha cliath ó meán fómhair go dtí nollaig ag an am seo rinne brian ionsaithe ar fud bhaile átha cliath chun gaeil na cathrach a choimeád as arm na lochlannach ag an am céanna sheol gormlaith teachtaireacht chuig sigurd hlodvisson iarla lochlannach na ninse orc nuair a bhí an cath beagnach thart tháinig brodir ar bhrian ag guí ina phuball agus é faoi cheilt sna choillte gar do bhaile átha cliath bhailigh brodir roinnt dá fhir le chéile gan mhoill agus d ionsaigh siad agus mharaigh siad an rí agus a fhoireann d éalaigh siad láithreach agus brodir ag béiceadh anois inis do gach fear gurb é brodir a mharaigh brian rugadh brian bóramha timpeall na bliana in aice le cill dalua i gcontae an chláir mar atá inniu air nó dál gcais mar a tugadh ar an gceantar fadó cennétig mac lorcáin rí thuadhmhumhan ab ea a athair bé binn ingen aurchada iníon rí iar chonnacht ab ea a mháthair pósadh briain ceithre huaire cuireadh brian bóramha in ard mhacha d éag a mhac agus a gharmhac i gcath chluain tarbh chomh maith agus mar sin ní fhéadfadh a shliocht a gcumhacht a choinneáil mar ardríthe sa ú haois d fhoilsigh a chlann leabhar bolscaireachta cogadh gaeil ré gaill ina ndearnadh móradh ar bhrian agus ar na héachtaí a rinne sé i rith a shaoil de réir an tseanchais feictear brian mar pholaiteoir glic ar éirigh leis seilbh a fháil ar thailte na tíre thuaidh thoir agus theas taoiseach gaelach a mhair sa ú haois ab ea ruaidhrí ó flaithbheartaigh roderick o flaherty as béarla ba é an taoiseach deiridh a bhí ar chlann uí fhlaithbheartaigh agus bhí cónaí air gar don bpáirc in iar chonnacht tógadh a chuid tailte uaidh in aimsir chromail i agus mar gheall air sin agus na péindlíthe fágadh beo bocht é don chuid eile dá shaol bhí cnuasach de shean cháipéisí aige uair ach ní fios arb éigin dó iad a dhíol nó conas ar chaill sé iad ar deireadh cuimhnítear inniu air óna chuid scríbhneoireachta ba é an chéad scoláire gaelach ar foilsíodh a chuid saothar i londain shasana tugann ogygia agus iar chonnacht féach thíos don teideal iomlán stóras mór de stair agus de thraidisiúin chúige chonnacht dúinn pléann ogygia le fabhail go háirithe an ceangal a dhéanann plútarc le stair na héireann déanann se samhail d éireann atá laistiar den mbreatain don oileán sa bhfabhal gréigeach a gcaitheann odysseus seal ann le calypso deir plútarc go ndeachaidh earcail go héireann agus gur chaith sé seacht mbliana i bpluais ann tugann ogygia cuntas dúinn ar stair na héireann i gcoitinne ón díl ar aghaidh agus meastar ar na foinsí is tábhachtaí ar stair na tíre é maraon le saothar sheathrúin chéitinn agus na gceithre maistrí tá cur síos cuimsitheach ar iar chonnacht maraon le cuid mhór de chúige chonnacht in a chorographical description of west or h iar connaught a céadfoilsíodh i londain i athfhoilsíodh iar chonnacht i agus tá fáil air freisin anois ar an ngréasán is oileán í an bhreatain mhór atá suite ar an gcósta soir ó éirinn ar oirthearthuaisceart an aigéin atlantaigh thuaidh is í an bhreatain mhór an naoú oileán is mó ar domhan agus an t oileán is mó de chuid na heorpa le daonra de thart ar milliún duine i lár na bliana is í an tríú oileán is mó de réir daonra ar domhan tá na bhreataine mhór timpeallaithe ag os cionn oileán beag agus insín bíonn ciall faoi leith ar an bhfocal breatain breatain ainmfhocal bain tagann sí ón bhfocal prydain sa bhreatnais a chiallaíonn an t oileán ar a bhfuil sasana an bhreatain bheag agus albain labhraítí foirm den bhreatnais ar an gcuid is mó d oileán na breataine roimh theacht na rómhánach agus ina ndiaidh na hangail agus sacsain inniu úsáidtear an téarma an bhreatain mhór le tagairt don oileán ar fad agus an bhreatain bheag le tagairt don chuid sin den oileán san iarthar inar fhan cuid mhaith de theanga agus de chultúr na mbreatnach ar de bhunús ceilteach iad de ghnáth ní bhaineann an focal breatnach ach leis an bhreatain bheag ach ba in aimsir na banríona victeoiria a tháinig úsáid an téarma great britain i mbéarla nó an bhreatain mhór ar ais in úsáid aithris a bhí ann ar nós na bhfrancach grande bretagne a thabhairt ar an ríocht lena hidirdhealú ón mbriotáin bretagne uaidh sin cuireadh an téarma in úsáid freisin le tagairt d impireacht na breataine agus do chomhlathas na náisiún tugann saoránaigh na ríochta aontaithe british orthu féin fiú cuid acu i dtuaisceart éireann ach ó theideal iomlán na ríochta ríocht aontaithe na breataine móire agus thuaisceart éireann ní chlúdaíonn an ainm briotanach muintir thuaisceart éireann tá líon mór daoine as éire agus a sliocht lonnaithe ar fud na breataine de réir an daonáireamh tá daoine le pas éireannach acu ina gcónaí i mbreatain nó an daonra sa phoblacht na éireann polaiteoir agus saighdiúir sasanach ab ea oilibhéar cromail nó cromail mar a thugtar air de ghnáth as béarla oliver cromwell aibreán meán fómhair bhunaigh sé deachtóireacht mhíleata sa ú haois agus rialaigh sé sasana albain agus éire mar thiarna cosantóra rugadh cromail i huntingdon i ba le linn dó a bheith ina mhac léinn i sidney sussex college ollscoil cambridge a d iompaigh sé ina phiúratánach toghadh mar bhall parlaiminte é i mí aibreáin bhí sí seo ar na parlaimintí úd a rinne a ndícheall cumhacht an rí a shrianadh baineadh a chumhacht den rí séarlas i agus ghlac an pharlaimint seilbh ar chúrsaí airgid na ríochta bhris cogadh cathartha amach agus ba lena linn a thuill cromail cáil mar cheannaire míleata d éirigh go hiontach leis i gcath marston moor lena mharcshlua ar ar tugadh roundheads d fhág seo a rian ar iompar na saighdiúirí cé gur lean cromail féin tríd is tríd na rialacha cogaidh mar a bhí siad ag an am dá ngéillfeadh baile mór ar an bpointe ní dhéanfaí díobháil dá raibh istigh ann tháinig cromail i dtír in éirinn ar lúnasa ag an rinn gar do bhaile átha cliath bhí long in éineacht leis agus iad lán de shaighdiúirí agus de threalamh tháinig a chliamhain henry ireton ina dhiaidh le seachtó long eile d éirigh le fórsaí na parlaiminte i mbaile átha cliath an chathair a chosaint faoi cheannas an choirnéil michael jones agus bealach isteach a thabhairt do thabhairt do chromail dá bharr bhí sé mar aidhm ag cromail na bailte ba thábhachtaí a ghabháil agus ba ghearr go raibh an chuid ba mhó den oirthear agus den tuaisceart faoi smacht fhórsaí na parlaiminte ghéill mórán bailte móra ach theip ar chromail port láirge a ghabháil agus chaill sé suas le fear sa troid ag cluain meala i mí bealtaine sular ghéill an baile mór ní raibh garastún dhroichead átha a bhí faoi cheannas an tsasanaigh chaitlicigh arthur aston sásta géilleadh nuair a gabhadh an áit faoi dheireadh tar éis ionsaí trom le gunnaí móra maraíodh beagnach duine ar na sráideanna i ndeireadh fómhair tharla sléacht eile i loch garman cé go raibh cromail ag iarraidh socrú a dhéanamh ag an am lean an troid go ceann beagnach trí bliana tar éis do chromail imeacht ar bealtaine ghéill gaillimh i mí aibreán agus ghéill na saighdiúirí deireanacha caitliceacha i mí aibreán coisceadh cleachtadh an chaitliceachais agus má rugadh ar shagart cuireadh chun báis ar an bpointe é meastar gur cuireadh timpeall duine chun na nindiacha thiar mar sclábhaithe tugadh iarracht ar caitlicigh nár d aicme na gceardaithe agus na sclábhaithe iad a chur siar chun connacht nó chun contae an chláir agus ar éigean a fágadh breis is de thalamh na tíre i seilbh na gcaitliceach baineadh feidhm as an ngorta chun na héireannaigh a chloí scriosadh barra agus maraíodh eallach henry ireton agus edmund ludlow a smachtaigh an tír tar éis chromail ach bhí na sasanaigh á gcrá gan stad ag treallchogaithe na tóraithe dream a fuair dídean ar na portaigh agus in iarsmaí na gcoillte tar éis gur briseadh airm an chomhcheangail creidtear go bhfuair cromail bás le seipticéime nó maláire nó fiú nimhiú é cé gur ainmníodh a mhac risteard cromail mar oidhre i gceannas an chomhfhlaithis ní raibh cion ar bith ag muintir na breataine air agus cuireadh séarlas ii ar ais i gcoróin nuair a d fhill sé ón bhfrainc sa bhliain ar eanáir tógadh corp chromail as a uaigh agus cuireadh chun báis arís é ar ordú an rí nua mar dhíoltas ar bhás an rí séarlas i íomhá autograph olivercromwell svg mion ná an abhairt béarla to hell or to connaught baile in iardheisceart chontae loch garman i bpoblacht na héireann is ea ros mhic thriúin tá an baile suite ar an abhainn an bhearú gar do teorainn chontae chill chainnigh tá calafort ann agus is é an tríú bhaile sa chontae i ndiaidh baile loch garman agus inis córthaidh dar le daonáireamh bhí duine ina gcónaí ann is baile suite ar an taobh eile den bearú é ros bearrcon is cosúil go síolraíonn an chuid is sine den bhaile an cuan ón ré roimh mheánaoiseach an chéad lonnaiocht a thagtar ar sna chúinsí staire ná mainistir de chuid naomh abbán sa ú haois san áit a thugtar an baile gaelach inniu air bhíodh ros mhic thriúin mar chuid de chríoch rí laighean an lae diarmaid mac murchadha agus tháinig an baile go mór chun cinn agus na hangla normannaigh i mbarr a réime sa chearn seo den tír tháinig an ridire normannach william marshall agus a bhean chéile isabella de clare i dtír go luath sa ú haois troideadh dhá chath aitheanta i stair na tíre sa bhaile sa bhliain d éirigh le lucht an bhaile cur go láidir i gcoinne léigear de chuid james butler ú diúc urumhan le linn chath ros mhic thriúin chuir oilibhéar cromail an baile faoi smacht na sasanach in athuair áfach sa bhliain anuas ar sin troideadh ceann de na cathanna ba fhuiltí d éirí amach in éirinn sa bhaile cath ros mhic thriúin is stát é kansas agus eascraíonn an t ainm as an bhfocal lakota kansa gur bhrí leis ná muintir an ghaoith aneas atá suite i meániarthar stáit aontaithe mheiriceá is í topeka an phríomhchathair ta teagasc éabhlóid sna scoileanna conspóideach i kansas mar tá neart chríostaíthe bunúsacha ina gcónaí ann shroich francisco vásuez de coronado kansas sa bhliain sa bhliain b fhiú olltáirgeacht an stáit billiún b é luach mheánioncaim an duine ná is eallach cruithneacht sorghum pónaire shoighe muic and arbhar iad na táirgí talmhaíochta is mó is iad trealaimh iompar aerárthach tráchtála agus priobháideach bia próiseáil foilsitheoireacht táirgí cheimiceach innealra feisteas peitriliam agus mianadóireacht na táirgí tionscailíochta is mó ba í máire pádraigín mhic giolla íosa meitheamh i mbéal feirste a rugadh í ina ochtú huachtarán ar éirinn ó go saolaíodh máire pádraigín ní lionnacháin in ard eoin i mbéal feirste ar an meitheamh an duine is sine de naonúr clainne ba í an chéad uachtarán a rugadh agus a tógadh i dtuaisceart éireann is caitliceach í bhí na trioblóidí faoi lán seoil agus í ag fás aníos agus chuir dílseoirí iachall ar mhuintir uí lionnacháin ceantar ard eoin a fhágáil bhain máire céim le dlí amach ó ollscoil na ríona i mbéal feirste sa bhliain agus glaodh chun barra thuaisceart éireann í sa bhliain sa bhliain ceapadh í mar ollamh reid le dlí coiriúil coireolaíocht agus pionóseolaíocht i gcoláiste na tríonóide i mbaile átha cliath sa bhliain phós sí an dr máirtín mac giolla íosa cuntasóir agus fiaclóir tá triúr clainne orthu emma a rugadh sa bhliain agus cúpla justin agus saramai a rugadh sa bhliain d fhill sí ar ollscoil na ríona sa bhliain nuair a ceapadh í mar stiúrthóir ar institiúid an léinn dlí ghairmiúil bhí sí ina hiarrthóir d fhianna fáil in olltoghcán ach níor toghadh í sa bhliain ceapadh í mar an chéad leas seansailéir cúnta mná riamh ar ollscoil na ríona béal feirste d oibrigh sí mar iriseoir cúrsaí reatha agus mar láithreoir raidió agus teilifíse le radio teilifís éireann sa bhliain bhuail máire mhic giolla íosa iar thaoiseach ailbhe mac raghnaill agus roghnaíodh mar iarrthóir fhianna fáil don uachtaránacht í toghadh í mar uachtarán sa bhliain ar samhain insealbhaíodh máire mhic giolla íosa mar ochtú uachtarán na héireann tháinig sí i gcomharbas ar mháire mhic roibín droichid a thogáil an téama a bhain lena huachtaránacht dar léi átoghadh máire mhic giolla íosa ar an deireadh fómhair ba í an t aon iarrthóir a bhí ainmnithe go bailí go hiondúil sa cheimic agus san fhisic tugtar damhna mar shainmhíniú ar aon rud a bhfuil mais aige agus a líonann spás bíodh an rud sin gásach leachtach nó soladach ní chuirtear san áireamh ranníocaíocht i réimse fuinnimh ná fórsa nach mbíonn aitheanta mar dhamhna ann féin cé gur féidir leo cur le mais rudaí tá mórán na cruinne inbhraiteach chomhdhéanta de dhamhna cé nach meastar solas de gnáth a bheith san áireamh sa chomhthéacs seo ar an drochuair i gcomhair cuspóirí eolaíochta bíonn sainmhíniú scaoilte ag damhna is éard atá i ndamhna ná an t ábhar nó an tsubstaint a mbíonn rud ar bith comhdhéanta as is mórghrúpa orgánach iad ainmhithe déantar aicmiú orthu sa ríocht animalia tá heiteratrófacht illcheallacht agus mothálacht dá dtimpeallacht mar thréithe bunúsacha ag an ngrúpa seo tagann an focal ainmhí ón bhfocal laidineach animale a thig ó anima leis an gciall anáil nó anam de réir an aicmithe eolaíoch déantar na hainmhithe uile a chur i ríocht tugtar daoine san áireamh leis na hainmhithe eile ach i ngnáthchaint na ndaoine déantar idirdhealú idir daoine agus na hainmhithe neamh dhaonna tá tréithe ar leith ag ainmhithe lena ndéantar iad a idirdhealú ó bheothaigh eile i dtosach báire is eocarótaigh iad sé sinn le rá go mbíonn cealla casta acu le heisceacht amháin myxozoa is bheothaigh ilcheallacha iad déanann na dhá tréithe seo iad a hindhealadh ó bhaictéir agus tromlach na bprótaisteach freisin tá siad uile heitreatrófach agus díleánn siad bia de gnáth i seoimrín inmhéanach rud a indhealaíonn iad ó phlandaí agus algaí tá siad éagsúil ó na plandaí algaí agus fungais mar ní bhíonn cillbhallaí acu tá gach ainmhí gluaisteach i gcéim éigin dá shaol tá coirp tromlach na n ainmhithe roinnte i bhfíocháin éagsúla a bhfuil féin déanta suas de saghas ceall áirithe tá na néaróga mar fíocháin speisialta a bhfuil le fáil i dtromlach na n ainmhithe a ligean dóibh mothálach cruinn is sách gasta dá dtimpeallacht a bheith acu go minic freisin tá matáin le fáil ins na n ainmhithe amháin freisin mar go ndéanann tromlach na n ainmhithe bia a dhíleá i seomrín inmheánach is minic go mbíonn córas casta acu chun déileail leis an mbia seo baineann ainmhithe úsáid as an atáirgeadh gnéasach agus an atáirgeadh neamhghnéasach cé gur fíor anamh an rud é nach bhfaightear an atáirgeadh gnéasach i ngrúpa ainmhithe fiú más neamh ghnách an nós é tá tréithe eisiach ag ainmhithe ó thaobh forbairt de i mbeagnach gach ainmhí bíonn céim bhlastúil ag an suth rud atá ina saintréith bhitheolaíochta eisiach ag ainmhí freisin de bharr struchtúr a gcealla baineann siad úsáid as go leor gluaiseacht cille i rith a bhforbairt ó ceall singil go suth go ainmhí forbaithe ó thaobh iarsamí de thagann na n ainmhithe ar an bhfód i dtosach báire i gclocha ó a bhfuil níos mó ná milliúin bliain d aois rinneadh an deighilt idir na grúpaí móra d ainmhithe thart ar millúin bliain ó shin agus tá siad fós ag athrú go dtí an lá inniu ní fios go fóil cé chomh gasta a raibh an deighilt seo agus cén cúis a bhí leis ach anois tá na míllúin saghasanna difrúla d ainmhithe ann le réimse fíor leathan slite beatha is gháthoga acu is féidir a rá gur mar dheall ar na trí treithe athluaite an mothálacht ceadaithe ag an gcóras néaróige an gluaiseacht gasta ceadaithe ag na matáin agus an féidreacht chun mórchuid foinsí funnimhe difrúla a úsaid ceadaithe ag an ndíleá inmheánach go raibh an cumas ag na n ainmhithe chun an éabhlóid a dhéanamh sa slí seo is féidir níos mó ná tríocha fileam d ainmhithe a aimsiú ach tá mórchuid d illgnéitheacht na n ainmhithe le fáil i measc dornán beag de ghrúpaí móra i measc na grúpaí seo tá chordata arthropoda mollusca annelida agus nematoda tá go leor d éagsúlacht an ghrúpa le fáil lasmuigh de na grúpaí móra seo áfach is iad seo na spúinsí mara ainmhithe simplí gan aon eagraíocht casta gan fíocháin agus gan siméadracht a mhaireann trí bhia a scagadh ón uisce tá siméadracht ghathach agus eagraíocht bunaithe ar dhá chiseal d fhíocháin mar chuid de na saintréithe is tábhachtaí den ghrúpa seo tá na smugairlí rón na coiréalaigh agus na spíonáin mara mar bhaill den ghrúpa seo tá siméadracht déthaobhach eagraíocht bunaithe ar trí chiseal d fhíocháin agus forbairt an anas ón gcéad oscailt sa suth mar chuid de na saintréithe is tábhachtaí den ghrúpa seo tá na cordaigh agus na eicínideirmigh crosóg mhara agus a gaolta mar bhaill den ghrúpa seo tá siméadracht déthaobhach eagraíocht bunaithe ar trí chiseal d fhíocháin forbairt an bhéal ón gcéad oscailt sa suth agus foladh craicin mar chuid de na saintréithe is tábhachtaí den ghrúpa seo tá arthropoda agus nematoda mar bhaill den ghrúpa seo tá siméadracht déthaobhach eagraíocht bunaithe ar trí chiseal d fhíocháin agus forbairt an bhéal ón gcéad oscailt sa suth mar chuid de na saintréithe is tábhachtaí den ghrúpa seo tá mollusca seilide agus a gaolta agus annelida na péist deighilte mar bhaill den ghrúpa seo tá ról suntasach ag ainmhithe i ngnáthóga éagsula mórthimpeall na cruinne is í an bhitheolaíocht an brainse eolaíochta a dhéanann staidéar ar rudaí beo ar nós na n ainmhithe agus na bplandaí lena n áirítear struchtúr feidhm fás éabhlóid dáileadh agus tacsanomaíocht réimse ollmhór agus eicléicteach is ea an bhitheolaíochta nua aimseartha comhdhéanta de go leor brainsí agus fodhisciplíní mar sin féin in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta tá coincheapa ginearálta agis i gcoiteann áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde agus a chomh dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha go ginearálta aithníonn an bhitheolaíocht an chill mar an t aonad bunúsach den saol géinte mar aonad bunúsach na hoidhreachta agus an éabhlóid mar an t inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú speiceas nua tuigtear freisin inniu go dtagann gach orgánach slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta tríd scála na n orgánach a bhíonn faoi scrúdú agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu scrúdaíonn an bhithcheimic an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha an bhitheolaíocht mhóilíneach na hidirghníomhaíochtaí casta idir móilíní bitheolaíochta an luibheolaíocht bitheolaíocht na bplandaí an bhitheolaíocht na gceall bun bhloic tógála an bheathra uilig an chill scrúdaíonn an fhiseolaíocht feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na bhfíochán na n orgán agus córas orgánach ar n orgánach scrúdaíonn an bhitheolaíocht éabhlóideach na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha agus scrúdaíonn an éiceolaíocht conas a n idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu conas a thagann na speicis agus na hindibhidí ar an saol agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an gcomhshaol roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar fearainn ón mbliain i leith roimhe sin bhí córas na ríochtaí in úsáid ar dtús ba nós dhá ríocht a aithint mar atá ríocht na nainmhithe agus ríocht na bplandaí téann an t aicmiú seo siar go laethanta linnaeus ceannródaí sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta le forbairt na micreascóp aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí agus sa bhliain mhol ernst haeckel bitheolaí gearmánach go dtabharfaí isteach an tríú ríocht ríocht na bprótaisteach mar chatagóir nua bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh dar le haeckel sa bhliain roinn édouard chatton na beothaigh ina dhá n impireacht mar atá impireacht na bprócarót agus impireacht na n eocarót ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh carót nó núicléas ceart sa chill acu ar nós na mbaictéar agus na víreas sa bhliain d aithin herbert copeland ceithre ríocht mar atá ríocht na bplandaí ríocht na n ainmhithe ríocht monera agus ríocht na bprótaisteach dhearc copeland ar na fungais mar phrótaistigh nuair ba dhóigh le haeckel gur plandaí a bhí iontu an chatagóir nua a tháinig in úsáid is é sin monera b ionann é agus na baictéir is na harchaea sa bhliain mhol carl woese córas nua filigineachta inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath mar atá na heobaictéir agus na harchaea ansin bhí sé ríocht ann mar atá ríocht na n ainmhithe ríocht na bplandaí ríocht na bhfungas ríocht na bprótaisteach ríocht na n eobaictéar agus ríocht na n aircéabaictéar an t aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu áfach tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí agus ba é carl woese a chuir bun leis fosta is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa nó trí fhearann de nithe beo ann mar atá na heocaróit harchaea agus na baictéir is iad harchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu fearacht na mbaictéar níl a gcuid aigéad dí ocsairibeanúicléasach adn suite in aon núicléas ceart os a choinne sin áfach trascríobhann siad a gcuid arn aigéad ribeanúicléasach ar bhealach atá níos cosúla le próiseas trascríofa na n eocarót brainse den eolaíocht is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an modh eolaíochta le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste intuartha agus bunaithe ar an taithí eolas eimpíreach agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta cé go mbíonn na horgánaigh bheo an éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir is é sin an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht is é sin an bhithcheimic titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d adaimh charbóin iontu is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t orgánach beo déanta ar an dóigh chéanna is é an t uisce an buntuaslagóir sna beothaigh go léir sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an domhan ach is féidir an cheist a chur an gcaithfidh gach sórt beatha beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile más ann di ar aon nós bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd adn agus arn an t aigéad dí ocsairibeanúicléasach agus an t aigéad ribeanúicléasach prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir cé is moite de na víris comhdhéanta de chealla is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith is é is brí leis an éabhlóid i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain ba é charles robert darwin feabhra aibreán ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir nuair a d fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil on the origin of species by means of natural selection an dóigh a bhforbraíonn na speicis tríd an roghnú nádúrtha sa bhliain rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin is é sin má chreid na heolaithe roimh lá darwin go raibh an nádúr do athraithe is é an síor athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh ba é darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric ó bhí sé in ann fórsa a tiomána is é sin an roghnú nádúrtha a mhíniú go sásúil ach glactar leis go raibh an lámh ag alfred russel wallace i bhforbairt na teoirice chomh maith nuair a fuair na bitheolaithe nua aimseartha amach faoin ngéineolaíocht faoin adn agus faoi mhacasamhlú an adn chuir siad míniú breise leis an scéal mar atá fánaíocht na ngéinte úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí sualannach carolas linnaeus rangaigh linnaeus gach ainmhí agus plánda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas is í an tacsanamaíocht an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo rangaítear na horgánaigh bheo de réír na gcosúlachtaí na ndifríochtaí a bhíonn acu eatarthu go dtí le déanaí bhí cúig phríomhrangú in úsáid na cúig ríochtaí sa lá atá inniu ann áfach bíonn formhór na n eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta rangaítear rudaí beo i dtrí ríocht san tacsanamaíocht nua aimseartha mar seo a leanas archaea i gcéaduair mar archaebacteria baictéir i gcéaduair mar eubacteria eukaryota grúpáiltear géinis i bhfine finte in ord mar seo a leanas speiceas géineas fine ord rang fíleam agus ríocht rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin sé sin homo sapiens tá homo sapiens rangnaithe mar seo ríocht ainmithe fileam chordata rang mammalia ord primates fine hominidae géineas homo speiceas sapiens creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo is é is brí le hoimeastáis ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach tagann an focal bitheolaíocht ó na focail beatha agus eolaíocht ina bhfuil eolaíocht an t ábhar a bhaineann le heolaí duine a phléann le heolas tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha eorpacha eile a thagann ó na focail ghréigise os bios rud beo agus oos logos cuntas réasúnta is eagraíocht idirnáisiúnta pholaitiúil agus eacnamaíochta é an taontas eorpach ae tá seacht dtír is fiche ann agus iad ar fad lonnaithe i mór roinn na heorpa tá daonra de thuairim is milliún aige is é aontaithe san éagsúlacht a mhana is é an euro an t airgeadra i bhformhór na dtíortha san aontas eorpach déantar bealtaine a cheiliúradh ar fud an aontais mar lá na heorpa bunaíodh an taontas eorpach sa bhliain nuair a síníodh conradh maastricht ina dhiaidh sin ba mhinic a n úsáideadh an frása an taontas eorpach agus tagairt á dhéanamh don aontas eorpach agus don chomhphobal eorpach in éineacht is le conradh maastricht a athraíodh ainm an chomhphobail ó chomhphobal eacnamaíochta na heorpa go dtí an comhphobal eorpach tháinig deireadh leis an idirdhealú seo nuair a tháinig conradh liospóin i bhfeidhm sa bhliain tá dtír neamhspleácha ceannasacha san aontas eorpach agus tugtar ballstáit orthu is iad na tíortha seo a leanas ballstáit an aontais eorpaigh an bheilg an bhulgáir an chipir an chróit an danmhairg an eastóin éire an fhionlainn an fhrainc an ghearmáin an ghréig an iodáil an ísiltír an laitvia an liotuáin lucsamburg málta an pholainn an phortaingéil an ostair an rómáin poblacht na seice an tslóvaic an spáinn an tslóivéin an tsualainn agus an ungáir glacadh leis an ríocht aontaithe mar bhallstát ó go dtí eanair na bliana nuair a dh fhágadar an taontas tá cúig thír ann atá ina n iarrthóirí oifigiúla sin iad an íoslainn an mhacadóin thuaidh montainéagró an tseirbia agus an tuirc thug an albáin a iarratas don ae i mí aibreáin agus glactar leis an bhoisnia heirseagaivéin go hoifigiúil mar iarrthóirí ionchasacha tá an chosaiv luaite ag an gcoimisiún eorpach mar iarrthóir ionchasach ach ní luann sé mar thír neamhspleách í mar ní thugann gach ballstát aitheantas di mar thír neamhspleách atá scartha ón tseirbia caithfear coinníollacha áirithe a chomhlíonadh sula bhféadfaidh tír nua dul isteach san ae shocraigh an chomhairle eorpach na coinníollacha seo i agus tugtar critéir chóbanhávan orthu is iad na coinníollacha ná ní shonraíonn an creat atá anois ann conas is féidir le tír imeacht as an ae cé gur fhág an ghraonlainn críoch na danmhairge i ach tá nós imeachta foirmiúil ina leith sin i gconradh liospóin cé nach bhfuil an íoslainn lichtinstéin an iorua agus an eilvéis ina mballstáit san ae tá caidreamh comhlachais acu leis an ae is páirt den mhargadh aonair iad an íoslainn lichtinstéin agus an iorua mar tá siad i limistéar eacnamaíochta na heorpa agus tá naisc den chineál céanna ag an eilvéis trí chonradh déthaobhach maidir leis na micreastáit eorpacha úsáideann andóra monacó san mairíne agus cathair na vatacáine an euro dh fhág an ríocht aontaithe an taontas eorpach ar an aonú lá is tríocha d eanair mar thoradh ar an reifreann a tharla i meitheamh inar vótáil tromlach beag ar son an taontas a fhágáil san am i láthair glactar leis go mbeidh idirthréimhse ann idir feabhra agus deireadh mhí na nollag agus le linn an ama seo beidh idirbheartaíocht ar bun idir ionadaithe an dá thaoibh le go n aontófar comhaontú trádála ionas gur féidir le comhlachtaí leanstan ar aghaidh lena gcuid ghnó as seo amach trasna na teorainne idir éirinn agus tuaisceart éireann mar a ghní siad faoi láthair ní hionann críoch an ae agus críoch na heorpa mar tá cuid den mhór roinn nach bhfuil san ae mar shampla an íoslainn an ríocht aontaithe an eilvéis an iorua agus an rúis eorpach níl gach páirt de na ballstáit san ae cé gur cuid de mhór roinn na heorpa iad mar shampla oileáin fharó ar le ríocht na danmhairge iad ach nach cuid den ae iad cé go bhfuil roinnt críoch ann nach bhfuil i limistéar geografach na heorpa ach a bhfuil socruithe comhlachais eatarthu agus na ballstáit níl siad san ae féin mar shampla an ghraonlainn aruba agus aintillí na hísiltíre tá roinnt críoch thar lear ar cuid den ae iad cé nach bhfuil siad i limistéar geografach na heorpa mar atá na hasóir na hoileáin chanáracha ceuta guáin na fraince guadeloupe maidéara martiniue melilla agus la réunion is ciliméadar cearnach achar an aontais eorpaigh níl ach sé thír ar domhan níos mó ná críoch iomlán an ae is é mount blanc sna halpa an bhinn is airde san aontas agus tá sé méadar os cionn leibhéal na farraige tá ciliméadar de chósta ag an ae is ag an aontas atá an dara cósta is faide ar domhan is é cósta cheanada an ceann is faide roinntear teorainn an aontais le thír eile nach ballstáit den aontas iad tá ciliméadar de theorainn ann an cúigiú teorainn is faide ar domhan agus críocha thar lear na mballstát á gcur san áireamh tá beagnach gach cineál aeráide san ae mar sin ní féidir gnáthaeráid a lua leis an ae ina iomláine go deimhin tá cónaí ar fhormhór an daonra i limistéir ina bhfuil aeráid mheánmhuirí deisceart na heorpa aeráid mheasartha aigéanach iarthar na heorpa nó aeráid ilchríochach teo shamhraidh oirthear na heorpa níl catalóg de chearta bunúsacha ag an ae i láthair na huaire ach tugann cúirt bhreithiúnais na gcomhphobal eorpach breithiúnais faoi chearta bunúsacha a thagann as na traidisiúin bhunreachtúla atá i gcoiteann ag na ballstáit agus is féidir léi reachtaíocht an ae a chur ó bhailíocht mura ngéilleann sí do na cearta bunúsacha sin cé gur féidir a rá go bhfuil cód neamhscríofa de chearta bunúsacha ag an ae rinneadh iarracht ó am go chéile catalóg scríofa a bhunú i d ullmhaigh an ae an chairt um chearta bunúsacha cé gur coinníoll ballraíochta den ae é daingniú an choinbhinsiúin eorpaigh um chearta an duine níl an ae faoi chumhdach an choinbhinsiúin fós sa bhliain tá idirbheartaíocht ar siúl idir an dá thaobh níor stop sé sin an chúirt bhreithiúnais ó aitheantas a thabhairt do na prionsabail atá i bpáirt ag na ballstáit uile i e an coinbhinsiún um chearta an duine agus is dealraitheach go mbíonn aird ag gcúirt bhreithiúnais agus an gcúirt eorpach um chearta an duine ar rialuithe a chéile chun a áirithiú nach bhíonn a gcásdlí ar neamhréir lena chéile tá ról ag an ae i mbeartas eachtrach agus mar sin seasann sé dá bhallstáit san eagraíocht dhomhanda trádála ag chomhdhálacha g agus sna náisiúin aontaithe tá thír den ae ina mbaill d ecat tá ról aige chomh maith sa réimse ceartais agus gnóthaí baile ina n áirítear díothú rialaithe pas idir roinnt ballstát faoi chomhaontú schengen oibríonn an ae trí chóras croschineáil sin meascán idir rialtais agus fornáisiúnachais i roinnt réimsí braitheann an taontas ar chomhaontú idir na ballstáit ach tá eagrais fornáisiúnacha ann chomh maith agus is féidir leo cinntí a dhéanamh gan aontoilíocht idir gach rialtas náisiúnta tá coimisiúin na heorpa parlaimint na heorpa comhairle an aontais eorpaigh an chomhairle eorpach cúirt bhreithiúnais an aontais eorpaigh cúirt bhreithiúnais na gcomhphobal eorpach go dtí agus an banc ceannais eorpach ar na hinstitiúidí is tábhachtaí san ae toghtar an parlaimint gach cúig bliana agus is iad saoránaigh an ae a vótálann deirtear go minic go bhfuil limistéar freagrachta ar an ae nó colúin mar a dtugtar orthu is iad beartais bhunaidh an chomhpobail eorpaigh atá sa chéad cholún agus is é an comhbheartas eachtrach agus slándála atá sa dara colún ar dtús ba ceartas agus gnóthaí baile a bhí sa tríú colún ach is comhar póilíneachta agus breithiúnach in ábhair choiriúla a dtugtar anois air de bharr athruithe ar tugadh isteach le conarthaí amstardam agus nice d fhéadfaí cur síos ar an dara agus an tríú colún mar cholúin idir rialtasacha mar nach bhfuil ról mór ag an gcoimisiún ag parlaimint na heorpa ná ag an gcúirt bhreithiúnais ar institiúidí fhornáisiúnta iad iontu sna colúin sin tá ról ceannaireachta ag comhairle an aontais eorpaigh nó comhairle na nairí mar a dtugtaí uirthi agus ag an gcomhairle eorpach na ceannairí stáit agus rialtais agus is institiúidí idir rialtasacha iad sin déantar an chuid is mó de ghníomhachtaí an ae faoin gcéad cholún colún an chomhphobail tá an tionchar is mó ag na hinstitiúidí fornáisiúnta sa cholún sin agus déileálann an colún lena lán cúrsaí eacnamaíochta tá gníomhachtaí an ae rialaithe trí roinnt institiúidí agus comhlachtaí comhlíonann siad na cúraimí agus na beartais atá sainithe sna conarthaí faigheann an ae a cheannasaíocht pholaitiúil ón gcomhairle eorpach na ceannairí stáit nó rialtais i dteannta le huachtarán an choimisiúin is é nó í an ceannaire rialtais a dhéanann ionadaíocht ar an mballstát de ghnáth ach i réimsí áirithe agus i gcás cúpla ballstát tugtar an t údarás sin don cheannaire stáit tá cúnamh le fáil ag gach ionadaí ballstáit ó aire gnóthaí eachtracha a thíre féin úsáideann an chomhairle a ról ceannaireachta chun conspóidí idir na ballstáit agus na hinstitiúidí mar aon le géarchéim agus easaontais pholaitiúla faoi cheisteanna agus faoi bheartais chonspóideacha a réiteach is uachtaránach ar bhonn uainíochta a bhíonn ar an gcomhairle bíonn gach ballstát ina sheal féin ina uachtarán ag an gcomhairle ar feadh sé mhí agus le linn an ama sin eagraíonn siad cruinnithe na comhairle eorpaí agus chomhairle an aontais eorpaigh comhairle na nairí is iondúil go dtapaíonn an ballstát a bhíonn i gceann na huachtaránachta a dheis chun clár oibre áirithe a stiúradh mar shampla leasú eacnamaíochta athchóiriú an ae nó méadú agus lánpháirtiú eorpach a chur chun cinn bíonn cruinniú ag an gcomhairle eorpach ceithre huaire sa bhliain ag comhdhálacha eorpacha mar a thugtar orthu ní hionann an chomhairle eorpach agus comhairle na heorpa eagraíocht idirnáisiúnta atá neamhspleách ar an ae ach is comhalta de chomhairle na heorpa ballstáit uile an aontais eorpaigh dá réir sin tá coinbhinsiúin srl chomhairle na heorpa ina gceangal go hindíreach ar an aontas eorpach is é an coimisiún eorpach feidhmeannas an ae agus tá sé freagrach as reachtaíocht a thionscnamh agus gnóthaí an ae a reáchtáil ó lá go lá tá sé ceaptha go ngníomhódh an coimisiún ar son leasa an ae ina iomláine murab ionann agus an chomhairle eorpach nó comhairle an aontais eorpaigh a bhfuil an claonadh iontu a bheith dílis dá leas náisiúnta féin deirtear gurb é an coimisiúin is údar spreagtha do lánpháirtiú na heorpa faoi láthair tá gcoimisinéir duine as gach ballstát sa choimisiún agus tá a réimse freagrachta beartais féin ag gach duine díobh cuireann gach ballstát a n ainmniúchán féin don choimisiún faoi bhráid na comhairle ag gníomhú di ina gceannairí stáit nó rialtais agus bíonn de chúram ar pharlaimint na heorpa agus ar an gcomhairle eorpach uachtarán an choimisiúin agus an coláiste de choimisinéirí a fhormheas sa lá atá inniu is comhcheangal an láir idir páirtí eorpach an phobail lár dheas páirtí sóisialta na heorpa lár chlé agus comhaontas liobrálach daonlathach na heorpa lár liobrálach atá ag rialú sa choimisiún agus suíomhanna as san iomlán pharlaimint na heorpa acu is í parlaimint na heorpa tionól díreach tofa an ae is é a ról ná an coimisiún eorpach a fhormheas nó a scoireadh in éindí leis an gcomhairle eorpach agus reachtaíocht curtha roimpi ag an gcoimisiún a phlé agus a vótáil toghann saoránaigh an ae na feisire de pharlaimint na heorpa fpe go díreach gach bliana cé go dtoghtar na fpe ar bhonn náisiúnta suíonn siad de réir grúpaí pholaitiúla seachas de réir a náisiúntachta tá líon seasta feisirí ag gach tír ar thogra ón gcoimisiún ritheann an pharlaimint agus an chomhairle comhairle an aontais eorpaigh reachtaíocht go comhpháirteach i limistéir áirithe tugtar an chomhchinnteoireacht air seo ó tháinig conradh liospóin i bhfeidhm tá réimse na comhchinnteoireachta seo leathnaithe go dtína lán réimsí eile go deimhin is í an chomhchinnteoireacht a bheidh mar an gnáthnós reachtaíochta tá de chumhacht ag an bparlaimint chomh maith an coimisiún a cháineadh as míghníomh agus féadfaidh sí diúltú glacadh le buiséad an ae is é uachtarán pharlaimint na heorpa a ghníomhaíonn mar cheann comhairle sa pharlaimint agus déanann sí nó sé ionadaíocht ar an bparlaimint sa tsaol mór toghann na fpeanna an t uachtarán agus na leasuachtaráin gach dhá bhliain go leith is í comhairle an aontais eorpaigh údarás reachtach an ae a ngníomhaíonn an pharlaimint i gcomhpháirt léi i réimsí áirithe déantar ionadaíocht ar gach ballstát ar an gcomhairle tríd an aire atá freagrach as an ábhar atá á phlé a bheith i láthair tarlaíonn sé amanna go mbíonn feidhmeannaigh státseirbhíse i láthair thar ceann na nairí mar shampla tá an chomhairle talmhaíochta comhdhéanta de na hairí talmhaíochta agus mar sin de cé go gcruinníonn an chomhairle i gcomhdhéanaimh dhifriúla meastar gur aon institiúid amháin í dá bharr sin feidhmíonn an chomhairle na feidhmeanna cur chun feidhme maidir leis an gcomhbheartas eachtrach agus slándála tá an chraobh bhreithiúnach déanta de chúirt bhreithiúnais na gcomhphobal eorpach cbe is cúirt bhreithiúnais an aontais eorpaigh a thugtar uirthi i gconradh liospóin agus chúirt chéadchéime le chéile léirmhíníonn siad conarthaí agus dlí an ae agus cuireann siad i bhfeidhm iad déileálann an chúirt chéadchéime den chuid is mó le cásanna ó phearsana aonair agus ó chomhlachtaí agus déileálann an cbe le cásanna ó na ballstáit na hinstitiúidí agus cásanna a tharchuirtear chuici ó chúirteanna na mballstát níl an dá abairt seo baileach cruinn le ceartú ní féidir achomharc a dhéanamh ó bhreith na cúirte céadchéime ach ar phonc dlí amháin tá binse speisialta ann freisin a dhéileálann le cásanna na seirbhíse poiblí ar leibhéal na heorpa tá córas dlí an ae bunaithe ar shraith conarthaí is leis na conarthaí sin a cruthaíodh an comhphobal eorpach agus an taontas eorpach leasaíodh iad roinnt uaireanta le conarthaí leasaithe nó le conarthaí aontachais i e conarthaí a lig ballstáit nua isteach sa chomhphobal aontas conarthaí a thugann cumhacht atá iontu agus leagann siad aidhmeanna beartais leathana amach agus cruthaíonn siad institiúidí a bhfuil na cumhachtaí dlíthiúla is gá acu chun na haidhmeanna sin a chur i bhfeidhm cuimsíonn na cumhachtaí dlíthiúla seo an cumas reachtaíocht a achtú bíonn cuid den reachtaíocht seo infheidhme go díreach sna ballstáit agus bíonn cuid eile di a shonraíonn creat a gcaithfidh na ballstáit a ndlíthe féin a rith chun an sprioc iontu a chomhlíonadh ní mór do na cúirteanna náisiúnta na conarthaí atá daingnithe ag an mballstát a fhorghníomhú agus dá réir sin na dlíthe atá achtaithe faoi na conarthaí fiú mura mbíonn siad ag teacht le dlíthe náisiúnta is rialacháin agus treoracha príomhghníomhartha reachtacha an ae ní bhíonn ar bhallstát beart feidhmiúcháin ar bith a dhéanamh chun go dtiocfadh rialachán i bhfeidhm ina gcríoch féin nuair a thagann siad i bhfeidhm bíonn tús áite acu ar fhorálacha sa dlí náisiúnta a d fhéadfadh a bheith ar neamhréir leo maidir le treoracha bíonn ar na ballstáit toradh áirithe a chur i gcrích ach fágtar fúthu féin an slí leis an toradh sin a chur i gcrích nuair a chaitear an tréimhse ama a bhíonn sonraithe chun treoir a thrasuíomh sa dlí náisiúnta uaireanta agus faoi choinníollacha áirithe gabhann éifeacht dhíreach leis an treoir i ndlí náisiúnta an bhallstáit sin gníomhartha dlíthiúla is ea cinntí agus dírítear chuig pearsana nó cuideachtaí sonraithe iad úsáidtear de ghnáth iad i ndlí na hiomaíochta nó rialuithe ar chabhracha stáit ach úsáidtear go minic iad le haghaidh cúrsaí nós imeachta nó riaracháin laistigh de na hinstitiúidí tá feidhm dhlíthiúil chothrom ag rialacháin treoracha agus cinntí agus tá feidhm acu gan céimiúlacht fhoirmiúil tá ról tábhachtach ag cúirteanna náisiúnta na mballstát maidir le forghníomhú na ndlíthe ae deirtear sna conarthaí go ngníomhóidh an ae agus na cúirteanna náisiúnta de mheon dlúthpháirtíochta is féidir leis na cúirteanna náisiúnta iarraidh ar an gcúirt bhreithiúnais réamhrialú a thabhairt ar léiriú nó bailíocht reachtaíochta an ae má mheasann an chúirt go bhfuil gá le cinneadh ar an gceist ionas go bhféadfaidh sí breithiúnas a thabhairt ach is ag cúirteanna an ae amháin atá an ceart a dhearbhú go bhfuil reachtaíocht an ae neamhbhailí tá margadh aonair ag an ae agus forbraíodh é sin trí chóras caighdeánaithe dlíthe atá i bhfeidhm i ngach ballstát ráthaíonn na dlíthe sin saorghluaiseacht daoine seirbhísí earraí agus caipitil tá comhbheartas trádála comhbheartas talmhaíochta comhbheartas iascaigh chomh maith le beartas forbartha réigiúnaí i bhfeidhm san aontas chruthaigh an ae margadh eacnamaíochta aonair ar fud chríocha a ballstáit faoi láthair úsáidtear airgeadra aonair in bhallstát limistéar an euro meastar gur eacnamaíocht aonair í eacnamaíocht an ae i bhí oltáirgeacht intíre otn ainmniúil de us trilliún ag an ae ba shin de tháirgeacht eacnamaíochta iomlán an domhain agus mar sin tá an eacnamaíocht is mó ar domhan ag an ae de réir otn ainmniúil is í eacnamaíocht an ae an dara bloc trádála eacnamaíochta is mó ar domhan ó thaobh luacháil ppp de otn chomh maith leis sin is é an t onnmhaireoir earraí is mó ar domhan é an dara allmhaireoir is mó ar domhan agus an páirtí trádála is mó do roinnt tíortha móra mar an india agus an tsín aontaíonn na ballstáit buiséad an aontais eorpaigh ar bhonn ilbhliantúil tar éis dóibh togra a fháil ón gcoimisiún eorpach d imigh an buiséad deiridh in éag i agus caithfear buiséad nua a aontú do na blianta cuireadh tús leis na pléite ar an mbuiséad nua i clúdóidh an socrú nua buiséad d aontas ina bhfuil seacht mballstát is fiche le leibhéil éagsúla forbartha eacnamaíochta agus sóisialta bainte amach acu maidir le forbairt talmhaíochta agus tuaithe de tá an comhbheartas talmhaíochta ar a dtugtar an cap nó an common agricultural policy as béarla á athchóiriú faoi láthair bunaíodh creat dleathach ar ar tugadh an comhbheartas iascaigh nó common fisheries policy cfp i seo an beartas faoina bhfuil forbairt na n earnálacha iascaigh curtha i bhfeidhm rinneadh athbhreithniú agus athchóiriú air sa bhliain agus arís ag deireadh na bliana tá an bhéim curtha ar chaomhnú agus ar fhorbairt stoic sa cfp is iad seo institiúidí an ae mar atá faoi chonradh liospóin déantar institiúid freisin de is iad seo comhlachtaí an ae mar atá measadh i mí eanáir go raibh duine ina gcónaí sna mballstát in eanáir na bliana bhí duine ina gcónaí sna mballstát tá de dhaonra an domhain ina gcónaí san ae ach ní chlúdaíonn an ae ach de thalamh an domhain tá dlús daonra de km míle cearnach ag an ae tá an trian de shaoránaigh an ae ina gcónaí i gcathracha a bhfuil thart ar milliún duine iontu agus cónaíonn i limistéir uirbeacha go ginearálta tá níos mó cathracha domhanda san ae ná mar atá in aon réigiún eile ar domhan tá chathair san ae a bhfuil daonra os cionn milliún duine iontu chomh maith le cathracha móra tá roinnt réigiún san ae a bhfuil dlús ard daonra iontu áiteanna a bhfuil roinnt cathracha gar dá chéile agus a bhfuil limistéir mhóra ina gceart féin cruthaithe acu na réigiúin is mó ná rhine ruhr kln dortmund dsseldorf srl ina bhfuil timpeall agus milliún duine randstad amstardam rottardam an háig utrecht srl ina bhfuil timpeall agus milliún duine an réigiún frankfurt rhein main frankfurt wiesbaden srl ina bhfuil timpeall agus milliún duine an muileata pléimeannach limistéar uirbeach idir antwerpen an bhruiséil leuven agus gent ina bhfuil timpeall agus milliún duine réigiún tionsclaíoch na siléisea uachtair katowice sosnowiec srl ina bhfuil timpeall agus milliún duine agus an réigiún oresund cóbanhávan an danmhairg agus malm an tsualainn ina bhfuil timpeall agus milliún duine tá teanga oifigiúil agus oibre ag an ae béarla bulgáiris cróitis danmhairgis eastóinis fionlainnis fraincis gaeilge gearmáinis gréigis iodáilis laitvis liotuáinis máltais ollainnis polainnis portaingéilis rómáinis seicis slóivéinis slóvaicis spáinnis sualainnis agus ungáiris aistrítear doiciméid thábhachtacha mar shampla reachtaíocht go gach teanga oifigiúil déanann parlaimint na heorpa aistriúchán i ngach teanga ar dhoiciméid agus ar a seisiúin iomlánacha ní úsáideann roinnt institiúidí eile ach cúpla teanga mar theangacha inmheánacha oibre is iad na ballstáit atá freagrach as an bpolasaí teanga ach cuireann institiúidí an ae béim ar theangacha eile a fhoghlaim is í an ghearmáinis an teanga is mó a labhraítear mar theanga dhúchais timpeall agus milliún duine ó agus ansin leanann iodáilis agus fraincis bhíodh an béarla sa dara háit sular fhág an ríocht aontaithe an taontas in eanáir labhraíonn níos mó ná leath de dhaonra an ae béarla agus mar sin is é an teanga iasachta is mó labhartha san aontas é leanann an ghearmáinis agus an fhraincis is féidir le de shaoránaigh eorpacha comhrá a choinneáil i dteanga eile seachas a dteanga dhúchais teangacha ind eorpacha is ea formhór theangacha oifigiúla an ae seachas an eastóinis an fhionlainnis agus an ungáiris den fhine úralach agus máltais ar teanga seimíteach í scríobhtar an chuid is mó de theangacha oifigiúla an ae san aibítir laidineach seachas bulgáiris a scríobhtar san aibítir chirileach agus an ghréigis a scríobhtar san aibítir gréagach chomh maith leis na theanga oifigiúil tá timpeall teanga réigiúnacha agus neamhfhorleathana san aontas á labhairt ag timpeall milliún duine as na teangacha sin is féidir le saoránaigh comhfhreagras a dhéanamh le príomhinstitiúidí an ae i dteangacha réigiúnacha na spáinne catalóinis bascais agus gailísis i ngaeilge na halban agus sa bhreatnais cé go dtugann cláir an ae tacaíocht do theangacha réigiúnacha agus neamhfhorleathana is ceist do na ballstáit féin é cosaint na dteangacha úd seachas na teangacha réigiúnacha labhraíonn pobail imirceacha sna ballstáit a lán teangacha ó chodanna eile den domhan tuircis araibis rúisis urdais beangáilis hiondúis tamailis úcráinis puinseáibis agus teangacha balcánacha tá a lán seanphobal imirceach dátheangach níl aon aitheantas nó stádas foirmiúil ag teangacha imirceacha san ae nó i dtíortha an ae ach ó tá na teangacha sin i dteideal tacaíocht a fháil ó rannóg teagaisc teangacha an ae clár foghlama saoil is comhlacht tuata é an ae agus mar sin níl aon nasc foirmiúil aige le haon chreideamh agus ní luaitear aon chreideamh in aon chonradh atá faoi láthair ann nó atá beartaithe i rith pléití faoi dhréacht téacsanna an bhunreachta don eoraip agus níos déanaí chonraidh liospóin bhí tograí ann chun an chríostaíocht agus nó dia a lua i mbrollach an téacs ach sa deireadh diúltaíodh do na tograí sin is é an fáth go bhfuil béim mar sin ar chríostaíocht ná gurb í an chríostaíocht an creideamh is fairsinge san eoraip agus mar sin san ae cuimsítear na reiligiúin seo a leanas leis an gcríostaíocht an eaglais chaitliceach rómhánach iomad eaglaisí protastúnacha go háirithe i dtuaisceart na heorpa agus an eaglais cheartchreidmheach in oirdheisceart na heorpa tá creidimh eile san ae mar ioslam agus giúdachas measadh go raibh daonra moslamach de mhilliún duine san eoraip i agus daonra giúdach de níos mó ná milliún duine de réir pobalbhreitheanna eurobarometer ó eurostat tá claonadh éigin i dtreo an chreidimh ag formhór shaoránaigh an ae ach ní mheasann ach díobh gur rud tábhachtach é tá an méid aindiachaithe i measc an phobail i gcoitinne san eoraip ag méadú agus tá laghdú ag teacht ar an mballraíocht in eaglaisí agus freastal ar sheirbhísí diaga dar le eurobarometer i as na ballstát ag an am sin chreid de na daoine i ndia chreid i spioradáltacht éigin agus ní raibh aon chineál chreidimh ag de na daoine ba iad poblacht na seice agus an eastóin na tíortha ina raibh an líon daoine ba lú creidimh i bpoblacht na seice agus san eastóin ba iad málta an chipir agus an rómáin na tíortha ba reiligiúnda caitliceach i málta agus de shaoránaigh na cipire agus na rómáine ag creideamh i ndia ar fud an ae ba i measc na mban ba mhí a bhí creideamh le sonrú agus is airde a céatadán de dhaoine a chreid sna catagóirí seo a leanas daoine aosta daoine a fuair oiliúint reiligiúnda daoine a d fhág an scoil ag bliana d aois le hoideachas bunúsach agus na daoine den eite dheas creidimh tábhachtacha eile san ae is ea an búdachas an hiondúchas agus an saíceachas tá an hiondúchas agus an saíceachas an láidir sa ríocht aontaithe tar éis dheireadh an dara cogaidh domhanda ceapadh go mbeadh sé níos fearr an eoraip a aontú chun éalú ón náisiúnachas antoisceach a scrios an mhór roinn ceann de na hiarrachtaí ba ea an comhphobal eorpach do ghual agus do chruach rialú lárnaithe na seantionscal náisiúnta guail agus cruach a bhí mar phríomhaidhm ag an gcomhphobal agus dearbhaíodh gurbh í an chéad chéim í chun cónaidhm eorpach a bhaint amach ba iad an bheilg an fhrainc an iodáil lucsamburg an ísiltír agus an ghearmáin thiar na ballstáit a bhunaigh an comhphobal d eascair an tae as an gcomhphobail eorpach do ghual agus do chruach agus as conarthaí na róimhe bunaíodh an cegc sa bhliain le sé thír agus síníodh conarthaí na róimhe sa bhliain síníodh dhá chonradh sa róimh an conradh cee agus conradh euratom ó shin i leith tá méadú ag teacht ar an ae agus ar an gcumhacht atá aige maidir le beartais nua cruthaíodh dhá chomhphobal eile i comhphobal eacnamaíochta na heorpa cee a chruthaigh aontas custaim agus an comhphobal eorpach d fhuinneamh adamhach a cruthaíodh chun chomhoibriú maidir le forbairt fuinnimh núicléach a chothú i chruthaigh conradh na brúiséile sraith amháin institiúidí do na trí chomhphobal anois tugadh na comhphobail eorpacha ar na trí chomhphobal ach tugadh an comhphobal eorpach orthu go coitianta i mhéadaigh líon na mballstát nuair a chuaigh an danmhairg éire agus an ríocht aontaithe leis an gcomhphobal tháinig an iorua ar chomhréiteach ag an am céanna ach d fhan sí as an gcomhphobal de dheasca torthaí reifrinn i bhí toghchán díreach daonlathach do pharlaimint na heorpa ann den chéad uair chuaigh an ghréig an spáinn agus an phortaingéil leis an gcomhphobal sna idí i cruthaíodh comhaontú schengen lenar díothaíodh rialacha pas idir an chuid is mó de na ballstáit i thosaigh an ce ag úsáid na brataí eorpaí agus shínigh na ceannairí stáit nó rialtais an ionstraim eorpach aonair i tar éis don chuirtín iarainn treascairt athaontaíodh an ghearmáin agus mar sin chuaigh an ghearmáin thoir isteach sa chomhphobal aontaíodh critéir chóbanhávan critéir a bheadh i le comhlíonadh ag na tíortha a bheadh ag iarraidh teacht isteach sa chomhphobal eorpach mar a tugadh air an tráth sin bunaíodh an taontas eorpach go foirmiúil nuair a tháinig conradh maastricht i bhfeidhm an samhain sa bhliain chuaigh an ostair an tsualainn agus an fhionlainn isteach san ae socraíodh rátaí malairte na n airgeadraí náisiúnta leis an euro i dtíortha limistéar an euro ar an nollaig ansin sa bhliain ghabh nótaí agus boinn euro ionad airgeadraí náisiúnta i de na ballstáit ag an am tá méadú tagtha ó shin ar an limistéar euro agus anois tá thír ann ghlac an tslóivéin leis an euro sa bhliain fógraíodh go raibh na deighiltí polaitiúla idir oirthear agus iarthar na heorpa leigheasta ar deireadh tráth a tháinig dtír nua isteach san aontas eorpach in i tharla an méadú ba mhó go dtí seo nuair a chuaigh málta an chipir an tslóivéin an eastóin an laitvia an liotuáin an pholainn poblacht na seice an tslóvaic agus an ungáir isteach san aontas an eanáir chuaigh an rómáin agus an bhulgáir san aontas bhuail géarchéim airgeadais an geilleagar domhanda i meán fómhair dhaingnigh tíortha uile an aontais eorpaigh conradh liospóin shín ceannairí bhallstáit na heorpa conradh liospóin i mí na nollag sa bhliain céanna chun ionad bhunreacht na heorpa a ghabháil tháinig sé i bhfeidhm in dá bharr sin bhíothas in ann institiúidí nua aoiseacha agus modhanna oibre éifeachtúla a chur ar bun don aontas eorpach ar an iúil chuaigh an chróit isteach san aontas d éirigh an ríocht aontaithe as ballraíocht an aontais eorpaigh ar ú eanáir bliana go leith i ndiaidh don reifreann ballraíochta i meitheamh an cinneadh a dhéanamh scaradh ón chomhphobal eorpach go nuige seo is í an ra an t aon tír a d fhág an taontas beidh idirthréimhse bheartaíochta ar siúl idir seo agus deireadh chun teacht ar shonraithe chun margadh trádála a chur ar bun idir an ra agus an tae feasta is éard is planda ann ar a dtugtar freisin planda glas nó viridiplantae sa laidin ná orgánach ilcheallach den ríocht plantae cruthaíonn siad clád a fholaíonn na plandaí bláthanna buaircínigh agus gimnispeirmí eile raithneacha garbhógaí anthocerotophyta marchantiophyta agus caonaigh chomh maith leis na algaí glasa ag brath ar shainmhíniú dhealaigh arastotail gach uile rud beo i ndá dhream plandaí a bheith de ghnáth gan baill céadfaigh agus gluaiseacht agus ainmhithe d aithin an córas linnaeus dhá ríocht an ríocht vegetabilia níos déanaí plantae agus an ríocht animalia ina dhiaidh sin áfach rinneadh trí ríocht eile prokaryotae proctista agus fungae ón ríocht plantae seo a leanas na ceithre phríomhfhíleam i ríocht na bplandaí is orgánach eocarótach é an fungas a bhaineann leis an ríocht fungi is grúpa monaifíléiteach iad na fungais a dtugtar eumycota fíor fhungais nó eumycetes orthu agus iad difriuil leis na slam mhúscáin myxomycetes agus na huisce mhúscáin oomycetes is deacair fungais a thabhairt faoi deara tá siad beag agus maireann san ithir ar ábhar marbh agus ar rudaí beo is mór an bhaint atá acu le lobhadh agus le hathchúrsáil cothaitheach is féidir cuid acu a ithe agus is maith an sás chun laibhiniú agus chun coipeadh iad baintear feidhm astu freisin chun antaibheathaigh agus eimsímí tionsclaíocha a dhéanamh tugtar an mhíceolaíocht ar an disciplín bitheolaíoch a bhaineann le staidéar na bhfungas agus is minic a luaitear leis an luibheolaíocht é cé gur gaire na fungais d ainmhithe ná do phlandaí tá an iliomad saghsanna ann tá cuntas foirmiúil le fáil ar thimpeall spéiceas ach níl láneolas againn fós ar éagsúlacht na bhfungas de ghnáth cuirtear atáirgeadh gnéasach agus éignéasach i gcrích trí spórú agus is minic sain struchtúir nó spórthorthaí ann chuige chuaigh de chumas roinnt fungas struchtúr atáirgeach a chruthú agus nuair a shíolraíonn siad ní bhíonn ann ach atáirgeadh fásúil fásann an chuid is mó de na fungais mar hífí filiméid atá idir micriméadar trasna agus a fhéadann a bheith cúpla ceintiméadair ar fad fásann hífí as a mbarr agus tagann na hífí nua amach ina gcraobhacha agus fásann mícéiliam gréasán hífí dá bharr is féidir le hífí a bheith fochrach nó céanaicíteach tá hífí fochracha roinnte ina ranna a bhfuil fochraí eatartha agus núicléas nó roinnt núicléas i ngach roinn tá póir idir na ranna a ligeann do chíteaplasma d organáidí agus do núicléis dul siar agus aniar os a choinne sin is cealla ilnúicléacha iad na hífí céanaicíteacha fungais oirdheisceart na hastráile ceann de na stát de chuid stát aontaithe mheiriceá is ea nua eabhrac is é albany príomhchathair an stáit agus is í cathair nua eabhrac an chathair is mó agus is aitheanta ann úsáidtear an giorrúchán ny don phost tá stát nua eabhrac suite ar chósta an aigéin atlantaigh in oirthuaisceart na stát aontaithe tá nua eabhrac ag críochantacht le ceanada thuaidh le vermont massachusetts agus connecticut thoir agus le new jersey agus pennsylvania theas chuir daoine fúthu san áit ina bhfuil stát nua eabhrac anois timpeall bliain ó shin treibheanna algancacha a bhí i ndeisceart agus oirthear an stáit le fada an lá faoin am ar tháinig na chéad eorpaigh bhí an pobal lenape sa deisceart agus i ngleann an hudson suas leath bealaigh go halbany a bheag nó a mhór agus bhí na mahican ní b fhaide soir ó thuaidh tháinig na hirouois aneas as na sléibhte apaláiseacha timpeall na bliana agus chuir siad fúthu in iarthar agus i dtuaisceart nua eabhrac cónaidhm de chúig threibh a bhí ann mar atá agus ag dul ó oirthuaisceart nua eabhrac siar na móhácaigh oneida onondaga cayuga agus seneca chónaíodh na móhácaigh taobh thuaidh de na lenape ar theacht na neorpach thréig na tuscarora treibh irouois eile a ndúiche i carolina thuaidh agus chuir siad fúthu i nua eabhrac mar an séú treibh den chónaidhm thaiscéalaigh roinnt eorpach an cósta atlantach agus ar an meán fómhair rinne henry hudson sasanach i seirbhís na hísiltíre a bhealach isteach i mbá uachtair nua eabhrac cé go ndeachaigh na francaigh isteach i dtuaisceart nua eabhrac ar son taiscéalaíochta fionnaidh agus na hindiaigh a iompú ina gcaitlicigh ba iad na hollannaigh na chéad eorpaigh a chur fúthu sa stát ag fort orangie ar shuíomh albany an lae inniu sa bhliain ba iadsan freisin a chuir cathair nieuw amsterdam amstardam nua ar bun sa bhliain agus más fíor cheannaigh peter minuit oileán manhattan ó na hindiaigh ar bheagán áilleagán arbh fhiú iad ó go dtí bhí cogadh na mbéabhar ar siúl cogadh a tháinig as an gcoimhlint idir na treibheanna maidir le trádáil fionnaidh leis na heorpaigh bhí an bua ag na hirouois ar na treibheanna ar gach taobh díobh bhí ar na hirouois géilleadh do na francaigh i lár an ú haois ach d éirigh eatarthu an athuair shínigh ceannairí na nirouois conradh ar tugadh síochán mór montréal air sa bhliain rud a chuir críoch leis an gcogaíocht eatarthu ar choinníollacha i bhfabhar na nirouois bhí na sasanaigh ag dul i neart sa réigiún faoin am sin agus chonacthas do na hirouois go mbeadh an lámh in uachtar acu féin ach an dá ghrúpa eorpach a chur in éadan a chéile roimhe sin thiar sa bhliain ghéill pobal nieuw amsterdam do fhórsa sasanach b shin deireadh le smacht na nollanach ar an gcoilíneacht ar fad ó delaware go dtí na bólaí taobh thuaidh de fort orangie thug na sasanaigh new york ar limistéir an stáit mar atá sé inniu le hómós do dhiúc eabhrac i sasana bhí nua eabhrac ina phríomhchathair i stáit aontaithe mheiriceá ar feadh aistear gearr i ndiaidh chogadh na saoirse bhí an sclábhaíocht coitianta faoi riail na nollannach agus na sasanach araon i gcathair nua eabhrac agus ina lán ceantar faoin tuath cuireadh deireadh leis an sclábhaíocht de réir a chéile i ndiaidh chogadh na saoirse agus saoradh an duine deireanach díobh sa bhliain sa bhliain tugadh cearta vótála do na mná den chéad uair ar an meán fómhair fuair breis is duine bás san ionad trádála domhanda in manhattan an t ionsaí sceimhlitheoireachta is mó i stair na stát aontaithe in thug tionól reachtais an stáit cead do shaoránaigh an stáit daoine den inscne chéanna a phósadh tá sléibhte na nadirondack i dtuaisceart an stáit agus cinn níos ísle ná iad na catskills siar ó dheas as albany i lár an stáit tá abhainn mhór an hudson ag rith ó theorainn cheanada go dtí cathair nua eabhrac agus seolann longa móra uirthi go dtí albany ba é tógail an chanáil erie go deimhin a chur bun leis an gceannas a bhí le fada ag cathair nua eabhrac i gcúrsaí tráchtála ba mhór an áis an chanáil chun earraí a thabhairt as gach cearn go dtí an cósta roimh aimsir na dtraenach ba us trilliún an olltáirgeacht instáit ag stát nua eabhrac sa bhliain rud a chuir an stát sa tríú háit sna stáit aontaithe i ndiaidh california agus texas tá níos mó ceanncheathrúna institiúidí airgeadais suite i gcathair nua eabhrac ná in aon chathair eile sna stáit aontaithe is iomaí duine atá ar fostú sna bancanna comhlachtaí árachais tithe bróicéireachta agus stocmhalartáin sa chathair sin go mór mór i gceantar an airgeadais i ndeisceart manhattan is sa cheantar sin a bhfuil stocmhalartán nua eabhrac agus an stocmhalartán meiriceánach suite i measc thionscail an stáit tá foilsitheoireacht clóbhualadh innealra agus feisteas tionsclaíoch innealra leictreonach turasóireacht agus feirmeoireacht meastar é ar an seachtú háit maidir le táirgeadh tionscail tógtar eallach agus éanlaith clóis agus fástar glasraí torthaí agus min tá tábhacht leis le fás caora fíniúna agus déanamh fíona ar an oileán fada i ngleann an hudson agus in iarthar an stáit roinntear cathair nua eabhrac inniu ina cúig bhuirg bhí daonra i gcathair nua eabhrac sa bhliain rud a thugann tús áite di i measc chathracha na stát aontaithe ba i gcathair nua eabhrac a tháinig an chuid inimirceach i dtír ón eoraip anuas go dtí tús an fichiú haois i ndeisceart manhattan in áit a dtugtar an battery uirthi agus trí oileán ellis ina dhiaidh sin tá an éagsúlacht fós ag baint le pobal na cathrach sa lá atá inniu ann tagann a lán imirceach i dtír in aerfort john f kennedy in ueens nó in aerfort newark in new jersey atá suite ciliméadar ón gcathair tá an toileán fada ag síneadh soir as cathair nua eabhrac tá sé os cionn ciliméadar ar fad ach níl sé mórán thar ciliméadar ar leithead in aon chuid de de ghnáth fágtar ueens agus brooklyn ar lár agus an toileán fada á lua mar go bhfuil siad i gcathair nua eabhrac cé gur chuid den oileán iad maidir le tíreolaíocht i measc chathracha móra eile an stáit áirítear buffalo d syracuse d yonkers d agus rochester d tugtar go minic upstate ar an gcuid den stát atá ó thuaidh ó chathair nua eabhrac agus ón oileán fada i mórchuid an stáit downstate a thugtar ar chathair nua eabhrac agus ar an oileán fada síneann an toileán fada amach soir as cathair nua eabhrac tá sé os cionn km ar fhad ach níl sé mórán thar km ar leithead in aon chuid de de ghnáth nuair a luaitear an t ainm fágtar ueens and brooklyn ar lár mar go bhfuilid i gnua eabhrac cé gur chuid den oileán iadsan maidir le tíreolaíocht tá an chuid eile den oileán fada roinnte idir nassau county taobh leis an gcathair agus suffolk county soir uaidh tá tránna breátha ar an oileán agus ar an gcuid is faide soir tá na hamptons áit a bhfuil tithe móra galánta agus tránna breátha ina gcaitheann go leor as cathair nua eabhrac cuid den samhradh go háirithe daoine saibhre tugtar na hamptons ar an gceantar mar gur easthampton westhampton southamptom cuid de na príomhbhailte sa cheantar gainmhiúil seo ba é spéirlinn jeanne an deichiú stoirm meánchriosach ar tugadh ainm dó agus an séú spéirlinn de shéasúr spéirlinn atlantach na bliana tá sé tar éis cur isteach ar oileáin maighdine na stát aontaithe pórtó rícó an phoblacht doiminiceánach hati agus oirdheisceart na bahámaigh cuireadh ísealbhrú meánchriosach a haon déag ar an saol ó thonn meánchriosach ciliméadar míle thoir thoir ó dheas ó guadelúp déanach sa tráthnóna ar meán fómhair agus árdaíodh a ghrád go stoirm meánchriosach jeanne an lá dár gcionn ghluais sé ó dheas ó oileáin maighdine na stát aontaithe ar meán fómhair agus tháinig sé i dtír ag yabucoa pórtó rícó níos déanaí sa ló i ndiaidh dó gluaiseacht thar pórtó rícó shroich sé treiseacht spéirlinn meán fómhair gar don talamh is faide soir sa phoblacht doiminicéanach ar oileán hispaniola ach thit sé arís go neart stoirme meánchriosaigh níos déanaí sa ló agus é ag gluaiseacht i dtír sa phoblacht doiminicéanach lean jeanne uirthi go mall os cionn na poblachta doiminicéanaigh ar meán fómhair sular fhág sé an oileán go déanach sa tráthnóna faoin am sin bhí jeanne tar éis laghdú céim eile go neart ísilbhrú meánchriosaigh ar meán fómhair agus an córas á leanúint gar do inagua mór tháinig croílár nua ar an saol achar mhaith thoir ó thuaidh agus chuaigh an iompú a bhí cheana ann i léig chuaigh an lár nua i dtreise arís go raibh ina spéirlinn ar meán fómhair ag am ast ar meán fómhair utc bhí lár jeanne tuairim km míle thoir ó abaco mór agus é ag gluaiseacht aneas ag km u míle san uair ba spéirlinn de earnáil le gaoithe km u míle san uair í jeanne de réir fáisnéisí leanfaidh jeanne a turas fada mar frithchíclóin ag iompú siar agus ansin siar aduaidh tugann na fáisnéisí is deireanaí le fios go bhfuil sí de gluaiseacht i bhfad níos faide siar agus go mbeadh sí ag bagairt ar thuaisceart na bahámaigh agus cósta thoir stáit aontaithe mheiriceá faoi dheireadh na seachtaine táthar ag brath ar thonnta agus ar shruthanna chontúirteacha ar chóstaí sam agus na bahámaigh le cupla lá fós ach níltear ag brath ar jeanne dul i dtreise mórán fágadh gan chumhacht aidhléise an chuid is fearr de dhaonra mhiliún pórtó rícó agus fágadh gan uisce reatha rinne titim talún an dochar don dúlra i bhforaois náisiúnta na cairibe agus maraíodh seachtar agus é ag gluaiseacht thar thuaisceart na poblachta doiminiceánaigh rinne an stoirm dochar d an chuid tithe i samaná cuireadh bás ar a laghad i leith jeanne sa tír sin bhí báisteach throm suas le cm ar fad norlaí i sléibhte thuaiscirt hati a chuir tuilte móra agus titimplodaigh ar bun i gcríoch artibonite na tíre a rinne dochar ach go háirithe do chathair gonaves áit ar chuir sé isteach ar de dhaonra na cathrach déanach dé máirt meán fómhair tuairiscíodh go raibh ar a laghad marbh i gonaves ar a laghad gar dó i port de paix agus in áiteanna eile i hati tá oibreoirí cumhdaigh ag brath go mbeidh uimhir na marbh níos airde fós mar go bhfuil ar a laghad in easnamh tharla na tuilte tamall maith tar éis do chroílár an stoirm hati a fhágaint agus lasmuigh den limistéar ar tugadh rabhadh stoirme dó tír sa meánoirthear ar bhruach thoir na meánmhara é iosrael bhí daonra de milliún duine sa tír sa bhliain tá móramh giúdach in iosrael agus is stát giúdach é ach bíonn lucht mór arabach sa tír maraon le mionlaigh eile tá dlúthbhaint ag tailte na bpalaistíneach le hiosrael maidir le cúrsaí airgid agus polaitíochta mar go n oibríonn an chuid palaistíneach in iosrael agus go bhfuil na céadta coilíneachtaí curtha ar bun ag iosraelaigh den aicme chrua a dteastaíonn uathu seilbh a ghlacadh go hiomlán ar an iosrael stairiúil ar nollaig d fhógair uachtarán stáit aontaithe mheirceá donald trump go raibh na stáit aontaithe chun aitheantas a thabhairt feasta go hiarúsailéim mar phríomhchathair iosrael ar an meitheamh rinne an iosrael ionsaí ar an éigipt cuireadh tús le cogadh na sé lá tosóidh iosrael ag tarraingt amach ó stráice gaza i samhradh na bliana de réir ráitis a chuir airiél searón príomh aire iosrael amach i meán fómhair is é an rud atá i gceist leis an teilifís ná córas teileachumarsáide le pictiúir ghluaiste a chraoladh ionas gur féidir iad a ghlacadh i bhfad ar shiúl ó áit a gcraolta leis an ngléas ar a dtugtar teilifíseán is iad na comhpháirteanna atá ag teastáil le craolachán teilifíse a dhéanamh ná ní hé an feadán ga chatóideach an t aon teicneolaíocht is féidir a úsáid le híomhánna teilifíse a thaispeáint a thuilleadh is féidir úsáid a bhaint as cúlteilgeoirí teilifíse rptv freisin agus inniu tá na teilifíseáin phlánacha cosúil leis na teilifíseáin phlasma agus na teilifíseáin leachtchriostail ag dul i bhfairsinge is féidir úsáid a bhaint as gléas taispeántais atá bunaithe ar na dé óidí astaithe solais na ledanna freisin le haghaidh taispeántas mórphictiúir amuigh faoin spéir ar an bealtaine cuireadh tús leis an chéad chraoladh rialta teilifíse i dtuaisceart stát nua eabhrac i schenectady wxb ta agus é faoi smacht an rialtais gearrtar suim airgid de na féachadóirí mar thaille ceadúnais leis an gcraolachán a mhaoiniú sobaldráma briotanach is ea coronation street nó corrie go neamhfhoirmeálta uaireanta ba é tony warren a chruthaigh é agus cuireadh ar an aer ar dtús é ar mí na nollag ba faoin dteideal florizel street a ceapadh ar dtús é ach dúirt agnes freastalaí tae ag comhlucht teilifíse granada áit a táirgeadh coronation street gur airigh florizel ró chosúil le buidéal glantóireachta tá coronation street suite i sráid déanta suas sa bhaile déanta suas ar ainm dó weatherfield bunaithe ar salford ar chuid anois de mhórchathair mhanchuin é is é an clár teilifíse is láidre ar ghréasán itv is é eastenders an bbc an t iomaitheoir is mó atá aige i measc operas galúnaigh chraol an chéad eipeasóid ar an nollaig ag ailtire fionlannach ab ea gottlieb eliel saarinen lúnasa iúil a bhain cáil amach as a chuid foirgneamh art nouveau i dtús an ú haois leag sé amach plean forbartha do lár heilsincí i stíl iarsmúil plean nár cuireadh i gcrích riamh d imigh sé go dtí stáit aontaithe mheiriceá sna í agus lean sé ag dearadh oifigí agus foirgneamh poiblí agus mar mhúinteoir ailtireachta rinne saarinen a chuid staidéar ar ailtireacht agus péintéireacht i heilsincí agus bhain sé amach a theastas ailtireachta i maraon de beirt dá chairde ón ollscoil gesellius agus lindgren bhí cleachtadh ailtireachta ar bun aige cheana féin faoi ghlac saarinen páirt sna comórtais idirnáisiúnta deartha le haghaidh canberra budapest agus taillinn i nuair a d éirigh leis i gcomórtas le haghaidh an túr an chicago tribune bhog saarinen leis go stáit aontaithe mheiriceá imeasc mórthionscnaimh eile d fhorbair sé concheap agus dhear sé an láithreán ar fad ag an cranbrook academy of art agus a scoil lámh le detroit mhair sé anseo go dtína bhás i le haghaidh seomra bídh uachtaráin an acadaimh agus cé a bheadh ann ach é féin dhear sé an chathaoir shleasa chliútiúil ceann dá shár shaothair agus le haghaidh stúidió a mhnaoi dhear sé an chathaoir ghorm iad araon i b ailtire tábhachtach freisin mac eliel saarinen eero duine de threoraithe na stíle idirnáisiúnta mar a thugtar air ailtire meiriceánach de bhunadh fionlannach ab ea eero saarinen lúnasa meán fómhair a bhain cáil amach lena chruthanna cuaracha áirseacha ceanglaítear go minic é leis an stíl idirnáisiúnta ba mhac leis an ailtire eliel saarinen é agus rinne sé staidéar faoi threoir a athar ag an cranbrook academy of art bhain sé b arch amach ó ollscoil yale i imeasc a chuid saothar tá bhí saarinen ar an gcoiste roghnaithe le haghaidh an chomórtais deartha do theach opera sydney agus meastar go raibh baint aige lena roghnú dearadh a bhfuil cáil dhomhanda air a cheap jrn utzon is dúile beo iad na feithidí i ríocht na n ainmhí bíonn sciatháin ar a bhformhór agus eiseachnámharlach is é sin go mbíonn sliogán crua ar an taobh amuigh seachas cnámha inmheánacha mar a bhíonn ag mamaigh agus éin bíonn trí chuid sa cholainn an ceann le péire adharc an tóracs a bhfuil trí phéire cos air agus an abdóman meastar go bhfuil speiceas ar a laghad ann nó fiú suas le is iad na ciaróga na feithidí is coitianta agus is forleithne ar domhan an ceathrú cuid de speicis bheo an domhain ar fad is beag cineál a mhaireann sa bhfarraige ach tá siad beagnach gach áit eile bíonn a lán acu níos lú ná milliméadar ar fhad bíonn siad uafásach líonmhar thomhais saineolaí sa bhreatain go raibh milliún feithidí ina gcónaí ar acra amháin talún in aice le cambridge i is é an euro an t airgeadra i gcás mórchuid de mhuintir na heorpa baintear feidhm as an euro i naoi bhallstát déag den aontas eorpach ae an bheilg an chipir an eastóin poblacht na héireann an fhionlainn an fhrainc an ghearmáin an ghréig an iodáil an ísiltír an laitvia an liotuáin lucsamburg málta an ostair an phortaingéil an tslóivéin an tslóvaic agus an spáinn tugtar limistéar an euro ar an ngrúpa seo tháinig an euro de thoradh an athchóiriú airgeadais ba thábhachtaí san eoraip ón impireacht rómhánach i leith cé gur féidir an euro a mheas mar áis chun an cómhargadh eorpach a aontú trí shaorthrádáil idir na ballstáit a éascú shíl lucht a bheartaithe go mbeadh dlúthbhaint aige le comhaontú polaitiúil na heorpa is iad na forais a riarann an euro an córas eorpach banc ceannais cebc a riarann an euro agus príomhoifig aige in frankfurt am main sa ghearmáin agus bainc cheannais na mballstát mar chuid den eorachóras an cebc amháin a shocraíonn an beartas airgeadais tá an teorachóras freagrach as bualadh clóbhualadh agus dáileadh an euro agus riar na gcóras íoctha san eorailimistéar chuir conradh maastricht na bliana iachall ar fhormhór na mballstát an euro a úsáid dá gcomhlíonfaí roinnt coinníollacha airgeadais agus buiséid cé nach ndearna na ballstáit uile amhlaidh tá céad ceint san euro tá dhá thaobh ar na boinn taobh coiteann a thaispeánann léarscáil agus luach an bhoinn forshuite uirthi agus taobh náisiúnta a thaispeánann íomhá a bhaineann le tír ar leith is féidir bonn euro de chuid ballstáit ar bith a úsáid in aon bhallstát eile tá íomhá choiteann ar gach taobh de na nótaí tá a dhath féin ar gach nóta agus tréimhse áirithe d ailtireacht na heorpa á léiriú ann bíonn fuinneoga nó geataí ar aghaidh an nótaí agus droichid ar a chúl shocraigh comhairle an aontais eorpaigh na bunrátaí malairte de réir molaidh a thug an coimisiún eorpach i bhfianaise rátaí margaidh ar nollaig socraíodh gurbh ionann aon ionad eorpach airgeadra ecu amháin agus euro amháin níorbh airgeadra é an ecu féin ach ionad cuntasóireachta de chuid an ae agus é bunaithe ar airgeadraí na mballstát níorbh fhéidir an socrú a dhéanamh níos luaithe toisc go raibh an iea taobh le ráta malairte deiridh na n airgeadraí neamh euro go háirithe an punt steirling an lá sin malartaíodh nótaí agus boinn na sean airgeadraí ar an euro ar feadh timpeall dhá mhí go dtí feabhra an dáta a stad na hairgeadraí úd de bheith ina n airgead dlíthairgthe bhí sé de réir na mballstát féin ó tugadh an euro isteach tá sé ar an airgeadra cúlchiste is coitianta ar domhan cé is moite den dollar meiriceánach síleadh riamh gurb é an buntáiste is mó a bhainfeadh le hairgeadra aontaithe fáil réidh le costas malartaithe rud a ligfeadh do lucht gnó tráchtáil a dhéanamh a bhí neamhthairbheach roimhe sin bhíothas ag súil freisin go mbeadh margaí airgeadais i bhfad níos leachtaí ná mar a bhí thaispeáin iarsmaí éigin de ghábh airgeadais na bliana áfach go bhféadfadh deacrachtaí ballstát amháin drochrian a fhágáil ar an gcóras uile go háirithe i gcás na gréige ar eanáir seoladh an euro mar aonad cuntais na heorpa in úsáid ar pháipéar in go leor oibríochtaí airgeadais ach nach raibh sé fós ar fáil in airgead tirim nótaí bainc ar eanáir tháinig an euro ar mhalartáin airgeadais na heorpa an chéad uair mar airgeadra fíorúil cé nach raibh sé ann go fóill i bhfoirm nithiúil tharla sé sin in eanáir socraíodh rátaí malairte na n airgeadraí náisiúnta leis an euro i dtíortha limistéar an euro ar an nollaig is ionann euro amháin agus úsáidtear an euro chun fiacha a íoc i dtíortha eorpacha lasmuigh den ae leithéidí mhontainéagró agus na cosaive an franc na fraince a bhí in úsáid i monacó roimh theacht an euro agus an lira a bhí á úsáid i san mairíne agus i gcathair na vatacáine agus i andóra as an euro a bhaintear feidhm sna tíortha úd anois agus cead acu boinn euro dá gcuid féin a bhualadh cé nach ballstáit den aontas eorpach iad is stát é arizona sa stáit aontaithe mheiriceá in iardheisceart na tíre is é phoenix príomhchathair an stáit agus is é freisin an ú cathair is mó daonra sa tír mar araon an chathair is mó sa stát úsáidtear an giorrúchán az don phost tá achar ciliméadar cearnach in arizona agus duine ina gcónaí inti de réir meastacháin daonra is é arizona an u stát is mó daonra tá duine sa chiliméadar cearnach is ann atá an grand canyon cainneoin atá ar cheann de mhóriontaisí tíreolaíochta an domhain sléibhte agus fásaigh atá i gcuid mhór den talamh is é sliabh humphreys peak m an pointe is airde in arizona agus tá cainneoin dhomhaine sna habhanntrachtaí is í an colorado an abhainn is mó is iad baill na meiriceánaigh dhúchasacha timpeall den daonra agus is iad na navajo mohave apache hopi agus paiute na príomhnáisiúin ní fios i ndáiríre cad as d ainm an stáit ach meastar go bhfuil baint ag airgead an mianra leis tá daoine sa cheantar le timpeall bliain agus iarsmaí d áitribh in uamhanna le fáil sa bhfásach tháinig na dúchasaigh atá sa stát faoi láthair na apache agus navajo chun na háite timpeall seacht gcéad bliain ó shoin as ceanada thosaigh na spáinnigh ag teacht chun na háite sa séú haois déag ach ba bheag a spéis ann mar go raibh talamh níos fearr in áiteanna eile bhí an ceantar faoi smacht mheicsiceo nuair a fuair an tír sin a saoirse ón spáinn in thosaigh meiriceánaigh ag teacht mar shealgairí ach ba bheag duine a chuir faoi sa réigiún tar éis an chogaidh idir na stáit aontaithe agus meicsiceo sa bhliain ghabh sam seilbh ar chuid mhór den tír agus ceannaíodh tailte eile thosaigh mianadóirí ag teacht isteach chun ór airgead agus copar a bhaint as an talamh bhí cogaí éagsúla idir na meiriceánaigh agus na apache a bhí faoi cheannas cochise agus geronimo ach faoi ghéill na dúchasaigh do na saighdiúirí geala aithníodh mar chríoch de chuid na stát aontaithe é sa bhliain agus rinneadh stát de sa bhliain tá an phríomhchathair i phoenix ó i leith sa ú haois rinneadh uisciú ar thailte sa stát agus d fhás an talmhaíocht táirgítear cuid mhaith glasraí agus feola sa stát anois tháinig an déantúsaíocht chun cinn le linn an dara chogaidh domhanda tugtar an reifirméisean nó an tathleasú creidimh ar ghluaiseacht a thosaigh sa ú haois le leas a chuir ar an eaglais chaitliceach ach a d fhág an eoraip scoilte i dtaobh cleachtadh creidimh b iad seo na ceisteanna ba mhó a phléigh mairtín liútar ina chuid téiseanna cúig cinn déag agus ceithre scór díobh san iomlán ar dhoras ardeaglais wittenberg na gearmáine sa bhliain agus ba leor iad le tús a chur leis an reifirméiseanmartin luther an reifirméisean agus an ghaeilge tugtar eaglaisí protastúnacha go ginearálta ar na heaglaisí a scoilt ón gcaitliceachas as seo amach ar nós liútarachas anabaisteachas agus eaglaisí leasaithe protastúnacha ba é an tacht athchóirithe dá ngairmtear an leasú protastúnach go sonrach as an eaglais chaitliceach a chuir martin luther tús leis lean john calvin huldrych zwingli agus athchóirithe prótastúnacha eile san eoraip sa ú haois ar aghaidh de ghnáth meastar gur thosaigh an reifirméisean ar an deireadh fómhair nuair a ghreamaigh luther a chuid téiseanna fabhalscéal a atá ann scríobh sé litir chuig easpag mainz ar dtús mhair an reifirméisean go dtí deireadh an chogaidh tríocha bliain le síocháin westphalia i bhí iarrachtaí suntasacha déanta ann chun an eaglais chaitliceach a athchóiriú roimh luther mar shampla iad siúd jan hus peter waldo agus john wycliffe ansin thosaigh luther ag cáineadh díolachán a dhíol agus ag rá nach raibh aon fhoinse ag an teagasc caitliceach ar fhiúntais na naoimh sa bhíobla srl d fhéadfadh an seasamh protastúnach áfach athruithe foirceadail a ionchorprú mar shampla go n iontaofaí go hiomlán ar an scrioptúr mar fhoinse creidimh chuí scriptura amháin agus an chreidiúint gurb é an creideamh in íosa agus nach oibreacha maith é an t aon bhealach chun pardún dé a fháil do pheaca sola fide bhí an spreagadh lárnach taobh thiar de na hathruithe seo diadheolaíoch cé go raibh go leor fachtóirí eile mar chuid de lena n áirítear méadú ar náisiúntacht sásachas an iarthair a chuir meath ar an gcreideamh sa phápacht an truailliú a bhí ar an curia rómhánach tionchar an chine daonna agus an fhoghlaim nua den renaissance a cheistiú go leor smaointe traidisiúnta tháinig an ghluaiseacht tosaigh laistigh den ghearmáin éagsúlú agus spreagadh athchóirithe eile go neamhspleách ar luther chuir scaipeadh phreas clódóireachta gutenberg ar fáil chun na hacmhainní reiligiúnacha a scaipeadh go tapa sa dúchasach ba iad na liútaraigh agus na cailvínigh na grúpaí is mó bunaíodh na heaglaisí liútarach den chuid is mó sa ghearmáin sa baltalt agus i gceanacha lochlann agus bunaíodh na cinn athchóirithe san eilvéis san ungáir sa fhrainc san ísiltír agus in albain thionchar an ghluaiseacht ar eaglais shasana go déanach tar éis faoi edward vi agus elizabeth i cé go raibh eaglais shasana neamhspleách faoi henry viii go luath sna idí bhí gluaiseachtaí athchóirithe ann ar fud na mór roinne eorpaí ar a dtugtar an tacht athchóirithe radacach rud a d eascair na gluaiseachtaí anabaisteach morávach diaigínteach srl rinne athchóirithe radacacha seachas pobail a bheith lasmuigh de smachtbhannaí stáit a úsáidtear go minic athrú doctrinal níos cruaiche mar shampla diúltú na ndlúthchomhairleanna déag d nicaea agus chalcedon d fhreagair an eaglais chaitliceach le frith athchóiriú a thionscnaigh comhairle trent rinne an t ordú nua eagraithe de na hiosánaigh go mór le hobair ar an protastúnach go ginearálta tháinig tuaisceart na heorpa seachas an chuid is mó d éirinn faoi thionchar na protastúnach d fhan an deiscirt na heorpa caitliceach agus b ionann an lár eoraip suíomh coimhlinte fíochmhar rud a tháinig chun críche i gcogadh na tríocha bliana rud a d fhág sé go raibh sé díogtha ceann de na teangacha gaelacha í gaeilge na halban gidhlig ipa a ic mar a deir lucht labhartha na teanga féin foghrúpa de chuid na dteangacha ceilteacha is ea na teangacha gaelacha mar atá gaeilge gaeilge na halban agus gaeilge mhanann is iad na teangacha briotánacha mar atá breatnais na breataine bige an choirnis i gcorn na breataine agus an bhriotáinis sa bhriotáin na trí theanga chomhaimseartha san fhoghrúpa seo taobh istigh de gach foghrúpa den bheirt tá na teangacha sách intuigthe ag cainteoirí a chéile ach is deacair fiú an gaol atá ag an dá fhoghrúpa le chéile a aithint gan tuiscint éigin a bheith agat don teangeolaíocht cheilteach is í gaeilge na halban teanga na ngael in albain agus cé gur i ngarbhchríocha na halban atá a réimeas anois den chuid is mó bhí sí i bhfad á labhairt sa chuid is mó den tír tá áit ar leith aici i gcultúr na halban agus aithníonn an chuid is mó de mhuintir na halban é seo idir ghaeil agus ghaill tá saibhreas beul aithris sa ghaeilge óir ba í teanga chultúr na mbard sa ghidhealtachd ar feadh na gcéadta bliain chuaigh an teanga i léig nuair a tosaíodh ar ghéarleanúint a dhéanamh ar mhuintir na gidhealtachda agus ar a gcuid nósanna go háirithe tar éis chath chl lodail agus fhuadach na ngael inniu féin tá dímheas ag cuid de mhuintir na halban ar an teanga agus iad den tuairim nach bhfuil ann ach canúint gharbh gan úsáid liteartha teuchters a thuganns siad ar mhuintir na ngarbhchríoch focal a bhfuil blas díspeagúil ciníochais air ba chirte gaeilge na ngarbhchríoch agus na noileán a thabhairt ar ghaeilge na halban inniu nó chuaigh an teanga in éag ar fad in ísealchríocha na halban le fada an lá labhraítí gaeilge na nísealchríoch i bhfad theas in albain sular thosaigh an albainis ag fáil na láimhe in uachtar uirthi teanga is ea an albainis lallans nó braid scots atá gaolmhar leis an mbéarla tá córas litrithe ghaeilge na halban sách cosúil le litriú ghaeilge na héireann ní cuid de litriú na bhfocal seanfhréamhaithe nó dúchasach iad na litreacha úd j k v w x y ná z thugtaí ainmneacha crann ar na litreacha fadó díreach cosúil leis an dóigh a ndéantaí sa ghaeilge ach idir an dá linn chuaigh na hainmneacha sin as gnáthúsáid agus is minicí a bhíonns na hainmneacha béarla ar na litreacha inniu cosúil leis an ngaeilge ní bhaintí úsáid ar bith as an litir h sa litriú traidisiúnta nó chuirtí an séimhiú in iúl trí phonc a chur os cionn an chonsain shéimhithe bíonn fuaim na gconsan ag brath i bpáirt ar na gutaí mórthimpeall orthu is iad e agus i na gutaí caola agus a o agus u na cinn leathana go díreach mar atá i ngaeilge na héireann cosúil le gaeilge na héireann is féidir gach consan a fhuaimniú caol nó leathan de réir na litreach a scríobhtar in aice leis an gconsan is é sin tá an riail úd caol le caol agus leathan le leathan i bhfeidhm i ngaeilge na halban freisin caol ri caol agus leathann ri leathann i ngaeilge na halban bíonn fuaimniú ghaeilge na halban níos coimeádaí áfach mar sin na litreacha nach bhfuil ach sleamhnóga iontu sa ghaeilge is minic a fhuaimnítear mar ghutaí iad i ngaeilge na halban sa bhliain chuir bord oideachais na halban athruithe áirithe i bhfeidhm ar litriú na teanga baineadh de dhéine na rialach sin caol le caol agus leathan le leathan ionas go gceadaítear togte in áit togta inniu na gutaí gearra nach bhfuil faoi bhéim is féidir iad a fhágáil ar lár sa teanga scríofa go háirithe i stíl neamhfhoirmeálta m sh tha mi an dchas tha mi n dchas tá mé i ndóchas is é sin tá dóchas agam tá mé dóchasach tríd is tríd tá litriú na gidhlig sách cóngarach d fhuaimniú na teanga níos cóngaraí fiú ná litriú ghaeilge na héireann scéal eile é áfach nach dtuigeann na béarlóirí prionsabail litrithe na teanga agus is minic a fhuaimníonn siad ainmneacha gaelacha go mícheart ar fad go háirithe ainmneacha a bhfuil sleamhnóga iontu cosúil le senaid nó caitln an chuid is mó de na litreacha is iomann a bhfuaimniú sa ghidhlig agus formhór mór na dteangacha eorpacha is fuaimeanna déadacha iad áfach t agus d leathain ghaeilge na halban cosúil leis an dóigh a bhfuaimnítear iad i ngaeilge sna teangacha eile ní féidir t agus d a fhuaimniú ach go hailbheolach is é sin fuaimnítear in aghaidh dhroim an drandail iad fuaimnítear na consain shéimhithe cosúil leis an ngaeilge ach is féidir an th a fhuaimniú go háirithe idir dhá ghuta mar is é sin mar phléascach glotasach ní fhuaimnítear an fh ar aon nós ach amháin i dtrí fhocal eisceachtúla mar atá fhin nó fhn fhuair fuair na gaeilge agus fhathast a chiallaíonn fós mar sin ní hionann é agus fosta ghaeilge uladh a chiallaíonn freisin is mar h a fhuaimnítear an fh sa trí fhocal seo an chéad siolla is minicí a bhíonn faoi bhéim m sh drochaid dr x droichead na béarlóirí nach bhfuil a fhios acu é is iomaí logainm sna garbhchríocha nach bhfuaimníonn siad mar ba chóir m sh mallaig m lk déantar fuaimniú ar b d agus g i dtús focla ach ní dhéantar é i lár ná ag deireadh focla duine du an duine agad n du kt is binne í an ghaeilge dá bharr seo tá roinnt rudaí suntasacha i ngramadach ghaeilge na halban feictear béim ghramadaí i gcásanna eile freisin tá níos mó ná alt deimhnitheach amháin sa ghaeilge ach níl aon alt neamh dheimhnitheach ann braitheann foirm an ailt deimhnithigh ar uimhir inscne chás agus chéadlitir an ainm i le hainmneacha firinscneacha ainmneacha san uimhir uatha úsáid an am agus an t ii nuair ar féidir túschonsan an ainm a shéimhiú baintear feidhm as a in dhá chás iii sa bhaininscneach ginideach uimhir uatha na agus na h a úsáidtear iv leis an iolra ainmneach agus tabharthach tá rudaí níos éasca is gnách na mar alt ach na h a bhíonn againn má thosaíonn an t ainm le guta v braitheann foirm an ghinidigh iolra nan nó nam de réir mar a thosaíonn an t ainm le labial nó a mhalairt tá gaeilge na halban cosúil le gaeilge na héireann ach ní thuigfeadh formhór na gcainteoirí i dtír amháin mórán de chanúintí na tíre eile níl cuid de chanúintí dhún na ngall chomh fada sin ó ghaeilge na halban mar a fheictear san abairt seo tá roinnt difríochtaí tábhachtacha ámh an rud a fheictear láithreach ná go scríobhtar an síneadh fada mar ghraif in albain seachas agúid in éirinn scríobhtar an focal fáilte mar filte i ngaeilge na halban in albain is é chan eil an neg participle san áit atá níl giorrúchán de ní fhuil in éirinn an lae inniu m sh ceadaítear cha chan in éirinn fós ach níl sé in úsáid ach in áiteanna i dtír chonaill tá a i roinnt focla i ngaeilge na héireann acu u i ngaeilge na halban m sh an focal béarla agus beurla faoi sheach tarlaíonn seo mar gheall ar an gcaighdeánú agus ar an athrú litrithe a chuir rialtas na héireann ar bun sa ú aois tar éis neamhshuim agus dímheas ar feadh na gcéadta bliain ó rialtais éagsúla tá gaeilge na halban ag fáil roinnt aitheantais ar deireadh tá sí á múineadh sna scoileanna ina measc scoileanna mar ar mheán teagaisc í tá feidhm á baint aisti freisin i rialtas áitiúil comhairle nan eilean tá stáisiún raidió sa teanga ag an bbc radio nan gidheal agus bíonn comhchraoltacháin go rialta aige le raidió na gaeltachta seirbhís raidió gaeilge na héireann bíonn cláracha teilifíse sa teanga ar an bbc agus ar stáisiún itv go minic le fotheidil as béarla tá stiúidió i steornabhadh ag grampian television a chuireann seirbhís itv ar fáil i dtuaisceart na halban mar sin féin tá caint ar sheirbhís ar leith teilifíse i ngaeilge na halban ar nós sc sa bhreatain bheag agus tg in éirinn mar a ceapadh sa bhreatain bheag measadh nárbh fhearr na cláracha a shá isteach mar athraithe réigiúnda ar na príomhstáisiúin mar nár leor é don atá á labhairt agus gur mhí ádh é don duine nach labhraíonn ach béarla nó scots ach de réir dealraimh níl sé soiléir gur mí ádh dóibh siúd é taispeánann figiúirí féachana chlárach gaeilge bbc amháin ar a laghad go mbreathnaíonn níos mó air ná gaeilgeoirí na halban ná níl aon ghearáin á gcur ag an bbc mar gheall ar chláracha gaeilge ar stáisiúin teilifíse an bbc b fhéidir mar go mbaineann daoine gan ghaeilge ar bith taitneamh astu le fotheidil as béarla tá comharthaí bóthair ghaeilge á gcrochadh ar fud na gaeltachta de réir a chéile go minic níor ghá ach glacadh leis an litriú ceart desna logainmneacha ach fiú leis seo b éigin dul i gcoimhlint le frith ghaelachas atá láidir go maith fós in áiteanna déanann iriseoirí nuachtáin magadh go minic de chultúr agus de theanga na ngael i mbealach nach gceadófaí maidir le haon ghrúpa eile agus iarrann siad deireadh a chur le gach aon chúnamh ón rialtas rinne an tsuirbhéireacht ordanáis iarrachtaí le blianta beaga anuas botúin ar mhapaí a cheartú d fhógair siad i go ndéanfaidís iarrachtaí ceart a chur leis an aineolas a bhí ar an ngaeilge agus cheapadar coiste le logainmneacha cearta a chur ar na mapaí thar na blianta ní bhfuair gaeilge na halban an t aitheantas céanna agus a fuair an bhreatnais ó rialtas na ríochta aontaithe ach ó tháinig féin riail chun saoil tá níos mó suime á chur i gcúrsaí albanacha agus tá ré bhille gaeilge foilsithe ag parlaimint na halban is iad príomhthréithe an bhille ná tar éis tréimhse comhairleacháin nuair a cuireadh mórán iarratasaí chun an rialtais an chuid is mó acu ag iarraidh an bhille a chur i dtreise foilsíodh bille leasaithe agus ba é an príomhleasú a deineadh ná go mbeadh treoir an bhird riachtanach anois de réir dlí in ionad gan é a bheidh ach comhairleach maíonn roinnt tráchtairí mar shampla éamonn ó gribín nach bhfágann acht na gidhlig gaeilge na halban ar chomhchéim agus ar chomhstádas leis an mbéarla nó fiú leis an mbhreatnais sa bhreatain bheag agus go mbeadh duine amaideach nó saonta ag dréim go mbeidh athrú suntasach ann i dtaobh rathúnais na teangan mar thoradh ar iarrachtaí bhord na gidhlig feictear inniu go ndearna acht oideachais a rinne neamhshuim iomlán den ghaeilge agus a d fhág nár ligeadh do na glúnta gaeil focal gaeilge a labhairt sa seomra ranga dochar mór don teanga osclóidh an chéad mheánscoil a fheidhmíonn go hiomlán trí mheán na gaeilge i nglaschú i tá roinnt bunscoileanna lán ghaeilge agus meánscoileanna a dhéanann roinnt teagaisc as gaeilge sa tír cheana féin tá corradh is go cainteoirí dúchais in alba nua ach tá a bhformhór aosta anois i mí na bealtaine d fhógair an rialtas réigiúnda tionscnamh cistiúcháin le tacú leis an dteangan agus lena chultúr sa chúige shínigh rialtas na ríochta aontaithe an carta eorpach um theangacha réigiúnda agus mionlach i dtaobh ghaeilge na halban is eagras iomairt choilm chille a dhéanann iarracht naisc a chothú idir ghaeilgeoirí éireann agus na halban tá ainmneacha pearsanta gaelacha ar leith ar nós donnchadh dmhnall tógadh ainmneacha ar iasacht ón sean lochlannais m sh somhairle tormod tá foirmeacha ar leith d ainmneacha ag a bhfuil ainmneacha gaolmhara i dteangacha eile na heorpa mar eghan iain catrona anna tugann an fhoirm ghairmeach d ainmneacha gaelacha áirithe foirmeacha béarla ar nós is iad na sloinnte gaelacha is coitianta in albain ná iad siúd a thosaíonn le mac ar nós mac gille eathainn maclean tosaíonn an fhoirm bhaininscneach le nic mar a tharlaíonn sa ngaeilge catrona nic a ph a bheith ar catriona nic an phí as gaeilge is de bhunadh cheilteach formhór na foclaíochta i ngaeilge na halban tá roinnt iasachtaí ón laidin go háirithe i gcúrsaí eaglasta eaglais boball ón lochlainnis eilean sgeir ón scoitis sgealp briogais agus i gcoitinne le teangacha eile na heorpa is gnách nuafhoclaíocht a chumadh d fhréamhacha gréigise agus laidine telebhisean fiú más tríd an mbéarla a tháinig siad cuireann fás in úsáid fhocla béarla le gramadach ghaelach orthu imní ar go leor mar shampla is minic watchigeadh faire and catcheadh breith á úsáid ar ledhas díreach mar a deireanns cuid de mhuintir ghaeltachtaí na héireann matchannaí ar chipíní nó lasáin agus ar mo bhicycle in áit ar mo rothar ar an taobh eile den scéal bhí tionchar ag an ngaeilge ar an scoitis agus ar an mbéarla go háirithe ar bhéarla caighdeánach na halban i measc na bhfocla a shíolraíonns ó ghaeilge tá whisky slogan brogue jilt clan strontium mar aon le rudaí suntasacha i dtíreolaíocht na halban mar shampla ben beinn glen gleann agus loch foinse an etymological dictionary of the gaelic language alexander macbain is baile í cathair na mart béarla westport agus cahernamart atá in iarthar chontae mhaigh eo gar do chuan mó atá an baile tógadh teach chathair na mart ar dtús ag richards cassels ailtire gearmáinis sna idí tá doinsiúní an caisleán uí máille fós ann inniu is baile neamhchoitianta í cathair na mart in éirinn mar is baile pleanáilte í rinne james wyatt ailtire cáiliúil sasanach plean don bhaile sna idí chríochnaigh sé teach chathair na mart baile don maruess den sligeach ba le muintir browne an teach le fada an lá agus tá sé scailte don phobal óna idí cuireadh teach chathair na mart ar an margadh i mí feabhra agus luach m luaite leis is le comhlacht áitúil gnó faoi úinéireacht mhuintir hughes atá sé anois tugtar an t ainm covies ar na daoine áitiúla bhí an caniúnt covey ann go dtí an lá seo tugann daoine in aice cathair na mart caisleán an bharraigh san áireamh an t ainm covey ar dhuine as an mbaile tá teach tábhairne ag matt molloy as the chieftains ar sráid an droichead i gcroí an bhaile tá roinnt féile ar siúl i rith na bliana tá nuachtán seachtainiúil saor in aisce ann an mayo news a bhunaíodh sa bhliain radharcanna is mó a mheallann daoine chun cathair na mart i gcóngar conamara oileán acla cuan mó agus cruach phádraig tá cúrsa gailf le poill ag cathair na mart tá dhá séipéal i gcathair na mart séipéil holy trinity eaglais na héireann agus séipéil naomh muire caitliceach bhí séipéal modhach sa bhaile ach is bialann é anois bhí iúil caesar caius iulius caesar an leagan laidine dá ainm iúil rc márta rc ina ghinearál ina pholaiteoir agus ina scríbhneoir sa tsean róimh bhí sé ina bhall den chéad triúracht agus ina dhiaidh sin bhain sé amach deachtóireacht na poblachta rómhánaí bíonn staidéar á dhéanamh fós ag scoláirí laidine agus ag staraithe míleata ar a chuid scríbhinní go háirithe ar an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh gallach fear de phór uasal ba ea caius iulius caesar agus baint aige le muintir iúil nó gens iulia ceann de na teaghlaigh ba shine agus ab uaisle sa róimh chreid muintir iúil go raibh gaol acu le ascanius iulus mac aeinéas ba é aeinéas bunaitheoir na róimhe de réir mar a mhaígh seanscéal rómhánach agus ba í an bandia véineas féin máthair aeinéas má b fhíor don tseanscéal chéanna leis an nginealas diaga seo a urramú thóg iúil caesar teampall nua don bhandia sin nuair a bhí sé i gceannas ar an róimh sa bhliain r chr ní raibh fáltas ná tionchar polaitiúil ag roinnt leis an mórtas cine seo mar déanta na fírinne ní raibh ag éirí go rómhaith le muintir iúil i gcúrsaí polaitíochta ná eile sa bhliain r chr bhí fear darbh ainm caius iulius iullus ar fear de na deichniúraithe nó decemviri a bhí le malairt cuma a chur ar an róimh sa chéad dhá chéad bliain eile ní raibh ach beirt fhear de mhuintir iúil ina gconsail bhí athair caius iulius caesar ina phraetóir sa bhliain r chr bhí gaolta caesar ina gconsail agus ina gcinsirí is é sin ina ndaonáiritheoirí freisin sa bhliain r chr phós iúil caesar cornelia iníon an chonsail lucius cornelius cinna a raibh baint aige le páirtí na bpopulares nuair a chuaigh caesar le polaitíocht ba é an ginealas a dheimhnigh go rachadh sé leis na populares le páirtí an phobail mar shampla bhí a uncail caius marius ina ghinearál a chloígh an dá threibh bharbartha úd cimbri agus teutoni agus é i gceannas ar pháirtí an phobail sa seanad chomh maith sa bhliain chéanna agus sé bliana d aois aige bhain caesar amach post mar flamen dialis is é sin príomhshagart iúpatair b fhéidir leas polaitiúil a bhaint as an bpost seo ar mhí ámharaí an tsaoil d éirigh le lucius cornelius sulla deachtóireacht a bhaint amach go gairid ina dhiaidh seo ó bhí sulla ag tacú le páirtí na noptimates is é sin páirtí na huasalaicme bhí caesar i bponc bhí sé pósta ar iníon cinna agus gaol aige le duine tábhachtach eile de na populares mar atá marius d éiligh sulla ar caesar idirscaradh ó cornelia ach ní raibh caesar sásta tabhairt isteach dó ina ionad sin thréig sé an róimh bhí cairde sa chúirt ag caesar a d fhéach chuige nach raibh dúnmharú polaitiúil á bhagairt air ach mar sin féin d fhan sé ar a theitheadh taobh amuigh den phríomhchathair bhí fáilte roimhe sna fórsaí armtha ní nárbh ionadh agus glacadh leis mar oifigeach foirne faoi cheannas an ghinearáil marcus minucius thermus a bhí ag faire chúige na háise is é sin iarthar na mion áise nó iarthar na tuirce sa lá atá inniu ann thar cionn sulla nuair a bhí cathair mytilene in oileán lesbos faoi léigear ag saighdiúirí thermus bronnadh an corona civica nó coróin an tsaoránaigh ar iúil caesar b ionann sin is a rá go raibh sé tar éis duine dá chomh rómhánaigh a shábháil ar an mbás ar mhachaire an áir ó nach raibh deireadh ag teacht leis an léigear cuireadh caesar chuig rí na bitine nicidéamas a ceathair duine de chomhghuaillithe na rómhánach le cuidiú a iarraidh air chaith sé tréimhse chomh fada ann gur cuireadh amach air go raibh caidreamh collaí ag caesar leis an rí sa bhliain r chr fuair sulla bás agus d fhill caesar ar an róimh le dul le polaitíocht arís mar ba ghnách sa róimh ag an am rinneadh ionchúisitheoir agus mionstátseirbhíseach duine de na vigintisexviri de mo dhuine ina ionchúisitheoir dó chúisigh sé an t iar chonsal cnaeus cornelius dolabella duine de lucht leanúna sulla thuig muintir na róimhe as seo go raibh caesar i ndeabhaidh le páirtí sulla i gcónaí le teitheadh ó fhuath mhuintir sulla chinn caesar ar an róimh a thréigean arís cé nach le saighdiúireacht a chuaigh sé is é an rud a rinne sé ná a aghaidh a thabhairt ar oileán ródas sa ghréig le reitric agus deisbhéalaí a fhoghlaim ó mháistir aitheanta na ceirde mólan níor tháinig sé a fhad le scoil mhólain riamh áfach nó ghabh foghlaithe mara ina phríosúnach é le hairgead a fhuascailte a éileamh ar a mhuintir deirtear gur chuala caesar iad ag rá go raibh cuma an bhoic mhóir air agus go raibh siad le fiche tallann óir a éileamh bhí caesar den tuairim nach rachadh sé a phraghas ceart ar fhiche tallann óir áfach agus é ag áitiú ar na foghlaithe gurbh fhiú dóibh caoga tallann a iarraidh san am céanna dúirt sé leis na foghlaithe go gcrochfadh sé gach mac mallachta acu ar chros dá mbeadh sé de dhíth céille acu é a scaoileadh saor ina bheo níor thug na foghlaithe aird ar an rabhadh seo fuair siad an caoga tallann agus nuair a d éirigh le caesar a dhóthain saighdiúirí a fháil chuige chuaigh sé sa tóir ar na fuadaitheoirí ghabh sé iad sa deireadh agus chuir sé beart lena bhagairt nó chéas sé na foghlaithe mara ar chros ó bhí siad ina gceann maith dó i rith a bhraighdeanais áfach bhris sé a gcuid cos sular crochadh iad le nach mbeadh moill mhór ar an mbás i dtús na bliana r chr ceapadh caesar ina dhuine de na pontifices is é sin ina bhall de chomhairle na sagart tháinig sé i gcomharbas ar ghaol leis caius aurelius cotta a bhí tar éis bás a fháil sa bhliain r chr d éirigh leis céim an chaestóra a fháil ba í an chaestóireacht an chéim ab ísle de na poist fhíorthábhachtacha an cursus honorum nó cúrsa na n onóracha sa tsean róimh sa bhliain r chr cailleadh cornelia bean chéile chaesar thug sé grá na hailpe do chailín saibhir de mhuintir sulla pompeia agus é ag baint leasa as a cuid airgid le dul chun cinn sa pholaitíocht sa bhliain ceapadh ina aedíleach curúlach é agus sa bhliain rinneadh pontifex maximus de is é sin ardsagart na ndéithe go léir inniu ar ndóigh tugtar pontifex maximus ar an bpápa ach tá an chéimíocht níos sine ná an chríostaíocht san am seo bhí an róimh ar coipeadh le ráflaí faoi chomhcheilg a bhí ar cois ag baicle rúnda a bhunaigh lucius sergius catilina le teacht i réim sa róimh bhí cuid mhór de mhaithe is de mhóruaisle na róimhe sáite sa chomhcheilg agus amhras ar na daoine faoi iúil caesar féin ó bhí caidreamh éigin aige le catilina roimhe seo mar sin féin d éirigh le caesar an drochamhras a scaipeadh sa bhliain bhain caesar amach céimíocht an phraetóra ceann de na poist ab airde i gcóras riaracháin na róimhe bhain mí ádh pearsanta dó áfach nó b éigean dó dealú óna bhean chéile pompeia i ndiaidh scannail a d fhág amhras na mígheanmnaíochta uirthi ba é an chéad phost tábhachtach a bhí ag caesar taobh amuigh den róimh ná próphraetóireacht na spáinne chuir sé cogadh fíochmhar ar na hibéirigh rud a thuill clú an straitéiseora dó agus a chuidigh leis bail a chur air féin i gcúrsaí airgid rud ba ghá agus é chomh báite sin i bhfiacha bhí sé in inmhe mar sin cur isteach ar an bpost ab airde i gcóras riaracháin na róimhe is é sin an chonsalacht is iomaí seanadóir a bhí míshásta le saint chaesar sa chonsalacht agus leis an ród a réiteach roimhe chuaigh caesar i bpáirt le beirt sárachán eile mar atá marcus licinius crassus agus cnaeus pompeius magnus ba í seo an chéad triúracht nó an t arrachtach tríchloigneach mar a dúirt varro tháinig an t airgead crassus an oirbheartaíocht mhíleata pompeius agus an tionchar polaitiúil caesar le chéile sa triúracht seo leis an gceangal a dhaingniú phós pompeius iníon caesar iulia bhí an triúracht in ann an chonsalacht a bhaint amach do caesar sa bhliain r chr bhí cuid mhór de na seanadóirí ag cur ina aghaidh mar sin féin agus d fhéach siad fiú le hé a chur as a phost trí tháinseamh ós rud é gur bronnadh próchonsalacht cúig bliana air le go mbeadh sé in ann cogadh a chur ar na hillírigh agus ar na gallaigh ní raibh seans ag a chuid naimhde an dlí a chur air mar ba mhian leo nuair a toghadh ina chonsal é phós sé arís calpurnia a bhí ar an mbrídeog agus í ar an tríú bean chéile aige is é is brí le próchonsalacht ná fad a cur le tréimhse na consalachta de ghnáth ní mhairfeadh an chonsalacht thar aon bhliain amháin ach bhí sé de nós ag na rómhánaigh an chumhacht sin a thabhairt do na ginearáil go ceann tamaill eile chuir an phróchonsalacht ar chumas caesar arm a earcú rud a lig dó cogadh a chur ar na gallaigh lena dtír a fhorghabháil don róimh d éirigh leis an triúracht fad eile a chur le próchonsalacht chaesar nó bhí consalacht ag crassus agus pompeius araon sa bhliain r chr chaith caesar deich mbliana ar fad ina phróchonsal mar sin agus é ag cogaíocht sa ghaill d éirigh le caesar iomlán na gaille a shealbhú a fhad leis an réin bhí sé in ann easaontas na ngallach a chur chun sochair dó féin agus cuid mhaith de na treibheanna sásta dul i gcomhar le caesar in aghaidh na gcomharsan dá thoradh sin bhí caesar in ann na gallaigh a chloí de réir a chéile gan cogadh a chur ar an iomlán dearg acu riamh bhí caesar chomh dána dásachtach is gur rith leis sluaíochtaí míleata a dhéanamh go dtí an ghearmáin agus an bhreatain rud a tharraing súil na róimhe air nó bhí na rómhánaigh aineolach ar fad ar na críocha seo ag an am chinn caesar sa deireadh gan gabháltas a dhéanamh orthu agus níor thit an bhreatain leis na rómhánaigh ach céad bliain níos deireanaí an teorainn a fheicimid idir an fhrainc agus an ghearmáin inniu tá sí suite san áit ar fhág caesar í a bheag nó a mhór is féidir a mhaíomh gur maraíodh milliún gallach le linn an chogaidh a chuir caesar ar an ngaill fágadh milliún eile i ndaoirse agus i ndaorbhroid thug caesar cuntas ar a chuid eachtraí sa ghaill sa leabhar is cáiliúla dá chuid mar atá commentarii de bello gallico tráchtaireacht ar chogadh na gaille an t eolas atá againne ar chogaíocht na rómhánach tháinig cuid nach beag de chugainn ón leabhar seo leabhar bolscaireachta a bhí ann go bunúsach lena chruthú don tseanad go raibh údar ceart leis an gcogadh thairis sin de ba í an leabhar seo a chuir ar a súile do na rómhánaigh den chéad uair gur dhá phobal éagsúla ba ea na ceiltigh agus na gearmánaigh roimhe sin shíl na rómhánaigh nach raibh sna gearmánaigh ach ceann de na treibheacha ceilteacha ba é vercingetorix an taoiseach ba mhó a chuir in aghaidh caesar agus é ar aon chothrom le caesar mar cheannsaí cogaidh b fhada caesar ag troid le vercingetorix a bhris an cath air i ngergovia in aice le clermont ferrand an lae inniu sa deireadh thiar thall fuair sé an ceann is fearr ar an taoiseach gallach in alesia alise sainte reine an lae inniu áit ar thug vercingetorix é féin suas do chaesar le comha níos fearr a thabhú dá mhuintir deirtear gur chaith an taoiseach gallach a ghléas cogaidh le cosa caesar ach is féidir nach bhfuil i gceist ach teilgean cainte taispeánadh vercingetorixdo mhuintir na róimhe i mórshiúl caithréime chaesar ach ansin cuireadh chun báis é nó bhí caesar géarbharúlach gur namhaid dainséarach a bheadh ann dá n éireodh leis éalú as an mbraighdeánas is follasach go raibh leas polaitiúil le baint as an gcaithréim seo chomh maith le rachmas saolta agus bhain caesar an tairbhe as na heachtraí cogaidh agus é ag iarraidh cumhacht a bhaint amach sa bhaile sa bhliain r chr maraíodh crassus san aisír áit a raibh sé ag cur cogaidh ar na pairtigh bhí pompeius buartha faoi bhorradh chaesar agus thosaigh sé ag déanamh mórtachais le seanadóirí a raibh an colg céanna orthu bhí caesar féin i ndeireadh na próchonsalachta agus é fágtha gan tacaíocht pholaitiúil de bharr chliseadh na triúrachta ba bhaol dó comhar phompeius agus an tseanaid agus an chuma ar an scéal go ngabhfaidís é ar theacht go dtí an róimh dó shíl sé mar sin nach raibh de rogha air ach teacht i dtreis le lámh láidir chuir an seanad cosc ar caesar a chuid léigiún a thabhairt leis go dtí an iodáil ach nuair a bhain sé amach teorainn na hiodáile agus na gaille abhainn rubico ar an deichiú lá d eanáir r chr chuaigh caesar chun diúnais ar an seanad agus thug cúig mhíle fear leis deirtear gur ar an ócáid úd a chualathas na focail chlúiteacha alea iacta est á labhairt aige ós rud é go raibh an ghréigis chomh líofa aige leis an laidin mar ba dhual do scothaicme na róimhe ag an am is dócha gurb as gréigis a dúirt sé iad anerriphtho kybos tá tagairt sa mhéid sin do dhráma le menandros drámadóir gréagach cibé scéal é ghabh caesar an róimh gan mórán dua agus theith pompeius agus cuid mhór de na seanadóirí go dtí an ghréig roimhe sa bhliain r chr bronnadh an chonsalacht ar caesar in athuair agus siúd anonn chuig an ngréig é le cogadh a chur ar a chuid naimhde mhaidhm an cath ar phompeius ag pharsalos i dtuaisceart na gréige agus lorg sé dídean san éigipt ní raibh tolamaes a trí déag rí na héigipte sásta tearmann a thabhairt dó áfach dúnmharaíodh pompeius ar orduithe an rí ag teacht sna sálaí ag pompeius dó shroich caesar alexandria príomhchathair na héigipte agus casadh deirfiúr an rí cleopatra air de réir nós na néigipteach bhí cleopatra pósta ar a deartháir ach níor stop sin í ó ghrá a thabhairt do caesar ná caesar ó dhul ina haraicis más fíor féin gurbh é seo cumann grá na mílaoise is iomaí trioblóid a tharraing sé rugadh mac di le caesar agus caesarion mar ainm air bhí caesar sásta a admháil gurbh é siúd a mhacsan ach níor fhág sé dada ag an mbuachaill ina thiomna ní rithfeadh leis riamh cleopatra a phósadh ach an oiread nó bheadh a chnaipe déanta mar pholaiteoir sa róimh agus bhí sé pósta ar chalpurnia i gcónaí ní raibh an cogadh cathartha críochnaithe go fóill áfach bhí fórsaí an tseanaid ag troid le caesar i gcónaí agus chuir sé cath orthu ag thapsus i dtuaisceart na hafraice ar an séú lá de mhí aibreáin r chr chloígh sé metellus scipio agus marcus porcius cato óg mac le cato mór d éirigh cnaeus óg agus sextus beirt mhac le pompeius amach ina aghaidh ach d éirigh le caesar an cogadh seo cogadh na spáinne a bhuachan chomh maith tháinig deireadh leis i mí na márta den bhliain r chr nuair a chloígh caesar mic pompeius ag munda chuir cnaeus lámh ina bhás féin ach tháinig an deartháir eile slán ní raibh an deachtóireacht bainte amach ag caesar go fóill nuair a chrom sé ar reachtaíocht na róimhe a leasú thug sé isteach roinnt mhaith dlíthe nua leges iuliae agus bhí rún aige slacht a chur ar na dlíthe go léir leasaigh sé an féilire agus bhí sé ag smaoineamh ar na portaigh phointíneacha a thriomú bhain caesar amach an deachtóireacht ar dtús sa bhliain r chr i ndiaidh dó filleadh abhaile ón éigipt an uair sin bhí air éirí as an bpost i gceann deich mbliana ach i ndiaidh dó bua a bhreith ar chlann mhac phompeius rinne an seanad dictator perpetuus nó buandeachtóir de bhí an deachtóireacht shealadach ag cur le bunreacht na roimhe nó bhí sé ceadaithe na cumhachtaí sin a thabhairt ar iasacht do ghinearál mar shampla ar feadh an chogaidh sampla de sin ba ea cincinnatus fear a bhí ina chomhartha ar shuáilcí an rómhánaigh idéalaigh fear simplí a ghlac le cumhachtaí an deachtóra leis an róimh a tharrtháil agus a d fhill ar a sheancheird ina dhiadh sin scéal eile ar fad ba ea an buandeachtóir nó chuir sé an phoblacht féin i mbaol rud a chuir olc ar mhórán agus ba chúis le comhcheilg i gcoinne chaesar níl na staraithe ar aon tuairim inniu féin faoi cé acu a bhí fonn ar chaesar rítheaghlach a bhunú agus an phoblacht a threascairt nó nach raibh bhí cumhacht ríoga aige cheana ach thuig sé nach bhféadfadh sé an scéal a phlé os ard chuimhnigh sé ar chogaidh eile a thosú na pairtigh a ionsaí agus díoltas a agairt orthu as marú crassus dúnmharaíodh iúil caesar ar an gcúigiú lá déag de mhí na márta idus martiae de réir fhéilire na rómhánach den bhliain r chr bhí sé tar éis teacht go dtí an seanad agus suí síos mar ar ghnách leis nuair a chonaic sé an lucht comhcheilge ag nochtadh a gcuid arm styli nó pinn mhiotail is dócha ina thimpeall ba é an sceanach ceart é agus gach duine ag iarraidh a chion féin den obair a dhéanamh ba é publius servilius casca an chéad duine a ghoin caesar is beag dochar a rinne sé cheap caesar a lámh céard atá tú a dhéanamh a chasca a bhithiúnaigh scairt casca as gréigis cuidigh liom a dheartháir sháigh deartháir chasca a chlaíomh idir na heasnacha i caesar agus d ionsaigh cassius caesar gur ghortaigh sé a aghaidh chuir caesar sonrú i mbrutus agus deirtear gur labhair sé leis as gréigis tú féin a ghasúir is amhlaidh go raibh meas an chara agus an mhic altrama ag caesar ar bhrutus siúd is go raibh an bheirt acu in achrann a chéile i gcúrsaí polaitíochta is é an dara leagan den scéal atá ann áfach ná nach raibh caesar in ann mórán a rá faoin am seo agus easpa fola air ní raibh marcus tullius cicero máistir na deisbhéalaí agus na reitrice sáite sa chomhcheilg ach mura raibh chonaic sé an dúnmharú le súile a chinn féin agus bhí sé an sásta go raibh deireadh curtha leis an tíorántacht bhí sé ar dhuine de na naimhde ba bhinbí a bhí ag caesar i saol polaitíochta na róimhe cé gur bhreá leis prós chaesar agus níor cheil sé an ríméad a bhí air i ndiaidh an dúnmharaithe níor tháinig deireadh le cogadh cathartha na róimhe le dúnmharú caesar a mhalairt ar fad ar dtús bhris marcus antonius a bhí ina chomh chonsal ag caesar sa bhliain r chr agus octavianus garnia is mac uchta caesar an cogadh ar lucht na comhcheilge iadsan in éineacht leis an nginearál marcus aemilius lepidus a chuaigh le chéile sa dara triúracht i gceann tamaill chloígh octavianus a chomh thriúraithe sa bhliain r chr bhí deireadh curtha leis an gcogadh cathartha aige agus é féin iompaithe ina impire mar sin féin bhí sé ag iarraidh dealramh na ríogachta a sheachaint agus é ag caint ar athbhunú na poblachta ní raibh ann féin mar dhea ach princeps is é sin an chéad saoránach i ndáiríre bhí an stát faoi smacht aige féin amháin ba iad na seanadóirí a bhronn an leasainm augustus ágastas urramach mórga ar octavianus agus is mar ágastas a choinníonn na hannála cuimhne air chomh luath le tús an dara triúracht gaireadh dia d iúil caesar divus iulius iúil diaga sa bhliain r chr thiomnaigh ágastas teampall d iúil diaga sa fhóram rómhánach ba nós ag ágastas freisin mac an duine dhiaga a thabhairt air féin bhreac caesar síos scéal a chogaidh i seacht leabhar an tsaothair úd commentarii de bello gallico trácht ar chogadh na gaille ós rud é go bhfuil an saothar seo scríofa i laidin shimplí shoiléir gan ruthaig na reitrice is gnách é a úsáid mar lón léitheoireachta do na scoláirí agus iad díreach ag éirí chomh heolach ar an laidin is gur féidir leo an chéad leabhar a léamh is iomaí scoláire laidine a d fhoghlaim an chéad chupla abairt sa leabhar seo de ghlanmheabhair ós rud é gurb iad na focail seo a d oscail an geata go saol na róimhe gallia est omnis divisa in partes tres uarum unam incolunt belgae aliam auitani tertiam ui ipsorum lingua celtae nostra galli appellantur is é sin tá an ghaill roinnte ina trí chuid na beilgigh ina gcónaí i gcuid amháin na hacatánaigh i gcuid eile acu agus dream sa tríú cuid a dtugtar ceiltigh orthu ina dteanga féin agus gallaigh inár dteangana creidtear gur riachtanais pholaitiúla ba mhó a spreag caesar chun pinn nó bhí sé ag iarraidh lucht a cháinte sa seanad a chur ina dtost agus a chruthú gurbh fhónta an rud a rinne sé d ainneoin ar chosain an cogadh d airgead rómhánach thairis sin de scríobh caesar saothar beag de bello civili inar phléigh sé an chuid den chogadh cathartha a chonaic sé lena shúile cinn féin má tháinig aon saothar eile óna lámh níl a dhath fágtha de is luamh le rigegeaifil é an tascar nó an asgard i mbéarla sé mhéadar déag ar a fhad bhí cáil ar an asgard ó thabhairti dtír na ngunnaíi mbinn éadair in colin archer an t ailtire cabhlaigh cailiúil as an lorua a thóg tógadh an luamh an tascar i tugadh é mar bhronntanas pósta do molly mary osgood óna tuismitheoirí nuair a phós sí erskine childers i sasanach a bhí an dílis don impireacht ag an am agus údar an leabhar riddle of the sands nuair a chonaic childers go raibh óglaigh uladh á n armáil féin agus ag bagairt foréigin in aghaidh rialtas dúchais d éirinn thug childers aird ar éileamh na nóglach náisiúnta bheartaigh sé cabhrú leo roinnt gunnaí a fháil mar fhreagra ar an mbagairt ó na dílseoirí ar an iúil thug erskine agus mary agus ceathrar eile lastas de raidhfil agus piléar leo as hamburg na gearmáine go binn éadair tar éis dóibh turas garbh a chur díobh tríd an mhuir thuaidh agus muir éireann níós déánaí timpeall pm rinne arm na breataine iarracht na hairm a ghabháil i mbinn éadair timpeall pm bhris círéib amach i lár na cathrach agus na saighdiúirí ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí maraíodh triúr sa scliúchas ar shiúlán bhaitsiléir i mbaile átha cliath dhíol bean childers an asgard i agus bhí úinéirí éagsúla aige go dtí gur cheannaigh rialtas na héireann é i le húsáid mar bhád traenála bunaíodh coiste an asgard i agus leanadh ar aghaidh dá úsáid chun an tseoltóireacht a theagasc do dhaoine óga na héireann go dtí cuireadh an seanbhád ar taispeáint in iarsmalann stairiúil phríosúin chill mhaighneáin i bhí bád eile ag coiste an asgard ar a dtugtar an asgard ii a coimisiúnaíodh i baineadh úsáid as mar chéad shoitheach náisiúnta oiliúna seolta na héireann chuaigh an asgard ii go tóin poill ar an meán fómhair i mbá na bioscáine ar an feabhra d fhógair rialtas na héireann nach n ardófar arís é is iomaí ciall a bhaintear as an bhfocal úrscéal agus is iomaí leabhar agus alt atá scríofa faoi go tipiciúil áfach is scéal fada eipiciúil é an t úrscéal a bhfuil idir phlota agus laochra ann agus na laochra curtha i láthair ar bhealach indibhidiúil ionas gur féidir iad a aithint thar a chéile agus comhionannú a dhéanamh leo maítear gur cineál nua litríochta é a tháinig chun cinn tar éis an renaissance agus gurbh é don uixote a ndearna an tathair peadar ua laoghaire leagan giorraithe gaeilge de faoin teideal don cíochótae a scríobh an spáinneach miguel de cervantes sa séú haois déag an chéad úrscéal de réir mar a thuigimid an téarma inniu ina dhiaidh sin bhláthaigh an seánra ar feadh na gcéadta bliain ó shin go háirithe as fraincis as rúisis agus as béarla deirtear freisin áfach go raibh úrscéalta á scríobh roimhe sin féin agus luaitear leabhair sheanársa mar fhianaise ar nós satyricon a scríobh comhairleoir an impire nero petronius timpeall na bliana i ndiaidh bhreith chríost is é an sainmhíniú is simplí is féidir a thabhairt ar úrscéal ná saothar ficsin ina bhfuil aontas plota agus carachtar agus é fada go leor le cur i gcló mar leabhar áirítear gurb é deoraíocht le pádraic ó conaire an chéad úrscéal nua aimseartha gaeilge is scéal é faoi dheoraí éireannach i londain agus na heachtraí a bhain dó tar éis dó cúpla ceann dá ghéaga a chailleadh i dtimpiste scéal dorcha duairc traigéideach is ea é agus is iad na príomhthéamaí atá ann ná coimhthíos an phríomhcharachtair roimh an domhan agus an fhearg atá air leis leabhar an nua aimseartha í a chuir tús fiúntach le litríocht chomhaimseartha na gaeilge tá siad ann a deir gurb é leis an athair peadar ua laoghaire an chéad úrscéal gaeilge ach le fírinne bhí an tathair peadar an oiread sin i ngeimhle na scéalaíochta traidisiúnta is nár éirigh leis a leabhar a phlotáil mar ba chóir don úrscéal is féidir a rá gurb é seo príomhfhadhb na próslitríochta gaeilge sa lá atá inniu féin ann dhírigh cuid mhaith d úrscéalaithe na gaeilge ar léiriú idéalach maoithneach a thabhairt ar shaol na gaeltachta daoine ar nós pádraig óg ó conaire seán ó ruadháin séamus ó grianna agus scríbhneoirí gaeltachta eile thug scríbhneoirí eile piaras béaslaí éamonn mac giolla iasachta agus seán óg ó caomhánach faoi nithe seachas tírghrá agus saol traidisiúnta na tuaithe a léiriú ach ba bheag an rath a bhí ar a gcuid iarrachtaí agus is beag duine a léann a saothar anois carachtair gan doimhneacht a bhfuil a saol faoi thionchar na bpiseog na dtairngreachtaí agus an tseanchais a bhí i scéalta shéamais uí ghrianna an chuid is mó san úrscéal is fearr a scríobh sé bean ruadh de dhálach tugann sé cur síos ar bhean a fhágann slán ag an dúchas agus a théann a bealach féin duine neamhspleách láidir atá breá ábalta seasamh in aghaidh sheanghnátha a muintire ba é deartháir shéamais seosamh mac grianna áfach an té a scríobh an saothar ba mhó indibhidiúlachta i lár na haoise seo caite agus é go mór faoi thionchar phádraic uí chonaire is é an druma mór a tháinig ar pár sa bhliain ach nár foilsíodh go dtí an t úrscéal is tábhachtaí ó pheann sheosaimh léargas ar bhaile beag tuaithe agus é ag dul i ngleic leis na hathraithe polaitiúla agus cultúrtha a tháinig le gluaiseacht na saoirse agus carachtair réadúla ann a nochtann a laige agus a neart tháinig máirtín ó cadhain chun cinn mar scríbhneoir i ndeireadh na idí agus áirítear a úrscéal cré na cille ar an saothar próis is cumasaí a scríobhadh sa ghaeilge lena linn úrscéal is ea é a thugann léargas ar theannais shóisialta na gaeltachta trína gcur á gcardáil ag marbháin na reilige agus iad ag cur is ag cúiteamh go deo na ndeor faoin saol a bhí acu sula bhfuair siad bás chuirfeadh sé an chuid is fearr de litríocht mheiriceá theas i gcuimhne duit is féidir cuid de na scéalta fada leis a foilsíodh i gcnuasaigh ghearrscéalta a áireamh mar úrscéalta chomh maith go háirithe fuíoll fuine eachtra fir a bhfuil a bhean díreach tar éis bás a fháil úrscéalaí eile a bhí i séamus ó néill a rinne iarracht saol na cathrach a léiriú ach nár éirigh leis carachtair sách domhain a chruthú agus tarlach ó huid scríbhneoir ionraic a bhí teoranta ó thaobh na teanga agus na samhlaíochta de is é an t úrscéal is fearr le séamus ó néill ná máire nic artáin scéal grá é a thugann cur síos ar chleamhnas agus phósadh an chailín chaitlicigh agus an bhuachalla phrotastúnaigh i sochaí dheighilte an tuaiscirt agus d fhéadfaí é a chur i gcomparáid leis na húrscéalta don aos óg a chum an scríbhneoir albanach joan lingard faoi kevin agus sadie úrscéalta doimhne machnamhacha iad néal maidine agus tine oíche agus an branar gan cur a scríobh breandán ó doibhlin thug eoghan ó tuairisc faoin úrscéal stairiúil i l attaue sárinsint ar eachtraí feirmeora as maigh eo a ghlacann páirt in éirí amach agus dé luain iarracht ar an chéad lá d éirí amach na cásca a athchruthú trí shruthanna machnaimh na bpríomhcharachtar is é fonn a níos fiach an saothar is fearr de chuid phádraig uí mhaoileoin fear a scríobh bríde bhán freisin scríbhneoir gaeltachta ó chiarraí ab ea pádraig ach gaeltacht eile ar fad a thaispeáin sé ina chuid leabhar seachas gaeltacht pheig agus an oileánaigh bhí gaol dlúth aige leis an oileánach agus chuir sé an leabhar an toileánach féin in eagar le haghaidh glúin nua léitheoirí tá saothar an scríbhneora diarmaid ó súilleabháin an dúshlánach go háirithe caoin tú féin an uain bheo maeldún agus lá breá gréine buí chuaigh an súilleabhánach i ngleic leis an saol comhaimseartha agus é faoi thionchar mhórscríbhneoirí a linne san eoraip scríobh séamas mac annaidh trí úrscéal comhaimseartha ina bhfuil meascán den ghreann chomhfheasach agus den dianléargas ar shaol a linne cuaifeach mo londubh buí an chéad cheann agus an ceann is fearr acu scríobh alan titley trí úrscéal an chéad cheann an chasta ar fad meirscrí na treibhe is scéal uafáis faoi chanablaigh i mbaile átha cliath é stiall fhial feola agus is úrscéal stairiúil é an fear dána maidir leis na húrscéalaithe gaeilge a chuaigh i mbun pinn le déanaí is dócha gurb é joe steve ó neachtain an duine is tábhachtaí acu bhain sé amach a cháil ina scriptscríbhneoir don tsobalscéal teilifíse ros na rún ach ansin d fhoilsigh sé cnuasach gearrscéalta clochmhóin agus ina dhiaidh sin dhá úrscéal soléite scread mhaidine agus lámh láidir bhí iasar arafat lúnasa samhain a rugadh faoin ainm mohammed abdel raouf arafat al udwa al husseini ina uachtarán ar an údarás na palaistíne bhí arafat ina bhunaitheoir agus ina cheannaire ar fata chomh maith le bheith ina chathaoirleach ar an eagraíocht shaoirse na palaistíne ó ar aghaidh chomhbhuaigh sé duais nobel na síochána sa bhliain ar an eanáir toghadh arafat ina uachtarán ar an údarás palaistíneach palestinian national authority tháinig tinneas dona air i ndeireadh fómhair fuair sé bás in ospidéal míleata i bpáras na fraince ar an aonú lá déag de dheireadh fómhair agus cuireadh ina cheanncheathrú é in ramallah tar éis sochraide i gcaireo na héigipte is institiúid ardoideachais agus taighde í an ollscoil a bhronnann céimeanna acadúla cuireann ollscoil oideachas tríú leibhéal agus ceathrú leibhéal ar fáil d fhéadfaí a rá gurbh í an chéad ollscoil san iarthar an tacadamh a bhunaigh pláto an fealsamh gréagach ar bun i rc i gcoill academos lámh le hatain mar ar thug sé ceachtanna fealsúnachta matamaitice agus lúthchleasaíochta dos na mic léinn cuireadh na céad ollscoileanna eorpacha sna meánaoiseanna ar bun i mbologna na hiodáile agus i bpáras an fhrainc sna meánaoiseanna le haghaidh staidéar ar dhlí ar leigheas agus ar dhiagacht i bhfad roimhe sin bhí a leithéidí d institiúidí cheana féin sa pheirs agus sa domhain ioslamach go háirithe acadamh gundishapur agus níos deireanaí freisin in ollscoil al azhar chairó arb í an ollscoil is faide i mbun léinn ar domhan tá nalanda i mbihar india ar cheann de na hollscoileanna is tábhachtaí san áise seachas acadamh gundishapur áit a raibh an fealsamh búdíoch nagarjuna i mbun léinn sa dara haois tar éis chríost san eoraip lean fir óga ar aghaidh don ollscoil nuair a chríochnaigh siad staidéar ar an dtrivium na healaíona ullmhúcháin arbh iad an gramadach an reitric agus an loighic agus an uadrivium uimhríocht geoiméadracht ceol agus réalteolaíocht cuirtear ollscoileanna ar bun de ghnáth de réir dlí nó cairte sa bhfrainc téann mic léinn freisin chuig na cours prepartoires agus grandes écoles a bhfuil an mheas agus clú orthu agus a bhfuil comórtais an déine le h iontráil acu sna stáit aontaithe aithnítear ollscoil de réir dlí mar chorparáid ar nós aon chorparáid eile cé go gcuireann stáit áirithe freagracht áirithe orthu maidir le leas na mac léinn mar nach gcuireann rialtas cónaidhme mheiriceá eagar nó riaradh díreach ar na hollscoileanna thosaigh eagrais réigiúnaí d institiúidí ardléinn córais meastúcháin dá gcuid féin is eagrais neamh shocair formhór mór ollscoileanna príobháideacha agus poiblí mheiriceá ach ó na í ar aghaidh cuireadh go leor coláistí agus ollscoileanna le sochar ar bun chun tairbhe a bhaint as athraithe áirithe i gcláracha cúnaimh an rialtais chónaidhme ó na idí ar aghaidh cuireadh roinnt oll ollscoileanna ar bun a thugann teagasc le córais múineadh ó i bhfad de ghnáth úsáidtear an téarma ollscoil nó university sa bhéarla le tagairt don tréimhse sin i saol duine ach i meiriceá thuaidh úsáidtear an téarma coláiste nó as béarla college b é máirtín liútar gearmáinis martin luther nó martin luder laidin martinus lutherus samhain feabhra a chuir tús leis an athleasú creidimh nuair a d fhoilsigh sé na cúig théis déag is ceithre scór i wittenberg na gearmáine ar an deireadh fómhair b eisean athair an reifirméisin sa ghearmáin tháinig máirtín liútar chun saoil in eisleben ar an samhain b é hans luder a athair agus margaretha lindemann a bhí ar a mháthair baisteadh an buachaill ar fhéile máirtín ó tours b as an naomh seo a d ainmnigh a thuismitheoirí é bhí a athair ina mháistir i bpoll mianaigh i mansfeld áit a rabhthas ag baint copair as an talamh agus é in ann bia agus beatha a choinneáil lena theaghlach ionas nach raibh siad in aon chruachás theastaigh ó hans státseirbhíseach a dhéanamh as a mhac agus chuir sé ar scoil é fuair máirtín a chuid scolaíochta i mansfeld magdeburg agus eisenach in aois a sheacht mbliana déag sa bhliain chuaigh máirtín ag staidéar in ollscoil erfurt bhain sé amach céim an bhaitsiléara sa bhliain agus céim an mháistir sa bhliain is é an cineál léinn a roghnaigh sé san ollscoil ná an dlí mar a theastaigh óna athair i samhradh na bliana áfach chuir cith tóirní cor ina chinniúint bhuail splanc thoirní an talamh in aice leis díreach nuair a bhí sé ag dul chun na scoile a naomh áine a sciorr air a rá cuidigh liom rachaidh mé sna manaigh brecht vol p ó shíl sé gurb í naomh áine a tháinig chun tarrthála dó an lá áirithe sin chomhlíon sé an gheallúint a bhí tugtha aige nó d éirigh sé as an dlí agus chuaigh sé sna manaigh nuair a bhí sé ina mhanach agaistíneach agus é ag obair ina ollamh le diagacht thosaigh liútar ag éirí míshásta leis an eaglais chaitliceach fuair sé locht ar éilliú agus ar lobhadh na heaglaise caitlicí agus é ag éileamh go bhfillfeadh an eaglais ar ais ar na foinsí agus ar bhunteagasc íosa críost theastaigh uaidh briathar dé a scaipeadh i measc na ndaoine ina dteanga féin chuir liútar tús le scoilt na heaglaise caitlicí agus le forbairt na heaglaise liútaránaí arb í an chéad mhóreaglais phrotastúnach a tháinig ar an bhfód is gnách glacadh leis gurbh é máirtín liútar a chuir bun leis an ngearmáinis scríofa mar is aithnid dúinn inniu ípanu hoglund chuir liútar gearmáinis ar an mbíobla rinne sé a dhícheall le teanga nádúrtha na cosmhuintire caint na ndaoine a aithris ina stíl féin bhí an tábhacht leis an aistriúchán a rinne sé nó bhí stíl líofa thíriúil dá chuid féin aige a chuir cor i gcinniúint na gearmáinise mar theanga liteartha mar sin féin bhí traidisiúin áirithe liteartha ann roimh a lá san agus liútar ag tabhairt airde ar nósanna na dtraidisiún seo lena chinntiú go mbeadh glacadh chomh fairsing lena shaothar agus ab fhéidir i gcomhthéacs amháin ar a laghad dúirt liútar féin go raibh sé ag baint úsáid as teanga na seansailéireachta impiriúla ar a dtugtaí gemeines deutsch nó an ghearmáinis choitianta agus is léir go raibh tionchar nár bheag ag cleachtais na seansailéireachta ar an ngearmáinis a scríobhadh sé pé scéal é chuir sé casadh stíle ar an teanga seo a rinne i bhfad ní b intuigthe ag an gcosmhuintir í agus sin é an fáth gur glacadh lena aistriúchán bíobla go fairsing forleathan sa ghaeilge ba ghnách clann liútair a thabhairt mar leasainm díspeagúil ar na protastúnaigh go léir na preispitéirigh ultacha ach go háirithe is féidir samplaí den úsáid seo a fháil ag na hamhránaithe seacaibíteacha agus ag micí mac gabhann araon sraith de cheithre opera a scríobh richard wagner is ea der ring des nibelungen tá ceithre chinn acu ann agus ba é wagner é féin a chum idir cheoil agus liricí baineann siad le sean miotaseolaíocht na gearmáine agus chríoch lochlann don chuid is mó cé go bhfuil meascán de thréithe ón gcríostaíocht le sonrú ins na saothair seo freisin bhí trí roinn sa chruinne sa seanaimsir walhall nó valhalla neamh na sean déithe gearmánacha niebelheim faoi thalamh mar ar mhair na nibelungen sort leipreacháin a chleacht obair miotail agus na daoine ar dhromchla an domhain ag a raibh saol teoranta baineann an scéal arbh é wagner féin a chuir cuid mhór de le chéile leis an tslí ar bhain na nibelungen ór na réine rhine ó mhaighdeana na réine ina dhiaidh sin fuair wotan ceann na ndéithe seilbh ar ar rhinegold ór na réine ach idir an dá linn bhí go leor suime aige i ngnóthaí na ndaoine go háirithe siegmund agus a mhac ina dhiaidh siegfried is iad na ceithre h opera sa sraith ná is í túrcú turku i bhfionlainnis agus bo i sualainnis an dara theanga sa tír in iardheisceart na fionlainne an cúigiú chathair is mó agus an chathair is sine agus is stairiúla sa tír sin bhí sí ina príomhchathair ar an bhfionlainn go dtí an bhliain nuair a bronnadh an chéimíocht sin ar heilsincí chuaigh an fhionlainn ó lámh na sualannach go lámh na rúise i ndiaidh chogadh na fionlainne sna blianta agus glactar leis go coitianta go raibh sé de rún ag impire na rúise an fhionlainn a scaradh ón tsualainn tríd an bpríomhchathair a athrú go háit ba chóngaraí don mháthairthír na hoifigí rialtais a fágadh i dtúrcú haistríodh iad féin go heilsincí i ndiaidh an dóiteáin mhóir a rinne an damáiste ar an gcathair sa bhliain d fhás an t áitreabh san ú haois timpeall ar chnoc unikankare agus sa bhliain tógadh ard eaglais ar an gcnoc b ansin a bhí lárionad an chreidimh agus na trádála san fhionlainn le linn na meánaoise bhí caisleán suite i gcóngar don ard eaglais leis an áit a chosaint ar na foghlaithe iasachta ach mar sin féin chreach na rúisigh ó novgorod an chathair sa bhliain agus d ionsaigh na danmhargaigh í faoi dhó sa chéad leath den tséú haois déag i ndiaidh na meánaoise féin bhí túrcú ina príomhchathair ar an bhfionlainn bhí eoin iii rí na sualainne ina ard diúc ar an bhfionlainn sular bhain sé amach ríchathaoir na sualainne agus sna blianta bhí sé ag reáchtáil cúirte i gcaisleán thúrcú i stíl mhaithe agus mhóruaisle na heorpa bunaíodh a lán institiúidí agus forais thábhachtacha i dtúrcú sa tseachtú haois déag nuair a bhí an saol síochánta cosúil leis an acadamh ríoga sa bhliain an chúirt dlí sa bhliain nó oifigí an rialtais chúigiúil sa bhliain sa chéad leath den ochtú haois déag chuir an tsualainn agus an rúis dhá chogadh ar a chéile cogadh mór an tuaiscirt agus cogadh na hataí is éard atá i gceist leis na hataí ná an páirtí frith rúiseach i bpolaitíocht na sualainne san am is é an leasainm a bhí ar an bpáirtí eile ná na caipíní i rith an dá chogadh shealbhaigh na rúisigh an fhionlainn ar feadh tréimhse agus a fhad is a mhair an fhorghabháil bhí rialtas míleata na rúiseach suite i dtúrcú is é an t ainm a thug na fionlannaigh ar an dá thréimhse forghabhála ná fearg an fhearg mhór sna blianta agus an fhearg bheag sna blianta sa dara leath den ochtú haois déag bhí an saol ní ba síochánta arís agus thosaigh fás ag teacht ar an tionsclaíocht sa chathair cosúil leis an longcheártaíocht agus le tionsclaíocht an tobac tháinig an cultúr sna salaí ag an eacnamaíocht nó sa bhliain bunaíodh an chéad iris nó nuachtán sa chathair tidningar utgifne af et sllskap i bo scéalta á bhfoilsiú ag cumann áirithe i dtúrcú nó bo tidningar scéalta thúrcú bhí an iris á foilsiú go dtí an bhliain agus arís sna blianta ba é henrik gabriel porthan a rinne an taighde ar an mbéaloideas fionlannach a bhí ina phríomheagarthóir ar an iris go bunúsach ba é cumann aurora cumann liteartha agus tírghráúil a bhí ag foilsiú na hirise ach go praiticiúil tháinig deireadh le hobair an chumainn i rith na mblianta agus thit sé ar chrann porthan an iris a choinneáil ag imeacht i ndiaidh chogadh na mblianta thit an fhionlainn ón tsualainn le himpireacht na rúise bhí an timpire buartha faoi chomh cóngarach agus a bhí túrcú do stócólm agus sa bhliain hathraíodh feidhmeanna na príomhchathrach soir go heilsincí ar an meán fomhair chuaigh túrcú trí thine nuair a bhí na tithe adhmaid triomaithe i ndiaidh an tsamhraidh the agus na splancacha ag dul ó theach go teach go sciobtha fuair seachtar is fiche de dhaoine bás sa dóiteán agus fágadh duine gan teach gan dídean bhí an chathair léirscriosta chomh dona is gur chinn na húdaráis an chuid eile d fheidhmeanna na príomhchathrach go háirithe an tacadamh a aistriú go heilsincí chomh maith fágadh ard easpag liútaránach na fionlainne ag obair i dtúrcú áfach agus inniu féin tá túrcú ina príomhchathair reiligiúnach ar an bhfionlainn tá túrcú ar an mbeagán cathracha san fhionlainn a tháinig ar an bhfód go nádúrtha gan aon ordú oifigiúil faoi bhunú na cathrach is é is cúis leis sin ná an gheograife nó tá inbhear breá isteach go lár na cathrach rud a fhágann gur dual di bheith ina háit mhór trádála níl ach caolas farraige idir túrcú agus stócólm agus na longa paisinéirí ag dul eatarthu go tiubh labhraíonn de dhaonra thúrcú fionlainnis mar theanga dhúchais tá stádas oifigiúil ag an tsualainnis chomh maith agus de na daoine á labhairt mar theanga dhúchais bunaíodh an chéad scoil i dtúrcú mar atá scoil na hardeaglaise katedralskolan i bo i ndeireadh na tríú haoise déag bunaíodh an chéad ollscoil acadamh bo sa bhliain ach sa naoú haois déag haistríodh go heilsincí í chomh maith leis na hoifigí rialtais tháinig dhá ollscoil nua ar an bhfód san fhichiú haois mar atá bo akademi an ollscoil sualainnise agus turun yliopisto an ollscoil fionlainnise i ndiaidh an dóiteáin féin maireann go leor iarsmaí den mheánaois i dtúrcú rud is annamh san fhionlainn ó tá cuma an nua aimseartha ró nua aimseartha b fhéidir ar go leor den tír is í an ard eaglais suaitheantas thúrcú ach thairis sin tá an caisleán ann cé go ndearna na buamaí sóivéadacha an dochar dó i mblianta an dara cogadh domhanda ritheann abhainn aura fionlainnis aurajoki sualainnis aura tríd an gcathair agus cuid de shaol samhraidh na cathrach é an dóigh a mbíonn lucht na spaisteoireachta ag trasnú na habhann ar an mbád traidisiúnta farantóireachta fri cé go bhfuil go leor droichid ann chomh maith tá roinnt iarsmalann ag oibriú sa chathair ach is í aboa vetus ars nova an ceann is nua acu ar dtús ní raibh ach dánlann na healaíne nua aimseartha ars nova le bunú ansin ach nuair a bhí dúshraith á cur faoin músaem tháinig na tógálaithe ar an oiread iarsmaí ón meánaois gur hathraíodh an bunsmaoineamh agus cuireadh aboa vetus músaem shean túrcú ar bun san áit chéanna le hars nova hosclaíodh an dá mhúsaem sa bhliain is baile margaidh i dtuaisceart chontae loch garman é guaire béarla gorey ar bhóthar n idir baile átha cliath agus loch garman tá ceangal bóthar iarann freisin comhthreomhar leis seo dar le daonáireamh bhí duine ina gcónaí ann cúig chiliméadar ón mbaile tá baile na cúirte ionad saoire le trá dheas a dtagann cuairteoirí chuige as baile átha cliath agus as bailte móra eile sa taobh sin tíre bhí cónaí ar an údar diarmaid ó súilleabháin sa bhaile ar feadh na mblianta go dtí gur éag sé i bhí sé ina mhúinteoir i scoil na mbráithre ba é baile na cúirte an múnla a bhí aige do bhailethaca san úrscéal maeldún aor géar faoi staid na tíre sna seascaidí is as guaire freisin do ealaíontóir a rinne cuid de na clúdaigh ar leabhair dhiarmada uí shúilleabháin is iomaí áis atá ar fáil sa bhaile tá cúig bhunscoil gaelscoil moshíológ guaire scoil naomh íosaif guaire scoil foghlaim le chéile guaire scoil loreto agus an central school freisin tá dhá scoil dara leibhéil sa bhaile pobalscoil guaire atá mar an scoil is mó sa tír le breis is dalta inti de bharr an ró phlódú sa phobalscoil oscalaíodh coláiste an chraobhaí i tá thart ar dalta inti freisin freastalaíonn roinnt mic léinn ar scoileanna eile sa cheantar ina measc meánscoil gharman in inis córthaidh gaelcoláiste na mara san t inbhear mhór coláiste bríd i gcarn an bhua agus an gairmscoil i gcill mhucraise freisin tá scoil ealaíne ar fáil sa bhaile ar lána mary ward in aice leis an bpobalscoil i ndiaidh na blianta de feachtais oscalaíodh leabharlann nua aimseartha i is spleáchríoch de choróin na ríochta aontaithe í oileán mhanann nó manainn gaeilge mhanann ellan vannin béarla isle of man i muir éireann atá sí suite agus í comhchóngarach d éirinn d albain do shasana agus don bhreatain bheag deirtear gur ó mhanannán mac lir dia farraige na sean ghael a thagann an t ainm tá an oileán ina oidhre ar dhúchas gaelach agus dá chomhartha sin bhí gaeilge mhanann á labhairt mar theanga mhionphobail go dtí tús an ú haois cé gurbh fhada manainn faoi anáil na lochlannach agus na sasanach is é an béarla gnáththeanga an oileáin cé go bhfuil manainnis á foghlaim agus á húsáid fós d ainneoin bhás na gcainteoirí dúchais deiridh cailleadh an duine deireanach sa bhliain cleachtann bunscoil amháin agus a lán naíscoileanna an teanga tríd an tumoideachas agus tá manainnis á múineadh mar theanga bhreise i scoileanna eile an oileáin tá comharthaí manainnise le feiceáil ar bhóithre ar thithe agus ar fheithiclí pobal gael lochlannach a bhí i manainn ón mbliain ad nó thart air sin rud a d fhág a lán logainmneacha agus an tinbheal tynwald féin mar oidhreacht bhí manainn á rialú ag ríthe shasana agus na halban gach re seach agus tháinig faoi smacht feodach choróin shasana fuair an choróin tiarnas an oileáin sa bhliain ach lean an t oileán air á rialú féin cuireann manainn stampaí agus nótaí dá cuid féin amach mar chomhartha ar í a bheith ina spleáchríoch chorónach agus gan baint bhunreachtúil aici leis an ríocht aontaithe ní ball ná ball comhaltais de chuid an aontais eorpaigh í ach oiread sa bhliain a bunaíodh an tinbheal bunaíodh oireachtais na híoslainne agus oileáin faró roimhe sin ach bhí siad ar ceal ar feadh tamaill sa ú haois bíonn tionól ann mí iúil agus tagtar tuairisc achomair ar na dlíthe a ritheadh an bhliain roimhe sin tá dhá theach sa thinbheal an kiare as feed agus ceithre chomhalta thofa is fiche ann agus an chomhairle reachtais naonúr neamhthofa tá comhairle airí ann agus céad aire i gceannas uirthi is é monarc shasana faoin teideal tiarna mhanann an ceann stáit is minic rialtas londan mar sin ag déanamh orduithe sa chomhairle i dtaobh ghnóthaí an oileáin anois is arís athraítear an dlí de réir dhlí shasana nó níos minice de réir rialachán de chuid an aontais eorpaigh tá saol polaitiúil an oileáin eagraithe de réir páirtithe tá páirtí lucht oibre mhanann nasctha le páirtí an lucht oibre sa bhreatain tá mec vannin mic mhanann ag éileamh neamhspleáchas iomlán don oileán agus bhíodh páirtí cumannach agus páirtí náisiúnach ann tráth feidhmíonn foghobharnóir ar son na corónach agus is í an ríocht aontaithe a phléann le gnóthaí eachtracha cosanta agus dea réire maidir leis an aontas eorpach tá aontú teoranta ann i dtaobh imeacht na n earraí tá saoránacht i manainn de réir dhlí na ríochta aontaithe eisítear pasanna a deir british islands isle of man agus british citizen mar stádas náisiúntachta ach níl na cearta céanna ag manannaigh is atá ag saoránaigh bhriotanacha eile i ngeall ar fhostaíocht agus ar bhun a dhéanamh san aontas eorpach murar rugadh seanathair nó seanmháthair leo sa ra nó mura raibh siad féin ina gcónaí ann ar feadh cúig bliana as a chéile is féidir le saoránach briotanach ar bith pas manannach a fháil ach é a bheith ina chónaí i manainn nó baint a bheith aige le manainn de réir dhaonáireamh sealadach na bliana tá duine ina gcónaí i manainn agus díobh le fáil i ndúglas príomhbhaile an oileáin rugadh den daonra i manainn i sasana in albain i dtuaisceart éireann i bpoblacht na héireann sa bhreatain bheag agus in oileáin mhuir niocht rinneadh an chéad lándaonáireamh sa bhliain agus tá siad á ndéanamh gach deichiú bliain ó shin rinneadh an ceann deireanach sa bhliain tá daonáirimh shealadacha á ndéanamh ón mbliain i leith tá cnoic thuaidh agus theas agus gleann eatarthu tá an chuid is faide ó thuaidh den oileán an chothrom ar fad agus fosuithe fágtha ag oighearshruthanna ó iarthar na halban ann tá tránna faoi dhuirling ann a rinneadh níos déanaí is é sniaul snaefell an sliabh is airde tá roinnt oileán in aice le manainn agus roinnt daoine ina gcónaí ar cheann acu yn cholloo tá tarraingt mhór turasóirí ar mhanainn daoine as éirinn as albain as sasana agus as an mbreatain bheag ag fanacht ar feadh cupla lá ar a laghad agus an t oileán chomh cóngarach sin dá dtír féin gan trácht ar na tránna breátha meallann an isle of man tt na sluaite gach bliain agus na rásaí ag tabhairt chuairt an oileáin is mór an gar do mhanainn i gcúrsaí baincéireachta í a bheith scartha amach ón ríocht aontaithe agus ón aontas eorpach agus baintear tairbhe as baintear brabach as an turasóireacht freisin cé gur mór é an costas maireachtála tá na tuarastail cuíosach íseal le hais na dtíortha máguaird tá tábhacht éigin leis an déantúsaíocht agus treise á cur anois ar an ardteicneolaíocht bhí tábhacht le talmhaíocht agus le hiascaireacht tráth cé nach bhfuil iontu anois ach cuid an bheag de gheilleagar an oileáin muintir mhéasailiotach a bhí ann ar dtús iad ag úsáid dídean nádúrtha ag seilg ag iascaireacht agus ag cnuasach agus uirlisí beaga breochloiche nó cnáimhe acu tháinig an fheirmeoireacht mar chuid den tréimhse neoiliotach tógadh leachtanna móra dála chaisteal an ard cashtal yn ard agus bhí a lán cultúr áitiúil ann sa chré umhaois tógadh leachtanna nua ach in ionad na seantuamaí comhchoiteanna tháinig uaigheanna aonair leaca cloiche istigh iontu agus soithí maiseacha san iarannaois tógadh dúnta móra ar bharr na gcnoc agus dúnta níos lú os cionn na n aillte agus taispeánann na hinscríbhinní oghaim go raibh éireannaigh ina gcónaí ar an oileán faoi nó thart air iadsan a thug leo teanga arb í an mhanainnis anois í agus gaol aici le gaeilge agus le gidhlig i ndeireadh an ú haois tháinig na lochlannaigh bhunaigh siad an tinbheal rinne a roinnt féin ar an talamh agus d fhág rúnscríbhinní ina ndiaidh bhí manainn ar na súreyjar oileáin theas i gcomórtas leis na norreyjar oileáin thuaidh inse orc sealtainn agus inse gall tháinig manainn faoi smacht na halban agus shasana sna meánaoiseanna sa bhliain tugadh breis cumhachta don tinbheal chuaigh an daonlathas i neart agus tháinig rath ar an oileán bhí campaí coinneála ann sa dara chogadh domhanda le haghaidh daoine a bhain leis an namhaid ar shlí éigin ghlac an oileán páirt i ngach eagráin de na cluichí oileán d óstáil siad na cluichí sna blianta agus thóg na cluichí comhlathais na nóg ar súil ar an oileán sa bhliain tógann an manx trophy ar súil gach bhliain thosaigh sé sa bhliain is as an oileán é mark cavendish eagraíocht mhíleata a bunaíodh sa bhliain chun cur i gcoinne an rialtais dúchais d éirinn is ea óglaigh uladh uvf nó as béarla na ulster volunteers agus ina dhiaidh sin an t ulster volunteer force nó fórsa óglaigh uladh bhunaigh an dlíodóir edward carson james craig agus ceannairí aontachtaithe agus dílseacha i gcúige uladh óglaigh uladh an chéad uair agus bhagair siad éirí amach fuilteach dá mbunófaí parlaimint i mbaile átha cliath home rule is rome rule is é rialtas na róimhe an rialtas dúchais agus ulster will fight and ulster will be right cuirfidh ulaidh troid agus beidh an lá ag ultaibh na manaí a bhí acu shínigh breis is dhá chéad míle duine cúnant uladh lena dtacaíocht a léiriú d óglaigh uladh agus tháinig an eagraíocht ar an bhfód agus eagar míleata uirthi ceannaíodh na mílte gunnaí agus armlón as hamburg sa ghearmáin agus tugadh isteach go latharna iad dhiúltaigh oifigigh de chuid arm na breataine in éirinn gníomhú in éadan na bparaimíleatach seo agus mar sin cuireadh bun le óglaigh na héireann ira an lae inniu faoi cheannas cheannaire an pháirtí náisiúnta john redmond mar fhreagra ar óglaigh uladh agus an dóigh a raibh siad ag bagairt an fhéinriail a chur ar ceal nuair a ceadaíodh an fhéinriail faoi dheireadh i rinneadh críochdheighilt ar éirinn agus tugadh a bparlaimint féin d aontachtóirí uladh agus flaitheas aici ar shé chinn de chontaetha chúige uladh tháinig eagraíocht sceimhlitheoireachta sheicteach chun cinn sna idí faoin ainm ulster volunteer force uvf agus lucht leanúna na heagraíochta ag áitiú gurb ionann í agus sean óglaigh uladh bhí an tuvf go mór mór i mbun feallmharfóireachta agus pléascánaíochta leis an bpobal caitliceach a chéasadh is a ghéarleanúint cuid de na hóglaigh seo bhí an lámh acu i ngnáthchoirpeoireacht chomh maith agus iad ag smugláil is ag díol drugaí glactar leis gurb é an páirtí aontachtach forásach an grúpa polaitiúil is cóngaraí don uvf faoi láthair sna toghcháin leis na blianta anuas tá panu petteri hglund mí na samhna a rugadh é ina ghníomhaí teanga agus litríochta de chuid na gaeilge agus teangacha eile fionlannach ó dhúchas é ach baineann cuid dá mhuintir leis an mionlach sualannach agus é féin ag glacadh páirt ghníomhach i saol cultúrtha an mhionlaigh in kalvola in aice le hmeenlinna na fionlainne a rugadh é ach is in varkaus in oirthear na fionlainne a chaith sé a óige chaith sé roinnt blianta ag staidéar ceimice ina dhiaidh sin rinne sé staidéar ar an léann gearmánach polannach agus rúiseach in ollscoil bo akademi ina thír féin go dtí gur bhain sé amach céim m a sa bhliain aistritheoir gairmiúil atá ann tá fionlainnis sualainnis gearmáinis polainnis íoslainnis gaeilge rúisis agus béarla aige agus fionlainnis curtha aige ar cheithre úrscéal íoslainnise le heinar kárason d fhoghlaim sé an ghaeilge as a stuaim féin agus tá an eolas ar litríocht agus ar chanúint chúige uladh aige tá suíomh idirlín fairsing ilteangach aige ina gcuireann sé cúis na gaeilge chun cinn chomh maith lena chuid aistí faoi stair agus litríocht na gaeilge tá úrscéal tachtaimis an grá sin gearrscéalta cuimhní cinn aistriúcháin agus aistí i dteangacha éagsúla scríofa aige i mí na samhna tháinig an t úrscéal agus trí ghearrscéal i gcló faoi chlúdach aon leabhar amháin bhí an bhaint aige leis an bhfeachtas poiblíochta chun stádas oifigiúil a bhaint amach don ghaeilge san aontas eorpach is éard is ríomhphost ann ná seirbhís a chuirtear ar fáil thar an idirlíon is seirbhísí eile iad an gréasán domhanda ftp srl is féidir teachtaireachtaí a sheoladh ó ríomhaire ar bith atá ceangailte leis an idirlíon go dtí ríomhaire eile atá ceangailte leis teastaíonn seoladh ríomhphoist ó dhuine má tá siad ag iarraidh teachtaireachtaí ríomhphoist a sheoladh agus a ghlacadh bíonn an chuma seo a leanas ar sheoladh ríomhphoist is féidir seoladh ríomhphoist a fháil ó sholáthraí seirbhísí idirlín isp má chruthaíonn tú cuntas leo nó is féidir seoladh ríomhphoist a fháil ó sheirbhís ríomhphoist gréasáin ar nós yahoo mail hotmail nó gmail is feidhmchlár é cliant ríomhphoist a húsáidtear le teachtaireachtaí ríomhphoist a chumadh a sheoladh a ghlacadh agus a bhainistiú seo a leanas roinnt samplaí de chliaint ríomhphoist microsoft outlook express microsoft outlook eudora netscape messenger bíonn gnéithe breise ag cuid de na cliaint seo a chuireann ar do chumas iad a úsáid mar eagraí pearsanta m sh liosta teagmhálaithe féilire srl is éard atá i ngrianghrafadóireacht ná íomhá seasta a thaifeadadh ar ábhar solas íogair go ceimiceach go meicniúil nó go digiteach go bunúsach ciallaíonn an focal grianghrafadóireacht scríobh le solas na gréine tosaíodh ar íomhánna a cheapadh i gcamera obscura a theilg íomhá trí lionsa laistigh de sheomra dorcha ba mar chabhair líníochta d ealaíontóirí a bhí sé le forbairt na ceimice tugadh faoi deara go raibh tionchar ag an solas ar cheimicí áirithe go háirithe clóiríd airgid ba é joseph nipce a rinne an chéad ghrianghraf i samhradh na bliana ach ba é a chomhpháirtí louis daguerre a rinne forbairt ar dhóigh le plátaí grianghrafacha a tháirgeadh ionas go mbeadh íomhá buan ar fáil bhí an ráchairt ar an bpróiseas nua láithreach bonn agus tosaíodh ar phortráidí agus ar thírdhreacha a ghlacadh ar fud na heorpa agus mheiriceá thuaidh ba chuid riachtanach de ghiúirléidí na taiscéalaíochta é do chuid mhór de na daoine a bhí ag taisteal chuig na háiteanna ba iargúlta ar domhan bhí an próiseas an chostasach áfach agus ní raibh ach íomhá amháin le fáil as d fhorbair william henry fox talbot an claonchló i rud a chuir ar chumas clódóirí macasamhla gan teoradh a dhéanamh de ghrianghraf ar bith ba ar pháipéar a bhí an claonchló ar dtús ach bhí torthaí níos fearr ar fáil ar ghloine agus de réir a chéile rinneadh forbairt ar scannáin ceallafán agus ní raibh an oiread céanna ama ag teastáil chun grianghraf a ghlacadh d fhéadfaí gluaiseacht a reo i ngrianghraf agus bhí an tóir air an bpróiseas úr sna nuachtáin tháinig feabhas de réir a chéile ar chaighdeán na scannán agus b fhéidir formáidí níos lú a úsáid ba mhinic claonchló x cm á úsáid ag tús ama ach ba iad na formáidí mm agus x cm na caighdeáin do ghrianghrafadóirí gairmiúla faoi lár an fichiú haois bhíodh ar na grianghrafadóirí fadó gach gné den phróiseas a fhoghlaim iad féin staidéar a dhéanamh ar sholas agus ar lionsaí de réir a chéile d fhás tionscal ollmhór a rinne forbairt ar réaladh na n íomhánna ar na scannáin agus ar luach nochtaithe na gceamaraí ionas gurbh fhusa go mór gnó an ghrianghrafadóra sna idí chuir grianghrafanna dorothea lange agus walker evans cló daonna ar an spealaidh mór agus bhí tionchar acu ar fhorbairt na grianghrafadóireachta faisnéise sna idí fuair henri cartier bresson agus robert capa cáil amach mar gheall ar a gcuid grianghraif tuairisciúla don eagraíocht magnum rinneadh gnéithe uathoibreacha den nochtadh agus den bhfócas sna idí agus tháinig a lán grianghrafadáin bheaga ar an mhargadh a bhí chomh cumasach le huirlisí an lucht gairmiúil le forbairt na ríomhaireachta tháinig scanóirí ar an mhargadh a chuir ar chumas an ghnáthdhuine grianghraif a thaifeadadh mar cháipéisí digiteacha bhí an tionchar ar fad aige sin ar an bhfoilsitheoireacht as sin tháinig grianghrafadáin digiteacha atá anois sa ú haois inchomórtas ó thaobh gnéithe agus chaighdeán na híomhá is atá grianghrafadáin mm ní raibh an ghrianghrafadóireacht mar mheán riamh chomh forleathan is atá sí anois inár saol is féidir linn uilig a bheith inár ngrianghrafadóirí na laethanta seo mar sin tá níos mó grianghraf á dtógáil anois ná mar a bhí riamh scoláire agus polaiteoir éireannach ab ea dubhghlas de híde douglas hyde as béarla nó an craoibhín aoibhinn a ainm cleite eanáir iúil duine de bunaitheoirí chonradh na gaeilge ba ea é agus béaloideasaí cáiliúil eisean an chéad duine a roghnaíodh mar uachtarán na héireann agus b in é an post a bhí aige idir na blianta agus mac le ministir de chuid eaglais na héireann arthur hyde ba ea dubhghlas de híde rugadh sa chaisleán riabhach i gcontae ros comáin é áit ar chuala sé gaeilge á labhairt ag cuid de mhuintir na tuaithe thosaigh sé ag bailiú scéalta agus amhrán uathu bhí an suim aige i dteangacha agus tar éis dó staidéar a dhéanamh i gcoláiste na tríonóide bhí fraincis laidin gearmáinis gréigis agus eabhrais aige chuidigh sé le conradh na gaeilge a bhunú sa bhliain agus bhí sé tamall maith de bhlianta ina uachtarán air b fhearr leis an conradh a choinneáil glan ar chúrsaí polaitíochta agus d éirigh sé as an gconradh ag ard fheis an chonartha i ndún dealgan sa bhliain nuair a tháinig leithéidí phádraig mhic piarais chun cinn bhí sé ina bhall de choiste na leabhar ó bunaíodh é sa bhliain sa bhliain agus dáithí mac cárthaigh ina uachtarán ghlac conradh na gaeilge le bunreacht nua a réitigh leis leagan amach neamhpholaitiúil roimh agus a d fhág ar lár aon aon tagairt do shaoirse na héireann seo mar a fhoráiltear le bunreacht an chonartha is í aidhm na heagraíochta an ghaeilge a athréimniú mar ghnáththeanga na héireann ní raibh aon bhaint aige le sinn féin ná le gluaiseacht na saoirse ach bhí sé sásta suíochán a ghlacadh i seanad éireann chaill sé a shuíochán sa bhliain nuair a chuir bunreacht oifig an uachtaráin ar bun sa bhliain ba é de híde an chéad duine a toghadh scríbhneoir gaeilge ba ea diarmaid ó súilleabháin iúil meitheamh a thug léargas ar shaol uirbeach a linne nuálaí ba ea é i scríbhneoireacht chruthaitheach na gaeilge scríobh sé ocht leabhar do dhaoine fásta agus dhá cheann do dhéagóirí scríobh sé seacht ndráma gan foilsiú freisin toghadh é ina bhall den irish academy of letters agus bhain sé duais an bhuitléaraigh agus duaiseanna oireachtais ba úrscéal do dhéagóirí an chéad leabhar dá chuid a cuireadh i gcló súil le muir ba é dianmhuilte dé a bhí suite ina cheantar dúchais le linn chogadh na saoirse an chéad mhórshaothar dá chuid tá leabhar scríofa faoina shaothar liteartha ag iarla mac aodha bhuí diarmaid ó súilleabháin saothar próis a d fhoilsigh an clóchomhar i scríobh seosamh ó murchú atá anois ag obair mar eagarthóir sinsearach leis an ngúm tráchtas ar shaothar uí shúilleabháin don ma sa nua ghaeilge coláiste phádraig má nuad i lár na n ochtóidí súil le muir cló mórainn do dhéagóirí trá agus tuileadh sáirséal agus dill do dhéagóirí caoin tú féin sáirseál agus dill an uain bheo sárséal agus dill muintir sáirséal agus dill gearrscéalta maeldún sáirséal agus dill dianmhuilte dé sáirseál agus dill ciontach coiscéim aistear coiscéim bealach bó finne coiscéim lá breá gréine buí agus oighear geimhridh coiscéim tá clár a shaothair in iarla mac aodha bhuí diarmaid ó súilleabháin saothar próis ó súilleabháin diarmaid an bunachar náisiúnta beathaisnéisní gaeilge bhí mícheál mac daibhéid mícheál dáibhéad nó michael davitt márta bealtaine ina fheachtasóir sóisialta agus ina náisiúnach as contae mhaigh eo ba é a bhunaigh conradh na talún rugadh mícheál mac daibhéid sa tsráid i gco mhaigh eo ag an tréimhse ba mheasa den ghorta mór ba é an dara páiste de chúigear clainne é a saolaíodh do martin agus do sabrina daibhéad nuair a bhí mícheál sé bliana d aois díshealbhaíodh a mhuintir agus bhí ar a athair dul ar imirce go sasana ar thóir oibre nuair a dhiúltaigh a bhean chéile agus a mhuintir dul isteach i dteach na mbocht tháinig an sagart paróiste sa tsráid an tathair john mchugh i gcabhair orthu agus thug sé dídean dóibh ar deireadh i chuaigh bean dhaibhéid agus na páistí thar sáile go dtí an baile tionsclaíoch haslingden i lancashire mar a raibh martin ina chónaí ní raibh mícheál ach deich mbliana d aois nuair a chuaigh sé ag obair i muileann cadáis ach faoi cheann dhá bhliain bhain timpiste le meaisín sníomhacháin dó agus b éigean an ghéag dheas a bhaint de i ngeall ar an ngortú sin d fhreastail sé ar scoil wesleyan ar feadh dhá bhliain nó go ndeachaigh sé ag obair i gclólann is thart faoin am seo a chur sé spéis i stair na héireann ba í an spéis seo a spreag é le dul isteach i mbráithreachas phoblacht na héireann bpé nó na fíníní i dhá bhliain ina dhiaidh sin d éirigh sé as a phost le bheith ina ard rúnaí ar na fíníní i dtuaisceart na sasana agus in albain gabhadh i londain é i agus é ag fanacht le seilbh a ghlacadh ar lastas airm daoradh téarma cúig bliana déag príosúnachta air ach ní raibh air ach seacht mbliana a chur isteach ar nollaig ligeadh é féin agus na príosúnaigh pholaitíochta eile amach faoi choinníollacha áirithe ach lean sé dá chuid imeachtaí agus tamall ina dhiaidh sin ceapadh ar ard chomhairle bpé é nuair a scaoileadh saor é chuaigh sé go meiriceá ag lorg tacaíochta ó ghael mheiriceánacha dá bheartas nua the land for the people chuir sé faoi in philadelphia in agus a mháthair agus triúr deirfiúr in éineacht leis ba le linn dó a bheith i bpríosún gur rith sé leis nach raibh de leigheas ar fhadhbanna na héireann ach ligean do mhuintir na tíre an talamh a shealbhú is minic a chualathas é ag rá a leithéid seo ag cruinnithe ina dhiaidh sin the land uestion can be definitely settled only by making the cultivators of the soil the proprietors i thug rialtas na breataine acht talún isteach a raibh cíosanna cothroma mar chuspóir aige ach shíl mac daibhéad nár leor sin mar ní bheadh dul chun cinn déanta ag cosmhuintir na héireann go dtí go mbeadh ceart acu ar a gcuid talún féin ar theacht abhaile dó i bhí dálaí an ghorta ar iarthar na héireann arís bhí sé ar cheann de na blianta ba fhliche riamh agus bhí teipthe ar bharr na bprátaí don tríú bliain as a chéile d fhreastail an daibhéadach ar chruinniú mór ar an mbaile gaelach co mhaigh eo ar aibreán mar a leagadh síos pleananna le haghaidh ollfheachtas agóide a raibh sé mar aidhm aici cíosanna a ísliú i gcaisleán an bharraigh ar lúnasa bunaíodh conradh na talún mhaigh eo go foirmiúil le lántacaíocht ó shéarlas stíobhardach parnell charles stewart parnell ar deireadh fómhair ceapadh parnell ina uachtarán ar chonradh na talún agus bhí an daibhéadach ar dhuine de na rúnaithe air anois bhí gach cuid den fheachtas agóide agus den ghluaiseacht faoi chearta talún faoi aon scáth amháin ba é a bhí de dhíth ar cogadh na talún ná cíos cóir cinnteacht seilbhe agus ceart díola agus ón uair sin go tugadh faoin gcath le dúthracht cuireadh an daibhéadach i bpríosún arís in de bharr a chuid óráidí toghadh mar fheisire parlaiminte é do chontae na mí é sa bhliain ach níor acmhainn dó freastal ar an bparlaimint de bharr gur i bpríosún a bhí sé ag an am scaoileadh saor é i mí na bealtaine nuair a ligeadh amach é in chuaigh sé i mbun feachtais le go mbeadh úinéireacht ar thalamh na héireann ag an stát chomh maith le comhghuaillíocht a thionscnamh idir lucht oibre na breataine oibrithe na héireann agus feirmeoirí tionóntachta chuaigh sé go meiriceá i mí iúil in cuireadh i bpríosún arís é ar feadh ceithre mhí an uair dheireannach cé nach raibh sé féin agus parnell ar aon tuairim faoi cheist na talún thug sé lántacaíocht don chomhghuaillíocht liobarálach náisiúnach fiú in nuair a bhí scoilt sa pháirtí de bharr cholscaradh pharnell thaobhaigh sé leis an bhfaicsean frith pharnell sa pharlaimint ach de réir a chéile ghéaraigh ar a mhífhoighne nuair a chonacthas dó an easpa cumais nó tola ag an institiúid sin le deireadh a chur leis an éagóir agus dáil na breataine á fhágáil ina dhiaidh aige in thuar sé no just cause could succeed there unless backed by physical force a bhuíochas d iarrachtaí leanúnacha mhíchíl mac dhaibhéid tugadh tuilleadh achtanna talún isteach i ndiaidh an chéad acht talún de chuid gladstone in ba é an cheann ba thábhachtaí acht na talún a thug aitheantas ar deireadh do na c anna cíos cothrom cinnteacht seilbhe agus ceart díol i tháinig acht wyndham i bhfeidhm acht a chuir ina luí go láidir ar thiarnaí talún a gcuid eastát a dhíol le coimisiún na talún ba iad anáidí feirme in ionad cíosa a bheadh le híoc ina dhiaidh sin i ndeireadh na dála d aistreofaí úinéireacht talún ó na tiarnaí talún go dtí na tionóntaí bhí cuspóir an daibhéadaigh curtha i gcrích ar deireadh d easaontaigh sé le hacht wyndham toisc nár chóir tiarnaí talún a chúiteamh ar thalamh ar leis an stát é dar leis nuair a d éag an daibhéadach i d fhreastail fear ionad an rí ar an tsochraid rud a léirigh an turas polaitiúil ar feadh tríocha bliain tá sé curtha sa tsráid a bhaile dúchais tá an droichead idir oileán acla agus an mórthír a bhaisteadh as daibhéad áirítear é leis ar dhuine de bhunaitheoirí pháirtí lucht oibre na breataine chomh maith le bheith ina inspioráid don irish land and labour association le d d sheehan dúirt mahatma gandhi roinnt blianta ina dhiaidh sin go ndeachaigh an daibhéadach agus conradh na talún go mór i gcion air agus an ghluaiseacht um léirsiú síochána á bunú aige san india is amharclann i mbaile átha cliath i bpoblacht na héireann í amharclann na mainistreach glaotar amharclann náisiúnta na héireann air chomh maith a d osclaítear don chéad uair ar an ú nollag cé gur cailleadh an bunfoirgneamh i dtine i tá sé fós gníomhach sá lá atá inniú ann ba í amharclann na mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe ag an stát i ndomhan an bhéarla ó ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó saorstát éireann tá an máinistreach lonnaithe ag sráid íochtar na mainistreach baile átha cliath ó mí iúil bhí an amharclann an bainteach le scríobhneoirí athbheochan liteartha na héireann ina blianta luath agus bhí go leor de na scríobhneoirí pairteach i mbunú an amharclann agus scríobh an cuid is mó dóibh dramaí a bhí ar siúl ann ag pointí áirithe bhí cuid mhaith de na scríobhneoirí agus aisteorí is mór le rá páirteach leis an mainistreach william butler yeats lady gregory sean o casey agus john millington synge ach go háirithe tá sí an tábhachtach i dtionscal turasóireachta na héireann comh maith ba iad w b yeats agus lady augusta gregory a bhunaigh amharclann na mainistreach i roimhe sin bhí amharclann liteartha na héireann agus an cumann drámata náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na héireann bhí amharclann liteartha na héireann bunaithe ag yeats gregory agus ag edward martyn sa bhliain agus d eascair amharclann na mainistreach as an gcompántas sin agus í ag feidhmiú faoin ainm cumann náisiúnta amharclannaíochta na héireann bhronn bean darb ainm annie horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar shráid na mainistreach agus osclaíodh na doirse don chéad seó ar nollaig ba é on baile s strand ar dhráma é le w b yeats féin an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua bhronn an saorstát nua fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i agus tá cáil uirthi mar gheall air sin toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an bhéarla a fuair maoiniú stáit tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh the playboy of the western world den chéad uair in eanáir toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na héireann tharla an rud céanna i nuair a léiríodh the plough and the stars le seán o casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí éirí amach na cásca scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar iúil nuair a réab tine tríd cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in amharclann na banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar iúil tar éis d fhoirgneamh nua aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne rud a bhí deartha ag an ailtire michael scott i mí mheán fómhair sheol rialtas na héireann comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d amharclann na mainistreach ar shuíomh nua ag cé sheoirse ar thaobh theas na cathrach fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i ndeireadh fómhair agus an comórtas seo á thabhairt chun críche tá go leor uasghrádú agus athchóiriú déanta ag lucht na hamharclainne ag tús an ú haois le cur le heispéireas amharclannaíochta an lucht féachana san fhoirgneamh a tógadh sna naoi déag seascaidí scríbhneoir éireannach ab ea annraoi ó liatháin bhí stíl chorraitheach éasca scríbhneoireachta aige a mheall go leor daoine óga i leith na léitheoireachta gaeilge go háirithe sa leabhar laochra na machairí stair na meiriceánach dúchasach a throid in aghaidh ionradh na stát aontaithe ar a dtailte sa ú céad ní raibh sé ina chainteoir dúchais sa chiall is déine ach is minic a chuaigh sé ar cuairt go gaeltacht na rinne i gcontae phort láirge nuair a bhí sé ina pháiste tá blas na canúna sin ar go leor dár scríobh sé chaith sé seal ina óige ina bhall de chraobh na haiséirí de chonradh na gaeilge craobh a d iompaigh ina heagraíocht neamhspleách pholaitiúil faoin ainm glúin na buaidhe leagan ghaeilge uladh de ghlúin an bhua an chaighdeáin ba bhall gníomhach é de shinn féin agus chaith sé seal ina uachtarán ar chonradh na gaeilge fuair annraoi ó liatháin bás i dtús na n ochtóidí b é cois tsiúire an leabhar deireanach a chríochnaigh sé leabhar taistil ar cheantar na ndéise agus ar dheisceart chontae thiobraid árann atá ann i measc a chuid saothair tá de na leabhair thuas is iad luaithreach an bhua agus nead na gcreabhar an dá cheann is fusa atá ar fáil inniu is dócha is é is ábhar leis an úrscéal luaithreach an bhua ná troid éadóchasach na bpoblachtach ar na státairí in éirinn le linn an chogaidh chathartha nuair a bhí mícheál ó coileáin tar éis an conradh angla éireannach a shíniú maidir le nead na gcreabhar scéinséir crua cranraithe is ea é a chuirfeadh alistair maclean i gcuimhne duit is í an phríomhdhifríocht idir an nead agus na gnáthscéinséirí ná gur sasanaigh atá sna bithiúnaigh cineál spiairí agus iad imithe le fiántas in éirinn tá sean chliché an éireannaigh fhiain iompaithe bun os cionn ag an scríbhneoir mar sin déanta na fírinne baineann annraoi a chasadh leath ghreannmhar féin as gach cliché de chuid genre liteartha na scéinséirí sa leabhar seo tá laoch an scéil cosúil le cuid mhór laochra i scannáin ar nós the dirty dozen fear is ea é a chuir an iliomad craiceann de ag iarraidh a áit féin a bhaint amach sa saol ach níor theip an tuathal air riamh sna hiarrachtaí seo cineál laoch ócáidiúil atá ann mar sin nó fiú frithlaoch ach ós rud é gur frithlaoch fíor ghaelach é tá an tsagartóireacht ar ceann de na gairmeacha nár éirigh leis siúd is go bhfuil greann ciúin den chineál seo ag dul leis an leabhar is furasta léamh an ghnáthscéinséara a bhaint as chomh maith nó coinníonn annraoi sceitimíní ar an léitheoir ó thús go deireadh an scéil suitear dha úrscéal leis le linn chogaí na ngael sa tréimhse baineann buíon éireannach in albain le hionradh éireannach ar albain faoi cheannas alastair mac colla chiotaigh mac domhnaill i agus ar an gcogadh a d fhear alastair mac colla chiotaigh agus montose ar son an rí in aghaidh lucht na cunúinte agus baineann dún na cinniúna leis an gcosaint a rinne féilim ó néill ar dhún chnoc séarlais i in aghaidh arm pharlaimint shasana faoin nginearál coote poblacht i lár na heorpa í an ostair gearmáinis sterreich ar mar a dtugtar go hoifigiúl poblacht na hostaire gearmáinis republik sterreich tá teorannacha aici leis an ngearmáin leis an tseic leis an tslóvaic leis an ungáir leis an tslóivéin leis an iodáil le lichtinstéin agus leis an eilvéis is é vín príomhchathair na tíre bhí daoine ina gcónaí i gceantar na danóibe timpeall bliain ó shin ach níor tháinig aon fhorbairt ar stát ar bith sa cheantar go dtí gur ghabh na rómhánaigh seilbh air timpeall aimsir chríosta cúige ar theorainn impireacht charlemagne a bhí san ostair go luath sna meánaoiseanna go dtí gur tháinig na magyar nó na hungáirigh sa deichiú haois tháinig rítheaghlach babenberg chun cinn agus bunaíodh stát lena phríomhchathair i vín i ba chuid d impireacht naofa na róimhe impireacht gearmánach i ndáiríre í an ostair as sin go ceann blianta fada d athraigh na hostaraigh a ndílseacht ar feadh tamaill go rithe na bóithéime agus de réir a chéile tháinig rítheaghlach nua i dtreis ceann de na teaghlaigh ba chumhachtaí a bhí riamh san eoraip na hapsburg bhí siad ina rithe ar an ostair agus ar an bhóithéim agus tháinig tailte eile timpeall ar an ostair agus i bhfad i gcéin ríocht na spáinne agus a tailte thar lear san áireamh ina seilbh bhí iomaíocht ghéar idir í féin agus impireacht ottomach na tuirce agus rinne na turcaigh léigear ar vín in agus i bhí an ostair ar cheann de mhórchumhachtaí na heorpa go dtí gur cloíodh í sa chéad chogadh domhanda fiú tar éis do napóilean an tír a ghabháil agus a príomhchathair vín wien ar cheann de na cathracha ba thaibhsí sa domhan d éirigh leis na hostaraigh an bua a fháil ar napóilean i gcúpla cath agus bhí lámh ag an gcunta metternich seansailéir na hostaire i leagan amach teorainneacha na heorpa in bhí tréimhse fada síochána sa tír ansin go dtí gur dúnmharaíodh oidhre na ríochta an tard diúc franz ferdinand i sairéavó ar an meitheamh eachtra a chuir tús leis an chéad chogadh domhanda chaill an ostair a forlámhas ar fhormhór a himpireacht agus bunaíodh poblacht i ach níor mhair a neamhspleáchas i bhfad ghabh adolf hitler ostarach ó dhúchas a tháinig i gceannas ar an ghearmáin seilbh ar an tír i agus ba mar chuid den reich gearmánach a ghlac sí páirt sa chéad chogadh domhanda leagadh síos na teorannacha atá anois aici tar éis don aontacht shóivéideach í a ghabháil i rinneadh ceithre chuid den tír ach tugadh a neamhspleáchas di nuair a scríobhadh bunreacht nua a chinntigh neodracht na tíre agus bhí sí neamhspleách arís le cabhair ó phlean marshall tháinig forbairt mhear eacnamaíoch ar an tír tar éis an dara chogaidh domhanda is ball iomlán den aontas eorpach ó i leith í téann a lán turasóirí chuig an ostair ach go háirithe chun dul ag sciáil sna halpa in iarthar na tíre is cathracha iad salzburg agus innsbruck a bhfanann a lán sciálaithe iontu iad cathracha deasa freisin is cathair mhór thurasóireachta é vín chomh maith tá clú agus cáil ar an ostair le haghaidh a gcuid cácaí is iad sachertorte agus apfelstrudel na cácaí is cáiliúla a bhfuil acu is tír sléibhtiúil den chuid is mó é an ostair mar gheall ar a suíomh sna halpa as achar iomlán na hostaire níl ach timpeall ceathrú ábalta a bheith measta mar íseal agus níl ach na tíre thíos méadar tá na sé sléibhte is airde na hostaire úsáidtear an euro mar airgeadra san ostair dar le tuairisc na bliana ón gciste airgeadaíochta idirnáisiúnta is é geilleagar na hostaire an ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre oti paireachta cumhacht cheannaigh pcc agus an ú ceann de réir oti ainmniúla de réir oti pcc de réir chónaithigh is an ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an ostair é ar don chónaitheach dar le hinnéacs forbartha daonna socraithe don éagothroime na náisiún aontaithe a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh eacnamaíochta is í an ostair an ú tír is forbartha ar domhan as ceann a tomhaiseadh agus an ú tír is forbartha san aontas eorpach as ceann i dtuarascáil sonais domhanda na náisiún aontaithe meastar gurb í an ostair an ú tír is sona as thír i mí na márta bhí ráta dífhostaithe na tíre ag an ú leibhéal is ísle san aontas eorpach is éard atá i gceist leis an rothar nó leis an ngearrán iarainn nó each iarainn uaireanta úsáidtear leaganacha truaillithe den fhocal béarla bicycle go coitianta i gcaint na gaeltachta cosúil le badhsacail agus badhsalaic focal oifigiúil é badhsacal i ngaeilge na halban ná cóir thaistil an áisiúil a bhfuil dhá roth fúithi agus iad á gcasadh ag matáin an duine atá a stiúradh an rothair nó an rothaí tá an dá roth ceangailte d fhráma an rothair agus an rothaí ina shuí in airde ar an bhfráma an déanamh atá ar an rothar inniu an dá roth ar aon mhéid le chéile chomh maith leis an slabhra tiomána tháinig sé chun saoil sa bhliain ach bhí rothair den chineál eile ann roimhe sin féin chuaigh an rothar slabhrathiomáinte ar fud an domhain ó shin agus inniu tá an rothar dhá oiread chomh coitianta leis an ngluaisteán is é an rothar an príomh mheán iompair ina lán réigiún ar an domhan toisc go bhfuil sé saor i gcomparáid leis an ngluaisteán mar shampla agus is féidir leis an rothaí taisteal a dhéanamh beag beann ar na bóithre má tá an tír raon oiriúnach don rothaíocht caitheamh aimsire agus cleachtas aclaíochta atá sa rothaíocht freisin cuireann an rothar ar chumas an chathróra aghaidh a thabhairt ar an tuath ar lorg aeir ghlain agus san am chéanna coinníonn an rothaíocht féin na matáin an croí agus na scamhóga ag obair go maith baineann póilíní teachtairí agus daoine eile leas as an rothar ina gcuid oibre agus is spórt comórtais í an rothaíocht freisin is dócha gurb é an tour de france an turas timpeall na fraince an comórtas rothaíochta is clúití ar domhan agus tá cáil ar laochra móra an chomórtais seo cosúil le lance armstrong agus eddy merckx is féidir luas ciliméadar san uair a bhaint amach ar rothar agus d éirigh leis an gceanadach sam whittingham ciliméadar san uair a shroicheadh ar chúrsa rásaíochta is é seo an churiarracht do na feithiclí daontiomáinte ar fad an duine a thabharfaidh an iarracht chéanna agus a chaitheann an fuinneamh céanna beidh sé ag gluaiseacht an trí oiread chomh luath leis an gcoisí le fuinneamh an bhia a thiontú go fuinneamh gluaiseachta is í an rothaíocht an modh is feidhmiúla atá ag neach beo ar bith is iomaí réamhtheachtaí a bhí ann don rothar deirtear gurbh é an cúnta mede de sivrac a d fhorbair an célérifre dérothach sa bhliain nó agus gur chuir sé os comhair an tsaoil mhóir í sa phalais royal ní raibh ann ach dhá roth agus fráma adhmaid eatarthu agus an rothaí ina shuí ar an bhfráma seo agus ag baint tacaíochta as an talamh ní raibh gléas stiúrtha ná tiomáint ann is é an tuiscint atá ag lucht na staire ar an scéal inniu nach raibh célérifre dérothach ann ar aon nós agus gur gléas ceithre roth a bhí i gceist i ndáiríre ní raibh ann ach gur bhain an t iriseoir clúiteach francach louis baudry de saunier an chiall chontráilte as na pictiúir chomhaimseartha nuair a bhí sé ag déanamh taighde ar stair na ngléas gluaiste seo céad bliain i ndiaidh lá an célérifre ba é an gearmánach karl drais von sauerbronn a d fhorbair an chéad dérothach daontiomáinte an laufmaschine nó meaisín reathaíochta mar a thug sé air thóg sé an chéad mheaisín sa bhliain agus fuair sé paitinn air sa chéad bhliain eile ba é dérothach drais ar a dtugtaí draisine nó draisienne freisin is é sin gléas drais nó velocipede rothar coise an chéad dérothach a raibh rath ceart air ach sa deireadh ba iad na timpistí a rinne cabhóg an rothair choise seo nó is é an tátal a bhain a lán údaráis áitiúla astu gur gléas dainséarach a bhí ann agus thosaigh cathracha móra ag cur coisc leis an rothar coise ó na idí go dtí na idí bhí forbairt á déanamh ar na feithiclí daontiomáinte scéal eile áfach gur bhain innealtóirí na linne deireadh súile den dearadh dérothach ó bhí siad den bharúil go raibh teipthe ar rothar coise drais agus gur chóir dearadh na bhfeithiclí daontiomáinte a bhunú ar an gcoincheap trírothach nó ceathair rothach nach raibh chomh dainséarach céanna ó nach gcaithfeá a bheith ag coinneáil cothromaíochta tosaíodh ar rotha cúitiuc a chur ar rothair in agus bhí siad níos sócúl ansin tosaíodh feidhm a bhaint as an shlabhra chun an ghluaiseacht a éascú leis an rover a chum j k starley sa bhreatain agus bhí an rothar i bhfad níos slána dá bharr sin agus de bharr an dá roth a bheith ar aon mhéid thiomáin an slabhra an roth cúil a bhí ag casadh ar luas níos airde ná na troitheáin agus bhí an rothar níos tapúla dá bharr sin cuireadh feadán aeir sna rotha rud a chuir tuilleadh feabhais ar socúlacht agus luas na gléasa tosaíodh ar an rothar a tháirgeadh ar bhonn thionsclaíoch agus bhí án éileamh air mar mhodh taistil i mbailte agus faoin tuath mar go raibh siad saor go leor don lucht oibre thug an rothar deis taistil do mhná chomh maith agus bhí gach cineál duine in ann dul níos faide ó bhaile chuaigh an capall i léag mar áis iompair ag an am céanna bhí an tionchar ag an rothar ar an tionsclaíocht chomh maith mar gheall ar an bhforbairt a rinneadh ar creathlaigh éadroma agus ar rotha miotail agus bhí na deartháireacha wright mar shampla ina ndéantóirí rothar sular thug siad faoi eitleáin a thógáil agus mar gheall ar an líon daoine a thosaigh ag taisteal na tíre bhí tionchar polaitiúil ag an rothar cuireadh eagraíochta turasóireachta agus taistil ar bun agus brúdhreamanna a d éiligh feabhas ar bhóithre ar lóistín agus ar an léarscáilíocht in éirinn do bhain timirí chonradh na gaeilge agus na hóglaigh feidhm as an rothar chun ranganna agus cruinnithe a eagrú tháinig an gluaisteán chun cinn ag an am céanna agus tháinig meath ar an rothair mar mhodh taistil idir cathracha ach leanadh ar aghaidh á thaisteal ar i mbailte móra chun turais ghearra a dhéanamh in áiteanna atá ró chúng don ghluaisteán nó ina bhfuil locadh gluaisteán gann nó an daor de réir mar a d éirigh daoine as an rothar mar phríomh mhodh taistil tháinig sé chun cinn mar ghléas caitheamh aimsire go háirithe ag déagóirí sráidbhaile cois farraige ar an taobh thuaidh de bhaile átha cliath í binn éadair tá an chuid is mó den bhaile suite ar leithinis i gcuan bhaile átha cliath ar a dtugtar ceann bhinn éadair cuid de fine gall atá ann dar le daonáireamh bhí duine ina gcónaí ann tá calafort iascaireachta agus seoltóireachta ann tá binn éadair suite ciliméadar míle soir ó thuaidh ón ardchathair tá an sráidbhaile féin lonnaithe ar an bpointe den leithnis is faide ó thuaidh níl ach baile amháin eile in aice leis mar atá cill fhionntáin tá caisleán de chuid an ú haois ann agus tuama réamhstairiúil a dtugtar uaigh aoidín air tugadh gunna isteach anseo chun na hóglaigh a armáil i mí iúil eagraíocht is ea conradh na gaeilge seanlitriú connradh na gaedhilge a bunaíodh sa bhliain chun an ghaeilge a choinneáil á labhairt agus a chur i mbéal na ndaoine in éirinn arís agus an meath tubaisteach a tháinig uirthi sa ú haois is gnách dearcadh ar dhubhghlas de híde mar phríomhbhunaitheoir an chonartha ós rud é gurbh eisean a chuir tús leis an ngluaiseacht gaeilge lena chuid óráidíochta faoi ath ghaelú na héireann bunaitheoirí tábhachtacha eile ab ea eoin mac néill agus eoghan ó gramhnaigh b é eoin mac néill a chuir gairm chruinnithe ar na daoine nár chuma leo todhchaí na gaeilge tháinig cruinniú bunaithe an chonartha le chéile in uimhir a naoi sráid sackville inniu sráid uí chonaill i mbaile átha cliath b é ba spreagadh d eoin mac néill féin ná an óráid a thug dubhghlas de híde do chumann na gaeilge i nua eabhrac faoi dhíghalldú na héireann ar an ú lá de mhí an mheithimh sa bhliain chomh maith leis an léacht a thug sé do chumann náisiúnta na litríochta ar an ú lá de mhí na samhna sa bhliain b í aisling de híde ná an téireannach a ath ghaelú le cuidiú leis cothromaíocht cheart a shaoil a fháil ar ais go bunúsach bhí de híde den bharúil go raibh an téireannach ag déanamh aithrise ar theanga agus ar nósanna shasana agus gurb ábhar áthais dó mar éireannach gach taisme nó tubaiste a d éiríodh do shasana b é tuairim de híde ná go mbeadh an téireannach ábalta dul i dteagmháil leis an sasanach féin ar bhonn ní ba chothroime dá mbeadh teanga dá chuid féin á labhairt aige agus nósanna dá chuid féin á gcleachtadh aige na heagraíochtaí gaeilge a bhí ann roimh an gconradh ar nós aontas na gaeilge agus cumann buan choiméadta na gaeilge níor dhírigh siad ar thábhacht na gaeilge mar theanga bheo mar a rinne de híde chuir lucht na gcumann seo i bhfad níos mó béime ar na sean lámhscríbhinní agus ar an tseanfhilíocht agus iad fiú ag díspeagadh na teanga labhartha nó bhí siad inbharúla go raibh sí truaillithe cibé scéal é b í caint na ndaoine an chloch ba mhó ar phaidrín an chonartha ó thús báire agus theastaigh ó bhunaitheoirí na heagraíochta gluaiseacht phobail a dhéanamh de ghluaiseacht na gaeilge seachas gluaiseacht an lucht léinn faoi thionchar léacht de híde d fhoilsigh eoin mac néill alt faoi dhrochstaid na gaeilge ar an irish ecclesiastical record léigh eoghan ó gramhnaigh sagart óg an t alt agus chuaigh sé i dteagmháil le heoin mac néill agus in éineacht d fhoilsigh an bheirt seo gairm shlógtha do chairde na gaeilge ar irisleabhar na gaeilge arb í iris aontas na gaeilge í toradh díreach don achainí seo ab ea bunú chonradh na gaeilge nó leug na gaedhilge is é sin léig na gaeilge i litriú an lae inniu mar a baisteadh ar an eagraíocht ar dtús na daoine a bhunaigh an conradh daoine óga ab ea an chuid ba mhó acu b é tomás ó néill ruiséal a raibh seacht mbliana is trí scór d aois aige faoi seo an duine ba sine acu níor ghlac eoghan ó gramhnaigh páirt sa chéad chruinniú le fírinne bhí sé ag éileamh le heitinn agus cúpla bliain i ndiaidh bhunú an chonartha b éigean dó dul ar imirce go california ar lorg bisigh b ansin a shíothlaigh sé ach d fhág sé téacsleabhar ina dhiaidh ar bhain glúin i ndiaidh glúine de ghaeilgeoirí leas aisti mar áis teagaisc simple lessons in irish ar dtús bhítí ag lochtú an chonartha toisc go raibh a chuid gníomhaíochtaí comhchruinnithe sa phríomhchathair amháin ach de réir a chéile thosaigh craobhacha ag teacht ar an bhfód ar fud na tíre ba mhinic a chuaigh an conradh i dtuilleamaí na mboc mór áitiúil má bhí siad sásta cúpla focal a labhairt go poiblí ar son na gaeilge i dtús báire bhí na heaglaisigh sásta cuidiú agus comhoibriú leis na conraitheoirí ach de réir a chéile tháinig drochamhras ar chuid acu i leith an chonartha is amhlaidh go raibh na mná agus na fir ag freastal ar na ranganna céanna gaeilge rud nár thaitin le maoir na moráltachta ar aon nós le fírinne eagraíocht cheannródaíoch ab ea an conradh ó thaobh chearta na mban féin de bhí cead ag na mná páirt a ghlacadh i saol agus i saothar an chonartha ar aon leibhéal leis na fir agus mar sin mheall an eagraíocht agus an ghaeilge ina leith an chuid ab airde oideachais de mhná na héireann san am is léir gur chuir lucht na himirce suim sa ghaeilgeoireacht freisin mar shampla chuaigh cumann liteartha na néireannach i londain sa chonradh mar chraobh ball den chraobh seo ab ea pádraic ó conaire a chuir tús le próslitríocht nua aoiseach na gaeilge b é cogadh an oideachais an chéad mhórfheachtas a chóirigh an conradh leis an ngaeilge a chur chun cinn b é an cuspóir a bhí acu ná oideachas dátheangach a chur ag obair ar scoileanna na galltachta agus oideachas trí mheán na gaeilge a chinntiú i scoileanna na gaeltachta níor éirigh ach ar éigean leo is amhlaidh go raibh robert atkinson ollamh le gaeilge i gcoláiste na tríonóide ag cur in aghaidh an fheachtais go poiblí bhí seisean den bharúil nach raibh aon mhaithe i litríocht na gaeilge nó dúirt sé nach raibh ach trí chineál litríochta ar fáil sa teanga páistiúil reiligiúnda nó mígheanmnaí dealraíonn sé nach raibh an tollamh ró eolach ar an ngaeilge é féin nó is é an rud a dúirt an tathair peadar ua laoghaire ina léirmheas ar phríomhshaothar léannta atkinson eagrán scolártha de trí bhior ghaoithe an bháis le seathrún céitinn ná nach raibh an tollamh ábalta an difríocht idir is agus tá a thuiscint b fhéidir go raibh eagla ar atkinson roimh ghluaiseacht na gaeilge dá n éireodh leis an ngluaiseacht ní thógfadh sé mórán ama go mbeadh na scórtha gaeilgeoirí léannta timpeall agus iad níos líofa sa teanga ná é féin mar sin féin níor theip a mhisneach ar de híde go fóill chuir sé gairm shlógtha ar na saineolaithe eachtrannacha a raibh ciall acu do chúrsaí an léinn cheiltigh idir ghearmánach fhrancach agus bhreatnach agus chabhraigh cuid mhaith acu leis mhínigh siadsan do na húdaráis an luach a bhí sa ghaeilge don taighde agus don chultúr beag beann ar atkinson nuair a bhí an feachtas thart sa bhliain bhí na húdaráis sásta oideachas dátheangach a thairiscint do na páistí gaeltachta ach fágadh an ghaeilge gan saothrú i gcónaí i scoileanna na galltachta i dtús an fheachtais seo a chuaigh pádraic mac piarais sa chonradh agus chuir sé spéis i gceist an oideachais bhreac sé síos a aiste cáiliúil faoi mheaisín an mhurdair is é sin polasaí aonteangach béarla na scoileanna náisiúnta a bhí ag marú na n iarsmaí deireanacha den ghaeilge dar leisean leis an meaisín a stopadh bhunaigh sé scoil chónaitheach lán ghaeilge dá chuid féin scoil éanna i mbaile átha cliath thosaigh an dara cogadh oideachais sa bhliain nuair a d eisigh conradh na gaeilge rún inar cáineadh aonteangachas béarla na n ollscoileanna lochtaigh an conradh curaclam ró ghallda mhaigh nuad freisin rud a chuir an fhearg ar na heaspaig nó bhí siad den bharúil nár chóir do na tuataí a ladar a chur i gcúrsaí inmheánacha an tseimineáir chaitlicigh thuig na conraitheorí nár mhór duine de chuid na heaglaise féin a earcú leis na heaspaig a chur ar athrú comhairle bhí an tollamh le gaeilge i maigh nuad mícheál ó hící sásta comhoibriú leo ag druidim chun deiridh don bhliain thosaigh sé ag cur brú ar na heaspaig le litreacha príobháideacha agus é ag lochtú pholasaí gallda mhaigh nuad go poiblí fiú níor thaitin a leithéid sin leis na heaspaig áfach tugadh bata agus bóthar dó as maigh nuad agus fágadh ar an mblár fholamh é fuair sé bás i gceann cúpla bliain i ndiaidh dó laethanta deireanacha a shaoil a chur amú ag iarraidh a phost a fháil ar ais is féidir a rá gurbh eisean an chéad mhairtíreach a thug a shaol ar son na gaeilge ó nach raibh ag éirí go rómhaith leis na feachtais oideachais b é an tátal a baineadh as an scéal gur chóir do lucht an chonartha an t oideachas gaeilge a sholáthar as a stuaim féin is féidir a rá gur eagraíocht cheannródaíoch ab ea conradh na gaeilge in éirinn i bhfianaise an oiread oibre agus a rinneadh leis an oideachas aosach a chur chun cinn bhí páirt lárnach ag na timirí agus ag na múinteoirí taistil san obair seo thosaigh an conradh á n earcú chomh fada siar leis an mbliain bhíodh na timirí ag rothaíocht ó bhaile go baile le soiscéal na gaeilge a chraobhscaoileadh labhraídís leis na boic mhóra áitiúla faoi thábhacht na teanga d eagraídís craobhacha nua do chonradh na gaeilge dhéanaidís bolscaireacht ar son na teanga sna nuachtáin áitiúla mhúinidís an cúpla focal dóibh siúd a raibh a suim múscailte ba mhinic a fuair siad fáilte fhuar ó na sagairt agus ó na húdaráis áitiúla agus ní raibh an náisiúnachas chomh fabhrach don ghaeilgeoireacht agus a shílfeá nó má bhí fir óga na háite ar fad ag druileáil in óglaigh na héireann ní raibh am saor acu leis an ngaeilge a fhoghlaim sna blianta bunaíodh fiche scoil le gaeilge a mhúineadh do na hábhair mhúinteora ó tharla nach raibh scoileanna traenála ag an stát le múinteoirí dátheangacha a oiliúint le haghaidh na gaeltachta ní raibh an dara suí sa bhuaile ag na húdaráis ach stádais oifigiúil a bhronnadh ar scoileanna samhraidh an chonartha bhronn ruairí mac easmainn suim mhór airgid ar an gconradh leis na scoileanna seo a mhaoiniú tháinig an smaoineamh ón mbreatain bheag áit ar osclaíodh an chéad scoil breatnaise den chineál seo sa bhliain chomh maith leis na múinteoirí bunscoile d fhoghlaim scoláirí ceilteacha ó na tíortha iasachta ar nós julius pokorny agus kuno meyer a gcuid gaeilge sna scoileanna seo bhí go maith agus ní raibh go holc go dtí gur tuigeadh do bhráithreachas na poblachta an leas a bhí le baint as an gconradh ar dtús bhí conradh na gaeilge neamhpholaitiúil go hiomlán mar eagraíocht agus protastúnaigh is aontachtóirí ag glacadh páirt dhíograiseach in athbheochan na gaeilge ó bhí ceist neamhspleáchas na héireann ag éirí níos práinní in aghaidh an lae is éadócha go bhféadfadh an conradh fanacht slán ón bpolaitiú a bhí ag bagairt ar gach eagraíocht chultúrtha ghaelach go háirithe i bhfianaise an dóigh ar shealbhaigh na fíníní cumann lúthchleas gael roimhe sin bhí cineál seicteachas ag baint le craobhacha áirithe den chonradh go háirithe craobh an chéitinnigh ceann de na craobhacha a bhí ag obair sa phríomhchathair bhí an chraobh seo dírithe ar ghaeilgeoirí ó chúige mumhan a earcú agus bhí sé ina scéilín magaidh ag gaeilgeoirí na linne go raibh gníomhairí rúnda de chuid chraobh an chéitinnigh ar síorgharda ar stáisiún na traenach ag fanacht le traein chorcaí chun gach duine le gaeilge ón taobh sin den tír a fhruiliú dá gcraobh le fírinne áfach bhí an chraobh in ann dornán maith de dhaoine a mhealladh chuici a bhí le páirt thábhachtach a dhéanamh i saol na gaeilge agus na héireann i ndiaidh imeacht na sasanach baill den chraobh ab ea máire ní chinnéide a chuir dírbheathaisnéis pheig sayers in eagar agus an tathair pádraig ua duinnín a scríobh an chéad mhórfhoclóir gaeilge san fhichiú haois thairis sin bhí ceathrar iarbhall de chuid na craoibhe i measc na n oifigeach ab airde in arm an tsaorstáit nuair a bunaíodh é risteard ó maolchatha gearóid ó súilleabháin diarmuid ó heigeartaigh agus seán ó muirthile dream ardnósach ab ea na céitinnigh seo agus iad suite siúráilte roimh ré go mbeadh cinniúint as an ngnáth i ndán dóibh nuair a gheobhadh éire a saoirse scéal eile áfach nach gceadódh a gcreideamh dian caitliceach dóibh mórán mórtachais a dhéanamh le protastúnaigh an chonartha daoine ar nós seosamh laoide joe lloyd a bhí i gceannas obair fhoilsitheoireachta na heagraíochta leis na caitlicigh choimeádacha a ghiúmaráil b éigean do de híde uaireanta seasaimh a ghlacadh i gcúrsaí na polaitíochta cultúrtha nach bhfuil róchuma orthu agus iad á scrúdú le súile ár linne féin b é an sampla ba mhíchlúití den chineál seo ná an callán a tharraing an dráma úd playboy of the western world le john millington synge sa bhliain bhí an dráma ina chnámh spairne idir na hintleachtóirí liobrálacha agus na daoine a raibh dearcadh ní ba choimeádaí acu agus b éigean do de híde taobhú leis an dara dream acu rud nár mhaith william butler yeats dó riamh bhí de híde ag brath ar na deontais a d fhaigheadh sé ó na gael mheiriceánaigh leis an gconradh a choinneáil ag obair agus dearcadh coimeádach acu siúd ar chúrsaí cultúrtha na héireann bhí an dráma féin bunaithe ar na hamhráin ghaelacha a bhí foilsithe agus aistrithe ag de híde féin ina dhíolaim cháiliúil the love songs of connacht agus b iomaí duine sa chonradh féin a shíl go mba chóir d uachtarán an chonartha an playboy a chosaint seachas a ionsaí ar chúiseanna airgid áfach b éigean dó an seasamh coimeádach a roghnú inniu féin is minic a dhéanann naimhde na gaeilge tagairt do scéal an phlayboy agus iad ag áitiú go bhfuil an ghaeilge agus an coimeádachas cultúrtha pósta ceangailte go doscartha sa bhliain bhí baile átha cliath ar bharr lasrach agus an cogadh idir an lucht oibre agus na fostóirí faoi lán an tseoil chuir na fostóirí frithdhúnadh i bhfeidhm leis na ceardchumainn a throid agus iad ag tarraingt isteach sáraitheoirí stailce ó shasana leis an obair a dhéanamh os comhair shúile an lucht oibre áitiúil ós rud é go raibh teaghlaigh na n oibrithe éireannacha ag fulaingt go mór mór le hocras faoi na himthoscaí seo bhí an lucht oibre ar coipeadh le fearg agus le héadóchas bhí an chathair ar fad ina cíor thuathail nuair a bhí an lucht oibre áitiúil ag iarraidh na sáraitheoirí stailce a imeaglú agus na péas ag gabháil de smachtíní orthu b iad séamas ó conghaile agus séamas mór ó lorcáin ceannairí an lucht oibre le linn na dtrioblóidí seo daoine socúlacha meánaicmeacha ab ea tromlach na gconraitheoirí i ndiaidh an iomláin agus ba leasc leo taobhú leis an lucht oibre sa choimhlint seo go háirithe ó bhí an eaglais chaitliceach go tréan ag cosaint na bhfostóirí agus ag lochtú na n oibrithe dá dheasca sin is iomaí gaeilgeoir de phór íseal a fuair é féin idir dhá thine bhealtaine ag iarraidh dhá thrá na gaeilge agus an tsóisialachais a fhreastal ó bhí an chuma ag teacht ar an scéal nach bhféadfá an dá chuid a roghnú b ansin a chaill seán ó cathasaigh an drámadóir a shuim sa náisiúnachas éireannach agus sa ghaeilge araon agus an mealladh a bhain imeachtaí an fhrithdhúnta as bhí cathal brugha cathaoirleach chraobh an chéitinnigh go tréan in aghaidh an lucht oibre mar shampla dealraíonn sé gurbh é pádraig mac piarais an t aon chonraitheoir mór le rá a bhí sásta tacú leis an lucht oibre bhí aithne phearsanta aige ar shéamas ó conghaile cheana féin agus clann uí lorcáin ag dul ar scoil éanna faoin am ar thosaigh an chéad chogadh domhanda chuaigh insíothlú na bhfíníní i dtreise sa chonradh b é tomás ó cléirigh a bhí i gceannas ar an ngníomhaíocht seo thuig sé an poitéinseal a bhí sa chonradh do ghluaiseacht na poblachta agus d fhéach sé chuige gurbh iad lucht a leanúna féin a shealbhódh an eagraíocht ní raibh mórán céille aige don ghaeilge féin riamh sa bhliain nuair a tháinig lucht an chonartha le chéile ag ard fheis dhún dealgan vótáladh iarrthóirí na bhfíníní isteach ar choiste gnó an chonartha ionas gur fágadh an eagraíocht faoina smacht ag an gcruinniú céanna d iompaigh siad an conradh ina eagraíocht náisiúnaíoch trí rialacha na heagraíochta a athrú ionas go raibh ruaigeadh na ngall as éirinn mar chuspóir oifigiúil ag an gconradh feasta ní raibh de híde sásta leis an gcuma a tháinig ar na cúrsaí bhí sé riamh den tuairim gur chóir an pholaitíocht a choinneáil scartha ó obair an chonartha agus é cinnte go mbeadh gluaiseacht na gaeilge in inmhe gach aon rud cothrom a rithfeadh léi a chur i gcrích ar acht is go bhfanfadh sí slán ón bpolaitíocht mar sin níor fágadh an dara suí sa bhuaile aige ach éirí as mar chathaoirleach ní raibh na protastúnaigh ná na haontachtóirí sásta fanacht ansin ach an oiread ina measc siúd a thréig an conradh i ndiaidh na hard fheise seo bhí seosamh laoide joe lloyd a bhí i mbun na foilsitheoireachta sa chonradh ina dhiaidh sin is féidir a rá go raibh an conradh ag déanamh neamhshuime ar fad dá aidhm oifigiúil nó chuaigh an náisiúnachas agus an ghleic armtha ar son shaoirse na héireann in áit na gaeilge ar fad ghlac cuid mhaith de cheannairí agus de ghnáthbhallra na heagraíochta páirt in éirí amach na cásca agus mura bhfuair siad bás i bpáirc an áir nó os comhair fhoireann na mbásadóirí i bpríosún chill mhaighneáin chaith siad tamall fada i bhfrongoch sa bhliain agus dáithí mac cárthaigh ina uachtarán ghlac conradh na gaeilge le bunreacht nua a réitigh leis leagan amach neamhpholaitiúil roimh agus a d fhág ar lár aon tagairt do shaoirse na héireann seo mar a fhoráiltear le bunreacht an chonartha anois is í aidhm na heagraíochta an ghaeilge a athréimniú mar ghnáththeanga na héireann i mí na nollag ghnóthaigh sinn féin an toghchán agus bhunaigh siad dáil éireann mar mhalairt ar an westminster an rialtas a fuair na cumhachtaí ón dáil in aibreán is ar éigean a bhí aon duine air nach raibh ina shean chonraitheoir is féidir a rá go raibh saol polaitiúil na tíre á chasadh timpeall chonradh na gaeilge san am sin baineadh úsáid áirithe as an ngaeilge mar chuid de nós imeachta na chéad dála ach b é an béarla ba mhó a chualathas le linn na díospóireachta ar an lá céanna ar tháinig an dáil le chéile an chéad uair thosaigh cogadh na saoirse nuair a mharaigh dornán d óglaigh beirt saighdiúirí dubha ar an tsulchóid bheag i gcontae thiobraid árann bhí cuid mhaith conraitheoirí i measc na nóglach a rinne an obair agus seantimire de chuid an chonartha i gceannas orthu b é seán ua ceallaigh sceilg a toghadh mar uachtarán ar an lúnasa sa bhliain sin b i gcathair chorcaí a tháinig an ard fheis le chéile agus mar sin ba toscairí ó chúige mumhan iad an chuid ba mhó dá raibh i láthair ós rud é go raibh sé dainséarach an tír a thaisteal agus an cineál ama a bhí ann bhí an ard fheis breá sásta go raibh dáil éireann tar éis stádas oifigiúil a bhronnadh ar an teanga in éirinn ach san am céanna bhí go leor de mhaithe agus de mhóruaisle na tíre ar nós cuma liom nó fiú diúltach i leith na gaeilge bhí dearcadh na heaglaise caitlicí ina ábhar míshástachta chomh maith leis an lucht gnó ó bhí drogall orthu teanga mharbh neamhthrádálach cosúil leis an ngaeilge a úsáid sa bhliain a thosaigh lucht rialtais shasana troid a chur ar an gconradh i ndáiríre coisceadh fáinne an lae iris an chonartha ar an meán fómhair ach tháinig an iris nua misneach ina leaba i mí na samhna bhí sé deacair áfach iris ar bith a scaipeadh ós rud é go raibh an tír ina cíor thuathail ag an gcogadh san am céanna mar atá an samhain d fhógair rialtas shasana go hoifigiúil gur eagraíocht antoisceach náisiúnaíoch ab ea an conradh agus go raibh an stát lena chur de dhroim an tsaoil nuair a tháinig na dúchrónaigh go héirinn an bhliain a bhí chugainn chuir siad troid fhíochmhar ar an ngaeilge mar rud chuir siad tithe agus maoin eile de chuid an chonartha trí thine bhain siad anuas comharthaí gaeilge aon áit a bhfaca siad a leithéidí agus d ionsaigh siad aon duine a chuala siad ag caint gaeilge ní raibh de thoradh ar na hiarrachtaí seo ach amháin gur tharraing siad tuilleadh daoine i dtreo na gaeilge agus na gaeilgeoireachta le teacht an tsosa chogaidh bhí áthas ar go leor gaeilgeoirí ós rud é gur conraitheoirí gníomhacha a bheadh i gceannas ar an tír feasta shíl siad go mbeadh an ghaeilge slán sábháilte anois agus gur dhual di an ceann ab fhearr a fháil ar an mbéarla eagraíocht feasachta atá ann d eagraigh conradh an feachtas polaitiúil agus sraith agóidí dearg le fearg chun cur in aghaidh na n ionsaithe a bhí á ndéanamh ar an ghaeilge sa bhliain tháinig an dream dearg le chéile sa bhliain mar gheall ar an fhrustrachas i measc phobal na gaeilge sa tuaisceart faoi ionsaithe leanúnacha ar an ghaeilge is cosúil ó rialtas agus ionadaithe pobail acht na gaeilge sa tuaisceart atá ag teastáil ón dream dearg rud a chosnódh an ghaeilge óna leithéid d ionsaithe amach anseo dar leo tugann bunreacht chonradh na gaeilge an méid seo le fios an chraobh bunaonad na heagraíochta deir sé ar shuíomh gréasáin na heagraíochta go bhfuil na craobhacha seo a leanas sa tír i ndiaidh chríochdheighilt na héireann bhunaigh gaeilgeoirí an tuaiscirt eagraíocht leath neamhspleách dá gcuid féin mar atá comhaltas uladh go hoifigiúil is cuid den chonradh é cé gur féidir a rá go bhfuil polasaí agus próifíl dá chuid féin aige tháinig an comhaltas ar an bhfód sa bhliain agus sagairt chaitliceacha ab ea an chuid ba mhó de na bunaitheoirí sna blianta tosaigh bhí an comhaltas á stiúradh ag an athair lorcán ó muirí náisiúnaí dian dásachtach a chríochnaigh a staidéar diagachta i minnesota i ndiaidh dó bata agus bóthar a fháil ó mhaigh nuad toisc go raibh sé róghníomhach sna heagraíochtaí náisiúnaíocha fágadh cúige uladh go léir seachas tuaisceart na héireann amháin faoin gcomhaltas agus d áirigh an tathair ó muirí contae lú mar chuid de chúige uladh b as lú dó féin ach ón taobh eile de an beagán gaeilge a bhí á labhairt i lú i dtosach na fichiú haoise is follasach gur ceann de na canúintí ultacha a bhí ann bhí dearcadh an chúigiúil ag an athair ó muirí ar cheisteanna canúna agus é ag cur béime ar thábhacht chanúint chúige uladh in obair an chomhaltais sa bhliain ruaig an tathair craobh i ndún dealgan a bhí ag cleachtadh chanúint na mumhan ar feadh breis agus caoga bliain leis an fhírinne a dhéanamh ba é comhaltas uladh an t aon eagraíocht sna sé chontae a bhí ag cosaint na gaeilge bhí easpa iomlán tacaíochta ag an teanga ó rialtas a bhí go hiomlán naimhdeach don teanga is é niall comer de bhunadh an iúir ó dhúchas agus atá ina léachtóir ollscoile i gcoláiste mhig aoidh doire atá ina uachtarán reatha ar an chomhaltas eagraíonn conradh na gaeilge an toireachtas féile a dhéanann ceiliúradh ar na healaíona dúchasacha trí mheán na gaeilge cuireadh tús leis an oireachtas sa bhliain nuair a cóiríodh an chéad fhéile sa rotunda i mbaile átha cliath féile aon lae a bhí ann san am inniu maireann an fhéile deich lá ar fad ach tá sí scoilte ina dhá leath oireachtas na bealtaine agus oireachtas na samhna baineann an toireachtas le beagnach gach gné den chultúr dúchais amhránaíocht ar an sean nós amhránaíocht aonair cóir ceol traidisiúnta rince scéalaíocht agallaimh bheirte agus litríocht na gaeilge is creideamh aondiach í an chríostaíocht atá bunaithe ar shaol agus ráitis íosa chríost sa tiomna nua na trí dreamanna sa domhan críostaí ná an eaglais chaitliceach rómhánach na eaglaisí ceartchreidmheachas agus na sainchreidimh éagsúla protastúnachas creideann críostaithe gurb é íosa an slánaitheoir mar thoradh air sin tugann siad an t ainm an críost air teagasc an chríostaíocht go raibh íosa ina mhac dé le linn a bheatha dhaonna de shliocht dháibhí agus ina mhac dé le cumhacht ag a aiséirí agus le spiorad na naofachta thosaigh an chríostaíocht sa chéad aois mar sheict ghiúdach roinneann sí a lán téacsanna reiligiúnacha leis an ghiúdachas go háirithe an sean tiomna cosúil leis an ghiúdachas agus an tioslam aicmítear an chríostaíocht mar reiligiún abrahámach ós rud é go bhfuil na trí chreideamh bunaithe ar an traidisiún faoi abrahám bhí an t ainm críostaí gréigis curtha ar na deisceabail don chéad uair in antiógh de réir aicteanna deirtear gurb é iogna ón antiógh a bhain úsáid as an téarma críostaíocht gréigis i dtús leis an meath agus titim den impireacht na róimhe san iarthar d éirigh an phápacht sáite sa pholaitíocht ag tosú leis an taidhleoireacht a rinne an pápa leo leis na hunaigh agus na vandail scoilt an eaglais chaitliceach rómhánach agus ceartchreidmheachas na oirthear as a chéile sa siosma mór na ad tháinig protastúnachas ina saol i rith an reifirméisean protastúnach sa ú haois ag scoilteadh as an eaglais caitliceach rómhánach samplaí sacraimintí ná an baisteadh an aifreann agus an eocairist tháinig an focal as an laidin sacramentum cé a raibh é úsáidte a aistriú an focal gréigis den rúndiamhair tá tuairim is billiún críostaí timpeall an domhain rud a fhágann gurb í an chreideamh is mó sa chruinne í tá sí ar an bpríomh reiligiún sa mheiriceá thuaidh sa mheiriceá theas san eoraip sna hoileáin fhilipíneacha san aigéine agus i bpáirt mhóra na hafraice tá an críostaíocht ag fás go tapa san áise go háirithe sa tsín sa chóiré theas agus san afraic thuaidh is críoch airgeadra í limistéar an eoró a thugann le chéile tíortha an aontais eorpaigh a ghlac leis an eoró mar airgeadra coitianta cruthaíodh an chríoch i le aon tír déag agus tugadh isteach an ghréig i mar gur lean siadsan i bprionsabal na treoracha a leagadh amach i maastricht de easnamh poiblí a mheasann roinnt tíortha lasmuigh de chaiteachas mhíleata teoranta ag de tháirgeadh imtíre brutto agus fiacha poiblí nach sáraíonn de táirgeadh imtíre brutto i mí eanáir ba iad na ballstáit ar chríoch an eoró ná an bheilg an ghearmáin an ghréig an spáinn an fhrainc poblacht na héireann an iodáil lucsamburg an ísiltír an ostair an phortaingéil agus an fhionlainn cuir an tslóvéin málta an chipir an tslóvaic an eastóin an laitvia agus an liotuáin isteach níos déanaí chomh maith leo sin tá ceithre mhion stát atá ceangailte leis an gcríoch mar gheall ar chonraí airgidis lena gcomharsain andóra monacó san mairíne agus an vatacáin tá an scéal chéanna sa chosaiv agus i montainéagró a bhaineann feidhm as an eoró mar airgead dlistineach bhaineadh sí feidhm as mark na gearmáine roimhe sin mar airgeadra tá cupla tír san aontas eorpach nach mbaineann feidhm as an eoró is é treoir cháin chríocha an eoró a shocraíonn banc ceannais na heorpa is tír i meiriceá thuaidh é ceanada béarla agus fraincis canada idir an taigéan atlantach agus an taigéan ciúin is ríocht dhaonlathach é ceanada a bunaíodh sa bhliain mar chónaidhm in impireacht na breataine tá thart ar milliún duine ina gcónaí i gceanada is iad torontó agus montréal na cathracha is mó agus is é ottawa príomhchathair na tíre béarla agus fraincis na teangacha oifigiúla tagann an t ainm canada agus mar sin ceanada i ngaeilge ó kanata focal a chiallaíonn baile beag nó lonnaíocht i dteanga de chuid na nirouois ba é sin an focal a d úsáid lucht bundúchasach na háite i gceantar chathair uébec nuair a threoraigh siad jacues cartier chun stacona baile beag acusan thug cartier an t ainm sin ar an gceantar uilig a bhí faoi donnacona taoiseach na treibhe úd faoin mbliain bhí na heorpaigh ag cur an ainm ar a gcuid léarscáileanna le haghaidh an réigiúin ar fad is mór an tír í le km tá teorainn aici le stáit aontaithe mheiriceá is é ceanada an dara tír is mó ar domhan tá gcúige i gceanada tá dhúiche i gceanada taispeánann staidéir sheandálaíochta agus anailísí géiniteacha go dtéann an t áitreabh daonna i gceanada siar go r ch ar an laghad cuid de shaintréithe na mbundúchasach iad lonnaíochtaí seasta an talmhaíocht céimiúlacht shóisialta casta agus gréasáin trádála measann roinn rialtais amháin go raibh timpeall is duine sa tír ag deireadh an ú haois is é sin go díreach roimh theacht buan na neorpach chuir na sasanaigh ruaig ar na hiascairí bascacha agus portaingéalacha ó thailte saibhre éisc na tíre go luath sa ú haois agus chuir siad coilíneachtaí ar bun ar thalamh an éisc cupids agus ferryland na céad chinn díobh tháinig na francaigh go ceanada sa bhliain nuair a sheol jacues cartier isteach san abhainn st lawrence ar an iúil rinne sé cros méadar in airde a thógáil agus ghlac sé seilbh na tíre in ainm franois i rí na fraince bhunaigh na francaigh baile den chéad uair i bport royal san albain nua sa bhliain ait a raibh na hacadaigh ag an am samuel de champlain ab ea athair na nua fhraince lean sé ar aghaidh chun uébec a thógáil freisin príomhchathair an stáit nua bhí sé ina chogadh ceithre huaire idir na francaigh agus na hindiaigh ar thaobh amháin agus na sasanaigh ar an taobh eile idir na blianta agus i ndiaidh chonradh pháras sa bhliain ní raibh aon rud fágtha ag na francaigh seachas saint pierre et miuelon dhá oileán amach ó thalamh an éisc ar leis an bhfrainc iad go dtí an lá atá inniu ann d fhan na francaigh freisin i seilbh bhruach thiar na mississippi taobh ó dheas ó cheanada trí mheán acht uébec tugadh aitheantas arís don fhraincis don chreideamh chaitliceach agus do dhlí shibhialta na fraince in uébec chomh maith leis sin leathnaigh an t acht achar uébec isteach i ngleann na habhann ohio rud a chuir le míshástacht na meiriceánach sna choilíneacht a bhí cheana féin ar tí éirí amach i gcoinne smacht na mbriotanach le conradh pháras fuair na meiriceánaigh an chríoch sin ar fad taobh ó dheas ó na locha móra roinneadh an choilíneacht nova scotia ina dhá leath ar an ú lúnasa cuireadh new brunswick ar bun sa chuid thiar di le hacht bunreachtúil na bliana roinneadh cúige uébec ina dhá leath freisin ceanada íochtair a tugadh ar an gceann díobh ina raibh an fhraincis ag an móramh uébec an lae inniu agus ceanada uachtair ontario inniu ar an gceann ina raibh an béarla níos coitianta bhí a thionól reachtach féin ag an dá chúige le hacht aontais na bliana cuireadh na ceanadaí seo le chéile in aonad amháin a tugadh cúige cheanada air na críocha ollmhóra chun an iarthuaiscirt a bhí faoi smacht na mbriotanach rupert s land agus an north west territory tugadh iad faoi smacht an chúige aontaithe nua seo mar na northwest territories ar an ú iúil cuireadh tiarnas feidearálach ar bun faoin ainm ceanada agus ceithre chúige ann mar atá ontario uébec new brunswick agus albain nua bhí na northwest territories faoina smacht na coilíneachtaí ar chósta an aigéin chiúin oileán victoria agus an cholóim bhriotanach rinneadh aon choilíneacht amháin díobh sa bhliain mar an cholóim bhriotanach agus sa bhliain chuaigh sí seo isteach i dtiarnas feidearálach cheanada san oirthear rinne prince edward island amhlaidh sa bhliain rinneadh cúigí de chodanna de na northwest territories diaidh ar ndiaidh manitoba sna idí agus alberta agus saskatchewan sa bhliain rinneadh críoch faoi leith den yukon le linn ruaig an óir ansin de réir mar a bhí ceanada ag forbairt mar thír fuair sí tuilleadh féinrialais ón mbreatain mhór chomh maith talamh an éisc an cúige deireanach sa chónaidhm sa bhliain tír neamhspleách í ceanada anois gné thábhachtach de stair cheanada is ea an inimirceacht agus an síorbhrú isteach i limistéir a bhí i seilbh na mbundúchasach roimhe sin chun an iarthair go háirithe i ndiaidh chogadh thosaigh a lán daoine a plódú isteach ón mbreatain mór agus ó éirinn idir agus tháinig imirceach eorpach go ceanada sa bhliain féin tháinig éireannach i dtír i gcathair uébec ceaptar go bhfuair an ceathrú cuid de na himircigh bás le galair éagsúla tá an ú geilleagar is mó ar domhan ag ceanada agus timpeall ar sam trilliún d oti ainmniúil ann is ballstát den g é ceanada tá trí ceathrú den gheilleagar san earnáil seirbhísí agus ceathrú eile san earnáil phríomhúil ola agus lománaíocht go príomha baintear a lán den ola as gainimh tarra an iarthuaiscirt táirgeann ceanada cuid shuntasach de nicil de chaidmiam de shinc agus de mholaibdéineam an domhain chomh maith tá mianaigh diamaint ann agus is é ceanada an tír tháirgthe síoróip maiple is mó tá ceanada chun tosaigh maidir le teicneolaíocht agus eolaíocht sa bhliain caitheadh c billiún ar thaighde agus fhorbairt sa tír tá nduais nobel bronnta ar cheanadaigh i bhfisic i gceimic agus i leigheas is iad béarla agus fraincís na teangacha oifigiúla is é béarla an chéad teanga do de mhuintir cheanada is í fraincís an chéad teanga do de na daoine ní raibh ach béarla ag de dhaonra cheanada ní raibh ach fraincís ag den dhaonra tá naoi dteanga bundúchasacha aitheanta i gceanada chomh maith is polaití é stát faoi chóras rialachais níl aon sainmhíniú gan chonspóid ar stát sainmhíniú a úsáidtear go forleathan tagann sé ón socheolaí gearmánach max weber a dúirt gur polaití is ea stát a choinníonn monaplacht ar úsáid dlisteanach an fhoréigin cé nach bhfuil sainmhínithe eile neamhchoitianta is féidir leis an téarma tír a bheith mar thagairt do stát ceannasach agus d aonáin pholaitiúla eile mar shampla cathair na vatacáine agus uaireanta eile ní féidir léi tagairt ach do stáit mar gheall ar chúinsí éagsúla na staire tá an éagsúlacht tíortha ar domhan tá cuid acu bunaithe ar náisiún nó treabh amháin dream daoine a bhfuil teanga creideamh nó cultúr ar leith acu samplaí díobh sin is ea an íoslainn an tseapáin vítneam leosóta ach bíonn meascán go minic i dtíortha eile an eilbhéis mar shampla mar a labhraítear ceithre theanga oifigiúla nó an bheilg mar a bhfuil trí theanga agus tháinig ann do na tíortha sin de bharr na hiomaíochta idir impireachtaí nó tíortha níos mó ná iad ina labhraítear teangacha náisiúnta na tíre cruthaíodh teorannacha idir tíortha de bharr na gcoimhlintí idir náisiúin éagsúla agus mar sin is minic a bhíonn mionlach i dtír nach bhfuil an teanga creideamh nó cultúr céanna acu is atá an mhóraimh acu lucht labhartha na sualainnise sa bhfionlainn mar shampla a thugann a ndílseacht don tír ina bhfuil siad in ainneoin na ndifríochtaí sin is minic a labhraítear an teanga chéanna i dtíortha difriúla ceanada agus na stáit aontaithe mar shampla nó an phortaingéil agus an bhrasaíl ach cuirtear an bhéim ar neamhspleáchas na dtíortha sin óna chéile sa bhliain bhí tuairim is tíortha ann de réir na náisiún aontaithe tír in oirdheisceart na háise is ea poblacht shóisialach vítneam agus í ag críochantacht leis an tsín le laos leis an gcambóid agus le murascaill tonkin is í an vítneaimis an teanga náisiúnta is í ha noi i dtuaisceart na tíre an phriomhchathair ach is í cathair ho chi minh sa deisceart an chathair is mó sa tír tá rialtas cumannach i réim i vítneam ach cé go bhfuil an rialtas bunaithe ar an bhfealsúnacht chumannach tá fiontair ghnó go leor ar fud na tíre go háirithe i limistéar chathair ho chi minh ní cheadaíonn an páirtí cumannach freasúra ar bith tá riarachán an lárnaithe sa tír mar is dual d fhealsúnacht na gcumannach tá pionós an bháis ann chomh maith agus gearrtar é ar dhaoine a chiontaítear i gcoireanna tromchúiseacha go háirithe i smuigleáil na ndrugaí tá an tír roinnte ina naoi gcúige agus caoga agus í beagnach ar aon mhéid leis an ghearmáin le tamall de bhlianta anuas tá múnla forbartha na síne á leanúint sa tír margadh saor don rachmas agus é pósta le córas diansmachta cumannach agus tá borradh mear ar an eacnamaíocht anois cé go raibh stailceanna sa tír le gairid in aghaidh na gcoinníollacha oibre sna monarchana nua a chuir comhlachtaí eachtrannacha ar bun cé go bhfuil an chuid is mó de mhuintir vítneam ina mbúdaithe tá níos mó ná de na daoine ina gcaitlicigh freisin tá líon beag moslamach sa tír chomh maith glactar leis go traidisiúnta go bhfuil cónaí ar mhuintir vítneam sa tír le breis is ceithre mhíle bliain anuas agus meastar gurb as an tsín a tháinig siad ar dtús bhí an limistéar faoi cheannas na síne ar feadh i bhfad ach sa bhliain bhain vítneam neamhspleáchas amach d éirigh leo cosc a chur le hionradh na mongólach rud a threisigh leis an neamhspleáchas go mór nuair a bhí formhór na háise á chreachadh ag geingeas cán agus a shliocht leathnaigh a gcumhacht ó dheas agus chuir siad ríocht champa agus an chuid ba mhó d impireacht na gciméarach faoina smacht sa naoú haois déag tháinig na francaigh agus chuir siad vítneam agus a comharsana an chambóid agus laos faoina smacht ghabh na seapánaigh seilbh ar an tír le linn an dara cogadh domhanda bhí trí chogadh móra i vítneam sa ú céad an chéad cogadh ind síneach inar throid muintir vítneam i gcoinne na gcoilíneach as an fhrainc a bhí i gceannas na tíre ar feadh timpeall céad bliain rinne an fhrainc iarracht vítneam a chur faoina smacht arís tar éis do na seapánaigh seilbh a ghlacadh ar an tír sa dara cogadh domhanda mhair an cogadh ar feadh naoi mbliana go dtí go raibh an bua ag náisiúnaithe vítneam ar na francaigh faoi dheireadh i gcath dien bien phu sa bhliain cé go raibh tacaíocht an phobail le buaiteoirí an chogaidh ho chi minh agus an ginearál nguyen giap níor theastaigh ó thíortha an iarthair go mbeadh rialtas cumannach i gceannas ar thír chomh tábhachtach agus rinneadh críochdheighilt ar an tír faoi bhrú ón rúis agus ón tsín ghlac ho chi min leis an gcríochdheighilt mar gur chreid sé go mbeadh an bua ag a lucht leanúna i dtoghcháin an deiscirt agus go bhféadfaí an tír a athaontú go mear ach chruthaigh stáit aontaithe mheiriceá poblacht vítneam theas agus chuir siad ngo dinh diem i gceannas ansin chuir sé siúd i leith an tuaiscirt go raibh sé ar intinn acu an deisceart a chur faoi chois agus chuir sé tús le frithionsaí in éadan na gcumannach de réir mar a mhéadaigh an cos ar bolg d impigh cumannaigh an deiscirt ar rialtas an tuaiscirt airm a thabhairt dóibh chun dul i mbun treallchogaíochta ba sa dóigh sin a thosaigh an dara cogadh ind síneach idir vítneam thuaidh agus vítneam theas le ceadú ón tuaisceart bunaíodh an fronta saoirse náisiúnta is é sin comhearaíocht na náisiúnaithe is na gcumannach sa deisceart le ruaigeadh a chur ar rialtas diem agus mhair cogadh géar fuilteach á fhearadh ar feadh cúig bliana déag eile ghlac na meiriceánaigh agus comhghuaillithe eile ar nós na hastráile páirt sa chogadh ar thaobh an deiscirt rinneadh buamáil throm ar chathracha scriosadh bailte sráidbhailte agus feirmeacha agus cuireadh na milliún i ngéibheann deirtear go raibh saighdiúirí as an tsín páirteach i gcosaint an tuaiscirt ní raibh ag éirí le ceachtar taobh an lámh in uachtar a fháil ach le hionsaí tet sa bhliain léirigh fórsaí an tuaiscirt agus an fronta saoirse nach bhféadfaí iad a chloí agus mhéadaigh ar léirsithe i gcoinne an chogaidh ar fud an domhain agus go háirithe i meiriceá de réir a chéile tharraing fórsaí mheiriceá amach as an tír leis an gcogadh a vítneamú is é sin é a fhágáil faoi na vítneamaigh féin ar feadh dhá bhliain rinne rialtas an deiscirt iarracht fórsaí na gcumannach a choinneáil siar chríochnaigh an cogadh nuair a thit cathair saigon i mí aibreáin tháinig deireadh leis an gcogadh ar an aibreán lá na saoirse i vítneam inniu áirítear gur maraíodh os cionn trí mhilliún duine sa chogadh timpeall díobh as meiriceá cé gur cumannaigh ab ea ceannairí vítneam go hoifigiúil agus iad i dtuilleamaí na tacaíochta ón aontas sóivéideach agus ón tsín leis an gcogadh a bhuachan níorbh fhada gur thit siad amach leis na sínigh tugtar an tríú cogadh ind síneach ar an gcogadh idir vítneam agus an tsín rinne na sínigh ionradh thar theorainn vítneam ach ní raibh seans dá laghad acu in éadan saighdiúirí dea oilte a raibh taithí na mblianta acu ar an gcogaíocht sa bhliain tar éis do shaighdiúirí na cambóide ionsaithe a dhéanamh thar teorainn rinne vítneam ionradh ar an tír sin agus ruaig siad an deachtóir pol pot cé go raibh réimeas pol pot ar cheann de na rialtas ba uafásaí a bhí sa domhan riamh rinne sam cáineadh géar ar ionradh vítneam agus cuireadh smachtbhannaí i bhfeidhm in aghaidh na tíre a d fhág nach raibh sí ábalta forbairt eacnamaíoch a dhéanamh go ceann i bhfad tháinig an gearrscannán íorónta yu ming is ainm dom ar an scáileán an chéad uair sa bhliain ba é daniel o hara stiúrthóir an scannáin tá yu ming daniel wu ag obair ina ghiolla siopa sa tsín agus é tinn tuirseach den obair lá amháin buaileann sé isteach sa leabharlann agus nuair nach bhfuil an leabharlannaí ann cuireann sé an chruinneog ag casadh le ceann de na tíortha coimhthíocha a roghnú mar cheann scríbe buaileann a mhéar éire agus cinneann sé ar theanga na tíre a fhoghlaim léann sé ar leabhar na mapaí gurb í an ghaeilge an teanga oifigiúil in éirinn agus faigheann sé téacsleabhar gaeilge leis an teanga a fhoghlaim feictear ag labhairt gaeilge lena scáth scáileáin féin é agus é ag bearradh a fhéasóige ansin tugann sé a aghaidh ar bhaile átha cliath agus feicimid an t eitleán ag tuirlingt ar an aerfort ansin ar dtús tá sé breá sásta na fógraí gaeilge a fheiceáil ina thimpeall agus é in ann iad a thuiscint baineann sé amach lár na cathrach agus an áthas air nuair a aithníonn sé an focal an lár ar an mbus ach ansin tosaíonn na deacrachtaí téann sé ag lorg leapa agus bricfeasta i dteach lóistín agus an fáilteoir óg an chairdiúil leis ach is é an béarla an t aon teanga amháin atá aige agus ní féidir le yu ming bun ná barr a dhéanamh den teanga sin ní aithníonn an fáilteoir go bhfuil yu ming ag labhairt gaeilge agus síleann sé gur sínis atá i gceist iarrann sé ar fhear óg áiseach teanga a dhéanamh dó ach is as an mongóil don stócach agus é dall ar fad ar an tsínis dóchasach is uile mar a bhí yu ming as éirinn mar cheann scríbe i dtús an scéil tá mealladh bainte as anois cuireann sé an locht air féin nach bhfuil sé in ann a dhath a thuiscint de chaint na ndaoine cé go ndearna sé staidéar chomh dúthrachtach sin ar an teanga ansin buaileann sé isteach i dteach tábhairne agus faigheann sé an fhoireann ansin chomh dall céanna ar an ngaeilge agus muintir eile na cathrach ansin áfach labhraíonn seanfhear lách frank kelly leis as gaeilge tá dreas deas comhrá ag an mbeirt acu le chéile agus faigheann yu ming amach anois nach bhfuil an ghaeilge á labhairt ach sa chorr áit in éirinn i ndeireadh an scannáin feicimid yu ming ag fáiltiú turasóirí isteach i dteach tábhairne i gconamara meangadh mór gáire trasna a aghaidhe agus an ghaeilge go líofa ar bharr a theanga chuaigh príomhaisteoir an scannáin daniel wu ar aghaidh go coláiste na tríonóide chun staidéar a dhéanamh ar an dlí eisíodh an scannán ar dhlúthdhiosca físeáin dvd in éineacht le cúig ghearrscannán gaeilge eile cuireadh cóip den dhlúthdhiosca ar fáil do gach scoil in éirinn is é daniel o hara stiúrthóir an scannáin yu ming is ainm dom agus scannáin eile is as baile átha cliath ó dhúchas é o hara agus chaith sé tréimhse ina chónaí sa ghearmáin tar éis dó céim a bhaint amach sa staidéar gnó le gearmáinis i lár na nóchaidí is é fluent dysphasia ina bhfuil an príomhról ag an aisteoir stephen rea an scannán gearr is déanaí uaidh sa saothar seo insítear scéal fir a dhúisíonn ar maidin tar éis oíche ar an drabhlás nach féidir leis ach teanga amháin an ghaeilge a labhairt braitheann sé frustrachas as cuimse de bhrí nach dtuigeann aon duine ach a iníon céard atá á rá aige taispeánadh fluent dysphasia ag féile scannán chorcaí i mí dheireadh fómhair agus bhuaigh sé gradam an lucht féachana don ghearrscannán is fearr éireannach is scannán agus cúrsa oideachais é turas teanga a seoladh sa bhliain le sharon ní bheoláin mar láithreoir tá dhá dvd agus leabhar amháin ann agus craoladh na cláir atá sa scannán ar an teilifís ar tg agus radio telefís éireann rté a haon tá an cúrsa roinnte ina clár na seachtaine agus tá abhár nua ag gach ceann acu i ngach clár seachtanúil tugann an láithreoir cuairt ar dhuine in áit eigin sa ghaeltacht nó áit sa ghalltacht ina bhaintear úsáid as mar phríomhteanga mar shampla sa ú chlár cuireann sharon agallamh ar bhreandán de gallaí rinceoir cáiliúil an riverdance in dtír chonaill is í an vítneaimis teanga náisiúnta vítneam labhraíonn tuairim is mhilliún duine ar fud an domhain an teanga seo cosúil lena lán teangacha in oirthear na háise ar nós na sínise mar shampla is teanga thonúil í an vítneaimis ciallaíonn an méid sin gur féidir nach bhfuil de dhifríocht idir dhá fhocal sa teanga seo ach an tuin a théann leo bíonn na tuineacha difriúla ag obair cosúil leis na fuaimeanna difriúla ag aithint focail dhifriúla thar a chéile agus mar sin tugtar tuinéimí orthu díreach mar a thugtar fóinéimí ar fhuaimeanna éagsúla inniu is teanga scoite í an vítneaimis ó thaobh na bhfoirmeacha gramadaí de is é sin ní bhaintear úsáid as míreanna gramadúla a ghreamófaí de na focail mar a dhéantar sna teangacha táite teangacha scoite iad an chuid is mó de theangacha oirthear na háise dealraíonn sé áfach go raibh an vítneaimis i dtús a staire i bhfad níos cosúla leis na teangacha astráiseacha is é sin go raibh moirfeolaíocht infhillte aici chomh maith le grúpaí de chonsain faoi thionchar na timpeallachta áfach tháinig athrú mór ar na cúrsaí mar sin tháinig an mhoirfeolaíocht scoite in áit na míreanna gramadúla agus forbraíodh na tuineacha sa vítneaimis cé nach raibh a leithéidí ann ar dtús is féidir cosúlachtaí a aithint idir córas tuineacha na vítneaimise agus an córas a úsáidtear i gcanúint chantanach na sínise rud a thugann le fios go raibh páirt nach beag ag an gcanúint sin i bhforbairt an chórais sa vítneaimis ó b í an tsínis teanga na cumhachta polaitiúla sa chearn seo den domhan ón dara haois roimh bhreith chríost anuas thosaigh focail agus téarmaí ag tonnadh isteach ón tsín go háirithe téarmaí a bhí ag baint leis na cúrsaí polaitíochta agus riaracháin b í an tsínis chlasaiceach an t aon teanga liteartha amháin a shaothraítí i vítneam san am seo leis dá thoradh sin is focail hán vit focail shíneach vítneamacha iad an chuid is mó d fhoclóir na vítneaimise inniu féin is í an vítneaimis teanga oifigiúil vítneam cé go bhfuil sí á labhairt ag na vítneamaigh leis na cianta cairbreacha anuas ní bhfuair sí stádas ceart oifigiúil i gcúrsaí riaracháin na tíre roimh an bhfichiú haois an chuid ba mhó den am b í an tsínis chlasaiceach a rinne an gnó sin bhí an leagan ch nm den vítneaimis á úsáid i gcúrsaí riaracháin nuair a bhí na rítheaghlaigh ho agus tay son ag rialú na tíre nuair a choilínigh na francaigh an tír chuir siad an fhraincis in áit na sínise mar theanga oifigiúil riaracháin níor bronnadh an stádas oifigiúil ar an vítneaimis sular fhág na francaigh an tír tá canúintí éagsúla ann sa vítneaimis ach má bhíonn duine in ann canúint amháin a thuiscint is dócha go mbainfidh sé ciall mhaith as na canúintí eile fosta go ginearálta tá an teanga roinnte idir trí chanúint mhóra an ceann tuaisceartach nó an taincínis a labhraítear i hanoi agus i dtuaisceart vítneam an chanúint láir nó an ard annaimis a labhraítear i ndanang agus i hué srl agus an ceann deisceartach nó an chóitínis a labhraítear sa cheantar in aice le saigon cathair ho chi minh agus in áiteanna eile i ndeisceart vítneam cosúil leis an gcuid is mó de na teangacha a labhraítear in oirthear na háise tá gramadach na vítneaimise bunaithe ar pháirteagail scoite seachas ar mhíreanna táite na feidhmeanna gramadúla a chuirtear in iúl leis an infhilleadh sna teangacha eorpacha is ar ordú na bhfocal agus ar na páirteagail a aithnítear iad sa vítneaimis is minic a deirtear gur teanga aonsiollach í an vítneaimis tríd is tríd ach ní fíor an méid sin cé nach bhfuil ach aon siolla amháin i gcuid mhaith de na focail is déshiollaigh iad an formhór acu is fearr a rá go bhfuil an chuid is mó de na moirféimí aonsiollach de réir mar a bhí sí ag fáil ardú céimíochta sa tsochaí timpeall ar thús na dara mílaoise i ndiaidh bhreith chríost chuaigh an vítneaimis in úsáid mar theanga liteartha go bunúsach ba iad na litreacha síneacha a cuireadh i bhfeidhm ar an vítneaimis córas ar a dtugtar ch nm as vítneaimis bhláthaigh an vítneaimis mar theanga liteartha san ochtú haois déag nuair a bhí filí clasaiceacha cosúil le nguyn du agus h xun hng i mbun pinn ba é nguyn du a chum eipic náisiúnta vítneam truyn kiu scéal kieu chleachtadh na filí seo an córas ch nm ar ndóigh córas scothaicmeach ab ea ch nm nach gceadódh don chosmhuintir scríbhneoireacht a fhoghlaim go héasca mar sin chruthaigh na misinéirí críostaí a gcóras féin uc ng mar a thugtar air inniu an córas náisiúnta tá sé bunaithe ar an aibítir laidineach ach baineann sé úsáid as a lán comharthaí beaga idirdhealaitheacha cuid acu le fóinéimí ar leith a shainaithint cuid eile leis na tuinéimí a chur in iúl mar sin is minic a bhíonn dhá chomhartha den chineál seo curtha le litir áirithe rud ar a n aithnítear an vítneaimis go furasta téann stair an chórais uc ng siar go dtí an seachtú haois déag nuair a thosaigh na misinéirí portaingéalacha ag breacadh síos téacsaí vítneaimise le haghaidh teagaisc agus leis an soiscéal a chraobhscaoileadh ba é an tíosánach francach alexandre de rhodes a rinne an chuid ba mhó den obair áfach chaith sé na blianta ag obair i vítneam agus chum sé foclóir mór vítneaimise inar tugadh míniú portaingéilise agus laidine ar na focail vítneaimise bhí sé i dtuilleamaí foinsí portaingéilise na foclóirí a scríobh gaspar d amaral agus duarte da costa roimhe le bheith in ann a fhoclóir sean a chur i dtoll le chéile ar ndóigh ach chuir sé a litriú féin i bhfeidhm ar an ábhar vítneaimise a fuair sé sna foinsí seo ní dheachaigh an córas uc ng in úsáid go fairsing ach i dtús na fichiú haoise nuair a thug na francaigh isteach é go hoifigiúil bhí cuid de na ceannairí náisiúnta vítneamacha drochamhrasach i dtaobh an chórais agus iad ag iarraidh cur in aghaidh an choilíneachais fhrancaigh ach sa deireadh thiar bhí an chuid ba mhó acu siúd féin sásta leis an gcóras nua agus an dóigh ar cheadaigh sé an léitheoireacht a mhúineadh do na vítneamaigh go léir mar sin mura raibh ach an chorrdhuine in ann an teanga a léamh roimh an bhfichiú haois is ar éigean a thiocfá ar dhuine i vítneam inniu nach mbeadh léamh agus scríobh na vítneaimise aige ní bhaintear mórán úsáide as an gcóras ch nm inniu ach múintear é i gcónaí sna hollscoileanna mar eochair don tsínis agus mar chúrsa uraiceachta dóibh siúd a bhíonn ag staidéar léann oirthear na háise seo sliocht as an dán truyn kiu leis an bhfile nguyn du scríobhadh an chéad leagan den dán síos sna litreacha síneacha de réir an chórais chu nom teagasctar sna scoileanna ar fud vítneam anois é tugtar protastúnachas ar an dtréith sin den chríostaíocht a tháinig ar an saol i ndiaidh an tathleasú creidimh agus go ginearálta ar na heaglaisí a thagann ón am sin agus ina dhiaidh tugtar tús áite go hiondúil do mairtín liútar manach aibhistíneach sa ghearmáin a bhí ag iarraidh athraithe a chur ar bun laistigh den eaglais chaitliceach maidir le díol loghanna agus lochtanna eile a bhí le feiscint go trom san am sin ar an eaglais chéanna i deirtear gur cheangail martin luther liosta de gearán a bhí aige i gcoinne na heaglaise le tairní ar dhoras ardeaglais wittenberg na gearmáine agus uaidh sin bhí scoilt le sonrú idir a lucht leanúna agus iadsan a chuir ina choinne bheadh ríochtaí na heorpa roinnte óna chéile ar feadh blianta ina dhiaidh sin maidir leis na creidimh a bhí á gcur ar aghaidh iontu faoi seach agus bheadh cogaí fada ar nós chogaidh na dtríocha blian bunaithe cuid mhaith ar theorannacha agus ar ghearáin creidimh lean díograsóirí eile mar eoin cailvín i zrich ulrich zwingli john knox in albain agus john huss sa ríocht sheiceach luther go minic ag cur d iallach ar lucht a leanta saol an simplí a leanúint mar shampla ní cheadaítí ólachán obair ar an domhnach nó aon sórt droch chainte sna cathracha a bhí faoina smacht is tír mhór i lár na heorpa í an ghearmáin nó an almáin gearmáinis deutschland nó poblacht chónaidhme na gearmáine gearmáinis bundesrepublik deutschland go hoifigiúil agus thart ar milliún duine ina gcónaí inti is ball den aontas eorpach í tá teorainn aici leis an ísiltír leis an mbeilg le lucsamburg leis an bhfrainc leis an ostair leis an bpoblacht seiceach leis an bpolainn leis an danmhairg agus leis an eilvéis is í beirlín an phríomhchathair agus milliún duine ina gcónaí ann tar éis ré na naitsithe agus an dara cogadh domhanda roinneadh an tír ina ceithre limistéar agus fuair gach cumhacht forghabhála a limistéar féin le rialú chuaigh na trí limistéar iartharacha an ceann francach an ceann meiriceánach agus ceann na breataine le chéile ina trizone nó limistéar aontaithe agus i d iompaigh an trizone ina poblacht neamhspleách poblacht chónaidhme na gearmáine nó an iar ghearmáin an chuid den tír a bhí faoi smacht na sóivéadach bhain sí amach cineál neamhspleáchas freisin mar stát satailíteach ar cuireadh an cumannachas i réim ann is é sin poblacht dhaonlathach na gearmáine fágadh an chuid iartharach de bheirlín timpeallaithe ag críocha na poblachta daonlathaí nó na hoir gearmáine agus bhí caidreamh an dá ghearmáin ina ábhar mór conspóide agus teannais idirnáisiúnta go dtí gur thit an tóin as an gcóras cumannach i ndeireadh na n ochtóidí daingníodh teorainn thiar na hoir ghearmáine leis na daoine a choinneáil istigh agus sa bhliain tógadh balla idir an dá leath de bheirlín leis an mbealach éalaithe deireanach a dhúnadh bhí rialtas na hoir ghearmáine ag obair sa leath thoir den chathair ach ba í bonn cathair réasúnta beag cois na réine in iarthar na gearmáine a bhí ina príomhchathair ag an bpoblacht chónaidhme go dtí an t athaontú sa bhliain nuair a athaontaíodh an tír aistríodh an phríomhchathair ar ais go dtí sean phríomhchathair na gearmáine beirlín nuair a cuireadh an milliún a bhí ina gcónaí san oir ghearmáin le milliún na poblachta cónaidhme bhí an ghearmáin ar an tír ba mhó is ba chumhachtaí i lár na heorpa arís rud a chuir scanradh ar chuid mhaith de na comharsana le taobhshúil ar an taithí a bhí acu ar an ngearmáin i ndiaidh dhá chogadh domhanda bhí an tsean phoblacht chónaidhme ina ballstát den aontas eorpach cheana féin ó chuaigh sí sa chómhargadh sna seascaidí mar sin féin bhí difríochtaí móra le sárú leis an dá ghearmáin a chomhdhlúthú tháinig méadú mór ar chostais an stáit agus é ag iarraidh forbairt a dhéanamh ar an oirthear bhí dífhostaíocht an ard san oirthear rud nár tháinig mórán feabhais air idir an dá linn agus b éigean do lucht rialtais na gearmáine laghduithe móra a dhéanamh ar an mbuiséad leasa shóisialta fiú nuair a bhí na daonlathaigh shóisialta spd ag rialú na tíre sa bhliain ghnóthaigh na coimeádaigh na daonlathaigh chríostaí nó cdu an t olltoghchán agus chuaigh siad i gcomhrialtas leis an spd agus an csu poblacht fheidearálach pharlaiminteach agus dhaonlathach is ea an ghearmáin oibríonn córas polaitiúil na gearmáine faoi chuimsiú chreat atá leagtha amach sa doiciméad bunreachtúil faoin ainm grundgesetz dlí bunúsach go ginearálta teastaíonn tromlach dhá thrian de bhaill uilig an dá dlísheomra leis an grundgesetz a leasú is iad prionsabail bhunúsacha an grundgesetz mar atá léirithe sna hairteagail a ráthaíonn dínit an duine ná an scaradh cumhachtaí an struchtúr cónaidhme agus riail an dlí bailí go suthain tá dhá dhlísheomraí ag an leibhéal feidearálach an bundestag an teach íochtarach agus an bundesrat an teach uachtarach is í an bundestag an seomra is cumhachtaí díobh tá sé pháirtí polaitíochta a bhfuil ionadú acu inti i láthair na huaire na daonlathaigh críostacha agus na daonlathaigh sóisialta an dá pháirtí rialtais atá ar lár dheis agus lár chlé an speictrim pholaitiúla faoi seach chomh maith le rogha eile don ghearmáin an deis na daonlathaigh shaora liobrálach lár dheis an eite chlé an chlé agus na glasaigh glas lár chlé is é geilleagar na gearmáine an ceathrú ceann is mó ar domhan de réir oti ainmniúla agus an cúigiú ceann de réir oti pcc agus is í an earnáil seirbhíse an earnáil eacnamaíochta is mó í ag cruthú den oti i gcomparáid le ón earnáil tionsclaíoch agus ón earnáil thalmhaíochta is í an ghearmáin an triú onnmhairteoir earraí is mó ar domhan cuireann sé sin í ar an séú tír is forbartha as ballstát an aontais eorpaigh áit amháin i ndiaidh phoblacht na héireann i dtuarascáil sonais domhanda na náisiún aontaithe meastar gurb í an ghearmáin an ú tír is sona as thír i gcomparáid le tíortha móra eile san aontas eorpach tá sciar réasúnta mhór dá hoti déanta suas d onnmharaithe sa bhliain dar le world factbook an cia i gcomparáid le sa fhrainc agus san iodáil araon agus sa ríocht aontaithe ba iad innealra agus feithiclí na cineáil onnmhairithe is mó de réir luach airgid sa bhliain luaitear go minic an córas oideachais agus an bhonneagair mhaith atá ag an ngearmáin mar chúiseanna ar rath eacnamaíochta na tíre tá fócas láidir ar oilteachtaí gairme chomh maith le hoilteachtaí acaidiúla sa chóras oideachais rud a chiallaíonn go bhfuil go leor daoine sa tír ar féidir leo obair a dhéanamh sna tionscadail déantúsaíochta atá ina gcuid thábhachtach de gheilleagar na gearmáine tá an gréasán mótarbhealaigh is faide san eoraip ag an ngearmáin cé go bhfuil sé ráite ag roinnt beachtaithe nach bhfuil rialtas na gearmáine ag déanamh a dhóthain le neart bonneagair na tíre a chothú ba é marg na gearmáine a bhí in úsáid ó leasú an airgeadra die whrungsreform sa bhliain go dtí gur tugadh an euro isteach sa bhliain tá clú agus cáil ar fhoireann sacair na gearmáine a bhuaigh corn an domhain sna blianta agus agus craobh na heorpa sna blianta agus tá sraith mhór ag an ngearmáin an fuball bundesliga tá stát nó bundeslnder uatha bundesland sa ghearmáin cláirseoir agus cumadóir ceoil ba ea toirdhealbhach ó cearbhalláin nó turlough o carolan márta chum sé neart fonn agus amhrán agus tá rian cheol chlasaiceach a linne le haithint go soiléir ar a shaothar tá éileamh mór ar a chuid cheoil fós agus tá cuid mhaith de cóirithe le haghaidh uirlisí eile rugadh ó cearbhalláin san obair i gcontae na mí feirmeoir bocht ba ea a athair chaith sé os cionn daichead bliain ag siúl na tíre agus fáilte roimhe sna tithe móra bhí ardmheas ag jonathan swift air agus ba mhinic ag seinm do swift é uair amháin deirtear cháin swift é faoi bheith ar meisce ar an mbóthar agus dúirt an cearbhallánach meon meadhrach taghdach a bhí ag an gcarbhallánach ba bhreá leis scéalta agus áilteoireacht agus bhí an lámh aige ar an táiplis mhór bhraith sé riamh gur ar chomhchéim lena chuid pátrún a bhí sé sa bhliain phós sé máire ní dhuibhir ó chontae fhear manach rugadh seisear iníon dóibh agus mac fuair siad a gcéad tigín ar thalamh in aice le maothail manachain i gcontae liatroma chuaigh sé siúd le cláirseoireacht ach ní raibh fíorbhua na seanma ná na cumadóireachta aige cláirseach phrástéadach den seansaghas a bhí ag an gcearbhallánach bhíodh coim mhór ag a leithéid de chláirseach agus í déanta d adhmad sailí thosaigh an cearbhallánach i bhfad ródhéanach chun cumas ceart seanma a bhaint amach ach bhí ardchumas cumadóireachta aige agus cuimhne fhíormhaith deirtí go ndéanadh sé cumadóireacht ar chnaipí a chóta á samhlú mar línte agus spásanna bhí tionchar mór ag ceol iodálach a linne air dúirt a chara cathal ó conchubhair vivaldi charmed him and with corelli he was enraptured mar sin féin is dócha go raibh meas aige ar an sean nós seanma i bhfoirm aonlíneach shéise is mó atá a chuid ceoil le fáil ach tá fianaise ann gur chloígh sé go dílis leis na seanmhodhanna seanma tá cuid de sheanleabhar ann a bhfuil foinn de chuid uí chearbhalláin ann áitíonn gráinne yeats gur iarsma é seo de leabhar a d fhoilsigh mac an chearbhallánaigh sa bhliain in éineacht leis an dochtúir delaney as ollscoil átha cliath is díol spéise é an dord aonlíneach agus i dtaca le comhcheol de is annamh dhá nóta á seinm le chéile is neamhchoitianta an dóigh a ngluaiseann an dord an t am ar fad é ina ochtaigh leis an tribil uaireanta é ag teacht roimh an líne shéise uaireanta nó mar mhacalla ina diaidh bhí an cearbhallánach in ann amhráin a chumadh go gasta greanta i ngaeilge atá siad ar fad beagnach níl ach amhrán béarla amháin ann ar chum sé ceol dó carolan s devotion amhrán in ómós iníon fetherstone as ardach i gcontae an longfoirt i measc na n amhrán gaeilge tá ceann spreagúil a chum sé do chian ó headhra a bhí ina chónaí i gcúil mhuine i gcontae shligigh amhrán de shaghas eile is ea an ceann a chum sé ag moladh an dochtúra seán ó hairt sagart i gcontae shligigh cailleadh máire a bhean sa bhliain agus chum an cearbhallánach dán á caoineadh nuair nárbh fhada uaidh an bás d fhill sé ar bhéal átha fearnáin deirtear gur fháiltigh máire bean mhic dhiarmada rua roimhe ag an doras agus go ndúirt sé tháinig mé anseo tar éis a ndeachas tríd chun bás a fháil sa bhaile faoi dheireadh mar a bhfuaireas an chéad fhoghlaim agus an chéad ghearrán nuair a bhraith sé é féin ag lagú tharraing sé chuige an chláirseach agus sheinn slán le ceol bhí sé ag saothrú an bháis ar feadh seachtaine sular rug an bás air agus rinneadh tórramh ceithre lá air tá sé curtha i gcill rónáin i gros comáin bíonn féile agus scoil samhraidh i gcéideadh ar siúl ann gach bliain in ómós dó deir bunting go mbíodh a chloigeann i dtaisce i gcuas ann is cuideachta leathstáit é raidió teilifís éireann rté agus is é rté craoltóir seirbhíse na héireann agus tá sé ar cheann de na craoltóirí seirbhíse poiblí is sine atá ag feidhmiú ar fud an domhain foilsíonn sé liostaí seachtainiúla agus iris stíl mhaireachtála rté guide maoinítear rté trí tháille ceadúnais teilifíse agus trí fhógraíocht táirgeann sé teilifís raidió agus an idirlíon cuireadh tús leis an tseirbhís raidió an eanáir agus cuireadh tús le craoltaí teilifíse an nollaig ó shuíomh tarchuradóra kippure gar do bhaile átha cliath ar cheann de na nithe is díol spéise don sceideal oíche oscailte ná bhí scannán teilifís éireann a rinne banphrionsa grace ó monaco ar an turas éireannach tharla an t achomharc go príomha mar gheall ar fhréamhacha éireannacha grace agus cáil níos luaithe mar réalta hollywood grace kelly bhí teacht seirbhís teilifíse éireannach ina ábhar bróid agus spleodrach do mhuintir na héireann i gcás go leor daoine ba é seo a gcéad amharc ar chraoladh teilifíse beo maoinítear rté trí tháille ceadúnais teilifíse agus trí fhógraíocht bunaíodh rté an meitheamh mar radio éireann faoin acht um údarás craolacháin atá fós inniu ba é eamonn andrews an chéad chathaoirleach ar raidió éireann agus ba é edward roth an chéad stiúrthóir d athraigh an tacht craolacháin alt ainm na heagraíochta ó radio telefís éireann go raidió teilifís éireann chun litriú caighdeánach reatha an ainm a léiriú i ngaeilge mar sin féin tá radio telefís éireann snoite i gcloch ag an eagraíocht fós ag an mbealach isteach chuig a ceanncheathrú i ndomhnach broc i mbaile átha cliath faoin acht um údarás craolacháin d fhéadfadh an taire poist agus telegrafa treoir a thabhairt do rté maidir leis an méid a chraolfadh sé in d eisigh gerry collins an chéad treoir do rté gan aon rud a chraoladh a d fhéadfadh aidhmeanna gníomhaíochtaí aon eagraíochta a chur chun cinn agus rud ar bith a d fhéadfadh foréigean a spreagadh bliain ina dhiaidh sin craoladh tuairisc ar agallamh le seán mac stíofáin príomhfheidhmeannach an ira cuireadh tuairisceoir an agallaimh kevin o kelly i bpríosún go hachomair ón agallamh i leasaigh an taire poist agus telegrafa alt agus d eisigh sé treoir nua cuireadh cosc ar rté agallaimh nó tuairiscí ar agallaimh a chraoladh do sinn féin an ira sealadach in fuair rté de mhaoiniú poiblí ó tháille an cheadúnais fuair siad in ioncam tráchtála sa bhliain sin freisin ba é caiteachas iomlán rté i ná tháinig caillteanais don bhliain go tá dhá phríomhfhoinse ioncaim ag rté cuireann ioncam tráchtála agus táille an cheadúnais le thart ar leath d ioncam na heagraíochta tharla an chéad chraoladh rn an samhain nuair a dúirt seamus clandillon stiúrthóir an stáisiúin rn seo raidió rn baile átha cliath ag tástáil cuireadh tús le craoltóireacht raidió na héireann an eanáir áfach ní raibh an chuid is mó de mhuintir na héireann in ann comhartha radio rn a fháil fuair siad go leor gearán ó chorcaigh faoin neamhábaltacht éisteacht isteach leis an stáisiún bunaíodh ck i gcorcaigh i ach dúnadh é sna í bunaíodh stáisiún cumhachta ard i mbaile átha luain i agus bhí sé infhaighte ar fud na tíre ar fad radio athlone was then changed to radio éireann in rinne rté iarracht gach cách a shásamh ar chainéal amháin ach mar thoradh air sin bhí polasaí clársceidealaithe sách coimeádach níor athraigh sé seo i ndáiríre go dtí go raibh raidió éireann saor ó smacht díreach rialtais sna idí i bhog an tseirbhís raidió go hionad raidió nua ar champas dhomhnach broc ón ard oifig an phoist i mbaile átha cliath áit a raibh sé ó anois tá líonra cumarsáide náisiúnta ag rté le béim níos mó ar bhailiú agus ar nuachta réigiúnach soláthraíonn radio nuachta cúrsaí reatha ceoil drámaíochta agus éagsúlachta talmhaíocht oideachas reiligiún agus spórt i mbéarla go príomha ach roinnt gaeilge is cainéal ceoil coitianta é rté fm a thosaigh mar rté radio an bealtaine is seirbhís eisiach ghaeilge é rté radió na gaeltachta a thosaigh den chéad uair ar an aibreán domhnach cásca léirigh suirbhé a rinne an roinn gnóthaí pobail tuaithe agus gaeltachta go raibh an éileamh ar stáisiún raidió gaeilge a bhí dírithe ar lucht éisteachta níos óige ná mar a bhí ag rté raidió na gaeltachta le dúnadh saor raidió chonamara léirionn seo an tábhacht agus léirigh sé feasacht ar an ngaeilge chuir sé seo iallach ar rté aontú le bheith páirteach i raidió na gaeltachta atá fós i láthair inniu is iad rté agus rté príomhchainéil rté chomh maith le bealaí beaga eile cuireann rté seirbhís ar fáil freisin inar féidir le lucht féachana féachaint ar rté ag maireachtáil ar an idirlíon ag baint úsáide as seinnteoir rté cé go raibh éire ar cheann de na chéad tíortha san eoraip a chuir seirbhís raidió ar fáil níor úsáid rialtas na héireann an teilifís go dtí an nollaig bhí an ríocht aontaithe an fhrainc agus an iodáil ag baint úsáide as an teilifís i bhfad roimh éirinn i bunaíodh coiste teilifíse agus é mar aidhm aige seirbhís teilifíse na héireann a bhunú gan mórán tacaíochta airgeadais ó rialtas na héireann i athraíodh radio éireann ó chuid den roinn poist agus telegrafa go comhlacht leathstáit agus tugadh freagracht dó as an teilifís fuarthas suíomh nua ar ionad táirgeadh teilifíse i agus cuireadh tús leis an tógáil i ndeireadh fómhair thosaigh telefís éireann ag craoladh ag ar oíche chinn bhliana d oscail an t uachtarán eamon de valera an cainéal ina dhiaidh seo bhí ceolchoirm bheo agus comhaireamh ar an mbliain nua le feiceáil ó patrick o hagan athair johnny logan agus the artane boys band cuireadh tús leis an gcéad clár siamsaíocht the late late show i mí iúil agus tá sé fós á chraoladh inniu chabhraigh cláir mar seo le tionchar a imirt ar struchtúr sóisialta athraitheach na héireann thosaigh rté ag iniúchadh teilifíse na bpáistí sna blianta seo freisin i cheadaigh rialtas na héireann an dara cainéal seirbhíse poiblí a sheolfaidh rté rté a sheoladh a athbhrandáladh ina dhiaidh sin mar network i agus a athainmníodh mar rté two i taispeánadh seónna ó sam agus ón ríocht aontaithe ar an gcainéal seo le linn na idí thosaigh rté ag leathnú a chuid seirbhísí chun éagsúlachtaí réigiúnacha a sholáthar d fhorbair rté an t aon mhór ionad stiúideo atá aige taobh amuigh de bhaile átha cliath i gcorcaigh agus osclaíodh é i agus d éirigh go han mhaith leis i d oscail rté stiúideo craolacháin i luimneach le craoladh i gceantar luimnigh i seoladh seirbhís teilifíse gaeilge tg i ngaillimh thosaigh rté ag leathnú a aschuir trí fhorbairt na teilifíse digití ón aibreán tháinig bealaí aibreán i dtuaisceart éireann ar fáil trí shatailít ar sky ach tá roinnt clár spóirt curtha in áirithe do lucht féachana thuaisceart éireann mar gheall ar cheisteanna coinbhleachta cearta sa ríocht aontaithe i mí na nollag rinne rté stair fógraíochta teilifíse tríd an gcéad fhógra hd riamh sa ríocht aontaithe agus in éirinn bhí an fógra mar chuid d fheachtas nollag mobile is cuid thábhachtach de rté é nuacht agus cúrsaí reatha agus tá sé freagrach as cláir nuachta ar an teilifís ar an raidió agus ar líne in éirinn is é seo an fhoinse nuachta is mó agus is mó tóir in éirinn le de phobal na héireann mar phríomhfhoinse nuachta na héireann agus an nuacht idirnáisiúnta araon craolann sé i ngaeilge agus i mbéarla chomh maith le teanga chomharthaíochta na héireann tá iomaíocht ag rté news ó laistigh d éirinn agus thar lear in éirinn cuireann news roinnt iomaíochta ar fáil agus soláthraíonn nuacht bbc newsline seirbhísí malartacha nuachta ó thuaisceart éireann táirgeann nuacht agus cúrsaí reatha rté breis agus uair an chloig de chláir theilifíse agus uair an chloig de chláir raidió in aghaidh na bliana ar an máirt aibreán sheol rté a sheirbhís ar éileamh don seinnteoir rté ligeann an tseirbhís seo d úsáideoirí i bpoblacht na héireann féachaint ar chuid de shraith teilifíse is fearr de chuid rté ar an déardaoin meán fómhair dheimhnigh rté digital go bhfuil comhaontú sínithe aige le netflix i mí na nollag d fhoilsigh rté liosta na dtuarastal a íocadh lena bpearsantacht is fearr in ryan tubridy ray d arcy joe duffy miriam o callaghan claire byrne bryan dobson george hamilton mary wilson in fógraíodh go bhfeidhmeodh rté faoi chairt chraolacháin seirbhíse poiblí ar feabhra ceapadh mary finan mar chathaoirleach ar údarás rté i mhol an rialtas go mbeidh rté agus tg ina gcuideachtaí ar leithligh beidh dualgas dlíthiúil ar rté anois cairt a aontú gach cúig bliana agus ráiteas gealltanas a fhoilsiú gach bliain in aibreán tháinig tg chun bheith ina chorparáid reachtúil neamhspleách a bhí faoi úinéireacht rté ó bunaíodh é i mí mheán fómhair nocht rté togra le haghaidh athghiniúint a fhoirgnimh eisigh a chosnóidh milliún ó shin i leith tá cead pleanála faighte ag rté ó chomhairle cathrach bhaile átha cliath chun iarratas a dhéanamh ar athfhorbairt shuíomh dhomhnach broc an stáisiúin ghlac comhairleoirí áitiúla leis an togra le haghaidh athfhorbairt an tsuímh samhain ceapadh noel curran ina ard stiúrthóir ar rté ón feabhra an samhain ar feadh cúig bliana fógraíodh an aibreán gurb é dee forbes an tard stiúrthóir nua bhí roinnt conspóidí i gceist leis an late late show ó craoladh é den chéad uair ar an teilifís i mí iúil bhí an tsraith drámaíochta the spike a craoladh ar rté i páirteach i scannal gnéis d eascair conspóid do rté nuair a tháinig gerry ryan chun báis nuair a tháinig sé chun solais gurbh iad rianta de chóicín an truicir is dócha de bhás tobann an réalta ar aibreán rinneadh agairt ar rté mar gheall ar chlúmhilleadh i tar éis líomhaintí bréagacha a dhéanamh faoi shagart cuireadh síos ar an eachtra mar cheann de na botúin eagarthóireachta a rinneadh riamh i stair rté cuireadh ollscoil na héireann gaillimh coláiste na hollscoile gaillimh nó coláiste ollscoile na gaillimhe go minic ar bun ar dtús sa bhliain mar cheann de thrí choláiste na banríona maraon le corcaigh agus béal feirste de réir achta sa bhliain athainmníodh mar coláiste na hollscoile gaillimh í agus í le bheith mar chuid de ollscoil na héireann le baile átha cliath agus corcaigh sna nóchóidí cuireadh eagar ar an ainm arís agus anois sí a teideal oifigiúil ná ollscoil na héireann gaillimh tá fás mór ar an ollscoil le blianta beaga anuas agus tá os cionn mic léinn lán aimseartha anois ag freastal uirthi is cuid d ollscoil chomhnasctha oé an ollscoil maille le coláistí i mbaile átha cliath agus i gcorcaigh ach is ait nár athraigh siadsan a ngnáthainm go oé is é an dr james browne uachtarán na hollscoile faoi láthair tá an ollscoil rangaithe sa bharr de ollscoileanna ar fud an domhain tugann lámhleabhair na hollscoile foirfiú na gaeilge mar cheann de phríomhchuspóirí na hollscoile sna hochtóidí bhí aighneas ar siúl ag mic léinn áirithe mar nach raibh cúrsaí áirithe tíreolaíochta le fáil ach trí mheán na gaeilge cé nach raibh ach fíorbheagán de chúrsaí eile le fáil as gaeilge tá an ollscoil suite gar do lár cathrach na gaillimhe agus mar go raibh a tailte ag leanúint ó thuaidh cois abhainn bhí deis ag an ollscoil an chuid tógála a dhéanamh in achar siúil cos don sean uad tá dámhanna dlí leighis ealaíona innealtóireachta eolaíochta agus léinn cheiltigh ann chomh maith le muireolaíocht d oscail an ollscoil i faoin ainm coláiste na banríona gaillimh is ceann de na cumainn is mó agus is sine é an eagraíonn an cumann staire ceann de na himeachtaí bliantúla is mó san ollscoil an a bhíonn ar siúl gach feabhra freastalaíonn thart ar daoine ar an mbál eagraíonn an cumann staire an chomhdháil staire idirnáisiúnta bhliantúil freisin chuir rialtas na breataine an tacht um rialtas na héireann i bhfeidhm ar nollaig bhí an tacht bunaithe ar an gceathrú bille um rialtas dúchais na héireann reachtaíodh é le cur leis an ngealltanas a bhí tugtha ag rialtas na breataine le fada rialtas dúchais a bhronnadh ar éirinn tar éis an chéad chogadh domhanda bhí an tacht bunaithe ar an tuiscint a bhí ag david lloyd george agus walter long ceannaire na naontachtóirí i gcúige uladh ar pholaitíocht na héireann roimh an gcogadh ach idir an dá linn d athraigh an suíomh in éirinn an oiread agus nár leor an tacht leis na héireannaigh a shásamh bhí na náisiúnaithe éireannacha ag éileamh neamhspleáchais agus poblachta faoin am seo b iad sinn féin an páirtí ba láidre in éirinn agus ní ghabhfaidís leor le rialtas dúchais de réir an tsean sainmhínithe mar sin ar an nollaig nuair a ritheadh an bille bhí sé glan as dáta cheana féin rinneadh a lán iarrachtaí i rith na naoú haoise déag agus i dtús na fichiú haoise le féinrialtas teoranta nó rialtas dúchais a bhaint amach d éirinn sa bhliain dhiúltaigh teach na dteachtaí don chéad bhille um rialtas dúchais na héireann faoi bhrú na stocaireachta a bhí idir lámhaibh ag na haontachtóirí agus na horáistigh chuaigh scoilt ar an bpáirtí liobrálach de dheasca an bhille seo sa bhliain rith teach na dteachtaí an dara bille um rialtas dúchais ach ansin chros teach na dtiarnaí é agus ní dheachaigh sé ar leabhar na reacht riamh sa bhliain áfach chaill teach na dtiarnaí a chumhacht crosta agus mar sin nuair a chuir páirtí parlaiminteach na héireann an tríú bille um rialtas dúchais na héireann faoi bhráid na parlaiminte sa bhliain ní raibh cead ag na tiarnaí é a chur ar ceal a thuilleadh scéal eile é go raibh siad in inmhe é a chur ar fionraí go ceann dhá bhliain bhí an chuma ar éirinn go bhféadfadh cogadh cathartha briseadh amach ansin pé nóiméad agus mar sin d fháiltigh rí seoirse a cúig ceannairí na naontachtóirí agus na náisiúnaithe chuige i mí iúil le haghaidh comhchainteanna ní raibh toradh ar bith ar an gcruinniú seo nó comhdháil phálás buckingham mar a thugtar air bhí na náisiúnaithe ag éileamh rialtas dúchais d oileán na héireann go léir agus liobrálaigh shasana ag tacú leo agus na haontachtóirí ag éileamh go bhfágfaí cúige uladh taobh amuigh den fhéinrialtas nuair a cuireadh leasú leis an mbille a cheadaigh do mhuintir uladh tarraingt as an rialtas dúchais go sealadach tugadh aontú an rí don bhille agus chuaigh sé ar leabhar na reacht díreach nuair a bhí an chéad chogadh domhanda tosaithe bhí an tacht le cur i ngníomh i ndiaidh an chogaidh agus dóchas ag gach duine nach mairfeadh an cogadh féin ach tamall beag le linn an chogaidh féin rinne an príomh aire herbert henry asuith dhá iarracht leis an acht a chur i ngníomh ar dtús i mbealtaine theip air aontú a bhaint as na haontachtóirí ansin sa bhliain chuir sé gairm chruinnithe ar chomhdháil na héireann comhthionól a raibh idir aontachtóirí agus náisiúnaithe air agus john redmond ina chathaoirleach air ní raibh an chomhdháil seo féin in ann ach tuairisc a eisiúint le moltaí faoin tuiscint cheart ar na cúrsaí conspóideacha bhí an rialtas a raibh david lloyd george i gceannas air anois dírithe ar an rialtas dúchais a chur i ngníomh pé scéal é le taobhshúil ar thuairisc na comhdhála cheap comh aireacht na ríochta aontaithe coiste ar leith coiste na héireann le marana a dhéanamh ar na ceisteanna seo agus ba é walter long polaiteoir aontachtach a bhí ina chathaoirleach ar an gcoiste mhol coiste na héireann go mbunófaí dhá shlánaonad féinrialaitheacha in oileán na héireann mar atá deisceart éireann agus tuaisceart éireann chuir teach na dtiarnaí an leasú seo leis an mbille ach nuair a chuaigh an bille faoi bhráid na parlaiminte le haghaidh an dara léamh i márta bhí cuid mhór de na feisirí éireannacha barúlach nach bhféadfaí comhréiteach ceart a bhunú ar mholtaí choiste long chaith an pharlaimint tréimhse fhada ag díospóireacht faoi impleachtaí airgeadais an bhille ach ansin thug formhór mór na bhfeisirí a bhfaomhadh don bhille sa tríú léamh ar an mí na samhna dhiúltaigh a lán feisirí éireannacha don bhille ina measc an taontachtóir maurice dockrell agus an náisiúnaí seosamh ó doibhlin le linn an chéad chogadh domhanda d athraigh atmaisféar polaitiúil na héireann go mór sa bhliain d éirigh óglaigh na héireann agus arm cathartha na héireann amach in aghaidh na ngall i mbaile átha cliath chuaigh aisfhreagra na sasanach ar an éirí amach glan oscartha thar fóir agus iad ag cimiú náisiúnaithe nach raibh baint ar bith acu leis an éirí amach dá réir sin chuaigh meon na néireannach chun radacachais agus chuir géarchéim an fhrithchoinscríofa tuilleadh luais léi tháinig sinn féin chun tosaigh agus an páirtí parlaiminteach ag cailleadh tábhachta go tiubh mar ghuth an náisiúnachais éireannaigh in olltoghcháin na bliana bhain sinn féin amach trí cinn déag is trí scór de na suíocháin pharlaiminteacha cúig cinn thar chúig scór a bhí ag dul d éirinn agus tháinig siad le chéile beag beann ar pharlaimint westminster mar pharlaimint neamhspleách éireannach nó dáil éireann ghair siad stát neamhspleách d éirinn nó poblacht na héireann ar a lán cúiseanna éagsúla chaith na feisirí aontachtacha go léir vóta in aghaidh an achta b fhearr leo go bhfanfadh iomlán chúige uladh taobh istigh den ríocht aontaithe agus níor ghlac siad le stáitín féinrialaitheach thuaisceart éireann ach amháin mar shop in áit na scuaibe mar sin nuair a tugadh an rialtas dúchais isteach bhí a phort seinnte roimh ré nó ní bheadh na náisiúnaithe éireannacha sásta ach le neamhspleáchas iomlán bhí fiú fórsaí armtha phoblacht na héireann ag cur cogaidh ar na sasanaigh cheana leis an gcuspóir seo a bhaint amach ba é an tacht seo a rinne críochdheighilt ar éirinn dealaíodh sé chontae an dún aontroim ard mhacha fear manach doire agus tír eoghain ón gcuid eile den tír chomh maith leis an dá bhuirg úd béal feirste agus doire ba é seo uasmhéid an limistéir ina bhféadfadh na haontachtóirí an tromlach a choinneáil slán ach san am céanna fágadh cuid mhaith caitlicigh i bhfear manach agus i dtír eoghain taobh istigh den teorainn de réir an achta bheadh a rialtas féin ag deisceart éireann taobh theas agus rialtas eile ag tuaisceart éireann nó an sé chontae seo bhí sé ceaptha go mbeadh fear ionad an rí nó an tard leifteanant os cionn an dá stát in éirinn ó thaobh na cumhachta feidhmithí de bheadh an t údarás feidhmitheach dílsithe don choróin agus ní bheadh parlaiminteachas ar bith ann mar sin bheadh fear ionaid an rí ag ainmniú na nairí rialtais thar cionn an rí beag beann ar pharlaimint an dá stát bhí comhairle ar leith comhairle na héireann le cur ar bun freisin le caidreamh an dá pharlaimint a chomhordú tháinig parlaimint an tuaiscirt ar an bhfód de réir an achta ach nuair a vótáladh na feisirí isteach ar pharlaimint an deiscirt staon an chuid ba mhó acu ó chruinniú bunaidh na parlaiminte sin ní raibh ach beirt aontachtóirí ó choláiste na tríonóide i láthair ansin chruinnigh na feisirí eile in áit dá gcuid féin agus d fhógair siad gurbh iadsan dáil éireann nó parlaimint phoblacht neamhspleách na héireann níor thionóil parlaimint an deiscirt ina hiomláine ach aon uair amháin nó nuair a bhí an conradh angla éireannach sínithe bhí faomhadh na parlaiminte seo ag teastáil ar chúiseanna foirmiúla mar sin tháinig teach teachtaí dheisceart éireann le chéile aon uair amháin le glacadh leis an gconradh agus ansin scoireadh ar an toirt é le go bhféadfadh an tríú dáil teacht ina áit is éard is fisic ann ón tsean ghréigis physis nádúr ná eolaíocht nádúrtha a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar dhamhna agus gluaisne an damhna trí spás agus am mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail fuinneamh agus fórsa ag caint go forleathan anailís an nádúir atá inti chun teacht ar thuiscint ar iompar na cruinne tá an fhisic suite idir an mhatamaitic is an cheimic déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar na neart difriúil meicnic a ghlaoitear ar an scrúdú seo san fhisic meastar nach bhfuil ann ach ceithre neart an leictreachas an neart núicléach lag an neart núicléach láidir is an imtharraingt déantar staidéar freisin ar adaimh is a gcomhpháirtithe na núicléóin is na leaptóin fuaimnítear í mar fc is botún coitianta é í a rá mar an béarla fizk saoire i bhféilire na críostaíochta is ea an nollaig ón laidin natalis is é an ócáid a cheiliúrtar ar an lá ná breith íosa críost agus í á comóradh ar an mí na nollag de réir na soiscéal rugadh íosa don mhaighdean muire sa bheitheal áit a raibh sí féin agus a fear céile iósaf ar lóistín i ndiaidh dóibh an áit a bhaint amach le clárú i ndaonáireamh rómhánach de réir mar a deir lucht leanúna na críostaíochta tháinig tairngreacht na bhfáithe giúdacha isteach fíor nuair a rugadh íosa nó bhí sé sa tairngreacht go dtiocfadh slánaitheoir de theach agus de threabhchas dháiví chun an saoil inniu is saoire mhór phoiblí í an nollaig ar fud an domhain fiú ina lán de na tíortha nach bhfuil cónaí ar mhórán críostaithe iontu ábhar mór díospóireachta é i gcónaí cén t am a saolaíodh íosa i ndáiríre nó níl na saineolaithe cinnte faoin mbliain cheart féin sean ghaeilge notlaic ón laidin natalicia ón mbriathar laidine g nasci ón bhfréamh ind eorpaise gen thosaigh iarrachtaí cearta ar dháta breith chríost a shocrú timpeall dhá chéad bliain tar éis a bháis agus an eaglais chaitliceach ag socrú a cuid féilte agus traidisiúin ceiliúrtar an nollaig anois ar nollaig sna heaglaisí caitliceacha agus de bhunús chaitliceach ar fad na heaglaisí ceartchreidmheacha caitliceacha agus protastúnacha mar níor ghlac an chuid is mó de na heaglaisí ceartchreidmheacha na hathraithe a bhain le féilire ghréagóra nó le féilire athchóirithe iúil is ar an dáta poiblí eanáir a thiteann mí na nollag sa bhféilire eaglasta acusan sna blianta go tá difríochtaí freisin i gcomóradh poiblí na nollag i sasana agus in éirinn tosaíonn dáréag lá na nollag ar lá nollag agus déantar fleá agus féasta ar feadh an achair go dtí nollaig bheag nó nollaig na mban mar a thugtar freisin air tá féile na nollag imithe i bhfad i dtíortha áirithe ar nós stáit aontaithe mheiriceá agus sasana agus i sam tosaíonn an ceannach agus an maisiú go díreach i ndiaidh fhéile an altaithe leanann sé ón nollag go dtí lá cinn bliana faoi cóisir ag baile agus ag obair agus bíonn a chuid comóradh féin ag dul le lá cinn bliana in albain tugtar hogmanay ar oíche chinn bhliana agus más aon ní is mó an chomóradh a dhéantar ar an bhféile sin ná ar an nollaig féin tugtar oíche nollag ar mí na nollag tugtar boxing day ar mí na nollag i bhformhór na dtíortha ina labhraítear béarla ach lá le stiofán i dtíortha chaitliceacha de ghnáth uaireanta tugtar lá an dreoilín air in éirinn san ísiltír sa ghearmáin i gcríoch lochlann agus sa pholainn tugtar céad lá na nollag agus dara lá na nollag ar nollaig agus nollaig faoi seach m sh erster zweiter weihnachtstag i ngearmáinis tá an chuid nósanna le bunús creidimh pobail nó náisiúnta mórthimpeall na nollag thosaigh an crann nollag sa ghearmáin tháinig nósanna eile ar nós liamhás na nollag cuileann agus tabhairt bronntanais ón bhféile lár gheimhridh níos luaithe a bhí imeasc na bpágánach yule agus an cheiliúradh ar an ngrianstad a bhí bhí coitianta i dtuaisceart na heorpa i bhfad sular tháinig an chríostaíocht seachas cosc a chur leis na féilte seo thug an pápa gréagóir i cead do mhisinéirí críostaíochta míniú críostaíocht a thabhairt dóibh fad is a ligfí don chuid is mó de na nósanna a bhain leo leanúint ar aghaidh gan bhac tá cúpla eaglais críostaíochta finnéithe iáivé ina measc agus roinnt grúpaí piúratánacha a bhreathnaíonn ar an nollaig mar fhéile págánach nach dtagann ón mbíobla agus nach gceiliúrann í mar gheall air sin mar gur tháinig go leor de nósanna na nollag i dtuaisceart na heorpa baineann go leor acu le geimhreadh an leathchruinne thuaidh agus mar sin baintear an fheidhm as rudaí geimhridh ar nós sneachta cuileann agus a leithéid in ornáidí agus i bpictiúir de dhaidí na nollag tagann an choincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó san nioclás easpag cineálta ón ú haois san áise bheag chuir muintir na hollainne tús le san nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar nollaig i meiriceá thuaidh ghlac coilínithe sasanacha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh nollag agus rinneadh santa claus de sintaklaas na nollannach i dtraidisiún na mbéarlóirí seo i meiriceá thuaidh tagann an fear meidhreach seo ar oíche nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag réinfhianna dreapann sé anuas an simléir agus fágann sé féiríní do leanaí agus itheann sé an bia agus gan amhras ar bith an deoch a fhágtar lena choinne tá ceangal lárnach idir an carachtair seo agus an té eorpach daidí na nollag tugann sé an bhliain ag déanamh bréagáin agus ag coinneáil liostaí ar iompar na leanaí i gcultúir áirithe tagann knecht ruprecht nó peadar dubh in éindí le daidí na nollag in áiteanna is iad na síoga i gcearta a dhéanann na bréagáin agus i leaganacha eile den scéal tá sé pósta bíonn daidí na nollag go hiondúil ag tabhairt cuairte ar cheantair siopadóireachta agus siopaí eile i meiriceá thuaidh in éirinn agus sa bhreatain agus tagann páistí ag lorg bronntanais uaidh i gcuid mór tíortha is ar fhéile san niocláis a thugtar na bronntanais ina leithéid d áiteanna mar san ísiltír agus go leor den ngearmáin fágtar gur mó d fhéile creidimh an nollaig féin ach in éirinn sa sean saol agus fós i dtíortha eile ar nós codanna den ghearmáin ba é an leanbh íosa a bhíodh ag fágáil na mbronntanas tugtar bronntanais i mbeagnach gach áit ina gceiliúrtar an nollaig i go leor tíortha fágann leanaí soithí folmha oíche nollag le go líonfadh daidí na nollag le féiríní beaga iad ar nós bréagáin milseáin nó torthaí sna stáit aontaithe crochann leanaí stoca nollag ar an dtinteán mar go dtagann daidí na nollag anuas an simléir an oíche sin le iad a líonadh i dtíortha eile fágann leanaí bróga folmha amuigh ag feitheamh lena chuairt ach ní hé daidí na nollag amháin a bhronnann féiríní mar go mbíonn bronntanais ag cairde agus ag muintir dá chéile tá an tábhacht ag cártaí nollag sna sam in éirinn agus sa bhreatain go minic le cairdeas a choinneáil le gaolta agus le cairde i bhfad i gcéin maille le daoine a dhéanann gnó le chéile tugann a lán pictiúr an chlainne leis an gcárta agus uaireanta airgead nó nuachtlitir a thugann a n éachtaí agus a n aistir ar feadh na bliana déanann a lán daoine maisiú ar a gcuid tithe le crann nollag le soilse agus ornáidí nollag agus crochann siad duilleoga agus craobhacha de chrainn a fhanann glas sa gheimhreadh go h áirithe cuileann agus drualus i meiriceá thuaidh agus anois sa bhreatain agus in éirinn cuireann daoine go leor soilse ar an taobh amuigh dá gcuid tithe agus iad go minic i bhfoirm fir sneachta daidí na nollag agus a charráiste á tharraingt ag réinfhianna agus íomhánna eile nollag tá ceangal fada ag an poinséitia leis an nollaig maille leis an gcuileann an amaryllis agus cachtas nollag i go leor tíortha bíonn cóisir agus damhsaí ag scoileanna gnóthaí agus ag pobail éagsúla de ghnáth tarlaíonn siad i rith na coicíse roimh na nollag bíonn drámaí nollag ag grúpaí áirithe mar shampla le breith an linbh íosa téann complachtaí amach ag canadh carúil nollag in éirinn tá an nós ann dul amach ar an dreoilín lá le stiofán déanann daoine eile obair charthanacha ar nós cuidiú le cistineacha a dhéanann freastal ar na mboicht nó ag lorg síntiúis d eagrais tugann an t amhrán béarla twelve days of christmas le fios go raibh nós in áiteanna bronntanais a thabhairt chuile lá ó nollaig go nollaig bheag ach níl anseo ach ceann amháin de na nósanna le bronntanais sa chuid is mó den domhan tugtar bronntanais ar oíche nollag nollaig nó ar maidin lae nollag i dtíortha ina n aithnítear san nioclás mar bhronntóir déantar an bronnadh ar an nollaig nó ar an nollaig sa spáinn agus i dtíortha eile a leanann a nósanna is iad na trí ríthe nó an triúr eagnaithe a thugann na bronntanais ar nollaig bheag sa ríocht aontaithe go dtí le gairid thugtaí bronntanais do dhaoine lasmuigh den chlann ar boxing day nollaig ar lá nollag is gnáth béile mór le miasa nollag ar leith a chur ar an mbord agus tá a nósmhaireacht féin ag gach tír nach mór tugtar milseáin cnónna agus a leithéid don nollaig go minic freisin ach i dtíre eile bíonn an féile ar an ú mí na nollag cósiúil leis an pholainn agus anghearmáin tosaíonn na ceiliúrtha eaglasta leis an aidbhint le feitheamh le breith chríost ag deireadh mí shamhna agus bíonn seirbhísí eaglasta ar leith dó bíonn carúil aidbhinte lena linn go minic baintear feidhm as féilirí aidbhinte sa cheiliúradh freisin agus milseáin agus seacláid iontu do leanaí díreach roimh na nollag bíonn go leor seirbhísí nollag i séipéil ina mbíonn iomainn nollag agus carúil nollag á sheinneadh i gcambridge shasana reachtaítear an féile nine lessons and carols ar oíche nollag agus lá nollag ceiliúrtar mar shampla aifreann na gine nó aifreann bhreith chríost tagann séasúr eaglasta na nollag chun deiridh le féile nollaig bhig nó oíche chinn an dá lá déag an lá ar thug na cuairt ar an leanbh íosa tá a leithéid de thábhacht is de shult ag baint leis an nollaig go gcuireann creidimh eile a bhféilte geimhridh féin ar aghaidh ina choinne is é an ceann is soiléire díobh seo ná chanukah an ghiúdachais lena mbaineann traidisiún bronnadh sa teallach ón ú haois ar aghaidh sa ríocht aontaithe tá an ghlaoch ag teallaigh óga ar an bpantomime i dtíortha na leathchruinne ó dheas ceiliúrtar an nollaig i gcónaí ar mí na nollag cé go bhfuil sé i lár an tsamhraidh acusan ar ndóigh ní cosúil leis an nós sa leathchruinne ó thuaidh é seo agus bítear ag róstadh turcaí ar an trá agus ag iompar éadaí daidí na nollag san astráil uaireanta i measc na rudaí a chuireann muintir sam suim iontu tá an crann nollag ollmhór agus an oighear scátála ag láithreán rockefeller i nua eabhrac agus na hornáidí nollag sa teach geal in washington dc cé gur measa an brú díolachán i sam ná beagnach aon áit ar domhain is gnáth go bhfanann teallaigh go dtí lá tabhairt an bhuíochais thanksgiving chun tosú ag maisiú tí agus ag cur crann nollag in airde sa tsín is é mí na nollag dáta sínithe bhunreachta phoblachta na síne i ceiliúrtar an saoire oifigiúil ar an lá sin go leathan ar nós na nollag ghlac an tseapáin go leathan le daidí na nollag an domhain iarthair lena cheiliúradh seicteach ar an nollaig ach is saoire níos tábhachtaí é lá cinn bliana sa ghearmáin agus san ísiltír is cosúil ceiliúradh lá san nioclás go luath i mí na nollag le nollaig domhain an bhéarla tá sinterklaasavond tráthnóna san niocláis na hollainne is níos tábhachtaí ansin ná an nollaig cé go bhfuil cuid de mhuintir na hísiltíre ag ceiliúradh oíche nollag le daidí na nollag chomh maith le cúpla bliain anuas tugann sinterklaas atá bunaithe ar san nioclás na staire agus óna shíolraíonn santa shasana agus mheiriceá bronntanais sa tráthnóna ar eanáir ú do gach páiste a bhí múinte caitheann sé éadach dearg easpaig maraon le mitre dearg agus déanann sé marcaíocht ar chapall bán thar mullach na dtithe agus go leor cuiditheoirí mailíseacha leis ar a dtugtar zwarte pieten peadar dubha in áiteanna sa ghearmáin san ostair agus san eilvéis tagann knecht ruprecht scanrúil freisin braitheann ceiliúradh na nollag sa ghearmáin ar an dúiche sa chuid is mó de na dúichí ceiliúrtar lá san nioclás déantar mion cheiliúradh ar nikolaus de ghnáth cuireann go leor leanaí búta ar a dtugtar nikolaus stiefel lasmuigh dá ndoirse ar oíche mí na nollaig sa deisceart tugann an christkind féiríní do leanaí ar maidin an ú de nollaig agus tugtar bronntanais eile nuair a nochtar an crann nollag maidir le cúrsaí gnó d fhéadfaí ceantar táirgeadh bronntanais nollag a thabhairt ar an striezelmarkt agus é ag tairiscint rudaí ar leith ó cheantar dresden idir chriadóireacht agus priontaí agus bianna blasta a sheoltar ar fud an domhain cuireadh go leor dátaí ar aghaidh do cheiliúradh na nollag ní ghlacann gach aoinne le h aon míniúchán amháin ar an fáth a cheiliúrtar ar an ú lá de nollaig í imeasc na dteoiricí tá siadso polaiteoir náisiúnaí agus réabhlóidí éireannach ab ea constance gore booth níos deireanaí an chuntaois constance markievicz feabhra londain iúil baile átha cliath an chuntaois dhearg a thugtaí uirthi mar gheall ar a cuid tuairimí sóisialacha áirítear ar laochra náisiúnta na héireann í saolaíodh constance georgine gore booth i mbuckingham gate i londain agus b é sior henry gore booth an taiscéalaí artach a hathair bhí sí ar an iníon ba shine sa teaghlach murab ionann agus formhór mór na dtiarnaí talún in éirinn ní raibh sior henry ag dúshaothrú a chuid tionóntaí mar sin más amhlaidh féin gur bean uasal ab ea constance d fhoghlaim sí trócaire agus daonnacht i leith na mbochtán agus í ag fás aníos bhí eastát an teaghlaigh teach lios an daill suite i gcontae shligigh in iarthuaisceart na héireann chuaigh eva deirfiúr constance le gluaiseacht an luchta oibre agus le gluaiseacht na mban a bhí san am sin ag troid ar son chearta vótála na mban bhí an bheirt acu cairdiúil le william butler yeats an file agus é ag teacht ar cuairt go minic d fhág a chuid smaointeachais a lorg ar shaoldearcadh na ndeirfiúracha i leith na healaíne agus na polaitíochta theastaigh ó constance dul leis an ealaín sa bhliain chuaigh sí ag foghlaim ealaíontóireachta i scoil slade i londain ina dhiaidh sin thug sí aghaidh ar pháras áit ar casadh an cunta polannach úcráineach kazimierz markiewicz casimir dunin markievicz uirthi ealaíontóir ab ea é agus baint aige le teaghlach uasal saibhir polannach ach bhí sé pósta cheana féin nuair a fuair sé aithne ar constance sa bhliain áfach cailleadh a bhean chéile agus phós sé constance sa bhliain mar sin rinneadh an chuntaois markievicz di chuir siad fúthu i mbaile átha cliath sa bhliain agus bhain an chuntaois clú nár bheag amach di ag dathú pictiúir de thírdhreacha sa bhliain bhunaigh constance club na nealaíontóirí aontaithe le gairm scoile a chur ar lucht ealaíon bhaile átha cliath ar fad san am sin ní raibh baint dá laghad ag an gcuntaois le haon chineál polaitíochta gan aon trácht a dhéanamh ar an bpoblachtachas ansin sa bhliain thit rud éigin amach a thug uirthi saol na n ealaíon a thréigean ar mhaithe leis an náisiúnachas éireannach sa bhliain sin fuair sí ar cíos bothán tuaithe in aice le baile átha cliath agus is amhlaidh gurbh é an file pádraic colum a bhí ina chónaí ansin roimpise d fhág sé ina dhiaidh seanchóipeanna de the peasant agus de sinn féin foilseacháin réabhlóideacha ab ea iad seo a bhí ag éileamh go mbrisfí an nasc leis an mbreatain mhór léigh an chuntaois na hirisí seo agus chuaigh siad go mór mór i gcion uirthi sa bhliain chuaigh an chuntaois go hoscailte le polaitíocht agus le náisiúnachas chuaigh sí isteach i sinn féin agus in inghinidhe na héireann iníonacha na héireann i dteanga chaighdeánaithe an lae inniu is é sin gluaiseacht na náisiúnaithe ban sa bhliain chéanna bhí sí ina hiarrthóir don pharlaimint reáchtáladh fothoghchán i ndáilcheantar mhanchain an áit a raibh winston churchill ina iarrthóir chomh maith chaill an bheirt acu churchill agus markievicz an toghchán ach mar sin féin ba mhillteanach an dul chun cinn agus an t athrú saoil a bhí déanta aici i rith dhá bhliain d iompaigh an chuntaois ina polaiteoir déanta sa bhliain bhunaigh sí fianna na héireann is minic a úsáidtear an leagan na fianna éireann cé nach bhfuil sé ag teacht le ceart na teanga bhí na fianna an chosúil le gluaiseacht na ngasóg a bhí bunaithe ag an tiarna baden powell ach má bhí féin bhí cuma i bhfad ní ba mhíleata ar an ngluaiseacht éireannach agus na buachaillí ag foghlaim úsáid a bhaint as na hairm thine mar shampla b é dearcadh phádraic mhic phiarais go raibh an tábhacht chéanna ag baint leis na fianna agus le hóglaigh na héireann ar cuireadh bun leo sa bhliain sa bhliain caitheadh an chuntaois i dtóin phríosúin i ndiaidh di páirt ghníomhach a ghlacadh sna hagóidí in aghaidh chuairt an rí seoirse a cúig ar éirinn le linn an fhrithdhúnta sa bhliain chuaigh sí in arm cathartha shéamuis uí chonghaile agus í ag reáchtáil cistin anraith le riaradh ar na hoibrithe nach raibh luach a mbia acu sa bhliain thug a fear céile a aghaidh ar an úcráin agus níor fhill sé riamh is féidir go raibh baint éigin le gníomhaíochtaí a mhná leis an éalú seo cibé scéal é bhí an chuntaois páirteach in éirí amach na cásca sa bhliain mar shaighdiúir in arm cathartha na héireann agus ghoin sí snípéir de chuid arm shasana is cosúil b é a col ceathair féin a chimigh í i ndiaidh na gcathanna agus gearradh breith an bháis di ós bean a bhí inti áfach mhalartaigh an ginearál maxwell pionós an bháis ar phríosúnacht saoil scaoileadh an chuntaois saor ón bpríosún arís sa bhliain nuair a thug rialtas na breataine móire ollmhaithiúnas dóibh siúd a throid in éirí amach na cásca faoin am seo a d athraigh an chuntaois a creideamh ó eaglais na héireann go caitliceachas sa bhliain príosúnaíodh arís í mar gheall ar an pháirt a bhí aici san fheachtas in aghaidh an choinscríofa sa toghchán ginearálta i mí na samhna ba í an chuntaois markievicz an chéad bhean a toghadh ar nollaig roinnt seachtainí níos déanaí ina teachta parlaiminte de theach na dteachtaí sa ríocht aontaithe níor ghlac sí a suíochán in westminster riamh chomh maith le dháréag iarrthóir is trí scór eile de chuid shinn féin ó bhí sinn féin ar fad ag staonadh ón bparlaimint dhiúltaigh sí glacadh leis an suíochán a bhí bainte amach aici ina ionad sin chuaigh sí le dáil réabhlóideach na bliana bhí an chuntaois ar dhuine acu siúd a tháinig le chéile i mbaile átha cliath le dáil éireann a fhógairt an chéad uair riamh ba í an chéad td mná sa dáil sin bhí sí ina teachta dála ar an dara dáil chomh maith i ndiaidh an toghcháin sa bhliain bhí sí ar dhuine de na chéad mhná ar domhan a raibh ról sa chomhaireacht aici agus í ina haire oibreachais ó mhí aibreáin go mí eanáir ar an chéad rialtas agus ar an dara rialtas de chuid na dála bhí sí ar an chéad bhean riamh a bhí ina haire rialtais in éirinn agus níor ceapadh an chéad aire mná eile roimh an mbliain nuair a rinneadh aire na gaeltachta de mháire geoghegan uinn d éirigh an chuntaois as an rialtas i mí eanáir in éineacht le heamon de valera agus an chuid eile acu siúd nár ghlac leis an gconradh angla éireannach throid sí chomh maith le duine sna hóglaigh in aghaidh an chonartha tar éis an chogaidh chuaigh sí ag taisteal mheiriceá níor vótáladh isteach í i dtoghchán na bliana ach sa chéad bhliain eile toghadh í do dháilcheantar bhaile átha cliath theas de réir pholasaí staonaireachta shinn féin dhiúltaigh sí glacadh leis an suíochán thuill a dearcadh dearg phoblachtach seal i bpríosún di arís agus istigh ansin di chuaigh sise agus dháréag bhanphríosúnach eile is ceithre scór ar stailc ocrais i gceann míosa bhí sí saor arís ba chuimhin le lucht rialtais an tsaorstáit i gcónaí an náire shaolta a tharraing stailceanna ocrais na sufraigéidí ar rialtas na breataine móire roimh an gcogadh chuaigh an chuntaois i bhfianna fáil a thúisce is a bunaíodh an páirtí sin sa bhliain bhí sí ina cathaoirleach ar chruinniú bunaidh an pháirtí in amharclann la scala toghadh ina teachta ar an gcúigiú dáil í i mí an mheithimh ach fuair sí bás sula raibh de sheal aici glacadh leis an suíochán galar tobann a thug a bás b fhéidir go raibh sí tar éis eitinn a tharraingt ó na bochtáin a raibh sí ag freastal orthu murarbh é an t aipindicíteas é in ospidéal sir patrick dun i mbaile átha cliath a shíothlaigh sí gan phingin a bhí sí i ndiaidh a hacmhainn a thabhairt do na bochtáin hadhlacadh í i reilig ghlas naíon i mbaile átha cliath is é markievicz gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in éirinn sa lá atá inniu ann ach is é an litriú a úsáidtear sa pholainnis ná markiewicz nó is mar v an bhéarla a fhuaimnítear w na polainnise nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis polainnise fúithi ba é an leagan a d úsáid an t údar ná konstancja markiewiczowa tugtar airgeadra ar an saghas airgid a mbaintear feidhm as i dtíortha éagsúla an domhain de ghnáth bíonn airgeadra oifigiúil i dtír a bhaintear feidhm as le fiacha a íoc go dleathúil sa stair bhí iliomad airgeadraí ar domhain agus ní hamháin nach raibh sé éasca coinneáil suas le rátaí malartúcháin agus leis na bhfoaonaid a bhí bunaithe ar chodáin éagsúla de réir tíre ach ní i gcónaí a bhí an meáchan nó an ábhar chéanna sna boinn ba ar mhiotail luachmhara a bhí an airgeadra bunaithe ar feadh an chuid is mó den ré stairiúil san iarthar go háirithe ór agus airgead bhaintí agus baintear fós feidhm as miotail de luach níos ísle le haonaid níos lú lean an scéal mar seo go dtí tús an fichiú haois nuair a thréigh sam caighdeán an óir ar an lúnasa i go leor tíortha ámh bhí córais eile malartúcháin ar bun dheintí malairt ar ábhar nó earra amháin le hobair nó le earra eile agus tá a leithéid de chórais ar bun fós in áiteanna áirithe ar domhain in éirinn fadó mar shampla ba le beithígh a íoctaí fiacha cáin agus spré ba é napoleon ar dtús a chuir córas airgeadra láidir a bhí bunaithe ar an gcóras deachúil ar bun ag an am céanna ar chuir sé an córas deachúil ar bun le meáchan agus toirt i measc mór airgeadraí an domhain faoi láthair tá an euro atá in úsáid i tír de chuid an aontais eorpaigh dollar na stát aontaithe punt na ríochta aontaithe agus an rúbal rúiseach mar go bhfuil airgeadraí laga ag go leor tíortha eile baintear feidhm as na haonaid thuas go neamhoifigiúil le ceannach i dtíortha éagsúla ina mbíonn a lán turasóireachta is i ndollar na stáit aontaithe de ghnáth a dhéantar ceannach agus díol ar ola agus ar bhunearraí eile go hidirnáisiúnta is é an dollar ar an airgeadra cúltaca is mó ó na idí ar aghaidh bunaíodh eagraíocht na náisiún aontaithe nó na náisiúin aontaithe de ghnáth sa bhliain fóram is ea na náisiúin aontaithe inar féidir leis na ballstát ceisteanna deacra a ardú agus a phlé fadhbanna cogaidh agus síochána ina measc chomh maith leis an tsíocháin agus an tslándáil a chothú ar domhan cosnaíonn eagraíocht na náisiún aontaithe cearta an duine tugann sí cabhair dhaonnúil cuireann sí an fhorbairt inbhuanaithe chun cinn agus seasann sí leis an dlí idirnáisiúnta sa bhliain cuireadh conradh na náisiún ar bun mar thoradh ar phlean woodrow wilson uachtarán na stát aontaithe tar éis an chéad chogadh domhanda ach ar ndóigh níor éirigh leis an eagraíocht sin cogadh domhanda eile a sheachaint baineadh úsáid as an ainm na náisiúin aontaithe a chum franklin d roosevelt uachtarán na stát aontaithe den chéad uair ar an eanáir le linn an dara cogadh domhanda nuair a gheall ionadaithe ó náisiún go leanfadh a rialtais orthu ag troid le chéile i gcoinne chumhachtaí na haise an ghearmáin an iodáil agus an tseapáin bhí an saol réabtha ó bhonn tar éis scrios an dara chogaidh dhomhanda bhí rún ag na bunaitheoirí nach ligfí dona leithéid de shlad tarlúint arís d aithin ceannairí domhanda go raibh gá le heagraíocht dhomhanda a chuideodh leis an tsíocháin a chothú agus lena chinntiú nach dtarlódh cogaí feasta síníodh cáipéis bhunaidh na náisiún aontaithe cairt na náisiún aontaithe ar an meitheamh i san francisco tháinig cairt na náisiún aontaithe i bhfeidhm ar an deireadh fómhair anois ceiliúrtar lá na náisiún aontaithe ar an deireadh fómhair gach bliain tá formhór thíortha an domhain ina mbaill ar an eagraíocht tá a ceanncheathrú suite i nua eabhrac agus tá ballstát aige tá teangacha oifigiúla aige béarla fraincis spáinnis araibis sínis agus rúisis íocann baill na náisiún aontaithe as gach rud a dhéanann an eagraíocht de réir scála measúnachtaí a chomhaontaíonn gach tír tá an scála sin bunaithe ar chumas íoca tíre ar a hioncam agus ar dhaonra na dtíortha éagsúla chuaigh éire isteach sna náisiúin aontaithe sa bhliain tá trúpaí de chuid na héireann ina gcoimeádaithe síochána ar fud an domhain faoi bhratach na náisiún aontaithe le breis agus bliain anois ó i leith in áiteanna deacra dúshlánacha ar nós an mheánoirthir an chongó agus na hafraice thiar agus na hafraice thuaidh is ag éirinn atá an teist is faide gan bhriseadh ó thaobh coimeádaithe síochána de chuid na náisiún aontaithe tá breis is turas dualgais curtha díobh ag fir agus mná de chuid óglaigh na héireann d fhóin mary robinson iar uachtarán na héireann mar ard choimisinéir na náisiún aontaithe um chearta an duine ó go toghadh éire chun fónamh ar chomhairle na náisiún aontaithe um chearta an duine le linn na tréimhse sa bhliain bhí suíochán gnóthaithe ag éirinn ar chomhairle slándála na náisiún aontaithe ar feadh dhá bhliain ealaíon agus eolaíocht ar dhearadh foirgnimh atá san ailtireacht chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta ó leibhéal macraiphleanáil bailte dearadh cathartha agus ailtireacht tírphictiúra go leibhéal micri dhearadh troscán nó dearadh táirgí de réir an chéad saothar faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air de architectura le vitruvius ba chóir go mbeadh áilleacht venustas buaine firmitas agus áisiúlacht utilitas ag baint le foirgneamh maith féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile cuireann sainmhíniú nua aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aestéiticúla structúrtha agus feidhmiúla gnó ilghéitheach is ea an ailtireacht agus baineann sí feidhm as an matamaitic an eolaíocht an ealaíon an teicneolaíocht na heolaíochtaí sóisialta an bpolaitíocht an stair an bhfealsúnacht agus gnéithe eile nach iad i bhfocail vitruvius is éard atá san ailtireacht eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata cuius indicio probantur omnia uae ab ceteris artibus perficiuntur opera maíonn sé gur chóir d ailtire a bheith oilte ar cheol réalteolaíocht agus ábhair eile cuirtear béim ar leith ar an bhfealsúnacht cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith nuair is é a bhealach oibre atá i gceist ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric mar a deir vitruvius as an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht is éard atá sa chleachtadh machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair is éard atá sa teoiric an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione fabrica est continuata ac trita usus meditatio ua manibus perficitur e materia cuiuscumue generis opus est ad propositum deformationis ratiocinatio autem est uae res fabricatas sollertia ratione proportionis demonstrare atue explicare potest is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht deir nikolaus pevsner stairí eorpach a bhí beo i dtús na ú haois is foirgneamh é cró rothar is saothar ailtireachta í ardeaglais lincoln ach níl an deighilt chomh soiléir sin dar le saineolaithe an lae inniu thug an leabhar cáiliúil architecture without architects ó lámh bernard rudofsky raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta i ré áirithe bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile má mheasaimid gurb éard atá san ailtireacht tógáil mhaith mar a deir vitruvius an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch ailtireacht leis an scéal seo a shocrú go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann d fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú mar cheird an ailtire chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire d eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála de réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile b fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre amanta is é an fear stiúrtha é agus amanta ní hé is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha fanann an t ailtire ar imeall na tógála féin ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal agus an rud a thagann as seo féadtar ailtireacht a thabhairt air már tháirgeadh nó mar ghné eolais ba rapcheoltóir cáiliúil as brooklyn i nua eabhrac i lár na idí christopher wallace bealtaine márta ar a tugadh biggie smalls mar leasainm nó the notorious b i g níos minice ina chuid amhráin rapála d úsáid sé an leasainm frank white chomh maith i measc a chuid amhrán is dócha gurb iad big poppa agus one more chance an dá amhrán ba cháiliúla a rinne sé ar an márta maraíodh wallace i los angeles california i sam bhí troid leanúnach aige le rapcheoltóir eile tupac shakur measann roinnt daoine gur ghlac biggie páirt i ndúnmharú tupac cúpla mhí roimh ré mar sin b fhéidir gur bhain duine éigin díoltas amach bhí albam iarbháis life after death eisithe ar an márta ciallaíonn teangeolaíocht an staidéar eolaíoch a dhéantar ar theanga tugtar teangeolaí ar dhuine a dhéanann an saghas seo staidéir is féidir go bhfuil anailís fhoirm theanga bhrí theanga theanga i gcomhthéacs agus anailís na dtosca sóisialta cultúrtha stairiúil agus polaitiúil a fhágann lorg ar theanga i gceist leis an obair de chuid theangeolaí go traidisiúnta anailísíonn na teangeolaithe an teanga dhaonna trí scrúdú an cheangail idir fhuaimeanna agus bhrí is féidir staidéar a dhéanamh ar bhrí ina foirm dhíreach a scríobhtar nó a labhraítear go díreach trí réimse na séimeantaice le cois ina foirm indíreach le teanga na colainne agus comharthaí trí disciplín na pragmataice tugtar fóinéim gach cáithnín fuaime na cainte an chaoi na fóinéimí a n eagraítear chun brí a chur in iúl a bhraitheann ar phatrúin agus struchtúir theangeolaíoch éagsúla is teangeolaithe teoiriciúla a gcuireann síos arna phatrúin agus struchtúir seo agus anailísíonn siad iad trí an staidéar moirfeolaíochta a bhaineann an chaoi a gcuirtear focail le chéile trí mhoirféimí comhréire an chaoi a leagtar na habairtí amach agus fóineolaíochta staidéar phatrúin na bhfuaimeanna a fhaightear cuid den phatrúin fuaime agus brí seo d fhéadfadh na freagraí a bheith casta go leor ealaíon chorportha é an damhsa le gluaiseachtaí comhordaithe a bhíonn rithimiúil de ghnáth agus á chleachtadh i bpáirt le ceol is ón bhfocal danse sa bhfraincís a thagann an focal gaeilge damhsa tugtar rince air freisin agus deirtear gur ón seanrann béarla do pháistí ring a ring a rosy a tháinig an focal sin tá fianaise ann go raibh daoine ag damhsa ó thús ama ó ré na seanchlochaoise i leith bhain an damhsa le deasghnátha is é sin le rá ba chineál teanga nó comharthaíochta é chun caidreamh a dhéanamh le cumhachtaí osnádúrtha bhítí ag damhsa chun an bháisteach a spreagadh chun misneach a fháil roimh chath nó seilg nó chun guí chuig na déithe is féidir leis an damhsa támhnéall a chur ar dhaoine freisin agus is cosúil go raibh an staid sin á lorg ag daoine ó thús ama chomh maith de réir mar a tháinig creideamh eagraithe chun cinn chuaigh gnéithe deasghnácha an damhsa i léig agus ba mar chaitheamh aimsire nó mar chuid den chaidreamh idir fhir agus mhná ag ócáidí sóisialta a leanadh den damhsa bhíodh daoine ag damhsa ag ócáidí ceiliúrtha agus féilte tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon san eoraip le linn aimsir na hathbheochana faoi thionchar uaisle ar nós catherine de medici tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon chomh maith san ind sa rúis sa tseapáin agus i ngach sibhialtacht eile ar domhan ag amanna éagsúla is é an bailé ballet an damhsa is mó a bhfuil forbairt déanta air mar ealaíon i dtíortha an iarthair go háirithe sa rúis agus sa fhrainc tugtar damhsa gaelach ar dhamhsa a tháinig chun cinn in éirinn ón ochtú haois déag i leith faoi thionchar láidir na ndamhsaí a bhíodh ag na tiarnaí talún ina dtithe móra tá damhsa ar an sean nós ann chomh maith agus téann foinsí an damhsa sin siar i bhfad go dtí an tréimhse réamhchríostaí tír i meiriceá theas í an bhrasaíl poblacht chónaidhmitheach na brasaíle go hoifigiúil is í an tír is mó in ilchríoch mheiriceá theas í agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na naindéas agus an taigéan atlantach tá timpeall milliún duine ina gcónaí sa bhrasaíl ritheann abhainn na hamasóine trí thuaisceart na tíre agus tá a habhantrach ar cheann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar is í brasília príomhchathair na tíre ach is iad so paulo agus rio de janeiro na cathracha is mó sa tír tá daoine sa tír le breis agus bliain ach ní raibh trácht uirthi sa stair go dtí gur tháinig taiscéalaithe portaingéalacha i dtír inti sa bhliain agus iad faoi cheannas pedro álvares cabral chuir portaingéalaigh fúthu sa tír agus ghearr siad an t adhmad bhí an tóir acu ar adhmad as an gcrann brasaíle agus deirtear gur ainmníodh an tír as an adhmad sin tá an tuairim ag roinnt daoine áfach gur ainmníodh an tír as an oileán samhalta uíbh bhreasail a bhí ann de réir finscéalta na ngael áit éigin amuigh san fharraige mhór taobh thiar d éirinn chuaigh an siúcra i dtábhacht mar bharr de réir a chéile agus tugadh na sluaite sclábhaithe as an afraic chun na brasaíle ar mhaithe le saothrú na talún bhunaigh na portaingéalaigh an chéad chathair sheasta so vicente sa bhrasaíl sa bhliain trí bliana ina dhiaidh sin roinn eoin a trí rí na portaingéile cósta na brasaíle ina chaptaenachtaí trí cheann déag acu ar fad agus bhronn sé gach captaenacht ar dhuine uasal éigin le go rialódh sé í mar fheod príobháideach de réir a chéile áfach d iompaigh sé amach nach raibh ag éirí leis an bpolasaí seo agus sa deireadh bhain an rí na captaenachtaí ar ais de na glacadóirí ansin bhunaigh sé trí choilíneacht mhóra maranho gro pará agus an bhrasaíl bhí gach coilíneacht á rialú ag a gobharnóir ginearálta féin agus mionghobharnóirí i gceannas ar na captaenachtaí a bhí ann roimhe sin an chuid ba mhó den am ní raibh an phortaingéil ag coinneáil greim ródhocht ar na coilíneachtaí seo tháinig cathracha ar an bhfód de réir a chéile agus bardais á rialú agus ag cur orduithe ón rí i bhfeidhm orthu faoin tuath áfach ba iad na captaein mhóra nó na coirnéil a bhí i mbun na gcúrsaí agus iad sách neamhspleách ar an mbardas agus ar an ngobharnóir rinne cumhachtaí coilíneacha eile cúpla iarracht cúngú ar thailte na portaingéile sa bhrasaíl sna idí bhunaigh na francaigh coilíneacht na fraince antartaí france antarctiue san áit a bhfuil rio de janeiro inniu ach ní raibh teacht aniar ar bith sa choilíneacht ghabh na portaingéalaigh an fhrainc antartach sa bhliain agus chuir siad cathair dá gcuid féin ar bun ansin sa bhliain chuaigh an phortaingéil agus an spáinn in aontas pearsanta faoi aon rí amháin nuair a cailleadh sebastio rí na portaingéile gan oidhre nó ríchomharba a fhágáil ina dhiaidh bhí an fhadhb ag dul leis an aontas seo ná go bhfuair na portaingéalaigh trioblóidí leis na hollannaigh arbh iad sean naimhde na spáinneach iad roimhe sin bhí an caidreamh idir an phortaingéil agus an ollainn cairdiúil go maith agus iad ag déanamh an trádála le chéile tháinig deireadh leis seo agus d fhorghabh na hollannaigh cuid mhór de choilíneachtaí na portaingéile sa chian oirthear d fhéach siad fiú an bhrasaíl a sciobadh ó na portaingéalaigh ghabh jacob willekens agus piet hein bahia príomhchathair na gcoilíneachtaí portaingéalacha i meiriceá theas sa bhliain sheol fórsa millteanach spáinneach go bahia le ruaigeadh a chur ar na hionróirí ach má chuir féin tháinig siad ar ais sa bhliain bhunaigh na hollannaigh coilíneacht i bpernambuco agus thosaigh siad ag sealbhú tailte portaingéalacha timpeall na háite rinne na hollannaigh seadú maith i bpernambuco thosaigh siad ag tógáil cathracha agus ag forbairt na coilíneachta s acu b é an siúcra an tráchtearra ba mhó a bhí ann agus b iad na daoir ón afraic a bhí á tháirgiú sa bhliain fuair na portaingéalaigh dealú ón spáinn arís agus ocht mbliana ina dhiaidh sin d fhorghabh siad luanda an cuan trádála san afraic trína bhfaigheadh pernambuco an chuid ba mhó de na daoir bhí trádáil na ndaor faoi smacht na bportaingéalach anois agus ó bhí coilíneacht pernambuco ag brath ar na daoir afracánacha leis an gcána siúcra a shaothrú fuair na hollannaigh ansin iad féin i gcruachás eacnamaíochta ní raibh suim ag lucht rialtais na hísiltíre i gcoilíneacht nach raibh airgead ag teacht aisti a thuilleadh agus sa bhliain dhíol siad iarsmaí na coilíneachta leis an bportaingéil na hollannaigh a bhí ina gcónaí ansin bhog siad go dtí coilíneachtaí eile na hísiltíre anois agus rítheaghlach bragana ag rialú na tíre bhí an phortaingéil ag éirí mór le sasana agus an trádáil idir an dá thír seo ag dul chun tábhachta ar ndóigh b iad táirgí na brasaíle na honnmhuirí ba mhó a bhí an phortaingéil a dhíol le sasana bhí an bhrasaíl á fairsingiú siar agus cathracha nua á mbunú i bhfad isteach ón gcósta go háirithe manaus a tháinig ar an bhfód sa bhliain bhí páirt lárnach ag so paulo san fhairsingiú seo bhunaigh na híosánaigh misinéireacht naomh póil sa bhliain agus d fhás cathair timpeall an stáisiúin mhisinéireachta so paulo lucht trádála daor ba mhó a shocraigh síos i so paulo agus iad ag eagrú bandeiras nó cineál díormaí paraimíleata le breith ar na daoir afracánacha a d éalaigh ó na coilíneachtaí agus le troid a chur ar na bundúchasaigh ba mhinic a rinne na bandeirantes na saighdiúirí paraimíleata an ródach orthu siúd ní raibh an eaglais sásta leis an dóigh a raibh na bandeirantes baill na mbandeiras ag rith damhsa sna cúlriasca nó choisc an pápa sa bhliain an daorthrádáil leis na bundúchasaigh mheiriceánacha ní raibh an toirmeasc seo inchurtha i bhfeidhm áfach a mhalairt ar fad b éigean do na híosánaigh éalú ó so paulo agus ó chúpla cathair eile nó bhí an oiread sin feirge ar na bandeirantes le haon duine a raibh baint ar bith aige leis an eaglais sa bhliain bhunaigh na portaingéalaigh coilíneacht nua colnia do sacramento in aice le buenos aires ní raibh na bandeirantes féin ábalta an choilíneacht seo a chosaint ar na spáinnigh bhí an choilíneacht ag dul ón bportaingéil go dtí an spáinn agus ar ais agus muintir an dá thaobh ag cur fúthu ansin sa bhliain bhunaigh na spáinnigh cathair montevideo ansin ar imeall an áitribh phortaingéalaigh i ndeireadh na seachtú haoise déag thosaigh an ruathar óir go dtí an tuaisceart agus de thoradh an ruathair seo tháinig áitreabh nua ar an bhfód san áit a bhfuil stát minas gerais inniu is é is brí le minas gerais ná na mianaigh ghinearálta tharla cúpla ruathar óir eile sa chéad leath den ochtú haois déag agus chuir na ruathair seo tús leis an áitreabh i ngoiás agus i mato grosso cé go ndearna lucht na mianadóireachta iarrachtaí a gcuid táirgí a smuigleáil as an tír beag beann ar an gcustam is follasach gur chuidigh na fionnachtana óir go mór mór le heacnamaíocht na brasaíle ar fad le fírinne bhí an t airgead ró bhog ró shaoráideach sa chéad leath den ochtú haois déag má bhí teacht isteach maith ag an mbrasaíl níor bhac aon duine de na gróintíní is na boic mhóra le geilleagar na coilíneachta a fhorbairt ná le bun a chur le tionsclaíocht sa bhliain tháinig an rí seosamh i josé i i gcomharbacht ar eoin v joo v fear beartach gníomhach ab ea seosamh agus theastaigh uaidh an phortaingéil agus an bhrasaíl a fhorbairt bhronn sé cumhachtaí fairsinge ar sebastio josé carvalho e mello marcas pombal le geilleagar agus córas riaracháin na tíre is na gcoilíneachtaí a leasú go cuimsitheach sa bhrasaíl threisigh an marcas le bailiú na gcánach le go bhfaigheadh an choróin an deachú ba dual di rinneadh príomhchathair na brasaíle de río de janeiro le saol gnó an tuaiscirt a athbheochan bhunaigh an marcas comhlachtaí nua le freastal ar gro pará maranho pernambuco agus paraíba agus fuair na gnólachtaí seo cearta monaplachta chabhraigh na comhlachtaí monaplachta le forbairt an áitribh na talmhaíochta is na curadóireachta gan aon agó ach b éigean don mharcas na seanghildeanna tráchtála a throid agus a scor ó bhí a mballra an mhíshásta leis an monaplú theastaigh ón marcas na bundúchasaigh a thabhairt chun sibhialtais agus chun eorpachais agus bhí sé barúlach gur chóir cleamhnais mheasctha a spreagadh idir na hindiaigh agus na daoine de phór na heorpa san am seo bhí sé ina chnámh spairne i gcónaí cá raibh teorainneacha na spáinne is na portaingéile ag rith san oileán úr sa bhliain shínigh na spáinnigh agus na portaingéalaigh conradh mhaidrid leis an easaontas a shocrú de réir an chonartha seo d fhág an phortaingéil uaithi colnia do sacramento ach ón taobh eile de fuair sí seilbh ar limistéar na seacht misiún mar a thugtaí air san am is é stát feidearálach río grande do sul atá ansin inniu na bundúchasaigh a bhí ina gcónaí timpeall na misin íosánach seo ní raibh siad sásta leis na spáinnigh ná leis na portaingéalaigh mar mháistrí coilíneacha agus sa bhliain d éirigh siad amach in aghaidh an dá chumhacht le cuidiú ó na híosánaigh bhí an marcas agus na híosánaigh in adharca a chéile toisc go raibh an chumhacht an tailte agus an fháltas ag cumann íosa thairis sin dhiúltaigh na híosánaigh cáin cíos nó deachú a íoc le coróin na portaingéile ó bhí cearta eistíre acu ón bpápa sa bhliain d éirigh leis an marcas na híosánaigh a ruaigeadh scun scan as tailte na portaingéile sna blianta bhí cogadh na seacht mbliana á fhearadh ag an spáinn agus ag an bportaingéil ar a chéile agus bhí colnia do sacramento ina cnámh spairne arís beag beann ar chonradh mhaidrid le fírinne bhí colnia ag dul ón spáinn go dtí an phortaingéil agus ar ais ó sin níor tháinig deireadh le tionlacan na n óinseach seo roimh na idí nuair a gaireadh poblacht neamhspleách poblacht oirthearach uragua de colnia fiú nuair a thosaigh tréimhse na gcoilíníochtaí ag druidim chun deireanais i meiriceá theas ní raibh an scarúnachas leath chomh láidir sa bhrasaíl agus a bhí sé i gcoilíníochtaí na spáinne bhí na longa ag teacht agus ag imeacht go tiubh téirimeach idir an phortaingéil agus an bhrasaíl b iad na dlíthe céanna a bhí i bhfeidhm sa dá thír is é is cúis le dílseacht fhadsaolach na mbrasaíleach don phortaingéil ná go raibh dhá leath na himpireachta cothrom le chéile ní fhéadfá a rá go raibh an phortaingéil ag glacadh buntáiste ar an mbrasaíl agus ag teacht i dtír uirthi sa deireadh thiar áfach shroich an scarúnachas an bhrasaíl féin ní raibh ollscoil dá gcuid féin ag na brasaíligh agus mar sin chaithfidís dul go hollscoil coimbra sa phortaingéil ar lorg ardoideachais mar sin nuair a thosaigh réabhlóid na fraince ag eascairt ní raibh na hidéanna ba bhun leis an réabhlóid i bhfad ag teacht an bhrasaíl féin sa bhliain ghabh na húdaráis baicle d intleachtóirí agus de bhuirgéisigh i gcúige minas gerais tar éis dóibh súil an ghobharnóra áitiúil a tharraingt orthu leis an dóigh a mbídís ag teacht le chéile le comhrá a dhéanamh faoi chúrsaí poblachtánachais agus réabhlóideachais scaoileadh cuid mhór den bhaicle saor i ndiaidh tamaill bhig ach má scaoileadh féin ní bhfuair a gceann feadhna oifigeach airm darbh ainm joauim josé da silva xaver trua ná trócaire ó na húdaráis cuireadh chun báis é mar thréatúir nuair a bhain an bhrasaíl amach a neamhspleáchas gaireadh mairtíreach agus laoch náisiúnta de silva xaver nó tiradentes sin é an leasainm a bhí air fear tarraingthe na bhfiacal ó bhí sé ina fhiaclóir san arm níorbh é sin bás na ceannairceoireachta áfach sa bhliain tháinig gluaiseacht chriticiúil eile chun solais i mbahia agus í i bhfad ní ba radacaí ná lucht leanúna tiradentes i mbahia bhí gormaigh páirteach sa ghluaiseacht agus iad ag éileamh go gcuirfí deireadh le daoirse an chine ghoirm agus go dtabharfaí cothrom na féinne do na gormaigh sa tsochaí chuir na húdaráis stop tobann le gluaiseacht bahia chomh maith ach b fhollasach go raibh an port ag athrú sa bhrasaíl ní raibh an choilíneacht chomh spleách ar an bportaingéil agus a bhíodh thairis sin bhí scothaicmí na tíre ag foghlaim teangacha iasachta ní raibh sé deacair teacht ar dhuine a raibh fraincis líofa aige mar shampla agus mar sin bhí siad ábalta leabhair na heorpa a léamh agus smaointeachas na heorpa a thuiscint sa bhliain rinne napoléon ionradh ar an bportaingéil ansin b éigean don rí eoin joo agus rítheaghlach na tíre ar fad teitheadh go dtí an bhrasaíl chuir eoin agus a chúirt fúthu i rio de janeiro agus ó bhí sé an fhonnmhar sochaí na brasaíle a fhorbairt is a fheabhsú bhí muintir na coilíneachta breá sásta leis mar rí mhaolaigh dearcadh forásach eoin ar an radacachas sa bhrasaíl bhí cuid mhór de bhunadh na tíre den bharúil go raibh an bhrasaíl ag fáil a cirt ó eoin ní raibh sé ag déanamh éagóra ar mhuintir na coilíneachta ná ag glacadh buntáiste orthu bhain eoin an bhrasaíl amach i mí eanáir a thúisce is a bhí sé socraithe thall ansin chrom sé ar na leasuithe sóisialta a chur i ngníomh chuir sé deireadh leis na monaplachtaí trádála agus bhunaigh sé an chéad bhanc sa bhrasaíl faoin am céanna tháinig an chéad nuachtán i gcló sa bhrasaíl gazeta do rio de janeiro chuir eoin feabhas mór ar an oideachas nó bhunaigh sé scoileanna nua tháinig borradh mór ar thrádáil na brasaíle le sasana agus bronnadh cearta eistíre ar na trádálaithe sasanacha sa bhrasaíl is é sin dá ndéanfadh duine acu coir nó míghníomh sa bhrasaíl chaithfeá dlí shasana a chur air seachas dlí na brasaíle sa bhliain hardaíodh an bhrasaíl ar aon leibhéal leis an bportaingéil taobh istigh den ríocht tugadh ríocht aontaithe na portaingéile na brasaíle agus na nalgarves reino unido de portugal brasil e algarves ar an ríocht seo anois faoin am seo áfach tháinig deireadh le tíorántacht napoléon sa phortaingéil agus muintir na tíre sin ag éileamh ar an rí filleadh abhaile ansin d éirigh na brasaíligh buartha faoi thodhchaí a dtíre agus faoin stádas a bheadh acu sa mhonarcacht aontaithe feasta dá rachadh eoin ar ais go dtí an mháthairthír sa bhliain phléasc réabhlóid amach sa phortaingéil chuir na portaingéalaigh deireadh leis an monarcacht absalóideach a bhí i bhfeidhm go dtí sin agus d achtaigh siad bunreacht a chuir srianta cúnga le cumhacht an rí chaithfeadh eoin filleadh abhaile anois le hiarsmaí a chumhachta a shábháil sa phortaingéil d fhág sé a mhac peadar nó dom pedro i rio de janeiro mar fhear ionaid ní raibh i bpeadar ach fear óg san am tháinig sé chun solais go gairid ina dhiaidh sin nach raibh rialtas bunreachtúil na portaingéile cineálta ná cairdiúil leis na brasaíligh theastaigh ó na portaingéalaigh an bhrasaíl a iompú ina coilíneacht arís na monaplachtaí a chur i bhfeidhm in athuair agus leasuithe sóisialta eoin a chur ar ceal b fhearr leo fosta go dtiocfadh dom pedro ar ais ón mbrasaíl is follasach nár thaithin an chaint seo leis na brasaíligh d iarr siad ar pheadar fanacht sa bhrasaíl agus an tír a chosaint ar éilimh na bportaingéalach is é an freagra a fuair siad ná fico fanfaidh mé anois chuaigh peadar i gceannas ar na brasaíligh ag cur catha ar son na saoirse ar an meán fómhair d fhógair peadar chois abhainn ipiranga gur tír neamhspleách a bheadh sa bhrasaíl feasta is iad na focail a labhair sé de réir an mhiotais thírghráúil ná independncia ou morte an neamhspleáchas nó an bás chuir an forógra seo an gháir ó ipiranga tús leis an troid ar son na saoirse le cuidiú na sasanach chloígh na trúpaí brasaíleacha iarsmaí an gharastúin phortaingéalaigh i rith na bliana bhí stát nua bunaithe anois impireacht na brasaíle nó império do brasil ar ndóigh ní raibh na portaingéalaigh sásta neamhspleáchas na brasaíle a admháil b iad na stáit aontaithe ba thúisce a thug aitheantas don bhrasaíl rinne na sasanaigh eadráin idir an bhrasaíl agus an phortaingéil go dtí gur lig an mháthairthír a saoirse leis an iar choilíneacht go hoifigiúil sa bhliain bhí ceist uragua banda oriental nó colnia do sacramento le socrú go fóill ar dtús gaireadh cúige brasaíleach de colnia sa bhliain ámh d éirigh muintir an chúige amach le cuidiú ón airgintín nó cúigí aontaithe río de la plata mar a thugtaí ar an airgintín san am seo chuir an bhrasaíl agus an airgintín cogadh i ndiaidh cogaidh ar a chéile faoin gcúige ach mar is léir dúinn inniu ní bhfuair ceachtar acu é sa deireadh sa bhliain bhain an tír amach neamhspleáchas mar phoblacht oirthearach uragua república oriental de uruguay cé go raibh peadar a haon go bunúsach ina impire bunreachtúil d éirigh leis an chumhacht a chruinniú chuige féin sa bhliain tháinig comhthionól le chéile le bunreacht a dhréachtáil is a achtú ach nuair a d éirigh idir an timpire agus a phríomh aire josé bonifácio de andrada scoir an timpire an comhthionól ansin cheap sé coiste dá rogha féin le malairt bunreachta a chumadh a d fhágfadh an focal deireanach ag an impire i gcúrsaí rialaithe na tíre má bhí meas ag muintir na brasaíle ar pheadar ar dtús d athraigh an port sin go sciobtha de dheasca na ngeáitsí tíoránta seo sa bhliain chuir na brasaíligh ruaigeadh ar pheadar as an tír ar fad d fhan a mhac peadar óg thiar sa bhrasaíl mar ríchomharba ní raibh an prionsa beag ach cúig bliana d aois san am ach d fhéach lucht a choimirce chuige go bhfaigheadh sé oiliúint agus oideachas maith a chuirfeadh ar a chumas an tír a rialú go críonna ciallmhar go gairid i ndiaidh imeacht shean pheadair áfach d éirigh na cúigí amach in aghaidh an rialtais lárnaigh le maolú ar an scarúnachas seo bhronn an rialtas parlaimintí beaga nó tionóil reachtaíochta dá gcuid féin ar na réigiúin ionas go bhféadfaidís a gcúrsaí féin a stiúradh mar sin féin bhí an saol polaitiúil sách corrach sa tír agus sa deireadh tugadh a choróin do pheadar óg le go rachadh sé féin i gceannas ar an mbrasaíl ní raibh sé ach cúig bliana déag ar lá a chorónaithe chaith peadar óg beagnach leathchéad bliain ag rialú na brasaíle tríd is tríd ní mór a rá go raibh an saol ní b fhearr sa bhrasaíl san am ná i dtíortha eile mheiriceá theas bhí síocháin suaimhneas agus seasmhacht ag baint le rialtas pheadair nuair a bhí an chuid eile den ilchríoch á rialú ag caudillos gearrshaolacha bhí iarsmaí na gceannairceoirí ag éirí amach in áiteanna sa bhliain i maranho sa bhliain i minas gerais agus i so paulo agus bhí muintir rio grande do sul ag dul chun cearmansaíochta ar an rialtas ón mbliain anuas b é an ginearál luís alves de lima e silva a chloígh na ceannaircí seo agus bhronn an timpire diúcacht ar an nginearál lena bhuíochas a chur in iúl sna idí baineadh fuil as seancholm uragua arís eile bhí deachtóir na hairgintíne juan manuel de rosas tar éis dul i gcomhghuaillíocht le coimeádaigh uragua agus trúpaí airgintíneacha ar garastún i montevideo d éirigh na brasaíligh buartha agus an chuma ag teacht ar na cúrsaí go raibh na hairgintínigh tar éis a gcuid féin a dhéanamh d uragua go buan mar sin chuaigh na brasaíligh i gcomhar le liobrálaigh uragua leis na hairgintínigh a chaitheamh amach as an tír sa bhliain chloígh na liobrálaigh agus a gcuid comhghuaillithe brasaíleacha na hairgintínigh faoi cheannas justo josé de uruiza ionas gurbh éigean don deachtóir rosas imeacht ón airgintín níor chuir an bua seo deireadh leis an dóigh a mbíodh an bhrasaíl agus an airgintín in adharca le chéile faoi uragua áfach ach ar a laghad bhí siad sásta conradh a shíniú sa bhliain le neamhspleáchas iomlán uragua a admháil is a aithint san am seo bhí an bhrasaíl i gcónaí ag trádáil le sclábhaithe afracánacha ón mbliain anuas bhí na sasanaigh ag iarraidh deireadh a chur leis an ngnó náireach seo bhí sé de nós ag longa cogaidh na breataine móire longa sclábhaithe brasaíleacha a stopadh amuigh ar an teisclinn mhór agus dlí shasana a chur ar an gcaptaen de réir a chéile d éirigh an bhrasaíl as an trádáil seo ach ina dhiaidh sin féin bhí caidreamh na brasaíle le sasana curtha ó mhaith i dtús na idí bhí an dá thír ar tí cogadh a fhógairt dá chéile ach sa deireadh thiar d éirigh le rí na portaingéile an dá thaobh a thabhairt in araicis a chéile agus an caidreamh eatarthu a thabhairt chun síochántachta arís sna blianta d éirigh ina chogadh cogadh na trípháirtíochta idir paragua ó thaobh amháin de agus an bhrasaíl an airgintín agus uragua ón taobh eile de ar chrann na mbrasaíleach a thit sé an chuid ba mhó de na trúpaí a sholáthar chuir na paraguaigh troid éadóchasach ar na naimhde ach sa deireadh maraíodh francisco lópez deachtóir pharagua i gcath cerro corá i márta d fhan na trúpaí brasaíleacha i bparagua go dtí an bhliain nuair a síníodh conradh na síochána fuair an bhrasaíl críocha thuaidh pharagua in éiric an chogaidh san am seo bhí borradh maith ag teacht faoi gheilleagar na brasaíle bhí tráchtearraí nua á n easpórtáil i mbreis ar an tobac agus ar an siúcra cosúil leis an mairteoil an caife agus an cúitiúc amhábhar an rubair thosaigh an tionsclaíocht ag forbairt agus nuair a bunaíodh banc ceannais don bhrasaíl tháinig lucht infheistíochta ón gcoigríoch le hairgead a shuncáil i ngnóthais bhrasaíleacha thosaigh lucht inimirce ag tonnadh isteach ón eoraip cuid mhór de na hinimircigh chuaigh siad ag obair i bplandálacha móra caife mar thionóntaí go bunúsach chaithfeadh na tionóntaí seo aire a thabhairt do chuid áirithe den phlandáil agus d fhaighidís leath na mbarr a d fhásfadh ar na toir chaife a bhí faoina gcúram ní raibh sé furasta á fach lucht oibre a bhréagadh isteach i dtír ina raibh an sclábhaíocht i bhfeidhm i gcónaí ar dhóigheanna eile freisin bhí an chuma ag teacht ar an scéal go gcaithfeadh an bhrasaíl éirí as an daoirse sa bhliain reachtaíodh dlí rio branco shaor an t acht seo sclábhaithe an stáit ó bhráca ionas nár fágadh sclábhaithe ach ag úinéirí príobháideacha maidir le clann na sclábhaithe príobháideacha chaithfidís fanacht ag obair ar fheirm an úinéara go dtí go slánóidís bliain is fiche d aois i ndiaidh an dlí seo bhí ré na daoirse ag druidim chun deiridh go tiubh téirimeach sa bhliain saoradh na sclábhaithe deireanacha ó bhráca agus faoin am seo bhí na húinéirí féin breá sásta leis an smaoineamh ó bhí a ndóthain ama acu dul ina thaithí thairis sin d fhan cuid mhór de na hiarsclábhaithe ag obair dá gcuid iarúinéirí cibé scéal é in éineacht le fuascailt na ndaor bhí bunú na poblachta á chaibidil ag na brasaíligh bhí na liobrálaigh ag éirí míshásta le peadar a dó go háirithe nuair a scoir sé rialtas agus parlaimint liobrálach sa bhliain ón taobh eile de bhí na coimeádaigh barúlach go raibh sé ag ligean an iomarca scóid leis na liobrálaigh sa deireadh b iad na saighdiúirí a shocraigh an scéal bhí smaointeachas an phoblachtánachais ag dul i bhfairsinge san arm féin sa bhliain cheap peadar polaiteoir coimeádach mar phríomh aire cé go raibh na liobrálaigh ina dromlach sa pharlaimint ansin thug an ginearál manoel deodoro da fonseca fógra deiridh do pheadar chaithfeadh sé a ríchathaoir a thabhairt suas nó d éireodh an t arm amach ina aghaidh ar an samhain d éirigh peadar as agus gaireadh uachtarán sealadach den ghinearál fonseca thug an t iar impire a aghaidh ar an bhfrainc áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin sa bhliain fuair an bhrasaíl bunreacht forásach feidearálach a bhí go mór faoi thionchar bhunreacht na stát aontaithe tugadh fiú stáit aontaithe na brasaíle ar an tír féin reachtálfaí toghcháin an uachtaráin uair in aghaidh an cheithre bliana agus bheadh parlaimint nó comhdháil dhá theach ann le srianta a choinneáil le cumhacht mhór an cheann stáit scéal eile ab ea é áfach an rabhthas ábalta an bunreacht a leanúint ní raibh féith na dioplómaitiúlachta san uachtarán fonseca agus nuair a d éirigh idir eisean agus an chomhdháil d ordaigh sé dá chuid saighdiúirí an chomhdháil a scor scun scan ní raibh na brasaíligh sásta le gothaí seo an deachtóra agus b éigean do fonseca éirí as agus an uachtaránacht a fhágáil ag an aimiréal floriano peixoto bhí nósanna míleata ag peixoto chomh maith le fonseca féin agus mar sin ní raibh mórán foighne aige leis an bhfreasúra ní hamháin go raibh deacrachtaí aige leis na liobrálaigh nó thairis sin chuaigh lucht an mhonarcachais chun ceannairce air bhí cuid mhaith monarcaithe sa chabhlach a d éirigh amach in aghaidh peixoto i meán fómhair ba gheall le cogadh cathartha é agus na ceannairceoirí ag druidim isteach le so paulo go bagrach mar sin féin chloígh peixoto iad ach i ndeireadh na bliana d éirigh sé as an uachtaránacht cé gur threisigh a bhua ar na monarcaithe ar an muinín a bhí ag muintir na brasaíle as b é prudente de morais barros a tháinig i gcomharbas ar peixoto b eisean an chéad uachtarán nach raibh ina fhear míleata dlíodóir a bhí ann agus b as so paulo dó an cúige a d éirigh saibhir ar an gcaife sna blianta bhí an tír á rialú ag an gcaife le bainne nó café com leite as portaingéilis b é stát so paulo an caife agus b é stát minas gerais an bainne nó b é an t eallach an fhoinse ioncaim ba tábhachtaí ansin ní raibh an tionchar céanna ag na cúigí eile ar pholaitíocht na tíre nó b é epitácio pessoa ina uachtarán sna blianta an t aon uachtarán amháin a vótáladh isteach sna blianta sin nárbh as ceann den dá stát sin dó b as stát paraíba do pessoa nuair a bhí an caife agus an bainne ag rialú na tíre bhí neamhshuim á déanamh ag lucht rialtais na brasaíle de na cúigí bochta bhí siad faoi chois na heaglaise na dtraidisiún na bpiseog is na dtiarnaí talún ní raibh mórán tuisceana ag na bochtáin do sheoraí cainte an phoblachtánachais a mhalairt ar fad is iomaí duine dealbh daibhir faoin tuath a shíl gurbh é an diabhal féin a chuir ruaigeadh ar an impire agus a bhunaigh an phoblacht sa bhliain d éirigh seict mhílaoiseach amach in aghaidh na n údarás san iargúltacht i stát bahia cupla bliain roimhe sin shocraigh an tseict seo timpeall ar dheich míle duine ar fad síos i gcanudos i mbahia faoi cheannas an fháidh antnio conselheiro nó antoine na dea chomhairle bhí pobal canudos ábalta trí ionsaí armtha a chosc ach sa bhliain chuaigh ocht míle saighdiúir ar fad go canudos leis an bpobal a chloí d imshuigh na saighdiúirí canudos ach b éigean dóibh an pobal a choinneáil faoi léigear mí i ndiaidh míosa leis an misneach a bhaint de na fíréin fhanaiceacha seo níos deireanaí scríobh euclides da cunha aiste staire agus socheolaíochta faoi imeachtaí canudos os sertes lenár linn féin bhreac mario vargas llosa síos an t úrscéal la guerra del fin del mundo cogadh dheireadh an domhain nó cogadh na gcríoch déanach faoi imeachtaí an éirí amach seo sa bhliain d fhéach an t arm le ladar a chur i gcúrsaí polaitíochta bhí an tuachtarán afonso pena básaithe roimh dheireadh a théarma sna toghcháin a lean thacaigh an t arm le hermes da fonseca nia le deodoro da fonseca b é ruy barbosa an t iarrthóir ba láidre áfach agus é ag canbhásáil ar fud na tíre b é sin an chéad fheachtas nua aoiseach toghchánaíochta riamh i stair na brasaíle b fhollasach do chách gurbh é barbosa a ghnóthaigh na toghcháin ach mar sin féin cuireadh fonseca isteach mar uachtarán nuair a bhí sé ag rialú na tíre tháinig cúlú ar an ngeilleagar sna blianta roimhe sin bhí an cúitiúc amhábhar an rubair ag saothrú an airgid don bhrasaíl ionas go raibh borradh faoin eacnamaíocht taobh amuigh de stáit an chaife is an bhainne freisin i rith théarma uachtaránachta fonseca áfach fuair tionsclaíocht chúitiúic na brasaíle an chéile iomaíochta san áise agus tháinig deireadh leis an mborradh go háirithe nuair a thit praghas an chaife féin agus an iomarca den earra sin á tháirgeadh ar fud an domhain nuair a d éirigh na daoine amach in aghaidh an rialtais in áiteanna tuigeadh do na fórsaí armtha nach raibh an oiread suilt ag baint leis an gcumhacht is a shíl siad ar dtús ní raibh fonn orthu ladar a chur sa chéad toghchán eile sa bhliain b é venceslau brás pereira gomes a vótáladh isteach mar uachtarán bhí an t arm sásta a bhua a ligean leis agus tríd is tríd thiontaigh sé amach ina uachtarán maith cé go raibh an t ádh leis bhí an chéad chogadh domhanda fabhrach do thrádáil na brasaíle agus amhábhair ag teastáil ón mbreatain mhór agus ón bhfrainc ní raibh táirgí tionsclaíochta ar fáil ó na tíortha sin le linn an chogaidh chomh flúirseach agus i mblianta na síochána ach ó bhí an easpórtáil ag tabhairt barr maith airgid thosaigh stát na brasaíle ag forbairt tionsclaíochta d aon turas sa bhliain d fhógair na brasaíligh cogadh don ghearmáin nuair a shuncáil fomhuireán gearmánach longa brasaíleacha b í an bhrasaíl an t aon tír amháin i meiriceá theas a ghlac páirt sa chogadh níor chuir na brasaíligh trúpaí go dtí an eoraip ach ar a laghad bhí siad ábalta géarleanúint a dhéanamh ar na hinimircigh ón ngearmáin agus ó impireacht na hostaire is na hungáire agus maoin shaolta na n inimirceach seo a choigistiú i ndiaidh bhlianta an chogaidh bhí eacnamaíocht na tíre ag dul ar gcúl agus thosaigh na brasaíligh ag cur suime in idé eolaíochtaí antoisceacha nuair a bhí an chuma ag teacht ar an saol nach bhféadfadh an daonlathas rath ná bláth a chinntiú do gheilleagar na tíre bhí oifigigh óga na bhfórsaí armtha faoi thionchar an fhaisisteachais san iodáil agus bochta na tuaithe ag claonadh i leith na heite clé agus an chumannachais bhí deachtóireacht de shórt éigin ar na bacáin agus sa bhliain chuir na fórsaí armtha getúlio vargas gobharnóir rio grande do sul i gceannas ar an mbrasaíl bhí vargas leis an tír a rialú a bheag nó a mhór go lá a bháis sa bhliain chuir vargas lámh láidir an deachtóra i bhfeidhm ar an mbrasaíl ach san am céanna theastaigh uaidh an bhrasaíl a fhorbairt is a leasú sa bhliain d eagraigh sé comhthionól le bunreacht nua a achtú baineadh de chearta na mballstát ach ón taobh eile ceadaíodh don lucht oibre dul ar stailc ní raibh vargas foighneach ná fulangach i leith na heite clé áfach bhí a chuid saighdiúirí ag déanamh géarleanúna ar an bpríomhpháirtí clé aliana libertadora nacional comhghuaillíocht fhuascailte an náisiúin faoi dheireadh na bliana d éirigh an eite chlé amach in áiteanna ach ní raibh gar ann mar is iondúil ag ócáidí den chineál seo níor éirigh leis an réabhlóid ach spreag an cheannairc an deachtóir chun srianta ní ba déine ná roimhe sin a chur leis an bhfreasúra polaitiúil d fhógair vargas éigeandáil agus leis na cumhachtaí a bhí aige de réir na ndlíthe éigeandála rinne na fórsaí slándála ciolar chiot den eite chlé is iomaí gníomhaí polaitiúil clé a maraíodh a céasadh nó a caitheadh i dtóin phríosúin gan phróis chuí an dlí cé go raibh vargas ag rialú na tíre mar a bheadh deachtóir ann bhí sé de réir na tuisceana a bhí ag saol polaitiúil na tíre leis an gcumhacht a fhágáil uaidh i ndiaidh an chéad toghchán eile i mí na samhna chinn vargas ar an gcumhacht a choinneáil aige féin beag beann ar thoil na cosmhuintire le cuidiú na fórsaí armtha scoir sé an pharlaimint chuir sé na toghcháin ar fionraí agus bhunaigh sé an stát nua o estado novo a bhí cosúil go leor le deachtóireachtaí comhaimseartha na heorpa choisc sé na páirtithe polaitiúla freisin b í an mheánaicme a bhí ina crann taca don stát nua ón taobh eile de bhí lucht saibhir gnó an chaife agus an bhainne sách criticiúil ina leith cé go raibh an frith chumannachas fite fuaite le deachtóireacht vargas b iad na hintegralistas baill den pháirtí úd ao integralista brasileira cineál gluaiseacht fhaisisteach a bhí iontu an t aon dream a d éirigh amach in aghaidh an stáit nua i mí bealtaine d ionsaigh siad áras an uachtaráin ach sa deireadh chloígh na saighdiúirí iad is deacair a rá an stát faisisteach a bhí i gceist leis an estado novo b iad na hintegralistas an dream ba mhó a bhí cosúil leis na faisistigh i mbrasaíl a linne ach mar a chonaic muid cé go raibh sé sásta a leas féin a bhaint astu in aghaidh na gcumannach ní raibh vargas faoi shotal ar bith dóibh nuair a tháinig an scéal go cnámh na huillinne ón taobh eile de is léir go raibh vargas ina thuathghríosóir mór cosúil le hitler agus go raibh sé ag cur an bhéim ar leas na bhfórsaí armtha agus ar an téisclim chogaidh ar ndóigh bhí na nuachtáin faoi chois ag an gcinsireacht agus ní raibh mórán cead cainte ag aon duine nach raibh ródhoirte do vargas maidir leis an ngearmáin bhí vargas sásta trádáil a dhéanamh leis na naitsithe a fhad is a cheadaigh leas na brasaíle é bhí sé i bhfad ní ba tábhachtaí aige áfach gan an caidreamh leis na stáit aontaithe a chur ó mhaith nuair a d éirigh ina chogadh idir an ghearmáin agus na stáit aontaithe ní raibh vargas ábalta síocháin a choinneáil leis na naitsithe a thuilleadh throid fiú cúig mhíle fichead de shaighdiúirí brasaíleacha in aghaidh thrúpaí mussolini san iodáil nuair a ghlac an bhrasaíl páirt sa chogadh in aghaidh na naitsithe tháinig athrú ar atmaisféar polaitiúil na tíre agus an eite chlé ag dul i dtreise tapadóir go smior a bhí i vargas agus ní raibh sé rómhall ag iarraidh an deis áirithe seo a thapú ach an oiread chuir sé cuma na heite clé air féin agus thosaigh sé ag tabhairt isteach d éilimh an lucht oibre cheadaigh sé na ceardchumainn agus na páirtithe polaitiúla ach san am céanna bhunaigh sé páirtí clé dá chuid féin le vótaí an lucht oibre a cheapadh mar atá partido trabalhista brasileiro páirtí lucht oibre na brasaíle ní páirtí radacach a bhí ann ar ndóigh bhí sé múnlaithe ar pháirtí an lucht oibre i sasana bhí vargas sásta áfach geimhle a bhaint den eite chlé radacach féin nó sa bhliain scaoileadh saor le luís carlos prestes cathaoirleach an pháirtí chumannaigh a bhí i dtóin an phríosúin le fada le fírinne is beag buíochas a ghlac prestes le vargas as a shaoirse nua nó idir an dá linn bhí bean chéile prestes bean ghiúdach darbh ainm olga benário ruaigthe go dtí an ghearmáin áit ar tachtadh le gás í i gceann de champaí báis an uilelosctha bhí an tarm den bharúil áfach go raibh vargas ag dul thar fóir ag iarraidh an eite chlé a ghiúmaráil i mí dheireadh fómhair chuir na ginearáil brú ar vargas éirí as an uachtaránacht rud a rinne sé i mí na nollag chuaigh muintir na brasaíle chun toghcháin agus d éirigh leis na cumannaigh féin go measartha mar sin féin bhí sé i ndán don bhrasaíl casadh ar dheis arís nó b é an ginearál eurico gaspar dutra a vótáladh isteach mar uachtarán nuair a bhí dutra ina uachtarán d fhill an bhrasaíl ar na polasaithe a bhí i bhfeidhm roimh lá vargas cé go raibh dutra féin ina chomhghuaillí ag vargas ag tógáil an stáit nua i ndeireadh na dtríochaidí chuir dutra béim ar an gcaife i gcúrsaí eacnamaíochta agus ní raibh suim aige i bhforbairt na tionsclaíochta chuir sé an eite chlé faoi smacht arís nó choisc sé an páirtí cumannach níor éirigh go rómhaith le dutra nó sa bhliain bhí na brasaíligh sásta uachtarán a dhéanamh de vargas arís eile agus sin i dtoghcháin dhaonlathacha chuir vargas béim ar ról an stáit i gcúrsaí eacnamaíochta agus d fhéach sé le tionsclaíocht na hartola a náisiúnú d ardaigh sé tuarastail an lucht oibre lena chuid geallúintí a chomhlíonadh ach ní raibh na hoibrithe sásta leis an méid a fuair siad agus sa deireadh thosaigh siad ag dul ar stailc fud fad na tíre nuair a bhronn an rialtas ardú pá eile orthu bhí na fostóirí scanraithe agus cháin uachtarán na stát aontaithe féin dwight eisenhower polasaithe míréasúnta na brasaíle ansin tháinig sé chun solais go raibh gardaí slándála vargas tar éis iarracht a dhéanamh an t iriseoir carlos lacerda a mharú dealraíonn sé nach raibh a fhios ag vargas féin é ach mar sin féin ós rud é go raibh lacerda ar dhuine de na hiriseoirí ba mhó a bhí ag lochtú vargas bhí an chosúlacht ar an scéal go raibh baint éigin ag an uachtarán leis mar a d iompaigh an scéal amach tháinig lacerda féin as an iarracht gan ghránú ach bhuail an piléar an duine a bhí á thionlacan oifigeach de chuid aerfhórsa na brasaíle a bhí ann agus é sásta bheith ina gharda cosanta ag lacerda go deonach saor in aisce bhí na fórsaí armtha ag éirí bagrach ar vargas roimhe sin féin nó ní raibh siad róshásta lena chuid polasaithe ghlac siad marú an oifigigh aerfhórsa go pearsanta áfach agus chuir siad in iúl do vargas go neamhbhalbh go gcaithfeadh sé éirí as chomh luath in éirinn agus a thiocfadh leis ghéill an tuachtarán don éileamh seo ar dhóigh nó chuir sé lámh ina bhás féin is í brasília an phríomhchathair de réir bhunreacht na bliana is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an bhrasaíl is é an tuachtarán ceann an rialtais agus an stáit agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh tá stát agus aon cheantar cónaidhme amháin sa bhrasaíl is é an taigéan ciúin nó an ciúin aigéan an mhuir is mó ar domhan clúdaíonn sé an tríú cuid de dhromchla an domhain agus tá achar milliún km milliún míle cearnach aige leathann sé km míle ó mhuir bheiring san artach go himeallacha reoite mhuir ross san antartach tá a leithead is mó soir siar timpeall cuig ghrád ó thuaidh áit a leathann sé mórthimpeall km míle ón indinéis go chois fharraige na colóime meastar go minic gurb é caolas mhalacca an áit is faide siar san aigéan ciúin tá an áit is ísle ar dhromchla an domhain an trinse máirianach san aigéan ciúin tá tuairim is oileán san aigéan ciúin níos mó ná mar atá i muireacha eile an domhain le chéile agus a bhformhór ar an taobh theas den mheánchiorcal ceann de mhórchomhlachtaí ríomhaireachta an domhain é nokia agus is sa bhfionlainn atá sé bunaithe is ar ghutháin soghluaiste is mó anois atá a cháil i ré ina dtáirgtear go leor de ghutháin an domhain san áise imeasc a chuid gutháin soghluaiste tá an ar a bhfuil sé ar a chumas grianghraif agus físeáin ghearra a thógáil chomh maith le ceangal idirlíne a thógáil ar an aer bunaíodh an comhlacht i agus bhí baint aige le hobair adhmaid ansin le rubar níos déanaí bhí táirgeadh ríomhairí agus ábhar le cumarsáid ar siúl ag an gcomhlacht ar feadh na mblianta agus ba ón mbaile nokia a thóg an comhlacht a ainm sna nóchaidí agus é i ndrochchúis le fiacha chuir nokia an bhéim ar ghutháin soghluaiste agus innealra a bhaineann le córais gutháin soghluaiste scar sé le gnónna ríomhaireachta mar shampla ag deireadh ní raibh tuairiscí gnó nokia chomh láidir agus a bhíothas ag súil saghas gutháin is ea an fón póca nó uaireanta teileafón póca fón siúil guthán soghluaiste atá soghluaiste ar feadh limistéir mhór tháinig an fón póca i mbéarla is gnách cellphone a thabhairt orthu i meiriceá thuaidh agus mobile in éirinn agus sa bhreatain go láidir ar aghaidh sa saol sna idí agus anois tá gutháin soghluaiste ag formhór an daonra i go leor tíortha sa domhain forbartha tá suas le trí mhilliún fón póca i bpoblacht na héireann mar a bhfuil daonra de ceithre mhilliún chomh maith le roinnt mhór tíortha bochta sa ghnáthchaint tugtar fón póca orthu go hiondúil i measc na ngléasanna is mó úsáid tá cinn apple motorola nokia samsung sagem siemens agus sony ericsonn de ghnáth cuireann comhlachtaí eile náisiúnta agus anois idirnáisiúnta chomh maith seirbhís ar fáil do dhaoine a thógann conradh amach leo agus a íocann de réir an nóiméid nó a íocann praghas áirithe ar líon áirithe neomataí sa mhí i measc na gcomhlachtaí in éirinn a chuireann seirbhís ar fáil tá three ireland eirmobile agus vodafone ireland is gá don ghléas a bheith ullamh le gathanna a ghlacadh ón gcomhlacht gutháin soghluaiste lena bhfuil conradh ag sealbhóir an ghutháin mar shampla úsáideann go leor comhlachtaí san eoraip córas gsm ach í meiriceá thuaidh ní bhaineann ach cupla cheann acu ar nós t mobile feidhm as is ar mhaithe le teachtaireachtaí téacs is mó a úsáideann déagóirí an fón póca agus tá an tionchar ag na giorrúcháin a úsáideann siad ar a nósanna scríbhneoireachta sna laethanta inniu bíonn ceamara mar chuid de ghuthán póca agus is féidir na grianghrafanna a sheoladh go gutháin eile nó a íoslódáil go ríomhaire tá cosc curtha le gutháin póca a úsáid go minic i scoileanna agus in áiteanna eile mar gheall ar an gcur isteach a dhéanann siad ar an bpríobháideachas tugtar bacstaí nó steaimpí ar cháca fataí a dhéantar a chócáil ar an bhfrioctán nó ar an ngrideall agus is minic a dhéantaí san iarthar agus i dtír chonaill in éirinn iad seo oideas amháin chun bacstaí a dhéanamh scíob na fataí amha agus measc leis na fataí briste iad cuir an salann an piobar agus an plúr leis seo buail na huibheacha agus cuir leis an meascán iad le díreach dóthain bainne le meascán a dhéanamh a thitfidh de spúnóg cuir ar an ngrideal nó ar an bhfriochtán spúnóg boird san am é agus déan cócaireacht air le teas measartha ar feadh nóiméad ar gach taobh féadtar iad a chur ar fáil le bricfeasta gaelach bagún ispíní uibheacha agus putóg dubh friochta nó le hanlann úll tír in oileán na breataine móire is ea sasana béarla england coirnis pow sows is é sasana an tír is mó sa ríocht aontaithe tá sé ag críochantaíocht le halbain sa tuaisceart agus leis an mbreatain bheag san iarthar go hoifigiúil is cuid de é corn na breataine ach níl oileán mhanainn ná oileáin mhuir niocht suite i sasana is é sasana an náisiún is mó sa ríocht aontaithe fuair sé a ainm ó na sacsanaigh a chuir an tír ar bun thángadar go dtí an bhreatain ó mhór roinn na heorpa thugadar a dteanga leo go dtí an bhreatain an sacs bhéarla nó an béarla mar is gnách a thabhairt air anois scaipeadh teanga agus cultúr shasana ar fud an domhain le linn ré impireacht na breataine a mbíodh críocha ollmhóra faoi smacht aici i ngach mór roinn timpeall ar thrí chúigiú achair na breataine móire atá i sasana chomh maith le roinnt oileán eile de shaghas inis iocht agus na scillí chomh maith le bheith ag críochantaíocht leis an mbreatain bheag agus an albain tá sasana scartha ón fhrainc ag dorchla mara de chiliméadar agus tollán iarnróid á gceangailt idir folkestone agus calais tá cóstaí ar cheithre fharraige ag sasana ar an aigéan atlantach ar mhuir éireann ar an muir thuaidh agus ar mhuir niocht is iad felixstowe agus grimsby and immingham na poirt is mó i sasana is iad mí eanáir agus mí feabhra na míonna is fuaire an dara ceann go háirithe ar an gcósta fad is gurb í mí iúil an mhí is teo tá an fliuchras spréite ar fad na bliana cé go mbíonn an samhradh níos tirime go ginearálta ná an geimhreadh i measc na dtosca is tábachtaí ar aeráid shasana tá an chóngaracht atá aige leis an aigéan atlantach a dhomhanleithead tuaisceartach agus téamh na farraige i sruth na murascaille na tosca céanna a shocraíonn aeráid na héireann cé go bhfuil gach ceann acu beagán níos lú láidre is sa lake district san iarthuaisceart atá na háiteanna is fliche sa tír ó tosaíodhcáipéisí na haimsire is í c an teocht is airde ar a ndearnadh cuntas ar ú mhí lúnasa ag brogdale kent agus is í c an teocht is ísle ar ú mhí eanáir in edgmond shropshire is í londain an phríomhchathair cathair is mó shasana má thomhaistear de réir daonra sa líomatáiste faoi fhoirgnimh tá thart ar milliún duine inti ina diaidh tá manchain milliún birmingham milliún leeds milliún agus learpholl nó an ríocht aontaithe mar ghearrúchán i ndiaidh na réabhlóide tionsclaíochta bhí an ríocht aontaithe ag rialú ar impireacht coilíneach an ceann is mó a bhí ariamh sa stair thaifeadta tar éis próisis déchóilíneachta san ú haois d éirigh beagnach gach dúiche thar lear den impireacht seo neamhspleách di ina ainneoin sin tá tionchar chultúrtha shasana go leathan agus go domhain i gcuid mór acu go fóill is iad an st george s cross agus armas na three lions príomhshiombailí shasana úsáídtear siombailí eile freisin mar shampla an dair agus an rós is é lá naomh seoirse aibreán an lá náisiúnta is daonlathas parlaiminte de facto í an ríocht aontaithe a bhfuil sasana ina chuid de cé go bhfuil ceart de jure ag an mbanríon diúltú le dlí ar bith as an bparlaimint toisc go nglactar de réir a chéile nach gceadófaí leis an mbanríon diúltú le dlithe na parlaiminte i ndáiríre is féidir a mhaíomh gurb ag an bparlaimint amháin atá an chumhacht ardcheannasach sa ríocht aontaithe tá an tír neamhchoiteann ar an nós nach bhfuil bunreacht scríofa aici mar sin is féidir leis an bparlaimint dlí ar bith a athrú ach amháin le tromlach simplí i vóta parlaiminte tá parlaimintí cineachta ag tuaisceart éireann ag an albain agus ag an mbreatain bheag faoi réir dheireanach na parlaiminte in westminster ach níl a leithéid ag sasana féin is é an páirtí coimeádach an páirtí a fuair an méid is mó vótaí i sasana san olltoghchán is deireanaí ina dhiaidh sin bhí páirtí an lucht oibre an páirtí daonlathach liobrálach an páirtí glas agus pairtí an bhreatimeachta úsáideann an ríocht aontaithe córas vótála céad duine abhaile ina cuid olltoghchán ar fud toghcheantar a thoghann feisire amháin gach aon tugann sé seo buntáiste mór do na páirtithe móra i bpolaitíocht shasana i vótáil an bhreatimeachta sa bhliain ba é sasana an tír a vótáil ba mhó i bhfabhar an bhreatimeachta i measc ceithre náisiún na ríochta aontaithe de vótóirí i sasana thar n ais sa ríocht ar fad tá dhá chineál riaracháin áitiúla i sasana sna réigiúin níos tuaithiúla bíonn dhá leibhéal rialtais go ginearálta comhairlí contae taobh thuas agus comhairlí áitiúla fúthu sin sna réigiúin níos uirbí bíonn leibhéal amháin de ghnáth ar a dtugtar unitary authority údarás aonadach sna réigiúin níos tuaithiúla díobh sin nó borough buirg sna ceantair is uirbí ar fad ceaptar geilleagar shasana go ginearálta mar gheilleagar atá ag leanúint na heiseamláire angla shacsanaí mar an gcéanna le poblacht na héireann is éard is brí leis sin leibhéil ísle de rialacháin agus de chánacha agus beag seirbhísí á soláthar ag an earnáil phoiblí is é an punt steirlinn an t airgeadra oifigiúil i sasana bord turasóireachta teanór éireannach de chlú domhanda ba ea john mccormack meitheamh meán fómhair chuaigh a chuid amhránaíochta i gcion go mór ar an bpobal bhí cáil air mar gheall a ghuth láidir binn a chuid foclaíochta agus an smacht a bhí aige ar a anáil rugadh john francis mccormack in áth luain thosaigh sé ag canadh go gairmiúil i rinne sé méid mór taifeadadh ó ar aghaidh ba mhó an díol a bhí ar an sraith a rinne sé a thaifeadadh le victor talking machine company sna idí agus na í ná aon chinn eile cuireadh ar an raidió go rialta freisin é agus bhí sé i roinnt scannán i thóg sé saoránacht stáit aontaithe mheiriceá i bhronn an pápa píó xi an teideal cúnta air mar aitheantas ar an méid oibre ar rinne sé do ghrúpaí carthanacha caitliceacha ach mar shaoránach meiriceánach níor ceadaíodh dó aon teideal a ghlacadh ó rialtais nó ó eagair eachtracha d éirigh mccormack as an dtaifeadadh i agus cailleadh an bhliain dár gcionn i mbaile átha cliath é baineann an t alt seo le miotaseolaíocht na ngael bhí miotais dá gcuid féin ag na sean ghaeil agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na heorpa in airde réim na gceilteach ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe m sh lugh manannán mac lir bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le áit áirithe m sh crom dubh in éirinn is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta gaelacha a aithint lena chéad fhocal mar a leanas ó thaobh roinnt téacsanna de is deacair a rá cén cineál is ea iad mar shampala acallam agallamh sa chuid seo cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar dhéithe na ngael agus an tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón dindsenchas agus leabhar gabhála na héireann bréag stair na héireann atá sa leabhar gabhála a leagann síos sinsearacht na néireannach siar ó maois déantar cur síos ar na gcogaí idir na fir bolg agus tuatha dé danann sa cath maighe tuireadh agus tá an scéal cáiliúil clann lir mar pháirt den ghrúpa seo chomh maith creidtear go bhfuil eachtraí na rúraíochta suite timpeall tús ré na críostaíochta agus is i gcúige uladh agus i gcúige chonnacht atá na scéalta bunaithe i measc na gcarachtar is mó atá ann ná rí uladh conchúr mac neasa agus an sár laoch cú chulainn craobh de chuid na heaglaise críostaí agus cúige neamhspleách den chumann anglacánach is ea eaglais na héireann ordaithe ar bonn uile éireann tá sí ar an dara eaglais is mó ar an oileáin i ndiaidh na heaglaise caitlicigh románaigh mar an gcéanna leis na heaglaisí anglacánacha eile tá tréithe ón ré réamh reifirméisean coimeádta aici go háirithe a polaití easpagóideach cé go ndiúltaíonn sí príomhaíocht an phápa dar le cúrsaí diagachta agus liotúirge tá an chuid prionsabal den reifirméisean ach go háírithe iad siúd ar bhain leis an reifirméisean sasanach fograítear ag an eaglais go bhfuil sí caitliceach agus leasaithe mar an gcéanna i measc na heaglaise bíonn difríochta ann idir iad siúd atá níos tugtha don traidisiúin caitliceach eaglais ard agus iad siúd atá níos tugtha don tradisiúin leasaithe protastúnach eaglais ísil ar chúiseanna traidisiúnta agus stairiúla meastar gur eaglais protastúnach atá in eaglais na héireann tá an eaglais eagraithe i paróiste trí deoisí tá míle ball ann ar fud na héireann i dtuaisceart éireann agus i bpoblacht na héireann tá dhá chúige ag an eaglais ard mhacha agus baile átha cliath tugtar príomhach na héireann ar ardeaspag bhaile átha cliath agus príomhach uile éireann ar ardeaspag ard mhacha bhí eaglais na héireann aitheanta ag rialtas na breataine mar eaglais oifigiúil na héireann ó aimsir an tathleasú creidimh sa ú haois go dtí gur díbhunaíodh í sa bhliain ar an iúil rith parlaimint shasana an tacht chun eaglais na héireann a dhíbhunú cuireadh béim ó thús ar theanga na ndaoine a úsáid i searmanais agus i bpaidreacha dá bhrí sin rinneadh aistriúchán ar leabhar na nurnaithe coitianta agus ar an tiomna nua go gaeilge tá leabhar na nurnaithe coitianta ar fáil i ngaeilge i gcónaí agus rinne baill ghníomhacha na heaglaise an obair chun ábhar creidimh agus eile a sholáthar i ngaeilge ó thús chuir coslett ó cuinn aistriúchán nua den tiomna nua ar fáil i tá cumann fá choinne na gaeilge in eaglais na héireann cumann gaeilge na heaglaise tír bheag i murascaill na peirse nó na haraibe is ea cuáit bhí an rítheaghlach al sabah i gceannas ann faoi chosaint na breataine ó go dtí gur baineadh neamhspleáchas amach i tá teorainneacha aici leis an iaráic agus leis an araib shádach níl san achar iomlán ach ciliméadar cearnach níl abhainn ná loch ar bith sa tír agus is fásach beagnach cothrom an talamh ar fad ola éisc agus gás nádúrtha na príomhtháirgí tá timpeall de ola an domhain faoin talamh inti tá timpeall dhá mhilliún go leith duine ina gcónaí sa tír ach is eachtrannaigh níos mó ná a leath ríocht atá sa tír agus is é an t eimír jabir al ahmad al jabir al sabah atá i gcumhacht ó i leith cé go bhfuil parlaimint ann ní cheadaítear aon pháirtí polaitiúíl rinne an iaráic faoi cheannas saddam hussein ionradh ar an gcuáit sa bhliain ach ruaigeadh a chuid saighdiúirí nuair a chruinnigh comhghuallaíocht ollmhór faoi cheannas na stát aontaithe ar theorainn na haraibe sádaigh ceithre lá a mhair an cogadh a chuir fórsaí na hiaráice amach as an tír i mí feabhra b í an laidin an teanga a labhraítí i latium lazio fadó agus a chuaigh chun fairsinge sna sálaí ag saighdiúirí na himpireachta rómhánaí tháinig an teanga chun cinn i gceantar tíre na laidineach timpeall ar chathair na róimhe agus leathnaigh sí amach de réir mar a ghlac na rómhánaigh seilbh ar leithinis na hiodáile agus na tailte go léir timpeall ar an meánmhuir breacadh an teanga síos an chéad uair timpeall ar bliain r chr agus b aistriúcháin ón ngréigis a bhí sa chuid ba mhó de litríocht na laidine ar feadh tamaill fhada tugtar an tréimhse chlasaiceach ar na blianta rc ad nuair a bhí an impireacht in ard a réime san am sin a mhair scríbhneoirí cáiliúla ar nós cicearó caesar veirgil agus tacatas chomh maith leis an bhfile oivid san iarthar ghlac na críostaithe leis an teanga mar theanga liotúirgeach agus cuireadh an bíobla ar fáil as laidin is í an vulgáid an t aistriúchán laidine den bhíobla a bhí in úsáid ag an eaglais go dtí go ndeachaigh lucht an reifirméisin siar go dtí na foinsí gréigise agus eabhraise rinne manaigh ar fud na heorpa agus i dtíortha na meánmhara staidéar ar an teanga mar theanga labhartha áfach chuaigh athruithe difriúla i bhfeidhm ar an laidin i réigiúin éagsúla agus d iompaigh na canúintí ina dteangacha éagsúla ar a dtugtar teangacha rómánsacha an fhraincis an iodáilis an spáinnis an rómáinis an phortaingéilis agus mar sin de tá an laidin ina teanga oifigiúil sa vatacáin i gcónaí thairis sin craolann raidió na fionlainne nuacht as laidin gach seachtain ón mbliain ar aghaidh teanga tháite nó infhillte is ea an laidin cuirtear iarmhíreanna le tamhain na bhfocal chun inscne uimhir agus tuiseal a chur in iúl sna haidiachtaí na hainmfhocail agus na forainmneacha tá cúig dhíochlaonadh ag na hainmfhocail agus ceithre réimniú ag na briathra is iad sé thuiseal na n ainmfhocal ná ina theannta sin tá tuiseal áitreabhach ag roinnt ainmfhocal a úsáidtear lena léiriú cá bhfuil an duine nó an rud suite in áit an tuisil seo áfach is gnách dul i dtuilleamaí réamhfhocail éigin ar nós in a éilíonn go n úsáidfear an tuiseal ochslaíoch ar a lorg iarsma seanársa ón bprótatheanga ind eorpach is ea an t áitreabhach agus ní féidir de ghnáth ach logainmneacha a dhíochlaonadh san áitreabhach fiú i laethanta na laidine clasaicí bhí daoine ann nach mbacfadh leis an áitreabhach ar aon nós an timpire ágastas mar shampla agus iad ag scríobh in rm in áit rmae sa róimh ceann de na teangacha iodálda is ea an laidin agus í á scríobh leis an aibítir laidineach atá bunaithe ar an aibítir shean iodálda as an aibítir ghréagach a d eascair an aibítir sin creidtear gur tháinig an laidin nó an chanúint iodálda go dtí latium thart ar ocht nó naoi gcéad bliain roimh bhreith chríost aduaidh a tháinig lucht labhartha na laidine agus mar sin d fhág na teangacha ceilteacha agus an eatrúiscis seanteanga neamh ind eorpach na hiodáile a sliocht ar an laidin is sine dá bhfuil ann scríobhadh an chuid is tábhachtaí de litríocht na laidine sa teanga shaorga ealaíonta ar a dtugtar an laidin chlasaiceach b iad an dá chéad bliain timpeall ar bhreith chríost ré órga na laidine clasaicí san am céanna bhí an chosmhuintir ag labhairt gnáthchaint laidine a bhí sách difriúil leis an teanga chlasaiceach ó thaobh na gramadaí agus an stór focal de scoláire teangeolaí agus sagart ba ea an tollamh cosslett ó cuinn feabhra nollaig rugadh cosslett ó cuinn i ndoire eachaidh contae aontroma ba é charles edward uin reachtaire dhoire achaidh a athair agus ba í edith isobel wadell a mháthair bhí beirt deirfiúracha aige bhí sé ar scoil i ngráinseach na morna i gcontae an dúin ó chuaigh sé go dtí coláiste campbell béal feirste agus ina dhiaidh go dtí coláiste na tríonóide i mbaile átha cliath fuair sé an chéim bd bachelor of divinity i cara leis sa choláiste seoirse mac canna a mhúscail a shuim sa ghaeilge thug sé faoi staidéar a dhéanamh ar ghaeilge uladh agus is minic a bhíodh sé in oileán ghabhla agus sna doirí beaga d fhoilsigh sé ailt in éigse ar chaint reachlainn agus ar shampla de ghaeilge chill chainnigh rinne deagánach de sa bhliain agus é ag obair i mbéal feirste agus in inis eoghain fuair ó cuinn béaloideas ó sheanchainteoirí dúchais agus bhailigh ábhar i dtoraigh agus in árainn mhór ó amach bhí postanna aige ina lán áiteanna ar fud na héireann agus ceapadh é ina chanónach de chuid ardeaglais phádraig i d éirigh sé as an ministreacht sa bhliain ceapadh ó cuinn ina ollamh le gréigis an bhíobla i gcoláiste na tríonóide sa bhliain is dóigh gurb é an saothar is mó dá chuid tiomna nua ár dtiarna agus ár slánaitheora íosa críost a d aistrigh sé ón standard revised version agus ón ngréigis d fhoilsigh sé dánta in comhar agus foilsíodh dán fada leis slánú an tsalachair sa bhliain d aistrigh ó cuinn leagan béarla de cúirt an mheán oíche the midnight court a new translation agus de dhánta sheáin uí ríordáin in the pleasures of gaelic poetry seán mac réamoinn d aistríodh sé ábhar ó spáinnis agus ó theangacha eile freisin ó cuinn cosslett in tá scéal a bheatha scríofa ag risteárd ó glaisne cosslett ó cuinn tiomna nua ár dtiarna agus ár slánaitheora íosa chríost cumann gaelach na heaglaise i gcomhar leis an hibernian bible society duine aithnidiúil ar son neamhspleáchas na héireann ab ea theobald wolfe tone meitheamh samhain ar a dtugtar wolfe tone go minic nó bhulbh teón ar uairibh ba phríomhphearsa réabhlóideach é agus ceann de bhunaitheoirí cumann na néireannach aontaithe bhí sé mar cheannaire ar éirí amach na héireann feictear air mar athair an phoblachtánachais in éirinn saolaíodh theobald wolfe tone i mí an mheitheamh ba de shliocht clann protastúnach francach é a theith go shasana ón ngascogne sa ú aois chun géarleanúint ar bhonn reiligiúin a sheachaint shochraigh brainse den chlann i mbaile átha cliath sa ú aois ba dhéantóir cóiste de chuid eaglais na héireann é a athair peter tone bhí feirm aige gar do na solláin i gcontae chill dara tháinig máthair theobald ó chlann ceannaí caitliceach a d athraigh go phrotastúnachas tar éis gur rugadh theobald ba chaptaen é a sheanathair ar thaobh a mháthar ar long thrádála sna hindiacha thiar baisteadh é mar theobald wolfe tone in onóir ar a athair baistí theobald wolfe ón halla dubh contae chill dara col ceathar ar arthur wolfe ú viscount kilwarden mar sin fein creidtear go leathan gur mac theobald wolfe é tone agus más an rud é go raibh sin fíor ba leath dearthar é ar an bhfile charles wolfe i fuair tone post mar thionchascóir ar anthony and robert leath dhearthaireacha ar richard martin teachta pharlaiminte i ngaillimh a thug tacaíocht go fuascailt na gcaitliceach thit tone i ngrá le bean chéile martin ach níor tháinig aon rud as i rith an tréimhse seo bhí sé ag smaoineamh faoi ghairm sna healaíona mar aisteoir rinne tone staidéar ar dlí i gcoláiste na trínóide i mbaile átha cliath áit a bhí sé gníomhach i gcumann stair an coláiste club díospóireachta agus tógtar é mar reachtaire ar an gcumann i fuair sé céim ba i feabhra cáiligh tone mar abhcóide i king s inn agus é agus d fhreastal sé ar óstaí na cúirte i londain mar dhalta d éalaigh sé le martha witherington iníon le william agus catherine witherington née fanning as baile átha cliath d aistrigh sí a ainm go matilda mar a d iarr tone uirthi bunaitheoir chumann na néireannach aontaithe ab ea tone chaith sé tamall mar mhac léinn i gcoláiste na tríonóide baile átha cliath agus cháiligh mar dhlíodóir ina óige theastaigh uaidh coilíneacht a bhunú san aigéan ciúin ach ní raibh duine ar bith sásta tacú leis dhírigh sé ar pholaitíocht na héireann ansin agus bhí an éileamh ar na paimphléidí a scríobh sé faoi chás na tíre lena linn bhí an poblachtánachas ag teacht chun cinn ag an am agus preispitéirigh chúige uladh go háirithe ag teacht faoi thionchar réabhlóid na fraince bhí tone ag agairt ar chaitlicigh protastúnaigh agus easaontóirí teacht le chéile chun poblacht a bhunú in éirinn agus sa bhliain i gcomhar le thomas russell agus napper tandy agus daoine eile chuir sé cumann na néireannach aontaithe ar bun de réir a chéile tháinig baill na heagraíochta ar an tuairim nach raibh réiteach ar bith ar chás na héireann ach poblacht neamhspleách a bhunú le fórsa agus tosaíodh ar chraobhacha den eagraíocht a bhunú ar fud na héireann ceapadh tone ina rúnaí lánaimseartha ar choiste na gcaitliceach in earrach na bliana agus bhí sé i mbun feachtais chun cliarscoil a bhunú in éirinn ionas go mbeadh sagairt na tíre á n oiliúint ina dtír féin de réir mar a chonacthas nach ngéillfeadh rialtas na breataine d éileamh na néireannach aontaithe chuathas i muinín na réabhlóideach sa fhrainc iarradh ar na francaigh fórsaí a chur go héirinn chun an réabhlóid a chur i gcrích fuair na húdaráis amach go raibh an chomhcheilg seo ar bun agus gabhadh cuid mhaith de cheannairí na néireannach aontaithe tugadh cead do tone an tír a fhágáil agus d imigh sé lena chlann go philadelphia sna stáit aontaithe ar feadh tamaill ach níor thaitin na meiriceánaigh leis ní raibh i washington dar leis ach high flying aristocrat agus ní raibh na meiriceánaigh chomh ceanúil ar an daonlathas agus a mhaígh siad dar leis chuaigh tone go páras chun an stiúrthóireacht a spreagadh chun ionradh a dhéanamh ar éirinn sheoil cabhlach mór le fear as calafort brest ach theip go tubaisteach ar an iarracht teacht i dtír i gcuan bheanntraí i chaith tone tamall ina oifigeach in arm na fraince agus rinne sé cúpla iarracht eile ionradh a eagrú i gcomhar leis na francaigh agus na hollannaigh thosaigh éirí amach na néireannach aontaithe in éirinn i agus tone thar sáile agus arís rinne sé a dhícheall chun ionradh francach a eagrú cuireadh fórsa beag go maigh eo faoi cheannas humbert ach bhí formhór na tíre ceansaithe ar arm na breataine faoin am sin agus níor mhair an feachtas sin i bhfad chuaigh tone é féin le cabhlach beag go loch súilí ach chloígh cabhlach na breataine go héasca é agus gabhadh tone daoradh chun báis é ach ghearr sé a scornach le scian póca ar an samhain tháinig sé slán as agus dúirt sé is cosúil i m sorry i ve been so bad an anatomist ach fuair sé bás i bpríosún cúpla lá ina dhiaidh sin ar an samhain tháinig ionfhabhtú air b fhéidir bhí an tionchar ag scríbhinní agus gníomhartha wolfe tone ar ghluaiseacht na saoirse agus na poblachta in éirinn ó lá a bháis is ranna stairiúla agus cultúrtha d albain iad contaetha traidisiúnta na halban ní ag an am céanna a tháinig na teorainneacha go léir ann mar shampla níor tharraing cromba a theorainn stairiúil air féin go dtí an bhliain rinneadh ros agus cromba a riaradh le chéile mar ros agus cromba seachas na ranna seo bhí contaetha cathartha ann ar feadh na céadta bliain nuair a cuireadh comharlaithe contae ar bun in albain sa bhliain bunaíodh iad ar na contaetha traidisiúnta tugadh blúirí scaipthe le chéile agus cuireadh ros le hiarsmaí chromba le ros agus cromba a chumadh malairt ainmneacha is é dún éideann béarla agus albainis edinburgh gaeilge na halban dn ideann príomhchathair na halban agus an dara chathair is mó tá dún ar chnoc ard os cionn an bhaile áit a bhfuil iarsmalann míleata inniu uirthi tá suíomh an rialtais arís i ndún éideann ó athbhunaíodh parlaimint na halban le féinrial teoranta a thabhairt don tír is é suite i gcomhairle cathair dhún éideann ba é dún éideann a príomhchathair i bhfad roimh an acht aontais le sasana i ach lean neamhspleáchas áirithe in albain i gcúrsaí dlí agus oideachais go háirithe is daoine gairmiúla iad de mhuintir dhún éideann an céatadán is airde sa ríocht aontaithe ainmníodh dún éideann mar an mórchathair is iomaíche sa ríocht aontaithe sa ú aois bhí clú agus cáil ar gheilleagar dhún éideann mar gheall ar bhaincéireacht foilsitheoireacht agus grúdaireacht sa lá atá inniu ann tá an geilleagar bunaithe go príomha ar sheirbhísí airgeadais taighde eolaíoch ardoideachas agus turasóireacht i mí an mhárta ba é an leibhéal dífhostaíochta sa chathair ná figiúir atá measartha íseal bíonn an leibhéal dífhostaíochta i ndún éideann níos ísle ná an meán náisiúnta i gcónaí is é sin is é dún éideann an cathair is mó a thugann turasóirí cuairt air sa ríocht aontaithe i ndiaidh londain bunchloch an gheilleagair is ea í an bhaincéireacht ar feadh os cionn bliain ó bhunaíodh banc na halban bank of scotland in is mar gheall ar an earnáil shéirbhísí airgeadais gurb é dún éideann an dara lárionad airgeadais is mó de chuid na ríochta aontaithe d oscail royal bank of scotland ceanncheathrú idirnáisiúnta nua in iarthar na cathrach i chomh maith leis sin tá ceanncheathrúna eile suite i ndún éideann ar nós virgin money tesco bank tsb bank agus sainsburys bank imríonn turasóireacht tionchar mór ar an gheilleagar sa chathair chomh maith mar láithreán oidhreachta domhanda tugann turasóirí cuairt ar áiteanna ar nós caisleán dhún éideann an tseanbhaile agus an nuabhaile tagann borradh ar leith ar líon na dturasóirí gach bliain i mí lúnasa le linn fhéilte dhún éideann meallann na féilte sin milliún turasóir chuig an chathair agus saothraíonn siad os cionn milliún don gheilleagar áitiúil is é dún éideann lárionad chóras rialtais na halban agus de bharr sin tá ról lárnach ag an earnáil phóiblí i ngeilleagar na cathrach tá cuid mhór de ranna rialtais na halban suite sa chathair fostóirí suntasacha is ea iad nhs agus an rialtais áitiúil in iomlan eaglais albain caitliceach rómhánach chríostaí eile moslamach reilgiún eile gan reiligiún not stated is í glaschú gaeilge na halban glaschu an chathair is mó in albain ceantar mór tionscail a bhí ann tráth tá cáil ar ollscoil ghlaschú i go leor disciplíní acadúla ba i nglaschú freisin a thosaigh an dearthóir charles rennie mackintosh a aistear tá dhá fhoireann sacair ghairmiúla cháiliúla i nglaschú mar atá glasgow celtic agus glasgow rangers agus seachas an choimhlint nádúrtha a thagann lena leithéid de chomórtas bíonn aighneas idir lucht leanúna rangers agus a mbunús protastúnach agus oráisteach agus iadsan a luíonn le celtic agus a mbunús caitliceach sa bhliain bhí duine den daonra ábalta gaeilge na halban a labhairt i gcathair glaschú bhí duine ábalta gaeilge na halban a labhairt i mórcheantar ghlaschú tá stiúideo ag bbc alba agus radio nan gidheal sa chathair na haon stiúideonna gidhlig taobh amuigh den ghidhealtachd tá craobh de chonradh na gaeilge i nglaschú atá ag dul go láidir le thart fá ciad bliana anuas cuireann sé ar dóigh ranganna gaeilge agus imeachtaí soisealta tá nasc láidir idir glaschú agus tír chonaill go háraithe cuid mhór de dhaoine ag bogadh anonn agus anall go minic nrnberg an ghearmáin rostov na donu an rúis dalian an tsín havana cúba torino an iodáil marseille an fhrainc lahore an phacastáin beitheal an bruach thiar cluiche foirne atá san iomáint nó iománaíocht ina mbaintear feidhm as maide ar a dtugtar camán agus liathróid ar a dtugtar sliotar tá bunús réamhstairiúil ag an spórt a imrítear in éirinn don chuid is mó agus deirtear go bhfuil sé ar cheann de na cluichí foirne is sciobthaí ar domhan ceann de na cluichí gaelacha atá ann agus is é an cumann lúthchleas gael a reachtálaíonn an spórt tugtar an chamógaíocht ar an leagan den chluiche a imríonn mná is é cuspóir an chluiche ná níos mó pointí a bhaint amach ná an taobh eile déantar pointe nuair a thiomáintear an sliotar idir chuaillí an taoibh eile tá trastomhas mm orlach ag an sliotar agus tá sé clúdaithe le leathair déanta as adhmad na fuinseoige tá an camán idir orlach i leith le ceann leata ar a dtugtar bas tá an bas níos mó ar chamán an chúl báire chun é a bheith ábalta an sliotar a stopadh nuair a bhuailtear an sliotar is féidir é a thiomáint ag km h agus suas go m ar fhad tá baint ag an iomáint le camanachd nó iomain shinty i mbéarla cluiche a imrítear don chuid is mó in albain tá réimse leathan ainmneacha a thugtar ar an gcluiche sa ghaeilge tá an pháirc imeartha méadar slat ar fhad le péire cuaillí ar gach taobh tá cuma h ar na cuaillí ar nós cuaillí rugbaí ach tá líon ag a mbun mar atá i sacar tá na cuaillí méadar slat óna chéile agus tá an cuaille trasna méadar dtroigh os cionn na talún tá línte trasna na páirce ag méadar méadar agus méadar ó na cúl línte is í an pháirc imeartha céanna a úsáidtear i bpeil ghaelach tá cúig imreoir déag i ngach foireann agus úsáidtear an leag amach céanna i gcónaí tá cúl báire amháin uimhir seisear cosantóir uimhreacha beirt imreoir lar páirce uimhreacha agus agus seisear ionsaitheoir uimhreacha bíonn an cúl báire gléasta i ndath difriúil ó na himreoirí eile tá cúigear fear ionaid déag uimhreacha agus ar aghaidh agus is féidir cúigear a úsáid in aon chluiche amháin chun an sliotar a bhogadh ó áit amháin go dtí áit eile is iad na rudaí atá ceadaithe ná is iad na rudaí nach bhfuil ceadaithe ná déantar pointe nuair a thiomáintear an sliotar idir chuaillí an taoibh eile buaitear cúl le luach trí phointe nó cúilíní nuair a chuirtear an sliotar faoin gcuaille trasna léiríonn an moltóir brat glas nuair atá cúl déanta buaitear pointe amháin cúilín nuair a chuirtear an sliotar thar an trasnán agus taispeánann an moltóir brat bán taispeántar na scóranna san fhormáid cúl cúilíní mar shampla i gcás cluiche ceannais craobh iomána sinsearach na héireann b é an toradh deiridh cill chainnigh corcaigh bhí an bua ag cill chainnigh lé trí chúilín roghnaíodh foireann na mílaoise sa bhliain as na h imreoirí is fearr a d imir an spórt idir agus an bhliain b iad an clg agus na h iriseoirí spóirt a roghnaigh an fhoireann is ar an ú de mhí na nollag atá féile mhuire gan smál nó féile ghiniúint gan smál na maighdine muire de réir sin rugadh an mhaighdean mhuire gan pheaca agus spáráladh muire ó mhallacht ádhaimh tugann críostaithe onóir do mhuire toisc gurb í máthair íosa í cruthaíodh muire saor ó pheaca ar bith ón gcéad nóiméad dá marthain ciallaímid leis an deastógáil gur tugadh muire isteach i nglóir na bhflaitheas idir chorp agus anam tar éis a báis d fhógair an pápa pius ix an ghiniúint gan smál mar dhogma i dúirt an mhaighdean ghlórmhar le naomh bernadette bernarde soubirous ar an márta is mise an ghiniúint gan smál sa bhliain rinne an naomh barney solanus casey nóibhéine mar ullmhúchán d fhéile ghiniúint gan smál na maighdinele cead a oide faoistine ghlac barney móid phríobháideach gheanmnaíochta tar éis dó an mhóid a ghlacadh chuaigh barney ar a ghlúine ag paidreoireacht agus bhraith sé go daingean go raibh an mhaighdean mhuire taobh leis agus dúirt sé leis téigh go detroit bhí an dr helmut josef michael kohl ina sheansailéir ar an ngearmáin ó go dtí i ndiaidh an bháis dúirt jean claude juncker an méid seo ní hé amháin gur cheann urra aontacht na gearmáine a bhí in helmut kohl rinne sé a chion cion níos mó ná a rinne daoine eile chun stair na heorpa agus geografaíocht na heorpa a thabhairt chun réitigh le chéile rugadh kohl i ludwigshafen na gearmáine ar an aibreán agus shíothlaigh sé ar meitheamh in oggersheim sa ghearmáin bhí kohl páirteach sa dara cogadh domhanda agus é fós ina dhéagóir chuaigh kohl le polaitíocht go luath ina shaol agus bhí ina bhall den pháirtí críostaí daonlathach ó ghnóthaigh sé céim dochtúra sa stair tar éis tamall a chaitheamh i bpolaitíocht stáit toghadh é chuig an pharlaimint fheidearálach bhí sé ina cheannaire ar an bhfreasúra ó ar aghaidh tar éis vóta mímhuiníne sa seansailéir helmut schmidt rinneadh seansailéir de kohl cé go raibh na meáin chumarsáide ag magadh faoi agus go raibh freasúra láidir ina choinne bhí tréimhse cumhachta níos faide ag kohl mar sheansailéir ná mar a bhí ag duine ar bith sa ghearmáin ó aimsir otto von bismarck d fhan sé i gcumhacht go dtí gur bhuaigh an páirtí daonlathach sóisialta toghchán na bliana cuimhneofar ar helmut kohl mar gheall ar athaontú na gearmáine a tharla le linn a thréimhse in oifig nuair a theip ar an gcumannachas in oirthear na heorpa bhí scannal mór airgeadais ann áfach tar éis dó éirí as oifig rud a fhágann smál ar a cháil mar pholaiteoir ilchríoch atá timpeall ar an pól theas is ea an antartaice milliún bliain ó shin bhí an antartaice i lár sár ilchríche a dtugtar gondwana anois uirthi milliún bliain ó shin thosaigh an ilchríoch sin ag dealú ó chéile go ndearnadh na hilchríocha atá anois ann agus iad ag scaradh go mall lena chéile ar dhroim na leac teicteonach rud a lean ar feadh milliún bliain is mór an t eolas atá le fáil ó charraigeacha agus ó iontaisí na hantartaice agus rian na seanaeráidí teo agus an tseanfhásra thiubh go soiléir orthu d fhuaraigh an antartaice nuair a thosaigh an sruth im mholach ag dul i gceann siúil agus sin mar atá an scéal inniu tá an spéis atá ag daoine san antartaice ag méadú ón ú haois i leith bhí an bhreatain agus an rúis ag déanamh taiscéalaíochta ann i dtús na haoise sin agus ba é an tioruach roald amundsen an chéad duine a shroich an pol theas féin rinne seacht dtír éileamh ar limistéir ann éileamh nár réitíodh riamh ach tá conradh i bhfeidhm ó i leith chun bun dleathach a chur le ghnó na dtíortha a bhfuil bunáiteanna acu ar an ilchríoch tá an ilchríoch milliún m ar leithead ní raibh daoine ina gcónaí go buan sa réigiún seo riamh ach is iomaí stáisiún taighde atá ann anois ag seo cuid de na tíortha a bhfuil baint acu leis an antartaice an airgintín an astráil an bheilg an bhrasaíl an bhulgáir an tsile an tsín an fhionlainn an fhrainc an ghearmáin an india an iodáil an tseapáin an chóiré theas an ísiltír an nua shéalainn an pholainn an rúis an afraic theas an ríocht aontaithe stáit aontaithe mheiriceá is fada an antartaice á hiniúchadh ag na heolaithe de bharr a ndéanann sí de léiriú ar réanna geolaíocha eile agus ar a bhféadfadh a bheith i ndán dúinn san am atá le teacht go háirithe i ngeall ar athrach na haeráide chomh maith leis sin tá fonn ar a lán tíortha dul ar thóir mianraí sa réigiún rud ar mór an t ábhar conspóide é faoi láthair meallann an antartaice a lán turasóirí déantar iarracht ar gan díobháil ar bith a dhéanamh don timpeallacht ach ní leithne an t aer ná an timpiste ó thaobh na staire de athraíonn daoine cibé rúd a mbaineann siad dó agus is minic a mhilleann siad é is cinnte go bhfágfaidh an t athrach aeráide a rian ar an antartaice go léir ní fios fós céard a tharlóidh má chuirtear ladar go díreach sa mhias níl aon áit is fuaire ná an antartaice ar iúil thit an teocht go dtí céim c de réir mar a thomhais stáisiún vostok na rúise í níl aon ilchríoch is tirime ná an antartaice ach oiread ní fhaigheann fásaigh theo an domhain níos mó báistí ná í agus tá sí ar an ilchríoch is airde agus is gaofaire is mór an tábhacht atá leis na sonraí aeráide a bhailíonn stáisiúin thaighde san antartaice agus in áiteanna atá gar di agus ríomhshamhlacha á ndéanamh chun athrach aeráide a thuar tosaíonn na hoighearshruthanna ar an taobh istigh den ilchríoch agus imíonn leo go han mhall i dtreo an chósta chomh mall sin go mb fhéidir go dtógfadh sé na mílte bliain ar an oighear ciumhais na farraige a bhaint amach is é oighearshruth lambert an ceann is mó dá bhfuil ann agus é cm ar leithead agus cm ar fad an t oighearshruth is mó ar domhan cuireann áilleacht agus méid na gcnoc oighir iontas i gcónaí ar dhaoine agus is baol do longa anois féin iad níl an mhórchuid de na hoighearshruthanna chomh dlúth iontu féin leis an oighear glan toisc go bhfuil beagán aeir istigh iontu ar bharr na n oighearshruthanna táblacha tá sraith sneachta bhrúite atá tiús m inti nó os a chionn ach níl an sneachta sin chomh dlúth le hoighear glan ach oiread sa gheimhreadh reonn cuid mhaith den fharraige timpeall na hantartaice agus téann uisce an fhuar síos sa duibheagán áit a dtéann sé i bhfeidhm ar shruthanna na n aigéan téann an t oighear go mór i bhfeidhm ar an atmaisféar freisin agus oibriú na n aigéan á mhaolú aige bacann sé malartú na ngás ocsaigin dé ocsaíd charbóin gal uisce agus eile agus bíonn sé ina insliú idir an fharraige agus an atmaisféar is lú an méid teasa a chailleann an t uisce chomh maith leis sin frithchaitheann an t oighear solas agus teas na gréine is lú an salann atá san oighear mara ná mar atá sa sáile agus an salann nach bhfuil gafa ag an oighear méadaíonn sé salandacht agus dlúithe na farraige is féidir leis seo dul i bhfeidhm ar chomhiompar agus ar ghluaiseacht an uisce agus cothaithigh a thabhairt aníos nuair a leánn an t oighear san earrach scaoileann sé uisce níos glaine uaidh ag cruthú sraith dhaingean uachtarach nach mbíonn chomh goirt sin tá mórán algae istigh san oighear nó thíos faoi agus borraíonn siad sa tsraith ghlanuisce a thagann ann agus an t oighear ag cúlú sa samhradh itheann cril an fíteaphlanctan atá ag brath ar an oighear mara agus bíonn an chril á hithe ag míolta móra ag rónta ag piongainí agus eile síolraíonn roinnt rónta agus piongainí ar an oighear agus is féidir leis a bheith ina áit dhídine acu ní bhíonn ach an chuid is lú den oighear daingean an chuid is gaire don tír oighear briste is mó a bhíonn ann é ina ngrúim de gach saghas agus iad ag méadú i gcónaí is minic a bhíonn stráicí d fharraige ghlan eatarthu tá an taigéan antartach lán de bheatha péisteanna ollmhóra portáin mhóra damháin mhara atá chomh leathan le mias tá an seilide snámha limacina helicina ann agus toirt pónaire ann tá dreancaidí feoiliteacha ann míolta móra críona seilidí glébhuí agus spúinsí feoiliteacha agus pelagonemertes rollestoni ainmhí trédhearcach a bhfuil a ghoile buí spréite ina gcraobhacha ag cothú gach cuid dá chorp in áiteanna tá gach orlach den ghrinneall ceilte ag rudaí beo is iad na rudaí beo is fearr a thugann léargas ar athrú timpeallachta dála aicídiú na farraige tarlaíonn sin de bharr méadú dé ocsaíde carbóin san aer rud a bhacann fás na gcnámh tá taighde á dhéanamh ar an ngaol atá idir na rudaí beo san fharraige éadomhain agus rudaí eile atá ina gcónaí sna hísleáin is doimhne deirtear go ndearna speicis dhifriúla imeascadh de bharr leathnú agus chúlú an oighir sna réanna a chuaigh thart fáisceadh mórán speiceas tuaisceartach as an aigéan antartach de bharr theacht agus imeacht na n oighearshruthanna ar feadh na milliún bliain is féidir mórán saghsanna ochtapas a rianú siar go dtí sinsear antartach tá an chosúlacht idir speicis áirithe sa mhol thuaidh agus sa mhol theas agus tá an dna á scagadh lena fháil amach an ionann iad speicis éigin atá scoite amach ó chéile anois agus an mbíonn speicis éigin ag imeacht idir an dá mhol fós sna sruthanna doimhne idir an dá linn tá a lán speiceas agus a lán ainmhithe gan chnámh droma san áireamh ag tabhairt a n aghaidhe ar na moil ar thóir uisce níos fuaire ach ní thig leis na speicis atá ann cheana a mhalairt d áit a fháil agus beidh na gnáthóga féin ag athrú tá fianaise ann nach féidir leis na hainmhithe úd maireachtáil má mhéadaíonn teocht an uisce atá an fhuar faoi láthair níos mó ná cúpla céim sna caoga bliain seo caite d éirigh an teocht timpeall c beidh an chril i mbaol mar nach féidir leo pórú agus an t uisce ró the rud a laghdóidh cothú na míolta móra agus eile a itheann iad cúis imní eile is ea na speicis neamhdhúchasacha a d fhéadfadh an taigéan antartach a bhaint amach ar longa agus an fharraige á téamh ba scríbhneoir éireannach é seán ó lúing a rugadh i mbaile an fhirtéirigh contae chiarraí sa bhliain fuair a chuig meánoideachais i gcill airne agus rinne staidéar ar laidin agus gaeilge i gcoláiste na hollscoile baile átha cliath chaith sé tamall mar mhúinteoir agus bhí an stair ar cheann de na hábhair a mhúin sé mhéadaigh a spéis sa stair agus rinne sé taighde ar shaol chuid de thírghráthóirí móra na héireann john devoy ó donnabháin rosa agus art ó gríofa go háirithe foilsíodh na beathaisnéisí a scríobh sé fúthu seo chomh maith le cuntas ar thréimhse a chaith sé ag obair sa bhruiséal don rannóg aistriúcháin áit a raibh sé ag obair tar éis dó éirí as an múinteoireacht fuair sé bás sa bhliain ba é cearbhall ó dálaigh cúigiú huachtarán na héireann feabhra márta bhí sé ina uachtarán ar an gcúirt uachtarach agus ina bhreitheamh i gcúirt bhreithiúnais na gcomhphobal eorpach sular ceapadh ina uachtarán é rugadh cearbhall ó dálaigh i mbré contae chill mhantáin duine de cheathrar clainne a bhí ann mac le siopadóir gan mórán suime sa pholaitíocht bhí deartháir ní ba shine aige aonghus agus beirt dheirfiúr ní b óige úna agus nuala d fhreastail sé ar scoil náisiúnta naomh crónán agus é ina mhac léinn ag ollscoil na héireann baile átha cliath bhí sé ina reachtaire ar an gcumann gaelach agus ar an gcumann liteartha agus stairiúil sa choláiste ar ball ceapadh ina eagarthóir gaeilge é le scéala éireann aisteoir díograiseach a bhí ann ina luathshaol eisean agus dlúthchara dó cyril cusack nuair a shroich an scannán de chuid disney darby o gill and the little people na pictiúrlanna in éirinn rinne an bheirt acu agóid le chéile mar gheall ar an droch steiréitíopa d éireannaigh a bhí curtha i láthair fuair sé bás an márta tacadóir tiomanta de fhianna fáil i gcónaí a bhí ann agus chuaigh sé i mbun oibre ar fheidhmeannas náisiúnta an pháirtí sna idí agus céim bainte amach aige ón ollscoil ceapadh ina ard aighne é i an ceann ab óige ag an am agus éamon de valera ina thaoiseach chaith sé dhá théarma sa phost idir agus arís idir chuir sé a ainm isteach mar iarrthóir le haghaidh toghchán dála agus seanaid araon ach theip ar an dá iarracht rinne breitheamh de sa chúirt uachtarach i bhí sí ina phríomh bhreitheamh agus ina uachtarán ar an gcúirt uachtarach ó go d éirigh sé ina bhreitheamh ar an gcúirt bhreithiúnais an aontais eorpaigh an chéad breitheamh na héireann sa chúirt sin fuair ó dálaigh stádas don ghaeilge mar theanga oifigiúil de chuid na cúirte nuair a chuaigh éire isteach san aontas ar eanáir rinneadh uachtarán na héireann ar nollaig an rud is tábhachtaí agus is measa bhí an taire ag labhairt os comhair oifigeach airm na héireann i muileann gcearr an deireadh fómhair d éirigh ó dálaigh as oifig mar uachtarán nuair nár ghlac an taoiseach liam mac cosgair le héirí as oifig donegan polaiteoir éireannach ab ea seán tomás ó ceallaigh lúnasa samhain bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí shinn féin agus bhunaigh sé chomh maith an páipéar the nation bhí sé ina bhall de bhárdas bhaile átha cliath ó go dtí toghadh go dáil éireann é i agus bhí sé ina theachta dála go dtí bhí sé ina cheann comhairle sa chéad dáil idir agus bhí sé ina leas uachtarán ar rialtas an tsaorstáit ó go dtí ina aire rialtas áitiúil agus sláinte poiblí ina thánaiste agus ina aire airgeadais toghadh é mar uachtarán na héireann i fuair sé bás ar an samhain rugadh seán t ó ceallaigh i gcathair bhaile átha cliath sa bhliain ar shráid capel i dtuaisceart na cathrach d fhreastal ar scoil na mbráithre críostaí ar shráid richmond sa bhliain ghlac sé post mar chúntóir leabharlainne sóisir i leabharlann náisiúnta na héireann sa bhliain chéanna chuaigh sé isteach i gconradh na gaeilge bhí sé ina bhall den bhord rialaithe sa bhliain agus sa bhliain bhí post an ard rúnaí bainte amach aige ghlac ó ceallaigh áit i shinn féin díreach tar éis é a bhunú mar pháirtí dé mhonarcachta caipitleach sa bhliain rinneadh rúnaí oinigh de i post a choinnigh sé go dtí sa bhliain toghadh é go bárdas bhaile átha cliath áit ina fhan sé go dtí i mí márta na bliana chuaigh ó ceallaigh ar thuras go dtí cathair nua eabhraic chun pleananna don éirí amach a bhí déanta ag óglaigh na héireann a chur i bhfios do clann na ngaedheal cheap pádraig mac piarais é ina chaptaen foirne chun a bheith réidh nuair a bhrisfeadh an troid amach tar éis éirí amach na cásca sa bhliain gabhadh scaoileadh saor agus ath ghabhadh ó ceallaigh d éalaigh sé as choinneáil i fairfield sa ríocht aontaithe agus d fhill sé abhaile bhuaigh ó ceallaigh suíochán in olltoghchán na breataine sa bhliain dhiúltaigh sé an suíochán i westminster a ghlacadh mar a rinne na baill ar fad ó shinn féin ina áit bhunaigh siad parlaimint nua i mbaile átha cliath ar a tugadh dáil éireann uirthi sa chéad dáil roghnaíodh ó ceallaigh mar cheann comhairle an chéad cheann nua aimseartha i stair na héireann ina theannta sin chuaigh sé i mbun oibre mar thoscaire ón bpoblacht éireannach nua ag iarraidh aitheantais a fháil ón bpobal idirnáisiúnta ag an gcomhdháil síochána i versailles ba dlúthchomhlach é ó ceallaigh de héamon de valera a bhí ina uachtarán ar dháil éireann idir mí aibreáin agus mí lúnasa agus uachtarán na poblachta idir mhí lúnasa agus mí eanáir bhí an bheirt in aghaidh an conradh angla éireannach a bhí sínithe ag an dhá rialtas i mí na nollag nuair a d éirigh de valera as uachtaránacht na poblachta ar eanáir tháinig ó ceallaigh ar ais ó pháras ag lorg comhréitithe a thabharfadh an post ar ais dó dhiúltaigh de valera glan dó níor thaitin an smaoineamh leis agus seoladh díreach ar ais go páras é coinníodh ó ceallaigh faoi ghlas go dtí mí na nollaig nuair a bhí an cogadh cathartha ar siúl chaith sé an dá bhliain ina dhiaidh sin ag obair mar thoscaire chuig na stáit aontaithe nuair a shiúil de valera amach as sinn féin sa bhliain chun a pháirtí poblachtach féin fianna fáil a bhunú lean ó ceallaigh ina dhiaidh nuair a bhain fianna fáil tromlach amach in olltoghchán na bliana ceapadh de valera mar uachtarán na hard chomhairle príomh aire an tsaorstáit agus roghnaigh sé ó ceallaigh mar aire rialtais áitiúil san aireacht seo thuill sé clú conspóideach dó féin mar gheall ar a iarrachtaí chun seanascal shaorstát éireann james mcneill a náiriú go poiblí mar shampla tarraingítí armbhanna na héireann siar as ócáidí oifigiúla ina raibh mcneill i láthair agus uair mí chlúiteach eile shiúil ó ceallaigh agus aire cosanta proinsias mac aodhagáin amach as ócáid taidhleoireachta ina raibh mcneill ann mar aoi oinidh ag an leagáideacht fhrancach rinne an eachtra seo dochar do cháil agus d íomhá phoiblí uí cheallaigh d fhoilsigh mcneill go leor de na sonraí faoin ábhar rud a chuir cuma amaideach ar de valera d fhág mcneill an post agus bhí ar de valera seanascal nua a fháil cé go raibh sé ag iarraidh gach uile baint leis an oifig seo a sheachaint níor ainmníodh ó ceallaigh féin don phost rud a chuir iontas ar a lán daoine níl eolas cruinn ann ach meastar go raibh amhras ar de valera faoin bhaint a bhí ag ó ceallaigh leis an eagraíocht caitliceach rómhánach den eite dheis knights of columbanus bhí de valera den tuairim go raibh foinse éigin ag an dream seo sa chomhaireacht agus ba chosúil go raibh ó ceallaigh oiriúnach don jab b fhéidir i ngan fhios dó cibé an fáth ni dhearnadh seanascal de agus tugadh an post do domhnall ua buachalla iar td as contae chill dara file as ciarraí ab ea eoghan rua ó súilleabháin meitheamh rugadh eoghan rua in aice le cill áirne agus a fuair a chuid oideachais i scoil scairte bhí sé ina mhúinteoir i ngníomh go leith ach b éigean dó imeacht leis mar gheall ar eachtra náireach éigin chaith sé tamall ar muir i gcabhlach na breataine tamall ina spailpín agus ina mhúinteoir do chlann nagle i mainistir fhear maí chaith sé tamall chomh maith mar shaighdiúir i sasana bhunaigh sé scoil i gcnoc na rí gortaíodh é tar éis dó aor a scríobh faoin gcornal cronin agus fuair bás den bhfiabhras go gearr ina dhiaidh sin bhí an cháil air lena linn féin mar fhile agus tugadh eoghan an bhéil bhinn air chleachtaigh sé an aisling i measc cineálacha eile filíochta mhaigh diarmaid ó súilleabháin gur fhoghlaim sé an chuid gaeilge as saothar eoghain ruaidhe is baile i gcill dara in oirthear na héireann í maigh nuad bunaíodh an baile san ú haois ach ainmíodh é ó rí a bhí in éirinn sa tréimhse réamh chríostaí darbh ainm mogh nuadhat bhí eaglaisí críostaí sa dúiche ach níor tháinig ann don bhaile go dtí tamall fada ina dhiaidh sin bhí caisleán ag na gearaltaigh i maigh nuad ón ú haois agus chuir siad coláiste coláiste mhuire ar bun i ach dúnadh é sin nuair a tháinig an an tathleasú creidimh agus ionradh na dtúdor ar éirinn ba iad gearaltaigh chill dara an chlann normanach ba chumhachtaí in éirinn agus nuair nach raibh ríthe shasana in ann iad a chur faoi smacht thug siad ceannas dóibh ar an tír bunaíodh cliarscoil i maigh nuad sa bhliain chun fir óga a oiliúint mar shagairt chaitliceacha go dtí sin bhí orthu dul thar lear agus ba léir do na húdaráis go raibh tionchar frith shasanach ag an oideachas a fuair siad sa spáinn agus sa bhfhrainc orthu féin agus ar na tuataigh chruthaigh réabhlóid na fraince deacrachtaí don eaglais in éirinn mar gur dúnadh cliarscoileanna agus coláistí caitliceacha ina dhiaidh tugadh postanna do scoláirí francacha sa choláiste nua d fhás an coláiste seo go mear agus meastar gur oileadh os cionn sagart ann idir a bhunú agus an lá inniu bhíodh idir agus mac léinn ag freastal air de ghnáth tugadh aitheantas do choláiste mhaigh nuad mar choláiste ollscoile in ollscoil na héireann sa bhliain rud a leathnaigh an réimse ábhar a múineadh ann i tugadh cead do mhic léinn tuata clárú sa choláiste agus d fhás a líon go dtí níos mó ná feidhmíonn maigh nuad anois mar bhaile suain do mhórchathair bhaile átha cliath agus tá an chuid tithe tógtha timpeall air tá dhá ollscoil suite i maigh nuad ollscoil na héireann má nuad agus coláiste phádraig má nuad paróiste agus baile is ea an brú is mó a thugann gaeilgeoirí na háite brú na ndéise mar ainm orthu araon bruff atá ag lucht an bhéarla ar an áit tá timpeall is duine ina gcónaí ann tá an baile suite in oirthear contae luimnigh i gceartlár chlár geal mumhan cúig mhíle déag laisteas de chathair luimnigh cúig mhíle lastuaidh de chill mocheallóg cúig mhíle laistiar d ospidéal ghleann áine agus ocht míle lastoir de chromadh an tsubhachais tá talamh an pharóiste an mhéith agus cothrom ach amháin maolchnoc a bheith ábhairín soir ón mbaile ar a dtugtar cnoc an bhrogha agus na cnoic atá thart timpeall ar loch gair cnoc na gráinsí agus cnoc finéil ar bhruach thuaidh loch gair cnoc rua ar an mbruach thoir agus cnoc an dúin ar an mbruach theas loch cáiliúil sa stair agus sa bhéaloideas é loch gair atá sa chuid thuaidh den pharóiste baineann diamhracht éigin leis an loch inniu féin agus tá sé ráite go ngabhann gearóid iarla seantaoiseach na ngearaltach sa cheathrú haois déag mórthimpeall an locha ar a chapall go tráthrialta deir daoine eile go bhfuil sé féin agus a chuid gaiscíoch ina suan istigh i bpluais ar shleasa chnoc an dúin le hais an locha ag fanacht leis an ngairm a dhúiseoidh as a gcodladh iad chun cogadh a chur ar an sasanach agus é a ruagairt as éirinn thar farraige abhaile tá abhainn na camhaoireach ag rith feadh imeall theas an bhaile ar an mbruach theas den abhainn tá seanlios ar a dtugtar an binnlisín nó binnlisín aerach an bhrogha mar a thug file na háite brian ó flaitheartaigh air ina amhrán den teideal céanna fonn ar éirinn ní neosainn cé hí atá ag an amhrán agus d fhéadfaí é a áireamh mar shainamhrán lucht na gaeilge san áit i gcónaí sular deineadh taoscadh ar leaba na habhann bhíodh leac ar a dtugtaí leac phádraig tamaillín isteach san abhainn díreach síos ón mbinnlisín is baolach gur cartadh an leac i mball éigin le linn na hoibre sin deirtí gur ar an leac sin a bhaist pádraig naofa agus é ar a chamchuairt sa dúiche taoiseach na háite agus a mhuintir trí shéipéal chaitliceacha atá sa pharóiste ceann ar an mbaile féin ceann sa ghráinsigh agus an tríú ceann i méanas tá seanchaí deireanach na háite tomás ó hannáin ag fanacht leis an aiséirí in éineacht le hiománaithe agus uaisle eile an bhrogha i reilig an bhaile dhá theampall eaglais na héireann a bhíodh sa pharóiste fadó mar a ritheann ceann i mbun an bhaile atá dúnta le blianta anuas agus ceann eile i mbaile fearainn na carraige míle siar ó chrosaire bhaile na gcailleach nach bhfuil rian de fágtha anois bhíodh caisleán ar imeall an bhaile ag na léisigh anuas go dtí lár an seachtú haois déag chaill siadsan a raibh acu i gcogaí in aghaidh na sasanach níl aon rian dá gcaisleán anois ann tá caisleán bhaile uí dhroighneáin ina fhothrach maorga míle soir ó dheas ón mbaile is é coláiste na tríonóide baile átha cliath an ollscoil is sine in éirinn tá sé suite i mbaile átha cliath agus is é an t aon chomhcoláiste atá ann in ollscoil átha cliath ba le linn do rítheaghlach na dtúdor sa bhreatain a bheith ag leathnú a gcumhacht in éirinn a bunaíodh coláiste na tríonóide bhronn bardas bhaile átha cliath tailte seanmhainistreach ar an ollscoil agus d fhás sí go mear cé go raibh an saol an chorrach in éirinn sa seachtú haois déag mar gheall ar na cogaí creidimh idir caitlicigh protastúnaigh agus preisbitéirigh bhí scoláirí á ndíbirt agus úsáideadh an coláiste mar bheairic d arm rí shéamuis ii i bhí rudaí síochánta go leor san ochtú haois déag ach bhí corraíl ann in aimsir na néireannach aontaithe féach téobald wolfe tone ag deireadh na haoise sin ag tús an fichiú haois rinneadh iarrachtaí láidre chun coláiste na tríonóide a nascadh le ollscoil na héireann ach d éirigh leis a neamhspleáchas a choinneáil tosaíodh ag glacadh le mná mar mhic léinn i agus ceapadh an chéad bhean mar ollamh tríocha bliain ina dhiaidh sin bunaíodh coláiste na tríonóide sa bhliain tá an coláiste suite ar thailte seanmhainistreach i lár na cathrach protastúnaigh amháin a d fhreastail ar an choláiste ar feadh na gcéadta bliain ach ceadaíodh do chaitlicigh tosú ag staidéar ann tar éis i measc na ndaoine cáiliúla a bhí ina mic léinn ann bhí téobald wolfe tone samuel beckett máire mhic róibín oscar wilde agus edward carson bhí an scríbhneoir cáiliúil gaeilge máirtín ó cadhain ina ollamh le gaeilge ann ar feadh scaithimh ollúna le gaeilge i gcoláiste na tríonóide mic léinn a bhaist an t ainm mont parnasse sliabh pharnassus ar an gcomharsanacht seo i bpáras na fraince mar gheall ar gurbh ann a thagaidis le chéile chun filíocht a aithris tógadh an boulevard montparnasse le linn na réabhlóide agus bhíodh an chuid hallaí damhsa agus amharclanna ann ba é an ceantar seo croílár an tsaoil ealaíonta i bpáras i dtús an fichiú haois agus ba ann a thagadh leithéidí picasso modigliani soutine zadkine apolinaire max jacob hemingway fargue breton cocteau henry miller agus mórán scríbhneoirí scannánóirí péintéirí agus fiú lucht réabhlóide lenin leon trotscaí le chéile tá an áit lán de phictiúrlanna agus bialanna i gcónaí agus is breá an áit spaisteoireachta é de ló agus d oíche tá reilig montparnasse ar nós faiche agus is ann atá daoine fíorcháiliúla ar nós jean paul sartre simone de beauvoir baudelaire maupassant an captaen alfred dreyfus eugene ionesco samuel beckett serge gainsbourg agus jacues chirac curtha ba é erskine hamilton childers ceathrú huachtarán na héireann samhain samhain ba mhac é le robert erskine childers féach asgard scríbhneoir agus náisiúnaí a bhí páirteach sa ghluaiseacht ar son neamhspleáchas na héireann bhí sé ina aire i gcúig rialtas sular toghadh ina uachtarán é in bhásaigh sé go tobann tar éis dó a bheith aon bhliain agus cúig mhí in oifig i londain sasana a rugadh erskine hamilton childers ach toghadh a a hathair i gcill mhantáin tar éis dó a bheith ina chónaí i sasana agus sa bhfrainc tháinig sé go baile átha cliath in lena bheith ina bhainisteoir fógraíochta don nuachtán nuasheolta scéala éireann irish press le de valera idir agus bhí sé ina rúnaí ar chonaidhm dhéantúsóirí na héireann bhí childers ina theachta dála ó an bhliain a ndearnadh saoránach éireannach de go dtí bhí postanna éagsúla aige sa dáil i gcomhaireachtaí fhianna fáil faoi eamon de valera seán lemass agus jack lynch seán ó loingsigh idir agus bhí sé ina aire sóisearach agus idir agus agus arís idir agus bhí sé ina aire i roinnt ranna rialtais éagsúla i ndiaidh a chéile bhí sé ina thánaiste chomh maith idir agus phós erskine childers ruth dow in agus in aois bliain dó tar éis a báis phós sé rita dudley in bhí childers ina thánaiste ó go dtí gur toghadh mar uachtarán na héireann é ar an meitheamh insealbhaíodh childers mar cheathrú uachtarán na héireann d oibrigh sé go dian mar uachtarán agus fuair sé taom croí go tobann agus é in oifig ar an samhain bhí óráid faoi scíth íoga á thabhairt aige ag an am i gcoláiste ríoga lianna baile átha cliath ní raibh ach bliain d aois slánaithe aige polaiteoir éireannach agus iar uachtarán ar phoblacht na héireann ab ea an dochtúir pádraig ó hirighile bealtaine aibreán an séú ceann a chaith dhá théarma san oifig idir na blianta agus dochtúir leighis a bhí ann sula ndeachaigh sé leis an bpolaitíocht rugadh pádraig seán ó hirighile béarla patrick john hillery i sráid na cathrach i gcontae an chláir i toghadh ó hirighile mar theachta dála do dháilcheantar an chláir i ceapadh ina aire oideachais é i bhí postanna éagsúla eile aige i gcomhaireachtaí fhianna fáil bhí ó hirighile i mbun na gcainteanna a thug poblacht na héireann isteach i gcomhphobal eacnamaíochta na heorpa i sna idí mheas formhór an domhain nach raibh in éirinn ach oileán gan aird a bhí fós ag coimheascar chun a háit sa domhan a aimsiú beagnach leathchéad bliain tar éis neamhspleáchas a bhaint amach ón ríocht aontaithe sna blianta sula rinneadh ballstát di bhíodh ceannairí polaitiúla amhail ó hirighile ag argóint gur san eoraip a bhí todhchaí na héireann bhí sé ina leas uachtarán ar choimisiún na heorpa agus ina choimisinéir go dtí an bhliain insealbhaíodh ó hirighile mar uachtarán na héireann ar an nollaig chaith sé dhá thréimhse mar uachtarán ba í máire treasa úna mhic róibín nó mary robinson bealtaine a rugadh í a bhí ina seachtú huachtarán ar éirinn ó go agus ba í an chéad bhean sa phost sin ard choimisinéir na náisiún aontaithe do chearta an duine ab ea í ó go chaith sí sealanna freisin mar iníon léinn abhcóide bean feachtais agus ball de sheanad éireann sa lá atá inniu ann caitheann sí formhór a cuid ama mar ghníomhaíoch ar son cearta daonna agus bíonn cónaí uirthi i maigh eo agus i nua eabhrac rugadh máire treasa úna mhic róibín née de búrca ar an bealtaine i mbéal an átha co mhaigh eo ba dhochtúirí leighis a tuismitheoirí aubrey agus tess bhí ceathrar mac acu agus ba í máire an t aon iníon a rugadh dóibh d fhreastail sí ar mheánscoil mount annville i mbaile átha cliath agus bhain sí céimeanna dlí amach i gcoláiste na tríonóide baile átha cliath agus i scoil dlí harvard phós sí nicholas robinson i tá triúr leanaí acu iníon agus beirt mhac bhain máire mhic róibín cáil amach go luath ina saol mar acadóir mar abhcóide mar bhean feachtais agus mar sheanadóir glaodh chun bharra na héireann uirthi sa bhliain agus chun an bharra laistigh sa bhliain glaodh chun bharra shasana agus na breataine bige uirthi chomh maith sa bhliain bhí sí ar fhoireann dhámh an dlí i gcoláiste na tríonóide ó go mar ollamh reid le reachtaíocht phionósach leis an dlí bunreachtúil agus an dlí coiriúil agus le dlí na fianaise agus mar léachtóir le dlí chomhphobal na heorpa sa bhliain in éineacht lena fear céile nick chuir sí ionad na héireann um an dlí eorpach ar bun i gcoláiste na tríonóide toghadh í do sheanad éireann mar ionadaí neamhspleách den chéad uair i mar dhuine de thriúr ball an tseanaid d ollscoil bhaile átha cliath coláiste na tríonóide chuaigh sí i mbun feachtas ar réimse leathan ceisteanna liobrálacha i measc na saincheisteanna bhí go mbeadh cead ag mná suí ar ghiúiréithe go gcuirfí deireadh leis an gcosc a bhí ar mhná pósta a gcuid post sa státseirbhís a choimeád agus go mbeadh fáil dhleathach ar ghairis frithghiniúna d oibrigh sí ar feadh na mblianta mar chomhairleoir don fheachtas um athchóiriú an dlí i gcoinne na homaighnéasachta i dteannta david norris a bheadh ina sheanadóir d ollscoil bhaile átha cliath ar ball chláraigh máire mhic róibín mar bhall de pháirtí an lucht oibre i mí iúil ach níor éirigh lena hiarrachtaí go dtoghfaí ina teachta dála í ar dhá ócáid sa bhliain agus arís i sheas sí don dáil ach theip uirthi ní raibh caidreamh éasca aici leis an bpáirtí ach an oiread ghlac sí páirt shuntasach san fheachtas chun an suíomh stairiúil lochlannach ar ché an adhmaid i mbaile átha cliath a shábháil ach sa deireadh d éirigh le bardas bhaile átha cliath ceanncheathrú nua riaracháin a thógáil ar an láthair sin sa bhliain d éirigh sí as páirtí an lucht oibre mar agóid faoin gcomhaontú angla éireannach a shínigh comhrialtas ghearóid mhic gearailt le rialtas na breataine faoi margaret thatcher bhí bean mhic róibín den tuairim gur chóir dul i gcomhairle le polaiteoirí aontachtacha thuaisceart éireann maidir leis an gcomhaontú cé gur leasc leo siúd cumhacht pholaitiúil a roinnt le páirtithe eile ag an am sin chaith sí ceithre bliana eile sa seanad agus i shocraigh sí gan a hainm a chur ar aghaidh do thoghchán an tseanaid arís an bhliain dár gcionn bhí toghchán uachtaránachta le bheith ann mar bhí an dr pádraig ó hirighile le héirí as tar éis dhá thréimhse seacht mbliana a chaitheamh ina uachtarán tháinig ceannaire pháirtí an lucht oibre dick spring chuig máire mhic róibín ag fiafraí di an mbeadh sí sásta a bheith ina hiarrthóir do pháirtí an lucht oibre sa toghchán ghlac sí leis an tairiscint agus ba í an chéad ainmní ag lucht oibre agus ba í an chéad bhean riamh mar iarrthóir i dtoghchán uachtaránachta in éirinn léirigh sí arís is arís eile gur smaointeoir neamhspleách í lomaí duine a dhearfadh anois go raibh sí ar an imeall ní duine den ghnáth chultúr polaitíochta firinn í máire mhic róibín cén fáth mar sin ar roghnaigh páirtí an lucht oibre í mar iarrthóir don uachtaránacht bhí dick spring cinnte go raibh sé in am do dhuine níos óige níos fuinniúla seasamh don phost dar le fergus finlay scríobh sé féin agus john rogers cur síos as an nua do phost an uachtaráin ritheadh feachtas toghchánaíochta a bhí crua láidir ilghnéitheach thaistil an t iarrthóir timpeall na tíre ag cur lena cuid tacaíochta i gcónaí go mór mhór i measc mhná na héireann b as tuaisceart éireann iarrthóir fhine gael austin currie cé go raibh obair fhónta pholaitiúil déanta aige mar chomhalta de pháirtí sóisialach agus daonlathach an lucht oibre i dtuaisceart éireann ní raibh mórán aithne ag muintir na poblachta air anuas air sin ní raibh sé sásta leis an socrú a rinneadh maidir le haistriú vótaí idir fine gael agus páirtí an lucht oibre tuigeadh dó go raibh i bhfad níos mó spéise ag na meáin chumarsáide in iarrthóireacht mhic róibín agus ar aon nós níor thaitin máire mhic róibín leis mar dhuine ba é brian ó luineacháin an tánaiste an t iarrthóir a bhí ag fianna fáil fear éirimiúil gealgháireach a raibh aithne mhaith ag an bpobal air ab ea é bhíothas cinnte ag tús an fheachtais gur aige a bheadh an bua bhí ó luineacháin i bhfad chun cinn sna pobalbhreitheanna ach ar deireadh fómhair bhris an scannal on mature recollection amach ach thug na bréaga ó brian lenihan seans do mháire mhic róibín duine ón taobh amuighag an am sa deireadh ba í máire mhic róibín an chéad bhean agus an chéad iarrthóir ó pháirtí an lucht oibre a bhain amach post na huachtaránachta in éirinn ar nollaig insealbhaíodh máire mhic róibín ina seachtú huachtarán ar éirinn thug sí saintréithe tábhachtacha léi chuig a post nua intinn liobrálach meabhair dhomhain taithí pholaitíochta agus eolas forleathan ar an dlí chuir sí suim faoi leith sa diaspóra éireannach an líon mór imirceach éireannach agus daoine gur de bhunadh éireannach a sinsear scaipthe ar fud na cruinne chuir sí solas ar síorlasadh i gceann de na fuinneoga in áras an uachtaráin a bhí le feiceáil ag an bpobal ón mbóthar mar shiombail cuimhneacháin ar an diaspóra seo chuir sí fáilte roimh chumainn spóirt roimh ghrúpaí ón earnáil dheonach agus charthannachta agus roimh lucht léinn go dtí áras an uachtaráin thug sí cuairt ar mhisinéirí ó éirinn ag obair thar lear ar chumainn phobail i dtuaisceart éireann ar imeachtaí spóirt idirnáisiúnta ar an bpápa ar an dalai lama le linn a tréimhse mar uachtarán thug sí dhá aitheasc os comhair thithe an oireachtais dúradh ag an am go raibh na horáidí rófhada agus doiléir thug an tuachtarán mhic róibín cuairt ar ruanda áit ar tharraing sí aird an domhain mhóir ar an bhfulaingt agus ar an ocras sa tír mar thoradh ar an gcogadh cathartha i ndiaidh na cuairte sin labhair sí ag preasagallamh agus bhí na deora léi thaispeáin an eachtra sin taobh bog mothálach an uachtaráin nach raibh feicthe ag an bpobal roimhe sin d éirigh máire mhic róibín as oifig mar uachtarán an meán fómhair chun glacadh le ceapachán mar ard choimisinéir na náisiún aontaithe um chearta daonna ról abhcóideachta a bhí ina post nua ag leagan amach cláir chearta daonna taobh istigh de na náisiúin aontaithe agus go hidirnáisiúnta ba í an chéad ard choimisinéir um chearta daonna a thug cuairt ar an tibéid i rinne sí clamhsán le rialtas na stát aontaithe maidir lena pholasaí i leith phionós an bháis tháinig deireadh lena tréimhse mar ard choimisinéir na náisiún aontaithe um chearta daonna i agus í faoi bhrú ag stáit aontaithe mheiriceá chuir sí fíorú na gcearta an tionscnamh um dhomhandú eiticiúil ar bun i samhradh na bliana thug nelson mandela graa machel agus desmond tutu grúpa de cheannairí an domhain le chéile lena saíocht a gceannaireacht agus a n ionracas a chur ag obair chun fadhbanna móra an chine dhaonna a fhuascailt tugadh cuireadh do mháire mhic róibín a bheith ina ball de na saoithe b é an tardeaspag tutu cathaoirleach na meithle in eanáir ceapadh máire mhic róibín ina ceannaire ar an gcoimisiún idirnáisiúnta dlí eolaithe bhronn uachtarán stáit aontaithe mheiriceá barack obama bonn saoirse an uachtaráin uirthi ar lúnasa as a cuid oibre ar son cearta daonna tá sí ina huachtarán ar fhoras mháire mhic róibín ceartas aeráide is í doire doire cholm cille nó doire calgaigh an dara cathair is mó i dtuaisceart éireann tá an chathair suite ar dhá thaobh an fheabhail sa séú haois bhunaigh colm cille mainistir ansin agus tugadh doire cholm cille ar an áit in ómós dó tá fianaise ann áfach go raibh cónaí ar dhaoine sa chomharsanacht na mílte bliain roimhe sin agus tá iarsmaí seandálaíochta ar fud na háite ón gcrann darach a thagann an t ainm sin doire agus is é bunbhrí leis ná coill darach dairchoill bhí an rath ar an mainistir faoi cheannas chlann mhic lochlainn sna meánaoiseanna agus is cosúil nár ionsaigh na lochlannaigh riamh í chaith na normannaigh seal gearr sa chathair ach tháinig na gaeil i gceannas arís go gasta thóg na dochartaigh caisleán ansin timpeall na bliana ghabh arm sasanach seilbh ar an gcathair agus ar an mainistir ag tús na seachtú haoise déag bhí an tábhacht leis an ngarastún a bhunaigh na sasanaigh i ndoire le linn an chogaidh in éadan aodh uí néill ó bhí siad ábalta seilbh a choinneáil uirthi le linn d arm na ngael a bheith buacach ar fud chúige uladh go dtí scrios cathaoir ó dochartaigh an chóilíneacht shasanach áfach sa bhliain cé go raibh sé ag troid ar son na sasanach in aghaidh uí néill ba ansin a cuireadh plandáil uladh ar bun tógadh an chathair as an nua agus tugadh londonderry mar ainm uirthi mar gur comhlachtaí ó londain a bhí i mbun na plandála d fhás an chathair go han mhall agus ní raibh ach duine ina gcónaí ansin timpeall na bliana rinne an rí séamus ii iarracht an chathair a ghabháil sa bhliain ach bhí an lucht cosanta ábalta seasamh ina choinne go dtí gur tháinig an cabhlach chun fortachta orthu bíonn aontachtóirí agus dílseoirí na cathrach ag comóradh léigear dhoire ar an lúnasa gach bliain d fhás doire go mór sa naoú haois déag mar gheall ar an tionsclaíocht bhí monarchana léinte agus línéadaigh sa chathair agus sna bailte máguaird ach tar éis chríochdheighilt na héireann tháinig meath ar an gcathair agus bhí dífhostaíocht an ard ann go háirithe i measc na gcaitliceach a bhí ina dtromlach sa chathair thosaigh feachtas ar son cearta vótála agus tithíochta sa chathair sna seascaidí rinne rialtas na sé gcontaetha iarracht an ghluaiseacht cearta sibhialta a chur faoi chois le lámh láidir ach d eascair feachtas fuilteach as an iarracht sin dúnadh ceantair iomlána sa chathair agus bhí círéibeacha fuilteacha ann ón mbliain i leith rinne arm na breataine ionradh ar thaobh an bhogaigh an príomhcheantar caitliceach sa bhliain ach lean feachtas buamála agus maraithe ar aghaidh ar feadh breis is fiche bliain eile de réir a chéile rinneadh iarracht caighdeán tithíochta na cathrach a fheabhsú agus na cearta céanna a chinntiú do gach duine anois tá an chathair ag bláthú le deich mbliana anuas go háirithe ó chuir na sealadaigh deireadh lena bhfeachtas míleata tá cónaí ar timpeall ochtó míle duine i ndoire anois is é clg chontae dhoire cumann clg an chontae agus glacann foirne ón chontae páirt i gcraobh uladh craobh na héireann agus na sraitheanna náisiúnta imrítear cluichí baile an chontae i bpáirc na gceilteach sa chathair tá foireann sacair de chuid sraith na héireann lonnaithe sa chathair fosta cathair dhoire a thugtar orthu imríonn siadsan a cluichí baile i dtobar an fhíoruisce is dúil cheimiceach neamh mhiotalach í an ocsaigin a bhíonn le fáil go flúirseach san atmaisféar faoi na gnáth imthoscaí bíonn adaimh na hocsaigine ceangailte dá chéile ina móilíní dé adamhacha is í an tsiombail cheimiceach atá aici ná o is é a hocht an uimhir adamhach atá aici agus is é an meáchan adamhach atá aici ná leis an teocht chaighdeánach agus faoin mbrú caighdeánach is gás í an ocsaigin nach bhfuil boladh aisti ná dath inti dúil an imoibríoch í an ocsaigin agus mar sin is dual di fanacht ceangailte do dhúile eile i gcomhdhúile ceimiceacha ar a dtugtar ocsaídí is í an ocsaigin an dara dúil is leictridhiúltaí amuigh nó níl ach an fluairín níos fonnmhaire mar ghlacóir leictreon dá thoradh sin tógann sé cuid mhaith fuinnimh an ocsaigin a shaoradh as na hocsaídí agus a aonrú agus is fiú an cheist a chur cén fáth a bhfuil an oiread sin ocsaigine san atmaisféar agus atá is é an freagra ná gurbh iad na baictéir agus na haircéabaictéir anaeróbacha sa ré phailéa phrotarasóch billiún billiún bliain ó sin a thál an ocsaigin sin mar sheachthoradh dá meitibileacht creidtear fiú gur ghlac an chuid ba mhó de na beothaigh a bhí ann san am sin leis an ocsaigin mar a bheadh nimh ann agus gur thug an gás nimhe seo a mbás fiú an chuid ba mhó de na horgánaigh bheo a fágadh nó a forbraíodh ar dhroim an domhain ina dhiaidh sin bhí siad ábalta leas a bhaint as an ocsaigin an duine daonna san áireamh tá an ocsaigin le fáil go raidhsiúil san atmaisféar is í fótaisintéis na bplandaí a tháirgíonn í agus í ag teastáil ó na hainmhithe go géar le haghaidh na riospráide aeróbaí is é sin tarraingt na hanála b é antoine laurent de lavoisier a d ainmnigh an ocsaigin agus is é is ciall leis na focail ghréigise as ar chum sé an t ainm ná cruthaitheoir an aigéid ó shíl sé go raibh ocsaigin le fáil sna haigéid ar fad dochtúir teaghlaigh general practitioner nó g p as béarla a thugtar de ghnáth i ngaeilge ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar gach sórt othar i measc an phobail déanann sé nó sí scrúdú ar an duine agus ordaíonn sé leighis i bhfoirm piollaí nó i bhfoirm eile is é a bhíonn i gceist le gnáthdhochtúir de ghnáth déanann sé freastal ar othair ina sheomra freastal agus sa lá atá inniu ann téann cuid mhór dochtúirí leighis i gcleachta i dteannta a chéile i ngrúpaí mar sin is fearr is féidir leo freastal ar ghlaonna práinneacha san oíche nó ag an deireadh seachtaine chomh maith leis sin is mó teacht a bhíonn ag an dochtúir agus ag a chomhghuaillithe ar uirlisí leighis agus cabhair chléiriciúil agus altranais i gcleachta grúpa i gcásanna áirithe cuireann an dochtúir chuig saineolaí nó comhairleoir leighis an othar chun dianscrúdú a chur air nó chun freastal ar chásanna an tinn nó níos casta ná an gnás i ndiaidh céime ollscoile sa leigheas a bhaint amach déanann an dochtúir teaghlaigh traenáil ar feadh ceithre bliana eile i ngnéithe éagsúla den leigheas is iad trí teangacha den chineál céanna iad na teangacha gaelacha gaeilge gaeilge mhanann agus gaeilge na halban síolraíonn siad go leor ón tsean ghaeilge a labhraíodh in éirinn agus ba theanga scríofa í ón ú haois agus roimhe is dream amhain den fine teangacha ceilteacha é an dream gaelach nó ceilteach agus is é an ceann é an fine breatnach nó p cheilteach rinne gaeil as éirinn ruaigeanna agus ina dhiaidh sin churadar fúthu in iardheisceart na halban thugadar an ghaeilge leo agus de réir a chéile ba í an ghaeilge an gnáth theanga i gcuid is mó d albain go dtí an ú haois bhí tionchar na gaeilge go láidir freisin in oileán mhanann agus cé gur cailleadh an cainteoir dúchais deiridh i ngaeilge mhanann i lár an ú haois tá daoine fós ag saothrú na teanga ar chúiseanna cultúrtha agus oidhreachta sna sean scríbhinní bhí an gaedhealg mar fhoirm coitianta ar theanga dúchasach na héireann ach bhí raidhse bealaí lena rá maille le leaganacha eile féach tús an ailt gaeilge ach leis an gcaighdeánú litriú agus gramadaí a rinneadh san am ar chuir rialtas saorstát éireann an cló rómhánach ar an teanga féachann ainmneachas na saghasanna gaeilge chomh maith le roinnt mhaith eile d ábhar na dteanga níos faide óna chéile is iad na teangacha gaelacha agus ainm na teangan i dteanga na tíre féin á leanúint ná ceann de theangacha oifigiúla na breataine bige is ea an bhreatnais ar a dtugtar freisin an chomraig is í an ceann is láidre de na teangacha i gcraobh bhreathnach na dteangacha ceilteacha ar a dtugtar freisin an chraobh p cheilteach tá cumas éigin breatnaise ag tuairim is de phobal na breataine bige agus baineann úsáid aisti go tráthrialta tá líon na gcainteoirí ag fás sa bhreatain bheag go háirithe i measc na glúine óige agus dealraíonn sé go bhfuil todhchaí na breatnaise réasúnta sábháilte i gcomparáid leis na teangacha ceilteacha eile de réir dealraimh tá thart ar cainteoir breatnaise i gcúige chubut de chuid phatagóin na hairgintíne logo tá oideachas ar fáil tríd an mbreatnais i mbeagnach gach réimse is ábhar éigeantach í an bhreatnais do gach dalta sa bhreatain bheag idir agus bliana d aois i scoileanna poiblí bíonn an bhreatnais á craoladh ar chainéal teilifíse sc agus ar an raidió sa bhreatain bheag tá roinnt cearta dlíthiúla ag lucht a labhartha mar shampla an ceart cumarsáid a dhéanamh leis an rialtas i mbreatnais agus chun an teanga a úsáid sa chúirt agus sa tionól náisiúnta chinn rialtas na breataine sa bhliain go gceadófaí úsáid na breatnaise i ndíospóireachtaí parlaiminte is teanga scríofa í ó a d cé nach bhfuil lámhscríbhinní slán ón tréimhse sin tá traidisiún liteartha na breatnaise gan bhriseadh go dtí an lá atá inniu ann sampla den litríocht ná an mabinogi filíocht bhreatnaise ón meánaois agus is cuid é de stór litríochta na heorpa níl sé go hiomlán cinnte cén uair a tháinig na ceiltigh is a dteanga cha siúd chuig na hoileáin seo is é sin le rá éire agus an bhreatain is eol go raibh na teangacha breatnacha á labhairt thart faoin gcuid is mó d oileán na breataine faoin am gur bhain na rómhánaigh amach an áit tharla athruithe móra le teacht na rómhánach bhí go leor daoine dátheangach sa teangain bhreatnach mar a bhí san am agus sa laidin go háirithe i ndeisceart na breataine an ceantar is mó a bhain le sibhialtacht na róimhe oirdheisceart na breatnaine bige san áireamh is dóigh gurbh í an laidin teanga an riaracháin agus nach raibh sa bhreatnais ach teanga labhartha amháin fuarthas focail go leor ar iasacht ón laidin ach ní raibh tionchar na laidine ar an teangain bhreatnach chomh láidir is a bhí ar theangacha ceilteacha na mór roinne bhí greim impireacht na róimhe agus na laidine ar an mbreatain beagán ní ba scaoilte b fhéidir ná mar a bhí ar an ngaill mar shampla i ndiaidh imeacht na rómhánach laghdaíodh ar thionchar a gcuid teangan go dtí nár fágadh í ach mar theanga scríofa ag an am céanna bhí an teanga bhreatnach ag athrú i ndiaidh do na rómhánaigh teacht ar an bhfód chaill an seanteanga bhreatnach a stádas mar theanga cheannaireachta i gcuid mhaith de chríocha na breataine bhí leagan amach na teangan á dhíchobhsú ag an laidin tugtar luath bhreatnais ar an gcineál breatnaise a bhí ann ó thús dara leath na séú haoise thart ar a d go dtí deireadh na hochtú haoise tháinig an chríostaíocht chun na breataine le linn na tréimhse sin agus laghdaíodh údarás shagairt an tseanchreidimh agus an tionchar a bhí acu b iad sin a chaomhnaíodh na sean nósanna lena n áirítear na sean chleachtais teangan le linn an ama seo dealraíonn sé gur tharla athruithe sa teanga bhreathnach ó thaobh gramadaí de agus forbairtí eile atá mar shaintréithe theanga na breatnaise mar a labhraítear anois í mar gheall ar an easpa fhianaise scríofa ní féidir a rá go cinnte cén uair a tharla na hathruithe teangeolaíochta seo cé gur síleadh tráth go raibh an bhreatnais scartha ón mbriotáinis mar shampla faoin séú haois is é meas na scoláirí anois nár theanga scoite a bhí inti go dtí go luath sa dara leath den aois sin níl ach cúpla clochscríbhinn fágtha ón tréimhse sin ach tá tagairt di i saothar bhéid historia ecclesiastica gentis anglorum stair eaglasta na sasanach agus roinnt logainmneacha tá an sliocht breatnaise ó lámhscríbhinn is sine dá bhfuil againn le fáíl i llyfr sant chad atá i seilbh ardeaglais chaerlwytgoed i sasana is sliocht dlíthiúil atá ann tugtar an tsean bhreatnais ar an gcineál breatnaise a bhí ann idir an ú haois agus deireadh an ú haois tá breacscríbhinní i sean bhreatnais ar cháipéisí laidine ón tréimhse sin a tháinig slán tá roinnt lámhscríbhinní ón ú haois ann freisin gur macasamhala iad de lámhscríbhinní ní ba shine nó gur taifid de bhéaloideas níos sine iad tugann na giotaí scríofa fianaise i dtaobh breatnaise na linne sin ach tá an fhianaise seo débhríoch go leor ní thugann siad mórán leide i dtaobh fhuaimeanna na breatnaise nó an é go bhfuil na fuaimneanna sin ag athrú tugtar an mheán bhreatnais ar an gcineál breatnaise a bhí ann idir an ú agus an ú haois is ón tréimhse seo an mabinogi bhí focail iasachta ag teacht isteach ón laidin agus ón bhfraincis ag an am seo mar thoradh ar aistriúcháin i ndiaidh na tréimhse seo tháinig athrú ar an teanga ó thaobh cháilliúnt roinnt leaganacha de na briathra de agus roinnt réamhfhocal pearsanta rugadh aodh ó néill iúil iarla thír eoghain i mac a bhí ann leis an bhfeardorcha ó néill fear a rabhthas in amhras faoina dhlisteanacht ach a bhí aitheanta mar mhac ag conn bacach ó néill an chéad duine a ainmníodh mar iarla thír eoghain ag rialtas na breataine maraíodh an feardorcha nó maitiú mar a thugtaí air chomh maith agus na mic ba shine aige sa chogaíocht leanúnach a bhí idir seán ó néill seán donnaighleach agus a ghaolta tógadh an niallach i gcúirt na sasana ó naoi mbliana d aois áit a bhfuair sé oiliúint i mbeartaíocht na cogaíochta agus in ealaín na taidhleoireachta bhain sé úsáid mhór as an dá scil seo níos déanaí rinneadh barún dhún geanainn d aodh sa bhliain chaith sé cuid mhaith dá óige le muintir hoveneden sa pháil d fhill an niallach ar chúige uladh sa bhliain tar éis do sheán bás a fháil bhí an mheas ar a intleacht ó thús ach níor léir riamh go raibh tuairimí láidre creidimh aige chabhraigh ó néill leis an tiarna essex tailte chlann aodha buí a scrios i agus chuidigh sé le hiarla urmhumhan tailte na ngearaltach a bhánú i bhí suíochán tiarna aige i bparlaimint perrot i agus bhí sé i bpáirt le perrot sa bhfeachtas in aghaidh na nalbanach i gcúige uladh mar gheall ar a dhílseacht do rialtas shasana rinneadh iarla thír eoghain de mar sin ghlac an niallach seilbh ar na tailte uile a bhí ag a sheanathair ach bhí deacrachtaí aige le dlíthe shasana a chur i bhfeidhm cé gur thug sé geallúintí go leor go raibh a dhícheall á dhéanamh aige rinne an niallach namhaid de marshall bagnal nuair a phós sé deirfiúr an fhir sin in ainneoin go raibh bean chéile aige cheana féin ag an am sin bhí na tiarnaí gaelacha eile i gcúige uladh ag éirí amach in aghaidh shasana ó domhnaill mag uidhir agus mac mathúna agus chuaigh deartháir aoidh i bpáirt leis na ceannaircigh cuireadh i leith uí néill go raibh comhghuaillíocht bunaithe aige le rí na spáinne agus leis an bpápa agus go raibh teideal gaelach ó néill á úsáid aige d ordaigh a bhanríon an niallach a ghabháil ach d éalaigh sé as baile átha cliath go tír eoghain agus i d éirigh sé amach go hoscailte in aghaidh na sasanach bhí arm maith curtha le chéile le tamall aige agus neart armlóin acu agus ba cheannaire míleata an éifeachtach é chloígh sé arm sasanach ag cluain tiobraid ach lean sé air ag maíomh go raibh sé dílis don bhanríon agus go raibh síocháin uaidh d éiligh an niallach saoirse do chaitlicigh uladh ach diúltaíodh dó agus thosaigh an chogaíocht arís i rinne henry bagenal ionradh ar chúige uladh le cúig mhíle fear ach bhuaigh ó néill an cath a troideadh ag béal an átha buí cuireadh ceannairí nua anonn as sasana an tiarna mountjoy agus george carew d éirigh leo sin cúige mumhan a chur faoi chois mar sin nuair a tháinig an chabhair a bhí iarrtha ag ó néill ón spáinn go cionn tsáile bhí arm shasana ábalta iad a chur faoi léigear láithreach bheartaigh ceannairí uladh ar a gcuid saighdiúirí a thabhairt aduaidh thimpeallaigh siad na sasanaigh ach ní raibh taithí ag na gaeil ar an gcineál cogaíochta a cleachtadh ar thalamh oscailte na mumhan bhí bua éasca ag marcshlua shasana orthu chúlaigh na hultaigh abhaile agus lean orthu ag troid ar feadh cúpla bliain eile ghéill an niallach faoi dheireadh nuair a gealladh pardún dó i ach cé gur bronnadh a chuid tailte ar ais air bhí fiach leanúnach ar bun ag seirbhísigh agus ag adventurers sasanacha ar a chuid tailte féin agus ar thailte a chomhghleacaithe féachaint lena theideal orthu a leagan mar gheall ar an ngéarleanúint a lean ar aghaidh agus ar an gcontúirt go gcuirfí tréas fós ina leith bheartaigh sé féin agus na taoisigh eile a bhí fágtha imeacht chun na mór roinne ag iarraidh cabhair ar an spáinn tugtar teitheadh nó imeacht na niarlaí ar a n imeacht thug long bhriotánach go calafort le havre iad agus chuaigh an niallach as sin go dtí coláiste naomh antaine i lováin san ísiltír spáinneach agus as sin chun na róimhe tharla go raibh conradh síochána sínithe idir an spáinn agus sasana mar sin níor theastaigh ó rí na spáinne an niallach a ligean ar thalamh na spainne ach chuir an pápa fáilte roimhe féin agus a theaghlach agus chuir an niallach faoi sa róimh go dtí gur éag sé ann sa bhliain i gcaitheamh an ama sin níos stop sé ach ag iarraidh cabhair a fháil ón spáinn le hionradh a dhéanamh ar éirinn nó ag iarraidh teacht ar réiteach le rí shasana cuireadh an niallach sa róimh san eaglais san pietro in montorio atá suite sa cheantar trastevere is éard atá scríofa ar a thuama ná hugonis principis onelli cé gur theip ar aodh ó neill smacht shasana ar an tír a bhriseadh chuaigh an iarracht mhór a rinne an niallach i gcionn go mór ar éireannaigh ó shin ní hé amháin gur éirigh leis na gaeil a bhí in árach a chéile i gcúige uladh a aontú agus gur éirigh leis tacaíocht forleathan a bhaint amach i measc gaeil taobh amuigh de chúige uladh tá sé suntasach gurb é an ceannaire polaitiúil gaelach é is túisce a bhris leis an tseantuiscint chiníoch ar ghaeil agus a rinne iarracht éireannaigh den uile shinsear a aontú ar bhonn creidimh gan an niallach is deacair a shamhlú go nascfaí caitlicigh agus gaeil díshealbhaithe mar a tharla sa chéad leath den ú haois i bhflóndras agus in éirinn is í an spáinnis nó caistílis teanga náisiúnta na spáinne chomh maith leis an gcuid is mó de mheiriceá theas agus láir tá tábhacht ag an teanga freisin sna hoileáin fhilipíneacha i meicsiceo agus i gcuid mhaith de stáit aontaithe mheiriceá go háirithe de thoradh na hinimirce ó thíortha mheiriceá laidineach labhraítear spáinnis i dtuaisceart mharacó go fóill sa chuid den tír a bhí ina coilíneacht ag an spáinn is teanga rómánsach í is é sin is teanga de bhunadh na laidine í tugtar castellano ar an gcaighdeán oifigiúil go minic is é sin an chaistílis nó teanga chúige na caistíle dealraíonn sé gur tháinig an spáinnis mar theanga nó mar chanúint ar leith ar an bhfód i gcantabria i dtuaisceart na spáinne ach ansin chuaigh sí in úsáid sa chaistíl freisin sa bhliain foilsíodh an chéad ghramadach chaighdeánach don spáinnis sa bhliain chéanna chuaigh críostóir colambas nó cristobal colón mar a thugann na spáinniseoirí air i dtír san oileán úr agus chuir sé an chéad tús leis an ngabháltas millteanach an conuista nó an concas a rinne na spáinnigh ansin thug siad a dteanga leo agus ní raibh aon mhoill ar na bundúchasaigh í a fhoghlaim mar sin is í an spáinnis an teanga rómánsach is líonmhaire cainteoirí inniu creidtear go bhfuil sí ó dhúchas ag ceithre chéad is deich milliún duine agus an uimhir sin ag dul in airde mar sin tá an spáinnis ar theangacha móra an domhain agus is fiú í a fhoghlaim de réir gach caighdeán is nós le muintir na spáinne espaol nó spáinnis a thabhairt ar an teanga le hí a scaradh ó theangacha náisiúnta na dtíortha eile ach is rogha leo castellano nó caistílis a ghlaoch uirthi le béim ar leith a chur ar an difríocht idir í agus teangacha réigiúnda na spáinne an bhascais agus an chatalóinis ach go háirithe dá réir sin is é an téarma a úsáideann bunreacht na spáinne ná castellano iad siúd a bhfuil teanga réigiúnda éigin á labhairt acu is minic a bhíonn siad míshásta leis an bhfocal espaol ó shamhlaíonn siad le húsáid oifigiúil na deachtóireachta faoi francisco franco é is amhlaidh nach raibh meas an mhadra ag franco ar na teangacha mionlaigh agus é den tuairim go gcaithfí iad a bhaint de bhéal na ndaoine agus teanga ghlórmhar na spáinne a chur ina n áit ón taobh eile de is féidir do náisiúnaí bascach nó catalónach an t ainm sin espaol a thabhairt ar an teanga agus é ag iarraidh a chur in iúl nach leis an spáinn a réigiún féin ar aon nós agus gur teanga choimhthíoch í an spáinnis maidir leis na tíortha eile ina labhraítear an spáinnis ní bhíonn mórán polaitíochta ag greamú den téarma sin espaol agus braitheann sé ar an nós áitiúil cé acu focal is minicí a chloistear tríd is tríd áfach is é an t ainm sin castellano an ceann is lú idé eolaíochta is iad na teangacha ibéaracha rómánsacha eile sa leithinis phirinéach na gaolta is dlúithe atá ag an spáinnis mar atá an phortaingéilis an aragóinis an chatalóinis an ghailísis agus an spáinnis ghiúdach chomh maith leis na canúintí úd asturianu estremeu arans agus llonés an chuid is mó de na teangacha seo tháinig siad ar an bhfód nuair a d fhoghlaim na ciníocha ceilteacha in iarthar na heorpa leagan éigin den laidin agus mar sin is féidir comhthréithe a aithint eatarthu go raidhsiúil tá an iodáilis sách intuigthe ag an spáinniseoir chomh maith cé nach bhfuil an gaol chomh dlúth céanna ón taobh eile de bíonn sé deacair ag an spáinneach mórán adhmaid a dhéanamh de chaint an fhrancaigh mura bhfuil staidéar déanta aige ar an bhfraincis maidir leis an spáinnis ghiúdach is ionann í go bunúsach agus spáinnis na meánaoise cruthaíodh mar theanga ar leith í nuair a ruaigeadh na giúdaigh as an spáinn sa chúigiú haois déag chuaigh siad ina gcónaí sna balcáin áit a raibh na tuircigh i gceannas san am sin agus lean siad ag labhairt na spáinnise ansin chuir siad aibítir na heabhraise i bhfeidhm ar an spáinnis agus is follasach gur imir teangacha áitiúla a dtimpeallachta ar nós na bulgáirise agus na tuircise tionchar áirithe ar an teanga dúirt an pianódóir meiriceánach murray perahia a bhfuil an spáinnis ghiúdach ó dhúchas aige go magúil go bhfuair sé an teanga san úrscéal don cíochótae an nua aimseartha scríobhadh an leabhar i dtús na seachtú haoise déag bhí an spáinnis ghiúdach ó dhúchas ag an scríbhneoir elias canetti freisin cé gur roghnaigh sé a chuid scríbhneoireachta a dhéanamh trí mheán na gearmáinise tá dlúthghaol ag an spáinnis agus ag an bportaingéilis le chéile ach mar sin féin is iomaí difríocht is féidir a aithint eatarthu ó thaobh na foghraíochta de is luath a thosaigh comhcheangail na gconsan ag forbairt a mbealach féin sa dá theanga sna háiteanna ina bhfuil an spáinnis agus an phortaingéilis i síor theagmháil le chéile bíonn siad ag imirt tionchair ar a chéile ionas go bhforbraítear cineál béarlagair measctha tugtar portuol portáinnis as portugués is é sin portaingéilis agus espaol spáinnis nó fronterizo teanga na teorainne teorainnis ar theangacha measctha den chineál seo is é an leagan is aithnidiúla den phortuol ná an ceann a labhraítear in aice le teorainn na brasaíle agus uragua imríonn an cineál seo portuol fiú tionchar nach beag ar an spáinnis a chloistear i lár na tíre teanga rómánsach í an spáinnis rud a chiallaíonn gurb í an laidin nó an leagan labhartha den laidin is bunús léi d imir an cheiltibéiris an bhascais agus an araibis tionchar ar an spáinnis agus í á forbairt cois chósta thuaidh na leathinise ibéirí tréithe tipiciúla iad séimhiú na gconsan rinneadh vida i a de vita na laidine an caolú annum ao agus défhoghrú na ngutaí terra tierra novus nuevo de réir mar a bhí críostaithe an tuaiscirt ag athghabháil na leathinise ó na muslamaigh leath an chanúint seo ó dheas sa bhliain d fhoilsigh elo antonio de nebrija an chéad ghramadach spáinnise leis an teanga a chaighdeánú nuair a chuir sé an saothar seo faoi bhráid na banríona isibéil d fhiafraigh sise de cén úsáid a bheadh ina leithéid seo dom agus an teanga go líofa agam cheana féin is é an freagra a thug nebrija ná a mhórgacht is iontach an áis an teanga chun an impireacht a rialú tháinig focail nebrija isteach fíor nó de réir mar a bhí an spáinn ag gabháil coilíneachtaí nua ar fud an domhain chuaigh an teanga i bhfairsinge inniu labhraítear spáinnis ar fud mheiriceá theas is í an bhrasaíl an t aon tír mhór san ilchríoch sin nach bhfuil an spáinnis mar phríomhtheanga ansin nó is í an phortaingéilis teanga na brasaíle tá stádas oifigiúil ag an spáinnis sa bholaiv i bpeiriú san airgintín sa tsile sa cholóim i gcósta ríce i gcúba sa phoblacht dhoiminiceach i meicsiceo sa tsalvadóir in eacuadór sa ghuine mheánchiorclach i nguatamala i hondúras i bpórtó ríce sa spáinn i veiniséala i bparagua in uragua agus sa tsahára thiar níl stádas oifigiúil ag an spáinnis sa bheilís ach mura bhfuil féin tá sí á labhairt ansin go fairsing sna stáit aontaithe tá sí ag tríocha milliún duine ach níl stádas oifigiúil aici ach i bportó ríce is minic a shíltear go bhfuil an spáinnis ina teanga oifigiúil i nua mheicsiceo ach le fírinne níl teanga oifigiúil ar bith ag nua mheicsiceo cibé faoin stádas oifigiúil tuigeann cuid mhór de na húdaráis áitiúla sna stáit go gcaithfidh siad freastal éigin a dhéanamh ar riachtanaisí lucht labhartha na spáinnise líonmhar is uile agus atá siad tá tábhacht na spáinnise ag dul i méadaíocht sna stáit agus a lán daoine á foghlaim mar theanga iasachta maidir leis na hoileáin fhilipíneacha bhí an spáinnis á saothrú mar theanga choilíneach ar feadh i bhfad ach níor éirigh leis na spáinnigh na teangacha bundúchasacha a bhaint de bhéal na ndaoine cé gur imir an spáinnis an tionchar orthu d imigh sí as úsáid go géar gasta i ndiaidh an ghabháltais a rinne na meiriceánaigh ar na hoileáin i dtús na fichiú haoise níl sí ina teanga oifigiúil a thuilleadh agus níl sí ó dhúchas ag trí mhíle duine sna hoileáin na leaganacha fásteangaithe den spáinnis a tháinig ar an bhfód de thoradh theagmháil na spáinnise leis na teangacha bundúchasacha tá siad á labhairt ag trí chéad míle duine sna hoileáin san am céanna tá an tagálaigis an ceann is tábhachtaí de na teangacha bundúchasacha ó dhúchas ag dhá mhilliún is fiche de dhaoine agus í foghlamthe mar fhrancbhéarla réigiúnda ag dhá nó trí oiread eile tríd is tríd níl mórán tábhachta leis an spáinnis sna hoileáin fhilipíneacha inniu cé go raibh na hoileáin á gcoilíniú ag na spáinnigh go deireadh na naoú haoise déag ceann de na príomhdhifríochtaí idir spáinnis mheiriceá theas agus spáinnis na leathinise is é sin an cineál spáinnis a labhraítear sa spáinn féin is ea fuaimniú na litreach z chomh maith le fuaimniú na litreach c nuair a thagann sé roimh e nó i sa chuid is mó den spáinn cleachtaítear an fuaimniú ar a dtugtar zezeo is é sin fuaimnítear an z agus an c mar is é sin th an bhéarla san fhocal thick san andalúis agus i meiriceá theas áfach is mar s a fhuaimnítear iad ceceo a thugtar air seo cé go bhfuil an chuid is mó de dhíochlaonta na laidine imithe as an spáinnis aithnítear an tuiseal cuspóireach agus an tuiseal tabharthach ó chéile i gcónaí i bhforainmneacha áirithe de réir an chaighdeáin deirtear lo hice rinne mé é tuiseal cuspóireach ach le hablé labhair mé leis nó labhair mé dó focal ar fhocal tuiseal tabharthach sna canúintí ina gcleachtaítear an loísmo úsáidtear lo sa dá chiall lo hice lo hablé ní cuid den teanga chaighdeánach é an loísmo dar le hacadamh ríoga na spáinnise ach mar sin féin cloistear go minic sa spáinn féin é go háirithe i gcanúintí thuaisceart na caistíle le coincheap an voseo a thuiscint ní mór dúinn súil a chaitheamh ar iarmhíreanna pearsanta na mbriathar spáinnise mar a labhraítear sa spáinn féin í i gcanúintí mheiriceá theas tá an forainm úd vosotros dulta in éag agus úsáidtear ustedes ina áit fiú má táthar ag labhairt le daoine a bhfuil aithne mhaith ag an gcainteoir orthu san am céanna maireann an sean fhorainm úd vos i gcónaí in áiteanna i meiriceá theas agus an fhoirm den bhriathar atá ag dul leis tá sí cosúil leis an bhfoirm atá ag dul le vosotros ach amháin go bhfuil an t i roimh an s fágtha ar lár vos sos in áit tu eres vos hablás in áit tu hablas labhraíonn tú tá tú ag labhairt cf vosotros habláis labhraíonn sibh tá sibh ag labhairt tabhair faoi deara áfach go ndéantar ís seachas és den iarmhír éis tu comes itheann tú tá tú ag ithe vosotros coméis itheann sibh tá sibh ag ithe vos comís itheann tú tá tú ag ithe sna canúintí leis an voseo tá glacadh leis an voseo sa teanga liteartha féin i dtíortha río de la plata mar atá uragua an cholóim paragua agus an airgintin ach bíonn sé coitianta go leor sa ghnáthchaint ina lán tíortha eile go háirithe i lár mheiriceá tá tuisil agus inscne neodrach na laidine imithe as an spáinnis go hiomlán agus tá sé an fhurasta uimhir iolra na n ainmfhocal a fhoirmiú nó níl de dhíth ach s nó es a chur leo hombre hombres mujer mujeres país países agus araile scéal eile ar fad é an briathar go háirithe úsáid an mhodha fhoshuitigh nó is ar éigean is féidir í a fhoghlaim mar is ceart gan an teanga a chleachtadh i gcuideachta na gcainteoirí dúchais nó dianstaidéar a dhéanamh ar an litríocht spáinnise is iad na haimsirí is tábhachtaí sa spáinnis ná an aimsir láithreach an aimsir fháistineach an aimsir chaite neamhfhoirfe agus an aimsir chaite fhoirfe ach tá foirmeacha eile ann fós tá modh coinníollach ag na briathra freisin cosúil leis an ngaeilge baineann an spáinnis úsáid as dhá bhriathar éagsúla le to be an bhéarla a aistriú ser arb ionann ar go leor bealaí é agus is na gaeilge agus estar agus é níos cosúla le tá na gaeilge ina úsáid tugtar lá le stiofáin nó lá fhéile stiofáin ar an ú la de mí na nollag go hiondúil is saoire poiblí é ar fud an chuid is mó den eoraip in éirinn tugtar lá an dreoilín air leis mar go dtéann complachtaí amach ag déanamh ceoil in onóir an dreoilín cé go bhfuil an cleachtadh seo ag dul i léig i go leor ceantair iompraíonn an lucht ceoil a chuireann seanéadaí nó clúdach tuí orthu féin íomhá dreoilín nó dreoilín ina bheo i mbosca tá fabhail ann ag ceangailt an dreoilín le heachtraí i saol íosa ba é san stiofán an chéad mhairtíreach tugtar boxing day ar an lá i sasana agus i gceanada mar go dtugtaí bronntanasaí ar an lá céanna tugtar zweiter weihnachtstag air i ngearmáinis sna stáit aontaithe is gnáthlá oibre é an ú nollaig tar éis bunú an tsaorstáit sa bhliain choinnigh an ríocht aontaithe seilbh ar na calafoirt sa chóbh nó ueenstown mar a thugadh an rialtas air i mbaile chaisleáin bhéara iad araon i gcontae chorcaí chomh maith le ceann i loch súilí i gcontae dhún na ngall bhí an réiteach seo socraithe sa chonradh angla éireannach agus baint aige leis an gcogadh cathartha freisin sa deireadh thiar tugadh na calafoirt ar ais do stát na héireann sa bhliain fuair daoine sa bhreatain locht ar an gcinneadh seo nó nuair a thosaigh an dara cogadh domhanda bhí na bealaí mara trasna an atlantaigh ní ba deacra le cosaint in uireasa na gcalafort dá mbeadh na calafoirt ag an ríocht aontaithe i gcónaí le linn an chogaidh d fhéadfaí breosla a thabhairt do na longa tionlacain i bhfad níos sia amuigh san atlantach nó bhí an cóbh agus cuan bhéarra suite ciliméadar níos faide ar shiúl ná aon chuan i sasana nó i dtuaisceart éireann sa bhliain áfach ghlac an bhreatain seilbh ar an íoslainn agus chuir na comhghuaillithe bunáit mhíleata agus garastún seasta ar bun ansin ina dhiaidh sin bhí na briotanaigh ábalta teacht gan na calafoirt in éirinn thairis sin níor choinnigh an aimiréalacht caoi cheart ar chalafoirt an chonartha cibé scéal é agus ní bheadh mórán maithe ann le haghaidh chabhlach na breataine fiú dá gcoinneodh an ríocht aontaithe aici féin iad thar bhlianta an chogaidh ó thaobh na héireann de lig athshealbhú na gcalafort seo roimh an gcogadh don tír a neodracht a choinneáil i rith ré na práinne is an ghealach nó an ré nó an téasca an t aon satailít nádúrtha atá ag timpeallú an domhain í ar meán tá sí faoi thrí chéad ceithre mhíle is ceithre scór ciliméadar km den domhan mar sin bíonn an solas ag teacht beagáinín níos faide ná aon soicind amháin ón ngealach go dtí an domhan tá an ghealach míle seacht gcéad ciliméadar km ar gha agus an imtharraingt a aithníonn an spásaire ar dhroim na gealaí níl ann ach an séú cuid dá mheáchan thíos anseo an té a chonaic na seanscannáin ó laethanta na spásárthaí de shraith apollo tá a fhios aige an dóigh a raibh na spásairí in inmhe léimeanna millteanacha a thógáil beag beann ar na spáschultacha troma a bhí siad a chaitheamh idir chlogaid choimeádán ocsaigine agus ghléasra brúchóirithe imlíne na fithise km aonad réalteolaíoch éalárnacht peirigí garphointe don domhan km aonad réalteolaíoch apaigí cianphointe ón domhan km aonad réalteolaíoch tréimhse rothlaithe réalt tréimhse lá lá n uaire nóiméad tréimhse shionadach lá lá uair nóiméad meánluas fithise km s uasmhéid an luais ar an bhfithis km s íosmhéid an luais ar an bhfithis km s claonadh ag guagadh idir i gcomparáid leis an éiclipteach fad an nóid éirithigh ag cúlú argóint an pheirigí ag ascnamh ag timpeallú an domhain trastomhas ag an meánchiorcal km tomhas céanna an domhain méadaithe faoi trastomhas polach km tomhas céanna an domhain méadaithe faoi oblátacht achar an dromchla km tomhas céanna an domhain méadaithe faoi toirt km tomhas céanna an domhain méadaithe faoi mais kg mais an domhain méadaithe faoi meándlús kg m imtharraingt ag an meánchiorcal m s an domhantarraingt méadaithe faoi treoluas éalaithe km s tréimhse rothlaithe d sioncrónach luas rothlaithe km h ag an meánchiorcal claonadh na haise i gcomparáid leis an éiclipteach ailbéideacht méid dhealraitheach méid uilleach teocht ar an dromchla íosmhéid k meán k uasmhéid k meastachán céatadáin mhaise ocsaigin maignéisiam sileacan iarann cailciam alúmanam nicil cróimiam mangainéis tíotáiniam críochnaíonn an ghealach aon imrothlú amháin thart ar an domhan gach seacht lá fichead agus ocht n uaire lá h sin í mí na gealaí ach ar ndóighe ní hionann í agus mí an fhéilire tugtar éapacht ar an difríocht ama idir mí na gealaí agus mí cibé cineál féilire a úsáidtear de ghnáth tá meánteocht an dromchla beagáinín níos mó ná aon chéim amháin celsius ach ós rud é nach bhfuil atmaisféar ag an ngealach amach ón gcorr adamh ocsaigine argóin sóidiam nó potaisiam ní choinníonn sí an teas thar a hoíche fhada agus an dromchla ag éirí fuar feanntach roimh theacht an lae ón taobh eile de nuair a bhíonn sé ina lá ar an ngealach bíonn sé dofhulaingthe ar fad agus an dóigh a bhfuil an ghrian ag soilsiú gan aer ar bith ann lena teocht a scaipeadh a chothromú is a mhaolú an dóigh a bhfuil an ghealach ag rothlú ag casadh ar a hais is rothlú sioncrónach é is é sin tá an rothlú an casadh ar an ais agus an t imrothlú timpeallú an domhain ceangailte dá chéile de réir mar atá an ghealach ag dul timpeall an domhain tá sí ag casadh ar a hais i gcruth is go ndrannann sí an taobh chéanna leis an domhan mar sin roimh fhorbairt na spásloingseoireachta ní raibh ach aithne aon leathsféar amháin againn ar ár satailít nádúrtha féin go bunúsach ní mór a lua áfach go mbíonn an ghealach ag guagadh anonn is anall beagáinín mar a fheictear dúinn í i gcruth is gur féidir linn ábhairín níos mó ná aon leathsféar amháin den tsatailít a fheiceáil ó am go ham thar aon rud eile níl fithis na gealaí ar aon leibhéal leis an éiclipteach is é is toradh dó seo ná go mbíonn an ghealach ag éirí níos airde ná an leibhéal sin agus ag titim níos doimhne de réir mar atá sí ag dul ar aghaidh ar a fithis uaireanta bíonn an ghealach thíos mar a fheicimid féin í agus an pol thuaidh á nochtadh dúinn uaireanta eile is dóigh linn í a bheith thuas i gcruth is go bhfeicimid an pol theas thairis sin ós rud é nach ciorcal cruinn ceart í fithis na gealaí bíonn luas a himrothlaithe cineál éagsúil bíonn sí ag moilliú agus ag géarú ar a siúl agus dá réir sin bíonn sí chun deiridh ar dhóigh is go bhfuil radharc againn ar bheagáinín níos mó den taobh chun tosaigh agus a mhalairt a bhíonn fíor nuair a thagann géarú ar a coiscéim is é is toradh don iomlán dhearg seo ná go bhfuil caoga naoi faoin chéad de dhroim na gealaí le feiceáil againn gan dul i dtuilleamaí spásbháid b é an taiscéalaí sóivéadach lunik iii an chéad ghléas spáis thiar sa bhliain a thug radharc dúinn ar an taobh eile den ghealach ach b iad na spásairí meiriceánacha sna seascaidí agus sna seachtóidí ba mhó a rinne léarscáiliú ar na codanna aineoil den ghealach tá an taobh eile ag breathnú cineál difriúil leis an taobh is aithin dúinn féin ós rud é nach bhfuil an oiread céanna de spotaí móra dorcha mara nó farraigí a thugtar orthu siúd is gur ísleáin iad go bunúsach agus iad clúdaithe le cloch laibhe nach bhfuil an oiread céanna de na mara seo le feiceáil ar an taobh eile cé gurb ionann a bheag nó a mhór an leath den ghealach atá ag drannadh linn ní hionann an leath den ghealach atá soilsithe i rith na míosa téann an solas timpeall na gealaí agus sinn á feiceáil ag fás nó ag dul i laghad deirtear go bhfuil céimeanna ag an ngealach nuair nach bhfuil an ghealach le feiceáil ar aon nós ós rud é nach bhfuil an leath infheicthe di soilsithe ag an ngrian deirtear go bhfuil nuaré ann i ndiaidh na nuaré fásfaidh an ghealach deirtear go bhfuil an ghealach i mbéal ceathrún nuair atá leath di soilsithe agus í ag fás go fóill tá an ghealach ina lánré agus í soilsithe ina hiomláine i ndiaidh na lánré rachaidh an ghealach i ndorchadas arís de réir a chéile deirtear go bhfuil an cheathrú dheireanach ann nuair atá leath na gealaí soilsithe agus í ag druidim leis an nuaré arís ansin tiocfaidh an nuaré arís agus tosóidh an scéal in athuair an chuma atá ar an ngealach roimh an mbéal ceathrún nó i ndiaidh na ceathrún deireanaí tugtar corrán gealaí uirthi tá an ghealach scothlán i ndiaidh an bhéil cheathrún agus roimh an gceathrú dheireanach nuair a bhíonn an ghealach ag dul i méid feictear an solas ag teacht ón taobh deas agus an dorchadas ag éalú ar an taobh clé i ndiaidh na lánré tiocfaidh an dorchadas ón taobh deas sin é an chuma atá ar na cúrsaí ar an leathsféar thuaidh den ghealach áit a bhfuil éire suite ar an leathsféar theas san astráil mar shampla a thagann an solas agus an dorchadas ar an ngealach ón taobh clé má tharlaíonn cónasc na gréine an domhain agus na gealaí le linn na nuaré is é sin má tharlaíonn an triúr acu suite ar an líne chéanna le linn na nuaré fágfar an ghrian nó cuid di clúdaithe nó uraithe ag an ngealach tugtar urú na gréine nó éiclips na gréine air seo má tá an ghrian uraithe ina hiomláine deirtear gur lánurú nó lánéiclips atá ann agus mura bhfuil an scáth caite ach ar chuid den ghrian páirturú nó páirtéiclips atá i gceist má tharlaíonn an ghealach chomh cóngarach don domhan le linn an uraithe agus nach féidir léi an ghrian a chlúdach ina hiomláine fiú nuair atá sí go cruinn idir an domhan agus í fágtar fáinne den ghrian ag taithneamh timpeall na gealaí urú fáinneach a thugtar ar a leithéid ar ndóigh murar féidir d urú na gréine titim amach ach le linn na nuaré ní féidir d urú na gealaí féin tarlú ach le linn na lánré is é cónasc na gréine na gealaí agus an domhain is cúis leis an urú seo freisin agus ós rud é go bhfuil an domhan i bhfad níos mó ná an ghealach bíonn na huruithe gealaí i bhfad níos coitianta ná na huruithe gréine is é sin tá scáth an domhain níos leithne ná scáth na gealaí agus níl cónasc cruinn de dhíth le haghaidh urú na gealaí ní bhíonn an ghealach dofheicthe go hiomlán fiú le linn an lánuraithe ós rud é go n athraontar solas na gréine in atmaisféar an domhain ar dhóigh is go gcaitear cuid de a fhad leis an ngealach cuireann an ghealach dathanna neamhghnácha di le linn an uraithe áfach tá an ghealach ar an t aon rinn neimhe amháin taobh amuigh den domhan a bhfuil a droim siúlta ag daoine daonna bhí neil armstrong agus edwin aldrin ar an chéad bheirt a bhain an ghealach amach an tríú spásaire a ghlac páirt ins an mhisiún mar atá michael collins bhí sé ag fanacht lena chairde sa mhodúl ceannasaíochta an chuid den spásárthach a bhí fágtha ag timpeallú na gealaí ina dhiaidh sin chruthaigh collins go maith ina iriseoir agus ina scríbhneoir ag tabhairt cur síos ar cheird na spásloingseoireachta don tsaol mhór d fhoilsigh an coileánach seo leabhar suimiúil inar thug sé léargas dúisitheach ar shaol an spásaire idir chruatan agus ghlóir carrying the fire ag iompar na tine thiar sa bhliain a rinne armstrong agus aldrin a n éacht thuirling siad i muir na sáimhe in aice le rimae hypatia roimh dheireadh na bliana céanna tháinig an chéad mhisiún eile go dtí an ghealach síos in aigéan na stoirmeacha níl aigéan ar bith ann ach ísleán mór agus is beag stoirm a bhagródh ort ansin ach an oiread bhí an mí ádh leis an chéad mhisiún eile nó phléasc cóimeádán ocsaigine ach mar sin féin d éirigh le nasa na spásairí a thabhairt slán abhaile ina dhiaidh sin b iomaí áit fós ina bhfacthas spásairí meiriceánacha ag dul ag spaisteoireacht ar an ngealach b iar eitleoirí cogaidh iad formhór mhór na spásairí a shroich an ghealach agus cathanna curtha acu i gcogadh na cóiré ach ghlac geolaí oilte arbh ainm dó harrison schmidt páirt sa mhisiún dheireanach i mí na nollag siúd is gurbh é schmidt an t aon gheolaí amháin a tháinig a fhad leis an ngealach ina phearsa féin rinneadh éacht mór geolaíochta le linn na dturasanna seo nó thug na spásairí leo trí chéad cileagram de shamplaí ó na láthracha difriúla tuirlingthe tá an ghealach cuíosach mór mar shatailít nádúrtha i gcomparáid leis an bpláinéad atá sí a thimpeallú níl ach carón gealach phlútóin níos mó i dtéarmaí comparáideacha agus ar an gcúis chéanna is gnách pláinéad dúbailte a thabhairt ar chóras charóin agus phlútóin scéal eile ar ndóigh go bhfuil gealacha níos mó agus níos troime ag iúpatar cuir i gcás i bhfarradh is an pláinéad millteanach atá siad a thimpeallú áfach is lú i bhfad iad ná an ghealach tá screamh na gealaí thart ar sheachtó ciliméadar ar doimhneacht nó sin é an meánluach bíonn sé éagsúil ó áit go háit áfach nó sáraíonn an doimhneacht sin céad ciliméadar i dtimpeallacht chraitéar korolev ón taobh eile de níl ach cupla ciliméadar screimhe taobh thíos de mhara áirithe faoin screamh sin atá an maintlín nó an brat agus é míle ciliméadar ar doimhneacht tá croí na gealaí faoi bhun an mhaintlín sin ar ndóighe agus é trí chéad go leoth de chiliméadar ar gha a bheag nó a mhór níl sé chomh te le croí ár bpláinéid féin nó tá an ghealach i bhfad níos suaimhní ó thaobh na geolaíochta de ná an domhan bíonn talamhchreathanna nó gealach chreathanna ann ó am go ham ach bíonn siad i bhfad níos fannlaige ná na talamhchreathanna ar an domhan tá fórsaí taoidmheara an domhain chomh lag is nach bhféadann siad croí na gealaí a chroitheadh an oiread is go leáfadh sé is féidir a ghlanmhalairt sin a rá i dtaobh io an ceann is lú de ghealacha galileo atá ar bharr lasrach an t am ar fad lena chuid bolcánachais nó is í imtharraingt iúpatair agus na fórsaí taoidmheara a théann léi is mó is cúis leis an mbolcánachas sin uaireanta feictear feiniméin dhíomuana gealaí is é sin an chorrlasair sholais nó an chorrchalc thoite ar an ngealach agus tá cuid de na saineolaithe inbharúla go bhfuil baint ag an mbolcánachas leis na feiniméin seo níltear ar aon tuairim faoi sin áfach nó deir na heolaithe eile nach bhfuil i gceist ach gnáthiomrall súl glactar leis go coitianta gur cuid den domhan a bhí sa ghealach ar tús nó gurb as an domhan a fáisceadh í ceithre bhilliún go leith de bhlianta ó shin bhuail an domhan fá chorpán nó rinn neimhe a bhí a bheag nó a mhór ar aon mhéid le mars an conamar a caitheadh amach sa spás sa teagmháil seo ba chloch leáite é a tháinig le chéile ina dhiaidh sin le haon réad amháin a dhéanamh mar atá an ghealach ar dtús bhí an tsatailít s againn ar fad ina farraige mhór de chloch leáite magma agus í ar bharr lasrach le teas de réir a chéile áfach d fhuaraigh an magma seo agus b ansin a cruthaíodh sléibhte agus tailte arda na gealaí is iad na bruthcharraigeacha seo an chuid is sine de thírdhreach ár satailíte anortaisít a thugtar ar an gcineál cloiche atá sna bruthcharraigeacha seo tá an anortaisít saibhir i mianra sileacáite a dtugtar plagaclás air is é an plagaclás is cúis leis an dath gheal in ardchríocha na gealaí na hísleáin dhorcha a dtugtar mara nó farraigí orthu muir na scamall aigéan na stoirmeacha muir na ngábh muir na gaile muir na báistí muir an tsuaimhnis muir na sáimhe muir an fhuachta muir an neachtair agus muir na lionnta tá na mara seo níos óige dar leis na geolaithe ná na sléibhte is na bruthcharraigeacha is dócha go bhfuair an ghealach bombardú mór ón spás agus na dreigítí ag tochailt imchuachanna doimhne ar a haghaidh ansin ins an chéad chupla billiún eile líonadh na himchuachanna le magma laibhe de thoradh an bholcánachais a bhí ann san am nuair a d fhuaraigh an laibhe d iompaigh sí ina basalt dubh is é an basalt seo a d fhág a ndath ar na farraigí tháinig a gcuma ar na mara dhá bhilliún bliain ó shin a bheag nó a mhór ina dhiaidh sin lean na dreigítí ag criathrú dromchla na satailíte s againn agus ag fágáil craitéir ina ndiaidh ar ndóigh bhain na himbhuailte seo conamar as droim an réada conamar cloiche a dtugtar reigilít air iad siúd atá ag brionglóideach faoi bhunú coilíneachtaí ar an ghealach is suim leo an reigilít nó creidtear go bhfuil uisce reoite oighear measctha tríd an reigilít i dtimpeallacht an dá phol thuaidh agus theas táthar ag déanamh go mbeadh sé indéanta coilíneachtaí a chur ar bun ar na poil agus iad ag maireachtáil ar uisce na reigilíte níl anseo ach aisling ach is aisling é a spreag go leor daoine i gceann réalteolaíochta an chéad uair is éard atá i gceist leis an réalteolaíocht ná taighde ar na reanna neimhe cosúil leis na réaltaí na pláinéid na cóiméid agus na réaltraí chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d atmaisféar an domhain cosúil leis an radaíocht chosmach baineann an réalteolaíocht leis an éabhlóid leis an bhfisic leis an gceimic leis an meitéareolaíocht agus le gluaisne na reann neimhe chomh maith le forbairt agus le fabhrú na cruinne tá an réalteolaíocht ar ceann de na heolaíochtaí is sine atá ann is dócha go raibh an duine réamhstairiúil féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san fhásach nó ag seoltóireacht amuigh ar an teiscinn mhór bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na cultúir is sine dá bhfuil aithne againn orthu agus breathnuithe spéire idir lámhaibh acu go tráthrialta ach tháinig na seandálaithe trasna ar ghléasra réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin ón taobh eile de níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad teileascóp is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an réaltmhéadracht an loingseoireacht réaltach an réalteolaíocht bhreathnaitheach an fhéilireacht agus an astralaíocht féin ach inniu is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua aimseartha agus an réaltfhisic i rith na fichiú haoise scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse mar atá an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n amaitéarach tá spéir na réaltaí fairsing go maith agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir mar sin is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an astralaíocht ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas creidimh a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna neimhe ar shaol na ndaoine tá an focal gaeilge réalteolaíocht bunaithe ar réalta réalt an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe reult an seanlitriú agus ar eolaíocht ina lán teangacha eile ar nós an bhéarla agus na gearmáinise baintear úsáid as an téarma astronomy astronomie agus araile a fuarthas ón ngréigis réalta agus dlí nó cultúr agus a chiallaíonn dlí na réaltaí is é sin na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir maidir leis an téarma réaltfhisic is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht de réir an fhoclóra ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d atmaisféar an domhain agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh taighde ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu inniu áfach is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na fisice agus na matamaitice le feiniméin na spéire a chiallú is a mhíniú agus mar sin bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu sna hollscoileanna bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta thairis sin is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin astronomy and astrophysics is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta ar dtús ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht mar a chreidtear inniu is dócha mar shampla go mbaintí úsáid as stonehenge le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint roimh theacht an teileascóip ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach abair ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an tsléibhe de réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne an chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar obair ar a dtugtar réaltmhéadracht inniu ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an ngrianchóras agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh go ginearálta rinne siad talamh slán de gurbh é an domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne agus gurbh iad na réaltaí an ghrian agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne roimh lá an teileascóip féin bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh míle bliain roimh chríost d fhéach na réalteolaithe síneacha le claonadh aise an domhain claonadh an éicliptigh a mheas an chéad uair ba iad na caildéigh ba túisce a d aithin go n uraítear an ghealach go tráthrialta de réir ciogal ar leith nó sáras mar a thugtar air féile chríostaí is ea an cháisc ainm u cáisc gin u cásca agus í ar cheann de na féilte móra sa bhféilire críostaí de réir scrioptúr críostaí d aiséirigh íosa críost tar éis é a bheith adhlactha ar feadh trí lá meastar gur thit na heachtraí i gceist amach áit éigin idir agus ad braitheann an dáta ar casadh na gealaí agus ní ionann an dáta gach bliain bíonn difríocht freisin idir dáta a cheiliúrtha sna heaglaisí san iarthar agus sna heaglaisí ceartchreidmheacha mar nár ghlacadar le féilire ghréagóra a chuir eaglais na róimhe i réim tagann an focal ón laidin pasua mar ní raibh an litir ná an fhuaim p sa sean ghaeilge agus chuirtí c fuaim na laidine agus an bhéarla ina áit in iarthuaisceart na heorpa atá an bhriotáin briotáinis breizh tá oidhreacht cheilteach ag an mbriotáin ó chuaigh imircigh ón mbreatain anonn go dtí an ceantar in aimsir na rómhánach sa lá atá inniu ann is cúige í sa fhrainc cé gur baineadh an roinn département loire atlantiue ón gcúige atá aitheanta go hoifigiúil sna í tá an bhriotáinis gaolmhar leis an mbreatnais atá beo fós sa bhreatain bheag agus leis an gcoirnis teanga a cailleadh i gcorn na breataine ach a bhfuil buíon díograiseoirí á saothrú agus á labhairt i gcónaí sa lá atá inniu ann labhraíonn mórán gach duine sa bhriotáin fraincis ach tá níos lú ná céad míle duine a bhfuil cumas labhartha briotáinise acu is teanga cheilteach í an bhriotáinis brezhoneg i ngrúpa na dteangacha breatnacha i ré na himpreachta rómhánaí chuaigh daoine thar farraige ón mbreatain go hiarthuaisceart na fraince an lae inniu thugadar a dteanga leo teanga a bhí á labhairt an uair úd ar fud an chuid is mó den bhreatain tá gar ghaol ag an mbriotáinis leis an mbreatnais atá fós sa bhreatain bheag agus leis an gcoirnis teanga a cailleadh ach a bhfuil díograsóirí ag iarraidh a hathbheochan go traidisiúnta labhraítear an bhriotáinis sa chuid is faide siar den bhriotáin ar an taobh thiar den líne idir plouha agus vannes bhí sí á labhairt ag scothaicmí léannta go dtí an dóú haois déag ach ina dhiaidh sin d fhan sí teoranta do mhuintir na tuaithe in iarthar na briotáine nó breizh izel nuair a bhí na daoine uaisle agus in aithris orthu siúd na buirgéisigh á tréigean ar mhaithe leis an bhfraincis b í an laidin an teanga scríofa ba tábhachtaí i ndiúcacht na briotáine go dtí gur tháinig an fhraincis ina háit sa chúigiú haois déag ina dhiaidh sin féin tá traidisiún liteartha áirithe ag an mbriotáinis agus bíonn briotáiniseoirí an lae inniu ag tarraingt ar an tsean bhriotáinis ar lorg téarmaíochta teicniúla nó eolaíche don nua bhriotáinis bhí monarcacht na fraince an t ancien régime ar nós cuma liom faoi na teangacha mionlaigh sa tír i ndiaidh na réabhlóide áfach d athraigh na cúrsaí go hiomlán nó b ansin a cuireadh tús le polasaithe a bhí meáite ar an bhfraincis a chur á labhairt ar fud na tíre agus na teangacha is na canúintí eile a bhaint de bhéal na ndaoine ní raibh lucht déanta na bpolasaithe seo in ann teangacha a aithint thar chanúintí nó ní raibh dar leosan ach dhá rud ann mar atá an fhraincis agus an patois bhí polaitíocht ag baint leis na hiarrachtaí seo ar ndóigh bhí lucht na réabhlóide den tuairim go raibh na teangacha réigiúnda fite fuaite leis an bhfrithréabhlóideachas agus go raibh na monarcaithe agus na sagairt ag baint leasa as na teangacha seo mar bhábún leis an gcosmhuintir a choinneáil scartha ón réasún ón réabhlóideachas agus ón oideachas deir lucht athbheochana na briotáinise go raibh an lucht rialtais ag cur fíor chatha sna scoileanna leis an teanga a chur de dhroim an tsaoil go hiomlán agus go rabhthas ag náiriú na bpáistí a bhí ag labhairt briotáinise chomh deireanach leis na seascaidí bhí an bhriotáinis á labhairt ag milliún agus trí chéad míle duine sa bhliain tá ceathrú milliúin fágtha inniu i ndiaidh an ródaigh a rinne na meáin chumarsáide agus córas lárnaithe polaitiúil na fraince ar an teanga i dtús na fichiú haoise bhí duine as gach beirt in iarthar na breataine dall ar an bhfraincis ar fad agus an chuid eile dátheangach san fhraincis agus sa bhriotáinis faoi lár na fichiú haoise ní raibh ach céad míle duine aonteangach sa bhriotáinis sa bhliain bhunaigh an tollamh roparz hemon an iris úd gwalarn le litríocht a fhoilsiú sa teanga i rith an chéad naoi mbliana déag eile bhí an iris seo agus an scoil scríbhneoirí ina timpeall ag iarraidh an bhriotáinis a ardú ar aon leibhéal leis na teangacha móra domhanda bhí idir bhunsaothair liteartha agus aistriúcháin á gcur i gcló ar an iris sa bhliain tháinig an iris úd al liamm i gcomharbas ar gwalarn ina dhiaidh sin bunaíodh sraith mhaith irisí briotáinise agus an litríocht ag fás agus ag forbairt sa teanga inniu tá i bhfad níos mó litríochta ar fáil i mbriotáinis ná a shamhlófá le teanga neamhfhorleathan sa bhliain cuireadh bun leis na chéad scoileanna diwan a bhí ag dul i muinín an tumoideachais le briotáinis a theagasc do dhaoine óga modh eile ar baineadh triail as san am ab ea div yezh nó an cur chuige dátheangach sa bhliain foilsíodh aistriúchán briotáinise d eachtraí astérix is fiú sonrú a chur ann go bhfuil cónaí ar astérix féin sa bhriotáin de réir an ghreannáin féin tá clú idirnáisiúnta anois ar roinnt fhilí teangeolaithe agus scríbhneoirí próis a bhfuil saothair scríofa acu sa teanga ar nós yann ber kalloc h roparz hemon anjela duval agus per jakez hélias ba é guglielmo marconi a dhear an céad craolachán a bhí ar a chumas éisteacht i bhfad i gcéin is le gathanna raidió tonnta aibhléise a théann an t eolas thar an aer tá éagsúlacht i gcumas taistil agus sa méid eolais ar féidir a chur amach ag brath ar na tonnta a chuirtear amach is ar na meántonnta nó am a chuirtear go leor cláracha tíorthúla craolachán amach go h áirithe cinn nuachta mar gur faide a shroicheann na meántonnta ná tonnta ardmhinicíochta ní shroicheann tonnta ar an ardmhinicíocht nó craolachán fm de ghnáth ach tuairim agus chiliméadar ón láithréan craolta baintear feidhm as aereóg fada lena ghlacadh agus is gá é a iompú i dtreonna éagsúla leis an bhfuaim is fearr a fháil is ar an ardmhinicíocht a chuirtear an chuid is mó de chláranna ceoil agus craolacháin áitiúla amach agus iad bunaithe sna cathracha don chuid is mó ní bhaintear mórán feidhme as lw nó craoltacháin ar na tonnta fada in éirinn ach is faide ón gcraoltóir ar féidir iad a ghlacadh ná fiú an am is féidir cláranna ón bhfrainc agus ó bbc shasana a chloisint in oirthear na héireann ach de ghnáth tá gá le aimsir breá m sh ar oíche breá samhraidh ní ghlacann mórán gnáth threalaimh craolachán craoltacháin ar na gearrtonnta tá gá le craolachán faoi leith agus déanann go leor tíortha craoltacháin air tá an bbc le fáil ar an gcuid is mó den domhain agus déanann deutsche welle na gearmáine an chuid craoltacháin freisin tá an úsáid á bhaint as sw ag eaglaisí soiscéalacha i meiriceá thuaidh agus i meiriceá theas i msacsbhéarla agus i spáinnis go h áirithe cuireann go leor lárionaid craolachán talún maille le lárionaid eile ar ghá síntiúis a íoc cláracha nuachta agus ceoil amach tá gá le trealamh ar leith le craolachán saitilíte chomh maithe leis an síntiús ach is iontach soiléireacht na gcláracha agus is minic nach mbíonn fógraí cumarsáide ar bith leo cuireann go leor lárionaid craolachán talún a gcláracha ar fáil thar an idirlíon anois go dtí seal bhliain ó shoin bhí na cláracha rómhall ag teacht isteach don chuid is mó d éisteachtóirí ach anois tá sé ar chumas an ríomhaire meánach sruth cainte nó ceoil leanúnach a chur amach laistigh de seal gearr ceapadóir fiontraí agus fear gnó as bologna na hiodáile agus de shliocht éireannach ab ea guglielmo marconi aibreán iúil ba é a dhear an chéad raidió fiúntach tugtar athair an raidió air bhuaigh marconi duais nobel na fisice le braun sa bhliain chaith sé cuid mhór dá shaol sa ríocht aontaithe agus ansin i stáit aontaithe mheiriceá tharchuir marconi comharthaí ar feadh líne dírí cúpla céad ciliméadar ar fhad san aer i ag an am céanna a rinne alexander stepanovitch popov an rud chéanna sa rúis ar an bealtaine sheol marconi an chéad teileagraf gan sreang ar an iúil rinne marconi an chéad chraoladh raidió ar domhain nuair a chraol sé ó bhaile an chaistil go reachlainn oileán atá deich gciliméadar ón chósta agus díreach ó thuaidh de bhaile an chaistil féin tharchuir marconi ó chorn na breataine trasna an atlantaigh go talamh an éisc den chéad uair sa bhliain ag frithchaitheamh an tonn raidió ón ianaisféar km os cionn na farraige leathshlí trasna ar an deireadh fómhair chuir marconi an chéad seirbhís radaiteileagrafaíochta trádála trasatlantach ar siúl idir stáisiúin theileagrafaíochta sa chlochán i gcontae na gaillimhe ag pointe sár radhairc dheirgimligh atá km laisteas den chlochán agus bá glace in albain nua ba i rith an chogaidh mhóir a cuireadh bús ceart le fás agus forbairt an raidió mar ghléas chumarsáide nuair a thosaigh an cogadh ba le córas teileagraim a bhí á úsáid ag na fórsaí éagsúla chun formhór a gcuid teagmhála a dhéanamh ach faoi dheireadh na troda bhí córais chumarsáide raidió go mór sa treis a bhuíochas sin do leithéid marconi sa bhliain chraol wireless telegraph company mharconi guth duine d fhostóirí an chomhlachta trasna an atlantaigh i craoladh amhránaíocht nellie melba ó ionad mharconi i chelmsford essex rud a chuir tús le craoltóireacht ghinearálta raidió annie jameson muintir jameson an drioglann ba ea máthair marconi phós sé beatrice o brien sa bhliain bhí triúr clainne acu fuair marconi colscaradh i agus phós sé bean óg maria cristina bezzi scali ar meitheamh bhuail taom croí marconi sa bhliain in aois bliain dó faisistí go smior a bhí ann thacaigh marconi mussolini agus an cogadh san aetóip inniu tá leacht chuimhneacháin sa chalafort i mbaile an chaistil i gcuimhne ar guglielmo marconi tugtar céadaoin an luaithrigh ar an gcéad lá den charghas tréimhse lá roimh an cháisc nuair a bhíodh troscadh agus tréanas á ndéanamh ag caitlicigh is gnách le caitlicigh faoistin a dhéanamh fuair céadaoin an luaithrigh a ainm as an cleachtadh na luaithrigh a chur ar na héadain tuataí mar meabhrúchán agus ceiliúradh na mortlaíocht daonna agus comhartha mairgneach agus aithreachas den dia is iad na luaithrigh dóite atá úsáidte cruinnithe tar éis an domhnach na pailme den bhliain roimhe tá an cleachtadh seo coitianta i formhór an domhan críostaí á coimeádte le caitlicigh anglacánaigh liútaraigh agus modhaigh de réir staire na críostaíochta ba ar dhomhnach cásca a d aiséirigh íosa críost tar éis dó a bheith adhlactha i dtuama ar feadh lá sa chríostaíocht is ionann aiséirí íosa agus filleadh íosa ar an saoil ar an tríú lá tar éis a bháis céasadh íosa mar a thugtar air tá domhnach cásca nó lá an aiséirí ar na féilte is mó sna heaglaisí críostaíochta agus is é cuspóir na seachtaine móire in a lán áiteanna ceiliúrtar aifreann na cásca ar bharr cnoic go luath ar maidin le breacadh an lae agus deirtear go mbíonn an ghrian ag glioscarnaigh agus ag rince timpeall na spéire d éirítí go luath ar maidin deir bailiúchán na scol chun an ghrian a fheiceáil ag damhsa le teann áthais maidin domhnaigh cásca chreidtí fadó go mbíodh an ghrian ag damhsa sa spéir mar gheall ar aiséirí íosa críost toisc íosa a bheith aiséirithe ó mhairbh thagadh deireadh leis an troscadh ar dhomhnach cásca agus d ití uibheacha ag deireadh an charghais fadó d ití a lán uibheacha ar dhomhnach cásca mar ní bhídís á hithe ó mháirt na bpancóg roimhe sin siombail ab ea an t ubh den bheatha nua dar leis an scéal seo ní bhíodh mórán tráchta ar uibheacha seacláide an tráth úd ach fíoruibheacha cearca a d ití feictear sa scéal seo gur fíoruibheacha amháin a bhíodh á n ithe ag na páistí i dtithe áirithe bhíodh sé de nós ag na páistí uibheacha a bhailiú le linn an charghais agus picnic a bheith acu ar dhomhnach cásca chomh maith leis sin bhíodh sé de nós ag daoine na huibheacha a chur i bhfolach agus rachaidís ag tóraíocht na n uibheacha ar dhomhnach cásca rud a dhéantar go fóill ach le huibheacha seacláide deirtear chomh maith go mbíonn an coileach ag fógairt an lae ag glaoch amach go hard agus go soiléir tá mac na hóighe slán tá mac na hóighe slán tugtar an cháisc ar an gceiliúradh ar fad agus tugtar saoire do na scoileanna agus ag beagnach gach oibreoir in éirinn lena cheiliúradh titeann an cháisc ar laethantaí éagsúla gach bliain thit domhnach cásca ar márta siar sa bhliain is é aibreán an lá is coitianta dochtúir leighis a mhair i vín na hostaire ab ea sigmund freud bealtaine meán fómhair bhí freud ina theiripí agus néareolaí ba é a chuir tús leis an tsíocanailís a leagann béim ar na gnéithe neamhchomhfhiosacha de bheatha mheabhrach an duine bhuail ailse géill freud sna idí ró phianmhar míchompordach thug a chairde ródháileog moirfín dó faoi dheireadh fuair freud bás eotanáis i londain sasana ar an meán fómhair scríobh freud leabhar tábhachtach sa bhliain dar teideal an léirmhíniú brionglóidí scríobh freud ar ghnéas an oideachais i leabhar dar teideal trí aiste ar theoiric na gnéasachta is leis an úd a thosaíonn an leanbh sa saol fuinneamh ar bhunús leis ná tréith an ghnéis agus tréith an fhoréigin mar a théann an páiste ar aghaidh is de réir a chéile a fhaigheann sé tuiscint níos fearr ar an saol agus tagann an mise nó féin chun cinn is é an mise tréith réasúnta loighciúil sa duine níos déanaí arís tagann an barrmise chun solais is cosúil leis an gcoinsian é an barrmise nó sárfhéin mar go mbaineann sé le cuidiú le daoine eile agus gan dochar a dhéanamh dóibh mar shampla tá dlúthbhaint ag na céimeanna seo le fás corportha an pháiste agus leis an dul chun cinn a dhéanann sé le hábhar a ghrá agus a ghnéis de réir cuid leabhar freud is í vín príomhchathair na hostaire agus an chathair is mó inti ba mhó a tábhacht nuair ab ann a bhí ceannláthair impreachta na hostaire agus na hungáire is ar an danóib atá sí suite tá an cháil uirthi mar gheall ar a cuid pálás ársa schloss schnbrunn díseart na habsburgs an ceol a cumadh ann agus a sheinntear go fóill agus na saothair ealaíne agus iarsmaí eile ón stair ba i vín freisin a thosaigh an sícanailísis faoi stiúir sigmund freud díorthaítear an t aimn ón gceiltis windo fionn agus bona bonn bun tá clú agus cáil ar vín freisin mar gheall ar a bia ach go háirithe wiener schnitzel mias muiceoile agus mar gheall ar chácaí ar nós sachertorte agus apfelstrudel bhí íosa c rc c ad ar a dtugtar íosa as nazarat nó íosa críost ina sheanmóirí agus ina cheannaire reiligiúnach de chuid na ngiúdach san aonú haois is é an figiúr lárnach den chríostaíocht creideann an chuid is mó de na críostaithe gur mac dé é a tháinig i measc na ndaoine le hé féin a íobairt in íocaíocht a bpeacaí sean tugtar íosa críost air sa gcomhthéacs sin ó yhoa na heabhraise agus ó christos sa tsean ghréigis tugtar íosa nasarthach nó íosa nazórach air freisin creideann na críostaithe gur duine beo sa stair a bhí ann agus é ina bheatha ó timpeall rc go dtí tuairim ad tá an chuid is mó de na saineolaithe saolta nó neamh chríostaí féin ar aon bharúil go raibh a leithéid de dhuine stairiúil ann agus íosa críost gurbh as an ghailíl dó go raibh sé ina theagascóir creidimh ag dornán beag de ghiúdaigh agus gur céasadh ar an gcros é mar thuathghríosóir nuair a bhí píoláit ina ghobharnóir rómhánach ar an bpalaistín an fhianaise a deir gurb é íosa mac dé tá sé tugtha i gceithre shoiscéal an tiomna nua is é an tiomna nua an chuid den bhíobla a phléann saol íosa na himeachtaí ina dhiaidh gníomhartha na naspal agus forbairt an fhoirceadail chríostaí agus í breactha síos ach go háirithe i litreacha naomh póil is iad na soiscéil an chuid is tábhachtaí den tiomna nua agus iad ag teacht roimh an gcuid eile i ngach leagan den tiomna thosaigh máthair íosa muire ag iompar clainne roimh an bpósadh agus í geallta d iósaf bhí iósaf ar tí í a thréigean ach tháinig aingeal dé ag áitiú air muire a phósadh agus an mac a thógáil mar a bheadh mac dá chuid féin ann is amhlaidh de réir theagasc an reiligiúin chríostaí gurbh í cumhacht an spioraid naoimh a chuir tús le híosa go gairid roimh an mbreith chuaigh iósaf agus muire go dtí beitheal nó bhí sé díreach ordaithe ag an impire rómhánach ágastas muintir na himpireachta go léir a chlárú le cáin a ghearradh díobh agus chaithfeadh gach fear dul go dtí an chathair arbh aisti dá mhuintir nuair a bhí iósaf agus muire i mbeithil saolaíodh íosa dóibh go gairid ina dhiaidh sin tháinig triúr fear ón domhan thoir an triúr saoithe a thugtar orthu a raibh cluinte acu gurb anseo a tháinig rí nua na ngiúdach chun saoil agus thug siad bronntanais don leanbh go gairid ina dhiaidh sin áfach b éigean d iósaf agus do mhuire éalú go dtí an éigipt an fear a bhí ina rí ar na giúdaigh faoi láthair mar atá héaród chuala seisean iomrá ar bhreith íosa freisin agus thug sé ordú tachráin bheaga uile bheitheal a mharú le fáil réitithe den rí nua i ndiaidh bhás héaróid d fhill iósaf agus muire go dtí an phalaistín agus shocraigh siad suas i nazarat sa ghailíl áit ar tháinig íosa i mbun a mhéide cosúil lena athair bhí íosa ag obair ina chearpantóir ach san am céanna b ábhar adhnua é do na daoine chomh hoilte is a bhí sé ar dhlí agus ar fhoirceadal an ghiúdachais fiú nuair a bhí sé óg nuair a shlánaigh sé tríocha bliain d aois chuaigh sé ag teagasc go poiblí deir na soiscéil go raibh sé in ann daoine a leigheas agus faoiseamh a thabhairt dóibh fosta agus gurb iomaí míorúilt a chuir sé i gcrích le cuidiú osnádúrtha ó dhia nuair a tháinig méadú ar lucht leanúna íosa thosaigh cuid den phobal ghiúdach agus dá chuid ceannairí ag cur ina choinne na ceannairí go háirithe chuir siad eiriceacht ina leith chuir na fairisínigh dream a raibh íosa go minic ag lochtú a bhfimíneachta agus a mbéalchrábhaidh a gcuid gearáin faoi bhráid héaróid mhóir agus ar deireadh thug héaród an rí giúdach a bhí faoi smacht impireacht na róimhe cead dóibh an dlí a chur ar íosa ghabh a chuid naimhde é i gcnoc na nológ agus thug siad os comhair cháiafas é arbh é an t ardsagart é agus é go tréan in aghaidh íosa ansin dó dúirt íosa go hoscailte os comhair an ardsagairt agus lucht a leanúna siúd gurbh eisean mac dé agus gur féidir leis teampall iarúsailéim a leagan agus a atógáil i dtrí lá chuir an méid seo fearg mhór ar cháiafas agus na sagairt eile agus daoradh íosa chun báis mar dhiamhaslóir bhí píoláit an gobharnóir rómhánach sásta an bhreith sin a fhaomhadh agus a chur i gcrích céasadh íosa chun báis ar an gcros i ndiaidh dó féin an chros a iompar go cnoc golgotá cnoc chalbhaire áit an chloiginn bhí sé trí bliana déag is fiche nuair a básaíodh é agus meastar go raibh timpeall is trí mhíle duine de lucht leanúna aige faoin am sin deir an bíobla gur aiséirigh sé ón mbás cúpla lá ina dhiadih sin tá dearcadh na gcríostaithe bunaithe ar an tuiscint gurbh é críost an meisias a gealladh sa sean tiomna agus gur músclaíodh ar ais chun saoil é i ndiaidh an bháis a fuair sé ar an gcros creideann an chuid is mó de na críostaithe go bunúsach gurbh é ionchollú dé é agus gur tháinig sé aníos le tarrtháil spioradálta a bhronnadh ar na daoine agus le hiad a thabhairt chun athmhuintearais le dia altanna creidimh eile de chuid na gcríostaithe a bhaineann leis is ea iad gur rugadh ó mhaighdean é gur chuir sé míorúiltí i gcrích gur chomhlíon sé tairngreachtaí an tsean tiomna agus go bhfuil sé le hateacht a dhéanamh an lá is faide anonn le breith a thabhairt ar dhaoine beo agus ar dhaoine marbha tugann na moslamaigh urraim do chríost mar fhear naofa agus mar dhuine de na fáithe ach ní chreideann siad gurb é mac dé é is é teagasc na moslamach freisin nach bhfuair sé bás ar an gcros ach gur chuir dia dallamullóg ar na daoine ionas gur shíl siad amhlaidh an ghealach is mó is cúis leis na taoidí i bhfarraigí an domhain agus iarmhairt lag ag an ngrian orthu freisin aomann imtharraingt na gealaí an t uisce atá ar thaobh an domhain gar don ghealach i dtreo na gealaí agus aomann sé an domhan soladach amach ón uisce ar an taobh urchomhaireach den domhan bíonn lán mara ag an dá áit urchomhaireacha sin agus lag trá ag an dá áit atá ar trastomhas atá ingearach leis an trastomhas trí na háiteanna lán mara le rothlú an domhain ar a ais tarlaíonn dhá thaoide lán mara is dhá thaoide lag trá gach lá feidhmíonn imtharraingt na gréine ar an mbealach céanna ach de bhrí go bhfuil an ghrian chomh fada sin amach ón domhan is lú ar fad a hiarmhairt ná iarmhairt na gealaí bíodh is gur mó i bhfad a mais mar sin féin tarlaíonn rabharta leis an taoide ag a huasairde nuair a bhíonn an ghealach an domhan is an ghrian ar aon líne agus an dá imtharraingt ag feidhmiú as lámha a chéile nuair a bhíonn an ghealach ina dara is a ú ceathrú a tharlaíonn sé seo ansin tarlaíonn mallmhuir leis an taoide ag a híosairde nuair a bhíonn an ghealach is an ghrian ar threonna ingearacha ón domhan tarlaíonn sin nuair a bhíonn an ghealach ina céad is a ú ceathrú de bhrí gur féidir iarmhairtí seo na gealaí is na gréine a ríomh is feidir am is airde na taoide a ríomh i gcomhair aon áite is dáta is mian foilsítear an t eolas seo i dtáblaí taoidí is í an ghrian an réalta is mó sa ghrianchóras í tá an domhan á timpeallú faoi milliún ciliméadar di agus glactar leis an meánfhad ón ngrian go dtí an domhan mar aonad réalteolaíoch abhacréalta bhuí is ea an ghrian agus í comhdhéanta as an hidrigin den chuid is mó sroicheann an teocht ar dhromchla na gréine tuairim is cúig mhíle céim celsius ach sa chroílár áit a bhfuil an t imoibreoir comhleá ag obair tá sé i bhfad níos teo fós mar atá timpeall ar chúig mhilliún déag de chéimeanna celsius tá níos mó ná de mhais an ghrianchórais comhchruinnithe sa ghrian agus is í an ghrian a choinníonn an saol agus an bheatha ag imeacht ar dhroim an domhain tugann an ghrian an fuinneamh a chuireann na gaotha ag séideadh agus an aimsir ag athrú tríd is tríd ní bheadh an domhan ann mar is eol dúinn é ach go bé go bhfuil an ghrian ann cé go bhfuil an ghrian i bhfad rógheal le go n aithneodh súile an duine aon difríochtaí gile uirthi is féidir le lucht eolaíochta spotaí a fheiceáil ar a dromchla nach bhfuil chomh geal lena dtimpeallacht tugtar grianspotaí ar na smáil seo tá baint acu le maighnéadas na gréine agus iad ag dul i bhflúirse agus i ngainne arís de réir tréimhse aon bhliain déag ní mór cuimhne a choinneáil air go bhfuil sé an dainséarach do na súile breathnuithe a dhéanamh ar an ngrian agus go bhfuil modhanna oibre ar leith ag teastáil leis na dainséir a sheachaint tá an ghrian comhdhéanta as hidrigin timpeall ar dá mais héiliam timpeall agus iarsmaí beaga de dhúile níos troime baineann an ghrian leis an aicme speictreach gv ciallaíonn an litir g go bhfuil teocht a dromchla timpeall k nó timpeall céim celsius mar sin tá dath bán inti go bunúsach cé go bhfágann réscaipeadh an tsolais san atmaisféar blas buí uirthi is féidir a aithint ar línte speictreacha na gréine go bhfuil miotail ann idir adaimh neodracha agus iain ach níl línte na hidrigine róláidir ós rud é go bhfuil an chuid is mó den hidrigin ina plasma ionas go dtáirgíonn sí speictream leanúnach solais maidir leis an litir v tugann sí le fios gur réalta de chuid an phríomhsheichimh atá i gceist cosúil leis an gcuid is mó de na réaltaí is é is impleacht dó seo go dtáirgíonn an ghrian a cuid fuinnimh trí núicléis hidrigine a chomhleá go núicléis héiliam agus go bhfuil sí i gcothromaíocht hidreastatach is é sin nach bhfuil sí ag fás ná ag crapadh tá níos mó ná milliún réalta d aicme g ar fud bhealach na bó finne ach san am céanna is féidir a rá go bhfuil an ghrian níos gile ná de réaltaí ár réaltra nó is abhacréaltaí dearga an chuid is mó acu tá an ghrian ag timpeallú lárphointe bhealach na bó finne faoi solasbhliain de agus críochnaíonn sí imrothlú amháin in aghaidh milliún bliain ar an bhfithis seo tá an ghrian ag cur gciliméadar di in aghaidh uair an chloig is é sin aonad réalteolaíoch in aghaidh ocht lá agus solasbhliain amháin gach míle ceithre chéad bliain is é solas na gréine an fhoinse fuinnimh is mó in aice le dromchla an domhain is é tairiseach na gréine an oiread cumhachta a chaitheann an ghrian ar an achar atá nochta dá solas ar dhromchla an domhain is ionann tairiseach na gréine agus thart ar vata in aghaidh gach méadar cearnach is gá cuimhne a choinneáil air áfach go mbaineann atmaisféar an domhain cuid den chumhacht den tsolas agus mar sin tá an luach praiticiúil níos gaire do mhíle vata in aghaidh an mhéadair chearnaigh cibé scéal é tá go leor próiseas idir nádúrtha agus theicneolaíoch ann le leas a bhaint as an bhflúirse fuinnimh seo téann na plandaí i dtuilleamaí na fótaisintéise le cumhacht an tsolais ghréine a cheapadh agus a iompú ina foirm cheimiceach ocsaigin agus comhdhúile dí ocsaídithe carbóin is féidir leis an duine arís cealla gréine agus gléasra grianchumhachta a úsáid le teas nó leictreachas a bhaint as solas na gréine maidir leis an bhfuinneamh a fhaightear as an bpeitreal nó as na breoslaí iontaisithe eile níl ann go bunúsach ach an chumhacht chéanna a d iompaigh na plandaí anallód ina foirm cheimiceach tríd an bhfótaisintéis réalta den tríú glúine is ea an ghrian agus creidtear gur tonn turrainge ó ollnóva éigin a chuir an chéad tús léi mar réalta tá an grianchóras ar fad cuíosach saibhir i ndúile troma mar ór agus úráiniam creideann na saineolaithe go gcruthaítear núicléis na ndúl trom i gcroílár na réaltaí móra a bhfuil i ndán dóibh pléascadh ina n ollnóvaí agus gurb iad na hollnóvaí a scaipeann na dúile seo ar fud an spáis díol suime é an tionchar a imríonn solas na gréine ar na neacha beo an solas ultraivialaite mar shampla maraíonn sé miocrorgánaigh mar a bheadh frithsheipteán ann agus mar sin is féidir úsáid a bhaint as leis na baictéir a bhaint de na huirlisí saotharlainne tá an solas ultraivialaite in ann fosta griandó a fhágáil ar an duine agus fiú luas a chur le forbairt na hailse craicinn ón taobh eile de cuidíonn sé le táirgíocht an vitimín d san orgánach daonna baineann atmaisféar an domhain go mór mór den tsolas ultravialaite rud a chiallaíonn go bhfuil an cineál seo radaíochta i bhfad níos láidre in aice an mheánchiorcail agus na daoine níos duibhe ina gcraiceann mar chosaint ar sholas na gréine tá an ghrian an ghníomhach ó thaobh an mhaighnéadais de tá réimse maighnéadach na gréine an láidir an athraitheach agus é ag déanamh iomlaoide ar an dá phol uair amháin in aghaidh gach aon bhliain déag torthaí do ghníomhaíocht mhaighnéadach na gréine is ea na grianspotaí an ghrianghaoth na bladhmanna agus na saighneáin is é sin na soilse ar a dtugtar aurora borealis nó an chaor aduaidh cuireann stoirmeacha maighnéadacha na gréine isteach ar an gcumarsáid raidió freisin creidtear go raibh an pháirt ag gníomhaíocht na gréine i gcruthú agus i bhforbairt an ghrianchórais agus inniu féin imríonn an ghrian an tionchar ar an gcuid is faide amuigh d atmaisféar an domhain cé gurb í an ghrian an réalta is cóngaraí don domhan agus dianstaidéar déanta ag na saineolaithe uirthi leis na céadta bliain anuas is iomaí ceist ina taobh nár freagraíodh go fóill mar shampla cén fáth a bhfuil atmaisféar eachtrach na gréine i bhfad níos teo ná a dromchla infheicthe an fótaisféar ar na cúrsaí is mó a gcuireann na saineolaithe spéis iontu inniu tá tréimhse thráthrialta na ngrianspotaí cruthú agus tréithe fisiceacha na mbladhmanna gréine agus na starraiceachtaí an t idirghníomhú maighnéadach idir an crómaisféar agus coróin na gréine agus bunús is cruthú na grianghaoithe meánfhad ón domhan x ciliméadar aon aonad réalteolaíoch amháin de réir an tsainmhínithe méid dhealraitheach m dearbhmhéid m aicme speictreach gv meánfhad ó lárphointe bhealach na bó finne timpeall ar ciliméadar nó solasbhliain tréimhse imrothlaithe timpeall ar lárphointe bhealach na bó finne bliain treoluas ciliméadar in aghaidh na soicinde ar an bhfithis timpeall ar lárphointe bhealach na bó finne ciliméadar in aghaidh na soicinde i gcomparáid leis na réaltaí eile sa chomharsanacht is cóngaraí meán trastomhas ciliméadar nó trastomhas an domhain méadaithe faoi meán imlíne ciliméadar nó imlíne an domhain méadaithe faoi oblátacht achar an dromchla ciliméadar cearnach nó achar an domhain méadaithe faoi toirt ciliméadar ciúbach nó toirt an domhain méadaithe faoi mais cileagram nó mais an domhain méadaithe faoi dlús g cm imtharraingt ar dhroim na gréine m s nó g tabhair faoi deara gur mar luasghéarú a thugtar an imtharraingt in iúl treoluas éalaithe ar dhroim na gréine km s treoluas éalaithe an domhain méadaithe faoi teocht ar an dromchla ceilvin k nó céim celsius teocht sa choróin milliún ceilvin mk teocht sa chroílár timpeall ar míle ceilvin mk de réir na múnlaí ríomhairithe a úsáidtear inniu le haithris a dhéanamh ar fhás agus ar fhorbairt na réaltaí tá an ghrian timpeall billiún bliain d aois mar sin tá sí leath bhealaigh ina héabhlóid mar réalta phríomhsheichimh a fhad is a fhanfaidh sí ina réalta phríomhsheichimh beidh sí ag táirgiú fuinnimh trí núicléis hidrigine a chomhleá go núicléis héiliam in aghaidh na soicinde iompaíonn an ghrian breis is ceithre mhilliún tonna de dhamhna go fuinneamh i gcroílár na gréine le neoidríonónna agus radaíocht a dhéanamh beidh an ghrian timpeall deich mbilliún bliain ina réalta phríomhsheichimh níl an oiread sin maise sa ghrian is go bpléascfadh sí ina hollnóva ina áit sin iompóidh sí ina fathachréalta dhearg agus na sraitheanna is faide amuigh á síneadh amach de réir mar atá an hidrigin ag rith gann agus croílár na réalta ag crapadh isteach chuige féin tosóidh núicléis an héiliam á gcomhleá le chéile nuair a shroichfidh an teocht sa chroílár x k creidtear go bhfairsingeofar dromchla na gréine chomh fada amach is go dtiocfaidh sé a fhad is atá fithis an domhain inniu san am céanna is dócha go mbeidh an oiread sin maise agus imtharraingthe caillte ag an ngrian faoi seo is go mbeidh an domhan á fithisiú níos faide amuigh mar sin is féidir nach slogfaidh an ghrian an domhan i ndiaidh an iomláin ach is follasach nach mbeidh an domhan ináitrithe nó imeoidh uisce na bhfarraigí agus an t atmaisféar féin ina ngal soip nuair a bheidh tréimhse na fathachréalta deirge thart fágfar na sraitheanna is faide amuigh den ghrian ag foluain thart mar néal pláinéadach is é sin gásnéal atá ag timpeallú na gréine cosúil leis na pláinéid an chuid sa chroílár áfach mairfidh sí ag soilsiú thar na mílte milliún bliain ina habhacréalta bhán agus í ag fuarú de réir a chéile sin é an cineál forbairt atá i ndán don ghrian chomh maith leis na réaltaí beaga agus na réaltaí meánmhéide go léir réalta mheánmhéide is ea an ghrian ach tá thart ar de mhais iomlán an ghrianchórais comhchruinnithe inti tá an ghrian an chóngarach don sféar foirfe ina cosúlacht agus ina déanamh nó níl sí ach timpeall ar naoi milliúnú cuid ar oblátacht is é is ciall dó sin nach bhfuil ach difríocht deich gciliméadar idir a trastomhas polach agus a trastomhas meánchiorclach tá an ghrian ag casadh thart ar a hais ach níl gach cuid den réalta ag casadh ar aon luas le chéile nó críochnaíonn na réigiúin pholacha aon rothlú amháin in aghaidh an chúig lá déag is fiche nuair nach bhfuil tréimhse rothlaithe an mheánchiorcail ach cúig lá fichead cruthaíonn an rothlú seo fórsa áirithe lártheifeach ach tá imtharraingt na gréine i bhfad níos mó níl mórán tábhachta leis na fórsaí taoidmheara sa ghrian ach an oiread cé go bhfuil an ghrian féin ag imrothlú mheáchanlár an ghrianchórais tá an meáchanlár sin suite taobh istigh den ghrian ach tá sé an chóngarach dá dromchla is í mais iúpatair is mó a tharraingíonn an lárphointe sin i leataobh ó lárphointe na gréine féin ní féidir a rá go neamhdhébhríoch cá bhfuil dromchla na gréine tá dlús an gháis ag dul i laghad go heaspónantúil de réir mar atáthar ag dul amach as croílár na gréine mar sin féin is féidir a lán a rá faoi struchtúr inmheánach na gréine is gnách a cheapadh gurb é ga na gréine an fad óna lárphointe go himeall an fhótaisféir is é an fótaisféar an dromchla mar a fheictear dúinn féin é taobh istigh den fhótaisféar níl an gás trédhearcach agus taobh amuigh de tá tá an chuid is mó de mhais na gréine taobh istigh de seacht ndeichiú cuid dá ga ní féidir staidéar a dhéanamh ar chroílár na gréine go díreach nó ní ligeann an ghrian aon chineál radaíocht leictreamhaighnéadach tríthi tá na saineolaithe ábalta áfach a gcuid conclúidí a bhaint as an dóigh a mbíonn brúthonnta ón taobh istigh ag croitheadh an taobh amuigh den ghrian tugtar heiliseismeolaíocht ar an gcineál seo taighde ó tá sé cosúil leis an dóigh a mbaineann na seismeolaithe tátal agus tuiscint as na fuaimthonnta a bhíonn ag dul tríd an domhan le linn na dtalamhchreathanna creidtear go síneann an croíleacan aon chúigiú cuid de gha na gréine amach ón lárphointe tá an damhna istigh ansin oiread níos dlúithe ná an t uisce agus é céim celsius ar teocht mar sin tá sé i bhfad éireann níos teo ná dromchla infheicthe na gréine nach bhfuil ach timpeall ar cúig mhíle go leith céim celsius ar teocht istigh ansin tá an fuinneamh á tháirgiú ag an gcineál comhleá núicléach ar a dtugtar slabhra prótón prótón is é an rud a thiteann amach ansin go bunúsach ná go gcomhleáitear dhá phrótón go deoitéarón amháin is é sin núicléas hidrigine troime ina bhfuil prótón amháin agus neodrón amháin mar sin iompaítear ceann de na prótóin ina neodrón agus sa teagmháil seo cruthaítear posatrón amháin le fáil réidh le lucht leictreach deimhneach an phrótóin a iompaítear ina neodrón agus neoidríonó amháin mar sheachthorthaí na deoitéaróin a dhéantar ar an dóigh seo déanann siad comhleá le prótón amháin agus ansin cruthaítear núicléas héiliam ní gnáth héiliam atá ann go fóill áfach ach núicléas de chuid an iseatóip is éadroime den héiliam ós rud é nach bhfuil ach aon neodrón amháin ann agus é greamaithe de dhá phrótón is é an chéim dheireanach den imoibriú seo go gcomhleáitear dhá núicléas den héiliam éadrom seo ionas go bhfaightear núicléas de chuid an ghnáth héiliam dhá neodrón agus dhá phrótón agus an dá phrótón eile á scaoileadh saor arís sa chroílár amháin atá an comhleá ag dul ar aghaidh ní tháirgíonn an chuid eile den ghrian fuinneamh ar bith níl sí ach ag aistriú an fhuinnimh agus an teasa as an gcroílár an fuinneamh a tháirgítear sa chroílár caithfidh sé dul trí chiseal i ndiaidh cisil leis an bhfótaisféar a bhaint amach agus éalú ón ngrian i bhfoirm solais nó radaíochta eile nó i bhfoirm an fhuinnimh chinéitigh atá ag tiomáint cáithnín éigin in aghaidh na soicinde iompaítear an oiread de dhamhna ina fhuinneamh sa ghrian ar meán agus gurb ionann é agus seacht míle billiún buama adamhach den chineál a phléasc i hiroshima i ndeireadh an dara cogadh domhanda tá luas an chomhleáite ag brath go mór mór ar dhlús an damhna agus mar sin cothromaíocht atá ann a cheartaíonn í féin má ghéaraíonn an comhleá a luas rachaidh an croílár i bhfairsinge ionas go n éireoidh an damhna níos tanaí agus an t imoibriú ag éirí níos maille dá réir má mhoillíonn an t imoibriú an iomarca áfach crapfaidh an croílár isteach chuige agus é ag éirí níos dlúithe ansin rachaidh an teocht in airde agus luas nua ag teacht ar an imoibriú dá réir cinntíonn an cineál seo rialú aisfhotha nach baol dúinn ardú ná ísliú tobann a theacht ar ráta an fhuinnimh ghréine a shroicheann sinn na fótóin ardfhuinnimh is é sin na x ghathanna agus na gáma ghathanna bíonn siad an mhall ag teacht as croílár na gréine go dtí an fótaisféar agus an oiread corthaí a chuirtear ina mbealach níl na saineolaithe féin ar aon fhocal cé chomh sciobtha a thagann na fótóin seo a fhad leis an dromchla ach bíonn na meastacháin ag guagaíl idir milliún bliain agus míle bliain nuair a thiocfaidh na fótóin tríd an gciseal comhiompair is féidir leo an réalta a thréigean i bhfoirm an tsolais infheicthe na gáma ghathanna a chruthaítear i gcroílár na gréine meiltear go solaschandaim iad le linn iad a bheith ag déanamh a mbealaigh tríd an réalta na neoidríonónna a chruthaítear áfach ní bhíonn mórán idirghníomhaíochta ar siúl idir iad agus an damhna agus mar sin éalaíonn siad as an ngrian sciobtha go leor sa chiseal atá suite idir dhá dheichiú cuid agus seacht ndeichiú cuid de gha na gréine tá an damhna chomh te agus chomh dlúth is gurb í an radaíocht theirmeach a iompraíonn an fuinneamh ón gcroílár i dtreo an dromchla idir crios na radaíochta agus an fótaisféar tá crios an chomhiompair anseo níl an damhna chomh dlúth nó chomh te is go bhféadfadh an radaíocht theirmeach an fuinneamh a iompar is é an rud atá ar siúl anseo ná an comhiompar is é sin tá an damhna ag éirí ina cholúin theirmeacha ó chrios na radaíochta go dtí an fótaisféar sna grianghrafanna aithnítear an comhiompar seo ar chosúlacht ghránaithe an fhótaisféir an damhna a fhuaraíonn san fhótaisféar titeann sé isteach arís i dtreo chrios na radaíochta le tuilleadh fuinnimh a ghlacadh ansin nuair a théifidh sé suas éireoidh sé go dtí an fótaisféar arís is é an fótaisféar dromchla infheicthe na gréine agus an chuid den ghrian faoina bhun tá sí teimhneach a fhad agus atá an gnáthsholas i gceist taobh thuas den fhótaisféar is féidir don tsolas an ghrian a fhágáil agus scaipeadh amach sa spás ionas go gcailleann an ghrian an fuinneamh atá sé a iompar tá an fótaisféar na scórtha ciliméadar nó fiú na céadta ciliméadar ar tiús agus an damhna ag éirí níos trédhearcaí de réir is mar atá sé ag éirí níos scaipthe go bunúsach tá an fótaisféar beagáinín níos teimhní ná atmaisféar an domhain tá speictream an dúchoirp ag an ngrian a bheag nó a mhór is é sin speictream leanúnach agus í ag astú solais ag gach tonnfhad ionas go bhfuil gach dath le fáil i solas na gréine air seo a aithnítear go bhfuil an fótaisféar timpeall sé mhíle ceilvin ar teocht tá línte dorcha ionsúcháin fágtha ar an speictream ag na dúile in atmaisféar na gréine línte fraunhofer mar a thugtar orthu as an eolaí ba thúisce a chuir sonrú iontu is é is cúis leis na línte seo ná gur dual do gach dúil cheimiceach gan solas a astú ná a ionsú ach ag minicíochtaí nó tonnfhaid áirithe mar sin is féidir na dúile atá ar fáil in atmaisféar na gréine a aithint ar na línte seo sa bhliain thug norman lockyer faoi deara go raibh línte ansin nach raibh ag freagairt d aon dúil aithnidiúil is é an tátal a bhain sé as an mbreathnú seo ná go raibh dúil nua i gceist agus bhaist sé héiliam ar an dúil seo ós é helios an focal gréigise a chiallaíonn grian cúig bliana fichead ina dhiaidh sin d aonraigh na saineolaithe an héiliam ar an domhan na codanna den ghrian atá suite os cionn an fhótaisféir is gnách a rá gurb iad atmaisféar na gréine iad is féidir taighde a dhéanamh orthu le teileascóip nó le gléasanna cianradhairc atá ag obair i raon ar bith den speictream leictreamaighnéadach ó na radathonnta go dtí an solas infheicthe agus ón solas infheicthe go dtí na gáma ghathanna is féidir cúig limistéar éagsúla a aithint in atmaisféar na gréine mar atá íosmhéid na teochta an crómaisféar an réigiún trasdultach an choróin agus an héilisféar síneann an héilisféar amach thar fhithis phlútóin a fhad leis an héileastad áit a bhfuil an meán idir réaltach agus an héilisféar ag bualadh faoina chéile tá an crómaisféar an réigiún trasdultach agus an choróin i bhfad níos teo ná an fótaisféar agus níl a fhios ag na réalteolaithe féin cén fáth is é an ciseal is fuaire ná réigiún íosmhéide na teochta thart ar leathmhíle ciliméadar os cionn an fhótaisféir titeann an teocht anseo go ceilvin a bheag nó a mhór tá sé chomh fuar is gur féidir do mhóilíní simplí ceimiceacha ar nós an uisce agus aonocsaíd an charbóin maireachtáil anseo rud atá le haithint ar an speictream ionsúcháin taobh thuas de chiseal íosmhéid na teochta tá ciseal nach bhfuil ach dhá mhíle ciliméadar ar tiús agus tugtar crómaisféar nó liathróid na datha ar an réigiún seo feictear an crómaisféar mar chineál bladhm dhaite díreach i dtús nó i ndeireadh urú iomlán na gréine is é uachtar an chrómaisféir an chuid is teo de nó sroichtear teocht céad míle ceilvin sa chuid is airde thuas de os cionn an chrómaisféir atá an réigiún trasdultach ina bhfuil an teocht ag éirí go sciobtha ón gcéad míle ceilvin go dtí an milliún ceilvin sa choróin is ar éigin is féidir a rá go mbeadh an réigiún trasdultach suite in airde áirithe ón gcrómaisféar is fearr a rá gur cineál luan é lastuas de na spícíní agus na filiméid a aithnítear sa chrómaisféar le taighde a dhéanamh ar an réigiún trasdultach ní mór gléasra a chur sa spás atá in ann an chuid is lú tonnfhad den radaíocht ultravialaite a aithint is í coróin na gréine an chuid is faide amuigh d atmaisféar na gréine agus í i bhfad níos toirtiúla ná an ghrian féin ní féidir teorainn shoiléir a shocrú idir an choróin agus an ghrianghaoth a shroicheann gach cearn den ghrianchóras féin tá teocht na corónach an ard roinnt milliún ceilvin cé nach bhfuil an teocht ard seo mínithe go sásúil go fóill dealraíonn sé gur cuid den mhíniú í an idirghníomhaíocht idir réimsí maighnéadacha éagsúla an t athnascadh maighnéadach mar a thugtar air taobh amuigh den choróin atá an héilisféar sroicheann an héilisféar teorainneacha an ghrianchórais féin agus is é an héileastad timpeall ar aonad réalteolaíoch ón ngrian deireadh an héilisféir iompaíonn an héilisféar an ghrianghaoth go dtí an héileastad áit a mbuaileann sí faoin meán idir réaltach is é sin an cineál damhna atá amuigh sa spás idir na grianchórais éagsúla an spástaiscéalaí úd voyager a scaoileadh chun bealaigh sa bhliain chuaigh sé thart le fronta turrainge i ndeireadh na bliana a bhfuiltear ag dearcadh air mar chuid den héileastad is é sin is é an fronta turrainge seo an áit a bhfuil an ghrianghaoth ag sroicheadh an mheáin idir réaltaigh mar a chreidtear d aithin an dá voyager leibhéal fuinnimh na gcáithníní ina dtimpeall ag dul in airde agus iad ag teacht i gcóngar don fhronta má chuirimid scagaire den chineál cheart idir sinn agus an ghrian ar dhóigh is go bhfuilimid in ann breathnuithe a dhéanamh ar an ngrian gan radharc ár súl a chailleadh is é an chéad chineál mionsonraí a aithneoidh muid ná na grianspotaí tá na spotaí seo níos fuaire ná a dtimpeallacht rud a fhágann go bhfuil cuma níos dorcha orthu sna grianspotaí tá an maighnéadas ag dul i méadaíocht agus an comhiompar ag dul i laige dá réir cuireann an maighnéadas le teocht na corónach ionas go gcruthaítear réigiúin ghníomhacha sna réigiúin seo a bhíonn na bladhmanna ar bharr lasrach agus an damhna ag éalú ón gcoróin is féidir do na grianspotaí bheith ar aon mhéid leis an domhan féin bíonn na grianspotaí ag flúirsiú agus ag tréigean de réir thréimhse aon bhliana déag a bheag nó a mhór ar a dtugtar grianchiogal nuair a shroicheann an grianchiogal pointe a laige ní bhíonn ach an corrspota le feiceáil agus iad féin in aice leis na poil agus an grianchiogal ag teacht ar aghaidh feictear na spotaí ag dul i bhfairsinge agus á leathadh a fhad le meánchiorcal na gréine bíonn na grianspotaí ag teacht ina ndíseanna agus leathspotaí gach díse ina bpoil mhaighnéadacha chontrártha dá chéile tá tionchar ag na grianspotaí ar aimsir an spáis cosúil leis na stoirmeacha maighnéadacha agus an radaíocht agus creidtear go bhfuil baint nach beag acu le haimsir ár ndomhain féin bíonn sé níos fuaire ná is gnách ar an domhan le linn laige na ngrianspotaí agus má bhíonn an grianchiogal ag teacht i gcrann go mall beidh sé níos teo thall anseo sa seachtú haois déag d imigh na grianspotaí go hiomlán beagnach ar feadh i bhfad íosmhéid maunder agus buaileadh an eoraip le fuacht fada ar a dtugtar an oighearaois bheag ollscoil phoiblí na n uasalealaíon cé go bhfuil an t ainm stairiúil coláiste uirthi is ea coláiste liam agus mháire i virginia béarla the college of william and mary in virginia tá an coláiste suite i williamsburg cathair stairiúil i gceantar thoir theas virginia sna stáit aontaithe mheiriceá bunaíodh an ollscoil sa bhliain nuair a bhronn an rí liam iii agus an bhanríon máire ii a chairt ríoga air ag an am sin bhí virginia ina chóilíneacht shasanach níor cuireadh tús leis an múinteoireacht go dtí áfach mar go raibh ionsaithe na meiriceánach dúchasach ar siúl go minic i gceantar jamestown ag an am sin dá bharr sin cé gurb í coláiste liam agus mháire an chéad ollscoil a bhfuil cairt aici i meiriceá is í ollscoil harvard an chéad ollscoil a cuireadh i bhfeidhm i meiriceá agus is í coláiste liam agus mháire an dara ollscoil is sine i méiriceá níl aon cheangal ag an ollscoil le creideamh nó reiligiún ar bith i measc céimithe na hollscoile tá i measc na ndaoine atá baint acu leis an ollscoil tá is é atá in uisce ná leacht leamh agus níl boladh nó blas air clúdaíonn uisce de dhromchla an domhain tá aibhneacha lochanna agus farraigeacha déanta as uisce tuaslagann sé beagnach gach ábhar a bheag nó a mhór ach arnháin ábhair i bhfoinn mhóilíneach mar shampla o ch riachtanach don bheatha agus i láthair i ngach orgánach beo is é atá i móilín uisce ná dhá adamh hidrigin agus aon adamh ocsaigin ho is foirmle cheimiceach dó is í an chomhdhúil mhóilíneach is coitianta ar domhan ní aigéad nó alcaileach é agus tá ph aige tá fiuchphointe c agus reophointe c aige mar sin is leacht é a reonn ina oighear ag o c agus a fhiuchann chuig gás galuisce ag c má bhruithtear é déantar gal as agus má reotar é déantar oighear as nasctha le chéile le naisc hidrigine mar leacht agus oibríonn uisce i gcomheagar le hiain thuaslagtha ann neamhchoitianta go leor tá an solad níos éadroime ná an leacht nuair a bhíonn tiúchan ard ian cailciam is maignéisiam ann deirtear gur uisce crua é bogtar é trí na hiain seo a athshuíomh le sóidiam is potaisiam nach ndéanann táirgí dothuaslagtha le gallúnach tugtar na halpa ar cheann de na sliabhraonta is mó san eoraip tá siad le fáil i lár na heorpa lastoir den ostair agus iad ag síneadh tríd an tslóivéin an iodáil an eilvéis trí lichtinstéin agus tríd an ngearmáin siar go dti an fhrainc is é mont blanc an sliabh is airde sna halpa agus é méadar ar airde tá sé suite ar an teorainn idir an fhrainc agus an iodáil le linn na himpireachta rómhánaí bac nádúrtha ba ea na halpa ar ionradh aduaidh ar an leithinis iodálach chuaigh sé rite le hannabal na halpa a chur de i rith an chéad chogadh púnach mar shampla anois tá an dúil ag daoine sna halpa de bharr na sciála agus deis spaisteoireachta amuigh faoin aer a bheith acu fisiceoir teoriciúil ab ea albert einstein márta aibreán áirítear ar an eolaí is tábhachtaí san ú céad é d oibrigh einstein amach teoiric na coibhneasachta agus bhí lámh aige i bhforbairt na meicnice candamaí na meicnice staitistiúla agus na cosmeolaíochta freisin bronnadh duais nobel na fisice air sa bhliain mar gheall ar an míniú a thug sé ar an iarmhairt fhótaileictreach agus ar a raibh déanta aige leis an bhfisic theoiriciúil a fhorbairt go ginearálta rugadh einstein in ulm i réigiún wrttemberg sa ghearmáin sa bhliain b iad a thuismitheoirí hermann einstein innealtóir agus díoltóir leapacha agus pauline hermann dioltóir leapacha agus pauline koch giúdaigh a bhí iontu ach mar sin féin chuir siad an buachaill i mbunscoil chaitliceach nuair a shealbhaigh na naitsithe an chumhacht sa ghearmáin b éigean d einstein an tír sin a thréigean ar turas sna stáit aontaithe i mí na feabhra shocraigh albert einstein fanacht ansin in áit filleadh go dtí an ghearmáin eagraíocht náisiúnaíoch fhíor ghaelach sna idí in éirinn a bhí i nglúin na buaidhe tabhair faoi deara go gcloíonn ainm na heagraíochta le gramadach ghaeilge uladh glúin an bhua a bheadh ann de réir an chaighdeáin ba iad gearóid ó cuinneagáin agus proinsias mac an bheatha príomhfheidhmeannaigh na heagraíochta bhí baint ag annraoi ó liatháin leis an eagraíocht freisin agus scríobhadh ciarán ó nualláin deartháir flann o brien colúin ar iris na glúine bhí cathal ó sándair scríbhneoir don aos óg páirteach ann freisin craobh de chuid chonradh na gaeilge craobh na haiséirí a bhí ann ar dtús ach ó theastaigh ón gcuinneagánach clár oibre polaitíochta a chur chun cinn fuair sé dealú ón gconradh is deacair breithiúnas ceart a thabhairt ar an nglúin inniu ó thaobh amháin bhí blas an antoisceachais ar an náisiúnachas a bhí mar réalt eolais ag lucht ceannais na glúine le fírinne is é an cineál idé eolaíochta a bhí ann ná an radacachas sainiúil éireannach ina dtagann an náisiúnachas an caitliceachas an poblachtachas agus fiú cineál sóisialachais le chéile ón taobh eile is léir go ndearna an ghlúin éacht mór ag eagrú daoine óga ar son chúis na gaeilge ar obair na glúine nó ar obair chraobh na haiséirí a d fhás an iris fhadsaolach úd inniu chomh maith leis an teach foilsitheoireachta foilseacháin náisiúnta teoranta fnt cibé scéal é ní raibh fad saoil i ndán do ghlúin na buaidhe féin d fhill an chuid is mó de na baill go ciúin ar an gconradh cúpla bliain i ndiaidh na scarúna ba é meon deachtóra an chuinneagánaigh a chaill an ghlúin mar eagraíocht fear fuinniúil a bhí ann a rinne cuid mhaith ar son na teanga a fhad is a bhí srianta leis ach nuair a bhí sé i gceannas ar a eagraíocht féin chuaigh sé thar fóir file rómhánach ab ea publius ovidius naso márta rc ad ar a dtugtar óivid nó oivid as gaeilge scríobh sé ar an ghrá ar mná tréigthe agus ar claochluithe miotasacha níl aon eolas againn faoi saol óivid ach amháin na sonraí a d fhág sé é féin ina chuid scríbhinní rugadh ag sulmo inniu sulmona é do chlann marcach bhí oideachas den scoth aige sa róimh agus san ataen agus rinne sé staidéar ar an reitric ach d ainneoin a raibh á theastáil ó a athair b fhearr le hóivid bheith ina fhile ná dul isteach sa saol poiblí bhí dhá mhion dhualgais aige sa stát ach ansin d éirigh sé as iad agus chaith sé bunús a chuid ama go léir don fhilíocht agus don spraoi chuir ágastas an ruaig ar óivid in ad chuig tomi ar an mhuir dhubh ach ní fios fós cén fáth go rinne sé é sin scríobh óivid e féin gur error agus carmen botún agus dán ba chúis leis b fhéidir go raibh sé mór le gaol de chuid ágastas tamall agus b fhéidir gurb é ars amatoria an carmen a bhí i gceist aige saothar a bhí in ainm agus a bheith mímhorálta agus a raibh fáil air ar feadh tamaill dearbhaíonn óivid é féin go raibh sé neamh chiontach agus díbríodh é de bharr gur chonaic sé daoine eile ag briseadh an dlí b fhéidir go raibh sé ar a eolas go raibh caidreamh idir julia agus silanus nó go raibh eolas polaitíochta aige ach ní féidir bheith cinnte sa lá atá inniu ann d fhulaing óivid go mór mar gheall ar an ruaig sin gan a chairde faoi dhrochsláinte agus ag comhrac in aghaidh na mbarbarach ach d fhoghlaim sé teanga an cheantair agus scríobh sé roinnt dánta sa teanga sin scríobh óivid a chuid saothair i leathrainn caointeacha ach amháin an saothar mór metamorphoses a scríobh sé i heicsiméadar dachtaileach ar mhúnla na aeniad veirgile agus eipicí hóiméir ní scéal eipiceach ar nós a réamhtheachtaithe a chuireann óivid in iúl ach cuntas an chosmais de réir dátaí ón chruthú chuig a linn féin cuireann sé go leor miotais agus seanscéalta san áireamh as na traidisiúin gréagach agus rómhánach cuirtear na dánta seo síos do óivid ach meastar go leathan nach rinne sé iad b é pedro álvares cabral timpeall an chéad eorpach a tháinig i dtír sa bhrasaíl sa mbliain bhí sé i bhfeidhmeannas na portaingéile creidtear gur rugadh cabral i mbelmonte sa chúige beira baixa na portaingéile ba é an tríú mac de n mhuirín ferno cabral c c gobharnóir beira agus belmonte agus a bhean chéile isabel de gouveia de ueirós c c duine de shliochta chéad rí na portaingéile afonso i agus fear céile isabel de castro iníon le ferno de noronha sliocht freisin an rí afonso i is dócha go raibh oiliúint i loingseoireacht agus taithí mar mhairnéalacha ag cabral ós rud é gur roghnaigh rí na portaingéile manuel i é chun obair vasco da gama a leanúint is éard atá sa chumarsáid smaointe faisnéis nó mothúcháin a chur in iúl is féidir a rá gur cuid de bhunús na beatha féin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach tá córas an chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an bholscaireacht agus an fhógraíocht rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach más go híorónta nó go féin chomhfhiosach féin é is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na gcomharthaí agus na samhailchomharthaí meáin chumarsáide na héireann riail nó roinnt rialacha is ea an dlí nó an reacht é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit ar an gcaidreamh idir forais an rialtais agus géillsinigh an stáit agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó ciall eile atá leis an bhfocal is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá tá an tionchar fós ag an reacht a rinne na rómhánaigh ar dhlíthe na heorpa agus an domhain agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa bhreatain le an chairt mhór san iodáil agus sa fhrainc le cód napóilin tá dlí áitiúil náisiúnta agus idirnáisiúnta ann agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den saol dlí canónta atá ag an eaglais chaitliceach mar shampla agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus coiriúlachta ann chomh maith próiseas agus modh na cinnteoireachta i measc daoine is ea an pholaitíocht baineann sé le gach gné don idirghníomhaíocht i ngrúpaí i gcúrsaí gnó acadúla creidimh agus rialtóireachta ó cuireadh eagar ar dhaoine an chéad lá ba ghá dóibh dualgaisí agus pribhléidí a roinnt eatarthu agus ba chuid nádúrtha den éabhlóid é go mbeadh iomaíocht agus comhoibriú ann de réir mar a d éirigh na grúpaí daoine níos sofaisticiúla cuireadh tús le ceirdeanna speisialta ar nós sagairt dlíodóirí bailitheoirí cánach riarthóirí agus mar sin de agus d fhorbairt córais éagsúla chun an comhoibriú agus an iomaíocht eatarthu a choinneáil faoi smacht is ón bhfocal gréigise polis a thagann polaitíocht rud a léiríonn cé chomh lárnach is atá an chathair mar ionad polaitiúil de ghnáth is i gcomhthéacs riarachán rialtais a phléitear an pholaitíocht inniu sa pholaitíocht nua aimseartha roinntear an idé eolaíocht ina dhá leath an eite chlé is an eite dheis é sin ráite tá sé fíor dheacair idirdhealú a dhéanamh idir an dá fhealsúnacht i dtíortha daonlathacha na heorpa in éirinn bheadh sé deacair an t idirdhealú sin a dhéanamh go mór mhór leis na príomh pháirtí bheadh sé deacair ag aon saineolaí é sin a dhéanamh i miotaseolaíocht na ngael is cnuasach scéalta laochais na meánaoise é an rúraíocht aitheanta tráth mar scéalaíocht na craoibhe deirge rua ar cheann de na ceithre mórscéalaíochta sa tseanlitríocht na gaeilge insítear inti faoi laochra tradisiúnta na nuladh as oirthir chúige uladh agus tuaisceart chúige laighean mar atá anois go háirithe na contaethe ard mhacha an dúin agus lú de bharr sin tugtar the ulster cycle ar na scéalta as béarla timpeall nó roimh an gcéad aois ad atá na scéalta suite le linn réim an rí conchúr mac neasa ina rí thigh ag eamhain mhacha atá na scéalta suite bhí buíon laochra aige darbh ainm an chraobh rua is é nia chonchúir cú chulainn an laoch is suntasaí ba mhinic a mbíonn coimhlint idir na hulaidh agus na connachta i gceannas na banríona méabh i dteannta lena fear chéile ailill agus a gcomhghuaillí fergus mac róich iar rí na nuladh arc deoraíocht insíonn scéalta eile faoin bhreitheanna suirithe agus básanna na gcarachtar agus an choimhlint eatarthu scríobhadh na scéalta as sean agus meán ghaeilge go formhór i bprós le filíocht anois is arís tríd caomhnaítear iad i lámhscríbhinní de ú go ú aoiseanna ach tá go leor de na na scéalta féin níos sine is féidir dáta san ú hais a thabhairt don teanga na scéalta is luaite agus luaitear carachtair agus eachtraí i ndánta den ú haois tá an teanga giorraisc foréigneach uaireanta grinn agus go formhór réadúil cé go gcuirtear ábhair osnádúrtha isteach ó am go ham tá cumais fhordhaonna troda ag cú chulainn ach go háirithe mar thoradh a sinsearacht leath dhiaga agus nuair i dteann feirge é athraíonn a straidhn chatha nó riastradh ó bhonn é ina an arracht nach n aithníonn nó cara nó namhaid tagann déithe amhail is lugh the mór ríoghain aengus agus midhir ar an bhfód ó am go chéile murab ionann an chuid is mó de nós seanscéalach na ngael ina léitear éire ársa aontaithe a bheag nó a mhór faoi tsraith ard ríthe léitear sa rúraíocht tír gan teann lárnach roinnte ina ríochtaí áitiúla go minic ag troid lena chéile léitear sibhialtacht phágánach thréadach faoi cheannas uaslathas laochais buanaítear chairdeas idir teaghlaigh de chuid na huasaicme trí altramas a gcuid páistí áirítear maoin le bólacht téitear i mbun catha trí ruathair bó nó comhraic aonair ag áthanna idir laochra cuirtear scaití srianta ar ghníomhartha na gcarachtar le coiscithe darb ainm geasa is é an táin bó cúailnge an scéal is faide agus is tábhachtaí den tsraith bailíonn méabh arm ollmhór chun cuaille a ionsú agus tarbh luachmhar na nuladh donn cuailnge a ghoid mar gheall ar gheis a bhí ar laochra na craoibhe rua ní raibh ar a gcumas troid in aghaidh a namhaide níor sheas cú chulainn seacht mbliana déag d aois an fód sa táin bó flidais nó an táin maigh eo bó bhán darb ainm maol is ea mian an chroí óir is féidir léi a leor bainne a tabhairt ag aon chrú amháin chun arm iomlán a bheathú scéal cáiliúil eile is ea straitéise dheirdre bunús de dhrámaí le w b yeats agus j m synge a bhí roghnaithe mar chéile ag conchúir mac neasa ach a d éalaigh le naoise go halbain tar éis tamaill d iarr conchúr ar naoise agus a dheartháireacha an chlann uisnigh teacht ar ais go héirinn agus iad maite aige maraíodh na deartháireacha go fealltach ámh chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí eamhain mhacha léim deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige creidtear go tradisiúnta go dtarlaíonn eachtraí na scéalaíochta timpeall ré chríost tá breith agus bás conchúir comhthrátha le breith agus bás chríost agus cuireann leabhar gabhála na héireann dáta don táin bó cúailnge agus breith agus bás chú chulainn le réim an ard rí conaire mór a bhí a deir sé chomhaoiseach le himpireacht na róimhe augustus rc ad luann roinnt scéalta ina measc an táin do chairpre nia fer mar rí na teamhrach ag cur in iúl nach raibh ard rí i réim ag an am is amhlaidh gur iomrall aimsire é na connachta mar naimhde na nuladh dúradh de ghnáth gur de shliocht choinn chéadchathaigh iad na connachta a mhair a deirtear roinnt céadta níos déanaí i scéalta ina dhiaidh sin úsáidtear an t ainm cóiced ol nechmacht chun an fhadhb seo a réiteach iarracht tacair le manaigh chríostaí ab ea é ámh chun cróineolaíocht na seanscéalta gaelacha a chur le chéile le stair chlasaiceach agus leis an mbíobla agus d fhéadfadh é gur cuireadh cogaidh stairiúla idir na hulaidh agus na connachta as ionad ó thaobh ama de i dteannta le leabhar gabhála na héireann measadh i néirinn leis na céadta anuas gur stairiúil iad na hábhair sa rúraíocht tá seasamh níos cáintí glacadh ag scoláirí an lae inniu ar an mórchóir de réir roinnt scoláirí den ú agus luath ú aoiseanna ansin is eugene o curry agus kuno meyer stairiúil iad ab ea scéalta agus pearsan na rúraíochta chreid t f o rahilly gur miotasach go iomlán iad na scéalta agus gur déithe eoihéimirthe iad na carachtair mhol ernst windisch nach raibh ach fíorbheagán miotais iontu cé cumtha go formhór tá roinnt ábhar an sa scéalaíocht a chuireann i gcuimhne cuir síos clasaiceacha de shochaí ceilteacha sa ghaill sa ghaláit agus sa bhreatain troideann gaiscígh le claimhte sleánna agus sciatha agus téann i gcarbaid dhá chapall tiomáinte ag carbadóirí oilte ó na híseal aicmí baineann agus chaomhnaíonn siad cinn a naimhde agus déanann siad gaiscí as a gcuid eachtraí agus crógachta ag fleánna agus bronntar an curadhmhír don tré is cróga tugann draoithe agus tá agus olchumhacht ag na filí de bharr na hábhar seo tá scoláirí amhail is kenneth h jackson den tuairim go gcaomhnaíonn an rúraíocht fíorthraidisiúin ceilteacha ón iarannaois de réir scoláirí eile ámh tá tionchar na litríochta clasaicí le feiceál ann cé nach séantar go raibh ábhar fíorársa an bhéaloidis le fáil ann mar shampla scríobh j p mallory nach dtugann an taifead seandálaíochta nó fianaise teangan araon tacaíocht d iarsmaí na hiarnaoise sa rúraíocht ach thug sé trácht ar an mbóthar chorr liath sa scéal sean tochmharc éadaoine mar eisceacht tsuntasach is dóchúil é gurbh iad na strata is sine sa scéalaíocht ná iad a insíonn faoin ngaol gasta idir na ulaidh agus na éarainn thug eoin macneill faoi ndeara céad bliain ó shin gurb amhlaidh go raibh i ndáiríre gaol chlainne ag na ulaid léirithe leis an dál fiatach cú raoi srl agus na héarainn léirithe leis na clanna dedad agus níos déanaí conaire mór le chéile bhí t f o rahilly den tuairim gur shliocht de na hérainn ab ea na hulaidh déanta na fírinne is amhlaidh go raibh roinnt de na hérainn ina ríthe cumhachta na teamhair le bunáit thánaiste ag teamhair luachra in iarthar na mhumhan tarlaíonn roinnt eachtraí na rúraíochta anois nó b fhéidir aistríodh iad ó teamhraigh lár tíre lena cois sin is díol suntais é go bhfuil roinnt scéalta ann a bhaineann le luathcheannas na néarann atá níos sine ná cuid mhór de scéalta na rúraíochta i n ábhar murab i leagan agus meastar réamh chríostaí go mór ó thaobh tréithe de tá roinnt scéalta ann nach ndéanann lua ar bith do chú chulainn nó do phearsana cáiliúla eile na rúraíochta agus is amhlaidh gur athraíodh beagán iad a dhéanann lua tar éis di a mhéadú leis an táin agus méadú tóra seo a leanas liosta de scéalta na rúraíochta cé nára iomlán é ní hé an rangúchán seo de réir genre an t aon ceann a fheictear agus ní gá gurbh ionann é agus leaganacha scoláireachta faightear na scéalta is tábhachtaí na rúraíochta sna haistriúcháin bhéarla seo thug an rúraíochta spreagadh agus ábhair do scríbhneoirí an athbheochain ghaelaigh thoradh tús na ú haoise tá an chuid is mó de na scéalta le léamh i cuchulain of muirthemne le lady gregory díreach mar a rinne did eleanor hull dó léitheoirí óga in the boys cuchulain scríobh william butler yeats sraith drámaí on baile s strand deirdre the green helmet at the hawk s well the only jealousy of emer agus the death of cuchulain agus dán cuchulain s fight with the sea bunaithe ar na seanscéalta úd chuir sé i gcrích an dráma le john millington synge mar mhair deirdre of the sorrows ag obair le baintreach synge molly allgood i measc cóirithe liteartha ar na mallaibh tá úrscéal na bpáistí the hound of ulster le rosemary sutcliff an t úrscéal a shadow of gulls le patricia finney agus an dráma a cry from heaven le vincent woods tá sraith sé aistriúchán scríofa ag randy lee eickhoff ag tús le the raid faightear cuid den scéalaíocht cóirithe mar gréisgreannán ina measc the cattle raid of cooley le patrick brown dírithe ar chú chulainn agus about a bull le m k reed ar mhéabh mar chuid den sraith radio tales ar national public radio craoladh an ceoldráma celtic hero a bhí bunaithe ar tochmharc eimhire rí ar chúige uladh ba ea conchúr mac neasa de réir traidisiúin bhí sé ar dhuine de na ríthe ba chumasaí sa tír ach níl aon fhianaise stairiúil ann faoi toisc gur mhair sé sa tréimhse réamh chríostaí tugtar an rúraíocht mar ainm ar an sraith scéalta a chuireann síos ar a réim ba í eamhain mhacha a phríomhchathair agus an chraobh rua a tugadh ar na saighdiúirí a bhí aige cathbhadh a bhí ina dhraoi aige agus tráth ar rugadh leanbh thuar an draoi go mbeadh sí níos áille ná bean ar bith eile in éirinn go bpósfadh conchúir í agus go mbeadh brón agus ár ann dá bharr dá bhrí sin thug sé deirdre brón mar ainm uirthi insítear a scéal in oidheadh chlainne uisnigh ba le linn chonchúir a tháinig cú chulainn chun cinn agus tá a chuid eachtraí agus eachtraí eile le fáil sa táin de réir an tseanchais fuair conchúr bás ar an gcéad aoine chéasta de bharr na feirge a tháinig air nuair a insíodh dó go raibh mac dé tar éis a bheith curtha chun báis bhí conchúr tinn an uair sin de bharr liathróid chatha a bhí sáinnithe ina cheann bhí an liathróid sin déanta as inchinn mheas geaghra a meascadh le beagán aoil chun liathróid bheag chrua a dhéanamh is é conall cearnach a mharaigh meas geaghra agus a rinne an liathróid inchinne cé gur cead mac mághach a scaoil an liathróid le conchúr agus cath ar siúl idir na connachta agus na hulaidh chuaigh an liathróid i sáinn i gcloigeann chonchúir mhic neasa agus dúirt na lianna leis gur baol go bhfaigheadh sé bás dá mbainfí an liathróid as a chloigeann thairis sin bheadh ar an rí gach strus stró agus brú a sheachaint mar d fhéadfadh an liathróid léim óna chloigeann de bharr an iomarca struis ar aoine chéasta tháinig dorchadas sa spéir agus uraíodh an ghrian d fhiafraigh conhchúr dá lucht draíochta cén t údar a bhí leis an dorchadas nuair a mhínigh siad dó go raibh mac dé á mharú chaill conchúr a mheabhair gur chuaigh sé amach sa choill ag leagan crann gan stad agus a rá gur mar sin a leagfadh sé naimhde mhic dé ach an deis a bheith aige de bharr an struis ar fad léim an liathróid inchinne as a chloigeann agus fuair sé bás i bhfaiteadh na súl tá cur síos cruinn simplí as gaeilge ar na heachtraí seo déanta ag séamas ó searcaigh ina leabhar laochas is paróiste agus sráidbhaile é an turlach mór a dtugtar leacach air freisin turloughmore as béarla in achréidh na gaillimhe lastoir den chathair in éirinn tá an turlach nó loch ina chuid d abhainn an chláir anois tá dhá stáisiún peitril agus trí theach tábhairne sa sráidbhaile in éineacht le bunáit busanna tá sé suite ar an n bóthar náisiúnta den dara grád is iad na ceantair máguaird baile átha an rí an carn mór baile chláir na gaillimhe muine mheá mainistir chnoc muaidhe agus cora fine tá iomrá leis an turlach i ngeall ar an iománaíocht agus ocht dteideal gnóthaithe ag an gclub áitiúil bhí cáil ar an bparóiste tráth de bharr aonach mór capall agus de bharr círéibeanna faicsin san ú haois ar imeall chathair na gaillimhe atá sé anois agus méadú ag teacht ar an daonra agus ar an bhfostaíocht le timpeall deich mbliana anuas in aice leis an turlach mór a tharla cath chnoc tua troid fhuilteach a thit amach sa bhliain deir annála ríochta éireann go ndearna uilleag de búrca trí chaisleán de chuid mhaoilseachlainn uí cheallaigh garbhdhoire muine an mheá agus gallach a bhriseadh rinne an ceallach gearán le gearóid mór mac gearailt iarla chill dara agus fear ionaid an rí brainse den mhatamaitic is é an staidreamh nó an staitistic a phléann le bailiú próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí is féidir a rá de réir theoiric na dóchúlachta cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí airgeadais sa stocmhargadh i dtrialacha leighis sa bhfisic chandamach agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar mar shampla maidir le tacar sonraí ríomhtar an meán an t airmheán is an mód agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh an raon is an diall caighdeánach is príomhbhóthar náisiúnta in éirinn é an bóthar n nasc idir baile átha cliath agus doire atá ann fágann sé príomhchathair na poblachta trí bhaile munna ag imeacht go dtí cill dhéagláin i gcontae na mí ag baile shláine téann an bóthar anonn droichead contúirteach agus ansin in aice chnoc shláine tar éis bhaile átha fhirdhia tagann an n agus an n nasc leis an m le cheile leanann se ar aghaidh go muineachán ón mbaile sin téann an bealach soir trasna na teorann a a thugtar ar an gcuid de ata i dtuaisceart éireann go dtí an ómaigh agus doire is baile é béal átha na sluaighe sa chuid is faide thoir de chontae na gaillimhe i gconnacht tá sé ar cheann de na bailte is mó i gcontae na gaillimhe le daonra de duine ó d fhorbair an baile mar phointe trasnaithe ar an tsuca fo abhainn den tsionainn léiríonn an logainm éireannach a chiallaíonn béal áth na sluaite an aidhm seo tugann an dara cuid den ainm le tuiscint go bhfuil an baile mar áit chruinnithe ó am ársa is é naomh grellan naomhphátrún bhéal átha na sluaighe a chreideann an traidisiún gur thóg sé an chéad eaglais sa cheantar i gcill chloinn ainmnítear eastát tithíochta áitiúil club clg brainse chonradh na gaeilge agus scoil a bhíodh ann tugtar creidiúint do richard mór de burgh as an mbaile a bhunú d oscail bialann mearbhia supermac s a chéad bhialann i mbéal átha na sluaighe i tá slabhra na mbialann i láthair anois i mbreis agus áit lena n áirítear trí stór ar an mbaile díríonn gnó áitiúil i lár an bhaile ar shiopaí agus bialanna tá óstán gullane s óstán trí réalta ag freastal ar an gceantar ó tá óstán shearwater óstán cúig réalta lonnaithe ag pointe marina díreach trasna ó lidl reáchtálann béal atha na sluaighe roinnt imeachtaí agus féilte bliantúla i rith na bliana gach deireadh fómhair bíonn aonach bliantúil ina óstach ar aonach bliantúil ársa aonach na gcapall bhéal átha na sluaighe talmhaíochta go príomha san am atá thart tá sé dírithe anois ar an gcapall is é aonach na gcapall bhéal átha na sluaighe an t aonach capall is sine san eoraip agus téann sé siar go dtí an ú haois reáchtáiltear an t aonach inniu in éineacht le féile a mheallann suas le cuairteoir bíonn margadh mór ar siúl mar aon le roinnt imeachtaí tinte ealaíne seó madraí agus aonach spraoi in aice le hamharclann an bhaile i sráid an chumainn d óstáil leabharlann béal átha na sluaighe an fhéile teaghráin ócáid cheoil a dhírigh ar uirlisí sreanga i mí iúil agus tionóltar zombie walk oíche shamhna ar thailte eastát gearrbhaile tionóladh an ócáid den chéad uair in agus treoraithe turais zombie ag tabhairt grúpaí trí choillte gearrbhaile in tugadh the trail of terror ar an zombie walk ba é seo an chéad uair ina stair cúig bliana nár rith sé ach ar feadh aon lae amháin toisc gur cealaíodh é an dara lá mar gheall ar an aimsir ag casadh go dona bhíodh mótarbhealach an m anois ar an mbóthar mór ar an seanbhóthar idir gaillimh agus baile átha cliath osclaíodh an mótarbhealach an nollaig de réir mar a rinneadh uasghrádú ar an n is féidir teacht ar an mbaile ar bhus poiblí freisin le bus éireann agus citylink ag freastal ar an mbaile ar a mbealaí luimneach go gaillimh agus baile átha cliath go gaillimh osclaíodh stáisiún iarnróid bhéal átha na sluaighe an lúnasa agus freastalaíonn an líne iarnróid ó bhaile átha cliath go gaillimh air ó go dtí na idí ba é ballinasloe foirceann na canálach móire d úsáid guinness company siopaí canála an bhaile chun an guinness a stóráil agus a dháileadh ar lár na tíre chuir an chanáil mhór bealach ar fáil do bháirsí guinness taisteal ó bhaile átha cliath go cuan na sionainne forbraíodh muiríne poiblí nua ar an abhainn le blianta beaga anuas a ligeann do thrácht ó loingseoireacht na sionainne rochtain a fháil ar an mbaile scaipeann roinnt nuachtán réigiúnacha i gceantar ballinasloe mar shampla an iris ballinasloe life an connacht tribune galway advertiser athlone topic agus an roscommon herald de réir mar a shuíonn béal átha na sluaighe ar an teorainn idir dhá chontae freastalaíonn dhá stáisiún raidió áitiúla air galway bay fm agus shannonside fm faightear raidió áitiúil ó chontaetha comharsanacha eile mar lár tíre agus tipp fm sa cheantar freisin tá clubanna sacair gailf agus rugbaí ag béal átha na sluaighe taobh le tailte chumann lúthchleas gael park duggan is iad na clubanna clg áitiúla ná clg bhéal átha na sluaighe lena n áirítear club peile gaelach naomh grellan agus club iománaíochta bhéal átha na sluaighe club liathróid láimhe derrymullen agus club camógaíochta béal átha na sluaighe imríonn an club sacair afc baile bhéal átha na sluaighe a chuid cluichí ag an forais curragh ar an mbaile tá dhá chlub dornálaíochta cónaitheoirí ag béal átha na sluaighe freisin tá club leadóige agus club lúthchleasaíochta ann freisin i measc na n áiseanna ar an mbaile tá club gailf tailte clg club leadóige dhá linn snámha alley liathróid láimhe x páirceanna rugbaí páirceanna sacair raon tiomána agus rian reatha i mbéal átha na sluaighe tá ceithre scoil náisiúnta scoil uí cheithearnaigh scoil mhuire gan smál scoil an chroí naofa agus scoil speisialta naomh teresa agus dhá mheánscoil coláiste ghearrbhaile agus ard scoil mhuire tá béal átha na sluaighe nasctha le chalonnes sur loire i maine et loire an fhrainc ó is é baile átha luain nó áth luain athlone as béarla nó bl áth luain sa chaint de réir tuairiscí ón ú haois ar na bailte is mó i gcontae na hiarmhí i lár na héireann dar leis an daonáireamh de tá daonra de ag an mbaile tá sé suite ar abhainn na sionna idir gaillimh agus baile átha cliath tá stáisiún traenach ar an mbaile freisin agus stopann líne na gaillimhe ann mar aon le línte bhéal átha an fheadha agus chathair na mart tá coimisiún na scrúduithe stáit agus institiúid teicneolaíochta bhaile átha luain suite ann tá ionad traenála ag an arm ar an mbaile atá an ghar do lár na tíre ina hiomláine chuireadh sinn féin an baile ar aghaidh mar phríomhbhaile ar an tír agus í athaontaithe agus í á riaradh ina ceithre chúige ina gcuid moltaí éire nua cúpla ciliméadar ó dheas de tá cluain mhic nóis mainistir a bhunaigh naomh ciarán i agus a bhí ina ionad léinn ar feadh na gcéadta bliain tháinig baile átha luain chun cinn mar phointe trasnaithe tábhachtach na sionna rinne eascracha na tíre áth nádúrtha ann tá an áth seo tábhachtach ón chré umhaois de réir leithéid ó aois na cré umha atá faighte ar an grinneall abhann ina theannta sin tá seans ann go raibh mainistir neamhthaifeadta luath chríostaí suite i mbaile átha luain mar fuarthas go leor uaigheanna luath chríostaí sa cheantar thóg toirdhealbhach ó conchubhair go leor droichid shealadacha thar an abhainn ag baile átha luain chun dul go dtí an mhí sa ú haois thóg an rí toirdhealbhach ó conchubhair caisleán admaid sa bhaile i shroich na normannigh an tsionnain roimh thuig siad go raibh tábhacht stratéiseach ag baint le baile átha luain agus sa bhliain thosaigh an t easpag john de gray giúisteoir do rí eoin tógáil an chaisleán as cloiche chabraigh sé lena ngluaiseacht chun tosaigh i gcúige chonnacht bhí tábhacht mhíleata leis an mbaile mar gheall ar a suíomh i lár na tíre agus bhí garastúin ann ag arm na breataine rinneadh léigear ar an bhaile i nuair a bhí cogadh an dá rí ar siúl ba daingean na seacaibíteach é baile átha luain sa chéad léigear níor éirigh le liam iii shasana agus saighdiúirí an baile a ghabail le cuidiú mór ó sáirsint chostúim tháinig an chlannbhullaíar ais go baile átha luain i agus tar éis catha a mhair deich lá d éirigh leis an nginearál godart van ginkel an baile a ghabháil i mí an mheithimh sa bhliain bhí ina gcónaí i mbaile átha luain tá an baile ag fás go tapa mhéadaigh an daonra sé faoin gcéad ón mbliain go tá an rata fás seo níos airde ná an meán náisiúnta tá an baile níos ilchultúrtha ná an meán naisiúnta freisin de réir dhaonáireamh rugadh den daonra taobh amuigh d éirinn dúirt nár éireannach geal iad éireannaigh gorma iad den daonra agus áisigh éireannacha iad den daonra bhí cúlra geal eile ag den daonra luaigh go raibh an creideamh caitliceach acu bhí creideamh eile ag acu agus ní raibh creideamh ar bith ag acu dúirt go raibh gaeilge labhartha acu ach níor labhair ach duine gaeilge go laethúil taobh amuigh den córas oideachasach bhí teanga seachas béarla agus gaeilge ag duine as ceathrar ba iad an pholainnis an fhraincis agus an liotuáinis na teangacha is mó labhairt sa bhliain osclaíodh lárionad bhaile átha luain ionad siopadóireacht le breis is siopaí bialainne agus caifí agus óstán ceithre réalta sa bhliain athosclaíodh an chaisleán tar éis athchóiriú a rinne taispeántas ag taispeáint stair an bhaile sa bhliain céanna osclaíodh an gailearaí luain an chéad dánlann chomhaimseartha fhísiúil sa réigiún lár na tíre tógadh iarbhunscoil mhór sa bhaile i agus tá pleananna ann d iarbhunscoil eile a thógail is ceantar i gcathair na gaillimhe é an cladach nuair ba chathair le ballaí i seilbh gallda í gaillimh sna meánaoiseanna ba é an cladach an baile iascaireachta gaelach thiar uaidh bhíodh rí ar an gcladach a toghtaí imeasc na ndaoine agus dheineadh sé breithiúnas ar chásanna idir na daoine sa chladach freisin a thosaigh nós fáinne chladaigh a d iompraíodh mná i mbealaí éagsúla ag brath ar a stádas cleamhnais tithe beaga bídeacha a bhí ar an gcladach go dtí na í nuair a daoradh iad mar chontúirt sláinte agus nuair a cuireadh eastát tithíochta ar bun dosna daoine a cuireadh as seilbh a seantithe tá cuid den muintir céanna fós sa chladach agus tá roinnt báid iascaireacha agus pleisiúir ar an duga tá cumann sacair sa chladach inniu agus séipéal agus mainistir doiminiceánach príomhbhaile chontae an chláir in iarthar na héireann is ea inis nó inis cluana rámhfhada fadó tá daonra thart ar sa bhaile de réir torthaí daonáirimh ar inbhear na sionna atá inis agus tá ceangal traenach idir í agus luimneach tá aerfort idirnáisiúnta na sionna suite timpeall ciliméadar ón mbaile bíonn fleadh ceoil ar siúl sa bhaile gach bliain tá ospidéal ginearálta sa bhaile freisin chomh maith le coláiste fhlannáin a bhí mar mheánscoil agus scoil cliarachais ag an eaglais chaitliceach bhuaigh inis gradam tidy towns le gaeilge na bliana tá bunscoil gaeilge sa baile gaelscoil mhichíl chíosóig de réir daonáireamh bhí i gcónaí in inis bhí ábalta gaelainn a labhairt d úsáid an gaelainn go laethúil taobh amuigh don córas oideachas ainmnaíodh inis mar líonra gaeilge d fhógair foras na gaeilge ag ndeireadh go mbeidh cúig cheantar aitheanta mar líonraí gaeilge in éirinn is iad cluain dolcáin baile locha riach carn tóchair agus béal feirste na líonraí eile timpeall an oileán is é loch neathach an loch is mó in éirinn agus i noileáin iartharna heorpa tá sé thart fá km míle ar fhad agus km míle ar leithead agus tá sé corr a bheith km siar as béal feirste tá an loch glé íseal timpeall a imill agus chan fhuil ach meán doimhne méadar troigh sa phríomhchuid den loch is é a doimhneacht is mó ná méadar troigh tá sé suite i dtuaisceart na tíre i lár oirthear uladh agus tá bruacha ag cúig chinn de chontaetha uladh ar an loch i contae aontroma contae ard mhacha contae doire contae an dúin agus contae thír eoghain tá aontroim droichead na tuama agus doire mhic chais cois locha gídh go mbaintear feidhm as an loch le raidhse caithimh aimsire agus gnó tá sé fíorfhoscailte agus thig leis an uisce éireacht thar a bheith garbh go gasta in aimsir ghaofar insíonn sean scéal gaelach an dóigh ar rinneadh an loch nuair a sciob fionn mac cumhaill píosa talún ina lámha agus chaith le namhaid in albain é char bhain sé amach an namhad agus thit an cré i muir éireann i dtreo is gur chum sé oileán mhanann tarann lucht faire ar éanlaithe go loch neathach as go leor tíortha mar gheall ar líon agus raidhse a chuid éanlaithe a chaitheann an geimhreadh nó an samhradh sna portaigh agus ar na tránna cois locha tá tábhacht le hiascaireacht eascainne ar loch neathach leis na céadta bliain agus fós féin díolann iascairí de bhunadh an mhórcheantair a gcuid eascann do phroinntithe ar fud an domhain is é iúr cinn trá nó cathair an iúir béarla newry an ceathrú cathair is mó i dtuaisceart éireann de réir daonra i ndiaidh bhéal feirste dhoire choilm cille agus lios na gcearrbhach tá tuairim agus duine ann pobal an tsrutháin san áireamh i ndeisceart chontae an dúin chontae ard mhacha atá sé agus é timpeall míle ó bhéal feirste agus míle ó bhaile átha cliath bunaíodh é sa bhliain in aice le mainistir chistéirseach bhronn muirechertach mac lochlainn rí chineál eoghain agus ardrí éireann c breis talún ar na cistéirsigh le chairt nó donatio rud a rinne sé tar éis dó dul i gcomhairle le mael maedoc easpag ard mhacha tá an chaipéis sin ar taispeáint in iarsmalann na cathrach chuaigh fás ar iúr cinn trá mar bhaile margaidh agus garastúin agus rinneadh longphort de sa bhliain nuair a nasc an chéad chanáil in éirinn le loch neathach é i mí mhárta d fhógair an bhanríon eilís ii iúr cinn trá ina chathair áirítear ardeaglais chaitliceach iúr cinn trá agus halla na cathrach ar mhórfhoirgnimh na cathrach tá iarsmalann agus ionad éalaíon ann freisin díol spéise é halla an bhaile mar gur tógadh é os cionn na habhann atá ina críoch ag contae an dúin agus ag contae ard mhacha tá comhairle an iúir agus mhúrn freagrach as riarachán logánta an cheantair is iad oifigí na comhairle rae mhuineacháin príomhionad riaracháin na comhairle tá na ranna a leanas lonnaithe ar rae mhuineacháin lasmuigh den rannóg timpeallachta tá na rannóga lonnaithe in oifigí na comhairle ar an mbruach glas is é naomh pádraig an chéad duine a bhfuil iomrá air i scéal an iúir de réir an tseanchais deirtear gurb eisean a chuir crann iúir ag ceann na trá i ngleann rí agus gur as sin a ainmníodh an bhaile bunaíodh an mhainistir chistéirseach sa bhliain fuair an mhainistir cairt ó mhuircheartach mac lochlainn ardrí éireann sa bhliain an t aon chairt dá cineál a bhfuil cóip di ar marthain go dtí an lá inniu scoireadh an mhainistir sa bhliain ghlac nicholas bagenal an t eachtránaí sasanach seilbh ar theach an aba agus dhaingnigh sé an baile i gceann tamaill rinneadh marascal na héireann de ba chorrach é réimeas mhuintir bagenal san iúr i gcúrsaí cogaidh agus polaitíochta ghlac conn mag aonghusa seilbh ar an bhaile sa bhliain ach ghéill sé don choirnéal venables ceannasaí de chuid chromail sa bhliain loisc diúc bheirbhic an baile sa bhliain le linn chogadh an dá rí fuair an duine deireanach de mhuintir bagenal bás sa bhliain ba é ceantar an iúir an príomhbhealach isteach i gcúige uladh agus dá bhrí sin atógadh an bhaile leag iarla hillsborough plean úr amach don bhaile agus é ag tarraingt lár an bhaile síos ó na hardáin chun riasca an ghleanna ba í sráid hill cnámh droma an bhaile de réir an phlean seo agus trí chearnóg ann ach sa deireadh níor tógadh ach dhá cheann cearnóg margaret agus cearnóg marcus tá páirc cholmáin le fáil san áit a raibh an tríú cearnóg le tógáil tógadh tithe arda galánta ar shráid hill agus tithe stóir cois abhann agus ar chéanna na canála sa bhliain cuireadh canáil loch neathach i gcrích agus tháinig ráthúnas ar an iúir de bharr díol agus ceannach earraí ó chúlchríocha leathana an bhaile tógadh foirgnimh bhreátha phríobháideacha phoiblí agus thráchtala dá bharr agus cuid mhaith acu ann go fóill sa bhliain bhí an tiúr ar an gceathrú baile ba mhó in éirinn bhí borradh faoi thionscal an lín agus bhí minearraí gloine agus gloine ghearrtha á ndéanamh ann bhí clódóirí ann agus clóbhualadh saothair le voltaire agus le jean rousseau ísllú céime a thug an bóthar iarainn don bhaile laghdaigh trácht na canála go mór agus thug béal feirstr an báire léi i gcúrsaí tráchtála mar sin féin rinneadh dul chun cinn rinneadh longchanáil nua ó dhuga albert amach chun na farraige rud a mheall ceannaithe guail le linn chogadh cathartha mheiricea bhí ganntanas cadáis ar fud an domhain agus ba bheag an mhoill ar an iúr agus ar an sruthán dul i mbun líon a shníomh sa bhliain bhí duine ina gcónaí ar an iúr ach laghdaigh an daonra as sin amach anuas go dtí na seascaidí rud a bhain le druideadh na canála na muilte an trambhealaigh agus an iarnróid ach i ndeireadh na í cuireadh airgead isteach sa chumarsáid in áiseanna shláinte agus san oideachas rud a rinneadh beag beann ar na trioblóidí agus a ghríosaigh daoine chun cuideachtaí nua idirnáisiúnta a chur ar bun ar nós shaotharlann norbrook agus glen dimplex tá an baile ag fás fós agus daonra duine ann tá sráideanna nua aimseartha ann ionaid siopadóireachta agus óstáin tá na teicneolaíocht nua agus an treallús ag coinneáil na cathrach chun tosaigh i ngeilleagar na héireann newry city f c a imríonn ins na the showgrounds newry showgrounds is é an cabhán ar bhrí leis ná lug príomhbhaile chontae an chabháin in éirinn tá an baile gar don teorann idir phoblacht na héireann agus tuaisceart éireann ceanglaíonn an bóthar n an baile le baile átha cliath thóg clann uí raghallaigh ainm a mhaireann sa dúiche caisleán sa bhaile go déanach sa ú haois tógadh mainistir proinsiasach sa bhaile timpeall an ama chéanna sa ú haois chuir an taoiseach áitiúil eoin ua raghaillligh margadh ar bun a tharraing ceannaithe as baile átha cliath agus as droichead átha thug rí séamus i cáirt don bhaile i go luath sa ú haois thóg muintir farnham tiarnaí talún áitiúla sráid nua leathan ar a bhfuil a n ainm i gcónaí tógadh tithe breátha foirgnimh poiblí ar nós teach na cúirte agus eaglaisí ar an sráid go déanach sa ú haois ba cheangal tábhachtach idir línte traenach láir na tíre agus an iarthair agus an northern railway an cabhán tá ardeaglais an chill mhóir trí mhíle siar ón mbaile sa ú haois a tógadh doras na h eaglaise tá farnham house siar aduaidh as baile an chabháin ar na tithe is mó sa chontae tógadh mórthimpeall é agus ba é francis johnston ailtire as baile átha cliath a dhear é dhíol muintir farnham é le gairid agus táthar á iompú ina theach ósta agus ceantar scíth d éirigh go maith leis an mbaile le fada maidir le gnónna áitiúla imeasc na ngnónna áitiúla tá an comhlucht kingspan insliú foirgníochta uinn group a chuir séan uinn ar bun lakeland dairies agus liffey meats d éirigh leis an mbaile go leor gnónna seachtracha a tharraingt isteach freisin agus tá gnónna ar an mbaile ag wellman international abbott laboratories agus pauwels trafo ceapadh mar development hub an baile faoin national spatial strategy i tá tuairim is duine ag maireachtáil laistigh de theorann míle den bhaile agus mar sin tá an bonneagar iompair an tábhachtach tá an baile suite bhóithre tábhachtacha de ghrád n go baile átha cliath agus go béal feirste de réir an phlean forbartha náisiúnta táthar le feabhsú mór a chur ar an mbóthar n le carrbhealach dúbailte le tógáil ó cheanannas mór go baile átha cliath agus bóithre de chaighdeán ard as ceanannas mór go dtí an cabhán easpa mór amháin atá ar an mbaile ná nach bhfuil seirbhís traenach ar bith chun an bhaile 
