finnland finnska suomi suomen tasavalta sænska republiken finland er eitt norðurlandanna í norðanverðri evrópu landið liggur að tveimur flóum úr eystrasalti helsingjabotni í vestri og kirjálabotni í suðri það á einnig landamæri að svíþjóð í vestri noregi í norðri og rússlandi í austri álandseyjar í eystrasaltinu eru undir finnskri stjórn en njóta víðtækrar sjálfstjórnar finnland er stundum nefnt þúsundvatnalandið finnland er í evrópusambandinu og er eina norðurlandaþjóðin sem hefur tekið upp evruna sem gjaldmiðil höfuðborg finnlands heitir á finnsku helsinki og sænsku helsingfors og er einnig stærsta borg landsins aðrir stærstu bæir í stærðarröð eru eftirfarandi espoo sænska esbo tampere s tammerfors vantaa s vanda turku s bo og oulu s uleborg espoo og vantaa ásamt helsinki mynda höfuðborgarsvæðið og tampere myndar annað stórt þéttbýli uppruni nafnsins suomi er óljós en talið er að það sé skylt baltneska orðinu zeme sem merkir grund jörð þjóð nafnið finnland sem haft er um landið á öðrum tungum líkist öðrum skandinavískum staðarheitum þar má nefna finnmörk finnveden og finnskogen öll eiga þau rætur að rekja til germanska orðsins finn sem er heiti yfir hirðingjaveiðimenn sem er andstæða við kyrrsetubændur hvernig þetta heiti komst yfir finna er að mestu leyti óþekkt á meðal fyrstu rituðu heimilda þar sem land finna er nefnt eru tveir rúnasteinar annar þeirra er í söderby í svíþjóð með áletruninni finlont og hinn á gotlandi sænskri eyju í eystrasalti með áletruninni finlandi frá öld af fornleifum má ráða að það svæði sem nú er finnland byggðist á níundu öld fyrir krist þegar íshella síðustu ísaldar hörfaði undan fyrstu íbúar á svæðinu bjuggu við steinaldarmenningu og lifðu á því sem freðmýrin og sjórinn gáfu ekki er vitað hvenær finnsk úrgískumælandi þjóðflokkar hafa fyrst numið land á því svæði sem nú kallast finnland elstu leifar akuryrkju eru frá seinni hluta þriðja árþúsundsins fyrir krist en veiðimennska og söfnun voru lengi eftir það algengasti lífsmátinn ekki síst í austur og norðurhluta landsins bronsöld f kr og járnöld f kr e kr einkenndust mjög af nánum samskiptum við skandinavíu norðurhluta rússlands og eystrarsaltssvæðið finnar og kvenir eru nefndir á nokkrum stöðum í rómverskum heimildum og í íslendingasögunum þó er sennilegast að átt sé við sama en ekki finna fáeinar ritaðar heimildir um sögu finnlands eru til frá öld en það er ekki fyrr en á og öld sem raunveruleg rituð saga hefst finnland og svíþjóð eiga nærri ára sameiginlega sögu sögur herma að upphaf þess sé krossferð undir stjórn eiríks ix svíakonungs sem á að hafa átt sér stað árið óvíst er hvort þessi krossferð var farin eða hvort þetta er einungis sögusögn ritaðar heimildir eru hins vegar fyrir því að finnland var hluti af ríki birgis jarls þegar krossferð var gerð þangað sænska var ráðandi með fram allri strandlengjunni og í stórum hluta suður finnlands allt fram undir lok aldar og var þar að auki tungumál yfirvalda og menntunar lengi var það sem nú er finnland ekki skilgreint sem sérstakt svæði innan sænska ríkisins frekar var að miðhluti svíþjóðar og suðurhluti finnlands væru álitin sameiginlegt meginsvæði ríkisins enda voru samgöngur sjóleiðina mun auðveldari en yfir land sænskir kóngar leituðust við að flytja landamæri ríkisins lengra austur á bóginn og voru meira og minna stöðugar erjur við rússa gegnum aldirnar af þeim sökum á öld snerist taflið og rússneskur her hertók nánast allt það sem nú er finnland tvisvar og svo aftur upp frá þessu fer hugtakið finnland að eiga við allt landsvæðið frá helsingjabotni að rússnesku landamærunum bæði í umræðum innan sænska ríkisins og í rússlandi suðurhluti finnlands það sem áður hafði verið kallað finnland fékk nú nafnið hið eiginlega finnland egentliga finland á sænsku varsinais suomi á finnsku og heitir svo enn árið hertók rússneskur her finnland og svíar neyddust til að afsala sér yfirráðarétti yfir því finnland varð sjálfstjórnarsvæði stórfurstadæmið finnland innan rússneska keisaradæmisins allt fram til alexander i rússlandskeisari varð fyrsti stórfursti finnlands smám saman fékk finnskan mikilvægara hlutverk í opinberu lífi upphaflega sem hluti af rússneskri viðleitni til að draga úr sambandinu við sænska menningu og menningarhefð en meir og meir sem hluti af finnskri þjóðernishreyfingu mikilvægt skref var söfnun og útgáfa sagnaverksins kalevala árið og ekki síður þegar finnska var gerð jafnrétthá sænsku sem opinbert mál finnsk ritmenning hófst á fyrri hluta aldar og voru það ekki síst sænskumælandi menntamenn sem stóðu fremst í að smíða þetta nýja ritmál m a með slagorðinu svenskar ro vi icke ryssar vilja vi icke vara lt oss bli finnar fljótlega eftir byltingu bolsévíka í rússlandi lýsti finnska þingið yfir sjálfstæði finnlands hinn desember bolsévíkastjórnin viðurkenndi sjálfstæðið en í finnlandi braust út blóðug borgarastyrjöld í kjölfar baráttu hvítliða og rauðliða í rússlandi í finnlandi endaði styrjöldin með sigri hvítliða frá stríðslokum og fram undir miðjan fjórða áratug tuttugustu aldar voru tengsl finnlands og sovétríkjanna nokkurn veginn hlutlaus árið gerðu sovétríkin talsverðar landakröfur á finnland sem ekki var orðið við og hóf þá sovéski herinn það sem nefnt er finnska vetrarstríðið með innrás í finnland finnar vörðust mánuðum saman en máttu á endanum ekki við ofureflinu mikil hefndarhugur var í mörgum finnum eftir lok vetrarstríðsins og finnland tengdist náið þýskalandi undir stjórn nasista finnar drógust aftur út í stríð við sovétríkin og börðust þá með þjóðverjum eftir stríðið neyddust finnar til að ganga að hörðum kröfum sovétríkjanna tímabilið frá lokum seinni heimstyrjaldarinnar fram að upplausn sovétríkjanna einkenndist af hlutleysi finnlands í alþjóðamálum og nánu samstarfi við grannann í austri þótti mörgum nóg um undirgefni finna og varð til úr þessu alþjóðlega hugtakið finlandisering finnland fékk inngöngu í evrópusambandið árið um leið og svíþjóð og austurríki og er hið eina norðurlandanna sem hefur tekið upp evru sem gjaldmiðil finnland prýða mörg þúsund vatna og eyja stöðuvötn sem eru m að flatarmáli eða meira eru talsins og eyjarnar saimaa vatn er eitt þessara vatna og er það stærsta stöðuvatn í evrópu finnskt landslag er að mestu leyti flatt en þó er það hólótt á svæðum hæsti punktur landsins er halti m í norðurhluta lapplands við landamæri noregs barrskógur þekur landið að mestu leyti og lítið er af ræktanlegu landi algengasta bergtegundin er granít það er alltaf nálægt yfirborðinu og sjáanlegt þar sem jarðvegur er af skornum skammti jökulruðningur er algengastur lausra jarðefna gjarnan þakinn þunnu lagi af mold meirihluti eyjanna eru í suðvesturhluta eyjahafsins hluti af eyjaklasa álandseyja og með fram suðurströnd kirjálabotns gróður og dýralíf í finnlandi er mjög fjölbreytt plöntu og dýrategundir eru mismunandi eftir landshlutum vegna mismunandi loftslags á milli norður vestur og suðurhluta finnlands í landinu eru yfir tegundirir af æðplöntum af mosaplöntum og tegundir af fléttum og er auðugasta gróðurfarið í suðurhluta landsins og á álandseyjum líkt og allt annað í vistfræði finnlands á plöntulíf auðvelt með að aðlagast og þola ólíkar árstíðir og veðurskilyrði um það bil tveir þriðju af flatarmáli landsins er þakinn barrskógi furu og greni í nyrsta hlutanum vex þó einungis birki eik og önnur lauftré vaxa á álandseyjum og í syðsta hluta landsins landið klæddist skógi eftir því sem ísjaðarinn hopaði í lok síðustu ísaldar fyrst birkitegundum en síðan furu fyrir um árum síðan frá því fyrir um árum fór greni að breiðast út austan frá og náði vesturströndinni fyrir um það bil árum flatarmáls finnlands er skógur það hæsta í evrópu einnig býr finnland yfir fjölbreyttu og víðtæku dýralífi þó þurrkuðust öll dýr nánast út á meðan að síðasta ísöld stóð yfir dýrin komu til finnlands á ný fyrir u þ b árum síðan fylgdu hopi jökla og framsókn gróðurs núorðið eru þar a m k sextíu innlendar tegundir spendýra tegundir varpfugla rúmlega fiskategundir og ellefu skriðdýra og froskdýrategundir af stórum villtum spendýrum eru þau algengustu skógarbjörn þjóðardýrið gráúlfur elgur og hreindýr önnur algeng spendýr eru rauðrefur rauðíkorni og fjallahéri meðal sjaldgæfari skepna eru flugíkorni kóngsörn hringanóri og heimskautarefur sem er talinn vera í mestri útrýmingarhættu finnskra dýra þjóðarfugl finnlands er álft algengustu fuglategundirnar eru laufsöngvari bókfinka og skógarþröstur á saimaa vatnasvæðinu í suðaustur finnlandi býr saimaa hringanóri phoca hispida saimensis ein af þremur ferskvatnsselategundum í heiminum samtök finnskra náttúruverndarsinna hafa barist fyrir verndun hringanórans og hefur tekist vel að bjarga honum frá útrýmingu samt sem áður telst tegundin enn þá vera í útrýmingarhættu nú er talið að um saimaa hringanórar séu á lífi talið er að þeim þurfi að fjölga upp í seli til þess að stofninn komist úr útrýmingarhættu vegna veiða og áreitis í gegnum tíðina hefur mörgum dýrum á borð við kóngsörn skógarbjörn og gaupu fækkað mjög en vegna mikillar verndunar og stofnunar víðlendra þjóðgarða hefur þeim fjölgað á ný undanfarin ár loftslagið í suður finnlandi er kaldtemprað í norður finnlandi sérstaklega í lapplandi ríkir heimskautaloftslag sem einkennist af köldum jafnvel hörðum vetrum og nokkuð heitum sumrum það sem á stærstan þátt í loftslagi finnlands er lega þess á milli og breiddarbaugslínu á evrasísku strandlengjunni sem veldur því að þar er bæði sjávarloftslag og meginlandsloftslag breytilegt eftir vindátt finnland er nógu nálægt atlantshafinu til að njóta hlýrra áhrifa golfstraumsins sem útskýrir fremur hlýtt loftslag miðað við legu fjórðungur af finnlandi nær norður fyrir heimskautsbaug það veldur því að miðnætursól er þar á lofti í marga daga á nyrsta punkti finnlands sest sól ekki í daga samfellt yfir sumarið og rís ekki í dag yfir veturinn til ársins var landinu skipt í sex fylki á finnsku lni fl lnit á sænsku ln en þá voru þau afnumin fylkin voru stjórnsýslueiningar ríkisvaldsins og sáu m a um löggæslu og dómsmál fylkisstjóri og fylkisstjórn voru skipuð af ríkisstjórninni og engar kosningar fóru fram til embætta innan fylkisins fylkjaskipunin var upphaflega sett á laggirnar árið en síðasta uppskipting var gerð árið og þá voru fylkin eftirfarandi sjá mynd til hægri nú eru í finnlandi héruð aðalstjórnsýslueiningar finnlands eru sveitarfélögin á finnsku kunta sænsku kommun að tölu árið kosið er til sveitarstjórna í beinum kosningum fjórða hvert ár sveitarstjórn og borgarstjórn eru í grófum dráttum það sama fyrir utan muninn á dreifbýli og þéttbýli frá árinu hefur ekki verið greint á milli borga bæja og dreifbýlis sveitarfélög eru sjálfstætt stjórnvald innan ramma laga sem sett eru af ríkinu enginn getur áfrýjað ákvörðunum sveitarfélags svo lengi sem þær eru löglegar sveitarfélög hafa með sér tvenns konar skipulagt samstarf annars vegar í tuttugu samstarfseiningum sem eru nefndar á finnsku maakunta og á sænsku landskap hlutverk þessara héraðssamtaka er menntunar og heilsugæslusamstarf hins vegar eru sjötíu og fjórar samstarfseiningar sem nefndar eru á finnsku seutukunta og ekonomisk region á sænsku hlutverk þessara samstarfseininga er efnahagssamvinna áland hefur sjálfstæða stöðu innan finnska ríkisins með eigið lögþing og heimastjórn og er þar að auki formlega sérstakt fylki samar hafa takmarkaða sjálfstjórn á sviði tungumála og menningarmála í lapplandi taflan hér að neðan sýnir fjölda íbúa fjölmennustu sveitarfélaganna í heild ekki einungis þéttbýlis tölurnar eru frá mars höfuðborgarsvæðið sem samanstendur af helsinki vantaa espoo og kauniainen myndar samtals milljón manna byggð í finnlandi búa um milljónir manna og er þéttleiki byggðar að meðaltali íbúar á hvern ferkílómetra það gerir landið að þriðja strjálbýlasta landi evrópu á eftir noregi og íslandi suðurhluti landsins hefur alltaf verið fjölmennastur og þar jókst íbúafjöldinn enn meir við þéttbýlisþróun aldar stærstu og mikilvægustu borgir í finnlandi eru stór helsinki sem nær yfir helsinki vantaa espoo og kauniainen tampere turku og oulu eftir vetrarstríðið árið og framhaldsstríðið urðu af íbúum finnlands að flytjast búferlum stríðsskaðabætur atvinnuleysi og óvissa um þjóðhöfðingja og sjálfstæði frá sovétríkjunum olli miklum fólksflótta sem ekki fór að draga úr fyrr enn á áratug aldar um hálf milljón finna fluttist til svíþjóðar á áratugunum frá fram til en allstór hluti þeirra hefur flust heim að nýju frá seinni hluta áratugar aldar hefur finnland tekið á móti svipuðum fjölda flóttamanna og innflytjenda og hin norðurlöndin finnland er þjóðfræðilega mjög einsleitt land útlendingar eru einungis af heildaríbúatölu landsins umtalsvert hlutfall innflytjenda á rætur sínar að rekja til fyrrum sovétríkjanna innflytjendur tala á þriðja tug tungumála í finnlandi í dag miðað við að a m k manns tali hvert mál finnska og sænska eru bæði opinber tungumál í finnlandi og jafnrétthá fyrir finnskum lögum meirihluti finna hefur finnsku að móðurmáli finnska tilheyrir finnsk úgrísku tungumálafjölskyldunni og er á milli þess að vera samloðunarmál og beygingamál í finnsku breytast og beygjast nafnorð lýsingarorð fornöfn töluorð og sagnorð eftir hlutverki þeirra í setningunni finnland er eitt af þremur sjálfstæðum ríkjum þar sem meirihluti þjóðarinnar talar finnsk úgrískt mál hin eru eistland og ungverjaland stærstu minnihlutamálin í finnlandi eru sænska rússneska og eistneska tæplega samar hafa samísku að móðurmáli einkum í norðurhluta landsins samísku málin eru einnig finnsk úgrísk mál alls eru þrjú samísk mál töluð í finnlandi norðursamíska inarisamíska og skoltsamíska auk finnsku er sænska opinbert tungumál í finnlandi sænskumælandi finnum fækkaði talsvert á síðustu öld af ýmsum ástæðum t d flutti mikill fjöldi sænskumælenda til svíþjóðar fjölskyldur sænskumælenda eru minni og ekki síst varð fjölskyldumálið finnska í fjölmörgum blönduðum fjölskyldum sænska er samkvæmt lögum eina opinbera tungumálið á álandseyjum minnihlutahópar hafa réttindi til þess að hlúa að menningu sinni og tungumálin eru vernduð með lögum þar hafa samar sérstöðu samíska er opinbert minnihlutamál sænska er skyldunámsgrein í finnskum skólum sem og finnska í skólum sænskumælandi finna og flestir finnar læra einnig næga ensku í skólum og af ljósvakamiðlum til að vera samræðufærir á því máli margir læra að auki þýsku eða frönsku samar eru frumbyggjar sem búa í finnlandi svíþjóð noregi og rússlandi áður fyrr voru samar oft kallaðir lappar en nú til dags telja margir samar það vera niðrandi heiti auk eigin tungumála hafa samar sinn eigin lífsstíl yfirbragð og menningu svipuð saga hefðir lifnaðarhætti og siðir sameina sama sem búa í mismunandi löndum samtals eru samar um til en af þeim búa minna en í finnlandi sem þýðir að samar eru einungis af íbúum finnlands meirihluti finna um eru mótmælendatrúar og tilheyra þjóðkirkju finnlands einnig tilheyrir minnihluti finnsku rétttrúnaðarkirkjunni aðrir mótmælendasöfnuðir og kaþólska kirkjan eru talsvert minni sem og íslam gyðingdómur og önnur trúarbrögð samtals rúm af íbúunum eru utan trúfélaga meirihluti þeirra sem tilheyra þjóðkirkjunni tekur lítinn þátt í starfi hennar menntakerfið í finnlandi er ekki ólíkt því sem er á öðrum norðurlöndum nemendur í fullu námi þurfa ekki að borga nein námsgjöld skólaskylda er frá aldrinum ára og fá nemendur í grunn og menntaskólum máltíðir sér að kostnaðarlausu á skólatíma skólaskylda er fyrstu níu ár skólagöngunnar og sækja nemendurnir skóla í nágrenni við heimili sitt framhaldsnám er ekki skylda en það fer annaðhvort fram í iðnskóla eða skóla sem undirbýr fyrir áframhaldandi nám í verknámsskólum eða háskólum samkvæmt alþjóðlegu pisa mati oecd samtakanna á frammistöðu ára unglinga í námi eru finnar ofarlega á blaði árið voru ára finnskir unglingar hæstir á heimsvísu hvað varðaði lesskilning náttúruvísindi og stærðfræði heilbrigðiskerfi finnlands þykir mjög þróað á heimsvísu heimilin sjálf greiða af kostnaði við heilsugæslu borgar ríkið og það sem eftir stendur aðrir aðilar um hvern lækni eru íbúar á áttunda áratugnum gerðu finnar miklar breytingar á lífsvenjum sínum í ljósi þess að dánartíðni þeirra af völdum hjartasjúkdóma var ein sú hæsta í heiminum í dag eru finnar meðal heilbrigðari þjóða lífslíkur kvenna eru ár og karla ár finnland er lýðveldi eins og ísland en hefur ekki þingbundna konungsstjórn eins og skandinavísku löndin forseti finnlands hefur framkvæmdavald og er þjóðhöfðingi landsins einnig sér forsetinn um utanríkismál utan evrópusambandsins í samstarfi við finnska þingið þingið er valdamesta stofnun landsins og er æðsti maður þess forsætisráðherrann finnska þingið er yfirlöggjafarvald finnlands þar sitja manns á finnsku nefnist það eduskunta og á sænsku riksdag forseti finnlands er þjóðhöfðingi landsins samkvæmt stjórnarskrá landsins hefur forsetinn framkvæmdavald ásamt ríkisstjórninni íbúar landsins kjósa forsetann í lýðræðislegum kosningum og er kjörtímabilið sex ár frá árinu hefur enginn forseti mátt sitja lengur við völd en tvö kjörtímabil forsetinn verður að vera innfæddur ríkisborgari núverandi forseti landsins er sauli niinistö hann tók við forsetastöðunni árið og var endurkjörinn janúar hann getur því setið til ársins hann er tólfti forseti finnlands forveri hans tarja halonen var fyrsta konan til að gegna stöðunni finnska þingið er í einni deild með tvö hundruð þingmönnum sem eru kosnir til fjögurra ára í senn með hlutfallskosningu samkvæmt stjórnarskrá finnlands kýs þingið svo forsætisráðherra sem forsetinn skipar í embætti aðra ráðherra skipar forsetinn í embætti eftir tilnefningum frá forsætisráðherra utanríkisstefna finnlands byggir á náinni samvinnu við aðrar norðurlandaþjóðir bæði formlega í gegnum samstarfið í norðurlandaráði og óformlega ekki síst innan evrópusambandsins og sameinuðu þjóðanna frá því að finnland gerðist aðili að evrópubandalaginu hefur þátttakan í starfi þess í vaxandi mæli verið þungamiðja utanríkisstefnunnar stærstan hluta aldar var sambúðin við sovétríkin hins vegar helsti þáttur í utanríkismálum landsins frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar hefur finnland ekki átt í neinum alþjóðlegum deilum um landamæri landsins formlega er finnski herinn eingöngu til sjálfsvarnar og heimilar finnska stjórnarskráin honum einungis þátttöku í hernaðaraðgerðum sem sameinuðu þjóðirnar eða öse heimila finnland er mjög háð utanríkisverslun sem gefur af sér u þ b þriðjung þjóðartekna landið er mjög háð innflutningi hráefna málma og olíu her finnlands er skipt upp í þrjár greinar landher sjóher og flugher herinn gegnir ekki landamæragæslu á friðartímum sú gæsla er undir stjórn innanríkisráðuneytisins almenn herskylda karlmanna er í landinu að undanteknum álendingum og vottum jehóva og um hvers árgangs karla gegnir herþjónustu herskylda nær ekki til kvenna en frá geta þær boðið sig fram til herþjónustu til jafns við karla herþjónustutíminn er eða mánuðir allt eftir ábyrgð og verkefni um manns eru að jafnaði undir vopnum en samanlagt eru um manns þar að auki reiðubúnir að vera kallaðir inn ef á þarf að halda mögulegt er að inna aðra þegnskylduþjónustu af hendi í mánuði í stað þess að gegna herþjónustu fjármagn til varna jafngildir u þ b af landsframleiðslu finnland á ekki aðild að nato en í landinu eru miklar umræður um mögulega þátttöku í bandalaginu reykjavík er höfuðborg íslands fjölmennasta sveitarfélag landsins og eina borgin þannig er reykjavík efnahagsleg menningarleg og stjórnmálaleg þungamiðja landsins tæplega manns búa í reykjavík þar af eru um innflytjendur íbúar höfuðborgarsvæðisins eru yfir þúsund í sjö sveitarfélögum opinbert heiti sveitarfélagsins reykjavíkur er reykjavíkurborg fyrsti bæjarstjóri reykjavíkur páll einarsson tók til starfa og fyrstu konurnar sem settust í bæjarstjórn á íslandi voru kjörnar af kvennalistum sem buðu fram til bæjarstjórnarkosninga í reykjavík í janúar árið vatnsveita reykjavíkur tók til starfa gasstöð reykjavíkur við hlemm var tekin í gagnið árið gasstöðin starfaði til reykjavíkurhafnir voru byggðar í áföngum á árunum bættu mjög skipaaðstöðu þaðan af gátu hafskip lagst að bryggju en áður fyrr þurfti að ferja fólk og varning á milli smærri bryggja og hafskipa sem lágu úti fyrir veturinn nefndur frostaveturinn mikli var sá kaldasti sem mælst hefur þá lá hafís í reykjavíkurhöfn og hitastigið fór niður í c í október barst spænska veikin sem geysaði víðar í heiminum til íslands með skipum frá kaupmannahöfn og er talið að um þriðjungur bæjarbúa hafi veikst á örfáum vikum elliðaárvirkjun var byggð til þess að sjá ört stækkandi borginni fyrir rafmagni heimskreppan mikla hafði slæm áhrif um allan heim á íslandi náðu þau hámarki í gúttóslagnum árið þegar þunnskipuð lögregla þurfti að berjast við verkamenn fyrir utan góðtemplarahús reykjavíkur þar sem haldinn var bæjarstjórnarfundur þar sem lækka átti laun í atvinnubótavinnu á vegum bæjarins einu sinni hafði áður skorist alvarlega í odda á milli lögreglunnar og annarra hópa en það var í hvíta stríðinu svokallaða rúmum áratugi fyrr í mars var sundhöll reykjavíkur vígð og var það fyrsta sundlaug bæjarins þann maí gengu breskir hermenn á land í reykjavík og hernámu ísland á meðan veru þeirra stóð hófu þeir byggingu varanlegs flugvallar í reykjavík bandaríkjamenn tóku við af bretunum rúmu ári seinna og fóru ekki fyrr en að stríðinu loknu apríl reykjavík er á suðvesturhorni landsins strandlína reykjavíkur einkennist af nesjum fjörðum skerjum og eyjum fjallið esja m er þekkt kennileiti í reykjavík elliðaár sem renna í gegnum elliðaárdal eru virkjaðar stærsta eyjan sem liggur nærri reykjavík er viðey þar á eftir eru engey og akurey í kollafirði í reykjavík hafa verið gerðar samfelldar veðurathuganir frá en elstu skráðu veðurathuganir eru frá fyrri hluta aldar þann janúar mældist loftþrýstingurinn í reykjavík hpa sem er sá mesti sem mælst hefur á íslandi meðal opinna og grænna svæða í reykjavík má nefna hljómskálagarðinn klambratún öskjuhlíð og elliðaárdal reykjarvík er km frá norðurpólnum og km frá miðbaug golfstraumurinn gerir veðurfar í reykjavík mun hlýrra og jafnara á ársmælikvarða en á flestum öðrum stöðum á sömu breiddargráðu hitastig að vetrarlagi fer sjaldan undir c lega borgarinnar á suðvesturströnd íslands ber með sér fremur vindasamt veður og eru rok algeng sérlega að vetrarlagi sumur eru svöl hitastig venjulega á bilinu c til c og fer einstaka sinnum upp undir c þó svo að úrkoma sé ekki mjög mikil í reykjavík mælist þó úrkoma að meðaltali daga á ári lengri þurrkatímar eru sjaldgæfir vorið er að öllu jöfnu sólríkast og þá helst maímánuður árlegir sólartímar mælast um sem er sambærilegt við stóran hluta norðurhluta evrópu hitamet í borginni var sett júlí og mældist hiti þá c kaldast var janúar og mældist hiti þá c veðuryfirlit í borgarstjórn reykjavíkur sitja fulltrúar sem kjörnir eru hlutfallskosningu á fjögurra ára fresti frá árinu til dagsins í dag hafa einstaklingar þar af karlmenn og fjórar konur setið sem borgarstjórar reykjavíkur síðast var kosið til borgarstjórnar í sveitarstjórnarkosningum maí borgarstjórn kýs sér borgarstjóra sem er framkvæmdastjóri borgarinnar borgarstjóri var jón gnarr úr besta flokknum hann tók við starfinu júní af hönnu birnu kristjánsdóttur eftir að besti flokkurinn og samfylkingin mynduðu nýjan meirihluta í borginni síðan hefur dagur b eggertsson úr samfylkingu verið borgarstjóri næstu kosningar fara fram árið núverandi borgarstjóri er dagur b eggertsson í kosningunum árið myndaði samfylking borgarmeirihluta með pírötum viðreisn og vinstri grænum borgarfulltrúum var fjölgað úr yfir í samkvæmt samþykkt borgarráðs reykjavíkur frá júní skiptist reykjavík í tíu hverfi hvert með sínu hverfisráði þau eru með tilheyrandi hverfahlutum einkabíllinn er algengur samgöngumáti í reykjavík sem og leigubílar strætisvagnar strætó bs ganga um allan bæinn og tengja út fyrir borgarmörkin til akraness borgarfjarðar akureyrar og víðar á undanförnum árum hafa fleiri og fleiri hjólreiðastígar verið lagðir til þess að gera hjólreiðar að raunhæfari samgöngumáta oft hefur verið rætt um að koma upp skilvirkari almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu meðal þess sem stungið hefur verið upp á síðustu ár eru léttlestakerfi höfuðborgarsvæðisins og borgarlína eitt af því sem stendur í vegi fyrir slíkum áformum er hvað svæðið er í raun dreifbýlt helsti innanlandsflugvöllur íslands reykjavíkurflugvöllur er í vatnsmýri í reykjavík skiptar skoðanir eru um hvort færa eigi hann annað þann mars var haldin atkvæðagreiðsla meðal borgarbúa þar sem naumur meirihluti var fyrir því að flytja flugvöllinn burt hins vegar tóku aðeins þátt þannig að kosningin var ekki bindandi í reykjavík eru flest söfn á íslandi elsta listasafnið er listasafn einars jónssonar í borginni er einnig að finna listasafn íslands og listasafn reykjavíkur sem hefur aðstöðu bæði í miðbæ reykjavíkur og við miklatún listasafn ásmundar sveinssonar tilheyrir einnig listasafni reykjavíkur borgarbókasafn reykjavíkur er einnig að finna í miðbænum og mörg útibú eru í hverfum borgarinnar reykvíkingar stunda sund mikið og líkt og með bókasöfnin er að finna sundlaugar í flestum hverfum þjóðminjasafn íslands er að finna nærri miðbænum borgarsögusafn rekur meðal annars sjóminjasafnið í reykjavík og árbæjarsafn þar sem hægt er að skoða gömul hús sem þangað hafa verið færð og torfbæinn árbæ sem safnið dregur nafn sitt af en hann hefur verið þar frá upphafi í reykjavík er í gildi aðalskipulag fyrir tímabilið sem samþykkt var árið vinna við endurskoðun aðalskipulagsins hófst árið og hefur haraldur sigurðsson skipulagsfræðingur haft umsjón með endurskoðun og breytingum aðalskipulagsins sviðsstjóri umhverfis og skipulagssviðs við endurskoðun var ólöf örvarsdóttir formaður umhverfis og skipulagsráðs við samþykkt áætlunarinnar var páll hjaltason arkitekt og fullltrúi besta flokksins í borgarstjórn aðalskipulag reykjavíkur ar markaði breytingar á áherslum í skipulagi borgarinnar með aukinni áherslu á þéttingu byggðar í stað uppbyggingu nýrra hverfa utan marka byggðar reykjavík viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir í júlí árið lagði jón gnarr borgarstjóri til að samstarfssamningur reykjavíkur og moskvu yrði endurskoðaður vegna lagasetninga sem beindust gegn mál efn um sam kyn hneigðra tví kyn hneigðra og trans fólks í rússlandi konungsríkið svíþjóð sænska konungariket sverige er land í norður evrópu og eitt norðurlandanna landamæri liggja að noregi til vesturs og finnlandi til norðausturs landið tengist danmörku með eyrarsundsbrúnni einnig liggur landið að eystrasaltinu til austurs svíþjóð er fjölmennust norðurlanda með milljónir íbúa en er þó frekar strjálbýlt langflestir íbúanna búa í suðurhluta landsins höfuðborg svíþjóðar er stokkhólmur aðrar stærri borgir landsins eru gautaborg málmey uppsalir linköping vsters örebro karlstad norrköping helsingjaborg jönköping gvle sundsvall og ume barrskógar landsins eru nýttir í timbur og pappírsgerð í norðurhluta landsins er mikil námuvinnsla einkum er þar unninn járnmálmur en þar er einnig að finna ýmsa aðra málma aðaliðnaðarsvæðið er um mitt landið en landbúnaður einkennir mjög suðurhlutann fornleifar sýna að það landsvæði sem nú er svíþjóð byggðist þegar á steinöld eftir því sem ísaldarjökullinn hopaði fylgdu hópar veiðimanna og safnara sem fluttu sig lengra norður meðfram strönd eystrasaltsins fornleifafræðingar hafa grafið upp marga stóra verslunarstaði sem styrkja þá kenningu að landsvæðið hafi verið fullbyggt þegar á bronsöld á níundu og tíundu öld stóð víkingamenning á stórum hluta þess svæðis sem nú er svíþjóð einkum héldu sænskir víkingar í austurveg til eystrasaltslandanna rússlands og allt suður til svartahafs sænskumælandi íbúar settust að í suðurhluta finnlands og einnig í eistlandi á þessum tíma tók einnig sænskt ríki að myndast með þungamiðju í uppsölum og náði það allt suður að skáni sem þá var hluti danmerkur árið sameinuðust danmörk noregur og svíþjóð undir einum konungi kalmarsambandið var ekki pólitískt sambandsríki heldur konungssamband meirihluta aldar reyndi svíþjóð að hamla þeirri miðstýringu sem danir vildu koma á í sambandinu undir dönskum kóngi svíþjóð sagði sig úr kalmarsambandinu þegar gústaf eiríksson vasa síðar þekktur sem gústaf i endurreisti sænska konungdæmið á öld varð svíþjóð eitt helsta stórveldi evrópu eftir mikla sigra í þrjátíu ára stríðinu þegar á leið öld hvarf þessi staða þegar rússland vann á í baráttunni um völdin við eystrasalt saga svíþjóðar síðustu aldirnar heftur einkennst af friði síðasta stóra styrjöldin sem svíþjóð tók þátt í var við rússland þegar finnland var innlimað í rússneska keisaradæmið minniháttar skærur urðu þó við noreg þær enduðu með því að sænski krónprinsinnn samþykkti norsku stjórnaskrána maí sama ár og með því gengu noregur og svíþjóð í konungssamband þegar norska stórþingið samþykkti upplausn þessa sambands lá við stríði en það tókst að koma í veg fyrir það og þess í stað enduðu deilurnar með samningum svíþjóð lýsti yfir hlutleysi í báðum heimsstyrjöldunum og hefur allt síðan haldið fast við þá stefnu að standa utan hernaðarbandalaga í því augnmiði að halda sig utan við væntanlegar styrjaldir svíþjóð hefur verið konungdæmi í hátt í þúsund ár konungur hefur stærstan hluta þessa tíma deilt löggjöf með þinginu á sænsku riksdag þingið hefur hins vegar haft mismikil völd gegnum tíðina frá endurreisn konungdæmisins var lagasetningu og stjórn ríkisins skipt milli konungs og stéttarþings aðalsmanna árið gerðist sænski konungurinn hins vegar einvaldur eftir tap svía í norðurlandaófriðinum mikla hófst það sem nefnt er frelsistíminn frá honum fylgdu þrjár stjórnarskrárbreytingar og sem allar styrktu vald borgara gagnvart konungi þingræði var komið á þegar gústaf sætti sig við að skipa ríkisstjórn í samræmi við valdahlutföll á þingi eftir langa baráttu almennum kosningarétti var komið á með nýrri stjórnaskrá var allt vald konungs afnumið táknrænu embætti konungs var haldið en án nokkurs valds í upphafi aldar mótaðist það flokkakerfi sem að miklu leyti hefur einkennt sænsk stjórnmál síðan sænski jafnaðarmannaflokkurinn hefur verið langstærsti stjórnmálaflokkurinn allar götur frá öðrum áratug aldar og hefur setið í stjórn meira og minna samfleytt í yfir sjötíu ár á þingi sitja nú fulltrúar sjö flokka sem skiptast í tvær fylkingar vinstri og hægri til vinstrifylkingarinnar teljast sænski jafnaðarmannaflokkurinn socialdemokraterna sænski vinstriflokkurinn vnsterpartiet sænski umhverfisflokkurinn miljöpartiet til hægrifylkingarinnar teljast sænski hægriflokkurinn moderaterna sænski þjóðarflokkurinn folkpartiet frjálslyndur miðjuflokkur sænski miðflokkurinn centerpartiet og kristilegir demókratar kristdemokraterna og síðan svíþjóðardemókratar sverigedemokraterna lengst til hægri sænska kirkjan er fjölmennasta trúfélagið en hún var þjóðkirkja til ársins svía eru meðlimir hennar þó sækja aðeins um kirkju reglulega um eru múslimar og kaþólskir í svíþjóð er fjöldi trúlausra svíþjóð liggur að jótlandshafi noregi finnlandi og eystrasalti lengsta lengd þess frá norðri til suðurs er km og frá austri til vesturs km um það bil eyjar tilheyra svíþjóð þær stærstu eru gotland og eyland sem báðar eru í eystrasaltinu meirihluti svíþjóðar er flatur og hæðóttur en skandinavíufjöllin rísa í yfir m hæð við landamærin að noregi hæsti hnjúkurinn er kebnekaise sem er m yfir sjávarmáli þjóðgarðar eru dreifðir um landið þeir stærstu eru í norðvesturhluta landsins suður og mið svíþjóð gautland og svealand ná aðeins yfir tvo fimmtu hluta landsins en norður svíþjóð norrland nær yfir þrjá fimmtu hluta landsins syðsti oddur landsins er héraðið skánn héruð í svíþjóð eru um helmingur landsins er skógi vaxinn aðallega greni og furu í suðurhluta landsins eru einnig eikar og beykiskógar alls eru tegundir landspendýra í svíþjóð og er engin þeirra einlend í landinu af spendýrategundum má nefna elg rádýr rauðhjört ýmsar tegundir nagdýra svo sem rauðíkorna mýs læmingja og bifur kanínur og héra þrjár tegundir spendýra eru taldar í mikilli útrýmingarhættu í landinu tvær þessara tegunda eru leðurblökur og þriðja tegundin í mikilli útrýmingarhættu er úlfurinn tæplega tegundir fugla verpa að staðaldri í svíþjóð alls hafa fundist sjö tegundir skriðdýra í svíþjóð þar af þrjár tegundir snáka þrátt fyrir kalda veðráttu hluta árs eru tegundir froskdýra í svíþjóð héruð í svíþjóð danmörk danska danmark er land í evrópu sem ásamt grænlandi og færeyjum myndar konungsríkið danmörk danmörk samanstendur af jótlandsskaga og eyjum en af þeim eru byggðar landið liggur að sjó að vestan norðan og austan að vestan er norðursjór skagerrak og kattegat að norðvestan og norðaustan og eystrasalt að austan en að sunnan á danmörk landamæri að þýskalandi við suðurenda jótlands jótland er skagi sem gengur til norðurs út úr evrópuskaganum það er stærsti hluti danmerkur auk jótlandsskagans er mikill fjöldi byggðra eyja sem eru í eystrasalti stærstar eru sjáland og fjón helstu borgir eru kaupmannahöfn á sjálandi óðinsvé á fjóni árósar álaborg esbjerg randers kolding horsens og vejle á jótlandi danmörk var áður mun víðáttumeira ríki en það er í dag bæði átti það miklar lendur austan eyrarsunds skán halland og blekinge og einnig bæði héruðin slésvík og holtsetaland og náðu landamærin suður fyrir hamborg þegar veldið var sem mest danska konungsættin er elsta ríkjandi konungsætt í heimi á nítjándu öld gekk noregur úr konungssambandi við danmörku og var þá um tíma undir sænska konunginum á öld fékk svo ísland sjálfstæði frá dönum en færeyjar og grænland eru enn í konungssambandi við danmörku þó að bæði löndin hafi fengið heimastjórn mikið er deilt um orðsifjar danmerkur sambandið milli dana og danmerkur og sameiningu danmerkur í eina þjóð deilurnar snúast um forskeytið dan og hvort það eigi við ættflokkinn danir eða konunginn dan og merkingu viðskeytisins mörk oftast er forskeytið talið eiga rætur að rekja til orðs sem þýðir flatt land tengt þýska orðinu tenne þreskigólf enska den hellir og sanskrít dhánu eyðimörk viðskeytið mörk er talið eiga við skóga í suður slésvík kannski svipað nöfnunum finnmörk heiðmörk þelamörk og þéttmerski í fornnorrænu var nafnið stafað danmrk fyrsta þekkta notkun orðins danmörk í danmörku sjálfri er á jalangurssteininum sem eru rúnasteinar taldir hafa verið settir upp af gormi gamla um árið og haraldi blátönn um árið orðið danmörk er notað á báðum steinunum í þolfalli tanmaurk danmrk á stóra steininum og í eignarfalli tanmarkar danmarka á litla steininum íbúar danmerkur eru kallaðir tani dan eða danir á steinunum danmörk á aðeins landamæri að þýskalandi og er lengd landamæranna km strandlengjan er km hæsti punktur er mllehj á mið austur jótlandi metra hár flatarmál danmerkur er km danmörk á ekki verulegt hafsvæði og bætist innan við þúsund ferkílómetrar við heildaryfirráðasvæði danmerkur sé það tekið með í km stöðuvötn þekja km búið hefur verið í danmörku síðan um það bil f kr og eru sannindamerki um landbúnað frá f kr bronsöldin í danmörku var frá f kr og þá voru margir haugar orpnir í þeim hafa fundist lúðrar og sólvagninn fyrstu danir komu til landsins á rómversku járnöld e kr þá var verslun milli rómaveldisins og ættflokka í danmörku og rómverskir peningar hafa fundist þar ennfremur finnast sannindamerki um áhrif frá keltum meðal annars gundestrup potturinn frá öld til aldar voru danir meðal þeirra sem þekktir voru sem víkingar víkingar námu ísland á öld með viðkomu í færeyjum frá íslandi sigldu þeir til grænlands og þaðan til vínlands líklega nýfundnalands og settust þar að víkingar voru snillingar í skipasmíðum og gerðu árásir á bretlandi og frakklandi þeir voru líka mjög lagnir í verslun og viðskiptum og sigldu siglingaleiðir frá grænlandi til konstantínusarborgar um rússneskar ár danskir víkingar voru mjög virkir á bretlandi írlandi og í frakklandi og settust að í sumum hlutum englands og náðu þar völdum þ e danalög í danmörku er formlega þingbundin konungsstjórn drottning danmerkur margrét er þjóðhöfðingi sem fer formlega með framkvæmdavald og er forseti ríkisráðs danmerkur eftir upptöku þingræðis í danmörku er hlutverk þjóðhöfðingjans aðallega táknrænt eins og formleg skipun og uppsögn forsætisráðherra danmerkur og annarra ráðherra í ríkisstjórn danmerkur drottningin ber ekki sjálf ábyrgð á stjórnarathöfnum og persóna hennar er friðhelg danmörk er í fimmta sæti í lýðræðisvísitölu economist og í fyrsta sæti spillingarvísitölu transparency international stjórnskipan í danmörku byggist á stjórnarskrá danmerkur sem var samin árið til að breyta stjórnarskránni þarf hreinan meirihluta á tveimur þingum og síðan einfaldan meirihluta í þjóðaratkvæðagreiðslu með minnst þátttöku henni hefur verið breytt fjórum sinnum síðast árið þjóðþing danmerkur folketinget fer með löggjafarvald og situr í einni deild það er æðsti löggjafi landsins getur sett lög um alla hluti og er óbundið af fyrri þingum til að lög öðlist gildi þarf að leggja þau fyrir ríkisráðið og þjóðhöfðingjann sem staðfestir þau með undirskrift sinni innan daga í danmörku er þingbundin konungsstjórn og fulltrúalýðræði með almennum kosningarétti þingkosningar eru hlutfallskosningar milli stjórnmálaflokka þar sem flokkar þurfa minnst atkvæða til að koma að manni á þinginu eru þingmenn auk fjögurra frá grænlandi og færeyjum þingkosningar eru haldnar á fjögurra ára fresti hið minnsta en forsætisráðherra getur óskað eftir því að þjóðhöfðingi boði til kosninga áður en kjörtímabili lýkur þingið getur neytt forsætisráðherra til að segja af sér með því að samþykkja vantraust á hann framkvæmdavaldið er formlega í höndum drottningar en forsætisráðherra og aðrir ráðherrar fara með það fyrir hennar hönd forsætisráðherra er skipaður sá sem getur aflað meirihluta í þinginu og er venjulega formaður stærsta stjórnmálaflokksins eða leiðtogi stærsta flokkabandalagsins oftast er ríkisstjórn danmerkur samsteypustjórn og oft líka minnihlutastjórn sem reiðir sig á stuðning minni flokka utan ríkisstjórnar til að ná meirihluta í einstökum málum frá þingkosningum hefur mette frederiksen verið forsætisráðherra í eins flokks minnihlutastjórn jafnaðarmannaflokksins með stuðningi annarra vinstri og miðjuflokka í danmörku gildir rómverskur réttur sem skiptist milli dómstóla á sviði einkaréttar og stjórnsýsluréttar dómskerfi landanna sem mynda konungsríkið er aðskilið en hægt er að skjóta málum frá færeyjum og grænlandi til hæstaréttar danmerkur sem er æðsta dómsvald í danmörku greinar og í stjórnarskránni kveða á um sjálfstæði dómstóla frá ríkisstjórn og þingi alþjóðatengsl danmerkur mótast að miklu leyti af aðild landsins að evrópusambandinu sem danmörk gekk í árið danmörk hefur sjö sinnum farið með formennsku í evrópuráðinu síðast árið danmörk batt enda á hlutleysi landsins sem hafði verið hornsteinn utanríkisstefnunnar í tvær aldir eftir síðari heimsstyrjöld þegar landið var hernumið af þjóðverjum danmörk varð þannig stofnaðili að atlantshafsbandalaginu danmörk rekur virka utanríkisstefnu með áherslu á mannréttindi og lýðræði á síðari árum hafa grænland og færeyjar í auknum mæli tekið sjálfstæðar ákvarðanir í utanríkismálum meðal annars í tengslum við fiskveiðar hvalveiðar og evrópumál færeyjar og grænland eru hvorki aðilar að evrópusambandinu né schengen svæðinu her danmerkur forsvaret hefur á að skipa um manna liði á friðartímum sem skiptast milli landhers flota og flughers drottningin er yfirmaður heraflans danska neyðarþjónustan hefur á að skipa um manns og um starfa í sérhæfðum deildum eins og dönsku landvarnasveitinni rannsóknarþjónustunni og leyniþjónustunni að auki eru um sjálfboðaliðar í danska heimavarnaliðinu danmörk hefur verið virkur þátttakandi í alþjóðlegum friðargæslusveitum þar á meðal í kosóvó líbanon og afganistan um danskir hermenn voru í írak frá til danmörk hefur haft umsjón með aðstoð atlantshafsbandalagsins við eystrasaltslöndin danmörk skiptist í fimm héruð héruðin skiptast enn fremur í tíu landshluta kjördæmi í þingkosningum norður jótland er eina héraðið sem er óskipt tölfræðistofnun danmerkur skiptir landinu í ellefu landshluta höfuðborgarsvæðið hovedstaden skiptist í fjóra landshluta og þar af er eyjan borgundarhólmur einn en hinir þrír á stór kaupmannahafnarsvæðinu í danmörku eru sveitarfélög austasta land danmerkur eyjan ertholmene tilheyrir hvorki héraði né sveitarfélagi og heyrir undir danska varnarmálaráðuneytið héruðin voru stofnuð við sveitarstjórnarumbæturnar árið og tóku við af sextán ömtum á sama tíma var sveitarfélögum fækkað úr nú er íbúafjöldi sveitarfélaga að jafnaði meiri en með nokkrum undantekningum sveitarstjórnir og héraðsráð eru kosin í beinum kosningum á fjögurra ára fresti síðustu sveitarstjórnarkosningar í danmörku voru haldnar árið sveitarfélögin eru grunnstjórnsýslueining í héraði og jafngilda löggæsluumdæmum héraðsdómsumdæmum og kjördæmum í sveitarstjórnarkosningum í héraðsráðum sitja fulltrúi kjörnir til fjögurra ára í senn yfir héraðsráðinu er héraðsráðsformaður sem ráðið kýs sér héraðsráðin fara með heilbrigðisþjónustu félagsþjónustu og atvinnuþróun en ólíkt ömtunum innheimta þau ekki skatta heilsugæslan er að mestu fjármögnuð með sérstöku heilbrigðisframlagi og fjármunum frá ríkinu og sveitarfélögum önnur mál sem ömtin báru ábyrgð á voru flutt til hinna stækkuðu sveitarfélaga héruðin eru mjög misfjölmenn höfuðborgarsvæðið er þannig meira en þrisvar sinnum fjölmennara en norður jótland meðan ömtin voru við lýði höfðu sum sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu eins og kaupmannahöfn og frederiksberg fengið sömu stöðu og ömtin konungsríkið danmörk er eitt óskipt ríki sem nær yfir færeyjar og grænland auk danmerkur þetta eru tvö lönd í norður atlantshafi með heimastjórn í eigin málum þótt danska ríkið fari að mestu leyti með utanríkis og varnarmál þau hafa því eigin þing og ríkisstjórn en auk þess tvo fulltrúa hvort á danska þinginu ríkisumboðsmenn eru fulltrúar danska ríkisins á lögþingi færeyja og grænlenska þinginu grænlendingar eru auk þess skilgreindir sem sérstök frumbyggjaþjóð með aukinn sjálfsákvörðunarrétt yfir íbúa danmerkur eru skráðir í dönsku þjóðkirkjuna sem er lútersk evangelísk þjóðkirkja þrátt fyrir þennan mikla fjölda eru aðeins um sem mæta reglulega í messur í stjórnarskrá danmerkur er kveðið á um trúfrelsi en einn meðlimur dönsku konungsfjölskyldunnar verður að vera meðlimur þjóðkirkjunnar árið fengu þrjú trúfélög leyfi til að starfa utan þjóðkirkjunnar kaþólska kirkjan danska fríkirkjan og gyðingar upphaflega var samt ólöglegt að snúast til þessara trúarbragða fram á áratug aldar fengu trúfélög opinbera viðurkenningu en síðan þá er engin þörf á slíku og hægt er að fá leyfi til að framkvæma giftingar og aðrar athafnir án formlegrar viðurkenningar múslimar eru rétt um íbúa danmerkur og eru fjölmennasti minnihlutatrúarhópur landsins árið voru nítján trúfélög múslima skráð í danmörku samkvæmt tölum danska utanríkisráðuneytisins eru íbúar sem hafa önnur trúarbrögð um íbúa landsins danir hafa náð langt á alþjóðavísu í fjölda íþróttagreina knattspyrna er langvinsælasta íþróttin í danmörku þekktustu knattspyrnumenn danmerkur eru allan simonsen peter schmeichel og michael laudrup handbolti hefur vaxið að vinsældum síðustu áratugi og danska karlalandsliðið í handknattleik hefur unnið flest verðlaun allra liða í evrópumóti karla í handbolta danska kvennalandsliðið í handknattleik hefur sigrað evrópumót kvenna í handbolta þrisvar og unnið alls til fimm verðlauna vatnaíþróttir eins og kappsiglingar kappróður kanó og kajakróður sund og stangveiði eru vinsælar íþróttagreinar í danmörku paul elvstrm vann gullverðlaun í siglingum á fjórum ólympíuleikum í röð danmörk er mikið hjólreiðaland og danski hjólreiðamaðurinn bjarne riis sigraði tour de france árið golf tennis badminton og íshokkí eru líka vinsælar greinar lene kppen og camilla martin urðu heimsmeistarar í badminton og danir hafa náð langt í speedway mótorhjólakappakstri og unnið speedway heimsbikarinn nokkrum sinnum á ólympíuleikunum í london unnu danir til gullverðlauna í kappróðri og hjólreiðum karla og silfurverðlaun í siglingum skotfimi karla kappróðri kvenna og badminton karla evrópa eða norðurálfa er ein af sjö heimsálfum jarðarinnar frekar mætti kannski kalla álfuna menningarsvæði heldur en ákveðna staðháttafræðilega heild sem leiðir til ágreinings um landamæri hennar evrópa er sem heimsálfa á miklum skaga vestur úr asíu evrópuskaganum og myndar með henni evrasíu landamæri evrópu eru náttúruleg að mestu leyti þau liggja um norður íshaf í norðri atlantshaf í vestri að íslandi meðtöldu um miðjarðarhaf dardanellasund og bospórussund í suðri og eru svo yfirleitt talin liggja um úralfjöll í austri flestir telja kákasusfjöll einnig afmarka evrópu í suðri og kaspíahaf í suðaustri evrópa er næstminnsta heimsálfan að flatarmáli en hún er um ferkílómetrar eða af yfirborði jarðarinnar hvað varðar íbúafjölda er evrópa þriðja fjölmennasta heimsálfan á eftir asíu og afríku í henni búa fleiri en manna það eru af íbúafjölda heimsins evrópusambandið esb er stærsta stjórnmálalega og efnahagslega eining álfunnar en því tilheyra aðildarríki næststærsta einingin er rússland í grískri goðafræði var evrópa afburða fögur fönikísk prinsessa seifur brá sér í nautslíki og nam hana á brott til krítar þar sem hún fæddi mínos en hann var að hluta maður og að hluta naut í huga hómers var evrópa gríska hin goðsagnalega drottning krítar en ekki landfræðilegt hugtak seinna stóð evrópa fyrir meginland grikklands og um árið f kr var merking orðsins orðin víðari og átti nú einnig við um landsvæðið fyrir norðan gríska hugtakið evrópa er komið úr grísku orðunum eurys breiður og ops andlit þar sem breiður er líking við móður jörð í hinum endurreistu forn indóevrópsku trúarbrögðum sumir telja hins vegar að merking hugtaksins hafi afmyndast á þann hátt að það hafi komið úr semitísku orði eins og hinu akkadíska erebu sem þýðir sólarlag frá mið austurlöndum séð sest sólin yfir evrópu í vestri eins telja margir orðið asía hafa öðlast merkingu sína úr semitísku orði eins og hinu akkadíska asu sem þýðir sólarupprás en asía er einmitt í austri frá mið austurlöndum meirihluti tungumála heimsins nota orð skyld europa um heimsálfuna aðalundantekningin er hið kínverska uzhu en uppruni þess er óljós uppruni vestrænnar menningar lýðræðis og einstaklingshyggju er oft rakinn til forn grikklands aðrir áhrifavaldar til dæmis kristni hafa eflaust einnig haft áhrif á vestræn gildi eins og jafnréttisstefnu og réttarríkið eftir fall rómverska stórveldisins gekk langt breytingaskeið yfir evrópu með þjóðflutningunum það skeið er þekkt sem miðaldirnar eða hinar myrku miðaldir eins og þær voru gjarnan kallaðar á endurreisnartímanum enda litu menn á þær sem hnignunarskeið afskekkt klaustursamfélög á írlandi og víðar vernduðu og skráðu skrifaða þekkingu sem áður hafði safnast saman undir lok aldar var hið heilaga rómverska ríki stofnað sem eins konar arftaki vest rómverska ríkisins en var í raun laustengt samband ýmissa smáríkja í mið evrópu austurhluti rómaveldis varð austrómverska ríkið með konstantínópel býzantíon síðar istanbúl sem höfuðborg árið þegar ottómanveldið yfirtók konstantínópel riðaði austrómverska ríkið til falls endurreisnin og nýju konungsdæmin á öld mörkuðu upphaf tímabils rannsókna uppgötvana og meiri vísindalegrar þekkingar þá hóf portúgal og skömmu síðar spánn landvinningana síðar fylgdu frakkland holland og bretland í fótspor þeirra með nýlendustefnunni byggðu þessi lönd upp víðfeðm nýlenduveldi í afríku suður og norður ameríku og asíu eftir landvinningana miklu tók lýðræðisleg hugsun við í evrópu barátta gegn einræði varð meiri sérstaklega í frakklandi í frönsku byltingunni þetta leiddi til gríðarlegra umbrota í evrópu meðan þessar byltingakenndu hugmyndir og hugsjónir breiddust út um álfuna lýðræði leiddi til aukinnar spennu í evrópu ofan á þá spennu sem fyrir var vegna samkeppninnar við nýja heiminn frægustu átökin urðu þegar napóleon bónaparte komst til valda og hóf að hertaka nálæg lönd og byggði þannig upp nýtt franskt stórveldi sem þó féll skömmu seinna eftir þessa landvinninga varð evrópa aftur stöðug en byrjað var að hrikta í gömlu undirstöðunni iðnbyltingin hófst í bretlandi seint á öld en með henni dró úr mikilvægi landbúnaðar almenn hagsæld jókst og fólki fjölgaði mörg af ríkjunum í evrópu komust í núverandi form eftir fyrri heimsstyrjöldina frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar og fram til þess að kalda stríðinu lauk skiptist evrópa í tvær pólitískar og efnahagslegar blokkir kommúnistaríki í austur evrópu tyrkland og grikkland eru undantekningar sem byggðu á áætlunarbúskap og kapítalistaríki í suður og vestur evrópu sem byggðust á markaðshagkerfi um árið féll berlínarmúrinn og með honum járntjaldið og sovétríkin liðuðust í sundur frá lokum seinni heimsstyrjaldar hefur samstarf evrópskra ríkja verið einkennandi fyrir álfuna og hefur breiðst til austur evrópu eftir kalda stríðið evrópubandalagið og síðar evrópusambandið er bandalag ríkja um samvinnu á ýmsum sviðum það hefur þróast úr friðar og efnahagssamstarfi í einingu sem svipar til ríkjabandalags nato hefur líka stækkað frá enda kalda stríðsins og mörg austur evrópsk ríki hafa gengið í það landfræðilega er evrópa vestasti hluti mun stærra landflæmis sem kallast evrasía heimsálfan byrjar við úralfjöll í rússlandi sem skilgreina austurmörk álfunnar við asíu suðausturmörkin eru ekki staðfest úralfjöll eða emba fljót eru bæði mögulegir kostir mörkin halda áfram yfir kaspíahaf kákasus fjöll eða kura fljót og um svartahafið gegnum bospórussund marmarahafið og dardanellasund og út í eyjahaf en þar gilda landamæri tyrklands og grikklands mörkin halda svo áfram um miðjarðarhaf í suðri n atlantshafið í vestri ísland er á mörkum evrópu og um n íshafið í norðri vegna pótitísks og menningarlegs mismunar eru til margar lýsingar á mörkum evrópu sumir telja ákveðin svæði ekki í evrópu en aðrir telja þau í henni til dæmis telja landafræðingar frá rússlandi og öðrum fyrrum sovétlöndum að úralfjöllin séu í evrópu en kákasus svæðið í asíu önnur notkun á orðinu evrópa er stytting fyrir evrópusambandið og meðlimi þess og nokkur önnur ríki sem eru talin ætla sér að ganga í sambandið í framtíðinni þessi skilgreining á hins vegar ekki við um lönd utan sambandsins t d noreg sviss og ísland hæðarmunur í evrópu getur verið mjög mikill á milli tiltölulega lítilla svæða suður evrópa er fjalllendari en í norðurátt lækkar landið frá háum fjallgörðum eins og ölpunum pýreneafjöllum og karpatafjöllum og breytist úr hálendu fjallsvæði í hæðir og hóla og loks í láglendar og frjósamar sléttur í norðri og sömuleiðis í austri þar sem þær eru mjög stórar þetta risavaxna láglendi er þekkt sem evrópska sléttan og hjarta þess er í norður þýsku sléttunni í norðvestur evrópu liggur langur fjallgarður frá bretlandseyjum og um ögrum skorinn skandinavíuskagann norður til kólaskaga helstu ám í evrópu má skipta í tvo flokka annars vegar straumhörð fljót sem koma úr fjallgörðum t d dóná rín og rón og hins vegar lygn fljót sem aðallega má finna á hinum miklu sléttum austar í álfunni eins og volga dnépr og don þetta er einfölduð lýsing svæði eins og íberíuskaginn og ítalía hafa hvert sína eigin flóknu landfræðieiginleika eins og meginland evrópu þar er að finna margar hásléttur árdali og víðáttumikla dali sem ekki fylgja aðalstefnunni ísland og bretlandseyjar eru sérstök tilfelli ísland myndaðist fyrir tilstilli flekamóta n ameríkuflekans og evrasíuflekans bretland var eitt sinn tengt meginlandinu en vegna hækkandi sjávarstöðu myndaðist ermarsundið milli þess og meginlandsins eftirfarandi er kort af evrópu og þau lönd sem henni tilheyra segja má að menning evrópu sé sambland af menningu ýmissa smærri svæða sem skarast greina má merki blandaðrar menningar um heimsálfuna þvera og endilanga spurningin um sameiginlega menningu evrópu eða evrópska kjarnamenningu er því flókin grunninn að evrópskri menningu er að finna í menningu sögu og bókmenntum forngrikkja og rómverja við þennan grunn bættist svo kristni sem varð ríkjandi trú og mótaði heimsmynd evrópumanna frá síðfornöld og upp gegnum miðaldir endurreisnin á öld og siðaskiptin höfðu áhrif úti um alla evrópu eins og upplýsingin á öld nefnifall er fall sem fallorð geta staðið í nefnifall er almennt notað fyrir frumlag setninga og fyrir sagnfyllingar frumlag setningar stendur alla jafnan í nefnifalli í forngrísku í óbeinni ræðu þar sem gerandi stýrandi sagnar er sá sami og gerandi nafnháttar í óbeinu ræðunni stendur frumlag nafnháttarins í nefnifalli sé það tekið fram en væri annars í þolfalli nefnifall er eitt af fjórum föllum í íslensku orð sem eru í nefnifalli eru annaðhvort frumlag setningar eða sagnfylling einnig er nefnifall notað í ávörpum í sumum örðum tungumálum svo sem latínu er sérstakt ávarpsfall notað í þessum tilgangi einstöku sinnum er þetta latneska fall notað í íslensku venja er hjá íslendingum að bæta við hér er fyrir framan nefnifallið í eintölu en hér eru í fleirtölu þegar orð eru fallbeygð sérstaklega í íslensku eru fjögur föll nefnifall þolfall þágufall og eignarfall þolfall þágufall og eignarfall kallast aukaföll auk þeirra má geta að orðmyndin jesú er ávarpsfall af orðinu jesús á latínu og er stundum notuð sem slík í íslensku annars er nefnifall notað í ávörpum á íslensku form fallorða breytast eftir því í hvaða falli þau standa til fallorða teljast orðflokkar nafnorð lýsingarorð fornöfn og raðtölur auk töluorðanna einn tveir þrír og fjórir hlutverk orðs í setningu ræður því í hvaða falli það er til dæmis eru fallorð í þolfalli á eftir forsetningunni um í þágufalli á eftir frá og í eignarfalli á eftir til algengt er að gefa fallbeygingar upp með hjálp þessara forsetninga dæmi noregur er land á skandinavíuskaganum í norður evrópu á landamæri að svíþjóð finnlandi og rússlandi og er eitt norðurlandanna í noregi búa rúmlega milljónir höfuðborg landsins er ósló tungumál norðmanna er norska sem hefur tvenns konar opinbert ritmál bókmál og nýnorsku ásamt samískum tungumálum norskt talmál einkennist af miklum mállýskumun að nota mállýsku í venjulegu talmáli er jafn algengt hjá þeim sem rita bókmál eins og þeim sem nota nýnorsku sem ritmál noregur var sagður friðsælasta land í heimi árið samkvæmt global peace index á öld fóru margir norskir víkingar til íslands færeyja og grænlands og til bretlandseyja þeir sem fóru til íslands gerðu það meðal annars til að flýja ofríki haralds hárfagra sem reyndi að leggja undir sig allan noreg aðrir fóru vegna skorts á góðu landbúnaðarlandi í vestur noregi og leituðu nýrra landsvæða ný siglingatækni eins og langskipin átti sinn þátt í útrásinni kristni breiddist út á öld átök urðu í landinu vegna tilkomu kristninnar og stiklastaðaorrusta var einn af atburðunum sem mörkuðu þau að lokum kristnaðist noregur og varð niðarós biskupsstóll landsins árið gekk svarti dauði og aðrar plágur yfir noreg og urðu til þess að fólki fækkaði um helming á öld varð björgvin helsta verslunarhöfn noregs en henni stjórnuðu hansakaupmenn árið gekk noregur í ríkjasamband með svíþjóð og danmörku í kalmarsambandinu svíþjóð gekk úr sambandinu árið og úr varð ríkjasamband danmerkur og noregs árið urðu siðaskiptin í noregi konungsveldi var sett á laggirnar árið og danski konungurinn varð einvaldur námavinnsla hófst í stórum stíl á öld og þar á meðal voru silfurnámur í kongsberg og koparnámur í rros árið gaf danmörk svíþjóð eftir yfirráð yfir noregi noregur lýsti þó yfir sjálfstæði þann maí fékk noregur stjórnarskrá iðnvæðing hófst upp úr en eftir fluttist fólk í stórum stíl til norður ameríku noregur varð sjálfstætt land júní árið vegna sambandsslita noregs og svíþjóðar eftir það hefur maí verið þjóðhátíðardagur noregs árið fengu norskar konur kosningarétt og urðu næstfyrstar í heiminum til að ná þeim áfanga frá því um fóru norskir landkönnuðir að kanna heimskautasvæðin meðal þeirra mikilvirkustu voru fridtjof nansen roald amundsen og otto sverdrup amundsen komst fyrstur manna á suðurpólinn árið í byrjun aldar urðu skipaflutningar og vatnsorka æ mikilvægari járnbrautir voru lagðar milli helstu þéttbýlisstaða efnahagurinn sveiflaðist og upp spruttu verkalýðshreyfingar þjóðverjar hernámu noreg árið eftir bardaga við norskar og breskar hersveitir og stóð hernám þeirra til ríkisstjórnin og konungsfjöldskyldan flúðu til london vidkun uisling vann með nasistum og lýsti sig forsætisráðherra fyrst um sinn en síðar tók þjóðverjinn josef terboven við taumunum eftir síðari heimsstyrjöld varð noregur stofnmeðlimur nato árið en leyfði þó ekki erlendar herstöðvar eða kjarnavopn í landinu til að styggja ekki sovétmenn landið gekk í fríverslunarbandalagið efta árið olía var uppgötvuð í norðursjó árið og undir lok aldar var noregur einn af mestu olíuútflutningsaðilum heims euinor er stærsta olíufyrirtækið og á norska ríkið hluta í því ríkisstjórn noregs er nú undir forystu ernu solberg strönd noregs er mjög vogskorin og með ótal fjörðum sem ísaldarjökullinn mótaði sognfjörður er stærsti fjörðurinn og inn af honum ganga margir smáfirðir einnig eru margar eyjar undan ströndum noregs eyjaklasinn lófótur er rómaður fyrir náttúrufegurð jan mayen og svalbarði heyra undir noreg skandinavíufjöll liggja frá norðri til suðurs í gegnum landið í fjalllendinu jötunheimum eru jöklar stærsti jökull fastalands noregs jostedalsjökull er þar og einnig hæsta fjallið galdhöpiggen m mun stærri jöklar eru á svalbarða austfonnajökull hornindalsvatnet er dýpsta vatn evrópu einstakir firðir geirangursfjörður og næryfjörður hafa verið settir á heimsminjalista unesco heiðar í yfir metra hæð eru algengar í noregi með þeim þekktari er hardangervidda dýralíf er fjölbreytt til dæmis finnast tegundir spendýra tegundir staðfugla tegundir háplantna tegundir ferskvatnsfiska tegundir sjávarfiska og tegundir skordýra í dag telja líffræðingar að aðeins úlfar finnist í norsku óbyggðunum og er jarfastofninn litlu stærri uppi á heiðunum finnast læmingjar en þeir ganga í gegnum miklar stofnsveiflur með reglulegu millibili þannig að stofninn nær hámarki reglulega á ára fresti á hálendisheiðinni hardangervidda og í aðliggjandi fjöllum finnst síðasti villti stofn hreindýra í evrópu hann telur nú um þúsund dýr elg hefur fjölgað mjög í noregi á undanförnum árum og er stofninn geysistór þrátt fyrir að þúsund dýr séu felld á ári bjórnum hefur einnig farnast vel í skjóli friðunar en eftir seinni heimsstyrjöld var heildarstofn hans í gjörvallri evrópu aðeins rúmlega dýr nú hefur hann bæði í noregi og víðar numið gömul vatnasvæði að nýju samkvæmt alþjóðlegu náttúruverndasamtökunum teljast þrjár tegundir landspendýra vera í hættu á að hverfa úr norskri náttúru þetta eru skógarbjörn úlfur og fjallarefur en þeim síðastnefnda hefur fækkað mjög í noregi á síðustu öld sennilega vegna hlýnunar við hlýnun sækir rauðrefurinn mun norðar og melrakkinn hefur ekki roð við honum í harðri samkeppni flestar fuglategundir sem teljast til fuglafánu noregs eru farfuglar harðgerðar tegundir eins og hrafn og rjúpa eru dæmi um tegundir sem þreyja þorrann í kaldri vetrartíðinni sumar fuglategundir fara langt suður á bóginn á veturna meðan aðrar leita aðeins niður á ströndina fuglalífið í noregi er afar fjölbreytt enda eru þar gjöful hafsvæði sem næra milljónir sjófugla skógar sem hýsa milljónir fugla og heiðalönd sem eru heimkynni rjúpu og annarra tegunda í kjarrlendi eru akurhænur áberandi og í skógunum má sjá spætur þiður og orra auk fjölda tegunda ugla og smærri ránfugla sem veiða þessa fugla auk urmuls smárra spendýra sem lifa í skógunum í fuglafánu noregs er fjöldi tegunda vatna og votlendisfugla svo sem andfuglar og rellur auk þess sem svartfuglar eru algengir meðfram ströndinni haförninn er áberandi fugl sem lifir við hina löngu strandlengju noregs langstærsti hluti heimsstofns hafarnarins lifir í noregi eða á milli og fuglar en heimsstofninn er vel innan við fuglar fylki noregs eru og sveitarfélög fylkin eru þessi noregi er skipt í fimm landshluta borgarstjóri reykjavíkur er æðsti embættismaður reykjavíkurborgar borgarstjóri framkvæmir samþykktir borgarstjórnar og er yfirmaður starfsmanna borgarinnar hann er oftast valinn úr hópi borgarfulltrúa þó hann geti líka verið ráðinn núverandi borgarstjóri er dagur b eggertsson og tók hann við embætti júní í bæjarstjórnarlögum fyrir reykjavík sem sett voru árið var í fyrsta sinn kveðið á um embætti borgarstjóra embættið var auglýst árið og sóttu tveir um stöðuna þeir páll einarsson og knud zimsen páll var ráðinn til sex ára en að þeim tíma loknum ákvað hann að hætta störfum og knud zimsen tók við embættinu hann hélt því til ársins frá árinu til komu allir nema einn af borgarstjórum reykjavíkur úr röðum sjálfstæðisflokksins sem hélt lengi vel hreinum meirihluta í borginni í kosningunum stofnuðu þáverandi félagshyggjuflokkar alþýðuflokkurinn alþýðubandalagið kvennalistinn og framsóknarflokkurinn sameiginlegan framboðslista sem kallaður var reykjavíkurlistinn undir forystu ingibjargar sólrúnar gísladóttur reykjavíkurlistinn bauð fram og hélt meirihluta í borginni til ársins þegar flokkarnir sem mynduðu listann þá samfylkingin vinstrihreyfingin grænt framboð og framsóknarflokkurinn buðu fram undir eigin merkjum á ný nýtt framboð besti flokkurinn sem leiddur var af jóni gnarr bauð fram í sveitarstjórnarkosningunum og varð stærsti flokkurinn í borgarstjórn í kjölfar efnahagshrunsins á íslandi þá mynduðu borgarfulltrúar flokksins meirihluta ásamt samfylkingunni og varð jón gnarr borgarstjóri besti flokkurinn bauð ekki fram aftur í sveitarstjórnarkosningunum en þá varð samfylkingin stærsti flokkurinn í borgarstjórn með fimm borgarfulltrúa og tók dagur b eggertsson við sem borgarstjóri fór samfylkingin fyrir meirihluta ásamt vinstri hreyfingunni grænu framboði bestaflokknum og pírötum í kosningum til borgarstjórnar árið varð sjálfstæðisflokkurinn á ný stærsti flokkurinn með naumum mun yfir samfylkginguna gamli meirihlutinn frá kosningunum hélt að mestu leyti í sinni mynd utan þess að viðreisn kom í stað besta flokksins eins bættust við þrír nýir flokkar sem ekki höfðu áður setið í borgarstjórn miðflokkurinn sósíalistaflokkur íslands og flokkur fólksins núverandi meirihluti reykjavíkurborgar er myndaður af samfylkingunni viðreisn vinstrihreyfingunni grænu framboði og pírötum en í minnihluta sitja borgarfulltrúar sjálfstæðisflokksins miðflokksins sósíalistaflokks íslands og flokks fólksins starf borgarstjóra felst í tveimur meginhlutverkum annars vegar að starfa sem framkvæmdarstjóri reykjavíkurborgar og hins vegar að koma fram sem opinber fulltrúi hennar iðulega er borgarstjóri jafnframt pólitískur leiðtogi meirihluta borgarstjórnar svo þarf ekki að vera enda getur borgarstjóri verið ráðinn á faglegum forsendum eða verið pólitískur fulltrúi sem hefur þó ekki sérstakar leiðtogastöðu hann getur tekið sæti á fundum nefndar borgarinnar og hefur þar bæði málfrelsi og tillögurétt einnig gegnir hann skyldum sem prókúruhafi borgarsjóðs og undirritar skjöl varðandi kaup og sölu á fasteignum lántökur og annað sem varðar fjárhagslegar skuldbindingar og ráðstafanir eftir að borgarstjórn hefur samþykkt þær borgarstjóri fer líka með eignarhluta reykjavíkurborgar í svokölluðum b hluta fyrirtækjum eftirtaldir hafa gegnt embætti borgarstjóra í reykjavík auður auðuns f á ísafirði febrúar d október var íslenskur lögfræðingur og stjórnmálamaður hún var fyrsta konan sem útskrifaðist á íslandi sem lögfræðingur og fyrsta konan sem varð borgarstjóri reykjavíkur og ráðherra á íslandi auður var dóttir jóns auðuns jónssonar alþingismanns fyrst fyrir íhaldsflokkinn og svo seinna fyrir sjálfstæðisflokkinn og margrétar guðrúnar jónsdóttur auður tók stúdentspróf við menntaskólann í reykjavík árið og lauk lögfræðiprófi frá háskóla íslands árið fyrst íslenskra kvenna ári seinna giftist hún hermanni jónssyni hæstaréttarlögmanni og eignaðist með honum fjögur börn jón einar margréti og árna auður starfaði sem lögfræðingur mæðrastyrksnefndar reykjavíkur á árunum til hún var bæjar og síðar borgarfulltrúi í reykjavík forseti bæjarstjórnar og síðar borgarstjórnar til og til auður var fyrsta konan sem gegndi embætti borgarstjóra í reykjavík en hún gegndi embættinu ásamt geir hallgrímssyni frá nóvember til október hún var alþingismaður reykvíkinga til fyrir sjálfstæðisflokkinn hún sat á allsherjarþingi sameinuðu þjóðanna hún var skipuð dóms og kirkjumálaráðherra þann október og gegndi embættinu fram á mitt sumar hún var fyrsta íslenska konan til að gegna ráðherraembætti loks má geta þess að hún sat í útvarpsráði til auður var virk í kvenréttindafélagi íslands og var gerð að heiðursfélaga þess júní þegar sjötíu ár voru liðin frá því að íslenskar konur fengu kosningarétt landssamband sjálfstæðiskvenna og hvöt félag sjálfstæðiskvenna í reykjavík gáfu út auðarbók auðuns árið í tilefni af sjötugsafmæli auðar sýslur íslands eru fyrrverandi stjórnsýslueiningar sem eru ekki lengur opinberlega í gildi til voru sýslur ásamt sjálfstæðum kaupstöðum sýslumenn fóru með framkvæmdavaldið í sýslunum árið var hætt að nota sýslur sem stjórnsýslueiningu þó er enn notast við nafnið sýslumaður í dag ræðst stjórnsýsluumdæmi sýslumanns af legu sveitarfélaga í daglegu tali er enn talað um sýslur til að vísa til landfræðilega afmarkaðra svæða íslandi hefur frá fornu fari verið skipt upp í sýslur til umboðsstjórnar sýslumanna er fyrst getið á íslandi í gamla sáttmála járnsíðu og jónsbók og voru þá eða talsins síðar var sumum sýslunum skipt upp og á öldinni voru þær orðnar í kjölfar upphafs þéttbýlismyndunar á öld var farið að stofna sérstaka kaupstaði sem ekki heyrðu undir sýslur þó svo að þeir væru innan landfræðilegra marka þeirra sýslumenn fóru með framkvæmdavaldið í sýslunum og voru sjálfkjörnir formenn sýslunefnda sem einnig voru skipaðar fulltrúum allra þeirra hreppa sem í viðkomandi sýslu voru verkefni sýslunefnda voru að hafa eftirlit með gerðum hreppsnefnda og annast ýmis mál er snertu sýsluna alla eins og t d lagningu og viðhald þjóðvega fram til ársins voru sýslurnar eða kaupstaðirnir einnig kjördæmi í þingkosningum sýslurnar hafa nú fallið úr gildi sem formlegar stjórnsýslueiningar en þær eru áfram notaðar í daglegu tali til að vísa til landfræðilega afmarkaðra svæða þó að mörk sveitarfélaga og umdæma sýslumanna gangi nú stundum þvert á hin hefðbundnu mörk þetta gerðist með tvennum lögum sem sett voru á áratug aldar fyrst voru það ný sveitarstjórnarlög sem leystu af hólmi eldri lög um sveitarstjórnir frá en í þeim var kveðið á um að sýslunefndirnar yrðu lagðar niður og verkefni þeirra færð til sveitarfélaganna sjálfra og sérstakra héraðsnefnda sem oftast ná yfir stærri svæði en gömlu sýslurnar sem kaupstaðirnir gætu líka átt hlut að seinni lagabreytingin fólst í lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði nú kölluð lög um framkvæmdavald ríkisins í héraði en í þeim var hlutverk sýslumanna endurskilgreint embætti bæjarfógeta í kaupstöðum lögð niður og dómsvaldið fært frá þessum embættum til nýrra héraðsdómstóla í lögunum var íslandi skipt upp í umdæmi sýslumanna sem að miðuðust að litlu leyti við hina gömlu sýsluskiptingu landsins áhrif þessara lagabreytinga voru þau að nú hafa öll sveitarfélög landsins sömu réttarstöðu hvort sem þau voru áður flokkuð sem hreppur bær eða kaupstaður og sýslurnar eru ekki lengur til í lagalegum skilningi sem stjórnsýslulegar einingar sýslurnar voru talsins auk sýslnanna voru sjálfstæðir bæir kaupstaðir grundarfjörður fékk kaupstaðarréttindi en missti þau og endurheimti ekki aftur í flokkunarkerfi sarps er minjum úthlutuð landfræðileg staðsetning eftir sýslum ísland er næst stærsta eyja evrópu þúsund km að stærð ísland er á heitum reit á atlantshafshryggnum tæplega km austan við grænland á íslandi er mikil eldvirkni og víða jarðhiti víða eru heitir hverir og er jarðhitinn nýttur til upphitunar húsa um það bil eyjarinnar er undir jöklum tæplega fjórðungur er gróinn rúmlega helmingur er auðn og um telst til hálendis eyjan er vogskorin nema suðurströndin og flestir þéttbýlisstaðir standa við firði víkur og voga helstu þéttbýlisstaðir eru á höfuðborgarsvæðinu þar sem reykjavík kópavogur garðabær hafnarfjörður og mosfellsbær liggja saman meðal stærri þéttbýlisstaða í dreifbýli má nefna akureyri höfuðstað norðurlands ísafjörð á vestfjörðum þéttbýli í reykjanesbæ á reykjanesi og vestmannaeyjar ísland er vestasta land í evrópu en nágrannalandið grænland er austasta land í ameríku asóreyjar lítill eyjaklasi á atlantshafi sem tilheyrir portúgal liggja að hluta vestar en ísland ísland liggur í um km fjarlægð frá noregi um km eru til danmerkur km til færeyja og til jan mayen ísland er km stærsta land heimsins ríflega þúsund km minna en gvatemala og tæpum þúsund km stærra en suður kórea og um af flatarmáli jarðarinnar strandlína landsins mælist km en vestfjarðakjálkinn reykjanes og snæfellsnes hafa mikla strandlínu nyrsti tangi íslands heitir rifstangi n og sá syðsti kötlutangi n ísland liggur því á milli og breiddargráðu vestasti oddi landsins eru bjargtangar v og sá austasti gerpir v stærstu eyjarnar við strendur landsins eru vestmannaeyjar samanlagt km hrísey km hjörsey km grímsey km og flatey á skjálfanda km byggð er á vestmannaeyjum þar búa ríflega fjögur þúsund manns ísland tók að myndast fyrir um milljónum ára elsta berg landsins er yst á vestfjörðum og er um milljón ára gamalt samkvæmt aldursgreiningum vegna norðlægrar legu landsins eru ummerki ísaldarinnar áberandi en hún hófst af fullum krafti fyrir rúmlega milljónum ára seinasta kuldaskeiði ísaldar lauk fyrir um árum og er tímabilið eftir það nefnt nútími eins og áður hefur komið fram er ísland á heitum reit og er jarðhitasvæðum skipt í háhitasvæði eins og kröflu brennisteinsfjöll og hengil annars vegar og lághitasvæði eins og við reykholt í borgarfirði þar sem deildartunguhver er að finna í gegnum ísland liggja þrjár aðalsprungureinar sem allar tilheyra norður atlantshafshryggnum ein kemur sunnan frá vestan vestmannaeyja og endar við syðri rætur langjökuls í norðri önnur kemur norðan að austan grímseyjar yfir melrakkasléttu og niður vatnajökul með bárðarbungu og grímsvötnum til suðurs milli þessarra tveggja klemmist svo þverbrotabelti suðurlandsundirlendisins sem gerir það að mjög virku jarðskjálftasvæði þriðja og máttlausasta sprungureinin gengur vestan við ísland og norður með landinu austan við grænland og snertir eingöngu á föstu landi við snæfellsjökul jöklar þekja km eða landsins vatnajökull stærsti jökull evrópu er á suð austurlandi en hann er km úr vatnajökli ganga nokkrir skriðjöklar skaftárjökull köldukvíslarjökull tungnárjökull síðujökull skeiðarárjökull breiðamerkurjökull skálafellsjökull fláajökull eyjabakkajökull brúarjökull og dyngjujökull næst stærsti jökull landsins er langjökull um km hofsjökull er litlu minni eða km mýrdalsjökull er km drangajökull km og fjölda smærri jökla er að finna á landinu alls þekja stöðuvötn um km af yfirborði íslands eða sem samsvarar af flatarmáli landsins stærsta stöðuvatn íslands er þórisvatn eða þingvallavatn eftir því hver vatnsstaðan í þórisvatni er en það er miðlunarlón fyrir vatnsfellsvirkjun dýpsta stöðuvatn landsins er öskjuvatn við öskju um m á dýpt mývatn er þekkt stöðuvatn sem er nálægt kröflu og er mjög grunnt og í eru fjöldi eyja í mývatni finnast stórir kúlulaga grænþörungar sem nefnt er kúluskítur en þeir eru sérstakir fyrir þær sakir að þeir finnast aðeins í mývatni og í akanvatni á hokkaidoeyju í japan lengsta á íslands er þjórsá sem rennur frá norðanverðum sprengisandi um km leið til sjávar vatnsmesta á íslands er ölfusá en við selfoss mælist meðalrennsli hennar m s jökulsá á fjöllum sem rennur undan vatnajökli er önnur lengsta á landsins jökulsá á dal sem rennur líka undan vatnajökli hefur verið virkjuð með kárahnjúkavirkjun hæsti foss landsins er morsi í morsá mesti hiti sem mælst hefur á landinu var c teigarhorni þann júní en lægsti hiti mældist á grímsstöðum og möðrudal c þann janúar meðalhiti í reykjavík í janúar er c en c á miðhálendinu þar sem vetur eru kaldastir meðalhiti í júlí er um c á landinu öllu aðeins lægri á norðurlandi fylgni er á milli úrkomu og hitastigs á íslandi á síðastliðinni hálfri öld eða svo hefur úrkoma aukist talsverður munur er í meðalúrkomu og meðalhita á veðurathugunarstöðvum fyrir árið á kirkjubæjarklaustri mældist úrkoman mm og hitinn c á raufarhöfn mm og c í reykjavík mm og c hagstofa íslands excel skjal á landnámsöld er áætlað að um fjórðungur landsins hafi verið þakinn birkiskógi eða kjarri en í dag er um lands skóg eða kjarri vaxið þar af er ræktaður skógur og birkskógar og kjarr algengasta tréð er ilmbjörk önnur innlend tré eru ilmreynir og hin sjaldgæfa blæösp einnig finnast runnar og kjarr eins og gulvíðir og loðvíðir og fjalldrapi innfluttar trjátegundir sem notaðar hafa helst í skógrækt eru alaskaösp sitkagreni rússalerki og stafafura skógrækt innfluttra tráa jókst mjög eftir seinni heimsstyrjöld talið er að eingöngu um tegundir háplantna sé að finna á íslandi vegna síðustu ísaldar er landið var hulið jökli bróðurpartur þeirra plantna sem nú þrífast á landinu hafa borist eftir ísöld með vindum fuglum eða mönnum en sumir telja að allt að fimmtungur hafi lifað af ísöldina til dæmis á jökulskerjum lítil fjölbreytni er í gróðurfari milli landshluta þó er talað um einkennisplöntur það er bláklukku og gullsteinbrjót á austurlandi og draumsóley og krossjurt á vestfjörðum nokkrar plöntur eru bundnar við ákveðin svæði til dæmis skeggburkni á norðurlandi og burstajafni á suðausturlandi yfir mosategundir fléttutegundir og um tegundir af sveppum hafa fundist á íslandi ein ástæða fjölda sveppategunda er sú að sveppagró eru smásæ og geta borist með vindum aukinheldur þrífast sveppir í tiltölulega ófrjóum jarðvegi eitt megineinkenni gróðurfars á íslandi er mosi en hann er víða eini gróðurinn sem þrífst í hraunum og söndum landsins miðað er við að um tegundir dýra finnist á íslandi ríflega helmingurinn skordýr fá stór spendýr finnast á íslandi heimskautarefurinn er eina upprunalega spendýrið hvítabirnir hafa einnig borist til landsins með hafís önnur stærri dýr hafa verið flutt til landsins og meðal þeirra má nefna hagamúsina hreindýr minkinn rottuna ketti og hunda búskapur er hafður á kindum hestum og nautgripum þá tíðkast einnig eldi hænsna kjöt og eggjaafurðir loðdýra svína og geita rostunga má finna við strendur landsins og sex tegundir sela sömuleiðis landselur vöðuselur hringanóri útselur blöðruselur og kampselur sést hafa tegundir hvala á íslandsmiðum en á hverjum tíma er metið sem svo að á bilinu hundruð þúsund hvali megi finna þar einna fjölmennustu tegundirnar eru langreyður hrefna grindhvalur og sandreyður en einnig finnast steypireyðar andarnefjur háhyrningar búrhvalir og blettahnýðar hnúfubakur er aftur á móti mjög sjaldgæfur að talið er vegna ofveiða norðmanna en hann var friðaður árið enn sjaldgæfari tegundir eru náhvalur og mjaldur í ferskvatni lifa laxar urriðar bleikjur hornsíli og álar alls hafa sést um tegundir fugla á íslandi þ m t mávar endur svanir hafernir hrafnar og fálkar um tegundir fugla verpa á íslandi lundinn er álitinn eins konar einkennisdýr landsins enda er hann fjölmennastur fugla talið er að milljón lunda verpi á íslandi á hverju sumri ísland er einnig viðkomustaður farfugla s s gæsa og vaðfugla mikil dúntekja hefur verið við íslandsstrendur í gegnum aldirnar en hún er mikilvæg á hlunnindajörðum æðarfuglinn var friðaður á íslandi árið íslensk menning er menning íslendinga hún er þekkt fyrir bókmenntasögu sína sem er byggð á höfundum frá og öldum elstu íslensku bókmenntirnar eru skrifaðar í kringum þó þær eigi sér mun eldri rætur í munnlegri geymd það sem fyrst var skrifað voru lög áttvísi ættfræði og þýðingar helgar kristinfræði auk fyrstu málfræðiritgerðarinnar og íslendingabókar ara fróða sögur af konungum fylgdu svo í kjölfarið og þá íslendingasögur riddarasögur og fornaldarsögur árlega eru veitt verðlaun fyrir afrek liðins árs í kvikmyndagerð á íslandi verðlaunin sem hafa óskarsverðlaunin bandarísku sem fyrirmynd eru kölluð edduverðlaunin myndlist á íslandi er ung á alþjóðamælikvarða áður voru það aðallega málverk sem voru gerð en um varð til hópur sem kallaði sig súm og þeir komu með nýjar stefnur í íslenska myndlist í fyrsta sinn innsetningar gjörningar og fleira í þeim dúr kom í fyrsta sinn til landsins og var listamaðurinn dieter roth helsta driffjörðin í súm þekktustu íslendingarnir eru líklega tónlistarkonan björk guðmundsdóttir og rithöfundurinn halldór laxness nóbelsverðlaunahafi í bókmenntum árið lofsöngur er sálmur eftir matthías jochumsson við lag sveinbjörns sveinbjörnssonar samið fyrir þjóðhátíð í tilefni af þúsund ára afmæli íslandsbyggðar árið lag og ljóð voru frumflutt af blönduðum kór við hátíðarguðsþjónustu sem hófst klukkan í dómkirkjunni í reykjavík sunnudaginn ágúst sem lofsöngur í minningu íslands þúsund ára og var konungur danmerkur og þar með konungur íslands kristján ix viðstaddur þá athöfn ljóðið öðlaðist í kjölfar þess vinsældir meðal almennings sem þjóðsöngur og var flutt sem slíkt við fullveldistökuna sú staða ljóðs og lags var svo fest í lög um þjóðsöng íslendinga sem voru samþykkt á alþingi mars og tóku gildi mars sama ár áður var vísan eldgamla ísafold eftir bjarna thorarensen við lagið god save the ueen oft sungin sem einhvers konar þjóðsöngur en það þótti ekki hæfa að notast við sama lag og aðrar þjóðir nota við þjóðsöng sinn lofsöngurinn gengur oftast undir heitinu ó guð vors lands sem er fyrsta ljóðlína hans og er það meðal annars notað sem heiti ljóðsins í lögum um þjóðsönginn en er þó skrifað þar án kommu á eftir ó inu gefinn var út konungsúrskurður þann september þess efnis að opinber guðsþjónusta skyldi haldin í öllum kirkjum landsins í tilefni ára afmæli íslandsbyggðar sumarið og átti biskup íslands samkvæmt honum að ákveða messudag og ræðutexta pétur pétursson sem þá þjónaði sem biskup ákvað að messudagurinn skyldi vera ágúst og að sálmurinn sem flytja skyldi væri davíðssálmur og vers og urðu þau vers innblástur matthíasar jochumssonar að lofsöngnum ljóðið var ort á bretlandseyjum veturinn fyrsta erindið á heimili sveinbjörns sveinbjörnssonar að london street í edinborg árið þar sem matthías dvaldi um hríð en annað og þriðja erindið í lundúnum og segir matthías svo frá yrkingu þess í sjálfsævisögu sinni sögukaflar af sjálfum mér í kaflanum þriðja útförin mín undirkaflanum hjá kunningjum á bretlandi brynjólfur tóbíasson segir í bók sinni þjóðhátíðin þannig frá fyrsta flutningi lofsöngsins reglulega hefur sú hugmynd komið upp í þjóðfélagsumræðunni að skipta um þjóðsöng og hafa þá oft verið nefnd lögin ísland er land þitt eftir magnús þór sigmundsson við texta margrétar jónsdóttur og ljóð eggerts ólafssonar ísland ögrum skorið við lag sigvalda kaldalóns og öxar við ána lag helga helgasonar við ljóð steingríms thorsteinssonar þjóðsöngurinn hefur einkum verið gagnrýndur fyrir að þykja torsunginn að vera of langur en iðulega þarf að auka spilunarhraða lagsins eða stytta það oftast niður í fyrsta erindið við alþjóðlega kappleiki og aðrar þjóðlegar samkomur fyrir að vera torskilinn og að lokum fyrir að fjalla aðallega um guð kristinna manna árið löggjafarþing mál var lögð fram þingsályktunartillaga um endurskoðun á lögum um þjóðsöng íslendinga og m a lagt til að taka upp annan þjóðsöng ásamt lofsöngnum og hafa þá tvo þjóðsöngva líkt og t d nýja sjáland hefur gert tillagan var felld þann nóvember löggjafarþing mál lögðu tveir þingmenn sjálfstæðisflokksins úr norðausturkjördæmi sigríður ingvarsdóttir og hilmar gunnlaugsson fram þingsályktunartillögu þess efnis að kannað yrði hvort rétt væri að skipta um þjóðsöng með það fyrir augum að taka upp nýjan þjóðsöng sem væri auðveldari í flutningi og hentaði betur til almennrar notkunar svo sem í skólum á íþróttakappleikjum og við önnur svipuð tækifæri þau mæltu einkum með tveimur staðgenglum ljóðinu ísland ögrum skorið og laginu ísland er land þitt fyrri umræða var haldin nóvember og var ákveðið skv atkvæðagreiðslu að halda henni áfram í síðari umræðu í könnun gallup í mars var spurt tveggja spurninga hvað heitir þjóðsöngurinn og á að skipta um þjóðsöng við fyrri spurningunni svöruðu ó guð vors lands lofsöngur nefndu aðra söngva aðspurðra kváðust ekki vita nafn þjóðsöngsins mikill munur var eftir aldri á því hvort aðspurðir vissu hver þjóðsöngurinn væri eða um ára fólks og ára við seinni spurningunni svöruðu því að þeir vildu halda sig við núverandi þjóðsöng tæplega kusu öxar við ána í annarri gallupkönnun sem gerð var í nóvember í kjölfar umræðna á alþingi um hvort skipta ætti um þjóðsöng vildu halda núverandi þjóðsöng og tæplega vildu nýjan stuðningur við þjóðsönginn jókst með hækkandi aldri en fór þó aldrei niður fyrir athuga skal að í hvorugri könnuninni gaf gallup upp stærð úrtaks eða svarhlutfall brot á lögunum vörðuðu upprunalega varðhaldi allt að árum en því var breytt með lögum nr júní eftir að þau tóku gildi varðaði brot á lögum um þjóðsöng íslendinga fangelsisvist allt að árum lofsöngurinn samanstendur af þremur erindum og er yfirleitt látið nægja að syngja það fyrsta við opinberar samkomur greinar um lofsöngin íslenska er vesturnorrænt germanskt og indóevrópskt tungumál sem er einkum talað og ritað á íslandi og er móðurmál langflestra íslendinga það hefur tekið minni breytingum frá fornnorrænu en önnur norræn mál og er skyldara norsku og færeysku en sænsku og dönsku ólík mörgum öðrum vesturevrópskum tungumálum hefur íslenskan ítarlegt beygingarkerfi nafnorð og lýsingarorð eru beygð jafnt sem sagnir fjögur föll eru í íslensku eins og í þýsku en íslenskar nafnorðsbeygingar eru flóknari en þær þýsku beygingarkerfið hefur ekki breyst mikið frá víkingaöldinni þegar norðmenn komu til íslands með norræna tungumál sitt meirihluti íslenskumælenda býr á íslandi eða um manns um íslenskumælendur búa í danmörku en þar af eru nemendur í bandaríkjunum eru talendur málsins um og í kanada stærsti hópur kandarískra íslenskumælenda býr í manitoba sérstaklega í gimli þar sem vestur íslendingar settust að þó að íslendinga telji íslensku móðurmál sitt er tungumálið nokkuð í rénun utan íslands þau sem tala íslensku utan íslands eru oftast nýfluttir íslendingar nema í gimli þar sem íslenskumælendur hafa búið frá árnastofnun sér um varðveislu málsins og hýsir miðaldahandrit sem skrifuð voru á íslandi auk þess styður hún rannsóknir á málinu frá hefur verið haldið upp á dag íslenskrar tungu þann nóvember á hverju ári sem var fæðingardagur jónas hallgrímssonar skálds sögu íslenskunnar má skipta í þrjú skeið fornmáltil um miðmálfrátil um eða ognútímamál frá lokum miðmáls á þeim tíma sem hefur liðið hafa orðið talsverðar breytingar á tungumálinu einkum á orðaforða ogframburði en lítt ámálfræði breytingar þessar einkum á orðaforða má rekja til breyttra lifnaðarhátta breytinga ásamfélaginu nýrrartækniog þekkingar sem og áhrifa annarra tungumála á íslensku einkumenskuogdönsku íslenska tilheyrir hinni germönsku grein indóevrópskra tungumála sem greindist snemma í norður austur og vesturgermönsk mál íslenska á rætur sínar að rekja til elsta stigs norðurgermanskra mála frumnorrænu sem töluð var á norðurlöndum á árunum til í kringum víkingaöld frá árinu greindist norrænan svo í austur dönsku og sænsku og vesturnorrænu íslensku norsku færeysku og norn og er íslenska því skyldari norsku og færeysku en sænsku og dönsku þá fluttu norskir landnámsmenn með sér tungumál sitt þegar þeir settust að á íslandi á öld en þeir komu flestir frá vestur noregi það er álitamál hvenær íslenskan sjálf hafi orðið til og útilokað að tímasetja það nákvæmlega íslenskan og norskan fjarlægðust svo hægt og rólega og voru þau orðin talsvert ólík í kringum en eðlilegast væri að segja að íslenska hafi orðið sértungumál þegar orðinn var einhver ákveðinn munur á því og því norsku sumir landnámsmenn voru frá bretlandseyjum af norrænum og keltneskum uppruna og einnig fluttu landnámsmenn með sér fólk frá írlandi þrátt fyrir það hafa áhrif kelta á íslenskuna ekki verið mikil eru einskorðuð við tökuorð mannanöfn og örnefni í forníslensku var raddað blísturshljóð z sem afraddaðist og styttust forliggjandi sérhljóðar özur össur gizur gjissur milli og urðu s að r um samanbervas varoges er þátíð fyrstu persónu eintölu framsöguháttar veikra sagna sem nú endar með i endaði með a ek kallaða ég kallaði beygingarendingar fyrstu persónu viðtengingarháttar hafa sömuleiðis breyst í hvort tveggja eintölu sem fleirtölu viðtengingarháttur fyrstu persónu eintölu nútíðar endaði í fornmálinu á a þótt ég brjóta en ekki i þótt ég brjóti eins og í dag í fleirtölu endaði hann á im en ekki um enn fremur breyttistmiðmyndarendinginúr skí st barðisk barðist íslenskt ritmál hefur lítið breyst síðan á öld með þeim afleiðingum að íslendingar geta enn í dag með nokkurri æfingu lesið forn rit á borð við landnámu snorra eddu og íslendingasögurnar samræmd stafsetning og þó einkum nútímastafsetning auðveldar lesturinn þó mikið auk þess sem orðaforði þessara rita er heldur takmarkaður meiri breytingar hafa orðið á framburði en minni breytingar hafa orðið á málfræði helstu breytingar á framburði í miðíslensku voru meðal annars aukin notkun samhljóðaruna eftir var u skotið inn á undan r endingum samanber maðr maður í auknum mæli svo breyttist framburður á samhljóðalklösunum ll og nn úr l og n í tl og tn svo önghljóðuðust mörg lokhljóð samanber mik mig barnit barnið breytingar á málfræði voru minni en samt markverð tvítalan hvarf úr málinu sem tíðkaðist í fyrstu og annarri persónu persónufornafna og varð fleirtala svo varð fleirtalan hátíðlegt mál en þéranir tíðkast ekki enda eru ávörp tiltölulega óformleg í daglegum samskiptum nokkrar sterkar sagnir fengu veikar beygingar samanber hratt hrinti fól faldi hjalp hjálpaði en athyglisvert er að sterku beygingarnar eru enn notaðar í ákveðnu samhengi endingar sagna í annarri persónu breyttust líka samanber ferr ferð slær slærð og less lest líklega vegna áhrifa frá fornafni annarrar persónu orðaforði íslenskunnar hefur breyst töluvert í gegnum söguna fjölditökuorða hefurbæst við málið en á stigi miðíslensku voru þau aðallega úr latínu samanber orð eins og biblía kirkja og prestur á öldinni voru tekin upp ný dagaheiti fyrir áhrif frá jóni ögmundarsyni hólabiskupi ólíkt því sem var í öðrum germönskum málum heiðin heiti og heitin í dag eru tilgreind í töflunni til hægri á upphafsstigi nútímaíslensku fór straumur tökuorða að vaxa ört mikið var tekið af orðum úr latínu og síðar dönsku og viðhorf til þeirra voru misjöfn á öld tóku fjölnismenn upp hreintungustefnu og reyndu að koma tökuorðum úr umferð í málinu þau bjuggu til nýyrði úr íslenskum eða forníslenskum orðhlutum en þessi hefð er enn lifandi í dag dönsk orð eins og bíginna byrja bítala borga fyrir og forsækja reyna voru hreinsuð úr málinu og eru ekki lengur notuð í dag á öld varð hreintungustefna opinber ríkisstefna en orðanefnd verkfræðinga var stofnuð árið þessi var fyrsta nefndin sem hafði það að markmið að skipuleggja nýyrðasmíði á formlegan hátt íslensk málnefnd var stofnuð árið en hún sá um nýyrðasmíði í miklum mæli og greip meðal annars til samstarfs við fjölmiðla til að koma nýyrðum sínum í umferð íslensk málnefnd sameinaðist nokkrum öðrum stofnunum árið og varð svo að árnastofnun í dag koma langflest tökuorð úr ensku en þetta endurspeglast í minni stöðu dönskunnar á íslandi á öld auk þess hefur dregið mikið úr notkun íslenskra mállýska og tungumálið er orðið samræmdara um landið allt þetta er í miklum mæli þéttbýlisþróun um að kenna en áhrif fjölmiðlanna frá höfuðborgarsvæðinu gegna einnig hlutverki í þessu í íslensku eru bæði einhljóð og tvíhljóð samhljóð geta verið annaðhvort rödduð eða órödduð greinarmunurinn á samhljóðum er yfirleitt gerður með röddun nema á lokhljóðum lokhljóðin b d og g eru órödduð og eini munurinn á þeim og p t og k er fráblástur á undan löngu p t eða k er aðblástur en ekki á undan löngu b d eða g aðblásið tt hljóð samsvarar samhljóðaklasanum cht á þýsku og hollensku samanber nótt dóttir og þýska nacht tochter og hollenska nacht dochter íslenska beygingarkerfið er flókið og hefur ekki breyst mikið frá forníslensku nafnorð og fornöfn beygjast í kyni tölu og föllum kynin eru þrjú karlkyn kvenkyn og hvorugkyn í hverju kyni eru misjafnar beygingarmyndir föllin fjögur sem voru til í forníslensku hafa öll varðveist en þau eru nefnifall þolfall þágufall og eignarfall lýsingarorð beygjast í kyni tölu föllum og þremur stigum frumstigi miðstigi og efsta stigi auk þess hefur hvert lýsingarorð sterka og veika beygingu ákveðinn greinir er skeyttur við nafnorð eins og á hinum norrænu málunum en enginn óákveðinn greinir er til á íslensku töluorðin einn tveir þrír og fjórir beygjast í kyni og föllum en hin töluorðin eru óbeygð þérun er í rauninni útdauð í málinu og er notuð aðeins í kaldhæðnum eða hátíðlegum tilgangi í dag sagnkerfið á íslensku er margbrotið sagnir beygjast í tveimur tíðum persónu tölu háttum og myndum tíðarnir eru tvær eins og á öðrum germönskum málum nútíð og þátíð persónurnar eru þrjár fyrsta önnur og þriðja sagnhættirnir eru þrír framsöguháttur viðtengingarháttur sem horfin úr hinum norrænu málunum og boðháttur svo eru sagnmyndirnar en þær eru þrjár germynd miðmynd og þolmynd miðmyndin er frekar sérstök en uppruni hennar liggur í afturbeygða fornafninu sig deilt er um hvort hún eigi að vera talin sagnmynd því margar sagnir í miðmynd hafa öðruvísi merkingar en samsvarandi germyndarformin t d gera gerast taka takast íslenskar sagnir geta verið annað hvort sterkar eða veikar en stærri fjöldi íslenskra sagna eru veikar en á hinum germönsku málunum flokkun íslenskra sagna er mismunandi en talið er að flokkarinar eru allt að til langflestar íslenskar sagnir enda með a í nafnhætti en það er lítill hópur sagna sem endar á á tvær sagnir enda með u í nafnhætti en þær eru munu og skulu svo eru undantekningarnar þvo þvá á forníslensku og ske tökuorð úr dönsku orðaröðin á íslensku er frumlag sögn andlag fsa en hún er frekar frjálsleg og næstum hvaða orðaröð sem er má nota í skáldamáli samt sem áður er sögnin oftast í öðru sæti í setningunni eins og á öðrum germönskum málum ýmsar ástæður eru fyrir því hversu vel málið hefur varðveist hefðbundna skýringin er auðvitað einangrun landsins en líklega hefur fullmikið verið gert úr því og er sú skýring ein tæpast fullnægjandi önnur ástæða sem oft er nefnd er sú að málið hafi varðveist í skinnhandritunum hvort sem var um afþreyingarbókmenntir að ræða eða fræði handritin hafi verið lesin og innihald þeirra flutt fyrir þá sem ekki voru læsir þannig hafi mál þeirra varðveist og orðaforði handritanna haldist í málinu enn fremur hafi lærðir íslendingar skrifað að miklu leyti á móðurmálinu allt frá því aðari fróðiogfyrsti málfræðingurinnskráðu sín rit þess vegna hafilatínuáhriforðið minni en víða annars staðar kirkjunnar menn á íslandi voru líka fljótir að tileinka sér aðferðirmarteins lúthersogbiblíanvar snemma þýdd á íslensku biblíur og önnur trúarrit voru því snemma til á íslensku á helstu fræðasetrum landsins og prestar boðuðu guðs orð á íslensku þessa kenningu má helst styðja með því að bera okkur saman við þjóðir sem ekki áttu biblíu á eigin tungu til dæmis norðmenn en þeir notuðust við danska biblíu orsakir þeirrar þróunar sem varð á íslensku verða seint útskýrðar til hlítar en þeir þættir sem nefndir eru hér að ofan hafa allir haft einhver áhrif margir íslendingar telja íslenskuna vera upprunalegra mál en flest önnur og að hún hafi breyst minna það er ekki alls kostar rétt og má í því sambandi nefna að íslenskan hefur einungis fjögur föll af átta úr indóevrópska frummálinu á meðan flestslavnesk málhafa sex föll ogpólskasjö þýskahefur einnig fjögur föll eins og íslenska og varðveitt eru rit áfornháþýskusem eru mun eldri en íslensku handritin eða frááttundu öld ígrikklandier enn töluðgríska rétt eins og fyrir þrjú þúsund árum og svo má lengi telja grikkir geta þó ekki skilið forngrísku eins og íslendingar skilja texta á forníslensku því breytingarnar voru of miklar milli forn mið og nýgrísku vegna ýmissa mállýskna sem höfðu áhrif hver á aðra öll þessi mál eiga það þó sameiginlegt að hafa breyst að einhverju leyti og er íslenskan þar engin undantekning ísland er talið nær mállýskulaust land og skiptist ekki greinilega upp í mállýskusvæði ýmis svæðisbundin afbrigði mynduðust í málinu þrátt fyrir hinar litlu breytingar en deildar meiningar eru um hvort sá munur geti kallast mállýskumunur hingað til hefur yfirleitt verið einblínt á framburðarmun þó einnig hafi einhver munur verið á orðanotkun málvöndunarmenn á fyrri hluta tuttugustu aldar gengu hart fram í að útrýma flámæli einkum vegna þess að það var talið geta raskað samræmi milli talmáls og ritmáls skólarnir voru meðal annars notaðir í þeim tilgangi mállýskumunur hefur dofnað talsvert á íslandi á tuttugustu öld og sumar framburðarmállýskurnar eru nánast horfnar úr málinu helstu íslensku framburðarmállýskurnar eru skaftfellskur einhljóðaframburður vestfirskur einhljóðaframburður harðmæli og raddaður framburður ngl framburður bð og gð framburður hv framburður og rn og rl framburður íslenska er töluð af áhugamönnum og fólki af íslensku bergi brotnu víðsvegar um heim mest var af íslenskumælandi fólki í kanada t d í gimli í manitoba og bandaríkjunum til dæmis norður dakota en þangað fluttust stórir hópar íslendinga kallaðir vesturfarar við lok aldar en íslenskukunnátta er þar nú lítil meðal yngra fólks greinar um íslensku ósló eða osló norska oslo er höfuðborg noregs þar bjuggu rúmlega þúsund íbúar árið en rúm milljón á stórborgarsvæðinu fylkið sveitarfélagið og bærinn heita öll ósló borgin er vinabær reykjavíkur borgarstjóri er marianne borgen sem situr fyrir sósíalíska vinstriflokkinn fylkið ósló er það fjölmennasta í landinu og er staðsett í landshlutanum austurland samkvæmt heimskringlu byggðist svæðið við akersána fyrst árið og var það fyrir tilstilli haraldar harðráða sem þá var konungur noregs frá aldamótunum allt fram á nútíð hefur borgin verið höfuðborg landsins eftir borgarbrunana árin og byggði kristján borgina upp á nýtt árið og lét hana heita kristjaníu no christiania og síðar kristiania og hét hún það allt til ársins við ströndina lét kristján konungur byggja akershusvirki sem átti að vernda borgina gegn herfylkingum sem gætu komið sjóleiðina inn óslóarfjörðinn árið varð borgin höfuðborg noregs því þá sundraðist samstarf norðmanna og dana á öldinni blómstraði borgin og margar mikilfenglegar byggingar voru reistar s s konungshöllin háskólinn þinghúsið þjóðleikhúsið og fleiri borgin skiptist í bæjarhluta alna bjerke frogner gamle oslo grorud grnerlkka nordre aker nordstrand sagene st hanshaugen stovner sndre nordstrand ullern vestre aker og stensj hver bæjarhluti sér um hluta af þjónustuverkefnum sem borgin þarf að þjónusta íbúa með í kring um ósló eru fjöll og ásar sá hæsti heitir kjerkeberget og er m y s á firðinum eru margar eyjar og eru ferjusamgöngur til þeirra á frogner er að finna vigelands garðinn en þar eru styttur eftir myndhöggvarann gustav vigeland meðal annars er þar að finna metra háa styttu sem kallast monolitten en hún sýnir gang lífsins styttan er skorin út úr einum granít steini víkingaskipasafnið er á eyjunni bygdö þar eru heilleg víkingaskip eins og ásubergsskipið vetrarólympíuleikarnir voru haldnir í ósló en borgin er mikil íþróttaborg ekki þurfa borgarbúar að fara langt til að komast í íþróttaiðkun á veturnar er það sérstaklega vinsælt að fara á gönguskíði í skógunum í kring auk þess sem skautahlaup er iðkað á ísilögðum fótboltavöllum út um alla borg og á vötnum í skógunum norwegian wood tónlistarhátíðin er haldin ár hvert á frogner og margir af þekktustu tónlistarmönnum heims koma þar fram oslo horse show er einnig haldið á hverju ári en það er stór hestasýning og keppni sem haldin er í oslo spektrum fjölnotahúsinu í miðborg óslóar oslo spektrum er ýmist notað undir tónleikahald ísdanssýningar auk þess sem húsið hefur marga aðra möguleika í sýninga og ráðstefnuhaldi söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva var haldin í ósló árið vegna þess að noregur vann keppnina ári fyrr með secret garden með laginu nocturne með í point theatre í dublin írlandi keppnin var haldin í oslo spektrum í ósló keppnin var svo aftur haldin í ósló árið eftir að alexander rybak vann keppnina og sló öll met með laginu fairytale og fékk stig keppnin var haldin í telenor arena í ósló marteinn lúther stundum líka marteinn lúter á íslensku nóvember febrúar þýska martin luther var þýskur munkur af ágústínusarreglunni og prófessor í biblíufræðum við háskólinn í wittenberg hann er þekktastur fyrir að vera einn af siðbótarmönnum kirkjunnar á öld við hann er kennd evangelísk lúthersk kirkja lúther var fjölhæfur guðfræðingur og iðinn rithöfundur eftir hann liggur mikið safn rita af ýmsum toga hann stóð einnig fyrir þýðingu biblíunnar yfir á þýsku marteinn lúther negldi táknrænt skjal á dyr kirkjunnar í wittenberg þar sem hann setti fram í greinum kenningar sínar um kristna trú og leiðir til þess að endurbæta hana þá sér í lagi með tilliti til sölu á syndaaflausn með þessum gjörningi kom hann af stað mótmælendahreyfingunni innan rómversk kaþólsku kirkjunnar sem þróaðist loks í evangelísku lúthersku kirkjuna mars eða marsmánuður er þriðji mánuður ársins og er nefndur eftir mars rómverskum stríðsguði mánaðarheitið mars er komið úr latínu fyrir daga júlíusar sesars byrjaði árið hjá rómverjum með marsmánuði þá fór að vora suður þar og þótti þá hentugt að fara í stríð mánuðurinn var því helgaður herguðinum mars og heitir eftir honum vegna þess að mars var fyrstur í röðinni innan ársins skýrast nöfn mánaðanna september október nóvember og desember sjöundi áttundi níundi og tíundi mánuður þetta er líka orsök þess að hlaupársdagur er síðasti dagur febrúar sem þannig var síðasti dagur ársins sem verður að teljast eðlilegur staður fyrir innskotsdag reykjavík æðey ísafjarðardjúpi dalatangi austfjörðum stórhöfði vestmannaeyjum pólland pólska polska að fullu nafni lýðveldið pólland pólska rzeczpospolita polska kassúbíska plsk repblika silesíska polsko republika er land í evrópu það á landamæri að þýskalandi í vestri tékklandi og slóvakíu í suðri úkraínu hvíta rússlandi og litháen í austri og rússlandi í norðri landið á strönd að eystrasalti og renna þar árnar odra og visla í sjó pólland er ferkílómetrar að flatarmáli og er það níunda stærsta land evrópu íbúar landsins eru rúmlega milljónir og er það sjötta fjölmennasta ríki evrópusambandsins oft er talið að pólland hafi orðið til þegar furstinn mieszko innleiddi kristna trú árið þá náði ríki hans nokkurn veginn yfir það svæði sem nú telst til póllands pólland varð konungsríki árið og árið voru aldalöng tengsli við stórhertogadæmið litháen innsigluð með undirritun lublin samkomulagsins og pólsk litháíska samveldið myndað samveldið leystist upp árið og póllandi var síðan skipt á milli prússlands rússlands og austurríkis pólland fékk sjálfstæði að nýju sem lýðveldi árið í september árið hernámu þjóðverjar og sovétmenn landið hvorir úr sinni átt og leiddi það til heimsstyrjaldarinnar síðari yfir sex milljónir pólverja féllu í stríðinu en eftir stríð lenti pólland á áhrifasvæði sovétríkjanna og alþýðulýðveldið pólland var stofnað landamæri þess voru töluvert frábrugðin þeim sem giltu fyrir stríð lönd sem áður voru pólsk voru lögð undir sovétríkin í austri en í staðinn fékk pólland allstór landsvæði frá hinu fallna þýskalandi stjórn kommúnista var bolað frá árið og þriðja pólska lýðveldið stofnað pólland er nú meðlimur í evrópusambandinu og nato við endurreisn póllands eftir heimsstyrjöldina síðari var landinu skipt upp í héruð pl województwo þýðir upphaflega hertogadæmi var þeim fjölgað í árið var stjórnkerfinu breytt og stjórnstigum fækkað um eitt héruðin urðu þá talsins og hélst svo til næstu stjórnkerfisbreytingar árið var héruðum þá aftur fækkað að þessu sinni í bielsko biaa biaystok bydgoszcz czstochowa gdask gdynia gniezno goleniów karpacz katowice kielce koobrzeg koszalin kraká lublin owicz ód malbork nowe warpno olsztyn opole police pozna radom sopot stargard szczeciski szczecin winoujcie toru varsjá wolin wrocaw zakopane pólsk matargerð hefur breyst í gegnum tíma vegna breytilegra aðstæðna í landinu hún er svipuð öðrum eldunarhefðum sem er að finna annars staðar í mið evrópu og austur evrópu og jafnvel í frakklandi og á ítalíu áhersla er lögð á kjöt sérstaklega svínakjöt nautakjöt og kjúkling mismunandi eftir svæðum og vetrargrænmeti svo sem kál ásamt kryddi ýmiss konar núðlur er líka að finna í mörgum réttum meðal þeirra helstu eru kluski auk kornplantna eins og kasza pólsk matargerð er almennt vegleg og mikið er notað af eggjum og rjóma hefðbundnu réttirnir krefjast mikils undirbúnings margir pólverjar eyða miklum tíma í að undirbúa og borða hátíðarrétti sína sérstaklega um jól og páska þá getur tekið nokkra daga til að búa til alla réttina varsjá pólska warszawa latína varsovia er höfuðborg póllands og jafnframt stærsta borg landsins borgin liggur við ána visla og er um það bil km frá eystrasalti og km frá karpatafjöllunum árið var íbúafjöldinn manns og manns á stórborgarsvæðinu þannig er varsjá fjölmennasta borg evrópusambandsins flatarmál borgarinnar er ferkílómetrar en stórborgarsvæðið nær yfir ferkílómetra varsjá er í héraðinu masóvía og er stærsta borg þess varsjá er talin heimsborg og er vinsæl ferðamannaborg og mikilvæg fjármálamiðstöð í mið evrópu hún er einnig þekkt sem föníxborgin af því að hún hefur staðist mörg stríð í gegnum söguna helsta þessara stríða var seinni heimsstyrjöldin þar sem af byggingum í borginni voru eyðilagðar en borgin var endurbyggð vandlega eftir það þann nóvember var borginni gefið hæsta heiðursmerki póllands virtuti militari vegna umsátursins um varsjá borgin er nafni fjölda ríkja samninga og atburða meðal þeirra eru varsjáríkjabandalagið varsjárbandalagið hertogadæmið varsjá varsjársáttmálinn varsjársamningurinn uppreisnin í varsjá og uppreisnin í varsjárgettóinu óopinber söngur borgarinnar er warszawianka á pólsku þýðir orðið warszawa einnig stafað warszewa eða warszowa í eigu warsz warsz er stytting á slavnesku karlmannanafni warcisaw nafn borgarinnar wrocaw á líka rætur að rekja til þessa mannanafns samkvæmt þjóðsögu var warsz fiskimaður giftur konu sem hét sawa sawa var hafmeyja sem bjó í ánni visla nálægt borginni sem warsz varð ástfanginn af í rauninni var warsz aðalsmaður sem var uppi á eða öld sem átti þorp sem á svæðinu þar sem hverfið mariensztat liggur í dag opinbera heiti borgarinnar á pólsku er miasto stoeczne warszawa höfuðborgin varsjá á íslensku var borgin stundum nefnd varsjáfa varsjáva eða varsjáv fyrstu byggðirnar á staðnum sem í dag er kallaður varsjá voru bródno öld og jazdów öld eftir að árás var gerð á jazdów var sest að á svæðinu þar sem fiskiþorpið warszowa var bolesaw masóvíuprins stofnaði byggðina varsjá um árið í byrjun aldar varð byggðin valdastóll masóvíuhertoganna og var svo gerð að höfuðbæ masóvíu árið á þeim tíma var efnahagur varsjár byggður á handiðnum og verslun þegar hertogaættin dó út var masóvía fellt aftur inn í konungsríkið pólland árið pólska þingið p sejm var fyrst haft í varsjá árið og var þar til frambúðar frá árinu árið var varsjárríkjabandalagið myndað sem veitti íbúum pólsk litháíska samveldisins trúarfrelsi formlega vegna góðrar staðsetningar á milli krakár og vilníusar varð varsjá höfuðborg samveldisins en sigmundur konungur flutti pólsku hirðina frá kraká til varsjár árið árin eftir það stækkaði borgin út í úthverfin nokkur sjálfstæð einkahverfi í eigu aðalsmanna voru stofnuð en þeim var stjórnað með sérlögum á tímabilinu var borgin undir umsátri þrisvar en hún var tekin og rænd af heröflum frá svíþjóð brandenborg og transylvaníu árið braust norðurlandaófriðurinn mikli út og nokkrar árásir voru gerðar á varsjá borgin var líka neydd til að borga framlagsfé til stríðsins stanisaw august poniatowski konungur endurnýjaði konunglega kastalann og gerði varsjá að menningar og listamiðstöð gælunafnið parís austursins var haft um borgina eftir það varsjá var áfram höfuðborg pólsk litháíska samveldisins til ársins þegar það varð hluti af konungsríkinu prússlandi þá varð varsjá höfuðborg héraðsins suður prusslands borgin var frelsuð af hermönnum napóleons árið og var gerð svo að höfuðborg hertogadæmisins varsjár í kjölfar vínarráðstefnunnar árið varð varsjá höfuðborg konungsríkisins póllands sem var þingbundin konungsstjórn í konungssambandi við rússneska heimsveldið konungslegi háskólinn í varsjá var stofnaður árið vegna fjölda brota á pólsku stjórnarskrárinni fyrir hendi rússlands braust nóvemberuppreisnin út árið pólsk rússneska stríðinu lauk þó með ósigri pólverja og sjálfstæði konungsríkisins var afnumið þann febrúar skaut rússneskt herlið á mannfjölda sem var að mótmæla stjórn rússlands yfir póllandi en fimm menn fórust í kjölfar skotárásarinnar pólska ríkisstjórnin var í felum í varsjá meðan á janúaruppreisninni stóð árin varsjá blómstraði í lok aldar undir stjórn sokrates starynkiewicz sem var rússneskur hershöfðingi skipaður í embætti af alexander á tímum starynkiewicz byggði william lindley enskur verkfræðingur ásamt syni sínum william heerlein lindley fyrsta vatnsveitu og frárennsliskerfið í varsjá auk þess voru sporvagnakerfið gaskerfið og götulýsingarkerfið endurbætt og stækkuð samkvæmt manntali rússneska heimsveldisins árið bjuggu manns í varsjá og borgin var á sínum tíma þriðja stærsta í heimsveldinu á eftir sankta pétursborg og moskvu varsjá var undir þýsku hernámi frá ágúst til eftir hernámið varð hún höfuðborg nýlega sjálfstæðs póllands árið undir stríði sovétríkjanna og póllands árið var orrustan um varsjá háð í úthverfunum þar sem pólverjarnir sigruðu rauða herinn þannig stöðvaði pólland aleitt framrás rauða hersins í seinni heimsstyrjöldinni var miðsvæði póllands ásamt varsjá undir stjórn allsherjarríkisstjórnarinnar þ generalgouvernement sem var þýsk nasistastjórn öllum háskólum var lokað strax og allir gyðingar í borginni nokkur hundruð þúsund manns eða af öllum íbúafjöldanum voru fluttir inn í varsjárgettóið seinna varð borgin miðstöð andspyrnunnar gegn nasistastjórn í evrópu sem hluti af lokalausninni skipaði hitler að gettóið yrði eyðilagt þann apríl en svo byrjaði uppreisn í gettóinu gegn honum þó að uppreisnarmennirnir voru ofurliði bornir og lítið vopnaðir stóðst gettóið í yfir einn mánuð þegar bardaganum lauk voru eftirlifendur strádrepnir og mjög fáir komust undan og tókust að fela sig fyrir júlí var rauði herinn löngu kominn inn á pólska yfirráðasvæðið og var farinn á eftir þjóðverjunum í átt að varsjá pólska ríkisstjórnin var í útlegð í london og vissi að stalín var á móti sjálfstæðu póllandi ríkisstjórnin skipaði svo heimahernum p armia krajowa að reyna að hrifsa stjórn á varsjá af þjóðverjunum áður en rauði herinn komst þar af þessum sökum byrjaði varsjáruppreisnin þann ágúst þegar rauði herinn nálgaðist borgina barráttunni sem átti að standa yfir í klukkustundir lauk eftir daga stalín skipaði þá hermönnunum sínum að bíða fyrir utan varsjá að lokum neyddist heimaherinn og baráttumennirnir sem voru að hjálpa honum til að gefast upp þeir voru teknir í stríðsfangabúðir og allir óbreyttir borgarar voru reknir út úr borginni gert er ráð fyrir að til pólskir óbreyttir borgarar hafi dáið þá þjóðverjarnir tortímdu borginni hitler hunsaði skilyrði uppgjafarsamningsins skipaði að borgin yrði eyðilögð og svo að öll bókasöfn og minjasöfn væru annaðhvort tekin til þýskalands eða brennd minnismerki og stjórnarráðsbyggingar voru sprengdar í loft upp af þýsku sérliði sem hét verbrennungs und vernichtungskommando brennslu og eyðileggingarsveitin um það bil af borginni var eyðilögð ásamt gamla bænum og konunglega kastalanum þann janúar fóru sovéskir hermenn inn í rústir borgarinnar og frelsaði úthverfin frá þýsku hernámi borgin var fljótt tekin af sovéska hernum sem sótti þá fram til ód á meðan þýskir hermenn söfnuðust saman á ný vestri árið eftir að sprengjuárásum uppreisnum bardaga og eyðileggingu var lokið lá mestöll borgin í rústum eftir stríðið kom kommúnistastjórn mörgum byggingarverkefnum í gang til þess að takast á við skort á húsnæði stór staðsteypt hús voru byggð ásamt öðrum byggingum sem voru algengar í borgum austurblokkarinnar svo sem menningar og vísindahöllin borgin endurheimti hlutverk sitt sem höfuðborg póllands og miðstöð pólskrar menningar og stjórnmála margar gamlar götur byggingar og kirkjur voru endurreistar í upprunalegri mynd árið var gamli bærinn skráður á heimsminjaskrá unesco jóhannes páll páfi heimsótti heimaborg sína árin og og hvatti til stuðnings fyrir verðandi hreyfinguna samstöðu og stuðlaði að andkommúnistahreyfingum árið eftir minna en eitt ár að hann varð páfi hélt jóhannes páll messu á sigurtorginu og endaði predikun sína með ákalli á að endurnýja andlit póllands þessi orð voru þýðingarmikil fyrir pólverja og þeir skildu þau sem hvatningu til lýðræðis árið var neðanjarðarlestakerfi varsjár opnað pólland gekk í evrópusambandið árið og þar hefur verið mikill efnahagslegur vöxtur frá þessum tíma opnunarleikur evrópumeistaramóts uefa var haldinn í varsjá varsjá liggur í miðausturhluta póllands um það bil km frá karpatafjöllunum km frá eystrasalti og km fyrir austan berlín í þýskalandi áin visla rennur í gegnum borgina borgin liggur beint í miðri masóvíusléttunni og er að meðaltali m yfir sjávarmáli hæsti punkturinn í vesturhluta borgarinnar er yfir sjávarmáli í hverfinu wola og hæsti punkturinn í austurhlutanum er km yfir sjávarmáli í hverfinu wesoa lægsti punkturinn er á austurbakka árinnar en hann er m yfir sjávarmáli í borginni eru nokkrir hólar en þeir eru að mestu leyti manngerðir t d varsjáruppreisnarhóll m og szczliwice hóll m hæsti staðurinn í allri varsjá í varsjá er temprað loftslag köppen dfb með köldum vetrum og mildum sumrum meðalhiti í janúar er c og c í júlí hitastigið getur náð allt að c á sumrin ársmeðalúrkoma er millimetrar og en blautasti mánuður ársins er júlí á vorin er mikill blómi og sólskin en á haustin er annaðhvort sólskinsveður eða þoka en þá er oftast svalt en ekki kalt til ársins voru sjö hverfi í varsjá ródmiecie praga pónoc praga poudnie oliborz wola ochota og mokotów þeim var svo fjölgað og á tímabilinu voru þau centrum biaoka targówek rembertów wawer wilanów ursynów wochy ursus bemowo og bielany árið var bærinn wesoa gerður að hverfi varsjá er powiat sýsla og skiptist í borgarhluta sem heita dzielnica en í hverjum borgarhluta er sér sjórnsýsla í hverjum borgarhluta eru nokkur hverfi með engri réttarstöðu eða stjórnsýslu það eru líka tvö söguleg hverfi í borginni gamli bærinn p stare miasto og nýi bærinn p nowe miasto í borgarhlutanum ródmiecie saga varsjár og póllands endurspeglast í fjölbreyttri blöndu byggingarstíla sem er að finna í borginni á seinni heimsstyrjöldinni var mestöll borgin tortímd í sprengjuárásum og fyrirhugaðri eyðileggingu eftir að borgin var frelsuð hófst endurbygging eins og í öðrum borgum í alþýðulýðveldinu póllandi flestar gamlar byggingar voru endurreistar í upprunalegri mynd samt sem áður voru nokkrar byggingar frá öld sem hægt var að endurbyggja rifnar niður á sjötta og sjöunda áratugnum stórar íbúðablokkir voru reistar í byggingarstíl sem var algengur í austurblokkarlöndum á þeim tíma mikið er fjárfest í opinberum svæðum í varsjá og þannig hafa alný torg verið byggð ásamt nýjum görðum og minnismerkjum í dag er mikið af samtímabyggingum í borginni í varsjá er mikið af marglitum kirkjum höllum og höfðingjasetrum í næst öllum evrópskum byggingarstílum frá hverju sögutímabili mest áberandi eru byggingar í gotneskum stíl endurreisnarstíl barokkstíl og nýklassískum stíl og margar þeirra eru innan göngufæris frá miðborginni helstu byggingarnar í gotneskum stíl eru stórar kirkjur og virki ásamt húsum sem byggð voru fyrir miðstéttina dæmi um svona byggingar eru jónsdómkirkja öld sem er dæmigert eintak um svokallaða masóvíugotneska stílinn maríukirkja raðhús byggt fyrir burbach fjölskylduna öld og konunglegi kastalinn curia maior nokkrar athyglisverðar byggingar í endurreisnarstílnum eru hús baryczko fjölskyldunnar bygging sem heitir svertinginn öld og salwator fjölbýlishúsið ásamt dæmum um manierismastílinn eru konunglegi kastalinn og jesúítakirkja í gamla bænum í lok aldar var byggt mikið af kirkjum og húsum fyrir aðalsmenn helstu dæmin frá þessu tímabili eru krasiski höll wilanów höll og kazimierz kirkja meðal byggingar í rókokóstílnum eru czapski höll höll fjögurra vinda og wizytki kirkja byggingar í varsjá í nýklassískum stíl einkennast af rúmfræðilegum formum og áhrifum frá rómverskum byggingum bestu dæmin um nýklassískan stíl eru azienki höll endurbyggð królikarnia karmelítakirkja og kirkja heilagrar þrenningar á tímum konungsríkisins póllands var mikill efnahagslegur vöxtur og aukinn áhugi á arkitektúr í kjölfarið áhuginn á nýklassíska stílnum var töluverður og sést í byggingum á borð við mikla leikhús og byggingarnar á bankatorginu margar byggingar í borgarastéttarstílnum voru ekki endurreistar af kommúnistastjórninni eftir stríðið en sumar þeirra voru endurbyggðar í þjóðfélagslegum raunsæisstíl svo sem hús fílharmóníusveitar varsjár sum dæmi um byggingar frá öld er samt aðfinna í borginni eins og tækniháskólinn í varsjá margar byggingar frá þessu tímabili austan megin við vislu voru gerðar upp en eru í slæmu ástandi í dag borgarstjórn varsjár hefur ákveðið að endurbyggja saxahöllina og brhl höllina sem voru ásamt helstu byggingum í borginni fyrir stríðið nokkur dæmi um samtímabyggingar eru menningar og vísindahöllin sem er skýjakljúfur byggður í þjóðfélagslegum raunsæisstílnum og stjórnarskrártorg þar sem fleiri byggingar í þessum stíl er að finna í miðju hverfinu praga austan megin við ána eru mörg niðurnídd hús við hliðina á nýjum íbúðablokkum og verslunarmiðstöðvum byggingar í nútímastílnum á borð við metropolitan office building á pisudski torgi sem var hönnuð af breskum arkitekt norman foster bókasafn háskólans í varsjá buw eftir arkitektana marek budzyski og zbigniew badowski skrifstofuhúsið rondo sem var hannað af skidmore owings and merrill og zote tarasy sem er með nokkrum hvolfþökum sem skarast er að finna víðs vegar um borgina varsjá er meðal hæstu borganna í evrópu af hæstu byggingu í póllandi eru í varsjá um af flatarmáli varsjár er grænt það er að segja almenningsgarðar grasbrúnir og tré á götum landverndarsvæði og litlir skógar í útjaðri borgarinnar almenningsgarðar í borginni eru samtals og ná yfir af flatarmáli borgarinnar hinir elstu þeirra saxagarðurinn og garðarnir við hallirnir krasiski azienki og królikarnia saxagarðurinn er ha að flatarmáli og var áður fyrr konunglegur garður í garðinum eru yfir trjátegundir og breiddar göngubrautir með bökkum gröf óþekkta hermannsins er í austurhluta garðsins garðurinn við krasiski höll var gerður upp af landslagsartitektinum franciszek szanior á öld en í miðjum garðinum er enn að finna tré frá þessum tíma svo sem musteristré svört valhnotutré og hesliviði þar eru líka margir bekkir blóm andatjörn og leikvelli en hann er mjög vinsæll meðal varsjárbúa minnismerki um uppreisnina í varsjárgettóinu er líka í garðinum garðurinn við azienki höll er ha að flatarmáli en skipulag garðsins og plönturnar þar endurspegla sérkennilegu sögu hans í garðinum eru nokkur samkomuhús höggmyndir brýr og tjarnir en það sem aðskilur hann frá öðrum almenningsgörðum í varsjá er páfuglar og fasanar sem flækjast frjálsir um garðinn einnig eru vatnakarfar í tjörnunum garðurinn við wilanów höll er ha og var opnaður í lok aldar hann var skipulagður í frönskum stíl og minnir á barokkstíl hallarinnar austurhluti garðsins er næstur höllinni og er á tveimur hæðum akureyri er bær áður kaupstaður í eyjafirði á mið norðurlandi í sveitarfélaginu búa um akureyrarbær er fimmta fjölmennasta sveitarfélag íslands og er annað fjölmennasta utan höfuðborgarsvæðisins á eftir reykjanesbæ fyrir utan hið eiginlega bæjarland akureyrar í botni eyjafjarðar eru eyjarnar grímsey og hrísey einnig innan vébanda sveitarfélagsins landnámabók greinir frá því að fyrsti landneminn á svæðinu var helgi magri eyvindarson sem kom þangað á öld elstu heimildir um nafnið akureyri eru þó frá en þá féll dómur á staðnum yfir konu fyrir að hafa sængað hjá karli án þess að hafa giftingarvottorð á öld tóku danskir kaupmenn að reisa búðir sínar á sjálfri akureyri sem var ein af nokkrum eyrum sem sköguðu út í pollinn þeir völdu staðinn vegna afbragðs hafnarskilyrða og einnig vegna þess að héraðið er og var gjöfult landbúnaðarsvæði en dönsku kaupmennirnir sóttust einkum eftir ull og kjöti dönsku kaupmennirnir bjuggu þó ekki á akureyri allt árið á þessum tíma heldur læstu þeir húsum sínum og yfirgáfu staðinn yfir vetrartímann árið var fyrsta íbúðarhúsið reist á staðnum og varanleg búseta hófst árum síðar fékk bærinn kaupstaðarréttindi ásamt fimm öðrum bæjum á íslandi þetta var að undirlagi danakonungs en hann vildi reyna að efla hag íslands með því að hvetja til þéttbýlismyndunar þar en slíkt var þá nánast óþekkt á landinu akureyri stækkaði þó ekki við þetta og missti kaupstaðarréttindin en náði þeim aftur og klauf sig þá frá hrafnagilshreppi þá hófst vöxtur akureyrar fyrir alvöru og mörk akureyrarbæjar og hrafnagilshrepps voru færð nokkrum sinnum enn eftir því sem bærinn stækkaði bændur í eyjafirði voru þá farnir að bindast samtökum til að styrkja stöðu sína gagnvart dönsku kaupmönnunum uppúr því varð kaupfélag eyfirðinga kea stofnað kea átti mikinn þátt í vexti bæjarins á vegum þess voru rekin mörg iðnfyrirtæki í bænum sem mörg sérhæfðu sig í úrvinnslu landbúnaðarafurða árið var mörkum akureyrarbæjar og glæsibæjarhrepps breytt þannig að það þéttbýli sem tekið var að myndast handan glerár teldist til akureyrar þar hefur nú byggst upp glerárhverfi á síðasta áratug aldar tók akureyri miklum breytingum framleiðsluiðnaðurinn sem hafði verið grunnurinn undir bænum lét töluvert á sjá og kea dró verulega úr umsvifum sínum meiri umsvif í verslun og þjónustu ferðaþjónustu sjávarútvegi og háskólinn á akureyri hafa nú komið í stað iðnaðarins að miklu leyti hríseyjarhreppur sameinaðist akureyrarbæ en í kosningum í október var tillögu um sameiningu allra sveitarfélaga í eyjafirði hafnað á akureyri grímseyjarhreppur sameinaðist akureyrarbæ á akureyri hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð síðan í bæjarstjórn akureyrar sitja fulltrúar sem kjörnir eru af íbúum bæjarins yfir ára aldri á fjögurra ára fresti bæjarstjórn skipar bæjarráð sem fer með fjármálastjórn bæjarins og aðrar fastanefndir sem fjalla um afmörkuð svið forseti bæjarstjórnar er æðsti yfirmaður hennar og hún kemur saman á opnum fundum að jafnaði tvisvar í mánuði en bæjarráð fundar vikulega bæjarstjórinn er yfirmaður embættismannakerfisins hann er ráðinn af bæjarstjórninni og getur verið annaðhvort kjörinn bæjarfulltrúi eða utanaðkomandi stjórnkerfinu er svo skipt í þrjú meginsvið félagssvið stjórnsýslusvið tækni og umhverfissvið sem svo skiptast í deildir og undir þeim eru einstakar stofnanir kosningar til bæjarstjórnar voru síðast haldnar maí skipting atkvæða og bæjarfulltrúa var sem hér segir l listi samfylking og framsóknarflokkur mynduðu meirihluta í bæjarstjórn akureyrar en frá september hafa öll framboðin í bæjarstjórn akureyrar myndað saman meirihluta í ljósi erfiðrar fjárhagsstöðu bæjarsjóðs staða bæjarstjóra var auglýst laus til umsóknar að loknum kosningum maí ásthildur sturludóttir var ráðin bæjarstjóri júlí og tók til starfa í september akureyri stendur við botn eyjafjarðar við pollinn en svo er sjórinn milli oddeyrar og ósa eyjafjarðarár kallaður í gegnum bæinn rennur glerá sem aðskilur glerárhverfi þorpið frá öðrum bæjarhlutum önnur hverfi bæjarins eru oddeyri brekkan naustahverfi lundahverfi innbærinn og miðbær strætisvagnakerfi er rekið í bænum af strætisvögnum akureyrar og frá og með árinu voru ferðir gerðar gjaldfrjálsar og fjölgaði farþegum um rúm eftir það eða úr þriðju viku ársins í að meðaltali um sama leyti akureyri er mikill skólabær í bænum eru tveir stórir framhaldsskólar ma og vma myndlistaskólinn á akureyri tónlistarskólinn á akureyri og háskólinn á akureyri helstu atvinnuvegir bæjarbúa eru verslun og þjónusta framleiðsluiðnaður sjávarútvegur og opinber þjónusta í bænum er fjórðungssjúkrahúsið á akureyri næststærsta sjúkrahús landsins á eftir landsspítala háskólasjúkrahúsi hlutur framleiðsluiðnaðar í atvinnulífi í bænum hefur minnkað mikið síðustu árin en á móti hefur sjávarútvegur vaxið og í dag hafa tvö stærstu sjávarútvegsfyrirtæki landsins brim og samherji þar höfuðstöðvar háskólinn á akureyri er háskóli í bænum akureyri á íslandi sem stofnaður var árið hann hefur vaxið mikið síðan og í dag eru þar skráðir í kring um nemendur skólinn er meðal þeirra fremstu á ísland og býður upp á sveigjanlegt nám sveigjanlegt nám er stór kostur við háskólann á akureyri fjölbreyttar og nútímalegar kennslu og námsaðferðir eru notaðar við miðlun námsefnis allt grunnám er í boði sem sveigjanlegt nám það þýðir að nemendur þurfa ekki endilega að vera búsettir á akureyri heldur koma í háskólann í sérstakar námslotur þar sem megináhersla er lögð á verkefnavinnu og umræður allir fylgja sömu námskránni og námskröfur eru þær sömu í námslotunum gefst þér tækifæri til að hitta kennara samnemendur og annað starfsfólk háskólans og tengjast enn betur háskólasamfélaginu þínu háskólinn á akureyri var stofnaður september og starfaði hann fyrst í stað í húsnæði verkmenntaskólans á akureyri að þingvallastræti fyrsti rektor skólans var haraldur bessason fyrstu útskriftarnemarnir voru iðnrekstrarfræðingar útskrifaðir fyrstu framhaldsnemarnir voru útskrifaðir með m sc í hjúkrunarfræðum febrúar fjölbreytt nám er í boði við háskólann á akureyri bæði á grunnstigi og framhaldsstigi kennsla fer fram á þremur vítt skilgreindum fræðasviðum veturinn þau eru heilbrigðisvísindasvið háskólans á akureyri starfrækir þrjár deildir hjúkrunarfræðideild og iðjuþjálfunarfræðideild sem bjóða grunnnám til bakkalárprófs b s og framhaldsnámsdeild sem býður upp á þverfaglegt framhaldsnám til meistaragráðu m s og diplómugráðu í heilbrigðisvísindum margvíslegar rannsóknir í heilbrigðisvísindum eru stundaðar á heilbrigðisvísindasviði sem tengjast inn í framhaldsnámsdeildina og eru í samræmi við stefnu og grunnmarkmið heilbrigðisvísindasviðs og stefnu háskólans á akureyri hverju sinni hug og félagsvísindasvið háskólans á akureyri spannar tvær deildir félagsvísinda og lagadeild og kennaradeild þar er boðið upp á fjölbreytt grunnnám til bakkalárprófs b a og b ed og framhaldsnám til meistaraprófs m a m ed m l og ll m miðstöð skólaþróunar við háskólann á akureyri tilheyrir sviðinu einnig og starfar það í nánum tengslum við kennaradeild að þróunar og umbótastarfi í skólum ásamt ráðgjöf og fræðslu námið einkennist af fjölbreyttum áherslum sem koma til móts við ólíkar þarfir og áhuga nemenda hver deild hefur sína sérstöðu í félagsvísinda og lagadeild er boðið upp á alþjóðatengt nám og lotukennslu og eru þverfaglegar áherslur einnig er rannsóknarþjálfun og fjölbreytt val áherslusviða í samvinnu við aðra háskóla í kennaradeild er byggt á heildstæðri sýn á menntun nemendur kennara skóla og rannsóknir með nánu samstarfi við miðstöð skólaþróunar skapast einnig ómetanleg tenging kennaranáms við þróun á vettvangi og margs konar sérþekkingu í félagsvísinda og lagadeild er boðið upp á sex námsleiðir til ba gráðu félagsvísindi fjölmiðlafræði lögfræði lögreglufræði nútímafræði og sálfræði að hluta er námið sameiginlegt í þessum greinum einkum á fyrsta ári en þá er nemendum kynntur hinn sameiginlegi grunnur félagsvísinda auk aðferðafræði og vinnulags í háskóla grunnám innan félagsvísinda og lagadeildar er boðið upp á margskonar framhaldsnám eins og diplómu og meistaranám í fjölmiðla og boðskiptafræði einnig rannsóknartengt meistaranám í félagsvísindum framhaldsnám í kennaradeild er boðið upp nám til b ed gráðu í kennarafræði sem er fullt þriggja ára nám einingar einnig er boðið uppá nám til m ed gráðu sem veitir kennsluréttindi grunnám í kennarafræði spannar þrjú kjörsvið einnig er hægt að fara í diplómanám í leikskólafrafræðum nám til med prófs í menntunarfræðum veitir réttindi til kennslu í leik grunn og framhaldsskólum námið er beint framhald af bed námi við kennaradeild ha eða öðru grunnnámi á háskólastigi framhaldsnám í kennarafræði hefur þrjú kjörsvið leikskólasvið grunnskólasvið og framhaldsskólasvið þar er einnig hægt að fara í viðbótardiplómu nám í menntavísindum er fyrir þá sem vilja sérhæfa sig á tilteknum sviðum til ýmissa starfa í menntakerfinu og eða stunda rannsóknir og fræðistörf menntavísindi hafa fimm körsvið til ma og fjögur kjörsvið til viðbótardiplómu viðskipta og raunvísindasviði er skipt í auðlindadeild og viðskiptadeild innan auðlindadeildar er boðið upp á nám á grunnstigi bakkalárnám í eftirfarandi greinum deildin býður einnig upp á rannsóknatengt framhaldsnám á meistarastigi í auðlindafræðum í viðskiptadeild er boðið upp á bæði bakkalárnám og meistaranám í viðskiptafræði viðskiptafræði er víðtækt nám fjölbreytileiki námsins opnar þér dyr hvort sem þú hefur hug á frekari námi eða ferð beint út á vinnumarkaðinn grunnám nemendur í rannsóknartengdu meistaranámi í viðskiptafræði öðlast dýpri skilning og yfirgripsmeiri þekkingu á sínu áhugasviði í náminu þeir vinna undir leiðsögn kennara að rannsóknum á sínu sviði framhaldsnám innan vébanda háskólans á akureyri eru starfræktar ýmsar stofnanir sem sinna rannsóknum og ýmiss konar þjónustu við fræðasamfélagið félag stúdenta við háskólann á akureyri fsha er félag allra innritaðra stúdenta við háskólann á akureyri félagið er fyrst og fremst hagsmunafélag stúdenta bakland og sameiningartákn aðildarfélaga þess og þeirra aðila sem sinna trúnaðarstörfum á vegum félagsins félagið stendur vörð um hagsmuni heildarinnar stuðlar að bættri heilsu og líðan stúdenta og vinnur náið með starfsfólki skólans aðhagsmunamálum kynningarmálum og öðru því sem snertir stúdenta beint eða óbeint sjö aðildarfélög eiga aðild að fsha aðildarfélög fsha eru sviðs og deildarfélög starfsemi þeirra og hlutverk hafa þróast gegnum árin og tekið breytingum eins og starfsemi og hlutverk fsha félögin eru mosfellsbær einnig kallaður mosó í talmáli er sveitarfélag sem liggur norðaustan við reykjavík mosfellsbær varð til ágúst þegar mosfellshreppur fékk kaupstaðarréttindi síðan hefur heitt vatn verið leitt úr mosfellsbæ og til reykjavíkur ullarvinnsla var mikilvæg grein í bænum og var þar framleiðsla við álafoss frá til nú er þar meðal annars aðsetur listamanna í mosfellsbæ er íþróttafélagið afturelding tvær sundlaugar eru í mosfellsbæ varmárlaug og lágafellslaug göngustígar eru við álafosskvos og við reykjalund skógrækt og gönguleiðir eru við úlfarsfell í bæjarstjórn mosfellsbæjar sitja fulltrúar sem kjörnir eru í hlutfallskosningu á fjögurra ára fresti síðast var kosið til bæjarstjórnar í sveitarstjórnarkosningunum maí þrír einstaklingar eru heiðursborgarar mosfellsbæjar fimmtán einstaklingar hafa hlotið nafnbótina mosfellingur ársins vladímír vladímírovítsj pútín á rússnesku f október er annar forseti rússlands hann útskrifaðist frá lögfræðideild ríkisháskólans í leníngrad árið og hóf störf hjá kgb á árunum starfaði hann í austur þýskalandi frá árinu gegndi hann ýmsum embættum meðal annars í ríkisháskólanum í leníngrad borgarstjórn sankti pétursborgar og frá hjá stjórnvöldum í kreml í júlí var hann skipaður yfirmaður fsb arftaka kgb og frá mars var hann samtímis ritari öryggisráðs rússneska sambandslýðveldisins frá desember var hann settur forseti rússneska sambandslýðveldisins en mars var hann kosinn forseti hann var endurkjörinn mars hann varð forsætisráðherra frá til og var síðan aftur kjörinn forseti árin og vladímír pútín talar auk rússnesku þýsku og ensku hann var giftur ljúdmílu aleksandrovnu pútínu til ársins þau eiga saman tvær dætur maríu f og katerínu f pútín fæddist þann október í leníngrad í sovétríkjunum og var yngstur þriggja barna foreldra sinna þegar hann var tólf ára byrjaði hann að æfa sambó og júdó hann er í dag með svart belti í júdó og er landsmeistari í stafsett á latnesku letri sambó pútín lærði þýsku í gagnfræðiskóla í sankti pétursborg og talar hana reiprennandi pútín hóf laganám í ríkisháskóla leníngrad árið og útskrifaðist árið á háskólaárunum gekk hann í sovéska kommúnistaflokkinn og var meðlimur hans til ársins árið gekk pútín til liðs við leyniþjónustuna kgb hann vann í gagnnjósnum og fylgdist með útlendingum og erindrekum í leníngrad frá til vann hann í dresden í austur þýskalandi samkvæmt opinberri ævisögu pútín brenndi hann leyniskjöl kgb í borginni til þess að koma í veg fyrir að þau féllu í hendur mótmælenda þegar berlínarmúrinn féll eftir að austur þýska kommúnistastjórnin féll sneri pútin aftur til leníngrad árið þegar reynt var að fremja valdarán gegn mikhaíl gorbatsjev árið segist pútín hafa sagt af sér og staðið með ríkisstjórninni hann varð síðan eftir hrun sovétríkjanna aðstoðarmaður anatolíns sobtsjak borgarstjóra pétursborgar frá til árið var pútín kallaður til starfa í moskvu og varð árið forstjóri nýju rússnesku leyniþjónustunnar fsb hann starfaði þar í eitt ár en árið skipaði boris jeltsín forseti rússlands pútín forsætisráðherra jeltsín lýsti því jafnframt yfir að hann vildi að pútín yrði eftirmaður sinn pútín var nánast óþekktur þegar hann varð forsætisráðherra og fáir bjuggust við því að hann myndi endast lengi í embættinu en hann varð fljótt vinsæll meðal rússneskrar alþýðu vegna óbilgirni sinnar í stríði rússa við aðskilnaðarsinna í téténíu þann desember sagði jeltsín af sér og pútín varð þar með starfandi forseti rússlands í hans stað eitt af því fyrsta sem pútín gerði í embætti var að skrifa undir tilskipun þess efnis að jeltsín og fjölskylda hans yrðu ekki lögsótt fyrir spillingarmál sem höfðu komið upp í forsetatíð hans afsögn jeltsíns leiddi til þess að forsetakosningar voru haldnar þremur mánuðum fyrr en stjórnarandstaðan hafði gert ráð fyrir pútín vann kosningarnar í fyrstu umferð með greiddra atkvæða hann tók forsetaeiðinn þann maí árið árið var samningur gerður við téténa þar sem téténía varð sjálfstjórnarhérað innan rússneska sambandsríkisins undir stjórn stríðsherra úr röðum fyrrverandi aðskilnaðarsinna pútín gerði einnig samninga við rússneska olígarka um stuðning þeirra við ríkisstjórn hans í skiptum fyrir að þeir héldu flestum völdum sínum olígarkar sem héldu ekki tryggð við stjórn pútíns til dæmis olíujöfurinn míkhaíl kodorkovskí áttu hættu á handtöku efnahagur rússlands náði sér smám saman á strik upp úr árinu eftir efnahagskreppu sem ríkt hafði í kjölfar hruns sovétríkjanna á fyrstu tveimur kjörtímabilum pútíns jókst kaupmáttur rússa um prósent einkum vegna hækkunar á olíuverði pútín vann endurkjör árið með greiddra atkvæða rússneska stjórnarskráin meinaði pútín að bjóða sig fram í þriðja skipti í röð í forsetakosningunum árið því studdi pútín fyrrverandi kosningastjóra sinn dmítrí medvedev til embættisins eftir sigur medvedev gerðist pútín sjálfur forsætisráðherra á ný og hélt þannig flestum völdum sínum á fjögurra ára forsetatíð medvedev á þessum tíma brutust út fjöldamótmæli eftir þingkosningar þann desember árið þar sem tugþúsundir rússa mótmæltu meintu kosningasvindli árið bauð pútín sig aftur fram til forseta með stuðningi medvedev pútín vann kosningarnar þann mars með greiddra atkvæða þeir medvedev skiptust því aftur á hlutverkum og medvedev varð forsætisráðherra mikið var um ásakanir um kosningasvindl í forsetakjörinu og talsvert var um mótmæli gegn pútín í og eftir kosningarnar alræmdasta uppákoman var mótmælagjörningur pönkhljómsveitarinnar pussy riot þann febrúar en meðlimir hennar voru í kjölfarið handteknir um mótmælendur komu saman í moskvu þann maí um áttatíu þeirra særðust í átökum við lögreglu og um voru handteknir gagnmótmæli um stuðningsmanna pútín voru haldin á lúsnjiki leikvanginum sama dag eftir að pútín settist á forsetastól á ný skrifaði hann undir lög sem þjörmuðu nokkuð að samfélagi hinsegin fólks í rússlandi lögin beindust gegn áróðri samkynhneigðra og bönnuðu meðal annars notkun regnbogafánans og birtingu verka um samkynhneigð eftir að viktor janúkóvitsj forseta úkraínu bandamanni pútín var steypt af stóli árið sendi pútín rússneska hermenn inn á krímskaga og hertók hann á meðan á hernáminu stóð var haldin nokkuð umdeild atkvæðagreiðsla þar sem krímverjar kusu að slíta sig frá úkraínu og gerast sjálfstjórnarhérað í rússneska sambandsríkinu í kjölfarið brutust út átök í austurhluta úkraínu milli úkraínsku ríkisstjórnarinnar og aðskilnaðarsinna í donbass héraði sem vildu einnig ganga til liðs við rússland ríkisstjórn pútín hefur sent hermenn til stuðnings skæruliðunum í donbass en hefur jafnan neitað að um rússneska hermenn sé að ræða vegna meints brots á fullveldi úkraínu hafa mörg ríki beitt rússa efnahagsþvingunum frá árinu þar á meðal ísland þann febrúar var leiðtogi rússnesku stjórnarandstöðunnar boris nemtsov skotinn til bana stuttu frá kreml í moskvu fáeinum dögum áður en hann ætlaði að taka þátt í friðargöngu til að mótmæla rússneskum hernaðarafskiptum í úkraínu pútín skipaði sjálfur rannsóknarnefnd til að finna morðingjann opinber skýring rannsóknarnefndarinnar er sú að morðið hafi verið framið af stuðningsmönnum ramzans kadyrov forseta téténíu og eins heitasta stuðningsmanns pútíns tæpum þremur vikum fyrir morðið hafði nemtsov lýst því yfir að hann óttaðist að pútín myndi koma sér fyrir kattarnef þann september skipaði pútín inngrip rússneska hersins í sýrlensku borgarastyrjöldina til stuðnings bashar al assad sýrlandsforseta rússar hófu beina þátttöku í styrjöldinni í lok mánaðarins með loftárásum bæði á íslamska ríkið og á uppreisnarhópa sem nutu stuðnings alþjóðabandalags bandaríkjanna inngrip rússa í styrjöldina hefur styrkt stöðu assads verulega og stuðlað að því að sýrlenski stjórnarherinn hefur frá árinu smám saman endurheimt mikinn hluta þess landsvæðis sem glataðist til uppreisnarmanna í byrjun stríðsins ríkisstjórn pútíns hefur verið ásökuð um að hafa haft afskipti af bandarísku forsetakosningunum árið í janúar árið lýsti bandarísk rannsóknarnefnd því yfir að fullvíst væri að pútín hefði sett á fót áróðursherferð gegn hillary clinton og til stuðnings donald trump í kosningunum pútín hefur ætíð neitað að hafa haft nokkur afskipti af kosningunum pútín var endurkjörinn árið og vann sitt fjórða kjörtímabil sem forseti rússlands með um greiddra atkvæða í aðdraganda kosninganna hafði helsta leiðtoga rússnesku stjórnarandstöðunnar alexei navalní verið bannað að gefa kost á sér vegna skil orðsbund ins fang els is dóms sem hann hafði vegna meints fjár mála m is ferl is eftirlitsmönnum kom ekki um allt saman um það hvort kosningarnar hefðu farið sómasamlega fram en almennt voru þeir þó á sama máli um að samkeppnin við pútín hefði verið lítil sem engin pútín hitti donald trump bandaríkjaforseta á leiðtogafundi í helsinki þann júlí stuttu fyrir fund forsetanna hafði ákæra verið lögð fram í bandaríkjunum gegn rússneskum leyniþjónustumönnum fyrir tölvuárás á flokksþing demókrataflokksins og forsetaframboð hillary clinton árið á fundinum ítrekaði pútín að rússar hefðu ekkert haft að gera með tölvuárásirnar og trump lýsti yfir að hann sæi enga ástæðu til að draga orð pútíns í efa trump bauð pútín í opinbera heimsókn til washington í kjölfar fundarins mótmæli gegn pútín brutust út víða um rússland og vinsældir hans dvínuðu nokkuð í september árið vegna fyrirhugaðrar hækkunar á eftirlaunaaldri í rússlandi þann janúar árið tilkynnti pútín umfangsmiklar breytingar sem hann vildi gera á rússnesku stjórnarskránni sem ætlað var að færa völd frá forsetaembættinu til þings ins og rík is ráðs lands ins breytingarnar sem pútin hugðist leggja í þjóðaratkvæðagreiðslu munu gera eftirmann hans nokkuð valdaminni í forsetaembættinu en pútín hefur verið sama dag og pútín tilkynnti fyrirhuguðu breytingarnar baðst dímítrí medvedev lausnar fyrir ríkisstjórn sína og ríkisskattstjórinn mikhaíl misjústín var skipaður nýr forsætisráðherra rússneska þingið samþykkti einnig með atkvæðum gegn engu að þurrka út embættistíma pútíns með stjórnarskrárbreytingunum samkvæmt þeirri breytingu mun pútín geta gegnt embætti forseta til ársins ef hann ákveður að gefa aftur kost á sér breytingarnar voru samþykktar í þjóðaratkvæðagreiðslu þann júlí með stjórnarskrárbreytingunum var hjónaband einnig skilgreint sem samband milli karls og konu fært var inn ákvæði sem felur í sér viðurkenningu á forfeðrum sem létu rússum eftir hugsjónir sínar og trú á guði bannað var að gera lítið úr framlagi sovétríkjanna í seinni heimsstyrjöldinni og bannað að leggja til að rússar láti nokkurn tímann af hendi landsvæði sem þeir ráða yfir til að mynda umdeild landsvæði eins og kúrileyjar og krímskaga pútín hefur notið mikilla vinsælda meðal rússneskrar alþýðu nánast frá því að hann tók við embætti í skoðanakönnunum hefur pútín oftast mælst með stuðning yfir rússa og hæst hefur stuðningur við hann mælst um tæp aðdáendur pútíns þakka honum fyrir að koma á efnahagslegum stöðugleika eftir fjármálakreppu tíunda áratugarins og fyrir að gera rússland að marktæku alþjóðaveldi á ný eftir tímabil auðmýkingar sem fylgdi í kjölfar hruns sovétríkjanna pútín hefur verið duglegur að rækta karlmennskuímynd sína og hefur sett á svið ýmsa gjörninga til þess að viðhalda henni meðal annars hefur hann fyrir tilviljun fundið gríska forngripi frá sjöttu öld er hann stakk sér til köfunarsunds í svartahafi og haldið aftur af hlébarða í dýragarði sem ætlaði að ráðast á fréttamenn hann hefur nokkrum sinnum birt myndir af sér berum að ofan í fríi úti í náttúrunni í síberíu þetta er listi yfir íslensk sveitarfélög í röð eftir mannfjölda ásamt upplýsingum um breytingu frá fyrra ári bæði hvað varðar fjölda einstaklinga og hlutfallslega hæstu og lægstu gildin í hvorum flokki eru merkt með dekkri lit þar sem sveitarfélög hafa sameinast á árinu miðast eldri tölu við samanlagðan íbúafjölda í þeim sveitarfélögum sem sameinuðust sjá einnig íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli hafa ber í huga að stóriðjuframkvæmdir á austurlandi höfðu tímabundin áhrif á tölurnar fyrir fljótsdalshérað fljótsdalshrepp og fjarðabyggð þar sem mikill fjöldi erlendra verkamanna var með skráð lögheimili á meðan á framkvæmdunum stóð erlendir ríkisborgarar voru íbúa fjarðabyggðar íbúa fljótsdalshéraðs og íbúa fljótsdalshrepps þann desember á landsvísu var hlutfallið þá þetta tók síðan að ganga til baka þegar mestum hluta framkvæmdanna lauk árið sem skýrir mikla lækkun þá rússneska sambandsríkið rússneska umritun rossíjskaja federatsíja eða rússland rússneska umritun rossíja er víðfemt land í austur evrópu og norður asíu landið er það langstærsta að flatarmáli í heiminum það er nánast tvöfalt stærra en kanada sem er næststærst landið er einnig það áttunda fjölmennasta í heiminum landið var áður mikilvægasta sambandslýðveldi sovétríkjanna en hlaut sjálfstæði eftir upplausn þeirra árið mest af landsvæði mannfjölda og iðnaðargetu gömlu sovétríkjanna var í rússlandi og eftir upplausnina var það rússland sem tók við þeirra stöðu í heiminum þó ekki sé það lengur sama risaveldið og áður þá er rússland enn þá stór þátttakandi í alþjóðastjórnmálum þau víðerni sem rússland nútímans þekur voru áður byggð ýmsum ósamstæðum ættbálkum sem sættu stöðugum innrásum húna gota og avara á milli þriðju og sjöttu aldar eftir krist fram á öld bjuggu skýþar írönsk þjóð á gresjunum þar sem nú er sunnanvert rússland og úkraína og vestar bjó tyrknesk þjóð kasar en þessir þjóðflokkar viku fyrir sænskum víkingum sem kallaðir voru væringjar og slövum sem þá voru teknir að flytjast á svæðið væringjar stofnuðu garðaríki með höfuðborg í hólmgarði og runnu síðar saman við slavana sem urðu fljótlega fjölmennasti þjóðflokkurinn þar garðaríki stóð í nokkrar aldir sperma og á þeim tíma tengdist það rétttrúnaðarkirkjunni og flutti höfuðborg sína til kænugarðs árið á þessum tíma var fyrst farið að nota orðin rhos eða russ bæði um væringjana og slavana á og öld var þetta ríki hið stærsta í evrópu og einnig var það auðugt vegna verslunarsambanda sinna við bæði evrópu og asíu á öld var svæðið illa leikið af innbyrðis deilum sem og innrásum úr austri bæði af hendi mongóla og íslömskum tyrkneskumælandi hirðingjum sem áttu eftir að valda miklum óskunda á svæðinu næstu þrjár aldirnar þeir gengu einnig undir nafninu tatarar og réðu lögum og lofum í mið og suðurhluta rússlands á meðan vesturhluti þess féll undir yfirráð pólsk litháenska samveldisins upplausn garðaríkis leiddi til þess að aðskilnaður varð milli rússa sem bjuggu norðar og austar og úkraínumanna og hvítrússa í vestri og þessi aðskilnaður hefur haldist fram á þennan dag norður rússland og hólmgarður nutu einhverrar sjálfstjórnar á valdatíma mongóla og þessi svæði sluppu betur undan þeirri skálmöld sem ríkti annars staðar í landinu íbúarnir þar þurftu þó að kljást við þýska krossfara sem reyndu að leggja undir sig svæðið líkt og á balkanskaga og í litlu asíu varð langvarandi valdaskeið hirðingja til þess að hægja mikið á efnahagslegri og félagslegri þróun landsins þrátt fyrir það náðu rússar að rétta úr kútnum ólíkt býsanska keisaradæminu sem var andlegur leiðtogi þeirra ráðast gegn óvinum sínum og leggja lönd þeirra undir sig eftir að konstantínópel féll árið var rússland eina burðuga kristna ríkið í austur evrópu og það gat því litið á sig sem arftaka austrómverska ríkisins þrátt fyrir að vera enn þá að nafninu til undir yfirráðum mongóla tók hertogadæmið moskva að auka áhrif sín og seint á öld losnaði það alveg undan yfirráðum innrásarþjóðanna ívan grimmi sem var fyrsti leiðtoginn sem krýndur var keisari rússlands hélt útþenslustefnunni áfram og náði nærliggjandi héruðum undir stjórn moskvu og lagði svo undir sig víðerni síberíu og rússneska keisaraveldið varð til því næst komst romanov ættin til valda fyrsti keisari hennar var mikael romanov sem krýndur var pétur mikli ríkti frá til en hann færði rússland nær vestur evrópu og sótti þangað hugmyndir og menningu til að draga úr áhrifum hirðingjamenningar sem hafði hafði haldið aftur af efnahagslegri framþróun landsins katrín mikla valdatíð lagði áfram áherslu á þessi atriði og rússland var nú stórveldi ekki bara í asíu heldur einnig í evrópu þar sem það stóð nú jafnfætis löndum eins og englandi frakklandi og þýskalandi stöðugur órói var þó viðloðandi meðal ánauðugra bænda og niðurbældra menntamanna og við upphaf fyrri heimsstyrjaldar virtist staða þáverandi keisara nikulásar ii og keisaradæmisins vera fremur óviss miklir ósigrar rússneska hersins í stríðinu kyntu undir uppþotum í stærri borgum sem að lokum leiddu til þess að romanov ættinni var steypt af stóli í uppreisn kommúnista undir lok þessarar byltingar tók bolsévika armur kommúnistaflokksins öll völd undir stjórn vladimirs leníns og sovétríkin voru stofnuð en rússland var þungamiðja þeirra undir stjórn jósefs stalíns var landið iðnvætt með hraði og samyrkjubúskapur tekinn upp í landbúnaði fyrirkomulag sem kostaði tugi milljóna mannslífa í valdatíð hans tóku sovétríkin þátt í síðari heimsstyrjöldinni gegn þýskalandi en mannfall var geypilegt í stríðinu bæði meðal hermanna og almennra borgara að stríðinu loknu öðluðust sovétríkin mikil áhrif í austur evrópu og komu þar til valda leppstjórnum kommúnista í mörgum ríkjum og stofnuðu varsjárbandalagið með þeim sem beint var gegn atlantshafsbandalagi bandaríkjanna og bandamanna þeirra en þessi tvö ríki voru nú einu risaveldin í heiminum og börðust um hugmyndafræði völd og áhrif í kalda stríðinu svokallaða sem braust í raun aldrei út í beinum vopnuðum átökum þessara tveggja ríkja en á milli þeirra ríkti ógnarjafnvægi sem byggði á stórum kjarnorkuvopnabúrum beggja aðila á áratugunum eftir fráfall stalíns stöðnuðu sovétríkin efnahagslega og félagslega og reynt var að slaka á kjarnorkuviðbúnaðinum en þeir voru einnig tímabil mikilla afreka hjá sovéskum vísindamönnum um miðjan áratuginn kynnti þáverandi leiðtogi sovétríkjanna mikhail gorbachev tillögur sínar glasnost opnun og perestroika endurskipulagning í þeim tilgangi að nútímavæða kommúnismann en óviljandi leystu þær úr læðingi öfl sem tvístruðu sovétríkjunum í sjálfstæð ríki í desember rússland langstærst þeirra rússland hefur síðan þá verið að reyna að byggja upp lýðræðislega stjórnunarhætti og markaðshagkerfi en gengur hægt skömmu eftir fall sovétríkjanna tók að bera á þjóðernisdeilum á meðal sumra þeirra fjölmörgu þjóðernishópa sem búa innan landamæra rússlands og á stöðum eins og téténíu og norður ossetíu hefur brotist út skæruhernaður sem enn þá sér ekki fyrir endann á handelshyskolen bi ísl norski viðskipta og stjórnunarháskólinn bi er einkaskóli með höfuðstöðvar í ósló í noregi árið voru um nemendur við skólan af þeim voru um í fullu námi og um starfsmenn skólinn býður upp á fjölbreytt nám í viðskiptafræðum bæði á norsku og ensku nær allt nám til mastersgráðu er á ensku skólinn var stofnaður árið sem ráðgjafafyrirtæki er bauð upp á kvöldskóla í bókfærslu síðan þá hefur skólanum vaxið fiskur um hrygg og er nú alþjóðlegur skóli sem býður upp á nám í viðskipta og stjórnunarfræðum í dag er bi stærsti viðskiptaháskóli í evrópu og næststærsta skólastofnun í noregi háskólinn í reykjavík hr er rannsóknar og menntastofnun sem útskrifar nemendur úr sjö akademískum deildum auk háskólagrunns þær eru lagadeild verkfræðideild tölvunarfræðideild iðn og tæknifræðideild sálfræðideild íþróttadeild og viðskiptadeild við hr er jafnframt starfræktur opni háskólinn í hr sem sérhæfir sig í sí og endurmenntun fyrir sérfræðinga og stjórnendur jafnframt geta nemendur sem vantar tilskilinn undirbúning stundað nám í háskólagrunni hr sem er í frumgreinadeild og að því loknu sótt um grunnnám í stefnu hr segir meðal annars að hlutverk háskólans í reykjavík sé að skapa og miðla þekkingu til að auka samkeppnishæfni og lífsgæði fyrir einstaklinga og samfélag með siðgæði sjálfbærni og ábyrgð að leiðarljósi saga hr hefst með stofnun tækniskóli íslands árið með tilvist hans var ætlað að brúa bilið milli iðnmenntunar og háskólanáms tækniskólinn var færður á háskólastig árið og tók þá upp nafnið tækniháskóli íslands þann mars árið sameinuðust tækniháskóli íslands og háskólinn í reykjavík undir nafni háskólans í reykjavík hr hafði verið starfræktur frá september árið og var starfsemi hans byggð á tölvuháskóla verzlunarskóla íslands tví sem stofnaður var í janúar háskólinn í reykjavík var settur í fyrsta sinn undir nafninu viðskiptaháskólinn í reykjavík tví varð önnur tveggja deilda hins nýja háskóla í janúar árið var ákveðið að breyta nafni skólans í háskólinn í reykjavík þar sem gamla nafnið þótti ekki nógu lýsandi fyrir starfsemi skólans haustið hófst mba námvið háskólann í samvinnu við háskóla beggja vegna atlantshafsins haustið var lagadeild stofnuð árið við sameiningu tækniháskólans og hr voru fjórar námsdeildir við háskólann kennslufræði og lýðheilsudeild tækni og verkfræðideild viðskiptadeild og lagadeild haustið var fimmta deildin við hr stofnuð tölvunarfræðideild en tölvunarfræðin sem var ein af stofndeildum skólans hafði þá um tveggja ára skeið verið innan tækni og verkfræðideildar árið var starfsemi skólans flutt í húsnæði við menntaveg í nauthólsvík starfsemi hr var það með komin öll undir eitt þak það sama ár var deildum háskólans fækkað úr fimm í fjórar og var kennslufræði og lýðheilsudeild lögð niður við háskólann í reykjavík er lögð áhersla á að stunda alþjóðlega viðurkenndar rannsóknir árlega er gert ítarlegt mat á rannsóknarvirkni allra akademískra starfsmanna með rannsóknarskyldu við háskólann af fjögurra manna nefnd erlendra sérfræðinga helstu viðmið í þessu árlega mati eru birtingar á ritrýndum vettvangi önnur rannsóknarstörf svo sem leiðbeiningar rannsóknarnema þátttaka í alþjóðlegu rannsóknarstarfi og öflun rannsóknarfjár úr samkeppnissjóðum niðurstaða matsins er einnig lögð til grundvallar við skiptingu rannsóknarframlags ríkisins á milli deilda háskólans rannsóknarráð hr hefur yfirumsjón og ber ábyrgð á matinu en matið er mikilvægur þáttur í gæðaeftirliti rannsókna við háskólann áhersla er lögð á fjölbreyttar kennslu og námsmatsaðferðir raunhæf verkefni virka þátttöku nemenda og tengsl námsins við atvinnulíf og samfélag náminu í hr er ætlað að þjálfa nemendur í gagnrýnni hugsun og sjálfstæðum vinnubrögðum kennslumat er lagt fyrir í öllum námskeiðum tvisvar á önn og árlega fer fram frammistöðumat þeirra starfsmanna sem sinna kennslu við háskólann starfar námsráð sem skipað er fulltrúum allra deilda og forstöðumanni kennslusviðs ráðið hefur m a það hlutverk að móta kennslustefnu og tryggja gæði kennslu auk þess starfa námsmatsnefndir í deildum sem móta stefnu í samræmi við heildarstefnu skólans á hverju ári stunda núorðið um nemendur háskólanám við hr á grunn meistara og doktorsstigi háskólinn í reykjavík er í samstarfi við íslenska og erlenda háskóla og ýmsar opinberar stofnanir sem fást við menntun og rannsóknir háskólinn hefur þar að auki gert samstarfssamninga við fyrirtæki og félög sem styrkja enn frekar tengsl háskólans við atvinnulífið þetta samstarf styður við nýsköpun í menntun og rannsóknum þar að auki á hr í miklu og góðu samstarfi við grunnskóla og framhaldsskóla með ýmsum verkefnum oft er með þeim leitast við að kynna það líf og starf sem veggir hr hýsa og sýna ungmennum möguleikana sem háskólanám opnar oftar en ekki í tæknigreinum dæmi um slík verkefni eru hringekjan og boxið framkvæmdakeppni framhaldsskólanna nokkur spin outs fyrirtæki hafa verið stofnuð innan hr með þeim eru sköpuð verðmæti úr þeirri þekkingu sem verður til við rannsóknir og verkefnavinnu innan háskólasamfélagsins til dæmis með því að skapa hátæknistörf fyrirtækjunum er komið á fót af nemendum og starfsmönnum háskólans með nauðsynlegum stuðningi hr dæmi um slík fyrirtæki eru skema fyrirtæki sem sérhæfir sig í forritunarkennslu barna og kennara og videntifier technologies sem þróar leitarkerfi til að finna ólöglegt myndefni hr er jafnframt virkur þátttakandi í fjölbreyttri þróun klasa og geira á íslandi dæmi um slíka klasa eru íslenski jarðvarmaklasinn ferðaþjónustuklasinn og samband íslenskra leikjaframleiðenda háskólinn í reykjavík er hlutafélag og eru hluthafar og eignarhluti þeirra eftirfarandi sjálfseignarstofnun viðskiptaráðs íslands um viðskiptamenntun samtök iðnaðarins og samtök atvinnulífsins háskólinn er rekinn sem sjálfseignarstofnun eigendur hafa ekki fjárhagslegan ávinning af rekstri hans og ekki er heimilt að greiða arð til hluthafa hr er með þjónustusamning við menntamálaráðuneytið sem m a kveður á um að ríkið greiði tiltekna upphæð fyrir hvern nemanda í skólanum jafnframt eru innheimt skólagjöld af nemendum ábyrgð á rekstri hr er í höndum háskólaráðs sem kjörið er að bakhjörlum háskólans á aðalfundi til eins árs í senn háskólaráð skipar rektor hr sem kemur fram fyrir hönd háskólans annast daglegan rekstur hans og ber ábyrgð á rekstrinum gagnvart háskólaráði rektor ræður forseta deilda framkvæmdastjóra og aðra starfsmenn sem undir hann heyra rektor hr frá árinu er dr ari kristinn jónsson sveinn björnsson febrúar í kaupmannahöfn í danmörku janúar var fyrsti forseti íslands sem fyrsti forseti landsins gerði sveinn talsvert til þess að móta embættið kona hans var dönsk og hét georgía björnsson fædd georgia hoff hansen þau áttu sex börn elsti sonur hans björn sv björnsson var mjög umdeildur eftir seinni heimsstyrjöldina vegna tengsla sinna við þýska nasistaflokkinn foreldrar sveins voru björn jónsson sem síðar varð ráðherra íslands og elísabet sveinsdóttir sveinn lauk prófi í lögfræði frá kaupmannahafnarháskóla árið og gerðist málaflutningsmaður í reykjavík hann var kjörinn þingmaður reykvíkinga hann sat á alþingi frá til fyrir sjálfstæðisflokkinn eldri og frá til utan flokka frá til sat sveinn jafnframt í bæjarstjórn reykjavíkur og var forseti bæjarstjórnarinnar síðustu tvö árin sveinn tók árið þátt í stofnun eimskipafélagsins og var forstjóri þess næstu sex árin hann tók einnig þátt í því að stofna brunabótafélag íslands sjóvá og rauða kross íslands árið var sveinn skipaður fyrsti sendiherra íslands með aðsetur í kaupmannahöfn sem sendiherra var sveinn nokkurs konar óformlegur viðskipta og utanríkisráðherra landsins og vann bæði sem viðskiptafulltrúi og samningamaður fyrir íslands hönd í utanríkisviðskiptum sveinn var sendiherra íslands í kaupmannahöfn nær óslitið til ársins árið sneri sveinn heim til íslands eftir að þjóðverjar hertóku danmörku og brenndi öll skjöl íslenska sendiráðsins í kaupmannahöfn áður en hann fór þegar heim var komið gerðist sveinn í fyrstu ráðgjafi stjórnvalda í utanríkis og öryggismálum árið ákvað alþingi að skipa ríkisstjóra til að fara með vald konungs íslands þar sem talið var að kristján væri ófær um að gegna skyldum sínum sem þjóðhöfðingi landsins á meðan danmörk væri hertekin af þjóðverjum og ísland af bandamönnum sveinn varð fyrir valinu og var hann kjörinn ríkisstjóri til eins árs þann júní árið sem ríkisstjóri varð sveinn umdeildur meðal sumra ráðamanna á íslandi sem þótti hann skipta sér um of af stjórn landsins sveinn skipaði eigin utanþingsstjórn til þess að leysa úr stjórnarkreppu árið og sat hún í tvö ár þetta er í eina skiptið sem þjóðhöfðingi íslands hefur skipað utanþingsstjórn og lengi hefur síðan verið deilt um það hvort forseti landsins hafi í reynd völd til þess að grípa til þessa ráðs samkvæmt strangri túlkun á stjórnarskránni sveinn hvatti auk þess til þess að íslendingar stigju hægt niður í sjálfstæðismálum og biðu þess helst að danmörk yrði frelsuð áður en sambandi yrði slitið eftir að ákveðið var að stofna lýðveldi á íslandi kaus alþingi svein fyrsta forseta íslands að lögbergi á þingvöllum júní til eins árs með atkvæðum af greiddum það að sveinn hlaut ekki öll greidd atkvæði var til marks um hve sumir stjórnmálamenn landsins voru honum gramir fyrir framkomu hans í ríkisstjóraembættinu ætlunin var að sveinn sæti aðeins í eitt ár sem forseti en að síðan skyldi boðað til almennra kosninga en þar sem sveinn fékk aldrei mótframboð í embættið var sveinn sjálfkjörinn án atkvæðagreiðslu frá og aftur frá til dauðadags forsetatíð sveins var stormasamt tímabil í íslenskum stjórnmálum ekki síst vegna deilna um aðild íslands að atlantshafsbandalaginu ólíkt flestum eftirmönnum sínum hikaði sveinn sjaldan við að skipta sér með beinum og óbeinum hætti að stjórnmálunum og lét óspart í ljós skoðanir sínar við setningu alþingis þann nóvember árið hótaði sveinn að skipa utanþingsstjórn á ný ef þingmönnum tækist ekki að mynda stjórn innan mánaðar árið synjaði sveinn beiðni ólafs thors forsætisráðherra um þingrof í seinni tíð hefur verið deilt um hvort þessi ákvörðun sveins setji fordæmi fyrir því að forseti landsins megi neita að rjúfa þing þótt forsætisráðherrann óski þess sveinn fór í nokkrar utanlandsferðir á forsetatíð sinni hann fór aðeins í eina opinbera heimsókn til franklins d roosevelt bandaríkjaforseta stuttu eftir lýðveldisstofnunina sveinn fékk góðar viðtökur og ítrekaði kröfu íslendinga um að hernámslið bandaríkjamanna hyrfi frá íslandi eftir stríðið samband sveins við kristján danakonung var ætíð stirt eftir stofnun lýðveldisins kristján hélt því fram að sveinn hefði lofað því að ísland myndi ekki slíta sambandi við danmörku á meðan hernáminu stæði en þetta þvertók sveinn fyrir að hafa gert þó taldist sveinn vissulega til lögskilnaðarsinna og hefði heldur kosið að lýðveldisstofnun væri frestað til stríðsloka sveinn taldi það hins vegar ekki valdsvið sitt sem ríkisstjóra að setja fót milli stafs og hurðar við ráðagerðir stjórnvalda í þessu máli þetta meinta eiðrof stuðlaði að því að sveinn fór aldrei í opinbera heimsókn til danmerkur á forsetatíð sinni fleiri deilumál spilltu sambandi sveins við dani á forsetatíð hans sonur sveins björn sv björnsson hafði gengið til liðs við ss sveitir nasista í stríðinu og hafði unnið fyrir þá bæði innan og utan danmerkur í stríðslok hafði björn verið handtekinn en íslensk stjórnvöld höfðu að áeggjan sveins og georgíu forsetafrúr beitt áhrifum sínum til að fá hann leystan úr haldi og framseldan til íslands það að fyrrum nasisti gengi laus í innsta hring forsetans olli enn meiri kala milli sveins og danmerkur og eitt sinn er sendiherra dana sá björn álengdar er hann sótti veislu á bessastöðum bauð honum svo við að hann gekk á dyr sagt er að sonur og arftaki kristjáns friðrik danakonungur hafi eitt sinn látið þau orð falla að allir íslendingar væru velkomnir í konungsgarð nema sveinn björnsson sjálfur bannaði sveinn syni sínum að tjá sig um reynslu sína í stríðinu eða að svara spurningum blaðamanna hrakandi heilsa sveins kom í veg fyrir að hann sætti jarðarför kristjáns árið og sætti heim hin norðurlöndin hann er til þessa dags eini forseti íslands sem hefur látist í embætti bein eru hluti beinagrindar hryggdýrs sem myndar stoðkerfi líkamans bein eru gerð úr beinvef vöðvar tengjast beinum með sinum fjórar megintegundir eru löng stutt flöt og óregluleg bein miðja beins nefnist skaft e diaphysis endar beins nefnast beinköst e epiphysis endafletir beins heita liðfletir en þeir eru brjóskklæddir allt beinið er þakið beinhimnu e periosteum nema á liðflötum þar er það þakið liðbrjóski e articular cartilage í löngum beinum er merghol e medullary cavity sem er þakið að innan þunnri himnu mergholshimnu e endosteum í mergholinu er fituvefur sem nefnist guli beinmergurinn þéttbein e compact bone eru að mestu leyti utan til í beininu þar sem þarf sterkan vef en frauðbein e spongy bone eru mestmegnis innan í beinendum og utan við mergholið beinvefur er úr lifandi frumum og millifrumuefnis matrix til eru fjórar gerðir lifandi beinfrumna beinin eru í stöðgri endurnýjun út allt lífið hraði endurnýjunarinnar fer eftir álagi og öðrum kröfum sem eru gerðar til beinana tvær gerðir frumna sjá um að byggja upp bein og brjóta þau niður það eru beinkímfrumur og beinátfrumur þessar frumur vinna hlið við hlið að við það að lagfæra beinin í líkamanum það ferli þegar bein myndast er kallað beingerð beinmyndun e ossification beinmyndun á sér stað aðallega af fjórum ástæðum tvær mismunandi beinmyndanir eru innanhimnu beingerð e intramembranous ossification og innanbrjósks beingerð e endochondral ossification allt til unglingsáranna vaxa beinin bæði að lengd og þykkt lengd beina tengist starfsemi vaxtarlagsins vaxtarlagið e epiphyseal growth plate er á milli beinendans og skaftsins í vaxtarlaginu eru brjóskfrumur sem eru stanslaust að skipta sér þegar bein vex í lengd myndast nýjar brjóskfrumur í vaxtarlaginu beinenda megin á meðan bein myndast skaft megin og skaftið lengist þegar unglingsárin taka enda minnkar myndun nýrra fruma og millifrumu matrix og hefur endanlega stoppað í kringum ára þá hefur bein tekið við af öllu brjóski vaxtarlagsins bein eru stanslaust að endurbyggjast endurbyggingin stafar af stanslausri skiptingu gamals beinvefs fyrir nýjan þetta er ferli sem inniheldur það að beinátfrumur hreinsa steinefni og kollagenþræði frá beininu og nýjum steinefnum og kollagenþráðum er komið fyrir með beinkímfrumum endurbygging sér einnig um að gera við meidd bein beinátfrumur eru stórar frumur sem ferðast um og vella leysihvötum sem melta beinið fjalakötturinn var fyrsta kvikmyndahúsið á íslandi og var í sama sal og breiðfjörðsleikhúsið aðalstræti reykjavík þar var tekið að sýna kvikmyndir nóvember og tók salurinn manns í sæti kvikmyndasýningum lauk í fjalakettinum og þar á eftir var salurinn notaður til allavega fundarhalda til dæmis voru þar uppboð aksjón stúkufundir góðtemplara og t d stjórnmálafundir kommúnistaflokksins um hús valgarðs ö breiðfjörðs sem síðan var kallað fjalakötturinn þegar húsið var farið að láta á sjá var einnig nefnt reykjavíkur biograftheater eða einfaldlega bíó í daglegu tali þegar enn fóru fram kvikmyndasýningar í húsinu kvikmyndahúsið var til húsa við aðalstræti við hlið núverandi morgunblaðshallar gengið var inn í kvikmyndasalinn og leikhúsið frá bröttugötu í grjótaþorpinu en verslun breiðfjörðs sneri út að aðalstrætinu fjalakötturinn var ekki lengi eina kvikmyndahúsið á íslandi því árið tók nýja bíó til starfa við það varð reykjavíkur biograftheater að gamla bíói í hugum bæjarbúa þó það hefði vart slitið barnsskónum gamla bíó flutti svo á þriðja áratugnum upp á ingólfsstræti þar sem kvikmyndasýningum var fram haldið þar til íslenska óperan var þar frá til þegar hún flutti í hörpuna indriði guðmundsson sem vann við verslun breiðfjörðs í aðalstræti segir svo frá starfsemi í húsinu ég vann við afgreiðslu í nýlenduvörubúðinni en hún var þar sem verið hefur skóbúð reykjavíkur dömubúð var þar sem nú er veitingastofa og rak guðrún jónasson síðar bæjarfulltrúi þá búð um skeið bak við verzlunina var pakkhús og þar var sekkjavaran geymd og afgreidd undir pakkhúsinu var kjallari og þar voru vínföng þar var vínið tappað af ánum og þar var rabbecks allé ölið geymt eins og kunnugt er er húsið geysistórt það var kallað fjalakötturinn en ekki man ég nú af hverju sú nafngift kom þetta er mjög frægt hús í sögu reykjavíkur þar fóru fram leiksýningar og þar hóf leikfélag reykjavíkur starfsemi sína og þarna var og veitingasalur á þriðju hæð allt var húsið notað fyrir verzlunina leikstarfsemina og veitingasöluna nema hvað fjölskylda breiðfjörðs hafði og bústað í því á annarri hæð einnigbjó starfsfólk og vinnufólk breiðfjörðs seinna eignaðist jóhann próki bróðir sig júl jóhannessonar skálds og læknis húsið þrátt fyrir að þarna hafi verið rekið sögufrægt leikhús og síðar kvikmyndahús sem sagt var elsta uppistandandi kvikmyndahús í heimi var fjalakötturinn rifinn árið nú stendur hús tryggingamiðstöðvarinnar á sömu lóð ákvörðunin um niðurrif hússins var mjög umdeild og um hana stóð töluverður styr í háskóla íslands á áttunda áratug aldar tók kvikmyndaklúbburinn fjalakötturinn sér nafn eftir hinum sögufræga kvikmyndasal nafnið var líka notað á dagskrárlið frá fyrstu árum stöðvar þar sem sýndar voru sígildar kvikmyndir á laugardögum árið var opnaður veitingastaður með nafninu fjalakötturinn í nýju hóteli hotel reykjavik centrum en það var teiknað með það fyrir augum að það liti út eins og þau þrjú hús sem áður stóðu við aðalstræti og sá hluti byggingarinnar sem veitingastaðurinn er í er teiknaður eftir fjalakettinum þ e a s breiðfjörðshúsi frumur eru smæstu lifandi byggingareiningar lífvera þ e a s allar lífverur eru gerðar úr frumum til eru lífverur sem eru einungis ein fruma og nefnast þær einfrumungar en að öðrum kosti fjölfrumungar frumum er almennt skipt í dýrafrumur og plöntufrumur þær geta verið sérhæfðar t d taugafrumur og veffrumur stærsta fruma mannsins er okfruma um frumna er vatn um eru ólífrænar jónir m a kalíum natríum magnesíum og kalsíum afgangurinn er ýmsar lífrænar sameindir m a lípíð kolvetni prótín og kjarnsýrur frumulíffæri eru ýmsar sérhæfðar starfseiningar frumunnar sem sinna ólíkum hlutverkum og eru þau nokkur talsins sjá mynd í hverri frumu er einn eða fleiri kjarnar sem innihelda litninga frumur eru nefndar heilkjörnungar ef þær hafa skýrt afmarkaðan kjarna með kjarnahimnu en ella eru þeir nefndir dreifkjörnungar í kjörnum eru kjarnakorn sem mynda rna við frumuskiptingu í dýra og plöntufrumum er valgegndræp frumuhimna þ e a s hún velur hvaða efni ferðast í gegn frumuhimnan er aðallega gerð úr fituefni sem nefnist fosfólípíð og prótínum frumuveggur er ysta verndarlag plöntufrumna gert úr beðma og pektíni eins og nafnið gefur til kynna er það eins konar styrktarlag frumunnar og liggur hann utan við frumuhimnuna í plöntufrumum mannsheili er heili mannsins samsettur úr fjölmörgum taugaþráðum og myndar ásamt mænu miðtaugakerfið heilinn vegur um kg um af líkamsmassa þrátt fyrir lítinn massa tekur hann til sín um af því blóði sem hjartað dælir frá sér heilinn þarf stöðugt flæði súrefnis og glúkósa til að framleiða atp og þar með halda virkni sinni glúkósi er fluttur með virkum flutningi yfir blóðheilahemilinn en súrefni með óvirkum heilafrumur geta undir venjulegum kringumstæðum bara nýtt sér glúkósa sem orku sé heilinn sveltur af glúkósa geta heilafrumur nýtt ketónkorn sem myndast við niðurbrot fitu sem orkulind skortur á súrefni eða glúkósa í heila getur valdið varanlegum frumudauða miðað er við að manneskja geti verið súrefnislaus í þrjár til fjórar mínútur án þess að hljóta af varanlegan heilaskaða mörg svæði og undirsvæði mynda heildina sem heilinn er heilastofn er í augnhæð og samanstendur af þremur undirsvæðum mænukylfan eða medulla oblongata er neðsti hluti heilastofnsins og gengur mænan neðan úr mænukylfunni það er mænukylfan sem ber ábyrgð á því að vinstri hluti heilans stjórnar hægri hluta líkamans og hægri hluti heilans stjórnar vinstri hluta líkamans vegna þess að það er í mænukylfunni sem að ákveðnar boðbrautir víxlast í mænukylfunni eru líka lífsnauðsynlegar heilastöðvar heilastöð sem stjórnar hjartslætti æðastjórnstöð sem stillir blóðþrýsting og svo öndunarstöð sem stjórnar öndun einnig eru heilastöðvar sem stýra ýmsum viðbrögðum eins og uppköstum hnerra hósta og kyngingu brú pons tengir saman ýmsa hluta hluta heilans auk þess á ein öndunarstöð aðsetur í brúnni það sem er einna merkilegast við þetta svæði er það að hér víxlast taugabrautir allar innboðstaugar sem koma frá hægri hlið líkamans og bera heilanum skynáreiti víxlast í brúnni og liggja yfir til vinstra heilahvelsins og öfugt í miðheila mesencephalon eru sjónviðbragsstöðvar fyrir höfuð og hreyfingar augna og svo er líka skiptistöð fyrir upplýsingar tengdar heyrn framhluti miðheila er samansettur af tveimur pedunculus cerebri í þeim eru taugasímar hreyfitaugunga sem leiða taugaboð frá hjarna til mænu mænukylfu brúar annars vegar og hins vegar skyntaugunga sem ná frá mænukylfu til stúku í miðheila er substantia nigra en parkison sjúkdómurinn felur í sér hrörnun þeirra þar eru einnig hægri og vinstri nucleus ruber þar á sér stað samhæfing vöðvahreyfinga litlaheila og hjarna í miðheila er einnig að finna kjarna tengda heilataugum iii og iv þá er að finna kjarnana colliculus superius og colliculus inferior á bakhluta miðheila um hina tvo c sup ganga margir viðbragðsbogar tengdir hreyfingum augna höfuðs og háls hinir tveir c inf eru hluti af heyrnarbrautinni en þeir senda áfram boð frá viðtökum í eyra til stúku einnig eru þeir viðbragðsbogar fyrir að hrökkva við þ e skyndihreyfingar höfuðs og líkama sem á sér stað þegar manni bregður við hátt hljóð milliheili diencephalon skiptist í þrjú svæði stúku undirstúku og heilaköngul stúkan thalamus sér um að tengja ánægju eða óánægju við skynjunarboð frá taugum endurvarpa taugaboðum frá nokkrum skynfærum til stóra heila og gegnir mikilvægu hlutverki varðandi svefn og vöku undirstúkan hypothalamus hefur fjölmörg hlutverk meðal annars heilaköngullinn e pineal gland lat epiphysis telst til innkirtlakerfisins heilahnykill litli heili cerebellum er næststærsti hluti heilans hlutverk heilahnykilsins eru hvelaheili eða stóra heila e cerebrum er stærsti hluti heilans og geymir miðstöð æðri hugsunar gáfnafars rökhugsunar minnis tungutaks og vitundar í honum fer fram úrvinnsla meðvitaðrar skynjunar og stjórnun hreyfinga þökk sé hvelaheila hefur maðurinn eiginleika sem aðrar lífverur státa ekki af siðferðiskennd ljóðagerð listsköpun hvers konar og hæfileika til að uppgötva nýja hluti ysta lag hvelaheilans nefnist einnig heilabörkur og er myndað úr gráum taugavef l substantia grisea vefurinn er grár því ekkert einangrandi mýelínslíður umlykur taugafrumurnar þvert á það sem gerist innan við börkinn og kallast hvítan l substantia alba en mýelín sem umlykur taugaþræðia gerir taugavefinn hvítleitari hvíta taugavefnum má líkja við hraðbrautir sem ganga milli undirsvæða heilans það er einmitt þessi hjarnabörkur sem greinir taugakerfi mannsins frá skyldum lífverum og gefur okkur suma af þeim eiginleikum sem voru nefndir hér að ofan hlutverk hvelaheilans er þríþætt skipting hvelaheila heilabörkurinn er ysta lag gránuefnisins sem umlykur heilann maðurinn hefur hlutfallslega stærstan heilabörk allra dýra taugabrautir í heilaberki gegna mikilvægu hlutverki í ýmiss konar hugarferlum og hreyfistjórn heilabotnskjarnar einnig kallaðir grunnlæg heilahnoð gegna mikilvægu hlutverki í stjórnun hreyfinga þeir eru þrír randkerfið eða limbíska kerfið sér um ýmsa þætti tilfinninga og minnis þær heilastöðvar sem tilheyra randkerfinu eru tilraunir hafa leitt í ljós að reynsla getur valdið breytingum í heila bæði efnafræðilegum og líkamlegum ýmislegt er þó óljóst í þessum efnum rannsóknir sem beinast að því að kanna tengsl heila og umhverfis gefa til kynna að áreiti snemma á æviferlinum sé mjög afgerandi fyrir taugar hreyfingar og gáfnaþroska barna frumeind eða atóm er smæsta aðgreinanlega eining frumefnis sem jafnframt hefur efnafræðilega eiginleika þess til að bera frumeind er þannig grundvallareining efna og helst óbreytt í efnahvörfum hver frumeind er úr þremur gerðum einda eiginleikar frumeinda eru aðallega ákvarðaðir út frá kjarna og rafeindaskýi þeirra þar má nefna massa hleðslu kjarnakraft geislun seguleiginleika og ástand þeirra frumeind má einnig skipta í tvo hluta kjarna og rafeindasvigrúm rafeindasvigrúmið hýsir allar rafeindir frumeindarinnar og mynda rafeindirnar ský um kjarnann kjarninn er úr róteindum og nifteindum frumeind er sögð vera óhlaðin ef fjöldi róteinda og rafeinda er jafn annars kallast hún jón og hefur jákvæða rafhleðslu ef róteindir eru fleiri en rafeindirnar annars neikvæða hleðslu þótt ómögulegt sé að ákvarða samtímis bæði hraða og staðsetningu einstakra rafeinda með nákvæmni má skipta rafeindaskýinu upp í hvolf eftir orkustigi rafeindanna hvolfin samsvara þá fjarlægð frá kjarnanum þar sem hærra orkustig merkir meiri fjarlægð frá kjarnanum rafeindirnar leitast við að fylla orkulægri hvolfin en hvert hvolf getur aðeins rúmað ákveðinn fjölda skv reglunni n þar sem n er raðtala hvolfsins talið frá kjarna rafeindir sem sitja yst í tiltekinni frumeind nefnast gildisrafeindir og hafa mest áhrif á efnafræðilega hegðun hennar þær gegna lykilhlutverki í að binda frumeindir saman og mynda þannig sameindir efnishlutur sem eingöngu er úr einni tegund frumeinda kallast frumefni sætistala frumefna ræðst af fjölda róteinda frumeindir sem hafa sömu sætistölu geta haft ólíkan fjölda nifteinda þessar eindir eru kallaðar samsætur dæmi um þær eru til dæmis hvert atóm hefur kjarna sem er úr kjarneindunum róteind og nifteind þessum eindum heldur sterki kjarnakrafturinn saman radíus kjarnans er u þ b fm þar sem a er fjöldi kjarneinda í kjarnanum þessi stærð er mun minni en heildarradíus atómsins sem er á stærðargráðunni fm kjarninn er því aðeins brotabrot af heildarstærð atómsins en næstum allur massi þess bundinn í honum massi rafeindanna er mun minni er massi kjarnans og yfirleitt ekki tekinn með í útreikningum sem varða atómið í heild kjarneindirnar eru fermíeindir og því gildir einsetulögmál paulis um þær það þýðir að hver róteind er með sitt eigið skammtaástand og deilir því ástandi ekki með annarri róteind sama gildir um nifteindirnar en þar sem þessar tvær kjarneindir hafa mismunandi hleðslu þá gildir einsetulögmálið ekki á milli þeirra fjöldi róteinda ákvarðar sætistölu atómsins og þar með stöðu atómsins innan lotukerfisins hvert atóm getur haft mismunandi samsætur þar sem fjöldi nifteinda getur verið mismunandi en fjöldi kjarneinda ákveða kjarnagerðina umhverfis kjarnann eru rafeindir þessar rafeindir skiptast niður í svokölluð rafeindasvigrúm og sjá má fyrstu fimm svigrúmin á mynd hér til hliðar rafeindasvigrúmin hafa ákveðið rúmmál sem eru háð skammtafræðilegum eiginleikum rafeindanna og er þær að finna innan þessa rúmmáls en nákvæmlega hvar innan þess er ómögulegt að ákveða með tilraunum eða útreikningum sjá óvissulögmál heisenbergs aðeins er hægt með skammtafræðilegum útreikningum að reikna líkindi á staðsetningu og hraðavigur rafeindarinnar rafeindasvigrúmin eru kyrrstæð m t t kjarna frumeindarinnar grískir heimspekingar komu fyrstir fram með þá kenningu að allt efni væri gert úr ódeilanlegum eindum og nefndu þeir þessar eindir atomos það orð er sett saman úr a sem er neitandi forskeyti og tomos skurður sem sagt eitthvað sem ekki er hægt að skera eða deila og lýsti þetta hugmynd þeirra um eðli þessara einda atomos ódeili demókrítos frá abderu er sérstaklega bendlaður við þessa kenningu hér ber að undirstrika að þessar fyrstu hugmyndir um ódeilanlegar frumeindir eru í mikilsverðu tilliti frábrugðnar hugmyndum nútímamanna grísku frumeindasinnarnir hugsuðu sér að frumeindirnar væru í raun allar úr sama efninu en að þær skiptust í óendanlegan fjölda tilbrigða eftir stærð og lögun þar sem eindir af hverju tilbrigði tegund áttu að vera eilífar og óbreytanlegar stærð þó alltaf örlítil og lögun eindanna átti að ákvarða efnafræðilega eiginleika þeirra þetta áttu að vera grunneiningar alls hversdagslegs efnis sem yfirleitt er hrærigrautur einda af mismunandi gerðum þó fyrirfinnast efnishlutir sem eingöngu eru úr eindum af tiltekinni gerð þetta átti t d að gilda um vatn loft og eld þannig var hægt að tala um frumefni þ e a s efni sem aðeins væri úr eindum af tiltekinni gerð en það er m a þetta atriði sem tengir þessi fornaldarfræði við nútímahugmyndir um frumeindir spurningin um tilvist frumeinda ódeila var mjög umdeild allt frá fornöld og fram á seinni hluta aldar spurningin var alltaf nátengd efnafræði og snerist um það hvort frumefni væru til og þá hvort tiltekið frumefni væri úr ódeilanlegum frumeindum smám saman tókst þó að renna stoðum undir kenninguna um tilvist frumefna t d með uppgötvun fosfórs á öld og síðar súrefnis á öld árið setti john dalton síðan fram þá kenningu að frumefni væru samsett af einni gerð frumeinda sem líkt og frumeindir demokrítosar væru óbreytanlegar í lögun og byggingu önnur efnasambönd mætti síðan fá fram með því að blanda ólíkum frumefnum saman um miðja öld vann rússneski efnafræðingurinn mendelejev að því að búa til töflu eða kerfi frumefna sem byggðist á upplýsingum um atómmassa frumefna en á þessum tíma höfðu menn ekki hugmynd um innri gerð atóma þetta kerfi kallast lotukerfi af þessu má ljóst vera að það var helsta skilgreiningaratriði frumeinda atóma að þær væru ókljúfanlegar sbr nafnið atomos það er því dálítið kaldhæðnislegt að þær tilraunir og uppgötvanir sem loks leiddu til þess að frumeindakenningin var tekin í sátt sýndu beinlínis að frumeindirnar voru kljúfanlegar með uppgötvun rafeindarinnar undir lok aldar fóru menn að velta því fyrir sér hvort fleiri eindir væru í atóminu og voru það einna helst uppgötvanir j j thomson henri becuerel og ernest rutherford sem ruddu brautina í þeim efnum árið uppgötvaði becuerel geislavirkni og ári síðar uppgötvaði thomson rafeindina rutherford tilkynnti svo um uppgötvun kjarnans árið allan þennan gerjunartíma veltu menn því fyrir sér hvernig frumeindir væru uppbyggðar og hvernig þær viðhéldu stöðugleika loks tókst niels bohr árið að setja fram líkan af vetnisfrumeindinni sem skapaði grundvöll fyrir áframhaldandi starf og skilning á byggingu frumeinda ekki náðust myndir af atómum fyrr en með tilkomu rafeindasmásjárinnar á öld í efnafræði er sameind sjaldnar mólekúl skilgreind sem nægjanlega stöðugur rafhlutlaus hópur tveggja eða fleiri frumeinda með fasta rúmfræðilega skipan sem sterk efnatengi halda saman hana má einnig skilgreina sem einingu tveggja eða fleiri atóma sem deilitengi halda saman sameindir greinast frá fjölatóma jónum í þessum stranga skilningi í lífrænni efnafræði og lífefnafræði er merking hugtaksins sameind víðari og nær einnig til hlaðinna lífrænna sameinda og lífsameinda þessi skilgreining hefur þróast með vaxandi þekkingu á byggingu sameinda fyrri skilgreiningar voru ónákvæmari og skilgreindu sameindir sem minnstu eindir hreinna kemískra efna sem enn hefðu samsetningu og efnafræðilega eiginleika þeirra þessi skilgreining reynist oft ótæk því mörg algeng efni svo sem steindir sölt og málmar eru úr atómum eða jónum sem ekki mynda sameindir í kvikfræði lofttegunda er hugtakið sameind oft notað um hvaða ögn á loftformi sem er óháð samsetningu samkvæmt því væri minnsta eind eðallofttegunda talin sameind þótt hún sé aðeins úr einu ótengdu atómi sameind getur verið úr atómum sama frumefnis eins og á við um súrefni o eða ólíkum frumefnum eins og á við um vatn ho atóm og flókar sem tengjast með ó jafngildum tengjum svo sem vetnistengjum eða jónatengjum eru venjulega ekki talin stakar sameindir ekki er hægt að skilgreina dæmigerðar sameindir fyrir jónísk sölt og deilitengis kristalla sem eru samsettir úr endurteknu mynstri einingarsella annaðhvort í fleti eins og í grafíti eða þrívíðu eins og í demanti eða natrínklóríði þetta á einnig við um flest þéttefni með málmtengjum þau vísindi sem fjalla um sameindir nefnast sameindaefnafræði eða sameindaeðlisfræði eftir áherslunni sameindaefnafræði fjallar um lögmálin sem stýra víxlverkun milli sameinda sem leiða til þess að efnatengi komast á og rofna en sameindaeðlisfræði fjallar um lögmálin sem stýra byggingu þeirra og eiginleikum í reynd er þessi aðgreining óljós í sameindavísindum jafngildir sameind stöðugu kerfi bundnu ástandi úr tveimur eða fleiri atómum stundum er gagnlegt að hugsa um fjölatómajónir sem rafhlaðnar sameindir hugtakið óstöðug sameind er notað um mjög hvarfgjarnar sameindir þ e skammlífar samstæður hermueindir rafeinda og kjarna svo sem sindurefni sameindajónir rydbergsameindir færsluástönd van der waals efnasambönd eða kerfi úr atómum sem rekast saman eins og í bose einstein döggum rené descartes varpaði fyrstur fram hugtakinu molécule sem merkir örsmá ögn á áratugi aldar þó margir efnafræðingar hafi viðurkennt tilvist sameinda síðan snemma á öld vegna lögmáls daltons um ákveðin og margföld hlutföll og lögmáls avogadrosar gætti mótstöðu af hálfu pósitívista og eðlisfræðinga svo sem machs boltzmanns maxwells og gibbs sem litu á sameindir einfaldlega sem hentugar stærðfræðilegar hugarsmíðar með framlagi perrins um browníska hreyfingu er lokasönnunin fyrir tilvist sameinda talin hafa komið fram flestar sameindir eru langtum minni en svo að séðar verði berum augum en þó ekki allar minnsta sameindin er tvíatóma vetni h en lengd hennar er hér um bil tvöföld tengilengdin sem er pm sameindir sem eru byggingareiningar lífrænna efnasmíða hafa lengd frá nokkrum tugum pm til nokkurra hundraða pm greina má litlar sameindir og jafnvel útlínur einstakra atóma með rafeindasmásjá stærstu sameindir nefnast risasameindir og ofursameindir deoxýríbósakjarnsýra sem er risasameind getur orðið stórsæ sem og sameindir margra fjölliða virkur sameindarradíi endurspeglar þá stærð sem sameind virðist hafa í lausn efnaformúla efnasambands er einfaldasta heiltöluhlutfall frumefnanna sem það er gert úr til dæmis er vatn ávallt sett saman úr vetni og súrefni í hlutföllunum etýlalkóhól eða etanól er ávallt sett saman úr kolefni vetni og súrefni í hlutföllunum þetta ákvarðar gerð sameindar en er þó ekki einhlítt til dæmis hefur dímetýleter sömu hlutföll og etanól sameindir með sömu atóm í mismunandi uppröðunum nefnast raðbrigði sameindarformúla sameindar lýsir nákvæmum fjölda þeirra atóma sem sameindin er sett saman úr og auðkennir þar með raðbrigðin efnaformúlan er oft hin sama og sameindarformúlan en ekki alltaf til dæmis hefur sameindin etýn sameindarformúluna ch en einfaldasta heiltöluhlutfall frumefnanna er ch mólmassa efnis má reikna út frá efnaformúlunni og setja fram í hefðbundnum atómmassaeiningum í kristöllum er hugtakið formúlueining notað í stókíómetrískum reikningum sameindir hafa fasta jafnvægis rúmskipan tengilengdir og horn sem þær sveiflast stöðugt um með titrings og snúningshreyfingu hreint efni er úr sameindum með sömu meðaltals rúmfræðilega byggingu efnaformúlan og bygging sameindarinnar eru hinir tveir mikilvægu þættir sem ákvarða eiginleika þess einkum hvarfgirnina raðbrigði deila sömu efnaformúlu en hafa yfirleitt mjög ólíka eiginleika vegna ólíkrar byggingar formbrigði tiltekin tegund raðbrigða geta haft mjög áþekka eðlis efnafræðilega eiginleika en um leið mjög ólíka lífefnafræðilega virkni sameindalitrófsgreining fæst við viðbragð litróf sameinda sem víxlverka við könnunarmerki af þekktri orku eða tíðni samkvæmt formúlu plancks tvístrunarfræði er fræðilegur bakgrunnur litrófsgreiningar könnunarmerkið sem notað er í litrófsgreiningu getur verið rafsegulbylgja eða öreindageisli rafeinda jáeinda o s frv viðbragð sameindarinnar kann að felast í gleypingu merkis gleypnilitrófsgreining útgeislun annars merkis útgeislunarlitrófsgreining sundrun eða efnafræðilegum breytingum litrófsgreining er viðurkennd sem öflugt verkfæri við rannsóknir á smásæjum eiginleikum sameinda einkum orkustigum þeirra til að öðlast sem mestar smásæjar upplýsingar úr tilraunaniðurstöðum er litrófsgreining oft tengd saman við efnafræðilega útreikninga skoðun sameinda útfrá sameindaeðlisfræði og kennilegri efnafræði byggist að verulegu leyti á skammtafræði sem liggur til grundvallar skilningi á efnatenginu einfaldasta sameindin er vetnis sameindar jónin h og einfaldasta efnatengið af öllum er einnar rafeindar tengið h er sett saman úr tveimur jákvætt hlöðnum róteindum og einni neikvætt hlaðinni rafeind sem bindast saman með því að skiptast á ljóseindum sem þýðir að auðveldara er að leysa schrödingerjöfnu kerfisins vegna fjarveru fráhrindikrafta milli tveggja rafeinda eftir tilkomu hraðvirkra tölva hafa nálgunarlausnir fyrir flóknari sameindir orðið mögulegar og eru þær eitt helzta viðfangsefni reiknilegrar efnafræði þegar reynt er að skilgreina nákvæmlega hvort tiltekin skipan atóma sé nógu stöðug til að líta megi á hana sem sameind segir iupac að hún verði að samsvara lægð á mættisorkuyfirborðinu sem er nógu djúp til að fanga a m k eitt titringsástand þessi skilgreining er aðeins háð styrk víxlverkunarinnar milli atómanna ekki eðli hennar raunar telur hún með veikt tengdar samstæður sem yfirleitt væri ekki litið á sem sameindir svo sem helín tvíliðuna he sem hefur aðeins eitt bundið titrings ástand og er svo laustengt að hennar verður sennilega aðeins vart við mjög lágan hita mannslíkaminn samanstendur í stórum dráttum af höfði hálsi búk tveimur fótleggjum og tveimur handleggjum á fullorðinsárum eru í líkamanum um trilljónir frumna sem eru smæstu byggingareiningar mannslíkamans hópar frumna liggja saman og mynda vefi sem samlagast og mynda líffæri sem aftur vinna saman og mynda líffærakerfi í vestrænum iðnríkjum er meðalhæð fullorðinna karla um til metrar og fullorðinna kvenna til metrar hæð einstaklingsins ræðst af erfðavísum og mataræði það eru um bein í fullsköpuðum mannslíkama fjöldi beina er ekki alltaf sá sami til dæmis hafa ekki allir jafn marga rófuliði mannslíkaminn samanstendur af nokkrum kerfum halldór kiljan laxness apríl febrúar var íslenskur rithöfundur og skáld jafnan talinn einn helsti íslenski rithöfundurinn á öld hann byrjaði snemma að lesa bækur og skrifa sögur og þegar hann var ára gamall fékk hann sína fyrstu grein birta í morgunblaðinu undir nafninu h g og ekki löngu síðar þá ára gamall birti hann grein í sama blaði undir sínu eigin nafni h guðjónsson frá laxnesi á ferli sínum skrifaði halldór skáldsögur smásögur margar blaðagreinar samdi ljóð leikrit þýddi bækur yfir á íslensku og fleira halldór hlaut nóbelsverðlaun í bókmenntum árið halldór laxness fæddist sem halldór guðjónsson árið hóf fjölskylda hans búskap að laxnesi í mosfellssveit og kenndi halldór sig við þann bæ æ síðar millinafnið kiljan tók hann upp þegar hann skírðist til kaþólskrar trúar halldór var elstur í þriggja systkina hópi en yngri voru systur hans sigríður apríl ágúst og helga maí janúar foreldrar halldórs voru guðjón helgi helgason október júní og sigríður halldórsdóttir október september guðjón var af fátækum ættum og vann meðal annars í vegavinnu um allt ísland og fékk fyrir það þokkaleg laun sigríður móðir halldórs var ættuð frá ölfusi hún fluttist ung til reykjavíkur þar sem hún og guðjón kynntust svo síðar árið seldi guðjón húsið sitt í reykjavík og keypti jörðina laxnes í mosfellsdal sem er kílómetrum frá reykjavík þangað fluttist halldór með foreldrum sínum og móðurömmu guðnýju klængsdóttur febrúar mars ásamt vinnukonu og vinnumanni oftast var þó fleira fólk í laxnesi bæði gestir og vinnu og kaupafólk halldóri fannst það gæfa hans að hafa fengið að reyna að búa á stóru sveitaheimili og svo virðist sem hann hafi alist upp við góðar aðstæður í laxnesi halldór byrjaði að skrifa sem barn og fékk ungur áhuga á íslenskri tungu og beitti sér fyrir málrækt í mosfellsdalnum hann gaf út fyrstu bók sína barn náttúrunnar þá aðeins ára gamall hann skrifaði bókina þegar hann var ára og sat þá frekar á landsbókasafninu að skrifa en að mæta í skólann barn náttúrunnar gaf glöggum bókarýnum fyrirheit um það sem koma skyldi þegar halldór var ungur maður fór hann að ferðast og dvaldi meðal annars í vesturheimi á árunum hann var í klaustri í lúxemborg frá desember fram til haustsins í klaustrinu tók hann kaþólska trú og var skírður og fermdur til kaþólskrar kirkju janúar frumburð sinn maríu apríl mars eignaðist halldór með málfríði jónsdóttur ágúst nóvember sem hann hafði kynnst sumarið í rönne á borgundarhólmi þau giftust samt ekki í lok ævi sinnar var málfríður elsti lifandi íslendingurinn halldór var tvíkvæntur árið giftist hann ingibjörgu einarsdóttur maí janúar og með henni átti hann soninn einar ágúst maí þau slitu samvistir halldór kynntist seinni konu sinni auði sveinsdóttur júní október á laugarvatni samkvæmt frásögn ævisöguritara halldórs laxness halldóri guðmundssyni vildi halldór fara rólega í sakirnar og fyrstu árin eftir að þau byrjuðu að vera saman þurfti auður að bíða þolinmóð eftir honum halldór guðmundsson segir svo frá að auður hafi verið tilbúin til þess að færa fórnir fyrir halldór og getað létt áhyggjum af skáldinu hún var konan sem halldór dreymdi um auður og halldór giftu sig hjá borgarfógeta desember þau fluttu að gljúfrasteini í mosfellssveit árið en það hús létu hjónin byggja það var draumur halldórs að eignast heimili á sínum bernskuslóðum og þau fengu arkitektinn til þess að teikna húsið halldór og auður eignuðust tvær dætur sigríði maí og guðnýju janúar þegar halldór var orðinn gamall maður og heilsunni farið að hraka fluttist hann á reykjalund þar var hann í fjögur ár og sífellt meira bundinn við rúmið halldór laxness lést febrúar þá orðinn ára í morgunblaðinu birtist grein eftir matthías johannessen skáld þar sem hann sagði meðal annars árið var halldór laxness sæmdur nóbelsverðlaununum það var í stokkhólmi sem halldór veitti verðlaununum viðtöku frá þáverandi konungi svía gústaf vi adolf nánar tiltekið í hljómleikahúsinu við kóngsgötuna nóbelsverðlaunin höfðu strax jákvæð áhrif og bækurnar halldórs voru í kjölfarið þýddar á fleiri tungumál og menn sem höfðu ekki gefið verkunum gaum áður kynntu sér bækurnar hans verðlaunin nóbelsskjalið og gullpeningurinn eru varðveitt í þjóðminjasafninu og í myntsafni seðlabankans auk nóbelsverðlauna fékk halldór fjöldan allan af viðurkenningum fyrir ritstörf sín en dæmi um aðrar viðurkenningar sem honum hlotnuðust voru menningarverðlaun asf silfurhesturinn bókmenntaverðlaun dagblaðanna og virt dönsk verðlaun kennd við svo nokkur séu nefnd halldór laxness var gerður að heiðursdoktor við eftirfarandi háskóla þegar halldór var ungur umgengst hann mikið eldra fólk og talsmáti hans varð þess vegna háfleyglegur hann ræktaði tungumálið meira en aðrir höfundar og notaði öðruvísi stafsetningu til þess að ná fram ákveðnum stíl í textann sem og mörg áhugaverð orð halldór hafði sterkar stjórnmálalegar skoðanir og skrifaði til að mynda halldór tvær bækur um sovétríkin sem ætlaðar voru til varnaðar þjóðskipulagi landsins skrif skáldsins um hag íslensku þjóðarinnar vöktu ávallt athygli landinn reiddist honum ýmist eða varð snortinn yfir einlægni hans að frumkvæði davíðs oddssonar forsætisráðherra keypti ríkissjóður gljúfrastein af auði laxness ekkju halldórs í apríl í september var opnað þar safn til minningar um skáldið fjölskylda halldórs hafði gefið safninu allt innbú gljúfrasteins hannes hólmsteinn gissurarson prófessor sagði frá því opinberlega sumarið að hann væri að skrifa ævisögu laxness en í kjölfarið reyndi auður laxness að meina honum aðgang að bréfasafni skáldsins á handritadeild þjóðarbókhlöðunnar og tókst það ástæðan var sú að hún taldi hannes ekki færan um að skrifa óhlutdræga ævisögu laxness eftir að fyrsta bindi ævisögunnar halldór kom út gagnrýndu helga kress prófessor og fleiri hannes harðlega fyrir að fara frjálslega með tilvitnanir í texta skáldsins án þess að geta heimilda hannes hefur síðar viðurkennt í viðtölum að hann hefði átt að geta heimilda í ríkara mæli en hann gerði haustið höfðaði auður mál gegn hannesi fyrir brot á lögum um höfundarrétt hannes var sýknaður í héraðsdómi reykjavíkur en málinu var áfrýjað til hæstaréttar og þar var hannes dæmdur árið fyrir brot á höfundarrétti í fyrsta bindi af ævisögu halldórs laxness var honum gert að greiða milljónir króna í fébætur og milljónir í málskostnað auður laxness og fjölskylda hennar hefur lagt blessun sína yfir ævisögu skáldsins sem rituð var af halldóri guðmundssyni rithöfundi og veitti honum góðfúslega aðgang að bréfasafni og gögnum sem voru í vörslu fjölskyldunnar guðný halldórsdóttir leikstjóri og dóttir skáldsins sagði í kastljósþætti sjónvarpsins mars að bjarni benediktsson forsætisráðherra hefði lagt stein í götu föður síns sem varð til þess að honum reyndist illmögulegt að gefa út bækur sínar í bandaríkjunum halldór skrifaði fjölmörg skáldverk þýddi verk annarra yfir á íslensku og sendi frá sér greinar í dagblöð og tímarit alls skrifaði hann stórar skáldsögur brekkukotsannál gerplu atómstöðina heimsljós i og ii íslandsklukkuna kristnihald undir jökli söguna af brauðinu dýra sölku völku i og ii sjálfstætt fólk i og ii smásögur öllum smásögum skáldsins safnað saman í eina bók vefarann mikla frá kasmír og guðsgjafarþula var svo síðasta skáldsagan sem hann skrifaði einnig orti halldór ýmiskonar kvæði og gaf út fjórar minningasögur ein þeirra er bókin í túninu heima auk þess samdi hann fimm leikrit og leikgerð að einni skáldsögu en fyrsta leikritið samdi laxness ekki fyrr en hann var orðinn þroskaður höfundur straumrof verk halldórs eru fjölbreytt og hafa komið út í meira en útgáfum og á tungumálum auk móðurmálsins halldór þýddi verk frá öðrum og þar má nefna birtíng eftir voltaire vopnin kvödd eftir ernest hemingway og fjallkirkjuna eftir gunnar gunnarsson aðflutningur nefnist það þegar einstaklingur hefur fasta búsetu í öðru ríki en því landi sem hann fæddist í innflytjendur koma í mörgum tilvikum til með að búa í landinu sem þeir flytja til í mörg ár jafnvel út ævina og hljóta þá ríkisborgararétt í mörgum tilvikum ferðamenn og aðrir gestir sem koma tímabundið til landsins teljast ekki innflytjendur né heldur flóttamenn farandverkamenn á hinn bóginn eru oft flokkaðir sem innflytjendur árið mat sþ sem svo að fjöldi innflytjanda í heiminum næmi milljónum manna u þ b fólksfjölda heimsins í nútímanum eru innflytjendur tengdir þróunar ríkja og alþjóðlegra laga ríkisborgararéttur ríkis veitir þegnum réttinn til viðveru í ríkinu en jafnframt setur það þegninum skyldur innflytjendur færa með sér aðra menningu og tilheyra öðrum þjóðfélagshópum og það getur skapað spennu milli þeirra og annarra hópa í landinu ólöglegir innflytjendur nefnast þeir sem flytja búferlum milli landa með ólöglegum hætti þ e a s brjóta í bága við þau lög sem sett hafa verið í landinu um innflutning fólks það getur bæði á við fólk sem kemst til landsins án þess að hljóta vegabréfsáritun eða fólk sem dvelur í landinu lengur en það hefur leyfi til aðlögun innflytjenda á íslandi snýst að miklu leyti um að læra íslensku og að geta orðið virkir þegnar á byrjun aldarinnar fluttust til landsins þúsundir farandverkamanna vegna byggingar kárahnjúkavirkjunar vegna þess að ekki var til mannafli til verksins aukinheldur voru það útlend verktakafyrirtæki sem sáu um vinnuna og var það í þeirra höndum að sjá um starfsmannamál gert er ráð fyrir því að flestir þessara verkamanna hverfi af landi árið var einstaklingi veittur íslenskur ríkisborgararéttur fimmtán árum seinna var einstaklingum veittur íslenskur ríkisborgararéttur þann nóvember var andie sophia fontaine varaþingmaður vinstri grænna fyrst innflytjenda til þess að taka sæti á alþingi stundum verða árekstrar milli innflytjenda og heimamanna einvígi er bardagi tveggja manna án afskipta þriðja aðila einvígi voru þekkt aðferð til að leysa deilumál víða í evrópu allt fram á öld og tóku á sig ýmsar myndir algengt var að tveir menn útkljáðu deilumál sín með skotvopnum eða sverðum og var þá farið að ákveðnum reglum margir þekktir menn hafa verið drepnir í einvígum t d rússneska skáldið alexander púskín sem dó úr sárum sínum árið eftir einvígi við elskhuga eiginkonu sinnar einvígi hafa einnig verið stunduð víða annars staðar í heiminum t d í villta vestrinu einvígi eru algeng í evrópskum miðaldabókmenntum t d riddarasögum og íslendingasögum í íslendingasögum eru þau jafnan kölluð hólmgöngur og um þær giltu ákveðnar reglur dæmi um hólmgöngur má til dæmis finna í egils sögu þar sem segir frá ljóti hinum bleika hólmgöngumanni og víða annars staðar þekktustu einvígin í bókmenntasögunni er hins vegar að finna í skyttunum þremur eftir alexandre dumas þegar d artagnan skuldbatt sig til að heyja þrjú einvígi í röð við skytturnar þrjár athos porthos og aramis korn einnig kon er þungarokkshljómsveit frá bakersfield í kaliforníu hljómsveitin tilheyrir þeim undirflokk þungarokksins sem hefur fengið viðurnefnið nu metal áður en korn var stofnuð stofnuðu þeir james munky shaffer reginald fieldy arvizu david silveria og söngvarinn richard morales hljómsveitina lapd eða love and peace dude en breyttu því fljótlega í laughing as people die til þess að vera teknir mun alvarlega liðsmenn lapd fengu síðar liðstyrk gítarleikarann brian head welch og skiptu þeir um nafn og tóku sér nafnið creep þá vantaði söngvara munky og head heyrðu í jonathan davis á tónleikum á bar í bakersfield sem var þá með hljómsveitinni sexart eftir tónleikana spurðu þeir davis hvort hann hafði áhuga að prufa syngja fyrir hljómsveitina þeirra úr var hljómsveitin korn sem gaf út sitt fyrsta demo árið fyrsta platan þeirra kom út árið og hlaut nafnið korn fimleikar eru íþrótt sem felur í sér æfingar sem þarfnast styrks liðleika lipurðar samhæfingar og jafnvægis á íslandi eru fimleikar í gríðarlegri sókn og er nú svo komið að íþróttin er sú fjórða mest stundaða á íslandi á eftir knattspyrnu golfi og hestaíþróttum fimleikar eru jafnframt næst mest stundaða íþrótt ára og yngri og næst mest stundaða kvennaíþróttin fimleikum er stýrt af alþjóða fimleikasambandinu fig og í evrópu af evrópska fimleikasambandinu ueg fimleika er hægt að stunda sem einstaklingsíþrótt eða hópíþrótt í evrópu skiptast fimleikar í aðalgreinar áhaldafimleika hópfimleika nútímafimleika trampolín þolfimi sýningarfimleika og almenningsfimleika á íslandi eru í dag stundaðar þrjár af þessum aðalgreinum áhaldafimleikar hópfimleikar og almenningsfimleikar í áhaldafimleikum er æfingar gerðar á mismunandi áhöldum þau eru gólf stökk kvennatvíslá slá karlatvíslá samsíða bogahestur hringir og svifrá markmiðið er að gera eins flóknar æfingar og hægt er ekki má þó gera of flóknar æfingar því að maður verður að geta ráðið við þær til að geta gert fallegra fimleikar reyna því mikið á kraft jafnvægi fimi og að geta hugsað um margt í einu þegar maður er að keppa er dómari sem gefur einkunn sá vinnur sem fær hæstu einkunn og þar að leiðandi fá betri einkunn það sem er mest gefið einkunn er að vera með strekktar ristar hendur og fætur beinar eða bognar eftir því sem við á f l jahn er talin vera faðir fimleikanna hann opnaði íþróttasvæði fyrir fimleika í þýskalandi árið og það er talað um að saga fimleikanna hafi hafist þá árum seinna gaf hann út bókina die deutsche turnkunst þýska fimleikalistin jahn samdi hana með nemenda sínum e eiselen rétt fyrir breiddust fimleikar út til annarra landa í evrópu fyrsta íþróttafélagið á íslandi sem hægt var að æfa fimleika var íþróttafélag reykjavíkur ír sem var stofnað árið fyrsta fimleikamót íslands var haldið árið og það var hópfimleikamót og þar hlaut ír sigur fyrsta einstaklingsfimleikamótið var haldið þá voru einungis karlar í fimleikum mót var haldið árlega þangað til aftur var byrjað að halda mót árið og voru konur þá meðal þátttakenda þegar fólk byrjar að æfa fimleika byrjar það í almennum fimleikum og velur svo hvort það ætli í áhaldafimleika hópfimleika eða þolfimi áhaldafimleikar skiptast eftir kyni í áhaldafimleika karla og áhaldafimleika kvenna karlar keppa á sex áhöldum gólfi bogahesti hringjum stökki karlatvíslá samsíða og svifrá á meðan konur keppa á fjórum áhöldum stökki kvennatvíslá jafnvægisslá og á gólfi á íslandi er keppt eftir íslenska fimleikastiganum sem getur tekið breytingum á milli ára í hópfimleikum er keppt í gólfæfingu trampolínstökki og á fíberdýnu keppt er ýmist eftir landsreglum eða team gym reglum landsreglur eru reglur sem einungis eru notaðar hér á landi og meira svigrúm er fyrir keppendur að taka þátt í fleiri umferðum team gym reglur eru sam evrópskar reglur ueg sem notaðar eru þegar lið eru að keppast um að komast á norðurlanda og eða evrópumót reglurnar þar eru örlítið strangari hvað varðar fjölda keppenda og val æfinga einnig er keppt eftir team gym reglum á evrópu og norðurlandamótum í hópfimleikum er keppt í þrem flokkum kvennalið karlalið og svo mix lið sem samanstendur af jafnmörgum keppendum af báðum kynjum árið kepptu fyrstu íslensku mix liðin á íslandi stjarnan björk og ármann grótta og fyrstu karlaliðin árið þar á eftir stjarnan og ármann gerpla var unglingameistari árin og allir keppendur þurfa að vera í eins göllum og snyrtilega greiddir dómarar geta dregið frá ef reglur um búninga eru brotnar magnús scheving er frægasti þolfimimaður íslendinga edduverðlaunin voru afhending edduverðlauna íslensku kvikmynda og sjónvarpsakademíunnar í þjóðleikhúsinu sunnudaginn nóvember árið veitt voru verðlaun í ellefu flokkum en nýir flokkar voru leikari og leikkona í aukahlutverkum auk þess var tekið upp á þeirri nýjung að velja sjónvarpsmann ársins í netkosningu sem fram fór á vefnum mbl is stjórnendur voru jón ársæll þórðarson sjónvarpsmaður og steinunn ólína þorsteinsdóttir leikkona mikið var rætt um kosningasmalanir áróður og jafnvel mútur fyrir kosningu akademíunnar úr tilnefningum dómnefndar almenningur gat einnig kosið í öllum flokkum á mbl is og giltu þau atkvæði á móti vægi atkvæða akademíunnar nema í kosningunni um sjónvarpsmann ársins þar sem atkvæði almennings giltu kvikmyndin englar alheimsins eftir friðrik þór friðriksson byggð á bók einars más guðmundssonar hlaut flestar tilnefningar átta talsins og sjö verðlaun auk þess að vera valin sem framlag íslands til forvals óskarsverðlaunanna handhafar verðlauna í hverjum flokki eru feitletraðir edduverðlaunin voru þriðja afhending edduverðlauna íslensku kvikmynda og sjónvarpsakademíunnar afhendingin fór fram á veitingastaðnum broadway nóvember frá árinu áður bættust við tveir nýir verðlaunaflokkar handrit ársins og sjónvarpsfréttamaður ársins og voru því veitt verðlaun í þrettán flokkum auk heiðursverðlauna íksa einnig voru í fyrsta sinn stuttmyndir teknar með í flokknum sjónvarpsverk leikið sjónvarpsefni ársins almenningi gafst tækifæri til að hafa áhrif með netkosningu en mest vægi í öllum flokkum nema flokknum vinsælasti sjónvarpsmaður ársins höfðu þó atkvæði meðlima akademíunnar aðalkynnar kvöldsins voru valgeir guðjónsson tónlistarmaður og edda heiðrún backman leikkona verðlaunaafhendingunni var sjónvarpað beint í ríkissjónvarpinu mesta athygli vakti að kvikmyndin mávahlátur eftir ágúst guðmundsson hlaut alls tíu tilnefningar og sex verðlaun og var valin framlag íslands til forvals óskarsverðlaunanna handhafar edduverðlaunanna í hverjum flokki eru feitletraðir og gulllitaðir edduverðlaunin voru afhending edduverðlauna íslensku kvikmynda og sjónvarpsakademíunnar í þjóðleikhúsinu nóvember veitt voru verðlaun í sextán flokkum auk heiðursverðlauna íksa sem var þremur fleira en árið áður fagverðlaunum ársins var nú skipt í tvennt og veitt sérstök verðlaun fyrir annars vegar hljóð og mynd og hins vegar útlit myndar að auki var bætt við flokkunum stuttmynd ársins og tónlistarmyndband ársins aðalkynnar hátíðarinnar voru valgerður matthíasdóttir og logi bergmann eiðsson kvikmynd baltasars kormáks hafið var aðsópsmest á hátíðinni og fékk alls átta verðlaun einnig vakti athygli að tölvuteiknuð stuttmynd litla lirfan ljóta fékk tvær tilnefningar og ein verðlaun handhafar verðlauna í hverjum flokki eru feitletraðir og gulllitaðir rammstein er þýsk þungarokkhljómsveit sem stofnuð var árið í berlín í tónlist rammstein gætir mikilla áhrifa frá raftónlist og iðnaðarrokki en þó er erfitt að setja tónlist sveitarinnar í ákveðinn flokk henni er gjarnan líkt við tónlist laibach textarnir eru nær eingöngu á þýsku en nokkrir eru á ensku allir meðlimir hljómsveitarinnar koma frá fyrrverandi austur þýskalandi austur berlín og schwerin nánar tiltekið nafn sveitarinnar er dregið af bænum ramstein í suður þýskalandi þar sem mannskætt slys varð á flugsýningu árið lagið rammstein er samið til minningar um þann atburð með því að bæta inn einu m í viðbót í nafn bæjarins er hægt að þýða það sem að berja í stein sem þykir viðeigandi miðað kraftmikla og áleitna tónlist sveitarinnar riedel schneider og kruspe bernstein stofnuðu rammstein upphaflega en sá síðastnefndi hafði þá um skeið verið viðriðinn hljómsveitina orgasm death gimmicks sem starfaði í vestur berlín og gerði tónlist að amerískri fyrirmynd kruspe bernstein sagði um þetta ég áttaði mig á því að það er mjög mikilvægt að búa til tónlist og láta hana passa við tungumálið þitt sem ég hafði ekki verið að gera áður ég kom aftur til þýskalands og sagði það er kominn tími til að búa til tónlist sem er ekta ég stofnaði þá til verkefnisins sem kallast rammstein til þess að búa til alvöru þýska tónlist því næst höfðu þeir samband við lindemann þáverandi körfuvefara og trommuleikara í hljómsveit sem kallaði sig first arsch og buðu honum stöðu sem söngvari í sveitinni sem hann og þáði þannig skipuð tók sveitin þátt í hljómsveitakeppni fyrir nýjar hljómsveitir og sigraði í henni þannig kviknaði áhugi landers á sveitinni en hann þekkti alla meðlimi hennar fyrir og ákvað að ganga til liðs við hana síðasti meðlimurinn var flake lorenz hann hafði spilað með landers í hljómsveitinni feeling b hann var í fyrstu tregur til að ganga til liðs við sveitina en lét þó sannfærast að lokum ári síðar kom fyrsta platan út þrátt fyrir að syngja langmest á þýsku þá nýtur hljómsveitin mikilla vinsælda víða utan þýskalands og eftir útgáfu reise reise árið varð hún vinsælasta þýskumælandi hljómsveit allra tíma rammstein hélt tvenna tónleika á íslandi þá fyrstu júní þar sem ham hitaði upp fyrir þá og þá síðari júní með kanada en þeir tónleikar voru haldnir sökum þess að ekki fengu allir miða sem vildu á þá fyrri þó svo að fyrri tónleikarnir hafi verið markaðssettir undir því yfirskyni að ekki væri möguleiki á að haldnir yrðu aukatónleikar rammstein hélt einnig tónleika á íslandi í maí rammstein ollu hneykslan þann september þegar þeir settu myndband við lagið sitt pussy á netið en það þótti helst minna á atriði úr grófri klámmynd þar koma hljómsveitameðlimir fram alnaktir í samförum við kvenmenn en þá er líkama flake lorenz einnig breytt í kvennmannslíkama einnig töldu þýsk yfirvöld að lagið hvatti til kynlífs án getnaðarvarna næstu ár fór hljómsveitin á tónleikaferðalög og tónleika og safnskífur komu út lindemann og kruspe gáfu út sólóplötur árið gaf hljómsveitin út smáskífuna deutschland og kom platan rammstein út í maí það ár árum eftir síðustu breiðskífu bjartmar anton guðlaugsson f júní er íslenskur tónlistarmaður skáld og myndlistarmaður sem hóf að gefa út tónlist á níunda áratug aldar á tíunda áratugnum flutti bjartmar til danmerkur í fimm ár og hóf þar m a myndlistarnám þó þekkja flestir íslendingar mörg lög eftir hann eins og súrmjólk í hádeginu og cheerios á kvöldin bjartmar var einn vinsælasti tónlistarmaður á íslandi á níunda áratugnum sló í gegn árið þegar hann gaf út vinsælustu plötu sína í fylgd með fullorðnum platan var næstsöluhæsta plata ársins plötunni fylgdi hann eftir að ári með með vottorð í leikfimi tími þverslaufupoppsins er liðinn sagði bjartmar í viðtali við dagblaðið vísi árið og hafði nú sýnt fram á það svo ekki var um að villast áður en hann sló í gegn með í fylgd með fullorðnum skrifaði bjartmar texta fyrir aðra með góðum árangri meðal annars fyrir þorgeir ástvaldsson björk o fl hann hafði einnig gefið út breiðskífurnar ef ég mætti ráða og venjulegur maður auk smáskífunnar þá sjaldan maður lyftir sér upp sem hann gerði í samkrulli við pétur poppara þekktustu og vinsælustu lög bjartmars eru vafalaust týnda kynslóðin hippinn ára á föstu járnkallinn negril og þannig týnist tíminn bjartmari hefur oft tekist að fanga tíðarandann í textum sínum þar sem hann gengur lengst í þessum efnum verður satíran fullkomin t d í laginu um bastían textinn fjallar um ungt og ástfangið par sem fer illa út úr samskiptum sínum við raunveruleikann textinn og lagið eru augljós skopstæling á óð davíðs oddssonar þáverandi borgarstjóra við reykjavíkurtjörn og lögin eru í raun fullkomnar andstæður bastían sá sem ákallaður er í laginu og það nefnt eftir er að sjálfsögðu erkitýpa bæjarstjórans og vísun í frægan bæjarfógeta með sama nafni bæjarfógeti bjartmars skekur hamarinn og sendir fulltrúa sinn en í stað þess að bera skrifpúlt stól og rúm inn í bárujárnshús við bergþórugötuna líkt og í texta davíðs hann borðið og stólinn og skrifpúltið tók þeim hefði verið nær að byrja búskapinn við bárujárnsgötuna bjartmar hóf feril sinn sem laga og textahöfundur árið frá þeim tíma hefur bjartmar samið bæði fyrir aðra og eigið útgefið efni þá hefur hann haldið tónleika um allt land og erlendis bæði sem trúbador einn með gítar og hinum ýmsu hljómsveitum má þar nefna the hounds dauðarefsing umbrot logar frá vestmannaeyjum glitbrá á hvolsvelli einsdæmi á seyðisfirði töfraflautan geimsteinn annað veifið járnkarlarnir dúndur og bjartmar og bergrisarnir auk þess hefur bjartmar komið fram sem gestur hjá hinum ýmsu hljómsveitum um allt land bjartmar sat sem fulltrúi danmarks radio í samnorrænni hljómsveit höfunda sem hét nordmix í sjö mánuði og spilaði hljómsveitin víðsvegar um danmörk og svíþjóð á hinum ýmsu tónleikahátíðum og komu fram í sjónvarpi og útvarpi bjartmar er höfundur lags og ljóðs á óskalagi þjóðarinnar árið þannig týnist tíminn árið samdi bjartmar lag og texta þjóðhátíðar vestmannaeyja eyjarós áður útgefið efni sólóferill áramótin blá nótt eigin útgáfa með lögum því miður hefur bjartmar ekki tölu á þeim lögum og textum sem hafa komið út með öðrum flytjendum en má þó nefna plötur s s björgvins gíslasonar þorgeirs ástvaldssonar hurðaskellir og stúfur staðnir að verki og fleiri lagahöfunda þar sem bjartmar hefur séð um textagerðina dæmi logar papar stjórnin jón ólafsson þjóðhátíðarlag vestmannaeyja laddi hrafnar gústi ellen kristjánsdóttir shady owens diddú ragnar bjarnarson lay low magnús ólafsson gr lúðvíksson rúnar júlíusson pétur kristjánsson björk jón sigurðsson ísafold lifun ojbarasta og fleiri og fleiri efnafræði er sú grein vísindanna sem fjallar um þau efni sem finnast í heiminum jafnt frumefni sem samsett efni þær eindir sem efnafræðin fæst við eru frumeindir atóm og sameindir frumeindirnar eru samsettar úr þremur gerðum smærri einda rafeindum róteindum og nifteindum nifteindir og róteindir koma ekki fyrir í efnahvörfum nema í kjarnefnafræði þó er undantekning stakar róteindir sem eru í raun h jónir gera það aftur á móti í sýru basa hvörfum frumefnunum er skipt upp í töflu sem sýnir eiginleika þeirra og byggingu dímítrí mendeléf kynnti þessa töflu fyrstur manna til sögunnar og kom hún í stað margra fyrri tilrauna manna til þess að búa til slíka töflu taflan er þekkt sem lotukerfið stundum kölluð frumefnataflan frumeindir atóm tengjast saman og mynda stærri eindir sem kallast sameindir til dæmis er súrefni sem er táknað í lotukerfinu með bókstafnum o svo til aldrei fljótandi um eitt og sér í náttúrunni heldur eru yfirleitt tvö súrefnisatóm samföst ritað sem sameindaformúla o eitt af algengustu efnasamböndum náttúrunnar hér á jörð er vatn sem er samsett úr tveimur vetnisfrumeindum h og einni af súrefni ho efnafræðitilraunir eru oft framkvæmdar við ákveðinn hita og loftþrýsting s k staðalaðstæður efnafræðin er yfirleitt flokkuð í eftirfarandi fimm aðalsvið sum þeirra skarast við aðrar vísindagreinar meðan önnur eru sérhæfðari gríska gr ellinika er indó evrópskt tungumál sem talað er í grikklandi og á kýpur gríska er rituð með grísku letri grískir orðstofnar eru mikið notaðir í vísindaorðum í mörgum tungumálum dæmi um orð í íslensku sem eiga rætur að rekja til grikklands atóm biblía biskup pólitík sófisti gríska hefur haft minni bein áhrif á íslensku en flest önnur evrópsk tungumál til að mynda ensku eins og gefur að skilja er grísku skipt upp í margar mállýskur og tímabil elstu textar eru frá f kr þessir elstu textar eru ritaðir með tveimur letrum línuletri a og línuletri b og hefur einungis tekist að ráða annað þeirra eða línuletur b óvíst er hvort línuletur a er gríska þessir elstu textar komu fyrst í leitirnar við fornleifauppgröft á knossos á krít um aldamótin en fundust síðar ennfremur í pýlos tiryns og mýkenu á pelopsskaga og víðar hvað varðar tímabil er grísku oft skipt í fimm skeið mýkeníska grísku f kr klassíska grísku f kr helleníska grísku f kr e kr miðgrísku og nýgrísku forngrískum mállýskum er oftast skipt í vestrænar og austrænar mállýskur austurgrískar teljast attíska jóníska æólíska og kýpríska en til vestrænna mállýskna teljast meðal annars dórískan forngríska hafði fimm föll nafnorða nefnifall ávarpsfall eignarfall þágufall og þolfall í dag er þágufallið að mestu horfið nema í föstum orðasamböndum líkt og í germönskum málum hefur tvítalan lagst af gríska stafrófið er leitt af fönikísku stafrófi akraneskaupstaður er kaupstaður á skipaskaga á vesturlandi og var áður kallaður skipaskagi enn í daglegu tali skaginn þar bjuggu manns þann desember akranes heitir í raun allt nesið milli hvalfjarðar og leirárvoga og trónir akrafjall á því miðju nesið skiptist frá fornu fari milli tveggja hreppa akraneshrepps að sunnan og vestan og skilmannahrepps norðan og austan á öld fór að myndast þéttbýli í kringum sjósókn og verslun á skipaskaga yst á nesinu árið var ákveðið að skipta akraneshreppi í tvennt vegna hinna ólíku hagsmuna þéttbýlisins og sveitarinnar varð kauptúnið og næsta nágrenni þess að ytri akraneshreppi en sveitin inn með akrafjalli að innri akraneshreppi ytri akraneshreppur hlaut kaupstaðarréttindi árið og hét eftir það akraneskaupstaður enn í dag er sjávarútvegur mikilvægasti atvinnuvegur bæjarins en verslun er einnig mikilvæg svo og iðnaður í bænum er sementsverksmiðja sem starfrækt hefur verið síðan á áratug aldar og á grundartanga skammt frá bænum er álver sem starfað hefur síðan knattspyrna hefur lengi verið í hávegum höfð á akranesi og lið bæjarins ía hefur löngum verið í fremstu röð á íslandi hvalfjarðargöngin sem vígð voru voru mikil samgöngubót fyrir akranes og styttu verulega akstursleiðina til reykjavíkur með tilkomu þeirra hætti akraborgin siglingum sínum milli reykjavíkur og akraness á akranesi eru leikskólar grunnskólar og framhaldsskóli hafnarfjörður er bær á höfuðborgarsvæðinu þar bjuggu tæplega manns árið og hefur bærinn vaxið gríðarlega á síðustu árum og áratugum líkt og önnur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu hafa gert höfnin sem bærinn er kenndur við var ein stærsta verslunarhöfn landsins allt frá öld og mikil útgerð hefur verið stunduð þaðan í sögunni á öld var rætt um að gera hafnarfjörð að höfuðstað íslands en slæm samgönguskilyrði þangað lítil mótekja og lítið undirlendi urðu helstu ástæður þess að reykjavík varð ofan á í valinu febrúar náði íbúafjöldi hafnarfjarðar upp í manns og gaf bæjarstjórinn lúðvík geirsson þúsundasta hafnfirðinginum gjöf og heiðursskjal hafnarfjörður heyrði undir álftaneshrepp framan af en eftir skiptingu hans árið varð bærinn hluti hins nýmyndaða garðahrepps hinn júní fékk hafnarfjörður kaupstaðarréttindi og varð þá að sjálfstæðu bæjarfélagi íbúar voru þá orðnir talsins skammt sunnan hafnarfjarðarbæjar er straumsvík þar sem alcan á íslandi rekur álver þann mars árið fóru fram íbúakosningar um stækkun álversins í hafnarfirði stækkunin var felld með aðeins atkvæðum fyrsta almenningsrafveitan á íslandi var sett upp desember í hafnarfirði af jóhannesi reykdal veitan liggur í gegnum hamarskotslæk hann er líka einn mesti gufustaður landsins hafnarfjörður var í landnámi ásbjarnar özurarsonar bróðursonar ingólfs arnarsonar hafnarfjörður er fyrst nefndur í hauksbók landnámu þar sem segir frá brottför hrafna flóka og samferðamanna hans frá íslandi frá upphafi landnáms á íslandi og fram til upphafs aldar kemur staðurinn annars lítið sem ekkert við sögu vegna góðra hafnarskilyrða frá náttúrunnar hendi varð hafnarfjörður ein helsta verslunar og fiskveiðihöfn landsins frá og með upphafi aldar eftir því sem skreið tók við af vaðmál sem eftirsóttasta útflutningsvara íslendinga í upphafi aldar hófu englendingar fiskveiðar og verslun við ísland árið kom fyrsta enska kaupskipið að landi sem sögur fara af við hafnarfjörð íslendingar tóku ensku kaupmönnunum vel en danakonungur reyndi að koma í veg fyrir verslun englendinga við ísland og þess vegna kom oft til átaka milli englendinga og sendimanna danakonungs eftir því sem árin liðu urðu englendingarnir ekki eins vel liðnir vegna yfirgangs einnig áttu þeir til að ræna skreið frá íslendingum um hófu þýskir hansakaupmenn siglingar til íslands frá bergen í noregi næstu tvo áratugina var hörð samkeppni á milli englendinga og hansakaupmanna sem leiddist oft út í slagsmál og bardaga þýsku kaupmennirnir höfðu betur að lokum þeir gátu boðið ódýrari og fjölbreyttari vöru heldur en englendingarnir á öld var hafnarfjörður orðinn aðalhöfn hamborgarmanna á íslandi um miðja öldina reyndu danakonungar enn að koma í veg fyrir verslun þjóðverja á íslandi og koma versluninni í hendur danskra kaupmanna árið gaf kristján danakonungur út tilskipun um einokunarverslun og þar með varð úti um verslunarsamband milli íslands og þýskalands á fyrri hluta einokunartímabilsins var hafnarfjörður helsti verslunarstaður á íslandi frá var verslunin í höndum danskra kaupmanna og verslunarfélaga en árið tók konungurinn við versluninni árið voru eignir konungsverslunarinnar seldar starfsmönnum hennar þá myndaðist vísir að samkeppni í verslunarrekstri þegar lausakaupmenn fóru að keppa við arftaka konungsverslunarinnar ekkert varð þó meira úr þessari samkeppni þar sem dönsku kaupmennirnir höfðu yfirhöndina árið kærðu bændur dönsku kaupmennina fyrir of hátt verð á innfluttum vörum og kröfðust þess að verslun yrði gefin algerlega frjáls árið keypti bjarni sívertsen verslunarhús konungsverslunarinnar hann gerðist brátt umsvifamikill kaupmaður og útgerðarmaður hann keypti gamlar bújarðir í landi hafnarfjarðar og kom upp skipasmíðastöð bjarni varð einn af fyrstu íslendingunum til að fá verslunarleyfi eftir að danska einokunarverslunin var lögð niður vegna umsvifa sinna í hafnarfirði hefur hann oft verið nefndur faðir hafnarfjarðar frá árinu til voru flestir kaupmenn í hafnarfirði danskir einn norskur kaupmaður var þar hans wingaard friis frá álasundi í noregi og hann búsettist í hafnarfirði í upphafi tuttugustu aldar fór íslenskum kaupmönnum hins vegar að fjölga en þeim dönsku fór fækkandi að sama skapi upphaflega var hafnarfjörður hluti af álftaneshreppi hafnarfjörður hafði þá sérstöðu miðað við aðra staði í hreppnum að aðalatvinnuvegur þar var sjávarútvegur en ekki landbúnaður vegna þessarar sérstöðu var vilji til þess að gera hafnarfjörð að sérstöku sveitarfélagi og kom hugmyndin fyrst fram opinberlega árið árið var haldinn hreppsnefndarfundur í álftaneshreppi þar sem samþykkt var að skipta hreppnum í þrennt álftaneshrepp garðahrepp og hafnarfjörð gengi það ekki var ákveðið að hreppnum yrði skipt í tvennt bessastaðahrepp og garðahrepp seinni tillagan var samþykkt og varð hafnarfjörður því hluti af garðahreppi aftur var reynt að fá kaupstaðarréttindi árið á fundi hreppsnefndar garðahrepps í júní það ár var kosin nefnd til að ræða um kaupstaðarréttindi hafnarfjarðar nefndin hélt fund febrúar þar sem kosið var um skiptingu hreppsins en meirihluti fundarmanna var andvígur skiptingunni var málið því látið niður falla og lá það niðri næstu árin vegna erfiðra tíma í hafnarfirði næst var hreyft við málinu árið í mars það ár komu nokkrir íbúar í hafnarfirði því til leiðar að frumvarp var lagt fram á alþingi til laga um kaupstaðarréttindi hafnarfjarðar í frumvarpinu var m a gert ráð fyrir því að bæjarfógetinn í hafnarfirði yrði jafnframt bæjarstjóri og laun hans yrðu greidd úr landssjóði frumvarpið var fellt í atkvæðagreiðslu á alþingi það var lagt fram aftur á alþingi árið en aftur fellt í atkvæðagreiðslu hins vegar afgreiddi alþingi frumvörp sem gáfu kauptúnum meiri sjálfstjórn en áður en þau gengu ekki nógu langt til að hafnfirðingar yrðu ánægðir enn var því komið til leiðar að frumvarp um kaupstaðarréttindi hafnarfjarðar var lagt fyrir alþingi nú árið meðal breytinga frá fyrra frumvarpinu var sú að nú var gert ráð fyrir því að bæjarstjóri fengi greidd laun úr bæjarsjóði en ekki landssjóði þetta frumvarp var samþykkt sem lög nr nóvember og tóku lögin gildi júní hafnarfjörður varð þar með fimmta bæjarfélagið á íslandi sem fékk kaupstaðarréttindi í bæjarstjórn hafnarfjarðar eru ellefu bæjarfulltrúar kosningar til bæjarstjórnar fóru síðast fram maí bæjarstjóri og formaður bæjarráðs er rósa guðbjartsdóttir og forseti bæjarstjórnar er kristinn andersen orðið gaflari hefur verið notað um hafnfirðinga um árabil upphaf orðsins má rekja til kreppuáranna milli heimsstyrjaldanna þegar atvinnuleysi var mikið var orðið þá notað um sjómenn og verkamenn í hafnarfirði sem biðu undir húsgöflum í von um að fá vinnu skilgreining orðsins hefur verið nokkuð á reiki undanfarin ár í hugum margra eru gaflarar aðeins þeir sem eru bæði fæddir og uppaldir í hafnarfirði samkvæmt þeirri skilgreiningu hefur alvöru göflurum farið fækkandi á undanförnum áratugum þar sem fæðingardeild hefur ekki verið starfrækt í hafnarfirði síðan í júní öðrum finnst nóg að menn búi í hafnarfirði eða hafi einhverntíma búið þar til að geta talist gaflarar vorið hófst framleiðsla á gaflarabrúðum í hafnarfirði brúðan var hönnuð af katrínu þorvaldsdóttur og átti að tákna hinn eina sanna gaflara nú eru brúðurnar ófáanlegar í hafnarfirði eru reknir sautján leikskólar átta grunnskólar tveir framhaldsskólar og einn tónlistarskóli í miðstöð símenntunar fer auk þess fram starfsemi námsflokka hafnarfjarðar arnarberg álfaberg álfasteinn bjarkavellir hamravellir hjalli hlíðarberg hlíðarendi hraunvallaskóli hvammur hörðuvellir norðurberg smáralundur kató stekkjarás tjarnarás vesturkot og víðivellir áslandsskóli hraunvallaskóli hvaleyrarskóli lækjarskóli setbergsskóli víðistaðaskóli öldutúnsskóli og skarðshlíðarskóli flensborgarskólinn í hafnarfirði tækniskólinn tónlistarskóli hafnarfjarðar stofnaður í september badmintonfélag hafnarfjarðar fimleikafélagið björk fimleikafélag hafnarfjarðar golfklúbburinn keilir siglingaklúbburinn þytur knattspyrnufélagið haukar skotíþróttafélag hafnarfjarðar sundfélag hafnarfjarðar og fjörður íþróttafélag fatlaðara þórunn elfa magnúsdóttir f júlí febrúar var íslenskur rithöfundur hún gaf út á þriðja tug bóka á ævi sinni en fyrsta bók hennar dætur reykjavíkur i kom út árið dætur reykjavíkur ii og iii komu út á árunum og og eru þessar sögur jafnan taldar með fyrstu reykjavíkursögunum skáldsaga hennar líf annarra var endurútgefin af bókaútgáfunni sæmundi árið þórunn elfa fæddist í reykjavík en ólst upp í klifshaga í axarfirði í norður þingeyjarsýslu hún stundaði nám í bókmenntum og tungumálum í drammen og osló og fékk auk þess styrk til háskólanáms í uppsölum í svíþjóð þórunn elfa var í nefndum í kvenréttindafélagi íslands og fulltrúi rithöfundasambands íslands í bandalagi íslenskra listamanna hún hlaut verðlaun í verðlaunasamkeppni ríkisútvarpsins fyrir minningaþátt árið og verðlaun úr rithöfundasjóði ríkisútvarpsins árið þórunn giftist jóni þórðarsyni október þau skildu árið börn þeirra eru einar mar jónsson sagnfræðingur og rithöfundur í parís magnús þór jónsson megas tónlistarmaður og anna margrét jónsdóttir kýrillískt stafróf er stafróf notað til að rita sex slavnesk mál rússnesku úkraínsku hvítrússnesku serbnesku makedónsku og búlgörsku ásamt ýmsum tungumálum í fyrrum sovétríkjunum það er einnig notað af þeim þjóðum sem höfðu ekkert skrifmál fyrr en sovétmenn færðu þær nær nútímanum og einnig af þjóðum sem notuðust við önnur leturkerfi en skiptu yfir í kýrillískt letur á sovéttímanum margar þessara þjóða hafa tekið upp annað leturkerfi eftir hrun sovétríkjanna t d latneskt letur eða ritmálið sem þær notuðu áður kýrillíska stafrófið byggist á því gríska og er kennt við gríska trúboðann kyrillos hér sést kýrillíska stafrófið eins og það kemur fram í rússnesku höfuðborgarsvæðið er sá hluti íslands sem samanstendur af reykjavíkurborg og næsta nágrenni hennar algengasta afmörkun svæðisins er sú að það nái yfir reykjavík og nágrannasveitarfélög hennar svæðið nær frá botni hvalfjarðar í norðri og suður fyrir straumsvík sunnan hafnarfjarðar jarðfræðilega er það hluti reykjanesskaga svæðið er afar þéttbýlt á íslenskan mælikvarða og óx mjög hratt á síðari hluta aldar nú búa þar yfir íslendinga um manns sept sveitarfélögin á svæðinu eiga með sér víðtækt samstarf á ýmsum sviðum til dæmis í sorpmálum og almenningssamgöngum auk þess að þau reka sameiginlegt slökkvilið árið var svo stofnað sameiginlegt lögregluembætti fyrir allt svæðið svæðinu er skipt niður í þrjú kjördæmi vegna alþingiskosninga reykjavík skiptist í norður og suðurkjördæmi en hin sveitarfélögin á svæðinu tilheyra suðvesturkjördæmi kraganum það land sem sveitarfélögin ná yfir var hluti af gullbringu og kjósarsýslu til forna var þetta land hluti kjalarnesþings hvað dómsvald í héraði snertir þá tilheyra reykjavík seltjarnarnes mosfellsbær og kjósarhreppur umdæmi héraðsdóms reykjavíkur en garðabær hafnarfjörður og kópavogur umdæmi héraðsdóms reykjaness sjö sveitarfélög eiga aðild að samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu eggert ólafsson desember maí var skáld rithöfundur og náttúrufræðingur úr svefneyjum á breiðafirði hann var einn boðbera upplýsingarinnar á íslandi rannveig systir eggerts var kona séra björns halldórssonar í sauðlauksdal eggert var elsti sonur ólafs gunnlaugssonar og ragnhildar sigurðardóttur sem ráku bú í svefneyjum í breiðafirði systkini hans voru magnús ólafsson lögmaður sunnan og austan jón ólafsson lærði fornfræðingur í kaupmannahöfn guðrún ólafsdóttir rannveig ólafsdóttir og jón ólafsson yngri stúdent í kaupmannahöfn eggert fékk seint embætti en var hann skipaður varalögmaður sunnan og austan sama haust gekk hann að eiga ingibjörgu guðmundsdóttur dóttur guðmundar sigurðssonar sýslumanns sem var móðurbróðir hans þau drukknuðu bæði á breiðafirði árið eftir eggert nam heimspeki við hafnarháskóla og lagði auk þess stund á fornfræði málfræði lögfræði lögspeki náttúruvísindi og búfræði eggert ritaði um ýmis efni sem ekki hefur allt verið gefið út hann er og talinn frumkvöðull að því að semja samræmdar réttritunarreglur en þær reglur eru fremur ólíkar þeim sem við fylgjum í dag einnig er hann talinn vera mesti málverndarsinni aldar auk þess að vera þjóðræktarmaður eggert fór í rannsóknarferðir um ísland með bjarna pálssyni á árunum á vegum konunglega danska vísindafélagsins í þessum ferðum könnuðu þeir náttúru landsins en einnig almennt ástand þess og gerðu tillögur til úrbóta á veturna sat hann í viðey hjá skúla magnússyni landfógeta líkt og árni magnússon hafði hálfri öld áður setið í skálholti milli ferða sinna um landið bjarni var skipaður fyrsti landlæknir íslands en eggert sá um að fullvinna ferðabók þeirra félaga á dönsku í kaupmannahöfn frá til með styrk úr árnasjóði bókin kom út árið tveimur árum síðar kom bókin út á þýsku á frönsku árið og hlutar hennar á ensku á íslensku kom hún út árið samtíðarmenn eggerts gáfu út nokkuð af verkum hans eftir dauða hans björn mágur hans og magnús bróðir hans gáfu þannig út garðyrkjubókina stutt ágrip úr lachanologia eða maturtabók og þekktasta kvæði hans búnaðarbálkur kom út í hrappsey árið heildarútgáfa af kvæðum eggerts kom fyrst út árið töluvert af ritverkum eggerts er varðveitt í handritum á handritasafni landsbókasafns er til matreiðslubókin pipar í öllum mat lbs vo samin á áratug aldar og því líklega elsta matreiðslubók sem samin hefur verið á íslensku þar er einnig varðveitt uppkast til forsagna um brúðkaupssiðu hér á landi frá lbs to á handritasafni national library of scotland í edinborg er varðveitt eiginhandarrit eggerts að drykkjabók íslendinga ársett sem áður var í handritasafni finns magnússonar í kaupmannahöfn adv ms hugsanlega hefur eggert samið þá bók samhliða vinnu við ferðabókina í kaupmannahöfn eggert drukknaði á breiðafirði árið ásamt konu sinni ingibjörgu guðmundsdóttur voru þau á leið heim úr vetursetu í sauðlauksdal þegar eggert ólafsson fór seinast frá sauðlauksdal maí söng séra björn halldórsson hann úr hlaði að fornum sið með kveðjuávarpi sem hann hafði ort um drukknun eggerts orti matthías jochumsson erfiljóðið eggert ólafsson silja aðalsteinsdóttir bók af bók mál og menning reykjavík prentun frá í svíþjóð er löng hefð fyrir þjóðlagatónlist eins og polka skottís vals polska og mazurka sænska þjóðlagatónlistin er mest spiluð á harmonikku klarinett fiðlu og eða nikkelhörpu á sjöunda áratugnum fóru ungir sænskir tónlistarmenn að sækja í þjóðlagatónlistina þeir vildu lífga við hefð sem var að deyja út ungu svíarnir spiluðu tónlistina m a í almenningsútvarpi og sjónvarpi þeir lögðu áherslu á polska leikinn aðeins af hljóðfærum en u þ b árum síðar á árunum um fór söngur að vera áberandi í tónlistinni þessi bylting sem átti sér stað um og eftir er kölluð afturhvarfið sænsk tónlist varð líka fyrir áhrifum af nútímalegri tónlistarstefnum þar á meðal popp tónlistar í lok níunda áratugarins og byrjun þess tíunda á öldinni fengu gautaborg og stokkhólmur mikilvægt hlutverk í þungarokksheiminum á þessum tíma urðu skandinavískar þungarokkshljómsveitir eins og opeth mjög vinsælar meðal þeirra sem hlustuðu á þungarokk gautaborg og stokkhólmur voru aðalmiðstöðvar hljómsveitanna sænskar popphljómsveitir eins og abba roxette ace of base og the cardigans eru meðal þeirra sem hlotið hafa heimsfrægð pönk rokkhljómsveitin the hives svo enn nýlegra dæmi sé tekið er einnig orðin heimsfræg ballöður og kulning hafa yfirhöndina í sænskri þjóðlagatónlist kulning var upprunalega notað af kúahirðum til að smala saman kúahjörðinni og er samkvæmt hefðinni sungið af konum þeirra á meðal er söngsnillingurinn lena willemark textar ballaðanna eiga uppruna sinn að rekja til skillingtryck sem var sænskt alþýðlegt smárit aldar með vísum sögum og þess háttar nútímalegar hljómsveitir folk och rackare hedningarna og garmarna eru búnar að bæta þjóðlagatónlist í lagalistana sína fiðlan er sennilega það hljóðfæri sem mest hefur sett svip á sænska þjóðlagahefð orðið spelman í sænsku sem þýðir bókstaflega hljóðfæraleikari hefur hlotið merkinguna fiðlari eða fiðluleikari vegna þess hversu vinsæl fiðlan er í sænskri þjóðlagahefð fiðlan var komin til svíþjóðar á öld og varð fljótt almenn þar til á öld þegar afturhaldssamir trúarleiðtogar í landinu sögðu að flestar gerðir af tónlist væru syndsamlegar og óguðlegar þrátt fyrir kúgunina urðu þónokkrir fiðluleikarar rómaðir fyrir snilli sína þar á meðal lapp nils frá offerdal jmtland pekkos per frá bingsjö og lejsme per larsson frá malung enginn þessara tónlistarmanna var þó nokkurn tímann hljóðritaður hjort anders olsson var fyrsti meiri háttar fiðluleikarinn í svíþjóð sem var hljóðritaður nikkelharpan er hljóðfæri sem líkist fiðlu en hefur svokallaða snertla ekki ósvipaða píanólyklum en spilað er á hljóðfærið með fiðluboga uppruni nikkelhörpunnar er óþekktur en ýmist er talað um að hljóðfærið komi frá svíþjóð eða að upprunann megi rekja til þýskalands vitað er að harpan var til í svíþjóð árið en það ár var skorin út mynd af henni í kirkjuhlið í gautlandi á og öldinni var nikkelharpan orðin almenn í svíþjóð og danmörku notkun á nikkelhörpu fór minnkandi frá þeim tíma allt fram til þegar ungu svíarnir tóku þjóðlagatónlistina ástfóstri endurlífgarar sænsku þjóðlagahefðarinnar hljóðfærið sem á var spilað á og öld er ekki það sama og algengast er í dag upprunalega hljóðfærið er samt til í dag auk margra útfærslna á því en þessi algengasta kölluð nútíma krómatísk nikkelharpa varð til fyrir tilstilli tveggja manna auguste brohlin og eric sahlström gerðu báðir endurbætur á hljóðfærinu brohlin endurbætti upprunalega hljóðfærið upp úr en sahlström endurbætti svo nikkelhörpu brohlins enn frekar um þó brohlin hafi gert endurbæturnar um fór notkun nikkelhörpunnar samt minnkandi en það var sahlström sem gerði það að verkum að þessi gerð er sú sem algengust er í dag sahlström kenndi nefnilega öðrum nikkelhörpuleikurum að smíða hljóðfærið og þeir kenndu öðrum og svo koll af kolli þannig að í dag eru til u þ b nikkelhörpur í svíþjóð einni og talið er að um svíar spili á hljóðfærið sænska sekkjarpípan var stór hluti af þjóðlagahefðinni sekkjarpípuleikarar komu kunnáttunni á hljóðfærið til arftakanna munnlega engar nótur voru til og ekki var kennt á hljóðfærið seinasti upprunalegi sekkjapípuleikarinn var gudmunds nils larsson en hann dó árið með honum dó hefðin en á sjöunda áratugnum með afturhvarfinu var hljóðfærinu gefið líf á ný harmonikkur og munnhörpur voru meginþáttur sænskrar þjóðlagatónlistar í upphafi aldarinnar frægasti harmonikkuleikari svíþjóðar er án efa kalle jularbo sem var frægur snemma á öldinni svo á tímum afturhvarfsins voru harmonikkur og munnhörpur ekki vel séðar meðal afturhvarfssinna eða ekki fyrr en undir lok áttunda áratugarins á sjöunda áratugnum fengu sænskir jazz tónlistarmenn eins og jan johansson innblástur og áhrif frá þjóðlagatónlistinni þetta varð til þess að í byrjun áttunda áratugarins var röð tónlistarhátiða haldin í stokkhólmi alþingi er löggjafarþing íslands sem upphaflega var stofnað árið á þingvöllum þar sem það kom saman árlega fram til ársins alþingi var endurreist í núverandi mynd í reykjavík árið á þinginu sitja fulltrúar þjóðarinnar alþingismenn sem eru kjörnir af henni í beinni og leynilegri kosningu alþingi er æðsti handhafi löggjafarvalds á íslandi og samkvæmt þingræðisreglunni bera ráðherrar ábyrgð gagnvart alþingi og ríkisstjórnin verður að njóta stuðnings meirihluta þingheims alþingi kemur saman árlega á öðrum þriðjudegi septembermánaðar og stendur til annars þriðjudags septembermánaðar árið eftir ef kjörtímabilinu lýkur ekki í millitíðinni eða þing er rofið kjörtímabilið er fjögur ár kosningarétt til alþingis hafa allir íslenskir ríkisborgarar sem hafa náð ára aldri allir þeir sem hafa kosningarétt til þingsins og óflekkað mannorð eru kjörgengir til alþingis þingið starfar í einni deild ólíkt löggjafarþingum margra annarra ríkja reglulegur samkomustaður þingsins er í reykjavík þar sem það hefur aðstöðu í alþingishúsinu við austurvöll og fleiri nálægum byggingum við sérstakar aðstæður getur forseti íslands skipað fyrir um að alþingi komi saman annars staðar á landinu sem gerist þó sjaldan og er yfirleitt vegna stórafmæla eða annarra hátíða alþingi er elsta starfandi þingum heims og er víða þekkt fyrir það það var fullstofnað á þingvöllum árið um hálfri öld eftir að landnám íslands hófst samkvæmt íslendingabók var alþingi upprunalega staðsett í bláskógum en eigandi landsins þórir kroppinskeggi hafði gerst sekur um morð og landið varð almenningseign undirbúningur að stofnun þingsins var talinn hafa verið á árunum til en m a var maður að nafni úlfljótur sendur til noregs til að nema lög en fyrstu lögin eru einmitt nefnd úlfljótslög eftir honum lögin í hörðalandi í noregi voru höfð sem fyrirmynd íslenskra laga talið er að alþingi hafi verið valinn staður á þingvelli vegna þess að það var tiltölulega miðsvæðis og því aðgengilegt flestum einnig er talið að ættingjar ingólfs arnarssonar sem áður höfðu stofnað kjalarnesþing hafi nokkru ráðið um staðsetningu þingsins alþingi starfaði sem löggjafarsamkoma og æðsti dómstóll landsins þar til á árunum þegar íslendingar samþykktu gamla sáttmála og gengu noregskonungi á hönd þá voru nýjar lögbækur lögteknar járnsíða árið og síðan jónsbók árið við það breyttist hlutverk alþingis mikið löggjafarvald var í höndum konungs og alþingis sameiginlega einkum konungs dómstörfin urðu aðalverkefni þingsins árið afsöluðu íslendingar sér svo sjálfstjórn í hendur konungi með kópavogssamningi þinghaldi lauk á þingvöllum árið en lögrétta kom þó saman í hólavallaskóla í reykjavík árið og alþingi var lagt af þann júní en þá fóru nær eingöngu dómstörf þar fram hafði það þá starfað samellt í ár danakonungur gaf út tilskipun um endurreisn alþingis þann mars eftir mikla baráttu sjálfsstæðihreyfingarinnar íslensku baldvin einarsson fór þar fremstur í flokki fyrstu kosningarnar fóru fram ári síðar og þing kom í fyrsta skipti saman á endurreistu alþingi þann júlí fyrir um ca árum endurreist alþingi starfaði fyrst um sinn í latínuskólanum nú menntaskólinn í reykjavík árið flutti alþingi svo í sitt núverandi húsnæði í alþingishúsinu við austurvöll fyrst um sinn var það þó eingöngu ráðgjafarþing konungi til ráðuneytis um löggjafarmálefni íslendinga árið voru stöðulögin sett þeim fylgdi ný stjórnarskrá í tilefni af þúsund ára afmæli byggðar á íslandi þremur árum seinna alþingi fékk takmarkað löggjafarvald en konungur hafði synjunarvald og beitti því nokkrum sinnum yfir íslandi var skipaður landshöfðingi sem var fulltrúi konungs á alþingi íslendingar fengu svo heimastjórn árið og þá var þingræði innleitt sem þýddi að íslendingar fengu íslandsráðherra með aðstöðu á íslandi sem var ábyrgur gagnvart alþingi ísland varð fullvalda ríki árið þegar sambandslögin voru sett sambandið við danakonung rofnaði árið í seinni heimsstyrjöldinni þegar ísland var hernumið af bretum og þann maí samþykkti alþingi kosningu ríkisstjóra í það embætti var sveinn björnsson kosinn sambandslögin voru einróma felld úr gildi febrúar á alþingi en þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin um málið maí sambandslögin voru síðan formlega felld úr gildi júní sama ár og síðan var lýst yfir sjálfstæði íslands þann júní í fyrstu kosningunum til endurreists alþingis árið höfðu kosningarétt karlmenn ára og eldri að uppfylltum ákveðnum skilyrðum um eignir það voru um landsmanna árið voru ákvæði rýmkuð um kosningarétt efnaminni manna kosningar til alþingis voru leynilegar frá en fram að því höfðu þær verið opinberar árið fengu hluti kvenna kosningarétt og skilyrðin um eignir voru felld niður eignalausir verkamenn og vinnumenn til sveita konur og karlar fengu samt ekki kosningarétt fyrr en þau höfðu náð ára aldri aldursmörkin færðust svo niður um eitt ár á hverju ári allir fengu réttinn ára árið árið var kosningaréttur lækkaður í ár aftur í ár árið og að lokum í ár árið árið var þingi skipt í tvær deildir efri og neðri deild þingmenn voru þá og í efri deild sat þriðjungur þingmanna eða þingmenn sex þeirra voru þjóðkjörnir en sex konungkjörnir allir þingmenn í neðri deild voru þjóðkjörnir sameiginlegir fundir þingmanna beggja deilda nefndust sameinað alþingi árið var þingmönnum fjölgað um fjóra og voru þá við stjórnarskrárbreytingarnar var konungskjör þingmanna fellt niður og tekið upp landskjör þar sem allt landið var eitt kjördæmi landskjörnir þingmenn voru sex þeir voru kosnir til ára og sátu í efri deild árið var þingmönnum fjölgað í og þá var ákveðið að alþingi kæmi saman árlega árið var þingmönnum aftur fjölgað nú um eða í þá var landskjör einnig fellt niður það ár var þeim svo fjölgað í þá var landið kjördæmi einmenningskjördæmi sex tvímenningskjördæmi og reykjavík sem fékk átta þingmenn auk þess voru uppbótarþingmenn árið var landinu skipt upp í átta kjördæmi með hlutfallskosningu auk uppbótarþingsæta þingmönnum var aftur fjölgað nú í árið var þingmönnum fjölgað í og árið voru deildirnar tvær efri og neðri deild sameinaðar kjördæmaskipan var svo breytt árið með stjórnarskrárbreytingu og kjördæmunum fækkað í sex völd alþingis eiga sér stoð í fyrstu og annari grein stjórnarskrár lýðveldisins íslands í fyrstu greininni segir ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn og þeirri annarri er mælt fyrir um þrískiptingu ríkisvaldsins almennt er talið að með orðalaginu þingbundin stjórn sé átt við að á íslandi sé þingræði eða í það minnsta að ráðherrar skuli vera háðir alþingi með ein hverjum hætti t d með því að standa þinginu reikningsskil gjörða sinna mælt er nánar fyrir um ráðherraábyrgð í gr stjórnarskrárinnar þar sem segir að alþingi geti kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra og dæmi landsdómur þau mál þrískipting ríkisvaldsins felur það í sér að löggjafarvaldið setur lög sem framkvæmdarvaldið framkvæmir og dómsvaldið sker úr um þegar ágreiningur kemur upp löggjafarvaldið getur ekki leyst úr dómsmálum né heldur getur það tekið einstaka stjórnvaldsákvarðanir sem er að öllu jöfnu viðfangsefni framkvæmdarvaldsins og nefnist opinber stjórnsýsla að því sögðu er það þó ljóst af þingræðisreglunni og fjárstjórnarvaldi þingsins að ekki er jafnræði milli þessara handhafa ríkisvaldsins heldur er alþingi ótvírætt valdamesta stofnunin mikilvægi fjárstjórnunarvaldsins sést í gr stjórnarskrárinnar sem segir að fyrir hvert reglulega samankomið alþingi beri að leggja fram frumvarp til fjárlaga fyrir það fjárhagsár þetta er eitt viðamesta verkefni alþingis ár hvert enda eru rekstrartekjur hinna ýmsu opinberra stofnana og styrkupphæðir til einkaaðila ákveðin þar alþingi er ekki með ótakmarkað löggjafarvald heldur þarf forseti íslands að staðfesta lögin með undirskrift sinni samkvæmt og gr stjórnarskrárinnar þarf undirskrift forseta íslands til þess að veita frumvarpi lagagildi ellegar er þeim vísað til þjóðaratkvæðagreiðslu þessi völd forseta íslands voru lengi vel talin óformleg þeim var ekki beitt fyrr en ólafur ragnar grímsson synjaði fjölmiðlafrumvarpinu staðfestingar árið ekki kom til þjóðaratkvæðagreiðslu þá þar sem frumvarpið var dregið til baka af ríkisstjórninni í byrjun árs synjaði ólafur ragnar icesave frumvarpinu staðfestingar og fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla um það í mars það ár þar sem lögin voru felld í febrúar synjaði ólafur nýju frumvarpi sem einnig er kennt við icesave staðfestingar og var það einnig fellt í þjóðaratkvæðagreiðslu sem haldin var í apríl það ár þá getur forseti íslands rofið þing samkvæmt gr stjórnarskrárinnar slíkt hefur aldrei gerst á lýðveldistímanum en alþingi var rofið árið fyrir tilstuðlan kristjáns danakonungs um fundarstjórn embætti alþingis og feril lagasetningar er mælt fyrir um í þingskaparlögum sumarið var þingskaparlögum nokkuð breytt meðal annars var fjölda fastanefnda alþingis breytt lagasetning á alþingi fylgir föstu ferli sem mælt er fyrir um í stjórnarskránni og þingskaparlögum gr stjórnarskrárinnar mælir fyrir um að aðeins þingmenn og ráðherrar megi leggja fram lagafrumvörp eða þingsályktunartillögur gr stjórnarskrárinnar mælir fyrir um að ekkert lagafrumvarp megi samþykkja nema að undangengnum þremur umræðum á alþingi þá segir í gr stjórnarskrárinnar að alþingi geti ekki samþykkt mál nema meira en helmingur þingmanna séu viðstaddir atkvæðagreiðslu og gr þingskaparlaga mælir fyrir um að afl atkvæða ráði úrslitum um mál og málsatriði nema annað sé skýrt tekið fram í stjórnarskránni eða þingskaparlögum sem fyrr segir skiptist umfjöllun alþingis í þrjá umræður þriðji kafli þingskaparlaga fjallar nánar um lagasetningu á alþingi þar er mælt fyrir um að að fyrstu umræðu lokinni vísi forseti alþingis frumvarpinu til fastanefndar alþingis að hans vali þingmenn geta krafist atkvæðagreiðslu á þeim tímapunkti um það hvort ljúka beri fyrstu umræðu eða hvort vísa eigi frumvarpinu til annarar fastanefndar en þeirrar sem forseti alþingis leggur til önnur umræða fer fram í fyrsta lagi nóttu eftir að fyrstu umræðu er lokið eða útbýtingu nefndarálits þá eru einstaka greinar frumvarpsins ræddar og breytingartillögur ef einhverjar hafa fram komið þá eru greidd atkvæði um einstakar greinar frumvarpsins og einstök atriði sem þingmenn æskja eftir að kosið sé um þá gengur frumvarpið til þriðju umræðu en þingmenn geta óskað eftir atkvæðagreiðslu áður því til staðfestingar hafi frumvarpið breyst við aðra umræðu getur þingmaður eða ráðherra óskað eftir því að nefnd taki það til umfjöllunar á ný þriðja og síðasta umræðan fer fram í fyrsta lagi nóttu eftir aðra umræðu þá eru ræddar greinar frumvarpsins og breytingartillögur við frumvarpið og einnig frumvarpið í heild loks eru greidd atkvæði um breytingartillögurnar ef einhverjar eru og svo frumvarpið í heild æðsta embætti þingsins er forseti alþingis núverandi forseti er steingrímur j sigfússon alþingismaður vinstri grænna eins og segir í kynningarbæklingi alþingis stjórnar forseti þinghaldinu ákveður dagskrá þingfunda og hefur frumkvæði að því að semja starfsáætlun alþingis og áætlun um fundarhöld forseti hefur enn fremur umsjón með starfi þingnefnda og alþjóðanefnda og fyrirspurnir til ráðherra eru háðar leyfi hans forseti sker úr ágreiningi um túlkun þingskapa og umræður utan dagskrár eru bundnar samþykki hans samkvæmt stjórnarskránni er forseti alþingis einn þriggja handhafa forsetavalds forsetar alþingis eru kosnir af þinginu strax eftir þingsetningu og stýrir aldursforseti þingsins sá þingmaður með lengstu setu á þingi fundum þangað til að forseti alþingis hefur verið kosinn þingmenn eru tilnefndir til embættisins og eru þeir í framboði sem ekki hreyfa við því mótmælum sá þingmaður er kosinn sem hlýtur yfir helming atkvæða eða hreinan meirihluta tvær sjálfstæðar stofnanir starfa á vegum alþingis það eru umboðsmaður alþingis og ríkisendurskoðun hlutverk umboðsmanns alþingis er að hafa eftirlit með opinberri stjórnsýslu af hálfu alþingis hlutverk ríkisendurskoðunar er fyrst og fremst að endurskoða ríkisreikninginn og reikninga opinberra stofnana hvorki umboðsmaður alþingis né ríkisendurskoðun lúta beinu boðvaldi alþingis heldur geta tekið fyrir mál að eigin frumkvæði alþingi getur þó krafist skýrslna af hendi ríkisendurskoðunar um tiltekin mál eins og fram hefur komið er þingræði á íslandi ísland skilur sig hins vegar frá hinum norðurlöndunum að því leyti að á íslandi er sterk hefð fyrir öflugum meirihlutastjórnum frá lýðveldisstofnun árið hafa vantrauststillögur verið lagðar fram af stjórnarandstöðu allar hafa þær verið felldar af meirihluta ríkisstjórnarinnar þessi hefð er svo sterk á íslandi að rætt hefur verið um samþættingu löggjafarvalds og framkvæmdavalds af þeim sökum í stefnuræðu við þingsetningu árið komst davíð oddsson þá forsætisráðherra svo að orði kosningar til alþingis fóru síðast fram október eftir að ríkisstjórn sjálfsstæðisflokks viðreisnar og bjartrar framtíðar klofnaði þann september sama ár núverandi skipting þingsæta á alþingi í stærðfræði er hugtakið flatarmál notað yfir tölugildi tvívíðs afmarkaðs svæðis taka má ferhyrning sem dæmi líta má á beina línu milli tveggja punkta sem einvíðan vigur hann hefur aðeins lengd sé vigurinn ekki skoðaður með tilliti til tví eða þrívíðs umhverfis sé annar vigur leiddur inn í dæmið sem er einnig einvíður en situr hornrétt á við hinn fyrrnefnda vigur þá afmarka vigrarnir tveir tvívíðan flöt sem finna má flatarmálið á með því að margfalda lengdir vigranna saman að jafnaði er flatarmál gefið upp dags daglega með mælieiningum gjarnan úr si kerfinu til dæmis er flatarmál landa gefið upp í ferkílómetrum km flatarmál akurlendis í hektörum eða hektómetrum hm og flatarmál húsnæðis í fermetrum m veldisvísinn hjá mælieiningunni má nota til þess að sjá hversu margar svigrúmsvíddir umrætt rúm hefur t d myndu rúmkílómetrar km vera með þrjár svigrúmsvíddir og lýsir km þá þrívíðu rúmi enska english er vesturgermanskt tungumál sem á rætur að rekja til fornlágþýsku og annarra náskyldra tungumála engla og saxa sem námu fyrstir germana land á bretlandseyjum en málið hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá ýmsum öðrum málum þá sér í lagi latínu fornnorrænu grísku og keltneskum málum sem fyrir voru á eyjunum enska er töluð víða í heiminum og er opinbert mál á englandi írlandi skotlandi wales nýja sjálandi ástralíu suður afríku bandaríkjunum kanada og fjölmörgum öðrum löndum þróunarsögu ensku er skipt í þrjú tímabil elst er fornenska old english sem er einnig kölluð engilsaxneska eftir hinum germönsku englum og söxum sem réðu ríkjum á englandi frá öld og fram á víkingaöld miðenska middle english var töluð eftir komu víkinga og fram að þeim tíma þegar prentsmiðjur urðu algengar eftir tilkomu prentsmiðjanna hefur verið talað það mál sem við þekkjum nú nútímaenska sökum mikillar útbreiðslu enskunnar og töluverðrar innbyrðis einangrunar mælenda hennar hafa orðið til margar mismunandi mállýskur sem hafa einkennandi raddblæ framburð og orðaforða til dæmis eru til mörg orð í ástralskri ensku sem enginn í kanada myndi nota í daglegu máli og öfugt til þess að sporna við þessari þróun hóf oxford háskóli útgáfu oxford english dictionary sem talin er yfirgripsmesta nútíma enska orðabókin hún var fyrst gefin út árið en hefur síðan þá verið stækkuð mjög til þess að ná yfir allar helstu orðmyndir sem koma fyrir í málinu allt aftur til upphafs nútímaensku enska er vesturgermanskt tungumál sem á upptök sín í engilfrísneskum og lágsaxneskum mállýskum sem kómu á bretlandseyjar með germönskum ættflokkum og rómverskum hermönnum frá svæðinu sem er nú norðvestur þýskaland danmörk og holland á öld einn þessara ættflokka voru englar sem voru líklega komnir frá angeln að sögn bedu prests kómu allir þeirra til bretlands og gamla land þeirra varð yfirgefið orðin england úr engla land englaland og english enska á fornensku englisc á rætur að rekja til nafns þessa ættflokks engilsaxneska innrásin í bretland hófst um arið e kr innrásarmenn komu frá danmörk og jótlandi áður en innrásin á bretlandi voru innfæddu mennirnir keltar sem töluðu bretnesku sem var keltneskt tungumál tungumálið sem talað var á undan normönnskum landvinningum árið hét fornenska upp á því hófust mikilvægar breytingar á tungumálið upprunalega var fornenska hópur ólíkra mállýska sem endurspegluðu engilsaxnesku kónungsríkin sem voru til í bretlandi á þeim tíma ein þessara mállýska vestursaxneska varð sú helsta ein helstu áhrif á þróun enskunnar var rómversk kaþólska kirkjan á miðöldum hafði rómversk kaþólska kirkjan einokun á hugverkum í breska þjóðfélaginu sem hún notaði til að hafa áhrif á ensku kaþólskir munkar skrifuðu eða afrituðu texta aðallega á latnesku sem var þá sú helsta tungumál í evrópu þegar munkarnir skrifuðu á móðurmál sitt notuðu þeir oft orð úr frá latnesku til að skrýa frá hugtökum sem áttu ekkert orð á ensku meginhluti orðaforða enskunnar á rætur að rekja til latnesku talið er að gegnum tíma notuðu enska menntastéttin meira og meira orð sem munkarnir tóku frá latnesku þar að auki hélt hún áfram að draga ný orð úr latneksu eftir það tvær bylgjur innrásar höfðu mikil áhrif á fornensku fólkið sem gerði fyrstu innrasína talaði norrænt tungumál og sigraði og nam land á bretlandseyjum á og öldum normannar gerðu aðra innrásina á öld þeir töluðu normönnsku og þróuðu enska tegund af þessu máli með tímanum minnkuðu áhrif frá normönnsku vegna frönskutegundarinnar sem töluð var í parís tungumál normannana breyttist í engilfrönsku vegna þessara innrása tveggja varð enska svolítið blandað mál en hún var ekki í raun blendingsmál vegna samlífis við norðmenn stækkaði magn germanskra orða í fornensku auk þess við normönnsku landvinningar voru fleiri orð tekin frá rómönskum tungumálum normönnsku áhrif á ensku var aðallega sökum notkunar normönnsku af ríkisstjórninni þannig var hafið í alvöru að taka mörg orð frá öðrum tungumálum og orðaforði enskunnar varð mjög stór við tilkomu breska heimsveldsins hófst notkun ensku í norður ameríku indlandi afríku ástralíu og á öðrum svæðum mikilvægi bandaríkjanna sem risaveldi hefur líka hjálpað útþenslu ensku um heiminn um það bil milljónir manns tala ensku sem móðurmál talið er að enska sé þriðja stærsta tungumálið í heimi eftir magni málhafa eftir kínversku og spænsku hins vegar þegar talaðir eru allir sem tala ensku sem móðurmál og annað mál er enska stærsta tungumálið í heimi í ensku eru ekki eins margar beygingar og í öðrum indóevrópskum málum til dæmis í nútímaensku eru ekki málfræðileg kyn eða stigbreytingar lýsingarorða ólíkt í nútímaþýsku eða hollensku fallendingar í ensku eru næstum því horfnar en eru enn þá til í fornöfnum í ensku eru til bæði sterkar t d speak spoke spoken og veikar sagnir sem eiga germanskar rætur afgangar frá beygingum til dæmis í fleirtölu geta sést enn þá en eru orðnir reglulegri um leið er enska orðið greinandi tungumál oftar er notað í ensku ófullkomnar hjálparsagnir og orðaröð heldur fallendingar til þess að bera merkingar hjálparsagnir merkja spurningar neikvæðar setningargerðir þolmynd og svo framvegis fornenska er töluvert líkari íslensku en nútímaensku eins og sjá má á þessu ljóðbroti úr bjólfskviðu frá öld þegar þetta er borið saman við nýrri ensk verk má sjá hversu hratt enskan fjarlægist íslenskuna svo eru nútímaverkin öllu líkari því sem við þekkjum í dag þetta dæmi er eftir jonathan swift sem þekktastur er fyrir að hafa skrifað ferðir gúllívers á öld en ögn eldri dæmi um nútímaensku koma upp um fortíð málsins eins og sést hér í broti úr fönixinum og skjaldbökunni eftir william shakespeare c a vigdís finnbogadóttir fædd apríl var fjórði forseti íslands og gegndi hún embættinu frá til hún var fyrsta konan i heiminum sem kosin var í lýðræðislegum kosningum til að gegna hlutverki þjóðhöfðingja vigdís fæddist í tjarnargötu í reykjavík og ólst þar upp fyrstu árin þegar hún var fjögurra ára fluttist fjölskyldan að ásvallagötu í vesturbæ reykjavíkur á sumrin var vigdís í sveit í eystra geldingaholti í gnúpverjahreppi í árnessýslu foreldrar vigdísar voru hjónin finnbogi rútur þorvaldsson prófessor í verkfræði við háskóla íslands og sigríður eiríksdóttir hjúkrunarfræðingur og formaður hjúkrunarfélags íslands vigdís átti einn bróður þorvald finnbogason stúdent en hann lést af slysförum árið aðeins tvítugur að aldri árið giftist vigdís ragnari arinbjarnar lækni en þau skildu sjö árum síðar árið varð vigdís fyrst einhleypra kvenna á íslandi til að ættleiða barn er hún ættleiddi dóttur sína ástríði magnúsdóttur f vigdís gekk í landakotsskóla og gagnfræðaskóla vesturbæjar hún lauk stúdentsprófi frá menntaskólanum í reykjavík árið og stundaði nám í frönsku og frönskum bókmenntum með leikbókmenntir sem sérsvið við háskólana í grenoble og sorbonne í parís í frakklandi á árunum einnig stundaði hún nám í leiklistarsögu í danmörku og svíþjóð um nokkurra ára skeið hún lauk ba prófi í frönsku og ensku við háskóla íslands árið og einnig námi í uppeldis og kennslufræði vigdís starfaði sem ritstjóri leikskrár og blaðafulltrúi þjóðleikhússins var frönskukennari við menntaskólann í reykjavík og menntaskólann við hamrahlíð á árunum hún sá um frönskukennslu í sjónvarpinu frá kenndi franskar leikbókmenntir við háskóla íslands og var leikhússtjóri leikfélags reykjavíkur sem þá var til húsa í iðnó frá vigdís var forseti alliance franaise á íslandi frá og sat í stjórn listahátíðar í reykjavík vigdís var einn af stofnendum leikhópsins grímu árið og þýddi einnig fjölda leikrita samhliða þessum störfum vann vigdís um árabil sem leiðsögumaður hjá ferðaskrifstofu ríkisins og hafði þar umsjón með skipulagningu menningartengdrar ferðaþjónustu auk umsjónar með námskeiðum fyrir verðandi leiðsögumenn í áramótaávarpi sínu á nýársdag árið tilkynnti kristján eldjárn forseti íslands að hann hyggðist ekki gefa kost á sér áfram í kjölfarið fór fram umræða um mögulegan eftirmann kristjáns og meðal þeirra sem nefnd voru var vigdís finnbogadóttir sem þá gegndi starfi leikhússtjóra leikfélags reykjavíkur en vigdís varð þjóðþekkt nokkrum árum fyrr er hún annaðist frönskukennslu í sjónvarpinu nafn vigdísar var fyrst nefnt opinberlega í lesendabréfi frá laufeyju jakobsdóttur sem birtist í dagblaðinu janúar í fyrstu var vigdís ekki á því að gefa kost á sér en lét að lokum tilleiðast eftir hvatningu úr ýmsum áttum vigdís tilkynnti framboð sitt þann febrúar og varð þar með fyrsta konan til að gefa kost á sér til embættis forseta íslands segja má að framboð vigdísar megi að nokkru leyti rekja til kvennafrídagsins október en dagurinn markaði þáttaskil í íslenskri kvennabaráttu en fjöldi kvenna lagði niður störf þennan dag til að vekja athygli á mikilvægi vinnuframlags kvenna bæði innan og utan heimilis áhrif kvennafrídagsins sáust víða í þjóðfélaginu og í fjölda fyrirtækja og stofnana lá starfsemi niðri mikil vitundarvakning varð á meðal kvenna í kjölfar dagsins og blés hann þeim baráttuanda í brjóst vigdís hefur sagt í viðtölum að markmið með framboðinu hafi ekki endilega verið að ná kjöri heldur hafi hún fyrst og fremst vilja sýna fram á að kona ætti erindi í forsetaframboð ekki síður en karl þrír frambjóðendur voru í kjöri auk vigdísar en það voru þeir albert guðmundsson alþingismaður guðlaugur þorvaldsson ríkissáttasemjari og pétur j thorsteinsson sendiherra fljótlega varð ljóst að baráttan stóð einkum milli vigdísar og guðlaugs kosningabaráttan þótti nokkuð hörð og mætti vigdís annars konar viðmóti heldur en meðframbjóðendur hennar kynferði hennar og sú staðreynd að hún var einhleyp og einstæð móðir var tíðrætt umtalsefni vigdís þurfti einnig að þola ýmsar nærgöngular spurningar m a um brjóstakrabbamein sem hún hafði greinst með nokkrum árum fyrr á framboðsfundi var hún t d spurð að því hvort það myndi há henni í embætti að vera aðeins með eitt brjóst vigdís þótti svara vel fyrir sig er hún sagði það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti vigdísi var einnig legið á hálsi fyrir að vera heldur vinstri sinnuð og sumir höfðu áhyggjur af því að þátttaka hennar í starfi samtaka herstöðvarandstæðinga á árum áður myndi lita störf hennar í embætti forseta íslands og jafnvel tefla varnarsamningi íslands og bandaríkjanna í tvísýnu svo fór að þann júní var vigdís finnbogadóttir kjörin forseti íslands fyrst kvenna í heiminum sem kjörin var þjóðhöfðingi í lýðræðislegum kosningum vigdís hlaut atkvæða en sá frambjóðandi sem næstur kom guðlaugur þorvaldsson hlaut og því munaði aðeins einu og hálfu prósentustigi á frambjóðendunum tveimur kjör vigdísar vakti mikla athygli erlendis og greindu margir helstu fjölmiðlar heimsins frá kosningu hennar og þeirri staðreynd að kona hafði verið kjörin forseti í fyrsta sinn í lýðræðislegum kosningum vigdís var endurkjörin án atkvæðagreiðslu og en árið hlaut hún mótframboð frá sigrúnu þorsteinsdóttur húsmóður í vestmannaeyjum en það var í fyrsta sinn sem sitjandi forseti íslands fékk mótframboð vigdís sigraði með fáheyrðum yfirburðum og hlaut atkvæða vigdís lagði áherslu á að vera ópólitískur forseti og forðaðist að blanda sér í deilumál á vettvangi stjórnmálanna í ræðum og ávörpum lagði hún áherslu á þau gildi sem sameina fólk og segja má að einkunnarorð hennar í embætti hafi verið upphafsorðin í ljóði snorra hjartarsonar land þjóð og tunga og helstu hugðarefni hennar hafi endurspeglast í þeim kjörorðum skógrækt og landgræðsla voru vigdísi ofarlega í huga og hún var ötull talsmaður landræktar á ferðum sínum um landið fékk hún börn og unglinga gjarnan til liðs við sig í gróðursetningu unga kynslóðin var henni hugleikin og í ræðum minnti hún oft á mikilvægi þess að hlú að æskunni og hvatti þá sem eldri eru til að vera góðar fyrirmyndir síðast en ekki síst lagði hún áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um íslenska tungu í forsetatíð vigdísar varð sú breyting á embættinu að starfsvettvangur forseta íslands varð ekki nánast eingöngu innanlands eins og verið hafði heldur ferðaðist vigdís í mun meira mæli út fyrir landsteinana en forverar hennar henni var boðið í heimsóknir víða erlendis og hún lagði kapp á að nýta athyglina sem kjör hennar vakti í þágu lands og þjóðar í opinberum erindagjörðum vigdísar erlendis voru gjarnan skipulagðir viðburðir þar sem íslensk framleiðsla var kynnt listafólk var gjarnan með í för og íslenskir matreiðslumenn sem matreiddu úr íslensku hráefni á þessum tíma var umfjöllun um ísland í erlendum fréttamiðlum af skornum skammti og þekking umheimsins á landi og þjóð takmörkuð en kosning vigdísar varpaði nýju ljósi á land og þjóð rúmum árum eftir að vigdís lét af embætti hlaut hún heiðursverðlaun útflutningsverðlauna forseta íslands fyrir stuðning sinn við íslenskan útflutning og framleiðslu með þeim orðum að það hefði verið mikið lán fyrir íslenskan útflutning að njóta atbeina hennar erfiðasta árið á embættisferli vigdísar var árið þegar snjóflóð féllu á súðavík og á flateyri með mánaða millibili með þeim afleiðingum að létust vigdís þótti sýna af sér mikla manngæsku á þeim minningarathöfnum sem haldnar voru um þá sem létust þar sýndi hún þeim sem misst höfðu ástvini samúð og hvatti íslensku þjóðina til þess að sýna samstöðu með vestfirðingum á þessum erfiðu tímum þrátt fyrir þann ásetning vigdísar um að blanda sér ekki í pólitísk deilumál á forsetastóli varð aðkoma hennar að tveimur málum nokkuð umdeild annað tengist lagasetningu sem batt enda á verkfall flugfreyja á kvennafrídaginn árið og hins vegar staðfestingu hennar á lögum um aðild íslands að ees samningnum árið eftir að vigdís lét af embætti forseta íslands hefur hún unnið að ýmsum málum einkum tengdum menningu tungumálum og umhverfisvernd hún er velgjörðarsendiherra unesco menningarmálastofnunnar sameinuðu þjóðanna og árið var hún ein af stofnendum heimsráðs kvenleiðtoga council of women world leaders og var fyrsti formaður þess ráðið hafði aðsetur við john f kennedy school of government við harvard háskóla í bandaríkjunum í heimsráðinu sitja starfandi og fyrrverandi forsetar og forsætisráðherrar úr röðum kvenna frá hefur rannsóknarstofnun háskóla íslands í erlendum tungumálum verið kennd við vigdísi stofnun vigdísar finnbogadóttur í erlendum tungumálum og árið var nýtt húsnæði stofnunarinnar við brynjólfsgötu í reykjavík vígt en húsið ber heitið veröld hús vigdísar umhverfismál og náttúruvernd hafa verið vigdísi hugleikin og hún hefur við ýmis tækifæri veitt liðsinni sitt á vettvangi umhverfismála vigdís hefur einnig tekið þátt í starfi stjórnarskrárfélagsins og hefur hún m a lýst stuðningi sínum við tillögu stjórnlagaráðs til nýrrar stjórnarskrár vigdís hefur í gegnum tíðina hlotið fjölmargar viðurkenningar fyrir störf sín hún var sæmd stórkrossi hinnar íslensku fálkaorðu fyrir störf í þágu íslensku þjóðarinnar árið og hún hefur hlotið heiðursdoktorsnafnbætur við háskóla íslands og háskólann á akureyri og við tuttugu erlenda háskóla á ára afmæli sínu árið var vigdís gerð að heiðursborgara reykjavíkur sjónvarpið einnig kallað ríkissjónvarpið er eina ríkisrekna sjónvarpsstöðin á íslandi hún hóf útsendingar þann september sjónvarpið er deild innan ríkisútvarpsins rúv sem einnig rekur þrjár útvarpsstöðvar þegar sjónvarpið hóf göngu sína var aðeins sent út tvisvar sinnum í viku á föstudögum og miðvikudögum en smátt og smátt jukust útsendingar fljótlega var sent út alla daga nema fimmtudaga einnig fór sjónvarpið í sumarfrí í júlí allt þar til og voru þá engar útsendingar í gangi það var svo ekki fyrr en október sem sjónvarpið hóf göngu sína daga vikunnar nú á dögum er sjónvarpað allan sólarhringinn fréttaþjónusta landsmanna batnaði til muna þegar erlendar fréttir fóru að berast gegnum gervihnött en það gerðist í fyrsta skipti í september árið gegnum jarðstöðina skyggni í mosfellsbæ fyrir stofnun rúv hafði aðeins kanasjónvarpið verið í gangi og mjög fáir höfðu aðgang að sjónvarpi útvarpið var þá aðalfjölmiðillinn fyrir utan dagblöðin gettu betur er spurningakeppni íslenskra framhaldsskóla sem ríkisútvarpið stendur fyrir árlega hver framhaldsskóli getur sent eitt lið í keppnina sem skipað er þremur nemendum við skólann undankeppni fer fram í útvarpi og að henni lokinni halda átta lið áfram í útsláttarkeppni í sjónvarpinu keppnin var fyrst haldin árið og hefur farið fram árlega síðan þá keppnin hefur verið einn vinsælasti dagskrárliður ríkisútvarpsins frá upphafi umsjónarmaður keppninnar frá til ársins var andrés indriðason og á eftir honum tók elín sveinsdóttir við því hlutverki og er núverandi umsjónarmaður keppninnar forkeppnin hefst í janúar ár hvert og fer fram í útvarpi að tveimur umferðum loknum eru átta lið eftir og heldur keppnin áfram í sjónvarpssal árið var metár í sögu gettu betur þá tók alls skóli þátt og hafa þeir aldrei verið fleiri alls hafa níu skólar unnið keppnina og er menntaskólinn í reykjavík sá sigursælasti næst á eftir koma menntaskólinn á akureyri og kvennaskólinn í reykjavík með þrjá sigra hvor þeir eru einu skólarnir sem hafa unnið keppnina oftar en einu sinni spyrill stendur fyrir miðju og ber upp spurningarnar oft er starf spyrils í höndum einhvers þjóðþekkts einstaklings dómarinn semur spurningarnar og dæmir svörin frá upphafi hefur stigavörður setið á vinstri hönd dómara og talið stigin fyrir keppnina árið var ákveðið að leggja niður stigavarðarembættið og hafa í stað þess tvo dómara fyrir keppnina varð sérkeppni sem nefndist gettu betur stjörnustríð þetta gaf góða raun og var endurtekið árið eftir fyrir sjónvarpakeppnina gettu betur fór ekki varhluta af covid faraldrinum allt stefndi í að úrslitin yrðu haldin án áhorfenda en svo fór að hvort lið fékk að hafa nokkra í salnum útvarpshluti keppninnar fór ekki fram á markúsartorgi eins og venjan hefur verið árin á undan heldur í hljóðveri vegna fjöldatakmarkanna var þessi hluti keppninnar áhorfendalaus davíð þór jónsson fæddur janúar varð landsþekktur skemmtikraftur í upphafi áratugarins þegar hann og steinn ármann magnússon leikari settu upp stutta útvarpsleikþætti daglega á aðalstöðinni leikþættina kölluðu þeir flugur þeir þóttu grófir og í þeim var skopast að samkynhneigðum kvenkyns íþróttamönnum bifvélavirkjum og öðrum sem lágu vel við höggi saman kallaði tvíeykið sig radíusbræður og þeir tróðu víða upp með gríni í nokkur ár aðallega í framhaldsskólum og á árshátíðum davíð þór er útskrifaður guðfræðingur hann var spyrill í gettu betur hefur verið vinsæll viðmælandi í spjallþáttum í sjónvarpi og ritstjóri tímaritsins bleikt blátt hann hefur starfað sem þýðandi raddleikari og ljóðskáld davíð var spurningahöfundur og dómari í gettu betur árin og hann skrifaði bakþanka í fréttablaðið hálfsmánaðarlega frá davíð þór gegndi embætti héraðsprests í austurlandsprófastsdæmi frá frá hefur hann verið sóknarprestur í laugarnesprestakalli í reykjavík stefán pálsson er íslenskur sagnfræðingur og stjórnmálaskýrandi hann stundaði nám við mr þar sem hann tók þátt í spurningakeppninni gettu betur og var hann í sigurliðinu árin og gegndi hann sjálfur stöðu dómara í keppninni hann var á tímabili söngvari í pönk hljómsveitinni tony blair hann er dyggur aðdáandi knattspyrnufélagsins fram og breska knattspyrnuliðsins luton town stefán er mikill áhugamaður um viský og bjór auk gettu betur tók stefán einnig þátt í ræðukeppninni morfís á menntaskólaárum sínum eftir að hann lauk námi og fram eftir þrítugsaldri kom hann að þjálfun bæði gettu betur og morfís liða ýmissa framhaldsskóla hann hefur starfað sem spurningahöfundur og dómari í gettu betur og útsvari stefán er mikill áhugamaður um teiknimyndasögur árið setti hann ræðumet með þrettán og hálfrar klukkustundar fyrirlestri um sval og val sem fögnuðu ára afmæli um þær mundir stefán hefur verið virkur í starfi vinstri grænna en hann var einnig einn stofnenda málfundafélags úngra róttæklinga múr árið sem hélt úti vefritinu múrinn fram til stefán var formaður samtaka hernaðarandstæðinga frá árinu til eiginkona stefáns er steinunn þóra árnadóttir alþingiskona stefán var einnig spyrill í spurningaþættinum kvisslingur sem sýndur var á sjónvarpi símans árið hermann gunnarsson þekktastur sem hemmi gunn desember júní var landsþekktur íþróttafréttamaður skemmtikraftur þáttastjórnandi og einn fremsti knattspyrnumaður íslendinga á öld hermann var án efa þekktastur fyrir skemmtiþátt sinn á tali hjá hemma gunn sem sýndur var á rúv síðasta áratug aldar hermann var einn fremsti knattspyrnumaður íslands á sjöunda áratugnum hann spilaði með val á blómaskeiði félagsins en var einnig landsliðsmaður hemmi þótti einnig nokkuð liðtækur í handbolta og lék nokkra landsleiki í íþróttinni hann átti meðal annars markametið yfir flest mörk skoruð í landsleik í mörg ár þar til það var bætt af gústaf bjarnasyni í leik gegn kína árið hermann stundaði nám við verzlunarskóla íslands að knattspyrnuferlinum loknum tók hann til starfa sem íþróttafréttamaður hjá sjónvarpinu hann starfaði þar um árabil þó ekki væri hann alltaf íþróttafréttamaður á níunda áratugnum hóf hann að stjórna sínum eigin sjónvarpsþætti hjá rúv á tali hjá hemma gunn í lok mars hóf göngu sína nýr tónlistargetraunaþáttur undir stjórn hermanns það var lagið sem sýndur var á stöð eins stjórnaði hann þættinum í sjöunda himni á stöð veturinn hann söng inn á hljómplötur bæði einn og með öðrum meðal annars með ladda hemmi gaf einnig sjálfur út hljómplötu frískur og fjörugur á henni er að finna lög eins og einn dans við mig og fallerí fallera hann starfaði lengi sem fararstjóri og rak veitingastað í tælandi árið starfaði hann sem kynningarstjóri vestfirska forlagsins hermann varð bráðkvaddur í tælandi júní íslandsklukkan er söguleg skáldsaga eftir halldór laxness hún kom út í þremur hlutum á árunum íslandsklukkan hið ljósa man og eldur í kaupinhafn fyrsti hluti sögunnar segir frá jóni hreggviðssyni bónda á rein og baráttu hans við yfirvöld jón er dæmdur til dauða fyrir að drepa kóngsins böðul sigurð snorrason en sleppur úr haldi með hjálp íslandssólarinnar snæfríðar og flýr til hollands og svo til danmerkur þar sem hann ætlar sér að freista þess að ná tali af konungi og fá náðun snæfríður íslandssól dóttir eydalíns lögmanns snæfríður björnsdóttir eydalín er í aðalhlutverki í öðrum hlutanum snæfríður er kynnt til sögunnar í fyrsta hlutanum þar sem hún ferðast um landið með arnasi arnæus og síðar þegar hún fær varðmann til að leysa jón hreggviðsson úr haldi á alþingi í öðrum hlutanum er snæfríður gift magnúsi í bræðratúngu þrátt fyrir að hafa elskað arnas þriðji hlutinn fjallar svo um arnas arnæus og örlög bókasafns hans í kaupinhafn arnas giftist snæfríði aldrei heldur býr í kaupinhafn með ríkri konu sem fjármagnar bókasöfnun hans allar koma aðalpersónurnar við sögu í öllum hlutum sögunnar en rauði þráðurinn er barátta jóns hreggviðssonar þegar sagan kom út var viðvörun til lesenda aftan á fyrsta bindinu sem var svo ítrekuð í síðari bindum verksins höfundur vill láta þess getið að bókin er ekki sagnfræðileg skáldsaga heldur lúta persónur hennar atburðir og stíll einvörðúngu lögmálum verksins sjálfs þrátt fyrir þetta er ljóst að rætur sögunnar liggja djúpt í þjóðfélagsveruleika sögutímans sögupersónurnar eiga sér margar fyrirmyndir í raunveruleika sögutímans þar má nefna fleiri persónur sögunnar eiga sér fyrirmyndir í raunveruleikanum t d allir þeir íslandskaupmenn sem nefndir eru og ýmsar aðrar minni háttar persónur halldór notar sér annála töluvert stundum nánast orðrétt til dæmis lýsinguna á bruna kaupinhafnar í fimmtánda kafla þriðja bindis sem er tekin úr hítardalsannál einnig nýtir hann sér annað aðsótt efni eftir föngum en samsamar það þó sögunni og fær því þannig nýja merkingu og nýtt hlutverk sjálfstætt fólk er skáldsaga eftir halldór laxness sem var gefin út í fjórum bindum á árunum landnámsmaður íslands skuldlaust bú erfiðir tímar og veltiár seinna meir voru bindin sameinuð í eina bók og er sú bók nefnd sjálfstætt fólk bókin er ein þekktasta íslenska skáldsagan hún er kennd á framhaldsskólastigi á íslandi sagan er jafnan talin tilheyra félagslegri raunsæisstefnu í bókmenntafræðum og má ætla að hún gerist á árunum á íslandi sagan fjallar um guðbjart jónsson bjart í sumarhúsum fjölskyldu hans og örlög þeirra sagan hefst þó á frásögn um kólumkilla guðbjartur vann í ár fyrir hreppstjórann í sveitinni meðal annars sem smali en þá hafði hann loks safnað nægu fé til þess að kaupa sér sitt eigið land hann tók við landi er hafði verið í eyði sökum reimleika gunnvör og kólumkilli voru draugar og höfðu tekið sér þar bólfestu og rekið fyrrum ábúendur í burtu bjartur trúði ekki á drauga og lét það ekki aftra sér frá því að hefja búskap í veturhúsum hann breytti nafninu á bænum í sumarhús og reisti nýtt býli hann giftist stuttu síðar rósu sem lést af barnsförum ári síðar bjartur var úti í leit að á þegar rósa lést ásta sóllilja dóttir rósu rétt lifði af bjartur var mikill kvæðamaður og lagði ekki mikið í nútímakveðskap heldur vildi rím og hefðbundna bragarhætti síðari hluti sögunnar fjallar að mestu um ástu sóllilju en auk þess kemur móðir finnu hallbera amma guðbjartssonanna mikið við sögu langafasta einnig kölluð sjöviknafasta hefst á öskudegi miðvikudegi í viku fyrir páska föstuinngangur stendur frá sunnudeginum á undan og getur borið upp á febrúar til mars og fara þeir víðast hvar í hinni vestrænu kirkju fram með fögnuði fyrir föstutímann á íslandi er í dag er ekki haldið upp á sunnudaginn lengur en hann hefur þó verið tengdur æskulýðsdegi þjóðkirkjunnar haldið er aftur á móti upp á mánudaginn með bolludegi þriðjudagin með sprengidegi og svo hefst langafasta á miðvikudeginum með öskudegi siður er á íslandi að á lönguföstu séu passíusálmar hallgríms péturssonar lesnir í ríkisútvarpinu lönguföstu kristinna má rekja til daga föstu gyðinga fyrir páska heilbrigðissjónarmið virðast hafa ráðið miklu um föstusiði eftir landsvæðum og síðar gildi þess meðal hirðingja að fella ekki lambfylltar ær sem áttu að bera á páskunum gyðingar skipuðu því bann við kjötáti sjö vikurnar fyrir páska og er það frumgerð lönguföstu eins og hún er tímasett í dag páskarnir voru því uppskeruhátíð og nýfæddum lömbum slátrað við mikil hátíðarhöld páskalambið sem trúartákn er frá þessum tíma runnið á dögum krists voru gyðingar ekki lengur hirðingjar en páskalambið lifði áfram sem trúartákn en í stað þess voru þeir orðin akuryrkjuþjóð og því var hátíð ósýrða brauðsins búin að bætast við tákn páskanna páskafasta kristinna manna var upphaflega ekki lengri en föstudagurinn langi og laugardagurinn eftir eða sá tími sem jesús hvíldi í gröf sinni um miðja öld var þó víða orðið siður meðal kristinna safnaða að fast eina til tvær vikur fyrir páska en á fyrri hluta aldar varð daga fastan ráðandi með því var föstutími gyðinga tekin upp að nýju en þá undir þeim formerkjum að jesús hafi fastað daga í eyðimörkinni og móses dvalist jafnlengi á sínaífjalli um miðja öld útskýrði leó páfi tilgang lönguföstu sem að hún ætti að undirbúa sálina fyrir páskaundrið með innri hreinsun og helgun hún var því tími iðrunar fyrir drýgðar syndir sjálf fastan var mikilvægasti þáttur þessa undirbúnings föstuhald var misstrangt í kaþólskum sið kjöt var efst á bannlistanum þá egg og smjör svo fiskur næst grænmeti og mjólkurvörur en ströngust var fasta upp á vatn og brauð mismunandi var hve mikið eða hve oft mátti neyta þessa matar en fasta er ekki megrun né svelti heldur aðhald og agi í mataræði föstuinngangur er upphaf langaföstu sem stendur yfir þrjá daga fyrir öskudag frá sunnudegi til þriðjudags hann fer víðast fram með fögnuði fyrir föstutímann gleðskapur við upphaf föstunar á sér fornar rætur og hefur runnið saman við vorhátíðir í suður evrópu algengt var að stéttir samfélagsins hæfu föstu hver sinn dag í föstuinngang og gat því orðið samfeld kjötkveðjuhátíð í nokkra daga við siðaskiptin var gerð hörð hríð að þessum siðum og til dæmis bannaði danakonungur föstugangshlaup í löndum sínum á öld en ekkert er vitað um slíka skemmtun á íslandi fyrr en á öld heimildir geta um matarveislur á þriðjudaginn sprengidagskvöld og telja má víst að saga þeirra nái aftur til kaþólskra tíma ekki var haldið upp á mánudaginn fyrr en á öld með bolludeginum en miðvikudagurinn hafi breyst úr iðrunardegi í skemmtidag eftir siðaskiptin á öld valur snær gunnarsson f ágúst er íslenskur rithöfundur blaðamaður ritstjóri og fyrrum söngvari rokkhljómsveitarinnar ríkið sem flutti pólitískt rokk árið gaf hann út sólóplötu reykjavík er köld þar sem hann söng lög eftir leonard cohen í eigin þýðingu árið gaf ríkið út fyrstu og einu plötu sína seljum allt með textum eftir val valur var þekktur fyrir óvenjulega sviðsframkomu þar sem hann leitaði sér fyrirmynda í pönkinu og meðal óheflaðra rokkara þegar valur kom fram ásamt ríkinu var hann jafnan klæddur hermannajakka nokkrum númerum of litlum valur var ritstjóri reykjavík grapevine til ársins og hefur eftir það fengist við skriftir og blaðamennsku m a á dv og fréttablaðinu árið gaf hann út ljóðasafn á ensku a fool for believing owings mills md watermark hann hefur gefið út tvær skáldsögur sem kom út mál og menning og síðasti elskhuginn sem kom út ormstunga og hafa þær báðar fengið góða dóma í gaf hann út stutta ævisögu paul luchterhand og árið gaf hann út örninn og fálkinn skáldsaga mál og menning passíusálmarnir eru sálmar eftir hallgrím pétursson sem hann orti á árunum þeir teljast vera höfuðverk hans og hafa verið hluti af páskahefð íslendinga um margra alda skeið sálmarnir eru talsins og í þeim er píslarsaga krists rakin af mikilli innlifun þeir hafa komið út á íslensku oftar en sinnum og hafa verið þýddir á fjöldamörg önnur tungumál sálmarnir eru fluttir í ríkisútvarpinu á föstunni ár hvert og hafa einnig verið fluttir í heild sinni á föstudaginn langa í hallgrímskirkju síðan hún var vígð séra hjörleifur þórðarson á valþjófsstað d um nírætt þýddi passíusálma hallgríms á latínu og var sú þýðing gefin út í kaupmannahöfn og nefndist uinuaginta psalmi passionales formála passíusálmanna lýkur með orðunum vale pie lector latína sæll guðhræddi lesandi eða vertu sæll góði lesandi ríkisútvarpið ohf skammstafað rúv er opinbert hlutafélag staðsett á íslandi sem hóf göngu sína árið og sér um útsendingar á útvarpi og sjónvarpi útvarpsstjóri frá er stefán eiríksson það sendir út eina sjónvarpsstöð sem heitir sjónvarpið en er oft í daglegu tali kölluð stöð eða rúv það rekur þrjár útvarpsstöðvar rás sem einbeitir sér að dagskrárgerð um menningu af ýmsum toga rás sem hefur það verksvið að fjalla um tónlist dægurmál og fleira í þeim dúr og rondó sem sendir stafrænt út á höfuðborgarsvæðinu og spilar klassíska tónlist og djass allan sólarhringinn einnig sendir ungmennaþjónustan rúv núll út tónlist á netinu allan sólarhringinn einnig starfrækir rúv fjórar deildir á landsbyggðinni sem sinna fréttaþjónustu á sínum svæðum og senda út staðbundna dagskrá á vissum tímum deildirnar eru á ísafirði akureyri egilsstöðum og selfossi þar að auki rekur ríkisútvarpið frétta og dagskrárvefinn ruv is og textavarpið ríkisútvarpið er fjármagnað með auglýsingum en einkum framlagi úr ríkissjóði áður var innheimt afnotagjald sem öllum eigendum sjónvarps og útvarpstækja bar skylda til að greiða en afnotagjöldin voru afnumin árið og upp tekinn nefskattur sem á að renna óskiptur í reksturinn ríkisútvarpið hóf útsendingar desember en fyrir þann tíma höfðu verið starfræktar einkareknar útvarpsstöðvar í reykjavík og á akureyri sú fyrsta var h f útvarp fyrstu ár útvarpsins var bara sent út á einni rás og í nokkra klukkutíma á kvöldi fyrsti útvarpstjórinn var jónas þorbergsson ríkisútvarpið þurfta að fara eftir ákveðnum útvarpreglum svo sem að rækta íslenska tungu og sögu íslands einnig þurftu þeir að vera með einhverskonar fréttir og láta í ljós mismunandi skoðanir fyrir fólk til umhugsunar það þurfti líka að huga að hafa skemmtiefni fyrir almenning og einnig eitthvað uppbyggilegt barnaefni fyrir krakka á öllum aldri útvarpið hóf rekstur sinn í austurstræti því húsi sem nú er english pub árið eftir stofnun flutti það í landssímahúsið við austurvöll þar sem það var til húsa til ársins þá flutti útvarpið á skúlagötu hús sem í dag er þekkt sem sjávarútvegshúsið árið flutti útvarpið í núverandi húsnæði útvarpshúsið í efstaleiti í ágúst hófust útsendingar rúvak á akureyri en sú deild hafði bæði umsjón með að skaffa deildum fyrir sunnan frétta og dagskrárefni sem og svæðisbundnar útsendingar með áherslu á málefni svæðis árið hóf svo rás útsendingar sínar í fyrstu átti sú stöð að vera fyrir yngri kynslóðina t d fyrir unglingana þar voru t d spilaðir poppþættir og nútímalegra efni en á rás en í dag er dagskráin mjög fjölbreytt sama má reyndar segja um rás en þó eru gerðar þar meiri kröfur um að efni sé meira unnið meira lagt í dagskrárgerðina dagskrárfólk á rás keppist við að vinna vandað efni af öllu tagi þar má heyra reglulega leikritaflutning útvarpsleikhúsið hefur starfað reglubundið frá árinu og sendir jafnan út á rás þó stundum séu einnig útsendingar frá leikhúsinu á rás á rás er sendir út reglulega tónleikar frá sinfóníuhljómsveit íslands eldra fólk hlustar mikið á rás en það er víðari hlustendahópur á rás júní hóf ríkisútvarpið útsendingar á netinu sumarið hóf rúv tilraunaútsendingar útvarpsstöðvarinnar rondó sem leikur klassíska tónlist og djass í ókynntri sjálfvirkri dagskrá í mai bættist svo ungmennaþjónustan rúv núll í flóruna útsending á netinu sem er í gangi allann sólarhringinn megni tímans er send út ókynnt tónlist en á kvöldin eru sjónvarpsþættir það mætti því skilgreina rúv núll streymið sem blöndu af sjónvarps og útvarpsstöð þó stofnunin sjálf skilgreinir þjónustuna sem vefsíðu sjónvarpið hóf göngu sína þann september árið sjónvarpið og útvarpið eru nú í sama húsi eða frá árinu við efstaleiti ríkisútvarpið er eini fjölmiðillinn hér á landi sem leiðbeinir starfsmönnum um íslenskt mál og hefur markað sér stefnu í þeim málum útvarpsstjóri síðan er stefán eiríksson og hefur hann það hlutverk að annast rekstur og fjármál ríkisútvarpsins útvarpsstjóri gegnir starfi sínu í fimm ár í senn en þá skipar menntamálaráðherra nýjan ætlunarverk ríkisútvarpsins samkvæmt vef þeirra er að vera í fararbroddi íslenskra fjölmiðla með því að bjóða landsmönnum fjölbreytta og vandaða dagskrá í samræmi við menningar og lýðræðishlutverk sitt með lögum sem sett voru janúar var ríkisútvarpinu breytt í opinbert hlutafélag mikil óánægja var um frumvarpið meðal stjórnarandstöðunnar sem að beitti málþófi til þess að tefja framgöngu þess en yfir klukkustundir fóru í umræður frumvarpið var á endanum samþykkt með atkvæðum gegn þingmenn voru fjarstaddir og tók það gildi apríl miklir niðurskurðir voru hjá ríkisútvarpinu frá almennrar óánægju gætti með uppsagnahrinu í desember og var efnt til mótmæla fyrir utan útvarpshúsið og fundar í háskólabíói í kjölfarið þar sem fulltrúar fjölda aðila í samfélaginu fordæmdu aðgerðina meginmarkmið ríkisútvarpsins eru samkvæmt útvarpslögum clifford the big red dog sjá grein útvarpsstjóri eðlisfræði er sú grein náttúruvísindanna sem fjallar um samhengi efnis orku tíma og rúms og beitir vísindalegum aðferðum við hönnun líkana sem setja náttúrufyrirbæri í stærðfræðilegan búning eðlisfræðingar rannsaka m a víxlverkun efnis og geislunar og samhengi efnis og orku tíma og rúms án þess að reyna að svara grundvallarspurningum eins og hvað efni orka tími og rúm eru eðlisfræðin skýrir efni þannig að það sé samsett úr frumeindum sem eru samsettar úr kjarneindum sem aftur eru gerðar úr kvörkum efni og orka eru í raun sama fyrirbærið samkvæmt afstæðiskenningunni geislun er skýrð með ljóseindum og eða rafsegulbylgjum tvíeðli lögmál eðlisfræðinnar eru flest sett fram sem stærðfræðijöfnur yfirleitt sem línulegt samband tveggja stærða eða sem eða stigs deildajöfnur nútímaeðlisfræðin reynir að sameina megingreinar eðlisfræðinnar rafsegulfræði rafsegulkrafturinn þyngdaraflsfræði þyngdarkrafturinn og kjarneðlisfræði sterka og veika kjarnakraftinn í eina allsherjarkenningu klassísk aflfræði rafsegulfræði varmafræði afstæðiskenningin safneðlisfræði stjarneðlisfræði ljósfræði skammtafræði öreindafræði kjarneðlisfræði þétteðlisfræði spil eða leikur er athöfn ætluð til að skemmta einum eða fleiri leikmönnum leiki má skilgreina út frá a markmiðum sem leikmönnum er ætlað að ná og b þeim reglum sem leikmenn verða að fylgja sumir leikir eru bara fyrir einn leikmann en yfirleitt eru þeir ætlaðir fleiri leikmönnum sem keppa sín á milli yfirleitt þurfa leikmenn að taka ákvarðanir sem hafa áhrif á velgengni þeirra í leiknum ákvarðanirnar þurfa þó að vera teknar í samræmi við settar reglur það kallast yfirleitt svindl ef leikmaður fylgir ekki reglunum í athöfnum sínum og talað er um að leikmaður hafi rangt við frá örófi alda hafa menn leikið leiki sér og öðrum til skemmtunar fjölmargar tegundir leikja hafa orðið til nokkrar þeirra eru listaðar neðar á síðunni heimspekingurinn ludwig wittgenstein færði rök fyrir því í riti sínu philosophische untersuchungen rannsóknum í heimspeki að hugtakið leikur yrði ekki skilgreint með einföldum hætti heldur yrði að líta svo á að einungis væri hægt að skilgreina hugtakið með fjölda mismunandi skilgreininga sem deila einhverjum líkindum tölvuleikur er hvers kyns leikur sem leikinn er í tölvu eða leikjatölvu þeir eru margs konar spilakassaleikir sjónvarpsleikir textaleikir netleikir og herkænskuleikir hafa t d verið vinsælar tegundir upp á síðkastið hafa tölvuleikir í auknum mæli verið notaðir til auglýsinga og í stafrænni list tölvuleikir eru spilaðir á ýmiskonar vélbúnaði algengustu gerðir eru heimilistölvur eða leikjatölvur aðrar gerðir af vélbúnaði eru handleikjatölvur eins og nintendo ds leikjatölvan eða spilakassar sem eru sérstaklega hannaðir til þess að spila tölvuleiki á síðustu árum hefur sú þróun átt sér stað að raftæki sem áður fyrr notuðust ekki við hugbúnað hafa í sífellt meiri mæli notast við hugbúnaðarlausnir þar af leiðandi er hægt að spila tölvuleiki á enn fleiri miðlum en áður sem dæmi um vélbúnað sem getur spilað tölvuleiki en er ekki sérhannaður til þess eru farsímar lófatölvur grafískar reiknivélar gps tæki mp spilarar stafrænar myndavélar og úr tölvuleikir eru eins og bækur bíómyndir og tónlist oft flokkaðir niður í mismunandi gerðir algengast er að flokka tölvuleiki eftir því hvernig þeir eru spilaðir líkt og í ævintýraleiki skotleiki bardagaleiki og þrautaleiki til eru margir undirflokkar og hægt er að setja suma leiki í marga flokka á meðan erfitt er að flokka aðra sem dæmi um tölvuleik sem hægt væri að flokka á marga vegu er leikurinn doom hann er fyrst og fremst fyrstu persónu skotleikur en einnig væri hægt að flokka hann sem hryllingsleik það fer eftir gerð leiks og á hvernig tölvu hann er spilaður hvernig stjórntæki eru notuð í venjulegum heimilistölvum er oft notast við lyklaborð mús eða bæði lyklaborð og mús í einu á heimilistölvum er einnig hægt að kaupa sérstaka stýripinna fyrir leiki og eru sérhannaðir stýripinnar fyrir flugherma og bílaleiki þónokkuð algengir á leikjatölvum er langalgengast að notast sé við sérstaka stýripinna sem eru sérhannaðir fyrir hverja tölvu og fylgja þá oft með tölvunni sjálfri fyrstu leikjatölvurnar notuðust við lyklaborð og einfalda stýripinna en eftir því sem leikjatölvurnar þróuðust hurfu lyklaborðin smám saman stýripinnar fyrir leikjatölvur hafa þróast mikið frá upphafi og með hverri kynslóð af leikjatölvum koma oftast einhverjar nýjungar fram á sjónarsviðið á leikjatölvum er einnig hægt að kaupa sérhannaða stýripinna sem oft eru sérhannaðir fyrir sérstaka leiki í skotleikjum á borð við duck hunt og house of the dead er notast við sérstakar tölvuleikjabyssur og í leiknum guitar hero er notast við sérstakan tölvuleikjagítar þrátt fyrir það að tæknilegir þættir tölvuleikja hafa verið rannsakaðir í mörg ár eru rannsóknir um áhrif tölvuleikja á samfélagið skemmra á veg komnar samfélagslegar rannsóknir eru gerðar á sviði frásagnarfræði og leikjarannsókna sögumenn líta á tölvuleiki sem miðil þar sem einstaklingar fá að vera aðrar persónur og taka ákvarðanir í nýjum heimi með hliðsjón af holodeck tækninni úr star trek fræðimenn á sviði leikjarannsókna eru ósammála þessari skoðun og telja tölvuleiki byggjast fyrst og fremst á umhverfi og reglum leikjanna rök þeirra eru að söguþræðir og persónur séu ekki nauðsynlegar í leikjum tölvuleikir notast hins vegar oft við söguþráð meðal annars vegna þess að almenningur er vanur því að ýmsir skemmanamiðlar eins og kvikmyndir geri slíkt hið sama söguþráður í tölvuleikjum er þannig oft notaður til þess að draga spilara að leiknum í rannsókn sem gamevision europe gerði í ríkjum evrópusambandsins voru leikmanna sem spila leiki á farsímum eða lófatölvum leikmanna eru kvenkyns og spila tölvuleiki með vinum tölvuleikir hafa lengi verið félagsvænir fjölspilunarleikir eru spilaðir af nokkrum leikmönnum ýmist sem keppnisleikur eða með nokkrum stýripinnum leikjatölvur hafa síðan þá komið með tveimur eða fjórum tengjum fyrir stýrapinna heimilistölvur einblýna frekar á netið fyrir fjölspilun ýmist í gegnum staðarnet eða internetið fjöldanetspunaleikir geta tekið við gríðarlega háum fjölda leikmanna eve online setti met með leikmenn á einum netþjón árið rannsóknir sýna að leikmenn sem spila tölvuleiki hafa betri samhæfingu augna og handa ásamt betri samhæfingu miðtaugakerfisins og vöðva sem leiðir af sér betra þol fyrir truflunum og talningu hluta sem eru sýnd í skamman tíma heldur en þeir sem spila ekki tölvuleiki í bók steven johnson everything bad is good for you færir hann rök fyrir því að tölvuleikir séu erfiðari en hefðbundin spil tölvuleikir halda aftur mikilvægum upplýsingum svo að leikmaðurinn þarf að átta sig á umhverfi leiksins flestir leikir gera kröfu um mikla athygli og þeir fresta ánægju mun lengur en aðrar skemmtanir leikmenn eru með einbeitt viðhorf gangvart tölvuleikjum einbeitingin er það mikil að þeir glíma við vandann án þess að átta sig á því að þeir séu að læra í leiðinni ef að sama viðhorfið gæti verið yfirfært yfir á skólana þá myndi menntun þeirra verða mun betri með því að leysa þrautir leikja læra þær og það eflir skapandi hugsun gagnrýni tölvuleikja beinist að fíkniefnum ofbeldi áróðri og orðbragði leikjanna rannsóknir hafa sýnt að tengsl eru á milli ofbeldisfullra leikja og árásarhneigðar rök eru færð fyrir því að tölvuleikir séu miðill sem einstaklingar geti lært af og hermt eftir í daglegu lífi nokkur samtök flokka tölvuleiki eftir aldri eins og pegi sem flokkar leiki í evrópu og þar á meðal á íslandi þessi samtök eru ýmist í einkaeigu eða í eigu ríkisins flestir leikir birta einkunn sína á framhlið vörunnar en margir foreldrar eru óupplýstir um þessar merkingar stærstu framleiðendur tölvuleikja í þessari röð eru bandaríkin kanada japan og bretland írar eru stærstu kaupendur tölvuleikja eftir höfðatölu leikjatölva er tölva sem er sérhönnuð með það í huga að spila sjónvarpsleiki yfirleitt er ætlast til að tölvan sé tengd sjónvarpi og það notað í stað tölvuskjás handleikjatölva er leikjatölva sem hönnuð er til að ferðast með fyrstu leikjatölvurnar komu út á áttunda áratugnum en þeim er oftast skipt í nokkrar kynslóðar til að aðgreina munina á þeim helstu framleiðendur leikjatölva í dag eru microsoft nintendo og sony en atari og sega voru bæði áhrífarík fyrirtæki á sínum tíma magnavox odyssey var fyrsta heimaleikjatölva sem hægt var að tengja við sjónvarp hún var fundin upp af ralph h baer og kom á markaðinn árið hún var sæmilega vel heppnuð en almenningurinn hafði ekki mikinn áhuga á tölvuleikum þangað til pong frá atari kom út fyrir haustið hætti magnavox framleiðslu á odyssey og kom smærri leikjatölvu á markaðinn sem hét odyssey með henni var aðeins hægt aðspila pong og hokkí önnur leikjatölva sem hét oydssey kom út með stigum á skjánum möguleika að láta allt að fjóra spilara spila og öðrum leik smash atari framleiddi leikjatölvu fyrir pong sem kom út næstum samtímis en þessar tvær tölvur hjálpuðu að kveikja áhuga almennings á tölvuleikjum bráðum voru allmargar leikjatölvur á markaðnum með pong leikjum og leikjum byggðum á honum fairchild setti video entertainment system ves á markaðinn árið þó að það hefði verið aðrar leikatölvur sem notuðu hylki innihéldu þau ekki gögn og voru þess í stað notuð sem rofa í til dæmis odyssey eða þau innihéldu öll gögn um leikinn og engin gögn voru í leikjatölvunni sjálfri hins vegar var ves með forritanlegum örgjörva og þannig þurfti aðeins einn minniskubb í hverju hylki til að geyma leiðbeiningar fyrir örgjörvann bráðum hófu bæði rca og atari framleiðslu á leikjatölvum sem notuðu hylki árið byrjuðu leikjatölvuframleiðendur að selja gömlu vörurnar sínar með háum afslætti en þetta dró úr eftirspurn eftir öðrum leikjatölvum og þá hættu rca og fairchild að selja leikjatölvurnar sínar þess vegna voru bara atari og magnavox eftir í þessum markaði seinna hættu þau líka að framleiða leikjatölvur ves seldist áfram eftir og skilaði hagnaði en svo gaf bally út home library computer árið og magnavox odyssey árið sem báðar voru forritanlegar leikjatölvur sem notuðu hylki samt sem áður var það ekki fyrir árið þegar atari kom leiknum space invaders út að markaðurinn yrði aftur í góðu lagi vinsældir space invaders voru miklar og svo komu margir slíkir leikir á markaðinn á þessum tíma í samkeppni við hann margir keyptu sér atari bara til að spila space invaders í byrjun níunda áratugarins komu margar aðrar leikjatölvur út og þó að sumar væru betri en atari á tæknilegan hátt seldust þær ekki eins vel og hún atari kom út árið en næsta árið var annar samdráttur á tölvuleikjamarkaðnum vegna mikillar samkeppni og leikja sem voru óvinsælir hjá spilurum eins og e t frá atari flest tölvuleikjafyrirtæki urðu gjaldþrota eða hættu í tölvuleikjamarkaðnum mattel electronics seldi framleiðsluleyfi á intellivision tölvunni fyrirtækinu intv corporation sem hélt áfram að selja hana og framleiða hana þar tilársins sölum allra annarra bandarískra leikjatölva var hætt fyrir árið árið kom nintendo family computer út eða famicom í japan eins og colecovision var famicom með hágæðagrafík en gæti sýnt fleiri liti þess vegna gætu leikir fyrir famicom verið lengri og þeir höfðu nákvæmari grafík nintendo hóf sölum á famicom í bandaríkjunum árið undir nafninu nintendo entertainment system nes þar voru tölvuleikir talnir tískufyrirbrigði sem var búið til þess að aðgreina tölvuna sína frá eldri leikjatölvum setti nintendo hylkjarauf á framhliðina eins og það sem fannst á myndbandstæki og henni fylgdi super mario bros og ljósbyssa frítt nes var seld sem leikfang nintendo seldi líka vélmenni sem hét r o b en í sumum tilfellum fylgdi hún með tölvunni alveg eins og space invaders var vinsælasti leikurinn fyrir atari var super mario bros vinsælasti leikurinn fyrir nes velgengni nintendo í tölvuleikjamarkaðnum endurvakti hann og í samkeppni við nes komu aðrar leikjatölvur út í kjölfar hennar ætlað var að master system frá sega gæti keppt á móti nes en hún seldist ekki vel í bandaríkjunum henni gekk talsvert betra í löndum þar sem pal staðallinn er notaður sérstaklega í brasilíu sega endurheimti markaðshlutdeild sinni með mega drive genesis sem kom út í japan október ágúst í bandaríkjunum undir nafninu sega genesis og svo árið í evrópu eða tveimur árum fyrir að nintendo gæti komið super nintendo entertainment system snes á markaðinn sega seldi líka geisladrifið mega cd sega cd sem veitti meira geymsluplássi fyrir margmiðlunarleiki sem tíðkuðust þá hjá forriturum seinna kom sega viðbótarverkfærið x á markaðinn sem bauð upp á svipaðri þrívíddargrafík eins og var í fimmtu kynslóðar leikjatölvum á þeim tíma þetta viðbótarverkfæri misheppnaðist vegna þess að fáir leikir virkuðu með því og forritarar vildu frekar forrita fyrir kraftmeiri leikjatölvur sem fleiri notuðu eins og sega saturn sem kom út stutt síðan aðrar leikjatölvur fjórðu kynslóðar voru turbografx frá nec og neo geo frá snk playmore fyrstu leikjatölvur fimmtu kynslóðar voru atari jaguar og do frá panasonic báðar þessar voru miklu kraftmeiri en super nintendo entertainment system snes eða mega drive genesis þær voru betri í að sýna marghyrninga og gætu sýnt fleiri liti og leikir fyrir do tölvuna voru seldir á diskum heldur en hylkjum diskarnir innihéldu meiri gögn og það var ódýrara að framleiða þá hvorug þessara leikjatölva hafði mikil áhrif á sölum nintendo eða sega þó að þær voru betri do kostaði meira en bæði snes og mega drive saman og það var ákaflega erfitt að forrita leiki fyrir jaguar og þess vegna voru fáir leikir sem nýttu hana að fullum krafti báðar þessar tölvur voru teknar af markaðnum árið bandai tilkynnti vél sem byggð var á apple macintosh og hét pippin en hún var frekar heimilstölva á lágu verði en góð leikjatölva henni gekk illa á markaðnum fimmtu kynslóðar leikjatölvur voru ekki svo vinsælar áður en saturn frá sega playstation frá sony og nintendo komu út leikir fyrir saturn og playstation fengust á geisladiskum en leikir fyrir n voru á hylkjum allar þessar vélar kostuðu miklu minna en do og það var auðveldara að forrita þær en jaguar í þessari kynslóð urðu leikjatölvur meira eins og borðtölvur og það tíðkaðist að nota dvd diska fyrir leiki í stað geisladiska í kjölfar þess komu út lengri leikir og með betri grafík þar að auki voru tilraunir með netleiki gerðar og sumum vélum fylgdu harðir diskar til að vista gögn dreamcast frá sega kom út í norður ameríku september en hún var síðasta leikjatölvan frá fyrirtækinu hún var meðal fyrstu fimmtu kynslóðar leikjatölvanna sem hætt varð í framleiðslu sérstakir diskar sem hétu gd rom voru notaðir til að hindra ólöglega útgáfu leika þar sem auðvelt var að afrita diska fjórðu kynslóðar en um síðir var farið í kringum þetta hætt var að selja dreamcast mars og sega fór þá bara að framleiða leiki dreamcast var líka með kb eða k mótaldi sem maður gæti notað til að komast á netið eða spila nokkra leiki eins og phantasy star online playstation frá sony kom út í norður ameríku október og leysti playstation af hólmi hún var líka fyrsta leikjatölvan sem gat spilað dvd diska eins og gert var með playstation árið endurhannaði sony playstation í minni útgáfu árið frá og með júlí höfðu um milljónir eintaka playstation selst og þetta gerir hana þá leikjatölvu allra tíma sem selst hefur best microsoft gaf út fyrstu leikjatölvuna sína árið en hún heitir xbox henni var fyrsta leikjatölvan sem fygldi harður diskur til að vista leiki og var svipuð í hraða ódýrri borðtölvu á sínum tíma þó að hún var dæmd fyrir stærð sína hún var tvisvar sinnum stærri en aðrar leikjatölvur þátímans og stýribúnaðinn sem var talinn erfiður í notkun varð hún vinsælla vegna velgegni leikjaraðarinnar halo xbox var fyrsta leikjatölvan með ethernet tengi og bauð upp á háhraðanetleikum í gegnum xbox live nintendo kom út með gamecube í norður ameríku nóvember og var fjórða heimaleikjatölvan frá fyrirtækinu en sú fyrsta sem notaði geisladiska í stað hylkja geisladrifið í gamecube tók ekki við venjulegum cm diskum en aðeins smærri cm diskum miklar framfarir hafa verið í leikjatölvum sjöundu kynslóðar fleiri disktegundir voru tilkynntar eins og blu ray í playstation og hd dvd í xbox í gegnum aukahluta en síðar var henni hætt í framleiðslu þegar blu ray varð vinsælli allar leikjatölvur sjöundu kynslóðar styðja þráðlaus stjórntæki sumar fjárstýringar eru búnar hreyfiskynjun sem skynja hreyfingar spilarans xbox frá microsoft var fyrsta leikjatölva þessarar kynslóðar en hún kom út nóvember í bandaríkjunum hún var kraftmeiri en allar aðrar leikjatölvur þegar hún kom út þangað til playstation var sett á markaðinn öllum xbox vélum fylgir færanlegur harður diskur nema þeim sem fylgir ssd diskur í henni er dvd drif sem les leikjadiska og mynddiska hægt er að tengja allt að fjögur stjórntæki við hana í dag fást tvær útgáfur af xbox ein með hörðum diski og önnur með ssd myndavél sem heitir kinect er hægt að tengja við xbox svo að hún skynji hreyfingar spilara playstation frá sony kom út í japan nóvember nóvember sama ár í norður ameríku og svo mars í evrópu allar playstation vélar eru búnar hörðum diskum og geta lesið blu ray leiki og mynddiska beint úr kassanum playstation var fyrsta leikjatölvan með hdmi tengi og getur sýnt myndir í fullri p upplausn eldri playstation vélar styður minniskort eins og memory stick sd og compactflash tvær gerðir af playstation eru á markaðnum í dag ein með gb hörðum diski og önnur með gb diski í þessar vélar er ekki hægt að setja minniskort stjórntæki sem heitir playstation move gerir spilurum kleift að nota hreyfingar sínar til að stjórna vélinni hreyfingar eru teknar upp með myndavél nintendo wii kom á markaðinn nóvember í norður ameríku í japan desember sama ár og daginn eftir á ástralíu og svo í evrópu desember sama ár henni fylgir wii sports og wii sports resort alls staðar nema í japan wii er ólík öðrum leikjatölvum sjöundu kynslóðar þar sem hún er ekki með hörðum diski en er með mb vinnsluminni og styður sd minniskort hún getur sýnt myndir í upplausnum allt að p og hún er einasta vél sjöundu kynslóðar sem getur ekki sýnt myndir í hærri upplausn en þessari hún er þekkt fyrir stjórntækið sitt sem heitir wii remote og lítur út eins og sjónvarpsfjárstýring wii sendir frá sér innrautt ljós sem myndavél í stjórntækinu skynir hægt er að spila leiki sem hannaðir voru fyrir gamecube á wii og maður getur tengt allt að fjögur gamecube stjórntæki við hana wii motion plus er aukahluti sem hægt er að festa á stjórntækið til að ná betri hreyfiskynjun wii fæst í ýmsum litum leikjatölvur sem hægt er að halda á og krefjast ekki að vera tengdar við innstungu heita handleikjatölvur og er því hægt að ferðast með þér hérna er listi af nokkrum af frægustu tölvunum bókmenntafræði stundum nefnd almenn bókmenntafræði er fræðileg umfjöllun um bókmenntir almennt en einkum þó fagurbókmenntir skáldskaparfræði bókmenntasaga og bókmenntarýni eru helstu undirgreinar bókmenntafræði bókmenntafræði á sér djúpar rætur í vestrænni menningu sem teygja sig allt aftur í fornöld en verður ekki til sem sérstök fræðigrein við evrópska háskóla fyrr en á öld viðfangsefni bókmenntafræði hafa verið breytileg í gegnum tíðina en mótast þó alltaf af svörum við þremur spurningum sem ætíð fléttast saman hvað eru bókmenntir hvað er eftirsóknarvert að vita um þær hvaða aðferðum er heppilegast að beita við rannsóknir á þeim á íslensku er heiti fræðigreinarinnar bókmenntafræði eða almenn bókmenntafræði en á mörgum málum er hún kennd við samanburðarbókmenntir og felur í sér alþjóðlegar bókmenntarannsóknir fremur en þjóðlega textafræði eins og hún hefur verið stunduð í háskólum evrópu um aldaraðir undir áhrifum frá dante og þjóðarbókmenntahugtakinu sýslumenn á íslandi eru talsins voru áður lengst af verkefni þeirra eru aðfarargerðir dánarbú nauðungarsölur þinglýsingar og leyfi hinsvegar er það lögreglustjórn og ákæruvald fyrir lagabreytinguna fóru sumir sýslumenn auk þess með lögreglustjórn í sínum umdæmum skipulagsbreytingar hjá lögreglunni sem tóku gildi janúar fækkuðu umdæmunum og þar með lögreglustjórum en fyrir hafði sýslumaðurinn í reykjavík verið sá eini sem ekki var einnig lögreglustjóri árið voru sett ný lög um sýslumannsembættin sem þá fækkaði úr í um leið fluttist lögreglustjórn frá öllum sýslumönnum til embætta lögreglustjóra sýslumannsembættin eru einnig tengiliðir við tryggingastofnun ríkisins og hagstofu íslands vegna þjóðskrár og hlutafélagaskrár hin gamla sýsluskipting réði oft mörkum umdæmanna en það er þó ekki algilt þýsku v fluskeytin voru fyrstu langdrægu flugskeyti sögunnar þjóðverjar skutu fyrsta flugskeytinu af þessari gerð frá hafnarbænum peenemnde árið þýski vísindamaðurinn wernher von braun stóð á bak við þróun flugskeytisins en að stríðinu loknu flutti hann til bandaríkjanna þar sem hann fékk strax starf hjá nasa við að búa til geimflaugar nánast vonlaust var að verjast þessum flugskeytum þau flugu fyrst upp í níu kílómetra hæð beygðu svo í átt að skotmarkinu og féllu svo að lokum til jarðar af svo miklum krafti að þau grófust niður í jörðina áður en þau sprungu v flugskeyti voru fyrst notuð þann september árið þegar tveimur slíkum var skotið á parís fyrstu tilraunir mistókust en tveimur dögum síðar þann september heppnuðust tilraunirnar betur næsta hálfa árið skutu þjóðverjar meira en þrjú þúsund flugskeytum á óvini sína flestum á lundúnir og á antwerpen í belgíu áætlað er að stríðstólið hafi kostað nærri manns lífið síðustu v flugskeytunum var skotið mars árið á england og belgíu nærri manns féllu í þeim árásum arnaldur indriðason fæddur janúar í reykjavík er íslenskur spennusagnahöfundur og sagnfræðingur arnaldur er sonur þórunnar ólafar friðriksdóttur og indriða g þorsteinssonar rithöfundar hann lauk ba prófi í sagnfræði frá háskóla íslands árið og starfaði við morgunblaðið frá því hann útskrifaðist úr menntaskólanum við hamrahlíð árið ýmist í lausamennsku eða fullu starfi hann var kvikmyndagagnrýnandi blaðsins frá til arnaldur hefur sent frá sér tuttugu og fjórar skáldsögur sem allar eru spennusögur skáldsögur hans hafa verið þýddar yfir á um tungumál og hlotið góðar viðtökur sérstaklega í þýskalandi og frakklandi en alls hafa selst yfir fjórtán milljónir eintaka af skáldsögum hans og þær hafa komist ofarlega á metsölulista í mörgum evrópulöndum arnaldur hefur einnig unnið útvarpsleikrit upp úr nokkrum bóka sinna sem leiklistardeild ríkisútvarpsins hefur flutt kvikmynd gerð eftir einni skáldsögu hans mýrinni í leikstjórn baltasars kormáks var frumsýnd árið arnaldur hlaut glerlykilinn norrænu glæpasagnaverðlaunin fyrir mýrina árið og aftur ári síðar fyrir grafarþögn árið hlaut hann hin virtu ensku glæpasagnaverðlaun gullrýtinginn frá samtökum glæpasagnahöfunda fyrir ensku útgáfuna af grafarþögn hann hefur einnig hlotið grand prix littrature policiére í frakklandi sænsku martin beck verðlaunin fyrir röddina og bandarísku barry verðlaunin fyrir kleifarvatn svo og fjölmargar aðrar viðurkenningar eftirfarandi er listi yfir íslenskar kvikmyndir taldar eru upp þær kvikmyndir sem höfðu aðalframleiðslu á íslandi og eru ekki styttri en mínútur þannig er í skóm drekans ekki á þessum lista því hún er heimildamynd hins vegar er hún á listanum yfir íslenskar heimildamyndir einnig er litla lirfan ljóta ekki á listanum því hún er aðeins mínútur og telst því stuttmynd hana má hins vegar finna á listanum yfir íslenskar stuttmyndir ýmsar aðrar myndir gætu ef til vill talist íslenskar vegna tengsla þeirra við ísland til dæmis er kvikmyndin hadda padda stundum kölluð fyrsta íslenska kvikmyndin en hún er ekki á þessum lista því hún er strangt til tekin framleidd í danmörku þótt að hún hafi verið tekin upp á íslandi og margir íslendingar unnið við hana sú mynd er á listanum yfir kvikmyndir tengdar íslandi silný kafe er einnig á þeim lista því hún var meðframleidd af íslendingum og var leikstýrt af íslendingi loftur guðmundsson ágúst janúar var íslenskur ljósmyndari og kvikmyndagerðarmaður hann var einn helsti ljósmyndari landsins á öðrum fjórðungi tuttugustu aldar hann var fyrst og fremst portrettljósmyndari en tók einnig myndir fyrir leikfélag reykjavíkur um árabil auk þess nokkuð af atburða og staðarmyndum á fyrstu starfsárum sínum hann var einn af brautryðjendum íslenskrar kvikmyndagerðar en fyrsta mynd hans var stuttmyndin ævintýri jóns og gvendar sem var sýnd árið næstu árin gerði hann nokkrar heimildarmyndir en árið var frumsýnd eftir hann fyrsta íslenska talmyndin í fullri lengd milli fjalls og fjöru árið gerði hann svo niðursetninginn sem var síðasta kvikmynd hans loftur skrifaði sjálfur handrit kvikmynda sinna virginia woolf janúar mars var breskur rithöfundur gagnrýnandi og feministi hún er í hópi áhrifamestu skáldsagnahöfunda á öld auk þess sem verk hennar höfðu mikil áhrif á kvennabaráttu aldar var virginia brautryðjandi nýrra aðferða við skáldsagnaritun með notkun hugflæðis og innra eintals hún skrifaði um hversdagslega atburði lagði ekki áherslu á flóknar fléttur eða djúpa persónusköpun heldur á tilfinningalíf og hugmyndir söguhetjanna þar takmarkaði hún sig ekki við eina söguhetju heldur ferðaðist úr hugarfylgsnum einnar persónu til annarrar the waves er líklega besta dæmi þess þekktasta bók virginiu er þó eflaust skáldsagan to the lighthouse frá nokkrar kvikmyndir hafa verið gerðar um líf skáldkonunnar nú síðast the hours með nicole kidman í hlutverki virginiu virginia woolf giftist leonard woolf gagnrýnanda árið saman stofnuðu þau hogarth press árið heimili þeirra var samkomustaður fjölda listamanna skálda og gagnrýnenda og kallaðist sá hópur bloomsbury hópurinn árin og fékk hún taugaáföll en hún átti við geðræn vandamál að stríða virginia framdi sjálfsmorð þann mars með því að drekkja sér eiginmaður hennar leonard ritstýrði flestum verka hennar sem gefin voru út eftir andlát hennar booker bókmenntaverðlaunin eru ein virtustu bókmenntarverðlaun heims og eru veitt á hverju ári rithöfundi sem er þegn breska samveldisins eða írlands booker fyrirtækið stofnaði til verðlaunanna árið til að tryggja að einungis fyrsta flokks bækur séu valdar eru dómarar valdir úr einvalaliði gagnrýnenda rithöfunda og háskólamanna síðan hafa verðlaunin gengið undir nafninu man booker verðlaunin vegna stuðnings fjárfestingarfélagsins man group plc rússnesk útgáfa verðlaunanna var sett á fót árið forval bókanna getur verið tvenns konar bókaútgefendur geta sent inn handrit eða dómarar geta beðið um að ákveðin handrit eða bækur séu sendar inn árið voru bækur sendar inn af útgefendum en dómarar báðu um að bókum væri bætt við það hér fyrir neðan er listi yfir verðlaunahafa og tilnefningar til booker verðlaunanna nöfn verðlaunahafa eru tilgreind fremst fyrir hvert ár og feitletruð íslensk nöfn þeirra bóka sem komið hafa út á íslensku eru tilgreind aftan við upprunaleg nöfn yann martel fæddur júní er kanadískur rithöfundur faðir yanns martels starfaði sem kennari og síðar sem diplómati á meðan yann ólst upp störf föður hans höfðu í för með sér að fjölskyldan var stöðugt að flytja heimshorna á milli og þau bjuggu meðal annars í alaska frakklandi mexíkó kosta ríka og í kanadísku héruðunum ontario og bresku kólumbíu á fullorðinsárum sínum hélt hann yann áfram að ferðast um heiminn og dvaldi meðal annars í íran tyrklandi og indlandi að loknu heimspekinámi við trent háskólann í peterborough í ontario ákvað hann að leggja fyrir sig ritstörf dvöl hans í hinum ýmsu menningarheimum hefur haft áhrif á skrif hans eins og glögglega má sjá í sögunni af pí sem aflaði honum hinna virtu booker bókmenntaverðlauna árið þegar hann undirbjó sig fyrir að skrifa söguna um pí varði yann martel sex mánuðum við að heimsækja moskur musteri kirkjur og dýragarða í indlandi að því loknu varði hann heilu ári við lestur trúarlegra texta og sagna af skipbrotsmönnum eftir þessar rannsóknir tók það hann tvö ár í viðbót að skrifa bókina aðspurður segist yann martel nú búa í montréal í uébec héraði í kanada vegna þess að þar lenti flugvélin hann kann illa við að vera bundinn einhverju og á því litlar eignir og þegar hann skorti fé áður fyrr tók hann hver þau störf sem veittu honum færi á að ferðast og skrifa magnús þór jónsson fæddur apríl í reykjavík á íslandi er íslenskur tónlistarmaður dægurlagahöfundur rithöfundur og myndlistarmaður hann er best þekktur undir listamannsnafninu megas megas fæddist apríl sonur skáldkonunnar þórunnar elfu magnúsdóttur og jóns þórðarsonar kennara og rithöfundar magnús magnússon nafni hans og móðurafi var verkamaður í reykjavík sem stundaði jafnframt sjóinn margrét amma megasar var frá horni í skorradal en föðurforeldrarnir snæfellingar þau hétu sesselja jónsdóttir og þórður pálsson frá borgarholti í miklaholtshreppi þar sem þau stunduðu búskap megas ólst upp í norðurmýrinni í reykjavík og gekk í austurbæjarskólann og svo í menntaskólann í reykjavík þaðan sem hann lauk stúdentsprófi árið þá vann hann um hríð sem gjaldkeri í landsbankanum en hélt svo til noregs til að stunda nám í þjóðháttafræði við háskólann í osló megas byrjaði snemma að fást við lagasmíðar og textagerð lærði á píanó og samdi meðal annars lagið um gamla sorrí grána fyrir fermingu á gagnfræðaskólaárunum samdi hann menúetta áður en hann hellti sér út í þjóðlagapælingar keypti sér nótnabók með amerískri alþýðutónlist og lagði sig eftir skandinavískum þjóðlögum frá æskuárum megasar er einnig til fjöldi teikninga af ýmsum toga sem hann hefur haldið til haga helstu áhrifavaldar megasar á æskuárum hans voru halldór laxness og elvis presley á menntaskólaárunum tók megas þátt í að mála leiktjöld fyrir hundrað ára afmælissýningu útilegumannanna eftir matthías jochumsson gerði myndskreytingar í skólablaðið og fékk nokkur ljóða sinna birt í blaðinu og smásögur hann hlustaði á klassík einkum þungmelta tólf tóna tónlist og bob dylan en margorðir textar dylans heilluðu megas og höfðu veruleg áhrif á hann að loknu stúdentsprófi innritaðist megas í háskólann þar rakst hann á nafnið megas í grískri orðabók og ætlaði að nota það sem skáldanafn þegar hann reyndi að fá birta eftir sig smásögu í lesbók morgunblaðsins smásagan komst inn eftir nokkrar hremmingar en hann varð að birta hana undir eigin nafni engu að síður notaði hann listamannsnafnið megas eftir þetta um jólin gaf hann út bókina megas sem innihélt lögin dauði snorra sturlusonar jón sigurðsson sjálfstæðisbarátta íslendinga með gati ófelía ragnheiður biskupsdóttir silfur egils um óheppilega fundvísi ingólfs arnarsonar um skáldið jónas um grimman dauða jóns arasonar og vertu mér samferða inní blómalandið amma stuttu síðar kom út annað heftið og það þriðja árið sem hét megas kominn en fráleitt farinn áður en fyrsta hljómplata hans kom út í noregi árið komu út eftir hann þrjú hefti með textum nótum og teikningum þau hétu einfaldlega megas i megas ii og megas iii árið gaf hann heftin þrjú út aftur endurskoðuð og bætti fjórða heftinu við megas iv margt af því efni sem birtist í heftunum átti síðar eftir að rata inn á plöturnar hans megas i iii pjáturútgáfa desember í eintökum númeruð og árituð megas i iii endurútgefin í allt að eintökum von er á nýrri textabók jpv gefur út eða stærðfræði er rökvísindi sem beitir ströngum rökfræðilegum aðferðum til að fást við tölur rúm ferla varpanir mengi mynstur breytingar o þ h einnig er stærðfræði sú þekking sem leidd er út með rökréttum hætti frá ákveðnum fyrirframgefnum forsendum sem kallaðar eru frumsendur þeir sem starfa við rannsóknir og hagnýtingu á stærðfræði eru kallaðir stærðfræðingar þrátt fyrir að stærðfræðin sé ekki náttúruvísindagrein þar eð stærðfræðingar gera ekki athuganir eða tilraunir á náttúrunni er hún ein helsta undirstöðugrein allra raunvísinda verkfræði og hagfræði hvergi hefur þó orðið jafn sterk samsvörun milli stærðfræðinnar og hins raunverulega heims og í eðlisfræði uppgötvanir stærðfræðinga á nýjum stærðfræðilegum fyrirbærum virðast oft hafa litla tengingu við raunveruleikann þegar þær eiga sér stað en leiða jafnoft til framfara í tilteknum vísindagreinum stærðfræði hefur fylgt manninum frá örófi alda en elstu skráðu heimildir sýna stærðfræði í mikilli notkun í súmeru og síðar babýlóníu þar sem vitað er að menn þekktu pí hornasummu þríhyrnings og veldisreikning svo að fátt eitt sé nefnt babýlóníumenn héldu skrár yfir landareignir og búfénað stunduðu verslun og skiluðu jafnvel mjög frumstæðum skattaskýrslum þessi iðja krafðist skilnings á tölum og einföldum reikniaðgerðum sem giltu um tölurnar svo sem samlagningu frádrátt margföldun og deilingu þó eru til enn þá eldri heimildir um stærðfræði frá því löngu áður en ritlistin kom til fornleifafræðingar hafa fundið mannvistarleifar í suðurhluta afríku sem benda til þess að reikningar og tímamælingar byggðar á staðsetningu stjarna hafi verið stundaðar um f kr ishangobeinið sem fannst við upptök nílar í norðaustur kongó varðveitir elstu þekktu heimildina um runu frumtalna ásamt nokkrum jafnhlutfallarunum en beinið er frá um f kr fornegyptar gerðu teikningar af einföldum rúmfræðilegum fyrirbærum um f kr yngri heimildir eru til frá indlandi eftir hrun siðmenningarinnar í indusdalnum um f kr komu fram ýmsir stærðfræðingar málfræðingurinn panini lagði fram málfræðireglur á öld f kr fyrir sanskrít með hætti sem líkist nútímalegu stærðfræðitáknmáli var fágun þess slík að búa má til turing vélar með því í dag er panini backus málskilgreiningarformið gjarnan notað til að skilgreina formleg mál í tölvum indverski stærðfræðingurinn pingala sem uppi var á eða öld f kr rannsakaði það sem við þekkjum í dag sem fibbonaccirununa ásamt pascalsþríhyrningnum og tvíundarkerfi hann notaðist við einfaldan punkt til þess að tákna núll en það er eitt af elstu dæmum um sérstakt tákn fyrir núll bakshalihandritið sem var ritað einhvern tímann á milli f kr og e kr sýnir meðal annars lausnir á línulegum jöfnuhneppum með allt að fimm óþekktum stærðum lausn annars stigs jöfnu geómetrískar raðir og jafnvel neikvæðar tölur sem þóttu vafasamar í margar aldir þar á eftir einnig virðast indverskir stærðfræðingar frá jaina tímabilinu hafa þekkt mismunandi stig óendanleika mengjafræði logra umraðanir og margt fleira saga grískrar stærðfræði hófst um f kr þegar þales og pýþagóras fluttu þekkingu babýlóníumanna og egypta til grikklands þales notaði rúmfræði til að reikna hæðir píramída og fjarlægð skipa frá ströndu talið er að pýþagóras hafi lagt fram pýþagórasarregluna sem er kennd við hann og að hann hafi notað algebraískar reglur til að reikna út pýþagórískar þrenndir í kína árið f kr skipaði keisarinn in shi huang shi huang ti fyrir um að allar bækur skyldu brenndar þó svo að þessari tilskipun hafi ekki verið fylgt til hlítar hefur lítið varðveist um sögu kínverskrar stærðfræði það að kínverjar skrifuðu á bambus gerði lítið til þess að bæta úr því heimildir um talnaritun hafa fundist í skjaldbökuskeljum en kínverjar notuðust við tugakerfi sem var þannig að tölur voru ritaðar ofan frá og niður með tákni hverrar einingar ásamt tugveldismargföldunartákni inn á milli þannig var talan rituð með því að skrifa táknið fyrir svo táknið fyrir hundrað svo táknið fyrir svo táknið fyrir tug loks táknið fyrir á sínum tíma var þetta fullkomnasta talnaritunarkerfi heims en það gaf færi á útreikningum með reiknitækjum á borð við suan pan og abakus elsta stærðfræðitengda ritið sem lifði af bókabrennuna var i ching frá öld f kr sem notast við umraðanir strika sem voru ýmist heil eða brotin þýski stærðfræðingurinn gottfried wilhelm von leibniz hafði mikinn áhuga á þessu riti og telja sumir að hugmynd hans að tvíundarkerfinu hafi komið þaðan kínverjar uppgötvuðu ýmislegt sem evrópa fór lengi vel á mis við á borð við neikvæðar tölur tvíliðuregluna notkun fylkjareiknings til að leysa línuleg jöfnuhneppi og kínverslu leifaregluna einnig þekktu kínverjar pascalsþríhyrninginn og þríliður löngu áður en þær þekktust í evrópu íslamska heimsveldið sem náði yfir miðausturlönd norðurhluta afríku íberíuskagann og hluta indlands sem nú er pakistan á öld varðveitti og þýddi mikið af grískum stærðfræðiritum sem þá höfðu gleymst víða í evrópu einnig voru þýdd indversk stærðfræðirit sem höfðu mikil áhrif og urðu grunnur að gerð arabískra talna sem við notum í dag muhammad ibn musa al khwarizmi ritaði inngangsrit að því sem í dag þekkist sem algebra og er það nafn dregið af einu orði í nafni bókarinnar einnig er erlent nafn reiknirita algóriþmi dregið af nafni al khwarizmi sjálfs algebra þróaðist talsvert í höndum abu bakr al karaji og abul wafa þýddi verk díófantósar og fann síðar upp tangens elstu heimildir um notkun talna og stærðfræði á íslandi reyndar öllum norðurlöndum er úr hauksbók eftir hauk erlendsson stærðfræðin skiptist niður í nokkrar undirgreinar má þar einna helst nefna eftirfarandi þetta eru aðeins nokkrar greinar innan stærðfræðinnar fyrir lengri lista sá aðalgreinina fyrir þennan lið höfuðgrein frægir stærðfræðingar pýþagóras leibniz newton euler gauss mandelbrot shannon turing wiles fermat gödel kraká pólska kraków þýska krakau latína cracovia er önnur stærsta borg póllands og höfuðborg litla pólland sýslu hún er í suðurhluta póllands við ána vislu fyrstu heimildir um byggð í kraká er hægt að rekja aftur til það er þó talið að allstór bær hafi verið þar nokkru lengur og fyrst á wawel hæðinni árið var kraká gerð að biskupssetri og árið að höfuðborg póllands á öld var borgin endurskipulögð samkvæmt svokölluðu skákborðsskipulagi þannig að frá aðaltorginu lágu fjórar götur í hverja átt sem voru svo tengdar með minni götum og umhverfis allt lágu borgarmúrarnir fyrir utan borgarmúrana lágu svo minni og sjálfstæðir bæir sem með tímanum urðu sameinaðir kraká árið var í kraká stofnaður elsti háskóli í póllandi uniwersytet jagielloski sem þá kallaðist akademia krakowska á og öld var pólland eitt af stórveldum evrópu og í kraká átti því sér stað ör þróun borgin var miðstöð menninngar lista og verslunar auk þess sem stórir hlutar hennar m a kastalinn á wawel hæðinni voru endurbyggðir á öld voru íbúar kraká um þúsund með sameiningu póllands og litháen varð kraká í útjaðri ríkisins varsjá fór að taka við sem staður funda og kosninga og árið varð höfuðborgin endanlega færð þangað konungar voru þó enn krýndir í kraká fram til með skiptingu póllands milli nágrannalanda komst kraká undir stjórn austurríkis á árunum var hann höfuðborg lýðveldisins kraká sem formlega var sjálfstætt en var í raun undir sameiginlegri stjórn þeirra þriggja landa sem höfðu skipt póllandi milli sín austurríkis rússlands og prússlands mikil endurnýjun átti sér þá stað á borginni mestur hluti borgarmúranna var rifinn og í stað síkisins var reistur garður sem kallast planty einnig var ráðhúsið álitið taka of stóran hluta af aðaltorginu og því tekið í sundur og aðeins turninn skildur eftir eftir byltingu árið var kraká aftur innlimuð í austurríki og var hluti þess fram til þegar pólland öðlaðist sjálfstæði á ný árið var miðborg kraká skráð á heimsminjaskrá unesco kraków er mjög vel varðveitt borg og skartar byggingum frá ýmsum tímabilum aðaltorgið í borginni er það stærsta í allri mið og austur evrópu á torginu eru meðal annars út frá aðaltorginu liggja götur í allar áttir meðal annars helstu verslunargötur borgarinnar grodzka og floriaska við enda floriaska götunnar er eina borgarhliðið sem enn stendur og hluti af gömlu virki sem kallast barbakan aðeins utan við gamla miðbæinn liggur wawel hæðin þar sem gamli konungskastalinn stendur einn hluti kastalans er dómkirkja þar sem flestir konungar póllands eru grafnir wawel hæðinni tengist þjóðsaga um dreka sem ætlaði að éta alla íbúa kraká en var drepinn af fátækum skósmið sem fékk konungsdótturina að launum í wawel hæðinni er lítill hellir sem er sagður hafa búið í og fyrir utan stendur stytta af drekanum sem er vinsæll myndatökustaður fyrir túrista í kraká er einnig mjög vel varðveitt gyðingahverfi sem kallast kazimierz þar eru m a nokkur bænahús gyðinga og grafreitur á undanförnum árum hefur kraká orðið vinsæll ferðmannastaður og á hverju ári heimsækja borgina milljónir ferðamanna frá og með vori hafa heimsferðir staðið fyrir beinu leiguflugi til kraká nokkrum sinnum á ári landfræði eða landafræði er fræðigrein sem fæst við samspil náttúru og mannlífs á jörðinni sjónarhorn landfræðingsins getur verið gervöll jörðin tiltekin svæði eða einstakir staðir fagið er mjög fjölbreytt og tekur bæði til félags og náttúruvísinda náttúrulandfræði fæst við ytri ásýnd landsins svo sem landmótun jarðveg gróður og veðurfar mannvistarlandfræði fæst við líf fólks á jörðinni frá mörgum sjónarhornum hún tekur til menningar efnahagslífs og annarra samfélagslegra þátta náttúru og mannvistarlandfræði eiga sér snertiflöt í umhverfismálum þar sem nýting náttúruauðlinda og áhrif mannlegra athafna á náttúruna eru í brennidepli á þessu ört vaxandi sviði hefur landfræðin ýmislegt til málanna að leggja kortlagning og greining lands og landupplýsinga hefur alltaf skipað veglegan sess í greininni og eru tölvuvædd landupplýsingakerfi byggð á sérstökum aðferðum landfræðinga orðin mikilvæg á mörgum sviðum þjóðfélagsins greinin á sér afar langa sögu og hið alþjóðlega fræðiheiti hennar geógrafía sem komið er úr grísku það þýðir einfaldlega skrif um jörðina keflavík er um manna bær austan megin á miðnesi á reykjanesskaga og heyrir undir sveitarfélagið reykjanesbæ keflavík er helst þekkt fyrir herstöðina á miðnesheiði eina alþjóðaflugvöllinn á íslandi keflavíkurflugvöll og blómlegt tónlistarlíf á seinni hluta aldar bærinn dregur nafn sitt af samnefndri vík sem liggur á milli hólmsbergs að norðan og vatnsness að sunnan og gengur til vesturs inn úr stakksfirði víkin er opin á móti austri og þótti aldrei gott skipalægi hún var samt grundvöllur þeirrar verslunar sem þar þróaðist frá öld og varð grundvöllur bæjarins samkvæmt landnámu var steinunn gamla landnámskona fyrsti eigandi lands á suðurnesjum þar með talið keflavík keflavíkur er fyrst getið í rituðum heimildum um keflavíkurjörðin heyrði undir rosmhvalaneshrepp frá fornu fari fram eftir öld stunduðu englendingar veiðar í kringum suðurnes og hafa sjálfsagt komið á land í keflavík árið gaf danakonungur út fyrsta verslunarleyfið til hansakaupmanna að þeir mættu versla í keflavík frá og með hefst einokunarverslun dana elstu heimildir um byggð í keflavík eru frá fyrsti bóndinn sem nafngreindur er í keflavík var grímur bergsson fyrrverandi sýslumaður í kjósarsýslu og lögréttumaður á suðurnesjum sem samkvæmt setbergsannál dó við störf sín árið þar settist hallgrímur pétursson að árið ásamt konu sinni guðríði símonardóttur þar sem þau bjuggu til ársins þegar þau fluttu á hvalnes miðað er við að byggð hafi fyrst farið að þéttast í kjölfar þess að holger jacobaeus var skipaður kaupmaður í keflavík árið á vegum almennna verslunarfélagsins sem fór með einokun á verslun á íslandi með vexti kauptúnsins á seinni hluta aldar reyndist landrými of lítið fyrir byggðina var löggilt stækkun á verslunarlóðinni til suðurs í landi njarðvíkurhrepps sem stofnaður hafði verið tveimur árum áður keflavík var þannig í tveimur hreppum samtímis og hélst svo til ársins hinn júní var rosmhvalaneshreppi skipt upp varð nyrðri hlutinn að gerðahreppi en keflavíkurjörðin í suðri var sameinuð njarðvíkurhreppi undir heitinu keflavíkurhreppur njarðvíkurhreppur klauf sig aftur frá hreppnum janúar í kjölfar seinni heimstyrjaldarinnar fjölgaði hratt í keflavík enda var mikið um uppgrip og vinnu að fá í kring um keflavíkurstöðina og keflavíkurflugvöll keflavík fékk kaupstaðarréttindi mars hinn júní sameinaðist keflavík njarðvíkurkaupstað og hafnahreppi undir nafninu reykjanesbær fornleifafræði er fræðigrein sem fjallar um manninn út frá margvíslegum hliðum t a m út frá beinum dýra og manna gripum þ m t byggingum landslagi ljosmyndum kortum og öðrum skjölum helstu aðferðir fornleifafræðinga er fornleifaskráning og fornleifauppgröftur fornleifafræðingar fást við rannsóknir á ólíkum tímum t d forsögulegum miðöldum og á minjum nútímasamfélaga á meginlandi evrópu fór áhugi á fornminjum vaxandi samhliða hugmyndum um ríkisvald á og öld nýstofnuð ríki þurftu að geta sýnt fram á að ríkisbúar sínir ættu sameiginlega fortíð og upprunasögu vegna þess beindist áhugi fólks að slíkum gripum og minjastöðum álíka var að gerast á íslandi þar sem fornfræðingar heimsóttu merkilega sögustaði sem nefndir voru í íslendingasögum fyrsta heildarskráning fornleifa á íslandi var á vegum dönsku fornleifanefndarinnar á árunum milli og konungur danmerkur sendi skipunarbréf árið um að skrá fornleifar í danmörku og áttu skrásetjarar að vera sóknarprestur sem mundu skrifa ritgerð um fornleifar í sinni sókn prestar áttu að líta sérstatklega til staðbunda minja um fornsögur og elstu leifar stjórnvalds t d dómhringi og þingstaði murakami haruki einnig þekktur sem haruki murakami var f í kýótó þann janúar er vinsæll japanskur rithöfundur og þýðandi hann bjó í kóbe flest öll æskuárin faðir hans var búddaprestur og móðir hans var dóttir kaupmanns frá osaka þau kenndu bæði japanskar bókmenntir murakami hafði hins vegar meiri áhuga á amerískum bókmenntum en japönskum eins og glögglega má sjá í skrifum hans en vestrænn ritstíllinn er frábrugðinn flestum öðrum japönskum bókmenntum samtímans hann lagði stund á leiklist í waseda háskóla í tókýó og hitti þar yoko eiginkonu sína fyrsta starf hans var í hljómplötuverslun en að námi loknu stofnaði hann djassbar í tókýó sem hann rak á árunum til tónlistaráhuginn kemur líka fram í sögum hans sérstaklega í dansu dansu dansu e dance dance dance og noruwei no mori e norwegian wood sem nefnd er eftir samnefndu bítlalagi fyrsta skáldsaga hans kaze no oto wo kike e hear the wind sing vann til verðlauna árið ári síðar gaf hann út nen no pinbohru e pinball þessar skáldsögur mynda rottuþríleikinn ásamt hitsuji wo meguru bohken e a wild sheep chase árið gaf hann út vísindaskáldsögu sekai no owari to hahdo bohrudo wandahrando e hard boiled wonderland and the end of the world hann sló loks í gegn í japan með útgáfu noruwei no mori árið árið fór murakami frá japan til vesturlanda hann þvældist um evrópu og bandaríkin og settist að lokum að í bænum cambridge í massachusetts í bandaríkjunum á þessum árum skrifaði hann dansu dansu dansu og sunnan við mæri vestur af sól kokky no minami taiyou no nishii árin og sendi hann frá sér nejimakidori kuronikuru e the wind up bird chronicle í þremur hlutum bókin fjallaði meðal annars um japanska stríðsglæpi í mansjúríu fyrir þá skáldsögu fékk hann yomuiri bókmenntaverðlaunin með nejimakidori kuronikuru varð vendipunktur á ferli murakamis rit hans urðu þyngri en fram að þessu höfðu þau verið háfgert léttmeti þegar hann var að leggja lokahönd á bókina reið kóbe jarðskjálftinn yfir og gerð var taugagasárás á neðanjarðarlestakerfið í tókýó í kjölfar þessara atburða sneri hann aftur til japans atburðirnir voru þungamiðjan í smásagnasafninu kami no kodomotachi ha mina odoru e after the uake og í fyrsta ritgerðasafni hans andaguraundo yakusoku sareta basho de e underground auk skáldsagna sinna og smásagnasafnsins kami no kodomotachi ha mina odoru sem fyrr er getið hefur murakami skrifað fjölda smásagna hann hefur einnig þýtt verk eftir f scott fitzgerald raymond carver truman capote john irving paul theroux og fleiri á japönsku einnig hefur komið út á ensku smásagnasafn sem hefur að geyma sögur eftir hann frá níunda áratugnum minni er hæfileiki til að móttaka eða afla varðveita og endurheimta upplýsingar menn hafa lengi rannsakað minnið en þrátt fyrir miklar uppgötvanir og framfarir er ýmislegt enn á huldu um hvernig minnið starfar stöðugar framfarir eru í sálfræði og læknavísindunum og geta þær framfarir auðveldlega umbylt þeim kenningum sem eru taldar fullgildar hverju sinni minnið gegnir mjög mikilvægu hlutverki í lífi okkar svo mikilvægt er minnið að spyrja mætti hvort manneskja án minnis sé yfir höfuð með meðvitund allt sem við kunnum er geymt í minninu öll sú vitneskja sem við höfum um sjálf okkur er geymd þar öll orð sem við kunnum vitneskjan um ættingja okkar og svo framvegis við notum minnið að miklu leyti ómeðvitað þ e án þess að reyna mikið á okkur við að rifja upp til eru nokkrar kenningar um það hvernig minnið virkar en í þessari grein er aðaláherslan lögð á kenningu sem er kölluð grunnlíkanið um minni en einnig er fjallað er um aðrar kenningar ekki er til ein heildarkenninng um virkni minnisins þó eru menn almennt sammála um nokkur atriði minnis en þau eru helst þegar við lærum eitthvað erum við að gera tvo hluti umskrá boð sem berast okkur sjónrænt hljóðrænt eða með öðrum hætti í eitthvað sem mannsheilinn skilur og geyma það í minni svo þegar við þurfum á upplýsingunum að halda rifjum við þær upp þessu ferli er hægt að skipta í þrennt umskráning geymd og endurheimt í fyrsta þrepinu breytum við upplýsingum sem birtast okkur sjónrænt hljóðrænt eða með öðrum hætti í taugaboð þetta kallast umskráning annað þrepið kallast geymd og felst í því að upplýsingarnar eru geymdar í minninu meira má lesa um þetta þrep í greininni um geymd svo þegar við þurfum á upplýsingunum að halda náum við í upplýsingarnar úr minninu það er kallað endurheimt minnið getur brugðist okkur á öllum þessum þrepum en það veldur því sem við köllum dags daglega að við munum ekki eitthvað hvert minniskerfi fyrir sig notar sérhæfðar aðferðir við umskráningu geymslu og endurheimt almennt er viðurkennt að minniskerfin séu minnst tvö en sumir segja að þau séu þrjú þau eru ef litið er á flæði upplýsinga um skynminni og skammtímaminni þá er ljóst að áreiti berst frá umhverfinu inn í skynminnið skynminnið er óvirkt minniskerfi því ekki er unnið úr upplýsingum þar það sem á sér stað í skynminninu er eitthvað sem við erum ekki meðvituð um þegar athyglin beinist að einhverju í umhverfinu er upplýsingunum hleypt inn í skammtímaminnið og þar er svo unnið úr áreitunum og er því virkt minniskerfi grunnlíkanið um minni var sett fram af richard c atkinson og richard m shiffrin á sjöunda áratug aldar líkanið gerir ráð fyrir þremur minniskerfum og að upplýsingar flæði milli þessara kerfa með tiltölulega reglulegum hætti þessi þrjú kerfi eru skynminni skammtímaminni og langtímaminni í fyrstu fara upplýsingar sem skynjaðar eru í umhverfi í skynminni sem er þó talið frekar hluti af skynjun en minni þaðan fara upplýsingar í skammtímaminni með takmarkaða rýmd og að lokum er hægt að umskrá upplýsingar í langtímaminni sem hefur ótakmarkaða rýmd líkanið leggur mikla áherslu á geymsluhlutverk og aðgreining kerfana byggist ekki síst á því hversu lengi upplýsingarnar staldra við í hverju minniskerfi mörg rök hafa verið færð fyrir þessu líkani en mörgum finnst þó kerfið full einfalt og nái ekki að skýra hin flóknu tengsl á milli minnis og þekkingar einnig hefur verið bent á að líkanið geti ekki skýrt út hvers vegna við náum að muna atriði sem voru vistuð fyrir löngu síðan tiltölulega fyrirhafnarlítið þessi kenning nýtur þó mikillar hylli skynminnið geymir þau áreiti sem berast skynfærum líkamans oftast er skynminnið bundið við eitt skynfæri í senn skynminnið varir í stutta stund líklega úr sekúndu til þriggja sekúndna skynminni fyrir sjón geymir hraðvirkt og sjálfvirkt og er snemma í skynferlinu þaðan berst það kennslabiðminni sem er hægvirkara og varanlegra og gerir atriði aðgengileg til svörunar svipuð ferli eru fyrir önnur skynfæri athygli vinnsluminni beinist að nokkrum atriðum sem var lengur en önnur sem flokkast úr skammtímaminnið geymir upplýsingar í nokkrar sekúndur og með endurtekningu geta upplýsingar haldist þar inni lengur dæmigerð endurtekning er að þylja með sér upplýsingarnar sem þarf að geyma aftur og aftur til að upplýsingar geti komist inn í skammtímaminnið þurfum við að veita þeim athygli en svo er oft alls ekki raunin oft þegar svoleiðis lagað gerist er það stimplað sem gleymska þetta er mjög eðlilegt fyrirbæri þar eð okkur er illmögulegt að veita öllu athygli sem gerist í kringum okkur í skammtímaminninu eru upplýsingar skráðar fyrst og fremst hljóðrænt en þær geta líka verið skráðar á fleiri vegu þær geta einnig verið geymdar sjónrænt eða tenging við eitthvað sem hefur merkingu mjög vel hefur reynst að geyma upplýsingarnar á hljóðrænu formi með því að endurtaka þau endurtekning athugið þó að ef upplýsingar eru fyrst skráðar myndrænt í skammtímaminnið getur það umritast og orðið hljóðrænt fljótt en við það glatast upplýsingar um t d letur leturstærð og svo frv um textann sem var lesinn talið er að um sjö atriði plús eða mínus tvö geti rúmast í skammtímaminninu í einu þar sem að ný atriði ryðja eldri atriðum burt með þeirri undantekningu að atriði sem eru endurtekin ryðjast ekki út einnig dofna þau atriði sem eru ekki endurtekin og hverfa loks úr skammtímaminninu um minnið og þessa tölu sjö var skrifuð fræg ritgerð nefnd the magical number seven plus or minus two some limits on our capacity for processing information og birtist hún árið en atriðin sjö geta verið svo mismunandi tökum sem dæmi heimilisfangið hásteinsvegur heimilisfangið má búta niður hér er sýnt hvernig má geyma heimilisfangið í skammtímaminninu á þrjá mismunandi vegu hvernig best er að geyma heimilisfangið í minninu veltur á fyrri reynslu viðkomandi og því hvort að hann þekki nöfnin fyrir þ e a s hvort að atriðið sé í langtímaminninu þessi leið að skipta upplýsingunum niður er því mjög góð til að muna eitthvað sem er nýtt fyrir okkur og óþekkt leit í skammtímaminninu er líklegast raðleit þar sem eitt atriði er athugað í einu fyrir hvert atriði sem er í listanum eykst leitartíminn að jafnaði um millisekúndur athyglivert er þó að athuga að menn virðast vera nokkuð lengur að átta sig á andlitsmyndum en orðum og öðru munnlegu efni langtímaminnið er ef til vill mikilvægasta minniskerfið en þar eru geymdar upplýsingar sem hafa varðveist lengri eða skemmri tíma nokkra klukkutíma daga mánuði og ár skráning í langtímaminnið er ólíkt skammtímaminninu fyrst og fremst merkingabært en það getur einnig skráð upplýsingar á ýmsa vegu t d hljóðbært langtímaminnið er að mestu ómeðvitað og notast helst við merkingarlega úrvinnslu leiðin fyrir áreiti að festast í langtímaminni er slík að fyrst festist áreitið í skynminni síðan fer það í skammtímaminnið og seinast kemur það í langtímaminnnið ef varanleg minnisfesting verður ef minnisatriðin eru endurtekin oft leiðir það til minnisfestingar í langtímaminni langtímaminnið geymir svo mikið af upplýsingum að talin er þörf á að skipta því í nokkur undirkerfi sem hvert og eitt hefur sín sérkenni langtímaminnið byrjar að skiptast í tvennt í ljóst minni sem geymir þau þekkingaratriði sem við höfum meðvitaðan aðgang að og dulið minni en þar býr sú þekking sem okkur reynist erfiðara að hafa á stjórn á ljóst minni skiptist í atburðaminni og merkingaminni en dulið minni skiptist í aðferðaminni viðbragðsskilyrðingu og viðvana ástæður þess sem við köllum dags daglega gleymsku í langtímaminninu eru taldar vera dofnun og hömlun sem megi rekja til vandkvæða við endurheimt og loks geta tilfinningar haft áhrif á hana og skipulagsleysi dofnun er talin eiga mest í hlut þegar við getum ekki rifjað eitthvað upp úr langtímaminninu dulið minni felst í því að fyrri reynsla gerir okkur kleift að framkvæma ákveðna hluti án þess að vera með hugann við upprifjun eitthvað sem við þurfum ekki að muna aðferðina við til að geta athafnað okkur t d synda hjóla dansa o s frv í duldu minni býr sú þekking sem okkur reynist erfiðara að hafa meðvitaðan aðgang að t d hreyfifærni og nám lært með viðbragðsskilyrðingu um er að ræða ómeðvitað minni þar sem venjulegri upprifjun verður ekki við komið dulið minni veldur því að börn geta jafnvel munað það sem henti þau þegar þau voru enn í móðurkviði til eru þrjár tegundir dulins minnis aðferðaminni viðbragðsskilyrðing og viðvani mest athygli hefur þó beinst að aðferðarminninu þegar talað er um dulið minni úrvinnsludýpt e levels of processing effect nefnist kenning sem kenneth craik og lockhart mótuðu úrvinnsludýpt byggist á þeirri hugmynd að færsla milli skammtímaminnis og langtímaminnis sé ekki að mestu leyti háð endurtekningu og upprifjun heldur ráði hversu mikil vitræn úrvinnsla fer fram um minnisatriðið þeir sögðu að þeim mun meiri úrvinnslu sem atriðið þyrfti því betra væri að muna það sökum þess að þá greinir heilinn atriðið og kemur því í eitthvert kerfi tilraunir þeirra styðja stoðum undir kenninguna ein tilraunanna var sú að sýna fólki lista með ótengdum orðum og þátttakendurnir síðan beðnir að svara um þau þremur ólíkum spurningum í fyrstu spurningalotu var fólk beðið að svara til um hvort orð væru skrifuð með há eða lágstöfum svo var fólk beðið að svara til um hvort ákveðin orðapör rímuðu og að lokum var fólk beðið að segja til um hvort ákveðin orð pössuðu inn í setningu helmingur svaranna var já en hinn nei eftir þetta voru svo lagðir fyrir þátttakendurna langir orðalistar og það beðið að segja til um hvort orðin á listanum hefðu komið fyrir í fyrri lotunni niðurstöðurnar sýndu glögglega að þeim mun meiri vinnsla fór fram því auðveldara átti fólkið með að muna þau þegar spurningalistinn var lagður fyrir svör sem jákvætt svar var við festust einnig betur í minni en þau neikvæðu líkast sökum meiri merkingartengsla en þrátt fyrir að niðurstöðurnar standist og kenningin skýri betur en grunnlíkanið hvernig atriði ferðast milli skammtímaminnis og langtímaminnis hefur kenningin ýmsa vankanta má þar meðal annars nefna hvernig merkingarlítil áreiti eiga það til að festast í minni að erfitt er að skilgreina nákvæmlega hvað krefst djúprar úrvinnslu og að kenningin gerir ráð fyrir línulegri þrepaskiptingu atriða milli skammtímaminnis og langtímaminnis þ e a s sjónræn úrvinnsla orðsins þá hljóðræn táknmynd þess og að lokum merkingarleg úrvinnsla á meðan nýjar rannsóknir benda til þess að úrvinnsla áreita fari fram í mörgum samhliða ferlum ýmis heilalíffæri koma að minninu en ýmsar rannsóknir hafa verið gerðar til að leiða í ljós hvaða tilgangi þau gegna hér verður fjallað um nokkur þessara líffæra kanadíski heilaskurðlæknirinn wilder penfield var einn þeirra manna sem rannsakaði heilann með rafreitingu hann lét veikan rafstraum fara um heilabörk sjúklinga og kannaði svo hvaða áhrif það hefði á ýmsa sálfræðilega starfsemi hjá fólki með flogaveiki á háu stigi fyrstu vísbendingar um að minni væri staðsett í gagnaugablaði fundust árið en gagnaugablaðið er sá hluti heilabarkar sem liggur innan við gagnaugað þar með kom í ljós að hjá sumum virðist áreiting gagnaugablaðsins kallaði fram liðnar minningar og jafnvel ljóslifandi talið að drekinn sé viðriðinn ljósa minnið sem er þróaðasti hluti minnisins auk þess að sjá um minnisfestingar í ljósa minninu hefur drekinn verið bendlaður við rýmisskynjun fólk með skemmd í drekanum á mjög erfitt að búa sér til hugrænt kort af nýjum stöðum og á mjög erfitt að rata heim til sín ef það flytur eitthvert annað eftir áfallið ætíð hefur drekinn verið tileinkaður minnisfestingunni og geymd í ljósa minninu en nýjar rannsóknir sem teng og suire gerðu sýna fram á að hann á einungis að hafa með minnisfestinguna að gera en ekki geymdina þeir prófuðu mann vegna herpesveiru sem var með ónýtan dreka og skemmd á hluta á gagnaugablaðsins í báðum hvelum þar sem þessar skemmdir voru til staðar þá leiddi það til verlegs óminnis hann getur engan vegin munað hvar hann býr eða lært á hverfið sem hann flutti í eftir áfallið en það merkilega við það að minni hans um æskustöðvar í los angeles reyndist alveg eins en fimm jafnaldra hans sem höfðu búið þar jafnlengi og flutt svo í burtu um svipað leyti og hann teng og suire ályktuðu þá af niðurstöðum sínum að drekinn og gagnaugablaðið gegndu vissulega lykilhlutverki í að festa ljósar minningar í ltm en ekki að endurheimta þær eða geyma gamlar minningar möndlungurinn tengist lykilhlutverki í randkerfinu sem tengist geðhræringum hann virðist sjá um samskipti við hin ýmsu kerfi líkamans sem stjórna óttaviðbrögðum t d auka hjartslátt hægja á meltingu eða frysta hreyfingar ef við verðum skelfingu lostin antonio damasio og félagar hans hafa rannsakað konu með heilaskemmd sem er bundin við möndlunginn hún gat lesið öll tilfinningaleg látbrigði nema óttaviðbrögð ledoux og félagar komust að því að fólk með skemmd á gagnaugablaði og í möndlungi bregst ekki við óþægilegu áreiti þau sýndu svo að heilbrigt fólk samanburðarhópur sýndi lífeðlisleg viðbrögð þegar óþægilegur hávaði skilyrt áreiti var paraður við hlutlausan tón skilyrt áreiti skilyrðingin var þannig að hlutlausi tónninn sem heyrðist alltaf á undan óskilyrta áreitinu dugði einn og sér til að kalla fram óþægindatilfinningu það átti ekki við tilraunahópinn sem var með heilaskaða í möndlungi og gangaugablaði skilyrta áreitið vakti engin lífeðlisleg viðbrögð þar af ályktaði ledoux að skemmdin í möndlungi orsakaði þetta óttaleysi möndlungurinn virðist hafa með dulið tilfinningaminni að gera gráhýði og rófukjarni kallast einu nafni rákakjarni bæði líffærin tilheyra svokölluðum botnkjörnum þeir liggja djúpt í mannsheilanum og þess vegna er ekki eins mikil áhætta á að það skaddist eins og randkerfið og börkurinn talið er að í þessum líffærum sé aðsetur aðferðaminnisins fólk sem þjáist af óminni er iðulega fært um að sýna merki þjálfunar sem reynir á þennan hluta minnisins gott dæmi er tilfelli clive wearing breskum tónlistarmanni sem fékk heilabólgu og afleiðingin varð margvíslegur minnisbrestur hann getur ekki myndað nýjar minningar eins og tíminn standi í stað hjá honum einnig er minni hans á liðna atburði gloppótt en þrátt fyrir þessi veikindi sín getur clive spilað á píanó og selló og stjórnað tónlistarviðburðum eins og ekkert sé skemmdirnar sem hann hlaut snertu ekki botnkjarnana og það er talin líklegasta skýringin á því að aðferðaminni tónlistar hefur haldið óskert forennisblaðið er fremsti hluti heilabarkarins heilaskimarnir hafa sýnt að það svæði er mjög virkt þegar er verið að leysa vinnsluminnisverkefni tilraunir á öpum hafa sýnt að ef það kemur fram skemmd á þessu svæði þá gætu þeir ekki mögulega leyst verkefni sem reyna á vinnsluminnið leifturminni kallast það þegar fólk hefur tiltölulega skýra mynd eða minningu af því hvar og hvernig þeim bárust upplýsingar um tiltekinn tilfinningaþrunginn atburð t d árásirnar á tvíburaturnanna í new york september ekki er vitað til fullnustu hvað veldur því að þessar minningar festast svo í vitund fólks en allt eru þetta minningar sem tengjast sterku tilfinningaróti út frá þessu telja menn að hormón adrenalín og boðefni dópamín serótónín noradrenalín og asetýlkólín eigi stóran þátt í þessu svo virðist sem að tilfinningahlaðnar minningar tengist auknu rennsli adrenalíns og noradrenalíns en hlutlausar minningar gera það ekki tilraun var gerð til að sýna fram á þetta hópi fólks var skipt í tvennt hópunum voru sýndar skyggnumyndir og helmingnum var sögð átakanleg saga en hinum ekki helmingi hvors hóps um sig var gefið lyfið propanolol sem hindrar verkan adrenalíns og noradrenalíns en hinum helmingnum var gefinn lyfleysa í ljós kom að þeir sem fengu propanolol áttu í erfiðleikum með að rifja upp tilfinningaþrungnu söguna en hinir ekki lyfið hafði engin áhrif á hlutlausu söguna það bendir til þess að áðurgreind efni gegni mikilvægu hlutverki við festingu í leifturminni heilaskimun bendir til þess að möndlungurinn sé viðrinn tilfinningaminni aukin virkni í möndlungi sýnir betra minni á tilfinningaþrungið efni af þessu má ætla að tilfinningaminnið sé skráð á annan hátt en hlutlausa minnið það er þó umdeilt og rannsóknir á nákvæmni frásagna sýnir að leifturminningar virðast jafn viðkvæmar og venjulegar minningar því hafa sumir sagt sem svo að leifturminningar hafi félagslegt mikilvægi og því rifjar fólk slíkar minningar oft upp og finnst það muna það líkt og það gerðist í gær en raunin virðist vera önnur hvort er betra að vera minnislaus eða muna allt william james sagði að það væri jafnvont að muna allt merkir samkvæmt löghyggju að maður muni allt sem liðið er og hafi þar með góða hugmynd um hvað framtíðin ber í skauti sér einnig er vafasamt að mannsheilinn sé gerður til að muna allt og muni því byrja að skemmast þegar einhverjum hámarks þröskuldi er náð eða að heilinn muni bregðast við á sem skynsamlegastan hátt og gera mann brjálaðan á öllum þeim upplýsingum sem við höfum aftur á móti gefur minnisleysi möguleikann á því að muna ekki að maður sé með minnisleysi og þannig hefur maður ekki hugmynd um að það sé eitthvað að þetta getur verið talið sem ein gerð ánægju reyndar gæti þetta verið hálfgerð blessun fyrir manninn því að einn besti hæfileiki mannsins er að hunsa allt annað en hann sjálfan og loka augunum gersamlega fyrir öllu því slæma í lífi hans en með eins þröngri sýn á veruleikan og hann getur þá finnur hann auðvitað eitthvað að kvarta um minnisleysið mundi bæta þennan hæfileika hans vegna þess að sá sem mundi ekki neitt gæti ekki munað eftir neinu hvorki slæmu né góðu lengi hafa menn vitað að minni okkar er ekki ótakmarkað breski aðalsmaðurinn william hamilton komst að þeirri niðurstöðu strax á öld hann sá að þegar handfylli af marmarakúlum er fleygt á gólf getur maður aðeins greint sjö þeirra vel í einu breski kennarinn john jacobs gerði tilraun á nemendum sínum árið þar kom í ljós að nemendur gátu að meðaltali munað samtímis sjö tölur í einu ef þeim var raðað handóhófkennt hermann ebbinghaus komst svo einnig að sömu niðurstöðu loks velti bandaríski sálfræðingurinn george a miller þessu fyrir sér og kallaði töluna sjö plús mínus tveir töfratölu enda kæmi oft fyrir í heiminum t d eru sjö heimshöf sjö undur veraldar sjö dagar í vikunni sjöundi himinn og sjö dauðasyndir það sparar tíma og fyrirhöfn að hafa gott minni þá þarf maður ekki að skrá allar upplýsingar hjá sér eða geta treyst á það að geta flett þeim upp áður fyrr var það metinn mikilsverður hæfileiki að hafa gott minni því að þá höfðu landsmenn ekki almennan aðgang að bókum og aðeins hluti þeirra var læs nú til dags hafa menn glatað hæfileikanum til að muna langar frásagnir eins og t d íslendingasögurnar flestir reikna ekki lengur í huganum heldur slá það inn í reiknivél tölvurnar eru góður staður til að geyma upplýsingar og einnig gsm síminn eins og alltaf koma nýir hlutir í staðinn fyrir þá gömlu í dag þarf fólk að muna alls kyns aðgangsorð og númer að kerfum af ýmsu tagi tölvupóstur bankanúmer o s frv enn er ekki ljóst hvers vegna sumir hafa mun betra minni en aðrir þó er vitað að þjálfun og erfðir skipta mjög miklu máli fyrsta minnisaðferðin nefnist staðaraðferðin hún felst í því að atriði sem á að muna er sett í samband við ákveðinn stað dæmi um aðrar aðferðir sem hafa reynst vel þeim sem vilja bæta minnið sitt með sérstakri minnistækni eru að nota ímyndir búa til sögur eða nota hrím og hrynjandi hver og einn hefur sína aðferð til að muna og eflaust eru til margar aðrar minnisaðferðir sálfræði er gjarnan skilgreind sem vísindagrein um hugarstarf og hegðun þeir sem leggja stund á sálfræði eru líka í auknum mæli farnir að kanna heilastarf sálin sem óefnislegt fyrirbæri aðskilið líkamanum er ekki viðfangsefni greinarinnar og því er nafn hennar ef til vill villandi segja má að sálfræði sé yfirgrein margra undirgreina sem rannsaka mannlega hegðun og hugsun en það sem sameini þessar greinar er aðferðafræði krafa um vísindalega nálgun en jafnframt er oft hægt að samnýta þekkingu úr öllum greinunum samtímis sálfræði er fyrst og síðast fræðigrein sem fjallar um þá hluta mannsins sem snúa að hegðun hugsun og heila hans margar spurningar sem fengist er við í sálfræði eru æði heimspekilegar en sálfræðin á sér rætur einmitt í heimspeki þó svo að rætur hennar nái einnig til líffræði spurningarnar sem fengist er við eru spurningar eins og hvað er hugsun og af hverju hegðar fólk sér eins og það gerir ólíkt heimspeki notar sálfræði vísindalega aðferð til að leita svara við þeim sálfræðin snertir mörg önnur svið og þeir sem hafa veitt þekkingu inn í fagið koma víða að svo sem úr heimspeki líffræði félagsfræði eðlisfræði lífeðlisfræði læknisfræði erfðafræði lífefnafræði mannfræði málvísindum og tölvunarfræði grundvöllur sálfræðinnar eru rannsóknir einkum tilraunir rannsóknum í sálfræði fylgja ýmis vandkvæði þar sem þær eru í flestum tilfellum gerðar á fólki fyrir það fyrsta er hætta á að fólk breyti hegðun sinni þegar það veit að einhver fylgist með því auk þess þurfa sálfræðingar að fylgja ýtrustu siðgæðisreglum reglurnar hafa orðið strangari í seinni tíð svo sumar eldri rannsóknir væru ekki gerðar nú til dags tilraunir í sálfræði eru af ýmsum toga sem dæmi má nefna tilraun þar sem einstaklingur leggur á minnið lista af orðum sem hann rifjar svo upp eftir fremsta megni annað dæmi eru tilraunir þar sem einstaklingur er látinn leysa þrautir á meðan höfuð hans er í fmri skanna enn annað dæmi er þegar rannsakendur fylgjast með atferli fólks í vissum aðstæðum t d í skólastofu breyta vissum atriðum í þessum aðstæðum og kanna hvaða áhrif breytingarnar hafa dæmi um viðfangsefni sálfræðinnar algengur misskilningur er að sálfræði snúist fyrst og síðast um að veita þeim meðferð sem eiga í einhvers konar erfiðleikum þetta er að sjálfsögðu hluti af sálfræði og margir sálfræðingar vinna við að hjálpa fólki með geðraskanir veita hjónabandsráðgjöf eða annars konar klíníska þjónustu þeir eru þó aðeins brot af heildinni sálfræði fjallar aðeins að litlu leyti um að leysa vandamál fólks sálfræðimenntað fólk starfar á ýmsum vettvangi þar á meðal við stjórnun fyrirtækja ráðgjöf starfsmannastjórnun markaðssetningu hönnun tækja og mannvirkja á rannsóknarstofum við ýmiss konar meðferð í fjölmiðlum í skólum í líftæknifyrirtækjum og á auglýsingastofum sálfræðimenntað fólk er sífellt að hasla sér breiðari völl í atvinnulífinu og atvinnutækifæri eru fjölmörg þessi hagnýting á sálfræði byggir á öflugu vísinda og rannsóknarstarfi sem er grundvöllur greinarinnar á íslandi veitir bs gráða frá íslenskum háskólum ekki réttindi til að starfa sem sálfræðingur heldur þarf að minnsta kosti tveggja ára framhaldsmenntun til þess þ e gráðu í klínískri sálfræði í háskóla íslands er boðið upp á framhaldsnám í klínískri sálfræði barnasálfræði og vinnusálfræði margir fara þó í framhaldsnám í öðrum greinum bæði innan sálfræði og utan til að starfa sem sálfræðingur er víða um heim gerð krafa um viðurkenningu yfirvalda sjá einnig listi yfir sálfræðinga seinni hluti aldar markar upphaf sálfræðinnar sem vísindagreinar gjarnan er miðað við árið en þá stofnaði wilhelm wundt fyrstu rannsóknarstofuna í sálfræði aðrir mikilvægir frumkvöðlar voru hermann ebbinghaus sem rannsakaði minni ivan pavlov sem uppgötvaði klassíska skilyrðingu og sálgreinandinn sigmund freud sem gerði fræga hugmyndina um dulvitund á fyrri hluta aldar var kenningum freuds hafnað innan sálfræði þetta leiddi til mótunar atferlisstefnunnar sem john b watson og síðar b f skinner gerðu vinsæla kenningar freuds höfðu samt gífurleg áhrif á aðrar greinar svo sem geðlæknisfræði og bókmenntafræði og á hugmyndir almennings um sálarlífið á síðustu áratugum aldar varð til nýtt þverfaglegt fag um hugarstarf bæði lífvera og véla svokölluð vitsmunavísindi innan vitsmunavísinda starfs fræðimenn með bakgrunn í sálfræði málvísindum tölvunarfræði heimspeki og taugavísindum svo eitthvað sé nefnt hin forn egypsku ebers skjöl frá um fyrir krist innihalda lýsingar á geðröskunum eins og klínísku þunglyndi og vitglöpum forn egyptar virðast ekki hafa talið neinn grundvallarmun vera á geðröskunum og líkamlegum kvillum heimspekingar hafa lengi spáð í eðli hugans ferla hans og innihald en yfirleitt einungis með kenningum án kerfisbundinna athugana forn grísku heimspekingarnir alkmajon af króton um f kr og empedókles af akragas um f kr geta ef til vill talist til fyrstu frumsálfræðinganna e protopsychologists þeir reyndu báðir að finna lífeðlislegar skýringar á hugsun og hegðun manna alkmajon kannaði til að mynda sjónskynjun eitt aðalviðfangsefni skynjunarsálfræðinga og taldi réttilega að upplifun og hugsun ættu sér stað í heilanum empedókles reyndi líka að finna náttúrlegar skýringar á skynjun en taldi þó að hún ætti rætur í hjartanu upphaflega litu forn grikkir fremur á sálina psykke sem lífsanda en ekki sem geranda hegðunar né sem sjálf manns platon þrískipti síðan sálinni í skynsemi skap og löngun aristóteles skipti sálinni líka í marga parta og taldi að við skynjun tæki hugurinn á sig form þess skynjaða aðrir seinni tíma forverar sálfræðinnar eru til að mynda heimspekingarnir rené descartes og john locke saman mótuðu þeir hugmyndir manna um að hinn meðvitaði hugur væri aðskilinn hinum efnislega heimi nútímasálfræði hefur reynt eftir fremsta megni að losa sig undan viðjum þessarar tvíhyggju um sál og líkama árið opnaði wilhelm wundt tilraunastofu sína í sálfræði við háskólann í leipzig í þýskalandi þar sem sjónum var sérstaklega beint að hegðun og hugarástandi svo árið gaf william james út bókina principles of psychology eða grundvöll sálfræðinnar sem lagði undirstöðurnar að fjölda spurninga sem sálfræðingar einbeittu sér að um langt skeið william james var fyrsti prófessorinn í sálfræði við harvard háskóla það mikilvægasta var að aðferðir og viðhorf wilhelms wundt og william james voru laus við yfirskilvitlegar trúarlegar útskýringar á hugsun manna eða hegðun sem losaði sálfræðina undan viðjum heimspeki og guðfræði og lagði grunninn að nútíma sálfræði sem vísindagrein árið voru samtökin american psychological association ameríska sálfræðingafélagið stofnuð en stofnun þeirra hafði mikil áhrif á þróun greinarinnar á árunum mótaði austurríski taugalæknirinn sigmund freud kenningar sínar um dulvitund og þróaði út frá þeim aðferðir sem hann taldi að gætu gagnast til að lækna sálarmein aðferðir og kenningar freuds eru einu nafni nefndar sálgreining skilningur freuds á huganum var að mestu byggður á túlkunaraðferðum og óbeinum athugunum en ekki kerfisbundnum rannsóknum flestir sálfræðingar nútímans hafna kenningum freuds og þeim aðferðum sem á þeim byggja yfirleitt á þeim forsendum að þær séu í eðli sínu óprófanlegar og því óvísindalegar dulvitundin eitt grundvallarhugtakið í sálgreiningu er til dæmis samkvæmt skilgreiningu nokkuð sem ekki er hægt að rannsaka með beinum hætti kenningar og aðferðir freuds eru enn þrætuefni þó er engin spurning um að áhrifa hans gætir víða ekki hvað síst í hugmyndum almennings um sálfræði að hluta til sem viðbrögð við hve mikil sálfræðin einbeitti sér að sjálfsskoðun og huglægi á þeim tíma varð atferlisstefnan vinsæl sem leiðbeinandi sálfræðikenning með forvígismennina john b watson edward thorndike og b f skinner í fararbroddi þá stóð atferlisstefnan á bakvið þær hugmyndir að sálfræðin skyldi vera vísindagrein sem rannsakaði hegðun en ekki hugann og hafnaði hugmyndum um hugarástand svo sem trú langanir og markmið og hélt því fram að öll hegðun og reynsla helgaðist af viðbrögðum frá umhverfinu í ritinu psychology as the behaviorist views it sálfræðin eins og atferlissinninn sér hana sem watson skrifaði árið segir hann að sálfræði sé algjörlega undirfag náttúruvísinda sem rannsaki hlutlægt og ekkert annað í sama riti hafnar hann algjörlega að sjálfsskoðun sé nokkuð sem sálfræði styðjist við og að atferlissinni þekki enga línu sem skilji að menn og dýr atferlisstefnan var ríkjandi innan sálfræðinnar stóran hluta fyrriparts aldarinnar að miklu leyti vegna þess hve vel kenningarnar um skilyrðingu og hagnýtingu þeirra ekki síst í auglýsingum sem vísindaleg módel af mannlegri hegðun heppnuðust en það varð smám saman ljóst að atferlisstefnan var ekki nógu góð sem leiðandi kenning um mannlega hegðun þrátt fyrir mikilvægar uppgötvanir gagnrýni noam chomsky á bók skinners verbal behavior sem hafði það markmið að skýra út tungumálanám með kenningum atferlissinna er talin vera ein af stærstu þáttunum í því að atferlisstefnan hætti að vera ríkjandi chomsky sýndi fram á það að tungumál væri ekki hægt að læra með skilyrðingunni einni saman vegna þess að fólk getur búið til setningar sem eru einstakar í uppbyggingu og að merkingu sem geta ekki orðið til eingöngu með reynslu af náttúrulegu tungumáli og gaf þar með í skyn að það hlyti að vera til hugarástand sem atferlisstefnan hafnaði hliðstætt þá sýndi albert bandura fram á það í verki sínu að börn gætu lært með því að fylgjast með hegðun í umhverfi sínu án breytinga á hegðun svo eitthvað innra með okkur hlyti að eiga hlut að máli ris tölvutækninnar lagði sinn skerf til í því að líta á virkni hugans sem úrvinnslu á upplýsingum þetta ásamt vísindalegum aðferðum við að rannsaka hugann sem og trú á hugarástand leiddi til riss hugfræðistefnunnar sem ríkjandi kenningu um hugann tengingar á milli heilans og taugakerfisins voru einnig að verða ljósar að hluta til vegna tilrauna charles sherrington og donald hebb og að hluta til vegna rannsókna á fólki sem hafði hlotið heilaskaða með þróun á tækni sem gerir okkur kleift að rannsaka heilastarfsemi nákvæmlega þá hefur taugasálfræði og skilvitleg taugavísindi e cognitive neurosience orðið að einna mest virkar innan nútíma sálfræði með aukinni þátttöku annarra greina svo sem heimspeki tölvunarfræði og taugafræði í leit að skilningi á huganum þá hefur orðið til yfirfag sem kallast vitsmunavísindi sem einblínir á að hagnýta öll framlög með uppbyggilegum hætti en ekki hafa allir sálfræðingar verið hrifnir af því að reyna að skilja hugann og náttúruna með mekkanískum aðferðum carl jung sem eitt sinn fylgdi stefnu freuds var frumkvöðull í að betrumbæta sjálfsskoðun freuds með hugmyndum um trú freud hafði hafnað trú sem hópblekkingu alfred adler eftir að hafa átt einhver samskipti við umræðuhóp freuds myndaði sitt eigið fag kallað einstaklingssálfræði áhrif hans á nútímasálfræði hafa verið talsverð þar sem margar nálganir hafa fengið að láni hluta af kenningum hans klassísk adlerísk sálfræði er nýleg endurfæðing á kenningum alfreds adlers en þessi fræði fella saman upprunalegu kenningu adler s um persónuleika stíl sálfræðimeðferða og heimspeki lífsviðhorfa ásamt sýn abrahams maslow s á bestu virkni e optimal functioning fyrirbærafræði eða húmanísk sálfræði varð til á áratug aldar og hefur veitt mótvægi við framstefnu og vísindalegar aðferðir til að rannsaka hugann hún leggur áherslu á rannsóknir á skynjun einstaklingsins og leitast við að skilja manneskjur og hegðun þeirra með því að framkvæma rannsóknirnar fyrirbærafræðin á rætur sínar í existentíalisma og fyrirbærafræði í heimspeki margir fyrirbærafræðingar hafna algjörlega vísindalegum aðferðum og segja að það að reyna að mæla upplifanir og skynjun ræni það þýðingu og merkingu mannlegrar tilvistar þeir sem lögðu fram þær hugmyndir sem mynda grunninn að fyrirbærafræðinni eru meðal annars abraham maslow carl rogers og fritz perls sjá einnig ágrip af sögu sálfræðinnar helstu ártöl í sögu bandarískrar sálfræði helstu ártöl í sögu íslenskrar sálfræði það helsta sem sameinar ólíkar undirgreinar sálfræði er viss aðferðafræði rannsóknaraðferðir gerð er krafa um hlutlægar rannsóknir einkum tilraunir tilraunaaðferð náttúruvísinda er meðal aðalsmerkja sálfræði sem gerir hana frábrugðna öðrum greinum sem fjalla um manninn svo sem heimspeki og stjórnmálafræði líta má á ólíkar undirgreinar sálfræði sem sjónarhorn á viðfangsefni sitt manninn svo nokkur dæmi séu tekin þá er í atferlisgreiningu eingöngu hegðun rannsökuð og reynt að spá fyrir um hana út frá fyrri hegðun í líffræðilegri sálfræði er hegðun og hugsun rannsökuð út frá lífræðilegum forsendum og í hugfræði er reynt að spá fyrir um hugsun út frá hegðun aðrar greinar rannsaka sama viðfangsefni en frá sínum sjónarhornum innbyrðis innan sálfræði er sem sagt reynt að útskýra hegðun út frá mismunandi forsendum þegar kemur að hagnýtingu á þekkingu úr undirgreinum sálfræðinnar er svo stuðst við þekkingu úr öllum undirgreinum en skýringar sem taldar eiga frekar við en aðrar eru nýttar helstu undirgreinar sálfræði eru eftirfarandi hagnýtt sálfræði snýst um að nota sálfræðilegar aðferðir og kenningar til að leysa vandamál í öðrum greinum eins og t d í starfsmannastjórnun vöruhönnun lækningum og menntun persónuleikasálfræði getur talist til sígildra undirgreina sálfræðinnar og eiga rætur að rekja til kenninga freuds um persónuleikann áhersla er lögð á einstaklingsmun og gengið er út frá því að fólk sé ólíkt vegna meðfæddra eða áunninna persónuleikaþátta sem móta hegðun fólks í vissum aðstæðum og valda því að hver einstaklingur sýnir ákveðinn stöðugleika í hegðun öldrunarsálfræði fjallar um líkamlegar hugrænar félagslegar og sálrænar breytingar sem eiga sér stað við öldrun öldrunarsálfræði fæst bæði við breytingar sem fylgja eðlilegri öldrun sem og óeðlilegar breytingar svo sem heilabilun eskifjörður er bær á norðurströnd samnefnds fjarðar sem liggur út frá reyðarfirði norðanverðum íbúar eskifjarðar voru þann janúar og hefur íbúatalan haldist nokkuð stöðug síðustu árin eskifjörður var verslunarstaður fyrr á öldum og var einn hinna sex staða á íslandi sem fengu kaupstaðarréttindi árið við afnám einokunarverslunarinnar en missti þau aftur síðar árið reisti danska verslunarfyrirtækið örum og wulff verslunarhús í útkaupstað sem svo er kallaður og hóf þar verslun það var þó ekki fyrr en norðmenn hófu síldveiðar við ísland á síðari hluta aldar sem íbúum tók að fjölga verulega og árið voru íbúarnir orðnir aðalatvinnuvegur íbúa eskifjarðar er sjávarútvegur og fiskvinnsla en verslun og þjónusta eru einnig mikilvægar atvinnugreinar á eskifirði er sjóminjasafn austurlands í gömlu húsi sem örum og wulff byggðu um og þar má sjá minjar um sjósókn á austfjörðum og byggðasögu og atvinnulíf á eskifirði aðsetur sýslumannsembættis suður múlasýslu var flutt til eskifjarðar og þar er miðstöð löggæslu á austurlandi byggðin var gerð að sérstökum hreppi eskifjarðarhreppi árið en hafði fram að því tilheyrt reyðarfjarðarhreppi hreppurinn fékk kaupstaðarréttindi á ný apríl hinn janúar sameinaðist helgustaðahreppur eskifirði hinn júní sameinaðist eskifjarðarkaupstaður reyðarfjarðarhreppi á ný og neskaupstað að auki undir nafninu fjarðabyggð á eskifirði er steinasafn sigurborgar og sörens á árunum til kom úr fimm binda ritverk einars braga skálds sem kallast eskja búðardalur er þorp í dölum við botn hvammsfjarðar þorpið er nú hluti af sveitarfélaginu dalabyggð og er stjórnsýslumiðstöð þess íbúar búðardals voru árið í laxdælasögu er búðardalur nefndur og sagt frá því að höskuldur dala kollsson lenti skipi sínu fyrir innan laxárós þegar hann kom úr noregsferð og hafði ambáttina melkorku með sér höskuldur lenti í laxárósi lætur þar bera farm af skipi sínu en setja upp skipið fyrir innan laxá og gerir þar hróf að og sér þar tóftina sem hann lét gera hrófið þar tjaldaði hann búðir og er það kallaður búðardalur síðan lét höskuldur flytja heim viðinn og var það hægt því að eigi var löng leið verslun hófst í búðardal árið er bogi sigurðsson kaupmaður byggði þar fyrsta húsið sem var bæði íbúðar og verslunarhús þetta hús var síðar flutt á selfoss og stendur þar enn um aldamótin hóf kaupfélag hvammsfjarðar verslunarrekstur í búðardal og var þar nær allsráðandi uns það varð gjaldþrota búðardalur er þjónustukjarni fyrir dalina og þar er meðal annars verslanir bílaverkstæði pósthús apótek banki og önnur þjónusta fyrir heimamenn og ferðamenn þar er auðarskóli sameinaður leik og grunnskóli fyrir dalabyggð og dvalarheimilið silfurtún sýslumaður dalamanna hefur aðsetur í stykkishólmi í búðardal er heilsugæslustöð og læknar engin kirkja er í þorpinu en sóknarkirkjan er hjarðarholtskirkja hins vegar er prestssetrið í búðardal er við höfnina í búðardal það er safn um vínlandsferðir íslendinga í boði er hljóðleiðsögn á íslensku ensku og frönsku í vínlandssetrinu er afbragðs kaffihús eiríksstaðir bóndabær eiríks rauða er ekki langt frá búðardal þar bjó eiríkur áður en hann fór til grænlands skammt utan við þorpið eru höskuldsstaðir þar sem höskuldur dala kollsson bjó og einnig hjarðarholt þar sem ólafur pái bjó hallgerður langbrók og ólafur pái voru börn höskuldar á höskuldsstöðum á eiríksstöðum er tilgátubær sem er opinn ferðamönnum ein merkasta landnámskonan auður djúpúðga ketilsdóttir nam land við hvammsfjörð hún byggði bæ sinn í hvammi og er jarðsett þar í fjörunni síðar meir reis í hvammi mikil ætt sturlungar sem kennd er við sturla þórðarson í hvammi enn er búið í hvammi og er þar búskapur og sem byggð var tony blair er íslensk pönkhljómsveit stofnuð vorið af fimm félögum í vinstrihreyfingunni grænu framboði og er nefnd í höfuðið á forsætisráðherra bretlands tony blair sveitin samanstóð í upphafi af degi snæ sævarssyni sem lék á gítar og söng guðmundi björnssyni á trommur hilmari hilla hilmarssyni á rythmagítar katrínu jakobsdóttur sem bakrödd og páli hilmarssyn á bassa þegar hljómsveitin átti að byrja að spila mun dagur ekki hafa átt pening fyrir húsnæðinu og mun þá hafa verið rekinn úr sveitinni katrín var einnig látin fara en af öðrum ástæðum eftir þessar breytingar var stefán pálsson gerður að söngvara og haraldur halli þorleifsson fenginn á gítar ekki leið þó langur tími þar til stefán var rekinn palli fór aftur fyrir hljóðnemann og halli á bassann og er uppstillingin þannig enn þann dag í dag þekktasta lagasmíð hljómsveitarinnar er þjóðfélagsádeilan það er alltaf hlýtt á hlemmi minna þekkt lög eru m a meira paunk og cherie blair fyrsta plata hljómsveitarinnar kom út síðla árs og heitir skuðið í tussunni platan inniheldur upptökur frá einum af fjölmörgum tónleikum sveitarinnar á grand rokk og er þar meðal annars að finna ofangreind lög hljómsveitin kýs að kalla sig paunkhljómsveit sjeik ahmed yassin mars var leiðtogi hamas samtakanna þangað til hann var drepinn af ísraelska hernum talsmenn ísraelsstjórnar sögðu að aftakan væri refsing fyrir allan þann fjölda sjálfsmorðsárása á ísraelska borgara sem hamas hefur staðið fyrir stuðningsmenn ahmeds jassins auk fjölmargra annarra fordæmdu aftökuna ahmed yassin stofnaði hamas ásamt abdel aziz al rantissi árið upphaflega voru samtökin kölluð palestínuvængur bræðralags múslima ísraelsríki bandaríkin evrópusambandið og fleiri lönd hafa skilgreint samtökin sem hryðjuverkasamtök auk þess að vera sjóndapur svo jaðraði við blindu var hann lamaður fyrir neðan mitti og bundinn við hjólastól vegna íþróttaóhapps sem henti hann á hans yngri árum jón gústafsson var vinsæll þáttastjórnandi á níunda áratugnum þar sem hann kom að stjórn margra sjónvarps og útvarpsþátta sem einkum voru ætlaðir ungu fólki má þar nefna rokkarnir geta ekki þagnað unglingarnir í frumskóginum og spurningakeppnina gettu betur þegar hún var fyrst haldin árið síðar stýrði hann spurningaþættinum spk fyrir yngri keppendur hann hafði læært kvikmyndagerð við manchester polytechnic og leikstjórn fyrir kvikmyndir og leikhús við calarts þar sem leiðbeinandi hans var alexander mackendrick leikstjóri við ealing studios hann leikstýrði kanadísku heimildarmyndinni wrath of gods þar sem gerard butler wendy ord sarah polley paul stephens og sturla gunnarsson áttu hlutverk það var önnur mynd hans fyrir cbc newsworld fréttastöð kanadíska ríkissjónvarpsins en fyrsta myndin sem hann gerði fyrir þau var the importance of being icelandic annað sem hann fékkst við meðan hann bjó í kanada var meðl annars kvikmyndin kanadiana og tónlistarmyndband við lagið brighter hell fyrir kanadísku rokksveitina the watchmen hann framleiddi verðlaunastuttmyndina a heartbeat sem leikstýrð var af karolina lewicka á vegum framleiðslufyrirtækis hans artio films einnig var hann meðhöfundur og meðleikstjóri kvikmyndarinnar shadowtown einnig með karolinu lewika stefán jón hafstein f febrúar er starfsmaður þróunarsamvinnustofnunar og hefur verið frá hann var umdæmisstjóri í malaví en áður verkefnastjóri í namibíu frá er hann umdæmisstjóri í úganda hann á feril sem stjórnmálamaður fjölmiðlamaður og rithöfundur kom að stofnun dægurmálaútvarps rásar og stjórnaði útvarpsþáttunum meinhorninu og þjóðarsálinni þar sem hlustendum gafst færi á að hringja inn og tjá sig um ýmis málefni stefán var kosinn borgarfulltrúi reykjavíkurlistans og samfylkingarinnar en hann fékk leyfi frá störfum í borgarstjórn í upphafi árs til tveggja ára til að starfa sem verkefnisstjóri hjá þróunarsamvinnustofnun íslands í namibíu hann var umdæmisstjóri þssí í malaví og starfar hjá þróunarsamvinnustofnun í reykjavík frá maki er guðrún kristín sigurðardóttir foreldrar stefáns eru hannes þórður hafstein látinn og sigrún stefánsdóttir látin stefán gekk í vogaskóla og útskrifaðist frá menntaskólanum við tjörnina hann stundaði nám í ensku og bókmenntun við háskóla íslands og lauk ba námi í fjölmiðlafræðum frá polytechnic of central london að námi loknu sneri stefán heim til íslands og starfaði sem fréttamaður og dagskrárgerðarmaður hjá rúv svo settist hann á ný á skólabekk og stundaði framhaldsnám í boðskiptafræðum við university of pennsylvania og útskrifaðist með ma gráðu frá þeim skóla að framhaldsnáminu loknu starfaði hann um hríð sem sendifulltrúi rauða krossins í genf og eþíópíu og gengdi trúnaðarstörfum sem slíkur víðar hann starfaði sem dagskrárstjóri rásar dagskrárgerðarmaður sjónvarpsins stöðvar og rásar stjórnandi spurningakeppninnar gettu betur á árunum hann var ritstjóri dagblaðsins dags tímans síðar dags með eigin rekstur og starfaði sem yfirmaður nýmiðlunar og rekstrarstjóri hjá eddu miðlun og útgáfu stefán tók þátt í undirbúningi og stofnun samfylkingarinnar árin og hann var kjörinn formaður framkvæmdastjórnar samfylkingarinnar var kjörinn borgarfulltrúi í reykjavík árið fyrir reykjavíkurlistann þar sem hann er fulltrúi samfylkingarinnar hann hlaut fyrsta sæti á lista samfylkingar í prófkjöri hefur starfað sem formaður borgarráðs forseti borgarstjórnar formaður menntaráðs formaður menningar og ferðamálaráðs og formaður hverfisráðs grafarvogs formaður víkarinnar sjóminjasafns frá í framboði til borgarstjórnar árið fyrir samfylkinguna og náði kjöri sat í menntaráði menningar og ferðamálaráði og stjórn orkuveitunnar um hríð stefán jón hafstein fékk leyfi frá störfum í borgarstjórn í upphafi árs til tveggja ára til að starfa sem verkefnisstjóri hjá þróunarsamvinnustofnun íslands í namibíu og hætti í framhaldi stjórnmálaþátttöku að sinni er hann varð umdæmisstjóri þssí í malaví og starfaði að þeim málum síðan sex bækur liggja eftir stefán sveinn h guðmarsson fæddur er íslenskur fjölmiðlamaður og núverandi upplýsingafulltrúi utanríkisráðuneytisins hann er með ba próf í guðfræði frá háskóla íslands og msc í alþjóðastjórnmálum frá edinborgarháskóla sveinn var dómari í gettu betur árið en var áður í sigurliði menntaskólans í reykjavík í sömu keppni árin og hann var inspector scholae formaður nemendafélags mr veturinn þá leiddi hann lista vöku í kosningum til stúdentaráðs hann hefur starfað sem dagskrárgerðarmaður á rás og í sjónvarpinu við blaðamennsku á fréttablaðinu sem fréttamaður á stöð ritstjóri iceland review og flugtímarisins atlantica hann starfaði sem fréttaritari rúv í lundúnum til ársins og árið starfaði sveinn sem upplýsingafulltrúi unicef í jemen hann var fréttamaður á rúv þar til hann hóf störf sem upplýsingafulltrúi hjá landhelgisgæslunni í lok árs árið var hann ráðinn upplýsingafulltrúi utanríkisráðuneytisins á rás var sveinn meðal annars umsjónarmaður hinnar árvissu spurningakeppni fjölmiðlanna þá hefur hann sinnt dómargæslu og samið spurningar fyrir sjónvarpsþáttinn útsvar á rúv sveinn býr á seltjarnarnesi þar sem hann er uppalinn hlemmur er yfirbyggt torg sem stendur efst á hverfisgötu gegnt aðallögreglustöð borgarinnar þar er nú mathöllin hlemmur mathöll nafnið hlemmur vísar til brúarstubbs sem þar var yfir lækinn rauðará sem rauðarárstígur í reykjavík er kenndur við komið var upp vatnsþró á hlemmtorgi til að brynna hestum skömmu eftir stofnun vatnsveitu reykjavíkur árið var höggmyndin klyfjahesturinn eftir sigurjón ólafsson sem var gerð fyrir mörgum árum og stóð áður við sogamýri flutt til og sett niður rétt við hlemm til minnis um þetta á fyrri hluta tuttugustu aldar stóð gasstöð reykjavíkur við hlemm hana hefur megas sungið um einnig kemur gasstöðin við sögu í skáldsögu arnaldar indriðasonar grafarþögn þar sem torgið er nú stóðu meðal annars bensínstöð og leigubílastöð hreyfils áður en núverandi bygging var reist árið var byggingin á hlemmi reist sem ein af aðalskiptistöðvum strætó bs í reykjavík eftir teikningu gunnars hanssonar arkitekts skiptistöðin var um árabil eins konar afdrep útigangsfólks í reykjavík kvikmyndin hlemmur frá fjallar um það frá var hlemmur auk þess ein aðalfélagsmiðstöð ungra upprennandi pönkara sem komu saman á hverjum degi og héngu þar saman á þeim tíma var töluvert um afþreyingarstarfsemi í kringum hlemm svo sem skyndibitastaðir spilasalir og vídeóleigur árið var ákveðið að bsí tæki við af hlemmi sem samgöngumiðstöð fyrir höfuðborgarsvæðið sama ár var hlemmur mathöll opnuð þar eftir miklar endurbætur á húsnæðinu árið var kynnt nýtt deiliskipulag fyrir hlemm og nærliggjandi svæði þar sem gert er ráð fyrir að stækka torgið austan við hlemm hlemmtorg og leiða umferð frá suðurlandsbraut þar norðan við gasstöð reykjavíkur var gasveita við hlemm í reykjavík sem var starfrækt frá til hún framleiddi gas til eldunar og lýsingar úr innfluttum kolum þegar gasinu hafði verið náð úr kolunum með upphitun varð til kox sem gasstöðin seldi gasið var síðan notað til lýsingar og eldunar og koxið til brennslu og upphitunar eftir stofnun rafmagnsveitu reykjavíkur árið var gasið nær einvörðungu nýtt til eldamennsku vorið var lokið við að koma upp bökunarofni í gasstöðinni var hann settur ofan á annan gasgerðarofninn og með þeim hætti var hægt að nota hitann frá honum sem annars fór til ónýtis tilraun þessi þótti sýna það að þarna væri fundinn hitagjafi sem ekki hefði verið nýttur og hann mundi duga til að baka við hann brauð um það bil er fyrri heimsstyrjöldinni lauk störfuðu fjórir bakarar í þessari nýstárlega brauðgerðarhúsi en forstöðumaður þess var kristján hall var í ráði að setja þar upp annan bakaraofn en af því varð ekki kristján hall lést næsta haust úr spönsku veikinni og nokkuð eftir lát hans hætti brauðbakstur í gasstöðinni hegningarhúsið við skólavörðustíg oft kallað nían eða hegnó og hér áður fyrr tugthúsið fangahúsið eða steinninn var fangelsi rekið af fangelsismálastofnun síðast var það notað sem móttökufangelsi þar sem fangar dvöldu í stutta stund þegar þeir hófu afplánun dóma þann júní var starfsemi hegningarhússins hætt hegningarhúsið er hlaðið steinhús reist árið af páli eyjólfssyni gullsmið húsið var friðað ágúst árið samkvæmt málsgrein og greinar þjóðminjalaga nr og tekur friðunin til ytra borðs þess ásamt álmum til beggja hliða og anddyri með stiga hæstiréttur var þar til húsa á árunum í hegningarhúsinu voru sextán fangaklefar litlir og þröngir og loftræsting léleg fangaklefarnir voru auk þess án salernis og handlaugar á efri hæð voru skrifstofur og salur sem áður hýsti bæjarþingsstofuna landsyfirrétt og síðar hæstarétt þar til hann flutti í nýbyggingu við lindargötu árið árið hófust endurbætur á húsinu og stefnt er að opna það fyrir almenningi norðurmýri er hverfi í reykjavík sem markast af snorrabraut í vestri miklubraut í suðri og rauðarárstíg í austri norðurmörk hverfisins eru ýmist talin miðast við njálsgötu grettisgötu eða laugaveg það fer þannig eftir því hvernig hverfið er skilgreint hvort austurbæjarbíó telst vera í norðurmýri eða ekki hverfið dregur nafn sitt af mýrlendi sem var milli skólavörðuholts og rauðarárholts nyrsti hluti norðurmýrarinnar ofan hverfisgötu og fram að sjó nefndist elsumýri syðsti og austasti hlutinn liggur að klambratúni í dag er stundum litið á norðurmýri sem hluta af hlíðum þó að norðurmýri sé eldri samkvæmt fyrstu tillögum að bæjarskipulagi reykjavíkur frá var gert ráð fyrir að járnbrautarstöð risi í norðurmýri horfið var frá því ráði og á ofanverðum fjórða áratugnum hófst þar bygging íbúðahverfis götur hverfisins draga nöfn sín af persónum í landnámu njálu og laxdælu þær eru í stafrófsröð auðarstræti bollagata guðrúnargata gunnarsbraut hrefnugata karlagata kjartansgata mánagata skarphéðinsgata skeggjagata og vífilsgata auk þess má telja hluta flókagötu njálsgötu og grettisgötu til norðurmýrar norðurmýrin er íbúðahverfi og flest húsin þar eru frá fjórða áratugnum flest húsin eru tveggja eða þriggja hæða steinuð fjölbýlishús með görðum sunnan megin við húsin og steyptum garðveggjum við rauðarárstíg og njálsgötu er nánast samfelld tveggja hæða húsalengja hægt er að sjá greinileg merki um sig jarðvegarins sem stafar af þornun mýrarinnar á því hvernig garðar hafa sigið niður fyrir gangstéttar og garðveggi í æskuminningabókinni sól í norðurmýri eftir þórunni valdimarsdóttur og magnús þór jónsson megas er lýst uppvexti ungs drengs í hverfinu norðurmýrin er sögusvið spennusögunnar mýrin eftir arnald indriðason samnefnd kvikmynd baltasars kormáks frá sem gerð var eftir sögunni var tekin í hverfinu mörg atriði í bíódögum friðriks þórs friðrikssonar voru tekin upp í norðurmýri mikill hluti löggulífs eftir þráin bertelsson var tekinn upp í norðurmýri miklabraut er gata í reykjavík sem nær eftir endilöngu seltjarnarnesi frá austri til vesturs austurendi götunnar er við gatnamót reykjanesbraut sæbraut en þar skiptir miklabraut um heiti og kallast þá vesturlandsvegur vesturendinn er við gatnamót snorrabrautar en þar skiptir miklabraut einnig um heiti og kallast hringbraut vestan gatnamótanna miklabraut er ein stærsta umferðaræð höfuðborgarsvæðisins en hún tengir íbúðahverfin í austurhluta borgarinnar við atvinnusvæði í vestari hlutanum miklabraut er lengst af akreina breið og í nokkurri fjarlægð frá húsum en þegar vestar dregur þrengir að henni og þar standa íbúðarhús nálægt henni mislæg gatnamót eru við skeiðarvog og reykjanesbraut sæbraut en önnur gatnamót eru ljósastýrð miklabrautin liggur við kringluna og faxafen nóbelsverðlaunin eru veitt árlega til einstaklinga eða samtaka sem hafa veitt framúrskarandi framlög til samfélagsins hvort sem er í gegnum rannsóknir listsköpun eða öðru litið er á þessi verðlaun sem æðstu viðurkenningu sem fólk getur fengið fyrir framlög til mannkynsins verðlaunin voru sett á fót sem hinsta ósk hins sænska alfred nobels sem fann upp dýnamítið hann var hneykslaður á því hvernig uppfinning hans var notuð til illra verka og vildi að verðlaunin færu til þeirra sem gerðu heiminn að betri stað til að lifa í fyrstu verðlaunin voru afhent við athöfn árið í gamla konunglega músíkskólanum í stokkhólmi og voru veitt í greinunum bókmenntir eðlisfræði efnafræði og læknisfræði verðlaunin eru afhent desember dagurinn sem nobel dó hvers árs en oftast er tilkynnt hverjir verðlaunahafarnir eru í október í dag eru veitt verðlaun í eftirfarandi flokkum þorkell þorsteinsson kallaður þorkell máni var lögsögumaður á alþingi á árunum frá hafði hann jafnframt verið allsherjargoði þorkell var sonur þorsteins ingólfssonar og þóru hrólfsdóttur afi hans var landnámsmaðurinn ingólfur arnarson mánagata í reykjavík er nefnd eftir honum í landnámabók sturlubók segir um þorkel að hann hafi verið einn heiðinna manna best siðaður að því er menn viti dæmi til hann lét sig bera í sólargeisla í banasótt sinni og fal sig á hendi þeim guði er sólina hafði skapað hafði hann og lifað svo hreinliga sem þeir kristnir menn er best eru siðaðir synir þorkels voru þorsteinn og þormóður sá síðarnefndi var allsherjargoði er kristni var lögtekin á íslandi um árið vestmannaeyjar eru eyjaklasi suður af íslandi samtals eyjar og um sker og drangar syðsta eyjan er surtsey og sú nyrsta er elliðaey heimaey er stærst eyjanna og sú eina sem er byggð en þar er vestmannaeyjabær með um íbúa heitið vestmannaeyjar er oft notað sem samheiti yfir vestmannaeyjabæ á vestmannaeyjum búa rúmlega fjögur þúsund manns sem þýðir að vestmannaeyjar eru fjölmennasta byggðin á íslandi sjávarútvegur er helsta atvinnugrein vestmanneyinga hin árlega þjóðhátíð um verslunarmannahelgi er ein vinsælasta útihátíðin á íslandi hana sækja þúsundir manna á hverju ári fimm einstaklingar hafa synt hið svokallaða eyjasund þ e frá heimaey til landeyjasands eyjarnar eru þessar enn fremur eru nokkur sker sem þykja öðrum fremri fyrstu heimildir um vestmannaeyjar eru í landnámu sturlubók þar sem segir frá ingólfi arnarsyni fyrsta landnámsmanninum þegar hann kom til landsins dvaldist hann einn vetur á ingólfshöfða og hélt svo vestur með landinu í leit að öndvegissúlunum sínum þá fann hann bæ hjörleifs fóstbróður síns og var hann þar látinn hafði hann þá verið myrtur af þrælum sínum úti af hjörleifshöfða sá hann eyjaklasa suður af landeyjum og datt honum til hugar að þrælarnir hafi farið þangað eyjarnar voru þá nefndar eftir þrælunum en þeir voru af írsku bergi brotnir og írar og skotar voru gjarnan kallaðir vestmenn á þessum tíma ingólfur elti þrælana uppi og drap þá og eru mörg örnefni á eyjunum gefin eftir þrælunum meðal þeirra er helgafell nefnt eftir helga sem var veginn þar og dufþekja í heimakletti en hún er nefnd eftir dufþaki sem sagður er hafa hoppað þar niður til að komast hjá því að falla fyrir sverði ingólfs eins og segir í landnámu samkvæmt hauksbók var fyrsti landnámsmaður eyjanna herjólfur bárðarson sonur bárðar bárekssonar hann settist að í herjólfsdal á öld og hafa margar kenningar verið uppi um hvar í dalnum þessi fyrsta byggð var staðsett margrét hermanns auðardóttir fornleifafræðingur hóf uppgröft í herjólfsdal sumarið og vann þar fimm sumur við uppgröftinn kom í ljós að byggð í herjólfsdal var mun eldri en áður hefur verið talið eða frá því snemma á öld í sturlubók sem er eldri heimild en hauksbók segir hins vegar að ormur auðgi bárðarson bróðir herjólfs hafi fyrstur byggt eyjar hauksbók segir að ormur auðgi hafi verið herjólfsson herjólfur er sagður hafa átt dótturina vilborgu sem eftir grjóthrun sem lagði bæ herjólfs í eyði fluttist á vilborgarstaði við vatnsbólið vilpu samkvæmt sögunni varaði hrafn vilborgu við grjóthruninu og bjargaði þannig lífi hennar frá tíma herjólfs bárðarsonar hefur verið byggð samfellt á eyjunni þó svo að íbúafjöldinn hafi tekið stórar dýfur þrisvar síðan þá fyrst um helmingsfækkun íbúa þegar að um þrjú hundruð manns voru numin á brott í tyrkjaráninu árið svo í ungbarnadauðanum á öld og loks í heimaeyjargosinu þegar að yfir mánaða skeið bjuggu eingöngu um manns á heimaey þegar gosið hófst var íbúafjöldi bæjarins hins vegar desember í kristnisögu segir frá því að ólafur tryggvason hafi sent hjalta skeggjason og gissur teitsson með viði til kirkjubyggingar til íslands og sagt þeim að reisa kirkju þar sem þeir kæmu fyrst að landi samkvæmt því reistu þeir kirkju á hörgaeyri í vestmannaeyjum árið úr norskum viðum en hvorki er vitað hvar sú eyri hefur verið né hversu lengi kirkjan hefur staðið tvær kirkjur voru síðar reistar í vestmannaeyjum að kirkjubæ og ofanleiti á árunum komust allar jarðir í vestmannaeyjum í eigu skálholtsstóls að undirlagi magnúsar einarssonar biskups og urðu kirkjujarðir eftir það voru því landsetar í eyjum leiguliðar næstu aldirnar í vestmannaeyjum voru að jafnaði átján býli og mikið af hjáleigum en fjöldi þeirra gat verið breytilegur eftir árferði auk tómthúsa og verbúðarbyggðar við höfnina sem er líklega einn elsti vísir að eiginlegu þorpi á íslandi vestmannaeyjar liggja um km suður undan landeyjasandi eyjaklasinn er eyjar auk um dranga og skerja eyjarnar eru sæbrattar og víðast hvar þaktar graslendi af þeim er heimaey langstærst um km og sú eina sem er byggð helstu og stærstu eyjarnar í kringum heimaey eru elliðaey og bjarnarey norðaustur af heimaey og til suðvesturs suðurey álsey brandur hellisey og surtsey eyjarnar eru ungar á jarðsögulegan mælikvarða og hafa allar myndast í eldgosum þær elstu fyrir u þ b þúsund árum flestar eyjarnar eru gíglaga móbergsstapar og á sumum þeirra eru gjallgígar vestmannaeyjar eru á umfangsmiklu eldgosasvæði sem er um km langt og km breitt með eldstöðvum eða leifum þeirra surtsey varð til í miklu neðansjávargosi sem hófst árið og lauk það er lengsta eldgos á íslandi frá því að sögur hófust við upphaf gossins mynduðust tvær eyjar og fengu þær nöfnin syrtlingur og jólnir jólnir kom upp úr sjó rétt fyrir þorláksmessu í gosi sem stóð fram yfir jólin syrtlingur stóð mun lengur leifar þessarra eyja eru sitt hvoru megin surtseyjar jólnir að suðvestan og syrtlingur að norðaustan strax að loknu gosinu var surstey friðuð og voru jarðfræðingar jafnt sem líffræðingar forvitnir um þróun lífríkisins á eyjunni og eyjunnar sjálfrar strax á fyrstu árunum eftir gosið fóru ýmsar lífverur að taka sér bólfestu á eynni eyjan er alfriðuð og er í umsjá surtseyjarfélagsins sem starfar í umboði umhverfisráðuneytisins fyrir hönd íslenska ríkisins allar mannaferðir um eyjuna án sérstaks leyfis eru harðbannaðar friðlandið umhverfis eyjuna hefur verið stækkað og er nú unnið að því að koma surtsey á heimsminjaskrá unesco eldgos hófst á heimaey þann janúar árið og eyðilagði og eða skemmdi um það bil af öllum húsum bæjarins nálægt þriðjungur allra húsa fór undir hraun í gosinu voru nær allir heimamenn fluttir upp á land íbúar voru talsins fyrir gosið og sneru flestir þeirra aftur að því loknu og margir fyrr einn maður lét lífið af gaseitrun sem má tengja gosinu þó lést hann ekki fyrr en gosinu loknu og nálgast kraftaverk að mun fleiri skyldu ekki farast eftir stóð eldfjallið eldfell sem margir vestmannaeyingar vildu kalla kirkjufell rétt norðaustan helgafells frá því stendur eldfellshraun sem teygir sig frá skarfatanga í suðri að skansinum í norðri og stækkaði það heimaey um eina ferkílómetra eldfellshraun er basískt apalhraun að mestu með nokkrum helluhraunsblettum mestallt hraunið er vikur gosinu var lýst lokið júlí sama ár og það hófst en þá tóku við gríðarlegar hreinsunarframkvæmdir á eyjunni enda höfðu um hús farið undir hraun og afgangur bæjarins lá undir þykku öskulagi í eldgosinu fóru götur innanbæjar ýmist að öllu eða einhverju leyti undir hraun austurvegur bakkastígur formannabraut heimagata kirkjuvegur landagata njarðarstígur sjómannasund strandvegur urðarvegur og víðisvegur allt frá árinu hefur goslokahátíðin verið haldin í eyjum til að minnast goslokanna fimmta hvert ár eru hátíðirnar stærri en árin á milli í vestmannaeyjum er fremur hlýtt úrkomu og vindasamt og markast það af legu eyjanna undan suðurströnd landsins hitamunur milli árstíða er tiltölulega lítill og þoka setur svip sinn á veðráttuna veðurfar við vestmannaeyjar flokkast undir hafrænt úthafsloftslag nokkuð hlýtt og rakt miðað við meðaltal á fastalandinu veðrabrigði eru snögg og breytist veðrið stundum oft á dag gjarnan er sagt að ekki sé veður í vestmannaeyjum heldur eingöngu veðurprufur samfelldar veðurathuganir hafa verið gerðar á stórhöfða síðan árið og einnig við flugvöllinn síðan um árið voru gerðar sjálfvirkar mælingar á eldfellshrauni sem stóðu yfir í tæpt ár munur á úrkomu og hitastigi milli veðurstöðva á heimaey hefur reynst óverulegur og er því miðað við stórhöfða nema annað sé tekið fram árið var svo sett upp sjálfvirk veðurstöð í vestmannaeyjabæ við botn löngulágar þar sem vindmælingar á stórhöfða gefa oft ekki rétta mynd af veðrinu inni í bænum á veturna er meðalhiti hvergi hærri á landsvísu en víða er hlýrra yfir sumarið á tímabilinu var meðalárshiti c á stórhöfða en hæsti meðalhiti á einu ári var c árið milt hitastig í sjó í kringum eyjarnar er ástæða fyrir háum meðallofthita og lítilli hitasveiflu milli árstíða og daga hiti hefur aldrei mælst yfir c á stórhöfða en í júni árið mældist hitinn c og er það mesti hiti sem hefur mælst í eyjunum frost mældist að meðaltali daga á ári yfir vetrarmánuðina á árunum mesta frost sem mælst hefur var c í april árið að jafnaði var frost allan sólarhringinn daga á ári á sama tímabili lægsti loftþrýstingur á íslandi mældist á stórhöfða hpa desember úrkoma er fremur mikil í vestmannaeyjum á stórhöfða rignir að meðaltali um mm á mánuði sem er mikið miðað við aðra landshluta meðalúrkoma á ári var mm á tímabilinu úrkoman er mjög árstíðabundin mesta úrkoma er yfir vetrarmánuðina en minnst á tímabilinu apríl júlí mesta úrkoma á einum sólarhring var mm í október árið úrkomudagar hafa verið að jafnaði á ári og þar af eru dagar snjókoma eða slydda jörð var að meðaltali alhvít daga á ári en alautt var að meðaltali daga á tímabilinu þoka var að jafnaði daga á ári við stórhöfða en þar voru fleiri þokudagar en á nokkrum öðrum stað á íslandi á tímabilinu gera má ráð fyrir að þokudagar séu talsvert færrri í kaupstaðnum sem liggur neðarlega alskýjað var að jafnaði daga á ári og heiðskýrt daga meðal skýjahula var himinhvolfsins á tímabilinu meðalrakastig er og þrumudagar voru á ári að jafnaði á sama tímabili stórhöfði er vindsamasta veðurstöð landsins veðurstöðin er í m hæð yfir sjávarmáli og opin fyrir öllum vindáttum meðalvindhraði yfir allt árið var m s á árunum talsverður munur er á vindhraða milli árstíða í júlí er meðalvindhraði m s en m s í janúar í vestmannaeyjum er mjög fjölbreytt lífríki þá einkum fuglar og plöntur stærsta lundabyggð heims er í vestmannaeyjum en meira en tíu milljón lundar búa á eyjunum gjöful fiskimið eru umhverfis eyjarnar og ofgnótt hvala en lítið er af spendýrum á eyjunum sjálfum að undanskildum manninum en stærsta lundabyggðin á heimaey á undir höggi að sækja þar sem kanínur eru að yfirtaka sæfell kanínum þessum var sleppt út í náttúruna í kringum jarðvegur er víðast hvar grunnur í vestmannaeyjum en þó eru á stöku stað skilyrði fyrir túnrækt víðast hvar er jarðvegur grýttur og stutt er niður á hraun jarðvegur á heimaey telst vera sandorpinn móajarðvegur þar sem eldfjallaska er í bland við lífræn jarðvegsefni gamlar uppþornaðar mýrar má meðal annars finna í lyngfellisdal torfmýri og bleiksmýrardal árið þegar verið var að flytja fyrstu hreindýrin til íslands voru hreindýr flutt til vestmannaeyja stendur þá í árbókum espólíns deild bls að þat sumar komu hreindýr í vestmannaeyjum at undirlagi ólafs amtmanns stephánssonar dóu í vesöld um vetrinn eftir en þrjú lifdu önnur eldri og ítarlegri frásögn er í islandske maaneds tidender árg bls og heimildarmaðurinn er sigurður sigurðsson landþingsskrifari á hlíðarenda vestmannaeyjar hafa verið mikilvægasta verstöð landsins í fjölda ára og byggist afkoma heimamanna að mestu leyti á fiskvinnslu og útgerð auk þess eru ört vaxandi atvinnuvegir eyjaskeggja í dag ferðaþjónusta skipaviðgerðir og menntun framhaldsskólinn í vestmannaeyjum er stöðugt að stækka við sig þrátt fyrir að oft reynist erfitt að lokka námsmenn til eyja háskóli íslands og háskólinn á akureyri eru báðir búnir að koma sér upp útibúum á heimaey í vestmannaeyjum eru tveir grunnskólar barnaskólinn í vestmannaeyjum og hamarsskóli vestmannaeyja sameining skólanna er nú fyrirhuguð verið er að undirbúa byggingu nýs sex deilda leikskóla en fyrir eru þrír leikskólar í eyjunum rauðagerði kirkjugerði og sóli mörg söfn eru í vestmannaeyjum en safnahús vestmannaeyja sem stendur við ráðhúströð hýsir héraðsskjalasafn vestmannaeyja bókasafn vestmannaeyja og byggðasafn vestmannaeyja einnig er þar til húsa ljósmyndasafn við heiðarveg stendur náttúrugripasafn vestmannaeyja en það er eina safnið af sinni gerð á íslandi við skansfjöru er húsið landlyst sem var áður staðsett á tanganum suður af básaskersbryggju en það hús var fyrsta fæðingarheimilið á íslandi og er það nú notað til listsýninga af ýmsu tagi ríkisstjórn íslands keypti nýlega afnotarétt af myndum sigmunds sem hafa birst í áraraðir í morgunblaðinu og eru áætlanir um að setja upp safn þeirra í fyrirætluðu menningarhúsi algengt er að eldri vestmannaeyingar tali með flámæli en það er óalgengara meðal yngri kynslóðanna í einangruðum samfélögum á borð við það sem er í vestmannaeyjum má búast við að nokkuð sértækur orðaforði verði til en þó er flestan orðaforða eyjaskeggja hægt að finna annars staðar nokkur dæmi um algeng orð í tali vestmannaeyinga fleiri dæmi mætti tína til margir vestmannaeyingar eru þekktir á landsvísu hér eru nefndir nokkrir þeirra fræg er þjóðhátíð eyjamanna sem haldin er ár hvert um verslunarmannahelgi og dregur til sín fólk alls staðar að af landinu til hennar var fyrst stofnað árið þegar eyjaskeggjar komust ekki til hátíðahalda í landi í tengslum við ára afmæli íslandsbyggðar og móttöku fyrstu stjórnarskrár landsins úr hendi kristjáns ix danakonungs á þingvöllum þá ákváðu vestmannaeyingar að halda sína eigin hátíð sú hefð hefur verið að íþróttafélög bæjarins áður þór og týr til skiptis en eftir sameiningu þeirra íbv sjái um framkvæmd þjóðhátíðarinnar og hljóti gróðann af henni hátíðin er haldin í herjólfsdal fyrstu helgina í ágúst og eru fastir liðir brenna flugeldasýning og brekkusöngur sem hefur verið undir stjórn árna johnsen í um áratug að einu ári slepptu á meðan hann sat í fangelsi en þá var róbert marshall fenginn til þess að hlaupa í skarðið stífkrampafaraldur var í vestmannaeyjum í margar aldir sökum bágrar stöðu heilbrigðismála á landsvísu dánartíðni var há meðal ungabarna um barna dóu úr stífkrampa sem kallaður var ginklofi en annars staðar á íslandi dóu um barna úr þessum sjúkdómi og í danmörku thomas klog fyrsti landlæknir íslands var sendur til vestmannaeyja með konunglegri tilskipun árið til þess að rannsaka orsakir ginklofans og birti hann niðurstöður sínar í skýrslunni indberettninger om börnesygdommen ginklofi seinna varð staða héraðslæknis í vestmannaeyjum til og gegndu carl ferdinand lund carl hans ulrich balbroe andreas steener iversen haaland august ferdinand schneider og philip theodor davidsen því embætti hver á fætur öðrum frá árinu þrátt fyrir héraðslæknana breyttist ástandið lítið og engin breyting varð á dánartíðni barna þó svo að almenn heilsa vestmannaeyinga skánaði árið var peter anton schleisner sendur til vestmannaeyja til þess að rannsaka ginklofann hann hafði ritað grein um barnafarsótt árinu áður og er það líkleg ástæða þess að hann var sendur hann setti á laggirnar fæðingarheimili í húsinu landlyst sem var þá fyrsta fæðingarheimili íslands hann lagði til breytingar á hreinlæti við fæðingar og benti líka á að hengja upp þvott til þerris á þvottasnúrum frekar en að láta hann liggja í grasinu það kom svo í ljós að það var aðalorsök faraldursins þar sem að sýkillinn clostridum tetani lifir í jarðvegi og smitaðist yfir í fötin og frá þeim inn um naflastreng barnanna farþegaskipið herjólfur var smíðað í noregi árið skipið siglir alla daga vikunnar tvær ferðir á dag og tekur skipið farþega og um fólksbíla aðeins eitt flugfélag stundar flugferðir til og frá til vestmannaeyjum og er það flugfélagið ernir sem flýgur á hornafjörð sauðárkrók bíldudal gjögur og reykjavík forveri þess var flugfélag vestmannaeyja sem missti rekstrarleyfi sitt í maí á heimaey eru götur innan bæjarmarkanna og nokkrar utan þeirra lengsta gatan heitir vestmannabraut en hét áður breiðholtsvegur flestir íbúar búa við áshamar en fæstir við austurgerði njarðarstíg og ofanleitisveg í götuheitum í vestmannaeyjum er að finna nokkur íslensk heiti yfir götu eða veg orðin eru eru vegur stígur slóð gata braut stræti sund og traðir á síðustu árum hafa miklar vangaveltur verið um hvort mögulegt sé að gera jarðgöng til vestmannaeyja og hefur áhugamannafélagið ægisdyr verið stofnað um gerð slíkra ganga vestmannaeyingar eru ekki allir sammála um að göng séu rétta lausnin en þó eru eyjamenn upp til hópa sammála um að samgöngur milli lands og eyja þurfi að bæta borgarholtsskóli er framhaldsskóli við mosaveg í grafarvogi í reykjavík stofnað var til hans með samningi íslenska ríkisins reykjavíkurborgar og mosfellsbæjar var frá upphafi miðað við að skólinn hýsti um nemendur í starfs og bóknámi í borgarholtsskóla eru sérhæfðar starfsnámsbrautir svo sem á sviði málm og bíliðna skólinn keppti til úrslita í spurningakeppni framhaldsskóla árin og í úrslitum töpuðu þeir gegn mr í bráðabana í úrslitunum þurftu þeir einnig að lúta lægri haldi í bráðabana þar sem verzlunarskóli íslands bar sigur úr býtum árið unnu þeir ma í úrslitum sem tryggði borgarholtsskóla sinn fyrsta gettu betur titil og árið töpuðu þeir svo gegn mh í úrslitum árið mun skólinn keppa við mr í liði skólans árið voru hilmar már gunnarsson sæmundur ari halldórsson og páll guðmundsson árið og voru það þeir baldvin már baldvinsson björgólfur guðni guðbjörnsson og steinþór helgi arnsteinsson árið voru það svo þeir arnór steinn ívarsson daníel óli ólafsson og ingi erlingsson árið voru þau fanney ósk einarsdóttir magnús hrafn einarsson og viktor hugi jónsson skólanum hefur einnig vegnað vel í morfís mælsku og rökræðukeppni framhaldsskólanna á íslandi og árið komst skólinn í undanúrslit það ár var hann hins vegar sleginn út af þáverandi og núverandi þreföldum morfís meisturum verzlunarskóla íslands lið hans var skipað af þórunni elísabet bogadóttur davíð gill jónssyni birni braga arnarssyni og óttari snædal björn þór jóhannson friðjón mar sveinbjörnsson og jóhann fjalar skaptason skipuðu morfís lið borgarholtsskóla verkmenntaskólinn á akureyri skammstafað vma er framhaldsskóli staðsettur á eyrarlandsholti á akureyri skólinn tók til starfa árið skólinn býður upp á bæði iðn og tækninám ásamt hefðbundnu bóknámi skólinn er áfangaskóli og geta nemendur lokið stúdentsprófi á þremur árum eða lengri tíma nemendur geta útskrifast af fleiri en einni braut skólinn hefur eftifarandi námsbrautir almennt nám matvælanám sjúkraliðabraut vélstjórnarnám starfsbraut hársnyrtinám byggingagreinar rafiðngreinar bifvélavirkjun og málmiðngreinar jafnframt geta nemendur lokið stúdentsprófi af félagsfræðabraut náttúrufræðabraut listnámsbraut íþrótta og lýðheilsubraut og viðskipta og hagfræðibraut en einnig geta nemendur lokið stúdentsprófi með eða að loknu öllu starfs iðn og tækninámi við skólann skólinn hefur um árabil tekið þátt í ýmsum erlendum samstarfsverkefnum þar sem nemendur fá tækifæri til að taka hluta af starfsnámi sínu erlendis þá hefur skólinn tekið á móti nemendum og kennurum frá öðrum löndum nemendur vma koma alls staðar af landinu og geta nemendur utan akureyrar sótt um á sameiginlegri heimavist vma og ma sem er í stuttu göngufæri við vma auk dagskóla er boðið upp á fjarnám við skólann skólameistari vma er sigríður huld jónsdóttir klambratún áður miklatún er útivistarsvæði í hlíðahverfi reykjavíkur svæðið er nokkurn veginn ferhyrnt og um hektarar að stærð það afmarkast af rauðarárstíg í vestri flókagötu í norðri lönguhlíð í austri og miklubraut í suðri í norðurhluta klambratúns standa kjarvalsstaðir listasafn helgað list jóhannesar sveinssonar kjarvals hluti túnsins tilheyrði bænum klömbrum sem stóð þar til um miðja öld reykjavíkurbær eignaðist klömbrur árið tveimur árum síðar var þar hafinn rekstur skólagarða fyrir reykvísk ungmenni á sjöunda áratugnum var klambratúni breytt í skrúðgarð og hlaut hann nafnið miklatún að undangenginni nafnasamkeppni á sunnanverðu miklatúni stendur stytta af skáldinu einari benediktssyni eftir ásmund sveinsson þar er einnig brjóstmynd af skáldinu þorsteini erlingssyni eftir ríkharð jónsson klömbrur var býli í reykjavík sem maggi júl magnús læknir og borgarfulltrúi lét byggja árið á landi rétt austan við svæðið þar sem nú er hverfið norðurmýri í reykjavík nafn býlisins var dregið af fæðingarbæ magga að klömbrum í vesturhópi í vestur húnavatnssýslu eftir tæplega áratugs búrekstur magga komst klömbrur í eigu dansks manns christians h christensen sem hingað fluttist um tvítugt árið festi hann kaup á klömbrum og hóf búrekstur tíu árum síðar stofnaði hann fyrirtækið kjöthöllina og rak þá verslun og sláturhús í hluta bæjarhúsanna jafnframt var þar starfrækt reykhús sem naut vinsælda reykvískra laxveiðimanna kjötvinnslan fluttist yfir á háteigsveg árið undir lok sjötta áratugarins ákváðu borgaryfirvöld að þau vildu losna við býlið og skipuleggja á svæðinu almenningsgarð miklatún nú klambratún niðurrif bæjarhúsanna átti sér þó ekki stað fyrr en árið maggi júlíusson magnús október desember var íslenskur læknir í reykjavík frá árinu yfirlæknir við holdsveikraspítalann í laugarnesi frá og starfaði á vegum ríkisins við að veita ókeypis lækningar við kynsjúkdómum frá hann var einnig bæjarfulltrúi reykjavíkurborgar frá maggi var mikill áhugamaður um búskap hann var formaður fjáreigendafélags reykjavíkur og starfaði fyrir skógræktarfélag íslands árið reisti hann sér býlið klömbrur í útjaðri reykjavíkur þar sem nú heitir miklatún eða klambratún hann var sonarsonur halldórs kr friðrikssonar yfirkennara við lærða skólann og alþingismanns maggi ritaði nafn sitt lengst af maggi júl magnús eða m júl magnús nafnið magnús tók hann upp sem ættarnafn og er það komið frá afa hans séra magnúsi jónssyni á grenjaðarstað í s þingeyjarsýslu grenjaðarstaðarætt dánarmein magga var krabbamein páskauppreisnin írska éirí amach na cásca var vopnuð uppreisn gegn breskum yfirráðum á írlandi sem hófst apríl á öðrum degi páska uppreisnin er frægasta tilraun herskárra írskra lýðveldissinna til þess ná fram sjálfstæði írlands með valdi pearse var tekinn af lífi ásamt öðrum fyrir þátt þeirra í uppreisninni uppreisnarmennirnir höfðu í raun lítinn stuðning meðal almennings jafnvel meðal þjóðernissinna sem litu á þá sem óábyrga ævintýramenn en almenningsálitið tók að breytast þegar fréttist af harkalegri meðferð breta á uppreisnarmönnunum vopnuð átök héldu áfram eftir páskauppreisnina og írar fögnuðu sjálfstæði árið með stofnun lýðveldis sex sýslur í norðurhluta landsins eru þó enn undir stjórn bretlands en þjóðernissinnar innan írska lýðveldishersins ira héldu baráttunni fyrir fullu sjálfstæði írlands áfram að sumra mati var páskauppreisnin fyrsta sósíalistabyltingin í evrópu en sú lýsing er hæpin aðeins einn af leiðtogum uppreisnarmannanna james connoly var sannfærður sósíalisti og þó margir hafi að nafninu til lýst yfir stuðningi við sósíalískt frjálst írland þá var það aðallega gert til að tryggja stuðning connoly fremur en af pólitískri sannfæringu patrick henry pearse nóvember maí var kennari og rithöfundur sem leiddi írsku páskauppreisnina árið þegar bretar höfðu brotið uppreisnina á bak aftur var hann tekinn af lífi ásamt bróður sínum og þrettán öðrum forkólfum uppreisnarinnar patrick pearse fæddist í dyflinni hann lét snemma að sér kveða meðal írskra þjóðernissinna og var framarlega í flokki frelsisbaráttu íra uppúr aldamótunum en hann sótti sér fyrirmyndir í leiðtoga sjálfstæðisbaráttu fyrri tíma hann gekk til liðs við hið írska bræðralag lýðveldisins að öllum líkindum árið og varð fljótt einn framámanna þeirra samtaka hann var meðlimur í vinnuhópi innan bræðralagsins sem skipulagði páskauppreisnina og helsti skipuleggjandi verzlunarskóli íslands eða verzló eins og hann er oft kallaður er framhaldsskóli til þriggja ára staðsettur í reykjavík skólinn var fyrst settur þann október og tók til starfa um haustið sama ár á fyrsta starfsári hans voru nemendur en eru í dag yfir talsins hermesarstafurinn er tákn verzlunarskóla íslands en hermes er guð verslunar í grískri goðafræði skólinn var stofnaður af verzlunarmannafélagi reykjavíkur og kaupmannafélagi reykjavíkur sumarið tók verslunarráð íslands að sér umsjón skólans og hefur hann síðan verið undir yfirstjórn þess skólinn útskrifaði fyrst stúdenta árið en stúdentsnámið tók þá sem lokið höfðu verslunarprófi tvö ár skólinn var í sex bekkjum árin en árið voru tveir neðstu bekkirnir felldir niður og nemendur í staðinn teknir inn í skólann með landspróf eða gagnfræðapróf og eftir árið samræmt grunnskólapróf skólinn hefur starfað á sex stöðum í reykjavík nemendafélag verzlunarskóla íslands nfví starfrækir hátt í nefndir og hundruðir nemenda í ýmsum klúbbum og nefndum við skólann og í stjórn nemendafélagsins nfví gefur meðal annars út skólablaðið viljann sem kom fyrst út árið og árbókina sína verzlunarskólablaðið einu sinni á ári og telur yfir árganga auk þess gefur félagið út blöðin örkina og kvasir tölva er rafeindatæki sem notað er við hraðvirka úrvinnslu geymslu og birtingu mikils magns gagna eftir nákvæmri forskrift forrits gagnvart almennum notanda samanstendur tölva af skjá lyklaborði mús hátölurum og kassa sem inniheldur tölvuna sjálfa ásamt diskadrifum og hugsanlegum fleiri inntaks og úttaksmöguleikum tölvan er líklega ein áhrifamesta uppfinning aldarinnar og tölvutækni hefur gjörbreytt aðstæðum fólks til vinnu og leiks um allan heim ibm tilkynnti árið að þeir hefðu búið til minnstu tölvu í heimi millimeter á kant og notar blockchain tækni en mánuðum síðar í júní tilkynnti háskóli michigan minnstu tölvu millimetrar á kant tölvan frá ibm sinnum stærri rafheili rafeindareiknir og einnig enska tökuorðið computer vilmundur jónsson landlæknir hafði á sínum tíma stungið upp á orðinu hjarni heili það var hins vegar ekki fyrr en árið að sigurður nordal prófessor við hí stakk upp á nafninu tölva orðið er samrunaorð frá orðunum tala og völva og fallbeygist orðið eins og völva slöngva eða sérnafnið röskva fyrsta tölvan sem kom til íslands hafði verið kölluð rafeindaheilinn meðal margra innan háskóla íslands þorsteinn gylfason hefur sagt frá því að hann var viðstaddur þegar sigurður fékk hugmyndina og að orðið hafi verið orðið alkunnugt á nokkrum vikum og öll hin nýyrðin rétt nefnifallsmynd er tölva en ekki talva þó notkun þeirrar nefnifallsmyndar sé byrjuð að heyrast í vaxandi mæli er enn mælt með notkun nefnifallsmyndarinnar tölva tölva samanstendur af nokkrum einingum eða hlutum sem vinna saman venjan er að þeim sé raðað á móðurborð minni tölva er röð af númeruðum einingum sem hver inniheldur tölulegar upplýsingar upplýsingarnar geta ýmist verið skipanir sem tölvan framkvæmir eða gögn sem tölvan les eða skrifar stærð fjöldi og gerð minniseininganna er mjög breytilegur milli tölva og flestar nútíma tölvur nota nokkrar mismunandi gerðir minnis td flýtiminni vinnsluminni og harða diska miðverkið e central processing unit samanstendur af stýri reikni og rökverki ásamt inniminni staflageymslu skipunarpípu o fl í dag er miðverkið venjulega haft á einni kísilflögu sem kallast ör gjörvi örgjörvinn er kísilflaga samsett úr mörgum smárum og öðrum smáhlutum og sér um að túlka og vinna úr öllum aðgerðum forritanna á tölvunni og venjulega úr öllum ílags og frálagsbúnaði ílags og frálagsbúnaður e input and outputdevices er heiti sem er notað bæði þegar verið er að tala um forrit og búnað eins og lyklaborð skjá harðadiska og netkort til er búnaður sem tekur annað hvort bara við upplýsingum eða sendir bara frá sér e input or output only en flest tæki gera hvort tveggja jafnvel prentarar og skjáir á öllum venjulegum heimilistölvum er grunnstýringarkerfi eða bios e basic input output system þetta kerfi er geymt á lítilli flögu sem er á móðurborðinu örgjörvinn notar grunnstýringarkerfið þegar tölvan er ræst það sér um að koma fyrir nauðsynlegum upplýsingum í vinnsluminni tölvunar svo stýrikerfið geti ræst sig jafnframt stjórnar grunnstýringarkerfið upplýsingaflæði á milli ílags og frálagsbúnaðar og kjarna stýrikerfisins þorgils gjallandi júní júní var íslenskur rithöfundur fæddur að skútustöðum við mývatn hann hét réttu nafni jón stefánsson en notaði gervinafnið þorgils gjallandi sem dulnefni hann bjó alla tíð í þingeyjarsýslu og var hreppstjóri þar frá árinu hann fór aðeins tvisvar sinnum út fyrir sýslumörkin foreldrar hans voru stefán helgason og guðrún ólafsdóttir þau eignuðust saman fjögur börn og komst þorgils einn á legg hann missti móður sína þegar hann var níu ára og föður sinn þegar hann var aðeins ára hann tók við búinu eftir dauða föður síns en að ári liðnu gerðist hann vinnumaður á ýmsum bæjum í sveitinni þorgils var einn sérstæðasti liðsmaður raunsæisstefnunnar í íslenskum bókmenntum að því leyti að hann var bóndi og að öllu leyti sjálfmenntaður til skrifta upphafið að ferli þorgils er að finna í sveitablöðum mývetninga á og áratug aldar hann var natúralisti á evrópska vísu og gekk út frá dýrseðli mannsins og uppruna hans á meðal skepna náttúrunnar enda eru söguhetjur hans ekki alhreinar heldur kynferðislegar verur sem stjórnast af þörfum og aðstæðum ástin var ekki bústaður eilífrar hugsjónar að hans dómi heldur ástríða sem krefst útrásar siðlaus og saklaus í senn af því hún er sama og eðli mannsins ástarsögum þorgils lýkur oftast nær með ósköpum því persónur hans geta ekki komið eðli sínu og lífi saman við skilyrði sem krefjast sjálfshöfnunar og bælingar ástæðan er fyrst og fremst sú að samfélagið hefur með siðareglum sínum afskræmt manninn breytt honum úr fjörmiklu og kraftmiklu dýri sem stjórnast af hvötum í viðbjóðslegan varg lymskan og síljúgandi árið gaf þorgils út bókina ofan úr sveitum en hún hafði að geyma róttækustu sögur raunsæisstefnunnar fram til þess tíma enda var hún flestu fólki í landinu mikil hneykslunarhella árið kom síðan út skáldsagan upp við fossa og sem fór heldur en ekki fyrir brjóstið á lesendum hún var almennt álitin vargur í véum og vart í húsum hæf síst þar sem börn og unglingar komust í hana samt var ekki örgrannt um að þessi höfundur ætti siðsamlega hlið því að hann hafði sent frá sér allmargar dýrasögur allt frá árinu sem fólk kunni að meta árið kom úrval þessara sagna út undir nafninu dýrasögur auk þessara verka skrifaði hann margar aðrar sögur og einnig greinar og erindi um margvísleg efni saga þorgils er því saga afreksmanns sem ekki lét stéttarstöðu sína þagga niður í sér eða gagnrýni berja sig til hlýðni þorgils var orðinn tæplega fertugur þegar hann hóf að rita ádeilusögur sínar ingólfur arnarson stundum nefndur björnólfsson er jafnan talinn fyrsti landnámsmaður íslands hann kom fyrst til íslands ásamt systur sinni helgu arnardóttur og fóstbróður sínum og mági hjörleifi hróðmarssyni til landkönnunar í kringum þeir komu svo til að nema land á íslandi í kringum þó hefð sé að miða við ingólfur hafði verið gerður útlægur frá heimkynnum sínum í dalsfirði í firðafylki í noregi og ákvað því að flytja til íslands ingólfur er sagður hafa haft vetursetu í ingólfshöfða sinn fyrsta vetur á íslandi sagan segir að hann hafi kastað öndvegissúlum sínum fyrir borð áður en hann kom að landi og svarið að setjast að þar sem þær kæmu að landi vegna þess að þar myndu goðin vilja að hann byggi hann sendi svo þræla sína karla og vífil til að leita þeirra og fundu þeir þær við arnarhvol í reykjavík sú leit tók ár ingólfur settist að í reykjavík en landnám hans náði á milli ölfusár og hvalfjarðar og öll nes út kona ingólfs var hallveig fróðadóttir og áttu þau saman soninn þorstein skák eða tafl er borðspil sem tveir leikmenn skákmenn spila með taflmönnum á taflborði sem skipt er í átta reiti að lengd og átta að breidd eða samtals reiti þeir sem tefla kallast skákmenn en þeir sem ná tilteknum árangri í viðurkenndum skákmótum geta hlotið titlana fide meistari fm fide master alþjóðlegur meistari im international master og stórmeistari gm grand master heimildir eru um skák frá því um en hún er talin upprunnin í norðvestanverðu indlandi tölvur vinna menn með yfirburðum í skák upphaflega þurfti sérsmíðaðar ofurvölvur en nú duga hefðbundnar tölvur eða jafnvel snjallsímar gó er talinn erfiðari leikur og til eru forrit sem vinna menn í þeim leik og í seinni útgáfu af alphago alpha zero nær sama forritið yfirburðum í mörgum leikjum þ m t skák og gó sjá á síðunni um gó og kafla að neðan ákveðnar reglur eru um mannganginn taflmennirnir hafa sína hæfileika varðandi hvert þeir geta farið og hve langt helstu reglurnar varðandi manngang eru þó þessar ekki tæmandi kóngurinn er einstakur því skákinni lýkur með sigri annars skákmannsins þegar hann hótar að drepa kóng hins í næsta leik og engin undankoma er möguleg hvor spilari fær einn kóng og kóngurinn getur eingöngu hreyft sig um einn reit í einu en getur þó farið í allar áttir kóngur geta aldrei staðið á reitum sem valdaðir eru af hinum kónginum drottningin er einstök eins og kóngurinn og er metin upp á níu stig því að hún getur hreyft sig í allar áttir og eins langt og hún kemst hvor spilari fær eingöngu eina drottningu í hverju skákspili og skal hún staðsett á d hjá hvítum en d hjá svörtum þumalputtareglan er sú að drottningin skal alltaf byrja á reit af sama lit og hún er hrókurinn er staðsettur í hvoru horni í sömu línu og kóngurinn og er hann metinn upp á fimm stig hann hreyfir sig í beina línu í allar áttir eins langt og almennar reglur leyfa hvor spilari fær tvö stykki af þeim og eru þeir venjulega notaðir í miðtafli eða endatafli við hrókeringu getur kóngurinn ef enginn maður er milli hans og annars hvors hróksins fært kónginn tvo reiti í átt til þess hróks og sett hrókinn við hliðina á kónginum ef kóngurinn fer á g g fer hrókurinn á f f en ef kóngurinn fer á c c fer hrókurinn á d d í sumum stöðum er óleyfilegt að hrókera t d ef kóngi eða hróki hefur verið leikið áður eða kóngur stendur í skák á ensku heitir hrókurinn rook við skráningu skáka stendur h fyrir hrók í íslenskri skráningu en í enskri er það r mögulegt er að máta með einungis kóng og einum hróki gegn einungis kóngi biskupinn er metinn á þrjú stig og getur eingöngu hreyft sig á ská eins langt og almennar reglur leyfa hver spilari fær tvö stykki af þeim og er hvor þeirra staðsettir á reiti með mismunandi lit en þeir geta síðan eingöngu verið á reitum sem hafa þann lit það sem eftir er af leiknum riddarinn er metinn á þrjú stig eins og biskupinn en aðferðin sem hann notar til að hreyfa sig eru einstakar og getur hann hótað að drepa annan skákmann án þess að sami skákmaðurinn geti drepið hann til baka nema skákmaðurinn sé riddari líka hreyfingar riddarans eru l laga og byggjast á því að riddarinn getur hreyft sig um einn reit upp eða niður og síðan reiti annaðhvort til hægri eða vinstri eða öfugt það skiptir engu máli þótt að aðrir skákmenn séu á þessum reitum þar sem riddarinn hefur þann eiginleika að hoppa á reitinn sem hann lendir á hver spilari fær tvo riddara og er hvor þeirra staðsettur á milli hróks og biskups peðin eru hermenn og skjöldur æðri skákmanna skákborðsins en hvert þeirra er metið á eitt stig hver spilari fær peð og er þeim dreift á línuna fyrir ofan hina skákmennina í liðinu peð geta eingöngu hreyft sig upp skákborðið í beina línu nema þegar þau drepa og aðeins um einn reit í einu nema í fyrsta leik þeirra þá getur spilari valið um hvort þau fara áfram um einn reit eða tvo reiti reglurnar um hvernig peð drepa eru hins vegar öðruvísi en gengur og gerist hjá öðrum skákmönnum þau geta eingöngu drepið á ská upp peð hafa líka þann eiginleika að ef þau komast alla leið á efstu línu skákborðsins þá má breyta þeim í drottningu hrók riddara eða biskup framhjáhlaup e fr en passant felst í því að ef peð færir sig fram um reiti í fyrsta leik og lendir við hliðina á peði af andstæðum lit þá má það peð drepa nýhreyfða peðið með því að hreyfa sig ská og lenda á reitum sem það fór yfir eingöngu má framkvæma þessa hreyfingu strax í næsta leik þessi leikur er almennt viðurkenndur í helstu skákmótum og er hluti af skákreglunum hrókun er framkvæmd með því að hreyfa kónginn um tvo reiti til hægri eða til vinstri og síðan kemur hrókurinn hinu megin við kónginn samkvæmt reglunum má enginn skákmaður vera á milli kóngsins eða hróksins reitirnir á milli mega ekki vera valdaðir af skákmönnum af öðrum lit hrókurinn eða kóngurinn valdaðir og þar að auki má hvorki kóngurinn né hrókurinn að hafa hreyft sig áður ef að hrókurinn er færður fyrstur er hrókunin ógild hann talinn hafa fært sig og ekki er hægt að draga hreyfinguna til baka langhrókun einkennist af því að hrókað er með kónginum og hróknum sem er á drottningarvæng kóngurinn fer þá tvo reiti til vinstri og hrókurinn á drottningarvæng fer til hægri um þrjá reiti stutthrókun einkennist af því að hrókað er með kónginum og hróknum sem er á kóngsvæng kóngurinn fer þá tvo reiti til hægri og hrókurinn á kóngsvæng fer til vinstri um tvo reiti þegar sagt er orðið skák er verið að meina að hreyfður hefur verið skákmaður sem síðan ógnar kóng af andstæðum lit og hótar því að drepa kónginn ef ekkert er gert í því það fyrsta sem spilari gerir þegar kóngurinn hans lendir í skák er að koma honum úr hættunni sé það ekki gert endar leikurinn í máti spilari má ekki gera neitt annað en að koma kónginum úr hættunni annars er talið að hann hafi gefist upp þegar kónginum er ógnað er hægt að íhuga eftirfarandi aðgerðir mát felst í því að spilara tekst að loka af kónginn í hinu liðinu svo að hann verði drepinn í næsta leik og það sé ekkert sem hægt er að gera til að koma í veg fyrir það kóngurinn er þó aldrei drepinn heldur er leiknum lokið þegar sú staða kemur upp pattmát venjulega bara kallað patt er í raun og veru ekki mát heldur er leikurinn skráður sem jafntefli staðan er þá þannig að annar hvor spilarinn getur alls ekki hreyft einn einasta skákmann og kónginum er ekki hótað af taflmanni af andstæðum lit jafntefli getur komið upp í pattmáti eða þegar ekki er hægt að ljúka leiknum með máti samkvæmt fide þá er jafntefli þegar leikir hafa verið leiknir án þess peði hafi verið leikið né taflmaður drepinn þriggja leika reglan segir að skákin sé jafntefli þegar sama staðan á taflborðinu hefur komið upp þrisvar sinnum en skákmaður verður þá að krefjast jafnteflis áður en hann leikur næsta leik annars fellur reglan úr gildi stórmeistarar semja stundum um jafntefli eftir fáeina leiki án þess að reyna að tefla til vinnings en slíkt kallast stórmeistarajafntefli frá upphafi gervigreindar hefur skák verið notuð sem viðmið þar sem fyrstu áratugina náðu tölvur hvergi nærri yfirburða árangri það hafðist að lokum með afgerandi hætti aðaltímamótin í því sambandi voru þegar sérsmíðuð ofurtölva frá ibm deep blue vann garry kasparov á móti árið í fyrsta skipti sem skáktölva vann sitjandi heimsmeistara flest tölvuskákforrit í gegnum tíðina og þar á meðal deep blue hafa notað minimax algrím ásamt öðrum en ekki t d monte carlo trjáaleit mcts sem hentar betur fyrir gó en minimax né tauganet fleiri algrím eru venjulega notuð með s s alpha beta pruning gó er talinn erfiðari leikur enda tókst mun síðar að smíða tölvuforrit sem nær yfirburðum yfir mönnum í þeim leik það gerðist með alphago sem notar tauganet og mcts og síðar var það forrit útvíkkað yfir í alpha zero enn án annarra algríma s s minimax til að tefla skák og aðra sams konar leiki sjá á gó síðunni skákforrit geta sannað hæfni sína í endatafli sbr mát í fimm leikum þarfnast gb af diskplássi þegar fimm menn eru eftir gagnagrunnur fyrir allar sex manna stöður þarf u þ b tb og áætlað milli og tb fyrir allar sjö manna stöður en framan af voru þekktar byrjanir notaðar sem heilagur sannleikur í forritum í fyrirfram forrituðum gagnabanka í bestu forritum læra forritin sjálf skákina með öllu tilheyrandi nema kannski góða hegðun varðandi skákklukkuna þar á meðal byrjanir allt eingöngu út frá manngangnum með því að tefla milljónir skáka við sjálfa sig og ná yfirburðum yfir menn á örfáum klukkutímum eftir þannig kennslu super micro frá árinu er minnsta skákforritið sem gert hefur verið sem þarf aðeins bæti stafi af minni það er aðeins minna en forritið bootchessfrá nánast sama tíma sem átti stærðarmet áður það forrit sló yfir ára met forritsins k zx chess sem rúmaðist vel í minni tölvunnar sinclair zx sem hafði aðeins kílóbæti í minni helstu frumkvöðlar í tölvuskák fyrir utan svindlara sbr the turk tyrkjann frá þekkt svindl eru þágufall er fall nánar tiltekið aukafall sem almennt er notað til að gefa til kynna með tilliti til hvers eitthvað er gert í þeim málum sem hafa þágufall er þágufallið oftast notað fyrir óbeint andlag frumlag ópersónulegra sagna er oft í þágufalli ofnotkun þágufalls er nefnd þágufallssýki í sumum tungumálum hefur þágufallið tekið yfir hlutverk ýmissa falla sem dottið hafa úr málinu í íslensku er það til að mynda notað í stað tækisfalls sem líklega datt úr forvera tungunnar löngu fyrir landnám dæmi um slíka notkun er setningin hann var stunginn rýtingi þar sem rýtingi er notað eins og um tækisfall sé að ræða þá er talað um tækisþágufall sjá nánar um notkun þágufalls í íslensku hér að neðan þágufall táknar í raun og veru í hvers þágu eða óþágu eitthvað verður latínumenn tala um dativum commodi þægindafall og dativum incommodi óþægindafall í þessu sambandi í hávamálum segir þarna myndi sér flokkast sem óþægindafall í gylfaginningu snorra sturlusonar er frægt dæmi um þægindafall dativum commodi gangleri spyr hvort einherjar drekki vatn í valhöll hár svarar þá þeim í svari ganglera er þægindafall þágufall er fall í íslensku sem fallorð geta tekið hægt er að finna þágufall með því að setja frá fyrir framan fallorðið þágufallið af persónufornafninu ég er þá mér sbr frá mér í íslensku er þágufall m a notað fyrir óbeint andlag en getur aukafallsliður í þágufalli haft sérhæfðari notkun þ á m margar ópersónulegar sagnir taka frumlag í þágufalli dæmi mér líkar þetta vel þágufall var eitt sinn algengt meðal indóevrópskra tungumála tungumál sem hafa eða höfðu þágufall eru m a auk þess að vera notað fyrir óbein andlög og fyrir frumlag margra ópersónulegra sagna hefur þágufall ýmisskonar hlutverk í grísku t d í latínu er þágufall m a notað á eftirfarandi hátt frumlag ópersónulegra sagna er oft í þágufalli sódóma reykjavík er fyrsta kvikmynd óskars jónassonar í fullri lengd hún fjallar um leit bifvélavirkjans og erkilúðans axels björn jörundur friðbjörnsson að fjarstýringu fyrir sjónvarpstæki móður sinnar hluta handrits myndarinnar skrifaði óskar jónasson þegar hann dvaldi upp í sveit í sumarbústað um manns sáu sódómu í kvikmyndhúsum á íslandi þegar hún var frumsýnd sumarið sem má telja mjög gott miðað við að mannfjöldinn á íslandi var um allar götur síðan hefur myndin verið ein vinsælasta kvikmynd sem gerð hefur verið á íslandi og öðlast stöðu költ myndar hjá hverri kynslóðinni af annarri kvikmyndinni var einnig vel tekið erlendis og var til dæmis líkt við kvikmyndina after hours hún var sýnd á kvikmyndahátíðinni í cannes árið og í asíu var sýndur áhugi á að gera japanska endurgerð þótt ekkert hafi orðið úr því kjarnorkustríð er stríð þar sem notast er við kjarnorkuvopn kjarnorkuvopnum hefur aðeins einu sinni verið beitt í stríðsátökum en það var í síðari heimstyrjöldinni þegar bandaríkjamenn vörpuðu kjarnorkusprengjum á japönsku borgirnar hiroshima og nagasaki líklega hefur verið einna næst komist kjarnorkustríði síðan þá í svokallaðri kúbudeilu en þá hótuðu bandaríkin að gera kjarnorkuárás á sovétríkin eftir að þau síðarnefndu höfðu komið fyrir skammdrægum kjarnorkuflaugum á kúbu annars hafa komið upp a m k önnur minna þekkt tilvik þar sem við lá að kjarnorkustríð brytist út vegna misskilnings öll þessi atvik voru frekar stutt styttri en mín fyrst var það nóvember árið þegar bandarískar tölvur tilkynntu um feiknarmikla kjarnorkuárás frá sovétríkjunum en þegar farið var að skoða gögn frá radarbúnaði og gervihnöttum þá kom í ljós að engar flaugar voru á leiðinni heldur hafði óvart verið sett af stað þjálfunarforrit í tölvunni sem gaf út viðvörunina stór hluti herafla bandaríkjamanna var kominn á hátt hættustig þegar loksins kom í ljós að hættan var engin næsta tilvik átti sér stað þann júní vegna bilunar í tölvukubbi hjá varnarkerfi bandaríkjamanna sýndi það árás á bandaríkin frá sovétmönnum en fjöldi kjarnorkuflauga var mismunandi eftir því á hvaða skjá var litið og við hvaða stjórnstöð var talað þriðja tilvikið átti sér stað þann september þá var komið að sovéska varnarkerfinu að gefa frá sér villandi skilaboð sovéska kerfið virkaði þannig að það skoðaði ekki allt yfirborð jarðar eins og bandaríska kerfið gerði heldur aðeins efsta lag lofthjúpsins og notaði gervitungl sem voru staðsett á réttum stað til að sjá flaugar fara frá bandaríkjunum á þessum degi sköpuðust einstakar aðstæður sem hefði þó átt að vera hægt að sjá fyrir þar sem sól ský og stað tímasetning á gervitungli leiddu til þess að gervitunglið hélt að um kjarnorkuárás væri að ræða síðasta tilvikið varð síðan janúar þegar norðmenn sendu upp tilraunaeldflaug til að rannsaka norðurljósin norðmenn létu alþjóðasamfélagið vita af því að þeir ætluðu að framkvæma þessa tilraun en eitthvað fór úrskeiðis í upplýsingastreymi hjá rússum og héldu þeir að bandaríkjamenn hefðu sent upp eina trident eldflaug sem hefði þann tilgang að blinda rússneska varnarkerfið með því að sprengja kjarnaodd hátt í gufuhvolfinu en á eftir fylgir svo hin raunverulega kjarnorkuárás tala er eining sem notuð er til þess að lýsa fjölda og eða magni einfaldasta form talna eru náttúrulegar tölur eða sem eru notaðar við talningu og er mengi þeirra táknað n deilt er um það hvort tilheyri náttúrulegum tölum eða ekki ef neikvæðar heiltölur eru teknar með er komið heiltölumengið z séu hlutföll talna tekin með og þar af leiðandi brot eru komnar ræðar tölur þó eru ekki allar tölur ræðar sumar eins og pí eru endalausar eða óræðar sammengi ræðra talna og óræðra nefnist mengi rauntalna r þar sem ekki er hægt að leysa öll algebraísk vandamál með rauntölum eingöngu er mengi rauntalna víkkað út á tvinntölusléttuna mengi tvinntalna er táknað með c áður fyrr tíðkaðist að skrifa nöfn þessara mengja feitletrað á krítartöflur og hefðinni hefur verið haldið uppi með smá stílfæringu þannig má setja upp talnamengin svona tvinntölur má svo útvíkka í fertölur þar sem víxlreglan gildir ekki um margföldun fertölur má svo lengja í átttölur en þá glatast önnur regla tengireglan tölur eru samsettar úr tölustöfum sem er raðað eftir reglum talnakerfisins sem notað er talnakerfið með grunntöluna er einna algengast svonefnt tugakerfi líklega vegna þess að maðurinn hefur tíu fingur sem nota má til að telja með rómverjar notuðu rómverska tölustafi sem myndaðir voru úr hópum með og einingum babýlóníumenn byggðu talnakerfi sitt upp á tölunni sextugakerfi en leifar þess má sjá á klukkum mínútur í klukkustund og sekúndur í mínútu og í bogamál gráður í heilum hring keltar notuðust lengi við grunntöluna tylftakerfi sem enn er notað sem grunneining mælinga í bandaríkjunum allar tölur eru endanlegar en í örsmæðareikningi hefur reynst nauðsynlegt að víkka út rauntalnaásinn þ a hann innihaldi stökin plús og mínus óendanlegt sjá útvíkkaði rauntalnaásinn mjög mörg mál hafa sömu grunnhugmynd að talningu í rómverskum tölustöfum var talið i ii iii iv v rómversku tölurnar tákna sem iv einum minna en fimm í kínversku japönsku og öðrum málum sem nota kínverskar táknmyndir eru fyrstu tölurnar svipaðar nema lárétt súmerar notuðu misjafnan fjölda fleyga til þess að tákna tölur og voru allt að fimm fleygum í hóp áður en annars kyns tákn sýndi tug sex tuga kerfi þeirra byggðist á grunntölunni pí googol googolplex prímtölur fibonacci runan stórar tölur smáar tölur staðalform avogadrosartalan stærðfræðilegur fasti vingjarnlegar tölur og fullkomnar tölur eru áhugaverðir flokkar heilla talna og margir fleiri slíkir eru til náttúrlegar tölur eða náttúrulegar tölur eru talnamengi jákvæðra heiltalna táknað með sem er óendanlegt en teljanlegt mengi skv skilgreiningu á stundum einnig við mengi óneikvæðra heiltalna þ e jákvæðu heiltalnanna auk núlls sem er til aðgreiningar táknað með mengi náttúrulegra talna er líkt og heiltölumengið lokað mengi við samlagningu og margföldun en ólíkt heiltölumenginu sem er baugur er það ekki lokað við frádrátt sökum þess að það inniheldur ekki neikvæðar tölur né heldur við deilingu því að það inniheldur ekki ræðar tölur nema heilar fyrr á tímum töldust bara ákveðnar tölur náttúrulegar og voru þær jafn vel sagðar frá guði komnar til dæmis sagði stærðfræðingurinn leopold kronecker guð skapaði náttúrulegu tölurnar allt annað er mannanna verk stærðfræðingar eru ekki á einu máli um hvort telja eigi núll til náttúrlegra talna eða ekki þó viðurkennt sé að núll var fundið upp löngu seinna en jákvæðu heiltölurnar t d notuðu rómverjar ekki núll aðeins er deilt um skilgreiningu þ a engu máli skiptir í raun fyrir stærðfræðina hvort núll sé náttúrulegt eða ekki pýþagóras frá samos d um f kr var forngrískur stærðfræðingur og heimspekingur sem var uppi um f kr til f kr hann er talinn einna fyrstur til að líta á stærðfræði sem sjálfstæða fræðigrein en ekki bara safn af nytsamlegum formúlum er ásamt evklíð frægasti stærðfræðingur fornaldar einhvern tímann í kringum árið f kr setti hann á laggirnar trúarlega reglu í borginni kroton á suður ítalíu sem hafði tónlist og stærðfræði í hávegum einstaklingar innan þessarar reglu oft kallaðir pýþagóringar töldu að tölur væru grundvöllur alheimsins og byggist hann því upp á samræmi þeirra og hlutföllum hugmyndir pýþagórasar höfðu mikil áhrif á gríska heimspekinga m a platon regla pýþagórasar er þó að öllum líkindum ekki frá honum komin þar sem vitað er að babýlóníumenn þekktu hana um f kr trúarleg regla pýþagórasar var mjög stór í sniðum og er vitað að konur fengu ekki inngöngu í regluna allir reglubræður voru bundnir þagnareiði og því er talið að mikið af heimspeki sem tileinkuð er pýþagórasi komi ekki endilega frá honum sjálfum heldur úr þessari trúarreglu sem stóð lengur en hann lifði þar lögðu pýþagóringar stund á heimspeki og stærðfræði til að mynda var pýþagóras sá fyrsti til að sýna fram á stærðfræðilega eiginleika tónfræðinnar einnig töluðu þeir um að talan væri í raun heilög tala og í heimspekikerfi sínu gerðu þeir ráð fyrir því að himingeimurinn samanstæði af reikistjörnum og þar af væri ein andjörð sem hreyfðist á móti jörðinni kahn charles h pythagoras and the pythagoreans a brief history indianapolis hackett regla pýþagórasar pýþagórasarregla eða setning pýþagórasar er regla í evklíðskri rúmfræði sem fjallar um tengslin milli lengda hliðanna í rétthyrndum þríhyrningi reglan er kennd við forngríska heimspekinginn trúarleiðtogann og stærðfræðinginn pýþagóras þó að vitað sé að reglan hafi þekkst fyrir tíma hans bæði í babýlóníu og kína en talið er að hann hafi verið fyrstur til að sanna að hún gilti fyrir alla rétthyrnda þríhyrninga reglan er grundvallarregla í ýmsum rúmfræðireikningi t a m hnitarúmfræði og hornafræði ef gefinn er rétthyrndur þríhyrningur segir reglan til um að ef lögð eru saman önnur veldi skammhliða þríhyrningsins jafngildi sú summa öðru veldi langhliðarinnar setja má regluna fram sem svo að ef smíðaðir eru þrír ferningar þar sem hver hinna þriggja hliða þríhyrningsins jafngildir hliðarlengd eins fernings er samanlagt flatarmál minni ferninganna tveggja jafnt flatarmáli þess stærsta framsetning reglunnar á algebraískan máta er þar sem a og b eru skammhliðar og c er langhlið til eru fjölmargar mismunandi sannanir á reglu pýþagórasar þægilegt er að sanna hana út frá reglum um einshyrnda þríhyrninga og er þá farið þannig að látum þríhyringinn abc tákna rétthyrndan þríhyrning sjá mynd að neðan þar sem hornið c er rétt frá horninu c er dregin lína hornrétt á hliðina ab sem mætir ab í punktinum x þá myndast tveir nýir þríhyrningar acx og cbx þessir þríhyrningar og abc eru allir einslaga nefnum nú hliðarnar bc ac og ab a b og c í þeirri röð vegna einslögunar þríhyrninganna gildir svo og því hægt að skrifa ef lagt er saman a og b þá fæst þar sem getum við skrifað sem einmitt er regla pýþagorasar sönnun lokið í bókinni pythagorean triangles trójkaty pitagorejskie sýndi waclaw sierpinski fram á að til væru óendanlega margir þríhyrningar gerðir úr heiltölum þessir þríhyrningar eru kallaðir pýþagórískir þríhyrningar einnig er talað um pýþagórískar þrenndir a b c þar sem a b og c eru jákvæðar heiltölur sem uppfylla skilyrðið a b c leonhard euler f apríl í basel í sviss d september í st pétursborg í rússlandi borið fram oiler ekki júler var svissneskur stærðfræðingur og eðlisfræðingur euler notaði hugtakið fall sem leibniz setti fyrstur fram árið til þess að lýsa stæðu með mörgum mismunandi breytum t d euler er jafnframt þekktur fyrir að beita stærðfræðigreiningu fyrstur manna í eðlisfræði euler menntaði sig í sviss og starfaði sem prófessor í stærðfræði í st pétursborg og berlín en fór svo seinna aftur til st pétursborgar hann er þekktur sem einn af fremstu stærðfræðingum allra tíma ásamt carl friedrich gauss og pál erds hann var mikilvirkur í stærðfræði aldar og fann mjög margar afleiðingar stærðfræðigreiningar sem var þá tiltölulega ný grein síðustu sautján ár lífs síns var hann blindur en gerði þá samt um það bil helming uppgötvana sinna euler skrifaði yfir bækur og greinar eftir dauða hans liðu þar til öll ritverk hans höfðu verið gefin út enn er verið að gefa út heildarsafn verka hans og er áætlað að það verði rúmlega bindi euler var strangtrúaður alla ævi fræg er sagan um það er denis diderot andstæðingur kirkjunnar skoraði á euler í kappræður um tilvist guðs í höll katrínar miklu á euler þá að hafa flutt mál sitt með orðunum herra minn þar af leiðir að guð er til svaraðu fyrir þig við þetta á diderot að hafa hrökklast undan ófær um að skilja eða draga í efa stærðfræðileg rök af þessu tagi efast má þó stórlega um sannleiksgildi þessarar sögu þar sem diderot var sjálfur allfær stærðfræðingur og hefði því ekki látið glepjast af slíkum gervirökum eulersfasti og loftsteinninn euler eru nefndir eftir euler uppgötvanir eulers eru margvíslegar og ná yfir mörg svið stærðfræðinnar líklega uppgötvaði hann ásamt daniel bernoulli lögmálið um að togkraftur þunnrar teygju er í hlutfalli við teygjanleika efnisins og tregðupunkts þverskurðar þess í gegnum ás dreginn í gegnum massamiðjuna og þvert á flöt hennar hann setti einnig fyrstur fram eulerjöfnurnar sem eru lögmál í straumfræði og eru beinar afleiðingar hreyfilögmála newtons jöfnurnar eru nákvæmlega eins og navier stokes jöfnurnar með engri seigju viscocity jöfnurnar eru m a áhugaverðar vegna þess að þær gera ráð fyrir tilvist höggbylgna í stærðfræði gerði euler mikilvægar viðbætur við talnafræði og diffurjöfnufræði hann lagði sitt af mörkum við að bæta stærðfræðigreiningu og gerði margar uppgötvannir í tengslum við tvinntölur s s hina frægu samsemd eulers oft er talað um þessa jöfnu sem fallegustu jöfnu stærðfræðinnar er það líklega vegna þess að svo margar mikilvægustu tölur stærðfræðinnar koma fram í henni talan e er kennd við hann tala eulers enn önnur fræg uppgötvun sem kennd er við euler er formúla hans um margflötunga sem hljóðar svo summa fjölda hornpunkta og flata í margflötungi að fjölda brúna frádregnum er ávallt jöfn það er þar sem h er fjöldi hornpunkta b fjöldi brúna og f fjöldi flata í margflötungi margir halda því fram að euler hafi gefið út fyrstu greinina þar sem notuð er netafræði þegar hann leysti vandamálið um hvort ganga mætti um allar sjö brýr köningsberg borgar nákvæmlega einu sinni og enda á sama stað og maður byrjaði hann sannaði að það var ekki hægt og eru slík vandamál í netafræði nú kölluð að finna euler rás eða euler leið í gegnum netið von neumann arkitektúr er hönnun á gagnastreymiskerfum tölva sem að gerir ráð fyrir því að enginn munur sé á gögnum sem tölvan getur unnið úr og kóðanum sem tölvan getur keyrt í hnotskurn kóðinn enska code tilheyrir gögnunum þessi arkitektúr er kenndur við ungversk ameríska stærðfræðinginn john von neumann en hann var sá sem að útfærði hugmyndafræði gödels yfir á tölvutækt form þegar hann vann við smíði eniac tölvunnar hann sannaði að kenning gödels gæti gengið upp og notaðist við rannsóknir alans turing tölvur með þessu formi geyma gögn og kóða saman og koma fram við bæði á sama máta þetta gerir það að verkum að forrit geta skapað önnur forrit og keyrt þau séu þau þannig hönnuð visst óöryggi býr í þessari staðreynd og því hefur harvard arkitektúr orðið vinsæll meðal margra sérfræðinga tölvuöryggis john von neumann fæddur sem neumann janós desember í ungverjalandi febrúar í bandaríkjunum var ungversk bandarískur stærðfræðingur sem gerði mikilvægar uppgötvanir á sviði skammtafræði tölvunarfræði hagfræði grúpufræði sem og í mörgum öðrum greinum stærðfræðinnar john von neumann var elstur þriggja systkina foreldrar hans voru neumann miksa bankastarfsmaður og kann margit john fæddist inn í gyðingafjölskyldu en iðkaði þau trúarbrögð aldrei á ungum aldri sýndi hann mikla minnishæfileika og gat deilt í átta stafa tölur í huganum þegar hann var sex ára árið stundaði hann nám í lúterskum framhaldsskóla neumann varð síðar doktor í stærðfræði frá háskólanum í búdapest þegar hann var ára á árunum til starfaði hann svo sem fyrirlesari í þýskalandi árið var honum boðið til princeton háskóla og var þar valinn sem einn fjögurra fyrstu starfsmanna í háfræðarannsóknastofnun þar institute for advanced study þar var hann prófessor í stærðfræði frá stofnun deildarinnar árið þar til hann lést í seinni heimstyrjöldinni hjálpaði hann til við þróun kjarnorkusprengjunnar í manhattan verkefninu en rétt fyrir dauða sinn varð hann forstöðumaður bandarísku kjarnorkumálanefndarinnar á árunum til var alan turing gestur hjá háfræðastofnuninni og lauk þar doktorsprófi undir umsjón johns von neumanns heimsóknin hófst stuttu eftir útgáfu ritgerðar turings um reiknanlegar tölur með hagnýtingu í entscheidungsproblem on computable numbers with an application to the entscheidungs problem á frummálinu sem fjallaði um hugmyndafræði og rökræna hönnun altæku vélarinnar von neumann var upphafsmaður leikjafræðinnar einnig skapaði hann von neumann arkitektúrinn fyrir tölvur hann lést úr krabbameini í beinum og brisi leikjafræði er þverfagleg grein tengd stærðfræði og hagfræði sem notast við líkön til þess að spá fyrir um mögulega þróun innan lokaðs kerfis þar sem skilgreindir eru þátttakendur og tengdar breytur gagnvirk ákvarðanafræði e interactive decision theory er annað heiti yfir leikjafræði sem lýsir greininni ef til vill betur fræðin teygir sig yfir breytt svið og hefur þróast yfir í að vera einskonar regnhlíf yfir svið félagsvísindanna þar sem gert er ráð fyrir að leikmenn taki ákvarðanir byggðar á skynsemi og rökfræði markmiðið er að nota rökvísi og útsjónarsemi til að ná fram sem bestri útkomu í mismunandi atburðarrásum eða við mismunandi aðstæður þetta getur átt við aðstæður þar sem upp koma átök eða þörf er á samvinnu leikmennirnir geta verið allt frá fyrirtækjum og stofnunum yfir í einstaklinga og jafnvel þjóðir leikjafræði er aðallega notuð í hagfræði stjórnmálafræði sálfræði sem og rökfræði og líffræði en getur einnig verið notuð við ákvarðanatökur í daglegu lífi leiknum er lýst með því að greina frá reglum leiksins og hvaða útkoma hlýst af hverri samsetningu af ákvörðunum þannig geta leikmenn notað líkön og tól leikjafræðinnar til að fá skýrari sýn á aðstæður með það að markmiði að bæta útkomu ákvarðanna sinna þegar hver leikmaður hefur valið þá leikáætlun sem er honum fyrir bestu með það í huga hvaða leikáætlun aðrir leikendur hafa valið er sú lausn kölluð nash jafnvægi leikjafræði var fyrst rannsökuð af john von neumann og oskar morgenstern árið eitt þekktasta dæmi leikjafræðinnar nefnist vandamál fangans það lýsir þeim valmöguleikum og hugsanlegum útkomum þess þegar tveir einstaklingar a og b eru ákærðir fyrir glæp þeir eru aðskildir við yfirheyrslur og þurfa að ákveða framburð sinn ef báðir þegja fá þeir báðir mildan dóm ef annar bendir á hinn og hinn þegir er þeim fyrrnefnda sleppt en sá síðarnefndi fær þungan dóm ef þeir benda báðir hvor á annan fá þeir báðir dóma leikjum er skipt upp í tvo flokka eftir því hvort báðir leikendur þurfa að taka ákvarðanir á sama tíma eða hvort annar fær að byrja samtímaleikur e simultaneous game er sá leikur þar sem báðir aðilar taka ákvarðanir í einu án vitneskju um ákvörðun hvors annars leikmenn verða samt sem áður að vera meðvitaðir um hina leikmennina þegar þeir taka ákvarðanir samtímaleikjum er lýst með fylkjum sem sýna mismunandi útkomur við mismunandi samsetningar ákvarðanna raðleikur e seuential game er þegar leikmaður tekur ákvörðun fyrst og leikmaður tekur ákvörðun á eftir honum og notar því vitneskjuna um ákvörðun hins til að taka sína ákvörðun hver leikmaður verður þá að horfa fram á við til að sjá hvaða áhrif ákvörðun hans mun hafa á ákvörðun mótspilarans og taka út frá því ákvörðun raðleikur hefur einnig verið kallaður leikur með fullkomna vitneskju e perfect information game raðleikir eru sýndir með svokölluðu ákvarðanatré eins og sjá má á myndinni til hliðar samtímaleikjum er lýst með fylkjum sem sýna mismunandi útkomur við mismunandi ákvarðanir hver punktur milli greina táknar þann stað þar sem ákvarðanir eru teknar og leikmaðurinn er táknaður með númeri við hvern punkt línurnar tákna mögulegar ákvarðanir og útkomur eru táknaðar með tölum á botni ákvarðanatrésins núllsummuleikir e zero sum games leikir með og án samvinnu e cooperative or non cooprerative games samhverfir og ósamhverfir leikir e symmetric and assymetric games leikir geta haft mörg mismunandi einkenni en þau helstu eru útskýrð hér n í fjölda leikmanna þýðir að hvaða fjöldi sem er getur spilað leikinn leikáætlun er einn af valkostum sem leikmaður getur valið í leik þar sem ekki einungis hans eigin gjörðir skipta máli heldur einnig gjörðir annarra leikáætlun mun ákvarða hvernig leikmaður spilar dæmi í skák þá ákveður leikmaður ákveðna leikáætlun um hvernig skákin í heild sinni skuli leikin en ekki hvern einstaka leik leikáætlunin þarf ekki einungis að taka mið af eigin gjörðum hann þarf einnig að taka mið af gjörðum andstæðingsins og ákveða leikáætun sína útfrá því ríkjandi leikáætlun e dominant strategy leikáætlun er ríkjandi ef hún er ávallt betri en allar aðrar leikáætlanir fyrir einn leikmann sama hvað mótherji hans gerir þá er leikmaðurinn með ríkjandi leikáætlun og gjörðir mótherjans skipta engu máli sá sem er með ríkjandi leikáætlun ætti að nota hana ef hann vill vinna víkjandi leikáætlun e dominated strategy leikáætlun er víkjandi ef til er að minnsta kosti ein önnur leikáætlun sem er betri leikmaður á að útiloka víkjandi leikáætlun og velja ríkjandi leikáætlun ef báðir leikmenn hafa ríkjandi leikáætlun og velja hana þá er um nash jafnvægi að ræða nash jafnvægi er í leikjafræði lausnarregla búin til af og nefnd í höfuðið á john forbes nash sem vísar til þess jafnvægis sem skapast þar sem tveir eða fleiri leikmenn eru til staðar þegar hver leikmaður velur leikáætlun sem kemur honum best þegar hann veit hvaða áætlanir allir hinir leikmennirnir hafa valið nash jafnvægi er þá til staðar þegar allir leikmenn vita hvað hinir ætla að gera og enginn hagnast af því að breyta sinni áætlun bandaríkin eða bandaríki norður ameríku skammstafað bna eru sambandslýðveldi sem er næststærsta ríki norður ameríku að flatarmáli milljónir km og jafnframt það fjölmennasta með yfir milljónir íbúa árið þau eru ennfremur fjórða stærsta land heims og það þriðja fjölmennasta þau teygja sig milli atlantshafs og kyrrahafs og eiga landamæri að kanada í norðri og mexíkó í suðri bandaríkin samanstanda af fylkjum sem njóta nokkurs sjálfræðis í eigin efnum og hafa eigin löggjöf sem þó má ekki stangast á við stjórnarskrá bandaríkjanna auk sambandsríkjanna hafa bandaríkin lögsögu yfir ýmsum hjálendum víða um heim bandaríkin rekja uppruna sinn til sjálfstæðisyfirlýsingarinnar frá júlí þegar þrettán breskar nýlendur lýstu yfir eigin frelsi og sjálfstæði frá breska heimsveldinu nýlendurnar höfðu betur í frelsisstríði bandaríkjanna en það var fyrsta nýlendustríðið þar sem nýlendan hafði betur en herraþjóðin nýlendurnar samþykktu sameiginlega stjórnarskrá í philadelphiu þann september stjórnarskráin gerði nýlendurnar þrettán að einu lýðveldi á öldinni tóku bandaríkin forystu í heiminum hvað varðar efnahagsleg pólitísk hernaðarleg og menningarleg áhrif bandaríska hagkerfið er það stærsta í heimi en verg landsframleiðsla bandaríkjanna árið var billjónir bandaríkjadala það er að segja um það bil fjórðungur af vergri landframleiðslu alls heimsins evrópusambandið er stærra hagkerfi en bandaríkin en er ekki ein þjóð bandaríkin eru þriðja eða fjórða stærsta land heims miðað við heildarflatarmál rússland og kanada eru stærri en það veltur á skilgreiningu hvort kína sé það einnig fylki bandaríkjanna eru samtengd en tvö nýjustu fylkin eru staðsett nokkuð langt frá hinum það eru alaska sem liggur að kanada í vestri og hawaii sem er eyjaklasi í suðvesturátt af meginlandi bandaríkjanna landsvæði bandaríkjanna er afar fjölbreytt á austurströndinni eru stórar sléttur og sumargrænir skógar sem ná langt inn í land appalachiafjöllin skilja austurstöndina frá vötnunum miklu og gresjunum í miðvestrinu mississippi og missourifljót mynda saman fjórða lengsta fljótakerfi heims en þau renna að mestu frá norðri til suðurs í gegn um mitt landið slétturnar miklu teygja sig til vesturs þar til klettafjöll taka við klettafjöllin eru fjallgarður sem nær suður til nýju mexíkó og stendur hæst í um m fet í colorado á vesturströndinni er að finna háa fjallgarða en einnig eyðimerkur á borð við mojave eyðimörkina hæsti tindur bandaríkjanna og norður ameríku er denali í alaska en hann er m virk eldfjöll er að finna bæði í alaska og hawaii í yellowstone þjóðgarðinum er gríðarstór megineldstöð sem er sú stærsta í norður ameríku en svæði hafa verið sett í flokk þjóðgarða í bandaríkjunum þriðjungur bandaríkjanna er skógi vaxinn þetta er svipað hlutfall og var árið en þeirra skóga sem voru um fyrstu íbúar norður ameríku komu frá asíu fyrir um það bil þúsund árum yfir bering landbrúna þar sem nú er beringssund á milli síberíu og alaska áætlað er að á bilinu tvær til níu milljónir frumbyggja indíána hafi búið á því svæði sem nú er bandaríkin þegar evrópubúar komu þangað fyrst evrópubúarnir báru með sér sjúkdóma á borð við bólusótt sem frumbyggjarnir höfðu ekki kynnst áður og höfðu enga mótstöðu gegn þeim fækkaði því mjög upp frá því þróuðustu samfélög þessara frumbyggja var að finna meðal anazasi þjóðarinnar í suðvestri og woodland indíánanna sem byggðu cahokia borg sem stóð nálægt þeim stað þar sem nú er st louis þar bjuggu manns þegar mest var í kringum f kr norrænir menn komu til norður ameríku í kringum árið e kr en þeir settust ekki að til frambúðar það var ekki fyrr en með leiðöngrum kristófers kólumbusar árið sem evrópumenn fóru að senda þangað könnunarleiðangra og landnema á og öld settust spánverjar að í núverandi suðvesturríkjum bandaríkjanna og flórída þar sem þeir stofnuðu borgirnar st augustine og santa fe í núverandi nýju mexíkó árið fyrsta varanlega byggð englendinga var jamestown í virginíu einnig árið á næstu áratugum stofnuðu hollendingar einnig nokkrar landnemabyggðir á austurströndinni þar á meðal nýju amsterdam sem seinna varð að new york svíar höfðu einnig hug á landnámi í ameríku og stofnuðu fort christina árið en misstu þá byggð til hollendinga þá hófst umfangsmikið landnám breta á austurströndinni landnemarnir voru að mestu látnir afskiptalausir af móðurlandinu fyrst um sinn eða fram að sigri breta í frakka og indíánastríðinu en niðurstaða þess varð sú að frakkar gáfu eftir kanada og svæðið í kringum vötnin miklu þá fóru bretar að innheimta skatta af nýlendum sínum vestanhafs þetta þótti mörgum íbúum nýlendnanna ósanngjarnt þar sem þeim var neitað um að hafa málsvara í breska þinginu spennan á milli breta og landnemanna jókst þangað til að út braust stríð frelsisstríð bandaríkjanna sem stóð frá til árið klufu hinar þrettán nýlendur sig frá bretlandi og stofnuðu bandaríkin fyrsta sambandslýðveldi heimsins með útgáfu sjálfstæðisyfirlýsingar bandaríkjanna upphaflega var um að ræða laustengt bandalag sjálfstæðra ríkja miklar deilur spruttu á milli þeirra sem vildu halda því þannig og þeirra sem vildu sjá sterkari alríkisstjórn hinir síðarnefndu höfðu sigur með stjórnarskrá bandaríkjanna sem tók gildi árið mikill skortur á vinnuafli háði hinu nýja landi frá upphafi og víða nýttu menn sér þrælahald innfluttra afríkubúa sem ódýrt vinnuafl sérstaklega í suðurríkjunum um miðja öld hafði myndast djúp gjá á milli norðurs og suðurs hvað varðaði réttindi ríkja og útvíkkun þrælahalds norðurríkin voru mótfallin þrælahaldi en suðurríkin álitu það nauðsynlegt og vildu taka það upp á þeim svæðum sem ekki tilheyrðu neinu ríki enn ágreiningurinn leiddi að lokum til þess að sjö suðurríki sögðu sig úr bandaríkjunum og stofnuðu sambandsríki ameríku þau ríki sem eftir voru innan bandaríkjanna gátu ekki sætt sig við það og borgarastyrjöld hið svokallaða þrælastríð braust út fjögur ríki til viðbótar gengu til liðs við suðurríkin eftir að stríðið hófst meðan á því stóð gaf abraham lincoln út yfirlýsingu þess efnis að gefa skyldi öllum þrælum í suðurríkjunum frelsi en því var ekki að fullu hrint í framkvæmd fyrr en eftir sigur norðanmanna upplausn suðurríkjasambandsins og gildistöku þrettánda viðauka stjórnarskrárinnar borgarastríðið útkljáði þá spurningu hvort einstökum ríkjum væri heimilt að segja sig úr bandaríkjunum og er það einnig álitið vera sá punktur í sögunni þar sem völd alríkisstjórnarinnar urðu víðtækari en völd fylkjanna á öld bættust mörg ný fylki við hin þrettán upphaflegu eftir því sem landið stækkaði til vesturs í byrjun aldar börðust bandaríkjamenn og kanadabúar við breta fyrrverandi nýlenduherra sína í stríðinu þegar texas var innlimað í bandaríkin árið eftir að hafa verið sjálfstætt ríki í tíu ár olli það ólgu á meðal ráðamanna í mexíkó í kjölfarið brast á stríð á milli landanna sem stóð yfir frá til þessu stríði lauk formlega með friðarsamningi sem kenndur er við guadalupe hidalgo og urðu mexíkósk stjórnvöld að afsala sér stórum hluta yfirráðasvæðis síns nánar tiltekið ríkjunum í norðri þessi innlimun landsvæða í bandaríkin hin svokölluðu suðvesturríki eru kalifornía nevada og utah auk stórra landsvæða sem falla undir nýju mexíkó colorado arizona og wyoming vaxandi fólksfjöldi í austrinu og sívaxandi straumur innflytjenda frá evrópu hvatti landnema til þess að leita vestur og ryðja hinum amerísku indíánum úr vegi í leiðinni á sumum svæðum hafði fjöldi þeirra dregist mjög saman vegna sjúkdóma en á öðrum svæðum voru þeir fluttir til með valdi útþensla bandaríkjanna átti sér ekki aðeins stað á meginlandi norður ameríku heldur komust þau yfir púertó ríkó gvam og filippseyjar með sigri í spænsk bandaríska stríðinu filipseyjar hlutu sjálfstæði árið á þessu tímabili urðu bandaríkin einnig leiðandi iðnveldi í heiminum en í kjölfar iðnbyltingarinnar hafði england verið stærsta iðnveldið sú þróun hélt áfram á öldinni árið við upphaf fyrri heimsstyrjaldarinnar var efnahagur bandaríkjanna sá stærsti í heiminum og átti enn eftir að vaxa þar var gnægt náttúruauðlinda fjárfesting í atvinnulífinu var mikil fólksfjölgun var mikil vegna vesturferða og framleiðni einnig mikil mestur iðnaður var í norð austurhluta bandaríkjanna en í suðurhlutanum var landbúnaður meira áberandi bandaríkin urðu á þessum tíma vagga nýsköpunar og tækniþróunar síminn sjónvarpið tölvan internetið kjarnorka flugvélin og geimferðir eru allt tækninýjungar sem voru fundnar upp eða verulega endurbættar í bandaríkjunum kreppan mikla reið yfir bandaríkin á árunum til og var mikið áfall að auki tók landið þátt í bæði fyrri og seinni heimsstyrjöldinni með bandamönnum í bæði skiptin í seinna stríðinu urðu bandaríkin fyrsta og eina þjóðin til þess að hafa beitt kjarnorkuvopnum í stríði eftir stríðið stóðu bandaríkin og sovétríkin eftir sem einu risaveldi heimsins og háðu hið hugmyndafræðilega kalda stríð og skiptu heiminum niður í áhrifasvæði í víetnam og kóreu voru þó háð heit stríð á sömu forsendu að berjast gegn útbreiðslu kommúnisma eftir fall sovétríkjanna stóðu bandaríkin eftir sem eina risaveldi heimsins með efnahagslega og hernaðarlega yfirburði síðan þá hafa þau verið virk í hernaðarinnrásum og friðargæslu um víða veröld þar á meðal í kósóvó haítí sómalíu og líberíu og í persaflóastríðinu eftir árásirnar á world trade center og pentagon þann september árið var hrundið af stað svokölluðu stríði gegn hryðjuverkum en á grundvelli þess var ráðist inn í afghanistan og írak fylki bandaríkjanna eru bandaríkin eru mjög ungt land og í rauninni byggt á innflytjendum fyrstu lög gegn ólöglegum innflytendum voru sett þau bönnuðu innflytjendum af evrópskum uppruna að koma til landsins árið voru sett lög sem bönnuðu kínverska innflytendur þeim lögum var aflétt auk þess sem innflytjendur frá evrópulöndum var leyft að koma enska er í raun opinbert tungumál bandaríkjanna enda þótt ekkert opinbert mál sé skilgreint í alríkislögum samt gera sum lög þar á meðal lög um veitingu ríkisborgararéttar ráð fyrir ensku sem tungumáli landsins árið töluðu um milljónir eða landsmanna fimm ára og eldri einungis ensku heima hjá sér um landsmanna tala spænsku heima hjá sér en spænska er næstalgengasta tungumálið í bandaríkjunum og algengasta annað mál sem kennt er í skólum sumir bandaríkjamenn vilja að enska verði gerð að opinberu máli landsins með lögum eins og er raunin í ríkjum á hawaii eru bæði hawaiska og enska skilgreind sem opinber tungumál í lögum ríkisins í new mexico er ekkert opinbert tungumál skilgreint en lög kveða á um notkun bæði ensku og spænsku í louisiana er því eins farið með ensku og frönsku í sumum öðrum ríkjum svo sem kaliforníu kveða lög á um að ákveðin opinber skjöl verði að vera tiltæk á spænsku auk ensku þar á meðal skjöl er varða dómstóla sum svæði viðurkenna stöðu tungumála innfæddra auk ensku samóamál og kamorrómál eru viðurkennd á bandarísku samóaeyjum og í guam spænska er opinbert mál á puerto rico bæði ríki og sveitarfélög reka almenningsskóla í bandaríkjunum en menntamálaráðuneyti bandaríkjanna setur skólahaldi reglur og styrkir starfsemina í flestum ríkjum er skólaskylda frá sex eða sjö ára aldri til átján ára aldurs en þá líkur menntaskóla e high school að tólfta bekk loknum í sumum ríkjum geta nemendur lokið menntaskóla sextán eða sautján ára gamlir um barna ganga í einkaskóla og rétt rúmlega barna hljóta menntun sína heima fyrir um bandaríkjamanna hafa lokið stúdentsprófi um ára aldur fjölmargir háskólar eru starfræktir í bandaríkjunum bæði ríkisreknir og einkareknir auk alþýðuháskóla um bandaríkjamanna hafa stundað nám á háskólastigi og ljúka b a gráðu eða annarri sambærilegri gráðu í grunnnámi um bandaríkjamanna hafa lokið framhaldsnámi á háskólastigi margir af fremstu háskólum heims eru í bandaríkjunum þar á meðal harvard princeton yale stanford columbia cornell brown pennsylvaníuháskóli chicago háskóli mit og caltech læsi í bandaríkjunum er talið vera sameinuðu þjóðirnar gefa bandaríkjunum einkunnina á menntakvarða og eru bandaríkin því í tólfta sæti á öld og snemma á öldinni voru bandarískar bókmenntir undir miklum áhrifum frá evrópskum bókmenntum rithöfundar á borð við nathaniel hawthorne edgar allan poe og henry david thoreau skópu sérstakt yfirbragð og tón bandarískra bókmennta um miðja öld rithöfundurinn mark twain og skáldið walt whitman voru áhrifamiklir á síðari hluta aldar emily dickinson er nú álitin mikilvægt skáld enda þótt hún væri flestum ókunn í lifanda lífi nokkur ritverk eru öðrum fremur talin einkenna bandaríska menningu en það eru saga hermans melville moby dick ævintýrir stikilsberja finns eftir mark twain og hinn mikli gatsby eftir f scott fitzgerald ellefu bandarískir borgarar hafa hlotið bókmenntaverðlaun nóbels síðast toni morrison árið william faulkner og ernest hemingway eru gjarnan taldir meðal áhrifamestu höfunda aldar vinsælar bókmenntagreinar eins og vestrar og krimmar urðu til í bandaríkjunum henry david thoreau og ralph waldo emerson voru frumkvölar bandarískrar heimspeki á öld á síðari hluta aldar og í upphafi þeirrar varð gagnhyggja til hjá heimspekingum á borð við charles sanders peirce william james og john dewey á öld voru bandarískir heimspekingar áfram undir miklum áhrifum frá gagnhyggjunni en urðu einnig fyrir miklum áhrifum frá rökgreiningarheimspekinni frá evrópu ekki síst á fjórða áratug aldarinnar þegar margir af helstu heimspekingum evrópu flúðu stríðið meðal merkra bandarískra heimspekinga aldar má nefna w v o uine hilary putnam wilfrid sellars nelson goodman donald davidson richard rorty saul kripke og john searle bandaríski málvísindamaðurinn noam chomsky hefur einnig látið að sér kveða segja má að john rawls hafi einn síns liðs vakið stjórnmálaheimspeki af værum blundi þegar bók hans kenning um réttlæti kom út árið í kjölfarið fylgdi robert nozick og fjöldi annarra stjórnmálaheimspekinga deep dish pizza var fundin upp í chicago illinois og dreifðist þaðan um heiminn hún er til í ýmsum formum sem dæmi má nefna afbrigði frá alaska þar sem elgskjöt er haft sem álegg ítölsk pylsa er algengt álegg á pizzur í bandaríkjunum en fæst ekki á íslandi bb sósa er önnur vel þekkt bandarísk uppfinning og er í miklu uppáhaldi hjá fólki víðs vegar um heiminn bb sósa er mjög vinsæl með grillmat en mikið er borðað af honum í suðurríkjum bandaríkjanna coca cola var fundið upp árið af dr john stith pemberton lyfjafræðingi frá atlanta í georgíu matreiðsluaðferðir bandaríkjanna eru samanbanda frá frakklandi afríku og innfæddum indíánum grasker einkenna mið og norðurríki bandaríkjanna skelfiskur við mexíkóflóa og nautasteikur eru helst þekktar í texas til viðbótar við þessa flóru eiga borgir bandaríkjanna heilu hverfin sem bjóða upp á matarmenningu frá ýmsum heimshornum hinum stóru skömmtum landsins og vinsældum skyndibitafæðu hefur oft verið kennt um offitu landans efnahagur bandaríkjanna er stærsta efnahagskerfi nokkurs þjóðríkis áætluð verg landsframleiðsla fyrir árið var um billjón bandaríkjadala bandaríkin eru hins vegar ákaflega skuldsett og hafa fjárlögin ávallt gert ráð fyrir gífurlegum hallarekstri auga er líffæri sem skynjar ljós og gerir dýri kleift að sjá augu nema ljós og senda upplýsingar áfram sem taugaboð einföldustu augu geta aðeins skynjað hvort umhverfið er dimmt eða bjart en í æðri dýrum eru augu flókin kerfi sem safna ljósi saman nota ljósop til að stýra magni þess ljóss sem kemst inn skerpa á ljósinu með því að beina því í gegnum linsur sem augað getur stillt umbreytir myndinni í taugaboð og sendir það áfram með sjóntauginni til sjónstöðva heilans ljósnemar augans kallast keilur sem nema lit og stafir sem nema birtu mannsaugað kann að vera af mismunandi litum algengasti litur er brúnn en blá eða græn augu tíðkast stundum í meirihluta í sumum þjóðum af íslendingum eru blá eða græneygðir mannsauganu er skipt í nokkra hluta með sjóntækjum er mögulegt að bæta sjóngalla sem stafa af algengustu augnkvillum með laseraðgerð má einnig bæta sjóngalla af völdum nærsýni fjarsýni og sjónskekkju talan pí er stærðfræðilegur fasti upphaflega skilgreind sem hlutfallið milli ummáls og þvermáls hrings en hún hefur núna margar aðrar jafngildar skilgreiningar og birtist í mörgum formúlum í öllum sviðum stærðfræði og eðlisfræði hún er u þ b jöfn í flestum útreikningum þarf ekki fleiri eða mun fleiri aukastafi hún hefur verið táknuð með gríska stafnum síðan um miðja öld þó hún sé stundum skrifuð sem pí á íslensku og lesin þannig eða t d á ensku pi lesið pæ eins og e pie er einnig þekkt sem fasti arkímedesar sem ekki ætti að rugla við tölu arkímedesar fasti ludolphs eða tala ludolphs og kemur einnig mikið við sögu í eðlisfræði og stjörnufræði þar sem talan er óræð er ekki hægt að tákna hana sem almennt brot sem þýðir að fjöldi aukastafa þegar talan er skrifuð út með tölustöfum tekur engan enda né myndast mynstur í þeim sem endurtekið er endalaust samt eru hlutföll s s og aðrar ræðar tölur oft notaðar til að nálga tölustafirnir virðast vera handahófskenndir talan er líka torræð tala fólk hefur lagt á minnið og þulið upp yfir tölustafi af rétt er hefðbundið skilgreint sem hlutfall á milli ummál hrings og þvermáls það hlutfall er fasti óháð stærð hrings en hins vegar er reiknað með flatri evklíðskri rúmfræði sem er það sem flestir læra fyrst eða eingöngu þ e þetta á ekki við í sveigðu óevklíðsku rúmi talan er jöfn flatarmáli einingarhrings hringur með geisla og er ennfremur jöfn hálfu ummáli hans aðrar skilgreiningar á eru ótengdar rúmfræði flest nútímarit skilgreina á fágaðan máta með hornaföllum t d sem minnsta mögulega jákvæða x þar sem sin x eða sem tvöfalt minnsta mögulega jákvæða x þar sem cos x allar ofangreindu skilgreiningarnar eru jafngildar kemur fyrir í stærðfræði t d í tengslum við prímtölur fourier vörpun og zetufall riemanns og í eðlisfræði kemur talan upp t d í óvissulögmáli heisenbergs þ e í skammtafræði en líka í annarri eðlisfræði notkun táknsins fyrir tölu arkímedesar kom fyrst fram árið þegar william jones gaf út bókina a new introduction to mathematics þó að sama tákn hafi áður verið notað til þess að tákna ummál hrings táknið varð að staðli þegar leonhard euler tók það upp í báðum tilfellum er fyrsti stafurinn í gríska orðinu perimetros sem þýðir ummál nálganir á það tók yfirleitt mörg hundruð ár frá fyrsta rétt reiknaða aukastafnum yfir í að reikna þann næsta t d yfir í rétta og svo yfir í og og margir reiknuðu marga ranga pí með fyrstu aukastöfunum runa í oeis er nú er hægt að reikna út eins marga aukastafi og maður vill og minni tölva leyfir fólk hefur líka reynt að muna og sett heimsmet í að þylja upp aukastafi þúsund staðfest af guinness sem heimsmet en akira haraguchi hefur þulið upp stafi g w reitwiesner var fyrstur ásamt samstarfsmönnum að reikna aukastafi á klukkutímum með eniac tölvunni árið reiknaði líka yfir aukastafi af e áður höfðu aukastafir verið reiknaðir með reiknivél það met hefur margoft verið slegið varðandi fjölda eða hraða og sem dæmi má nefna að á pí daginn svokallaða mars ritað í ameríku birti emma haruka iwao hjá google niðurstöðu um að metið hefði verið slegið enn á ný og aukastafir reiknaðir sem tók dag að reikna út á ofurtölvu ef aðeins er um milljónir aukastafa að ræða er hægt að reikna þá út á klukkutímum var t d gert á klukkutímum árið fyrir aukastafi nú orðið ætti hefðbundin tölva eða t d farsími að geta reiknað þann fjölda aukastafa nokkuð hratt án þess að klára minni hefðbundin pc tölva getur reiknað milljón aukastafi á undir sekúndum kurt mahler sýndi fram á árið að væri ekki liouville tala í laginu pi á kate bush plötunni aerial koma fram í textanum menntaskólinn við hamrahlíð mh er ríkisskóli sem starfar samkvæmt íslenskum framhaldsskólalögum hlutverk skólans er að mennta nemendur til stúdentsprófs með áherslu á undirbúning fyrir nám í háskólum skólinn var stofnaður árið og voru fyrstu stúdentar brautskráðir þaðan árið fyrstu árin var bekkjarkerfi starfrækt í skólanum en árið skipti skólinn um stefnu og var fyrsti skólinn sem tók upp svokallað áfangakerfi í mh var boðið upp á kvöldkennslu svokallaða öldungadeild en skólinn var sá fyrsti á landinu sem bauð upp á slíkt fyrsti rektor skólans var guðmundur arnlaugsson í dagskólanum er boðið upp á náttúrufræðibraut félagsfræðibraut málabraut opna braut og listdansbraut auk sérnámsbrautar mh var lengi vel skilgreindur sem tilraunaskóli og fékk leyfi til að fara ótroðnar slóðir á ýmsum sviðum má þar nefna stofnun félagsfræðibrautar og síðar tónlistarbrautar til stúdentsprófs mikla fjölbreytni valáfanga og kennslu ýmissa námsgreina sem ekki voru fyrir í námsskrá árið hóf skólinn undirbúning að kennslu til alþjóðlegs stúdentsprófs ib og voru hinir fyrstu úr því námi brautskráðir sumarið skólinn hefur byggt upp ýmsa þjónustu við fatlaða nemendur og þróað námsefni og sérkennslu fyrir heyrnarlausa og heyrnarskerta nemendur sem stefna á stúdentspróf húsakynni skólans eru við hamrahlíð í hlíðahverfinu í reykjavík arkitekt byggingarinnar var skarphéðinn jóhannsson skólabyggingin er á tveimur hæðum og einkennist af stóru opnu rými á hvorri hæð rýmið á neðri hæðinni kallast matgarður en á efri hæðinni er miðgarður öðru megin miðgarðs er salurinn sem kallast mikligarður en hinu megin er svæði sem kallast útgarður og er undir beru lofti í skeifu umhverfis miklagarð miðgarð og útgarð liggur gangur frá honum er gengið inn í flestar kennslustofur skólans og þær liggja ýmist að útveggjum eða að útgarði við austurhlið skólabyggingarinnar var reist viðbót við skólann í nýbyggingunni eru kennslustofur viðbót við bókasafn og íþróttahús hluti af neðri hæðinni er kallaður norðurkjallari þar hefur nemendafélag mh starfsaðstöðu þar eru haldnir fundir og samkomur en einnig tónleikar kvikmyndasýningar og aðrir viðburðir á vegum nemendafélagsins náttúrufræðibraut náttúrufræðibraut býr nemendur undir framhaldsnám í háskóla í raunvísindum s s líffræði jarðfræði efnafræði og eðlisfræði stærðfræði og verkfræði brautin veitir m a undirstöðuþekkingu í náttúruvísindum og er góður undirbúningur undir nám í heilbrigðisgreinum og landbúnaðarfræðum félagsfræðibraut félagsfræðibraut býr nemendur undir framhaldsnám í háskóla einkum á sviði félagsvísinda brautin er heppilegur undirbúningur undir margs konar nám í háskóla að undanskildum raunvísindum og verkfræði málabraut málabraut veitir m a staðgóða þekkingu á ensku og tveimur öðrum nútímamálum samkvæmt vali skólans og nemandans brautin er góður undirbúningur hvers konar málanáms á háskólastigi námið hentar sem undirbúningur háskólanáms þar sem reynir á kunnáttu í ensku eða öðrum nútímamálum svo sem náms í ýmsum greinum félagsvísinda heimspeki bókmenntafræði og málfræði nám á listdansbraut er góður grunnur að framhaldsnámi í listdansi einnig nýst námið sem undirbúningur fyrir fjölmargt annað nám á háskólastigi danshluti námsins fer fram utan við mh nemandi því bæði bóklegt og verklegt nám samtímis nemandi velur annaðhvort klassískan listdans eða nútímalistdans braut er krefjandi bóklegt nám sem lýkur með samræmdu prófi námið veitir svipuð réttindi til framhaldsnáms og íslenskt stúdentspróf námið tekur tvö ár að loknu undirbúningsári í framhaldsskóla og kennt er á ensku sérnámsbraut sérnámsbraut skólans er fyrir þá nemendur sem notið hafa sérkennslu í grunnskóla og þurfa einstaklingsmiðað nám nemendum er að miklu leyti kennt í sérdeild en mikið er lagt upp úr að brautin sé hluti af skólaheildinni kennslan er byggð á námsáætlun fyrir nemendahóp eða einstakling og er hún unnin út frá markmiðum aðalnámskrár framhaldsskóla ásamt upplýsingum um þarfir nemenda og mati á stöðu þeirra í námi og þroska kenndar eru klukkustundir á viku þ e kennslustundir nemendum býðst að stunda nám í fjögur ár og útskrifast þau með lokaskírteini um námsferil sinn frá sérnámsbraut áfangakerfi var tekið upp í mh árið með áfangakerfi fær nemandi aukið frelsi þar sem hann getur stjórnað sínu námi og námshraða nokkurnvegin sjálfur áfangi kallast skilgreint námsefni í tiltekinni grein í eina önn við lok annar eru þreytt próf í námsefninu eða einkunn byggð á símati yfir önnina og hlýtur þá nemandi sem staðist hefur áfangann með tilskildum árangri ákveðinn einingafjölda fyrir venjulega einingar til að öðlast stúdentspróf frá mh þarf nemandi að ljúka námseiningum af einhverri bóknámsbrautanna námið á hverri braut skiptist í kjarna kjörsvið og frjálst val námið í kjarna er að miklu leyti sameiginlegt fyrir allar brautirnar nám á kjörsviði nemur samtals einingum og felur í sér sérhæfingu á viðkomandi námssviði í samræmi við lokamarkmið brautarinnar frjálsa valið er einingar og gefur það nemanda möguleika á að kynna sér nýjar námsgreinar eða dýpka kjörsvið sitt við skólann er starfræktur skólakór sem telur hátt í nemendur af öllum brautum kór menntaskólans við hamrahlíð sem og kór fyrir eldri og útskrifaða nemendur skólans hamrahlíðarkórinn kórstjóri skólakórsins er hreiðar ingi þorsteinsson en þorgerður ingólfsdóttir stjórnar hamrahlíðarkórnum meðal hljómsveita sem hafa tekið sín fyrstu skref í mh eru morgunblaðið er íslenskt dagblað sem kemur út alla daga vikunnar á íslandi nema á sunnudögum það kom fyrst út nóvember og hefur verið gefið út af árvakri síðan stofnendur morgunblaðsins voru þeir vilhjálmur finsen og ólafur björnsson yngri bróðir sveins björnssonar forseta árið hóf svo morgunblaðið útgáfu fréttavefs á netinu fyrst fjölmiðla á íslandi morgunblaðið hefur alla tíð fylgt borgaralegri ritstjórnarstefnu til hægri við miðju og jafnan fylgt sjálfstæðisflokknum að málum þó á því hafi mátt finna ýmsar veigamiklar undantekningar það kom einkum fram í aðdraganda kosninga blaðið dró hvergi af sér í baráttu fyrir lýðveldisstofnun tók eindregna afstöðu með samstarfi vestrænna lýðræðisríkja í kalda stríðinu og barðist fyrir útærslu fiskveiðilögsögunnar morgunblaðið hefur haldið á lofti málstað einstaklingsfrelsis og einkaframtaks en varað við útþenslu hins opinbera og aukinni skattheimtu þó þar hafi einnig gætt áherslu á þjóðleg gildi menningu og félagslega hjálp þar átti blaðið samleið með sjálfstæðisflokknum í flestu og var lengi vel var litið á blaðið sem óopinbert flokksmálgagn þó það hafi alla tíð haldið sjálfstæði sínu þar á milli voru margvísleg tengsl ritstjórnar og flokksforystu sem m a birtust í því að ritstjórar blaðsins og þingfréttaritarar sátu iðulega á þingflokksfundum en tekið var fyrir það árið ekki var þó þá um eiginlega breytingu á ritstjórnarstefnu að ræða þó blaðið fikraði sig nær miðju og kappkostaði að aðskilja fréttaflutning og skoðanaskrif helsta birtingarmynd formlegra slita við sjálfstæðisflokkinn var andstaða blaðsins við kvótakerfið á upphafsárum þess eftir hrun íslensks fjármálakerfis komu nýir eigendur að blaðinu árið og réðu davíð oddsson fv forsætisráðherra og fv seðlabankastjóra annan ritstjóra blaðsins sem sætti nokkurri gagnrýni af vinstri væng ritstjórnarstefnan þykir hafa færst til hægri síðan án þess þó að blaðið hafi endilega færst nær sjálfstæðisflokknum vefmiðill morgunblaðsins er mbl is í viðauka við skýrslu rannsóknarnefndar alþingis frá sem skrifaður var af þriggja manna vinnuhópi undir formennsku vilhjálms árnasonar var þeirri skoðun lýst að markmið eigenda með ráðningu davíðs oddssonar virtist vera að ástunda skoðanafjölmiðlun og verja sérhagsmuni fremur en að tryggja faglega og sanngjarna umfjöllun árvakur hf er útgáfufélag stofnað árið í reykjavík undir heitinu fjelag í reykjavík og keypti það morgunblaðið litlu síðar árvakur er nú alhliða frétta og upplýsingamiðlunarfyrirtæki félagið gefur út morgunblaðið og vikublaðið monitor sem er dreift frítt með morgunblaðinu og víða á höfuðborgarsvæðinu einnig á árvakur vefmiðilinn mbl is sem stofnaður var árið og rekur einnig blog is sem er íslenskur bloggvefur árvakur á dótturfélagið landsprent ehf sem er dagblaðaprentfyrirtæki og prentar auk blaða árvakurs viðskiptablaðið dv og ýmis smærri blöð öll starfsemi árvakurs er til húsa að hádegismóum í reykjavík árvakur er í eigu þórsmerkur ehf sem á og áramóta ehf sem á stærstu eigendur þórsmerkur ehf eru hlynur a ehf forsv maður guðbjörg matthíasdóttir sem á krossanes ehf forsv maður þorsteinn már baldvinsson sem á og áramót ehf í eigu óskars magnússonar sem á menntaskólinn í reykjavík er framhaldsskóli í miðbæ reykjavíkur hann var áður kallaður lærði skólinn reykjavíkurskóli latínuskólinn eða upp á latínu schola reykjavicensis eða schola reykjavicana sveinbjörnum egilsson dr theol nunc scholæ reykjavicanæ in islandia rectorem transmissus est ui operam latinæ sveinbjörn egilsson doktor í guðfræði hefur nú verið settur rektor menntaskólans í reykjavík á íslandi sem latnesk verk hann á sér langa sögu og hafa margir þekktir íslendingar haft þar viðkomu í gegnum tíðina skólinn er bóknámsskóli með bekkjakerfi og býður upp á þriggja ára nám til stúdentsprófs við hann eru tvær meginbrautir náttúrufræðibraut og málabraut sem greinast í samtals átta deildir menntaskólinn í reykjavík hefur verið staðsettur í reykjavík síðan en á rætur sínar að rekja til ársins ísleifur gissurarson var fyrsti biskup á íslandi í kjölfar kristnitökunnar og sat í skálholti hann var vígður og sendu höfðingjar landsins syni sína til hans í skálholt svo þeir gætu lært til prests hefð skapaðist við að miða upphaf skálholtsskóla við það ár sem ísleifur var vígður en nákvæmt ártal er ekki vitað skálholtsskóli var ásamt hólaskóla og klausturskólum helsta menntastofnun landsins til siðaskipta en með konungsboði var biskupsstólunum íslensku gert skylt að reka skóla fyrst og fremst í því skyni að mennta lúthersk prestsefni í suðurlandsskjálftanum um sumarið hrundu öll hús í skálholti nema dómkirkjan á sama tíma voru móðuharðindin og búfé staðarins var þá næstum allt fallið úr hor og nærri má geta að landsetar af jörðum biskupsstólsins hafa ekki getað staðið í skilum með afgjöld af jörðum og leigubúfé biskupinn finnur jónsson hélt þó til í skálholti um veturinn með þjónustufólki sínu en skólahald féll niður með því var skólinn fluttur til reykjavíkur árið var ákveðið að leggja niður skálholtsstól flytja biskupsembættið og skólann til reykjavíkur og setja kennara skólans á föst laun úr ríkissjóði á næsta ári var hróflað upp skólahúsi á hólavelli við reykjavík þar sem nú má finna hólavallagötu árið var ákveðið að leggja hólastól niður og sameina skólann sem þar var hólavallaskóla sem þá varð eini skólinn á landinu skólinn var í timburhúsi sem hélt hvorki vindi né vatni því var ákveðið árið að flytja skólann að bessastöðum árið var það ráð tekið að flytja skólann að bessastöðum í bessastaðastofu steinhús sem hafði verið reist til að hýsa amtmann og síðar stiftamtmann um þáverandi stiftamtmaður ólafur stephensen bjó ekki á bessastöðum og nýr amtmaður f c trampe gaf bessastaði eftir til skólahalds skólinn starfaði til ársins en var þá fluttur aftur til reykjavíkur í nýtt hús vígt haustið eftir að skólinn var fluttur frá bessastöðum og fram til nefndist hann reykjavíkur lærði skóli en var í daglegu tali kallaður reykjavíkurskóli lærði skólinn gamli skólinn eða latínuskólinn árið var áherslum í námsefni skólans breytt verulega latínukennsla var minnkuð til muna og grískukennslu hætt í því formi sem verið hafði í samræmi við það var nafni skólans breytt og nefndist hann þá hinn almenni menntaskóli í reykjavík frá hefur skólinn borið heitið menntaskólinn í reykjavík frá og með árinu var gagnfræðadeild skólans lögð niður og eftir það skiptist skólinn aðeins í fjóra árganga í stað sex eins og hafði verið frá þó hélst sú hefð að kalla síðasta bekk skólans bekk og byrjuðu nýnemar því í bekk allt til þegar námsfyrirkomulaginu var breytt yfir í þriggja ára nám samkvæmt nýrri stefnu mennta og menningarmálaráðuneytisins nú byrja nemendur skólans í bekk stúlkur höfðu ekki aðgang að skólanum fyrr en en máttu taka próf frá árinu ólafía jóhannsdóttir lauk bekkjar prófi utanskóla árið laufey valdimarsdóttir dóttir bríetar bjarnhéðinsdóttur settist á skólabekk í skólanum fyrst kvenna haustið átti hún þar heldur dapra ævi og varð fyrir miklu einelti af hálfu skólabræðra sinna lauk hún þó stúdentsprófi áður hafði ein stúlka tekið stúdentspróf utanskóla elínborg jacobsen camilla torfason lauk stúdentsprófi í kaupmannahöfn og björg karítas þorláksdóttir en í danmörku fengu stúlkur aðgang að æðri menntastofnunum þegar árið stúlkur voru í minnihluta stúdenta fram til en eftir hafa þær verið í meirihluta frú vigdís finnbogadóttir forseti íslands var nemandi og síðar kennari við skólann fyrsta konan til að gegna embætti rektors mr var ragnheiður torfadóttir menntaskólinn í reykjavík er hefðbundinn bóknámsskóli sem býður þriggja ára nám til stúdentsprófs skólinn er bekkjaskóli með bekkjakerfi og hefur fylgt þeirri skipan frá stofnun nemendum bekkjar gefst nokkur kostur á valfögum innan vissra námsdeilda námsbrautirnar eru við skólann starfa tvö nemendafélög framtíðin og skólafélagið félögin leggja áherslu á mælskulist leiklist skák og fleira leikfélögin herranótt og frúardagur setja upp reglulegar sýningar skólinn leggur mikið upp úr keppnum við aðra menntaskóla og hefur unnið spurningakeppnina gettu betur sinnum og ræðukeppnina morfís sinnum kennsla og rekstur menntaskólans fara fram í nokkrum húsum húsin eru þessi tveir menn sem síðar hlutu nóbelsverðlaun hafa gengið í menntaskólann í reykjavík halldór laxness og niels ryberg finsen davíð oddsson og geir h haarde gegndu á sínum tíma stöðu formanns nemendafélagsins skólafélagsins og ásgeir ásgeirsson og ólaf ragnar grímsson sem voru formenn nemendafélagsins framtíðarinnar douglas nol adams mars maí var breskur rithöfundur þekktastur fyrir að hafa samið hitchhikers guide to the galaxy og bækurnar um dirk gently douglas nol adams fæddist þann mars árið í cambridge á englandi hann hneigðist snemma til ritlistar og fékk til þess strax mikla hvatningu frá barnaskólakennurum hann fékk styrk til að læra ensku við cambridge háskóla og þáði hann aðallega vegna þess að í cambridge starfaði og starfar enn stúdentaleikfélagaið cambridge university footlights dramatic club sem skal hér eftir kallast footlights honum var þó fyrst hafnað en þegar hann sótti um ári seinna var hann tekinn inn í leikfélagið það skal tekið fram að það árið sat simon jones í stjórn footlights og átti því þátt í að hann var samþykktur í félagið mestu áhrifavaldar adams voru monty python hópurinn en hluti hans hafði einmitt farið í gegnum footlights og hann vildi gera eins og þeir þ e skrifa efni og flytja það síðan sjálfur því var hann ekki sáttur við það þegar hann átti stóran hluta efnisins í leiksýningu fottlights að hann fékk ekki að leika neitt í henni þó var það á einni af þessum sýningum þegar nokkuð fýldur douglas adams hitti mjög heillaðan graham chapman sem dáði margt af því sem hann hafði séð upp úr þessum kynnum hefst tiltölulega skammlíft en nokkuð árangursríkt samstarf árið fór douglas í puttaferðalag um evrópu og tók með sér bók sem hét leiðarvísir puttaferðalangsins að evópu um tengsl þessarar bókar við the hitchhiker s guide to the galaxy eru til sögur sem slá goðsögunum um sálumessa mozart við á marga vegu árið tók adams að sér að leikstýra sýningu footlights en það urðu honum þó nokkur vonbrigði árið kom pöntun frá bbc um útvarpsleikrit úr því varð the hitchhiker s guide to the galaxy útvarpsleikrit í sex þáttum sem var send út í mars apríl með hinum gamla og virta leikara peter jones og félaga úr footlights klúbbnum simon jones í aðalhlutverkum sem bókin og arthur dent því er haldið fram á síðum bbc að persóna arthur dent hafi verið sérstaklega hönnuð utan um simon jones sú þáttaröð var endurflutt tvisvar sinnum áður en árið var liðið og svo nokkrum sinnum eftir það en árið fylgdi önnur sex þátta þáttaröð og skömmu seinna kom bókin the hitchhiker s guide to the galaxy út þar eins og í bókinni the restaurant at the end of the universe er hlutum úr útvarpsleikritinu þó ekki öllu blandað saman við nýtt efni árið kom svo út sjónvarpsþáttaröð unnin upp úr útvarpsleikritinu hinar þrjár bækurnar life the universe and everything so long and thanks for all the fish og mostly harmless eru hins vegar sjálfstæðar framhaldssögur og óháðar útvarpsleikritunum en voru uppfærðar fyrir útvarpsleikrit að verulegu leyti eftir dauða adams og þriðja fjórða og fimmta stig the hitchhiker s guide to the galaxy voru flutt árin hafði adams ætlað að vinna mikið í handritunum að nýju útvarpsleikritunum með leikstjóranum dirk maggs en lést því miður áður en sú vinna gat hafist þeir höfðu hinsvegar rætt mikið um leikritin áður en hann lést og margar hugmyndir í þeim komu frá adams með hjálp tækninnar gat adams einnig leikið persónuna agrajag en notuð var upptaka af upplestri adams úr bókinni life the universe and everything adams var mikill náttúruverndarsinni og árið var honum boðið af wwf í leiðangur til madagaskar að skoða aye aye lemúra mánuðum seinna var lagt upp í ferð til að skoða önnur nær útdauð dýr með mark carwardine upp úr þessum leiðangri var unnin útvarpsþáttarröðin last chanse to see en í henni lék peter jones sambærilega rullu og í the hitchhiker s guide to the galaxy þulinn þessir útvarpsþættir voru svo eins og the hitchhiker s guide to the galaxy yfirfærðir á bók en rétt áður en farið var af stað í þann leiðangur kom fyrsta bókin um einkaspæjarann dirk gently þ e dirk gently s holistic detective agency ári seinna kom önnur dirk gently bók the long dark teatime of the soul út hann var einnig mikill áhugamaður um tækni og tölvur og sá um marga útvarpsþætti m a the hitchhiker s guide to the future þar sem hann fjallaði um framtíðarsýn sína um tölvur og hinn stafræna heim hann gaf með terry jones út tölvuleikinn starship titanic árið hann skrifaði nokkuð af öðru efni á tíunda áratugnum og var með nokkur járn í eldinum þegar hann dó úr hjartaáfalli þann maí árið í santa barbara á suðurströnd kaliforníu ára að aldri kjarnorkuvopn eru tegund vopna sem nota orku sem myndast við kjarnahvarf en ekki efnaverkun eins og hefðbundnar sprengjur þau búa yfir gríðarlegum eyðingarmætti jafnvel minnstu kjarnorkuvopn eru margfalt kraftmeiri en hefðbundnar sprengjur og þau stærstu geta þurrkað út heilar borgir kjarnorkusprengjan var þróuð í manhattan verkefninu á árum seinni heimsstyrjaldar einungis tvisvar hefur kjarnorkusprengja verið notuð í hernaðarlegum tilgangi þ e utan við sprengingar í tilraunaskyni en það voru bandaríkin í lok seinni heimstyrjaldar sem stóðu að því og eyddu þeir japönsku borgunum hiroshima og nagasaki þau lönd sem fullvíst er að eiga kjarnorkuvopn eru bandaríkin rússland bretland frakkland alþýðulýðveldið kína indland og pakistan auk þess er almennt talið að ísrael eigi kjarnorkuvopn og að norður kórea og íran stefni að því suður afríka var með kjarnorkuvopnaáætlun í gangi á áratugnum en hefur síðan hætt slíku kjarnorkuvopn eru gjarnan flokkuð sem ýmist samruna eða klofnunarvopn eftir því hvaðan þau fá meirihluta orku sinnar en þó er þessi flokkun ekki alveg nákvæm sökum þess að næstum öll nútímakjarnavopn notast við báðar tegundir kjarnaverkana lítil kjarnaklofnun er sett af stað til að auka hitastigið og þrýstinginn nóg til þess að koma af stað kjarnasamruna á hinn bóginn eru klofnunarvopn mun skilvirkari þegar samrunakjarni er fyrst notaður til þess að auka orku vopnsins úr því bæði klofnunar og samrunavopn fá orku sína úr breytingum á innri gerð atómkjarna er réttnefni fyrir allar tegundirnar kjarnorkuvopn kjarnaorkuvopn eða kjarn a orkusprengjur kjarnaklofnunarvopn fá orku sína úr kjarnaklofnun á hún sér þannig stað að nifteindir sem skella á þungum kjörnum úrans eða plútóns valda því að þeir hreinlega tætast í sundur og mynda kjarna léttari frumefna úr brotunum þegar klofnun á sér stað í fyrstu frumeindinni losna margar nifteindir sem svo hrökkva í atómkjarna í nágrenninu og koma þannig af stað keðjuverkun stundum heyrist orðið atómsprengjur notað sem samheiti yfir kjarnorkusprengjur en það ætti í raun betur við um hefðbundnar sprengjur því í þeim losnar orka úr efnatengjum milli atóma kjarnasamrunavopn byggjast á kjarnasamruna þar sem léttir kjarnar á borð við vetni og helín renna saman í þyngri frumefni og losa við það mjög mikla orku vopn sem byggja á samruna eru oftast þekkt sem vetnissprengjur sökum þess að vetni er helsta eldsneyti þeirra eða varmakjarnavopn þar er kjarnasamruna keðjuverkun kemst aðeins af stað við mjög háan hita nifteindasprengja er kjarnorkusprengja sem hönnuð er til að dreifa öflugri nifteindageislun um takmarkað svæði væri slíkri sprengju beitt færust allar lífverur á því svæði en dauðir hlutir svo sem byggingar stæðu óhaggaðir notagildi sprengja af þessu tagi er umdeilt skítug sprengja er nýlegt hugtak fyrir geislavirknivopn vopn sem hefur enga kjarnaverkun en dreifir geislavirkum efnum sem pakkað var inn í sprengjuna yfir stórt svæði þegar slík sprengja springur verður til heilsufarsvandamál sem er svipað geislavirku úrfelli það hefur verið áhyggjuefni vestrænna stjórnvalda síðan í árásunum á bandaríkin þann september að hryðjuverkamenn gætu sprengt skítuga sprengju á þéttbýlissvæði skítugar sprengjur líkt mörgum öðrum úrfellisvopnum eru svæðisútrýmingarvopn sem að geta gert svæði óbyggileg í mörg ár eða áratugi eftir sprenginguna stærstu nútímakjarnavopnin eru með ytri skel úr úrani við kjarnasamrunastig sprengingarinnar verður svo mikil nifteindalosun að jafnvel óvirkt úran tekur þátt í kjarnasamrunanum sem margfaldar drægni vopnsins kóbaltsprengja hefur kóbalt í skel sinni og samrunanifteindirnar breyta kóbaltinu í samsætuna kóbalt sem er kraftmikill gamma geislagjafi með helmingunartímann ár þessi gerð sprengju er svokölluð söltuð sprengja fara áhrif geislavirka úrfellisins eftir því hvaða samsætur mynda söltin útvarpsleikrit er leikrit sem flutt er eingöngu sem hljóð í útvarpi af leikurum oft er notast við margskonar hljóð til þess að auka á tilfinningu þess sem hlustar útvarpsleikrit náðu fyrst vinsældum á árunum til leikrit hafa verið flutt í ríkisútvarpinu frá stofnun og hafa þau verið vinsæl síðan þá þó að eitthvað sé minna um þau í dag þar sem sjónvarpið er núna orðin mun meira notaður miðill fyrir samskonar skemmtun útvarpsleikhúsið á rás á hefur framleitt útvarpsleikrit reglulega frá því þorsteinn ö stephensen var ráðinn leiklistarstjóri og gerir það enn það er eina útvarpsstöðinn á íslandi sem setur upp og útvarpar útvarpsleikrit með reglulegum hætti núverandi leiklistarstjóri er viðar eggertsson en hann tók við starfinu janúar karl ágúst úlfsson f nóvember er íslenskur leikari leikstjóri rithöfundur þýðandi og leikskáld hann varð stúdent frá menntaskólanum í hamrahlíð lauk námi frá leiklistarskóla íslands og og hefur síðan leikið á leiksviði í sjónvarpi og kvikmyndum karl ágúst lauk meistaragráðu í leikritun og handritagerð við ohio university árið fjögur verka hans hafa verið sett á svið í bandaríkjunum the guarding angel a guy named al body parts og the iceman is here meðal leikverka karls ágústs sem sýnd hafa verið á íslandi eru í hvítu myrkri í þjóðleikhúsinu söngleikirnir fagra veröld sól máni og gosi í borgarleikhúsinu og ó þessi þjóð í kaffileikhúsinu stóllinn hans afa sem hafnarfjarðarleikhúsið sýndi á vinnustöðum og sjónvarpsleikritin fyrsta atriði æ æ og ást í bakaríi ásamt félögum sínum erni árnasyni og sigurði sigurjónssyni samdi karl ágúst leikritið harrý og heimir með öðrum morðum og söngleikina gulleyjuna og umhverfis jörðina á dögum ásamt sigurði þeir félagarnir karl örn og sigurður sömdu einnig handrit kvikmyndarinnar harry og heimir morð eru til alls fyrst auk þess hefur karl þýtt yfir fjörutíu leikverk fyrir útvarp og leiksvið þar á meðal pétur gaut eftir hendrik ibsen leitt hún skyldi vera skækja eftir john ford sporvagninn girnd eftir tennisee williams og söngleikina kabarett saga úr vesturbænum galdrakarlinn í oz rent syngjandi í rigningunni með fullri reisn jesus christ superstar og billy elliot ef til vill þekkja íslendingar karl best sem einn höfunda leikstjóra og leikara í spaugstofunni sem hann stofnaði árið ásamt fjórum félögum sínum fyrstu verkefni hópsins voru tvö áramótaskaup á rúv og útvarpsþættir af ýmsu tagi árið hófu þeir félagarnir að senda út vikulega sjónvarpsþætti sem fljótlega urðu vinsælasta sjónvarpsefni íslenskrar sjónvarpssögu þættirnir báru ýmis nöfn hétu ýmist á stöðinni á stöðinni á stöðinni osfrv og síðan stöðvarvík enn ein stöðin og loks spaugstofan þeir héldu velli og óskertum vinsældum allt fram á vorið haustið eftir var framleiðslu þeirra haldið áfram á stöð þar sem þeir voru sýndir í fjóra vetur með spaugstofunni hefur karl ágúst skapað margar ódauðlegar persónur svo sem nirfilinn silla geir löggu og steindór leigubílstjóra í ár auk þess hefur hann starfað sem uppistandari og veislustjóri um árabil og með spaugstofunni hefur hann ferðast um landið með sýningarnar í gegnum grínmúrinn spaugstofan á fleygiferð og enn einn hringurinn árið hélt spaugstofan upp á ára afmæli sitt með kveðjusýningunni yfir til þín á stóra sviði þjóðleikhússins upphaflega var ætlunin að sýna tvær til fjórar sýningar en á endanum urðu þær um það bil þrjátíu fyrir fullu húsi sama árið sýndi rúv heimildamynd í tíu þáttum um feril spaugstofunnar undir titlinum þetta er bara spaug stofan spaugstofan var margoft tilnefnd til edduverðlauna og hlaut verðlaunin tvisvar í annað skiptið sem sjónvarpsþáttur ársins og í hitt skiptið sem skemmtiþáttur ársins að auki hafa verk karls oft verið tilnefnd til grímuverðlauna sem dæmi má nefna gosa barnasýning ársins pétur gaut vann sýningu ársins og ómerktan ópus í cmoll útvarpsleikrit ársins karl hefur einnig lagt nokkra stund á kennslu bæði í leikritun og skapandi skrifum og meðal annars kennt við háskóla íslands endurmenntunarstofnun listaháskóla íslands leiklistarskóla bandalags íslenskra leikfélaga leiklistarskóla færeyja og mesa state college í colorado auk þess hefur hann flutt fjölda fyrirlestra um kímni hlátur og gildi þess að brosa í lífinu hann hefur einnig verið virkur í félagsstörfum meðal annars starfað í stjórn félags íslenskra leikara og félags leikskálda og handritahöfunda auk þess sem hann sat í stjórn rithöfundasambands íslands í níu ár nýverið hefur karl bætt við sig enn einu starfsheitinu en það er trumbuleikari og stjórnandi trumbuhringja karl hefur sótt námskeið í trommuleik og afríkutöktum víða um heim og hefur síðan verið iðinn við að kynna þetta nýjasta áhugamál sitt fyrir landanum í samvinnu við ásdísi olsen fyrrverandi konuna sína skrifaði karl bækurnar ég er bara ég kynlega klippt og skorið og kynlíf en þær eru kennslubækur í lífsleikni fyrir efri deildir grunnskóla og árið hlutu þau ásdís íslensku menntaverðlaunin fyrir brautryðjendastarf á sviði námsefnisgerðar sama ár var hann útnefndur bæjarlistamaður garðabæjar karl rekur bókaútgáfuna undur og stórmerki sem einbeitir sér að útgáfu bóku sem snerta lífsleikni mannrækt og leitina að lífshamingjunni þekktustu útgáfur forlagsins eru meiri hamingja eftir tal ben shahar og barnabækurnar um bjarnastaðabangsana árið gáfu undur og stórmerki út bókina aþena ohio en það er safn örsagna eftir karl ágúst sem hann skrifaði á árunum þegar hann var í námi í bandaríkjunum árið frumsýndi hann fjölskylduleikverkið í skugga sveins og er byggt á verki matthíasar jochumssonar um skugga svein það var sýnt í gaflaraleikhúsinu kópavogsbær er sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu sem liggur sunnan við reykjavík og norðan við garðabæ og á jafnframt landsvæði á sandskeiðum og húsfellsbruna bærinn dregur nafn sitt af voginum sunnan við kársnes kópavogur er fjölmennastur þeirra bæja sem liggja í kringum reykjavík og er jafnframt næstfjölmennasta sveitarfélag á íslandi með íbúa í janúar árið þar var kópavogsfundurinn haldinn árið en allt fram á öld voru einungis nokkrir bústaðir og býli í kópavogi á áratug aldar var byrjað að úthluta lóðum í landi kópavogs og ollu þjóðfélagsaðstæður því að fólksfjölgun var mikil og hröð kópavogshreppur klofnaði frá seltjarnarneshreppi árið og fékk svo kaupstaðarréttindi undir lok aldarinnar og í byrjun aldar var mikil uppbygging í kópavogi framan af var aðallega íbúðasvæði í kópavogi en vegna staðsetningar sinnar í miðju höfuðborgarsvæðisins er einnig mikið af atvinnustarfsemi og þjónustu í bænum þar er stærsta verslunarmiðstöð landsins smáralind hæsta bygging landsins smáratorg og mikil viðskiptastarfsemi landsvæði kópavogsbæjar er fjölbreytt í botni kópavogs og fossvogs eru leirur með fjölbreyttu fuglalífi og á svæðinu sem bærinn stendur á eru mikil ummerki um forna sjávarstöðu og ísaldarjökla við elliðavatn er fallegt umhverfi og er vatnið sjálft á náttúruminjaskrá eystri landskikar sveitarfélagsins eru að miklu leyti innan bláfjallafólkvangs þar er þríhnúkagígur og skíðasvæðið í bláfjöllum elstu merki um búsetu í landi kópavogs eru í botni kópavogs norðan við ósa kópavogslækjar en þar fannst jarðhýsi sem talið er að geti verið frá öld önnur forn bæjarstæði í landi kópavogs eru digranes hvammur síðar hvammskot og fífuhvammur og vatnsendi fyrsta ritaða heimild um búsetu á vatnsenda er frá og nafnið kópavogur kemur fyrst fram í heimildum árið á þingsnesi við elliðavatn er stórt rústasvæði m að stærð sem hefur vakið mikla athygli fornleifafræðinga jafnvel er talið að um sé að ræða hið forna kjalarnesþing en elstu rústir á svæðinu eru frá öld kópavogsþing var staðsett á þinghól í botni vogsins en bessastaðir voru mikilvægur staður á öld og því þörf fyrir þingstað í nágrenninu íslendingar vildu þingstað utan lands bessastaða og því varð kópavogur fyrir valinu af heimildum virðist það hafa verið frekar stórt þing og á öld voru uppi hugmyndir um að flytja alþingi þangað þó að til þess hafi aldrei komið erfðahyllingin árið oft kölluð kópavogsfundurinn fór fram á kópavogsþingi fundurinn var haldinn til þess að fá íslendinga til að samþykkja erfðaeinveldi danakonungs þetta hafði það í för með sér að allt ríkisvald komst í hans hendur í sjálfstæðisbaráttu íslendinga var erfðahyllingin notuð sem dæmi um yfirgang dana á íslendingum í gegnum tíðina árið bjuggu í kópavogi ekki eru til miklar heimildir um mannlíf í landi kópavogsbæjar á síðustu öldum en þar var búið á nokkrum bæjum fram á öld jarðirnar í kópavogi voru leigujarðir og því voru ör skipti ábúenda því hefur verið haldið fram að þetta sé ástæðan fyrir að ekki er rótgróin saga í kópavogi eða stórar ættir þaðan í kreppunni miklu á áratugnum var skortur á húsnæði á viðráðanlegu verði fyrir þann fjölda fólks sem flutti til reykjavíkur úr sveitum íslands upp úr tók ríkisstjórnin kópavogs og digranesjarðirnar úr leigu og skipti niður í nýbýli og leigulönd fyrsti vegurinn í kópavogi var lagður árið af mönnum í atvinnubótavinnu fyrir neðan þennan veg voru byggð nokkur nýbýli og var vegurinn kenndur við þau og kallaður nýbýlavegur nýbýli þessi voru um ha að stærð kársnesbraut var lögð árið og síðan urðarbraut álfhólsvegur hlíðarvegur og digranesvegur kópavogur var upphaflega skipulagður sem nýbýla ræktunar og sumarbústaðahverfi og þjónusta þar var svipuð og í sveitum eftir seinni heimsstyrjöldina flutti mikið af fólki til reykjavíkur og var borgin ekki viðbúin þeim aðstraumi því var mikil aðsókn í lóðir í kópavogi upp úr var komin allnokkur byggð á kársnesi og norðanverðum digraneshálsi og árið bjuggu í bænum sem var á þeim tíma hluti seltjarnarneshrepps engin verslun eða skóli var í kópavogi fyrstu ár þéttbýlisins og alla þjónustu þurfti að sækja annað börn gengu í skóla á seltjarnarnesi og sýslumaðurinn var í hafnarfirði svifflugfélag íslands fékk aðstöðu fyrir flugvöll á sandskeiði í austurhluta sveitarfélagsins árið og stendur hann enn sökum mikillar fólksfjölgunar í kópavogi og þess að seltjarnarneshreppur var nú í tveimur aðskildum hlutum eftir að skerjafjörður var færður undir reykjavíkurbæ óskuðu seltirningar eftir því að aðskilja seltjarnarneshrepp þannig að kópavogsbúar mynduðu eigin hrepp sú skipting var samþykkt og janúar tók hún gildi þegar kópavogur og þau landsvæði sem féllu í hans hlut mynduðu kópavogshrepp á árunum eftir stofnun hreppsins var mikil þétting byggðar í bænum og var unnið að heildarskipulagi svæðisins framfarafélagið kópavogur var stofnað árið og hafði á stefnuskrá sinni endurbætur í ýmsum málum svo sem menningu menntun samgöngum síma og póstsamskiptum vatnsveitu og jarðrækt kennsla hófst síðan í kópavogsskóla árið í skólanum voru nemendur árið en árið voru þeir orðnir ungmennafélagið breiðablik var stofnað árið tvær litlar matvöruverslanir opnuðu í kópavogi árið en kaupfélag kópavogs hóf rekstur árið fyrst var kosið í bæjarstjórn í október eftir að kaupstaðarréttindi tóku gildi í maí það ár líkt og í öllum þremur hreppsnefndarkosningunum hélt meirihluti framfarafélagsins við stjórnvölinn eftir það undir forystu finnboga rúts valdimarssonar og það var ekki fyrr en að breyting varð á þegar framsóknarflokkurinn gekk í lið með þeim til að mynda meirihluta og svo síðar sjálfstæðisflokkurinn til að byrja með fundaði bæjarstjórn í kópavogsskóla en síðar í félagsheimili kópavogs fyrsta stóra ágreiningsmál bæjarstjórnar var tillaga um að sameina reykjavík og kópavog en sú tillaga hlaut ekki hljómgrunn á næstu áratugum var hröð uppbygging í innviðum svo sem menntun og heilbrigðis og félagsþjónustu árið var lokið við fyrsta skipulagsuppdrátt kópavogs en framkvæmdum við hamraborg var að mestu lokið árið kópavogskirkja var teiknuð árið af herði bjarnasyni þáverandi húsameistara ríkisins og vígð árið á sama tíma varð mikill vöxtur í ýmiss konar iðnaði og þjónustu í bænum í lok áratugarins voru aðalatvinnugreinar í kópavogi húsgagnaiðnaður matvælaiðnaður bifreiðaumboð og almenn verslun frá því á síðasta áratug aldar hefur íbúafjöldi kópavogs tvöfaldast og stórt verslunar og þjónustuhverfi risið í kópavogsdal austan reykjanesbrautar hefur verið mikil uppbygging og þar hafa risið íbúðahverfi kennd við lindir sali kóra þing og hvörf smáratorg var opnað árið smáralind árið og hinn hæða turn á smáratorgi árið í kosningunum hrapaði fylgi framsóknar en þó náðu flokkarnir tveir að halda meirihluta efnahagskreppan á íslandi hafði haft talsverð áhrif á uppbyggingu í kópavogi í kosningunum féll meirihluti sjálfstæðisflokks og framsóknar og meirihluti samfylkingar vinstri grænna næstbesta flokksins og y lista kópavogsbúa var myndaður þessi meirihluti féll í kosningunum og björt framtíð og sjálfstæðisflokkurinn mynduðu nýjan meirihluta kópavogsbær er samtals km að stærð og er í sæti af sveitarfélögum á íslandi eftir stærð á undan garðabæ sveitarfélagið er á þremur aðskildum landspildum á milli reykjavíkur garðabæjar og mosfellsbæjar innst á reykjanesskaga öll byggð í kópavogi er á því landi sem afmarkast af fossvogsdal í norðri breiðholti og elliðavatni í austri og garðabæ í suðri vestast í bænum er kársnes sem liggur á milli kópavogs og fossvogs í miðjum bænum er kópavogsdalur og eftir honum rennur kópavogslækur sem er í daglegu tali oft kallaður skítalækurinn þar sem skólpi var veitt í hann fyrr á árum milli kópavogsdals og elliðavatns eru ávöl holt og hæðir áberandi þar má nefna örnefni eins og leirdal hnoðraholt og rjúpnahæð fyrsta þéttbýli í kópavogi þróaðist á kársnesi og á kópavogshálsi sem liggur inn af kársnesi og skilur að fossvogsdal og kópavogsdal á undanförnum tveimur áratugum hefur kópavogur byggst upp frá norðvestri til suðausturs í átt að elliðavatni í botni kópavogsdals eru útivistarsvæði og íþróttamannvirki en sitt hvoru megin eru þéttbýl íbúða og verslunarhverfi það landsvæði kópavogs sem er ekki uppbyggt liggur annars vegar á sandskeiðum vestan vífilfells og hins vegar á húsfellsbruna á milli húsfells og bláfjalla skíðasvæðið í bláfjöllum er í landi kópavogs vesturhluti kópavogs liggur á því grágrýtissvæði sem meginhluti höfuðborgarsvæðisins stendur á þetta grágrýti er að minnsta kosti ára gamalt austari hlutar sveitarfélagsins eru á hraunum sem hafa runnið eftir ísöld og sum eftir landnám þá er móberg frá því um miðbik ísaldar neðst í kópavogsdal land kópavogs ber þess ýmis merki að hafa verið mótað af ísaldarjöklum þinghóll er í raun hluti af ára gömlum jökulgarði og stór jökulgarður liggur frá álftanesi og neðansjávar upp að norðurströnd kársness í landi kópavogs eru ýmis náttúruvætti í botni kópavogs og fossvogs eru leirur með fjölbreyttu fuglalífi og má þar nefna tegundir eins og tjald stokkönd stúfönd rauðbrysting tildru og lóuþræl kópavogsleira er um hektari að stærð og er dvalarstaður fyrir alls staðbundnar fuglategundir og um farfuglategundir borgarholt á kársnesi er friðlýst náttúruvætti þar sem eru greinileg ummerki um hærri sjávarstöðu á höfuðborgarsvæðinu grágrýtishnullungar einkenna holtið og neðri mörk þeirra marka hina fornu sjávarstöðu einnig er áhugavert samfélag villtra gróðurtegunda á borgarholti sem hefur þrifist í návist við erlendan garðagróður í nágrenninu víghólar eru einnig friðlýstir en þeir eru jökulsorfnar grágrýtisklappir á hæsta punkti kópavogsháls í um metra hæð yfir sjávarmáli elliðavatn er á náttúruminjaskrá en það er grunnt sigdældarvatn sem í er þykkt kísilgúrlag og mikið lífríki botnplöntur eru mjög áberandi og dýralíf við fjöruna mjög mikið í elliðavatni er góð silungsveiði en í vatnakerfinu lifa allar tegundir villtra ferskvatnsfiska á íslandi bleikja lax urriði áll og hornsíli vatnið í elliðavatni er að uppruna lindarvatn sem streymir upp víðs vegar umhverfis vatnið vatnið stækkaði verulega til suðurs eftir að það var stíflað á árunum næstum því helmingur af landi kópavogs eða km er innan bláfjallafólkvangs svæðið er á reykjanesgosbeltinu og á því eru margs konar ummerki um eldvirkni svo sem hraun eldgígar og móbergsmyndanir hraun frá að minnsta kosti eldstöðvum innan fólkvangsins eru að hluta innan marka kópavogs í þríhnúkagíg syðst í landi kópavogs er metra djúpur gígketill sem er sá stærsti sinnar tegundar á íslandi og er af mörgum talin ein merkasta náttúrumyndun landsins inn af botni ketilsins er metra langur hellir þríhnúkagígur hefur verið gerður aðgengilegan fyrir almenning með göngum inn í hann og er þar útsýnispallur auk þess er hægt ð fá að síga ofan í hann eins og í öðrum sveitarfélögum á íslandi er kosið til bæjarstjórnar kópavogs á fjögurra ára fresti bæjarstjórn kýs síðan bæjarstjóra og skipar í ýmis ráð og nefndir bæjarins bæjarstjórn kópavogs er skipuð fulltrúum úr framboðum en meirihlutasamstarf er með sjálfstæðisflokknum og framsóknarflokki þessi meirihluti hefur verið starfandi frá árinu þegar síðast var kosið til bæjarstjórnar forseti bæjarstjórnar er margrét friðriksdóttir sjálfstæðisflokki bæjarstjóri kópavogs er ármann kr ólafsson sjálfstæðisflokki og formaður bæjarráðs er birkir jón jónsson úr framsóknarflokki kópavogur er í suðvesturkjördæmi og er fjölmennasta sveitarfélagið í kjördæminu fyrir breytingar á lögum um framkvæmdavald ríkisins árið var kópavogur hluti gullbringu og kjósarsýslu kópavogsbær er sérstakt sýslumannsumdæmi en frá árinu hefur lögreglan á höfuðborgarsvæðinu séð um löggæslu í bænum kópavogur er í umdæmi héraðsdóms reykjaness sjá nánar um kosningaúrslit bæjarfulltrúa og bæjarstjóra í samfélagið í kópavogi einkennist af ungum aldri bæjarins staðsetningu hans og náttúru svæðisins kópavogur er því sem næst í miðju höfuðborgarsvæðisins og í gegnum bæinn liggja tvær stofnbrautir hafnarfjarðarvegur og reykjanesbraut því eru margir kópavogsbúar sem sækja vinnu eða stunda nám í nágrannasveitarfélögunum og öfugt í kópavogi er mikið um verslun og þjónustu sérstaklega í smáranum og við smiðjuveg nálægð bæjarins við höfuðborgina og ungur aldur byggðarinnar hefur áhrif á menningarstarfsemi í kópavogi flestar menningarstofnanir kópavogs eru til húsa á borgarholti lestrarfélag kópavogs var stofnað að undirlagi jóns úr vör bókasafn kópavogs er nú til húsa í safnahúsi kópavogs með útibú í lindaskóla árið voru útlán frá safninu náttúrufræðistofa kópavogs tónlistarskóli kópavogs og salurinn eru einnig til húsa í safnahúsinu salurinn er var einn stærsti tónleikasalur á íslandi áður en tónlistarhúsið harpa var byggð og tekur hann um manns í sæti gerðarsafn er listasafn sem er til húsa í hamraborg í næsta nágrenni við safnahúsið það var opnað í apríl og heitir eftir gerði helgadóttur myndhöggvara héraðsskjalasafn kópavogs var opnað árið og er til húsa í hamraborg það fer með umboð þjóðskjalasafns í kópavogi í samstarfi við héraðsskjalasafnið starfar stofnað leikfélag kópavogs var stofnað árið og var lengi vel til húsa í félagsheimili kópavogs skólahljómsveit kópavogs var stofnuð henni er skipt í þrjár sveitir eftir aldri og getu sem koma að meðaltali fram sinnum á ári í kópavogi eru fjórar kirkjur kópavogskirkja sem var vígð árið er eitt helsta kennileiti kópavogs og einfölduð mynd af kirkjunni kemur fyrir í merki bæjarins í bænum eru tvær sundlaugar og fjölmargir almenningsgarðar og útivistarsvæði svo sem í kópavogsdal fossvogsdal og við elliðavatn tvö bæjarblöð eru gefin út í kópavogi kópavogspósturinn og kópavogsblaðið í kópavogi eru leikskóli en árið voru barna á leikskólaaldri í kópavogi í leikskóla á vegum bæjarins kópavogsbær rekur grunnskóla menntaskólinn í kópavogi er eini framhaldsskólinn í kópavogi auk hefðbundins bóknáms er þar boðið upp á ferðamálanám og nám á matvælasviði á sínum tíma voru uppi hugmyndir um að knattspyrnuakademía íslands myndi koma að starfsemi framhaldsskóla í kórahverfinu en frá því var horfið um nemendur stunda nám við tónlistarskóla kópavogs þá er kvöldskóli kópavogs með starfsemi í snælandsskóla og býður upp á ýmis námskeið þar á meðal íslenskunámskeið fyrir útlendinga kópavogsbær er aðili að strætó bs sem sér um almenningssamgöngur í bænum aðal strætisvagnaskiptistöð bæjarins er í hamraborg þar stoppa bæði þeir vagnar sem ganga um bæin auk vagna sem tengja bæin við önnur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu í kópavogi er göngu og hjólastígakerfi sem er hluti af stígakerfi höfuðborgarsvæðisins meðal annars liggja stígar fyrir kársnes fyrir botn kópavogs til garðabæjar um kópavogsdal og meðfram mörkum reykjavíkur og kópavogs úr kópavogsdal upp í kórahverfi fjöldi íþróttafélaga starfa í bænum en fjölmennust þeirra eru breiðablik og hk og á vegum þeirra stundaðar fjölmargar íþróttagreinar breiðablik var stofnað árið og hk var árið hk er með aðstöðu í íþróttahúsinu digranesi og kórnum þar sem hk spilar knattspyrnuleiki sína í knatthúsinu íþróttafélagið gerpla hefur aðstöðu í versölum en kvennalið félagsins í hópfimleikum sem jafnframt var landslið íslands sigraði evrópumótið í hópfimleikum árið í leirdal er holu golfvöllur en golfklúbbur kópavogs og garðabæjar hefur einnig aðstöðu á holu golfvelli innan lands garðabæjar tvær knattspyrnuhallir eru í kópavogi fífan sem var opnuð og kórinn sem var opnaður siglingafélagið ýmir er með aðstöðu á kársnesi og tennisfélag kópavogs í tennishöllinni í kópavogsdal hestamannafélagið gustur er með aðstöðu á kjóavöllum þá eru í bænum tvö dansfélög taflfélag og skotfélag siglufjörður er bær sem stendur við samnefndan fjörð á mið norðurlandi nyrst á tröllaskaga siglufjörður var áður sjálfstætt bæjarfélag en er nú ásamt ólafsfirði hluti af sveitarfélaginu fjallabyggð íbúar eru rúm hinn forni sigluneshreppur náði yfir bæði siglufjörð og héðinsfjörð og samsvaraði landnámi þormóðs ramma var hann kenndur við bæinn siglunes sem framan af var höfuðból sveitarinnar og síðar kirkjustaður og mikil verstöð árið var ný kirkja reist á hvanneyri við siglufjörð en nafnið hvanneyrarhreppur mun ekki hafa verið tekið upp fyrr en á öld verslun hófst í hreppnum og siglufjörður varð að löggiltum verslunarstað árið þá var íbúi í hreppnum þar af í kaupstaðnum einni öld síðar árið fékk hvanneyrarhreppur kaupstaðarréttindi og hét eftir það siglufjarðarkaupstaður fjörðurinn er lítill og þröngur umlukinn háum og bröttum fjöllum þar er mjög góð höfn frá náttúrunnar hendi en undirlendi lítið nema inn af botni fjarðarins og á hvanneyrinni vestan hans og þrengdist því fljótt að byggðinni þegar fólki fjölgaði snjóflóðahætta er víða mikil í firðinum og apríl fórust manns í snjóflóði í ofurlitlu þorpi sem þá var risið austan fjarðarins og um sama leyti í engidal sem er vestan siglufjarðar en í hvanneyrarhreppi og í héðinsfirði auk þess sem mörg mannvirki eyðilögðust þar á meðal fyrsta stóra fiskimjölsverksmiðja á íslandi alls fórust því manns í hreppnum í þessari snjóflóðahrinu í bænum bjuggu manns árið sem er mikil fækkun frá blómaskeiði bæjarins á fjórða og fimmta áratugnum árið bjuggu manns á siglufirði og var það þá fimmti stærsti kaupstaður landsins auk þess sem fjöldi aðkomumanna kom þangað til vinnu um stundarsakir og í brælum þegar ekki gaf til veiða lágu tugir eða jafnvel hundruð skipa á firðinum þetta blómaskeið siglufjarðar var afleiðing mikilla síldveiða fyrir norðurlandi sem hófust árið það voru norðmenn sem hófu veiðarnar en fljótlega fóru íslendingar sjálfir að veiða síldina og þá varð siglufjörður helsti síldarbærinn vegna góðrar hafnaraðstöðu og nálægðar við miðin þar voru nokkrar síldarbræðslur þar á meðal sú stærsta á landinu og yfir söltunarstöðvar þegar best lét á síldarárunum eins og þau urðu síðar kölluð var mikið um að vera á siglufirði og oft mikið um farandverkafólk sem vann í törnum og fékk vel greitt fyrir miðað við það sem annars staðar fékkst sem varð til þess að siglufjörður var stundum kallaður klondike íslands sum árin var verðmæti síldarútflutnings frá siglufirði yfir af öllum útflutningi íslendinga siglfirðingar minnast þessa tímabils enn í dag því í bænum er starfandi síldarminjasafn og árlega er haldin síldarævintýrið á sigló um verslunarmannahelgi áður en síldin kom til sögunnar hafði siglufjörður einkum verið þekktur fyrir hákarlaveiðar en þar var mikil hákarlaútgerð halla fór undan fæti á sjötta áratugnum þegar síldin brást mörg ár í röð og íbúum fækkaði afli jókst aftur en árið hvarf síldin af norðlenskum miðum og alveg af íslandsmiðum allöflug togaraútgerð hófst frá siglufirði upp úr auk þess sem loðnubræðsla var stunduð í gömlu síldarbræðslunni og seinna kom rækjuvinnsla til sögunnar þó hefur íbúum fækkað jafnt og þétt en heldur hefur hægt á fækkuninni á síðustu árum í janúar samþykktu siglfirðingar og ólafsfirðingar í kosningum að sameina bæjarfélögin tvö sameiningin gekk í gildi júní að afloknum sveitarstjórnarkosningum maí í kosningu um nafn á sameinað sveitarfélag varð tillagan fjallabyggð ofan á samgöngur við siglufjörð voru lengst af mjög erfiðar gönguleiðir lágu fyrr á öldum um háa og torfæra fjallvegi til fljóta og héðinsfjarðar en lengst af voru nær allir flutningar til siglufjarðar á sjó árið var lagður um km langur bílvegur yfir siglufjarðarskarð sem er í m hæð yfir sjávarmáli og var aðeins opið örfáa mánuði á ári en þótti þó mikil samgöngubót enn meira munaði þó um jarðgöngin strákagöng sem voru grafin í gegnum fjallið stráka vestan siglufjarðar og voru opnuð þau opnuðu siglfirðingum greiða leið yfir í skagafjörð árið voru síðan héðinsfjarðargöng opnuð en þau tengja saman siglufjörð og ólafsfjörð með viðkomu í héðinsfirði og er vegalengdin á milli þéttbýlisstaðanna aðeins km einn þekktasti íbúi siglufjarðar á fyrri tíð var séra bjarni þorsteinsson sem varð sóknarprestur siglufjarðar og gegndi því embætti í hálfa öld hann lét til sín taka í mörgum framfaramálum en er þó þekktastur fyrir tónverk sín og söfnun íslenskra þjóðlaga en óhætt er að segja að hann hafi bjargað mörgum þeirra frá glötun nú er þjóðlagasetur sr bjarna þorsteinssonar rekið á siglufirði og var það vígt árið í tilefni af aldarafmæli útkomu þjóðlagasafns bjarna einnig er árlega haldin þjóðlagahátíð á siglufirði síldarminjasafnið á siglufirði er eitt virtasta safn landsins og það eina sem hlotið hefur evrópsku safnaverðlaunin ljóðasetur íslands tók til starfa á siglufirði árið frú vigdís finnbogadóttir fyrrverandi forseti íslands vígði setrið við hátíðlega athöfn þann júlí það ár á setrinu er leitast við að kynna gestum íslenskan kveðskap á fjölbreyttan og lifandi hátt ljóðahátíðin glóð hefur verið haldin árlega á siglufirði frá árinu og mörg af þekktustu ljóðskáldum landsins hafa komið þar fram auk heimamanna það eru ungmennafélagið glói og félag um ljóðasetur íslands sem standa að hátíðinni alþóðlega samvinnuverkefnið reitir hefur einnig verið haldið árlega á siglufirði síðan lífræn efnafræði fjallar um byggingu eðli samsetningu og efnahvörf efnasambanda kolefnis lífræn efnafræði fæst við þau efnasambönd þar sem kolefni er í aðalhlutverki nafnið er hugsað til aðgreiningar frá ólífrænni efnafræði aðskilnaður er þó eingöngu sögulegs eðlis löngum var það trú manna að þau efni sem fyrirfinndust í lífverum væru í grundvallaratriðum ólík þeim efnum sem væru í dauðum hlutum og að flokkarnir tveir gegndu ólíkum náttúrulögmálum á grundvelli þeirrar hugmyndar kom fram skipting í lífræna og ólífræna efnafræði sú hugmynd hefur fyrir löngu verið yfirgefin en menn greina þó enn í dag milli lífrænnar og ólífrænnar efnafræði til hægðarauka þar sem þær tvær undirgreinar efnafræði beita oft mismunandi aðferðum og líkönum nafnakerfi iupac er notað til að flokka og nefna lífræn efnasambönd gríðarlegur fjöldi lífrænna efna er þekktur orsök þessa er hæfileiki kolefnis til þess að mynda keðjur og hringi af mörgum mismunandi stærðum mörg kolefnissambönd eru afar hitanæm og flest sundrast þau undir c þau eru ekki eins auðleysanleg í vatni og flest ólífræn sölt en ólíkt þeim leysast þau vel í lífrænum leysiefnum eins og eter og alkóhólum samgild tengi eru í lífrænum efnum ár er tímaeining sem miðast við göngu jarðar kringum sólina hvarfár er tíminn milli sólstaða og er hið náttúrulega árstíðaár sólár er umferðartími jarðar miðað við fastastjörnurnar og er dagar en gregorískt almanaksár er dagar að meðaltali vegna þess að árið er um það bil fjórðungi degi lengra en sem nemur heilum dögum ársins er tímatalið hannað þannig að eitt ár er að jafnaði dagar nema að bætt er við aukadegi fjórða hvert ár þegar ártalið er deilanlegt með tölunni þetta fjórða ár nefnist hlaupár og bætist aukadagurinn við febrúarmánuð undantekning er síðustu ár alda en þau eru ekki hlaupár nema þegar talan gengur upp í ártalinu t d var árið hlaupár en ekki árið árinu er enn fremur skipt upp í tólf mánuði sem hafa misjafna lengd ýmist eða sólarhringur nema annar mánuður ársins febrúar hann hefur daga en þegar hlaupár er orðið ár er einkum notað sem tímaeining dagar eða mánuðir en þýddi líka að fornu góðæri og ársæld þá blótuðu menn til árs og friðar eins og segir í fornum bókum ár er sama orð og r í dönsku og sænsku year á ensku og skylt hornus í latínu sem merkir ársgamall í eldgamalli slavnesku var orðið jara notað í merkingunni vor af því mætti ætla að ár sé leitt af stofni sem annars vegar merkti tími hins vegar ársæld iupac nafnakerfið er kerfisbundin leið til að gefa lífrænum efnasamböndum nöfn sem kallast iupac heiti í því er reynt að gefa hverju efni nafn sem segir ótvírætt til um byggingarformúlu þess nafnakerfið notast við fjölda for og viðskeyta og inn í heitin er skeytt nöfnum og staðsetningu virkra hópa notast er við ákveðin forskeyti háð fjölda efniseinda notuð eru tvö mismunandi forskeyti eftir því hvort við er átt fjölda kolefnisatóma eða annarra efniseinda beinkeðjualkanar hafa viðskeytið an einfaldasti alkaninn er þannig metan ch hringlaga alkanar hafa einnig forskeytið sýkló þannig er ch sýklóbútan greindar alkankeðjur eru meðhöndlaðar sem beinar keðjur með alkýlhópum tengdum sem forskeyti er tala þess kolefnis sem alkýlhópurinn tengist við og á eftir fylgir stofn sá sem á við fjölda atóma í alkýlhópnum hann ber viðskeytið ýl og er skeytt á grunnnafn keðjunnar þannig verður ch chch ísóbútan að metýlprópan þar sem ch metýl tengist á annað kolefni lengstu kolefnakeðjunnar sem hefur þrjú atóm þar sem ekki getur verið til annað en metýlprópan metýlprópan væri bútan má sleppa tölunni þannig verður það einfaldlega metýlprópan komi upp vafi varðandi tölugjöf hvað varðar þann enda sem talið er frá þá er alltaf talið þannig að virkir hópar fái sem lægst tölugildi séu fleiri en einn sams konar hópur eru tölurnar aðgreindar með kommum og dí trí tetra o s frv bætt framan á heiti hans þannig verður c ch að dímetýlprópan ef hóparnir eru mismunandi er þeim raðað í stafrófsröð og þeir aðskildir með kommu flóknari hópar fá nafn sem lýsir byggingu þeirra og eru númeraðir frá tengipunkti sínum þannig er metýlprópýl oktan oktankeðja með própýlhóp tengdan við fjórða kolefnið en metýlhópur er tengdur við kolefnið sem næst er meginkeðjunni alkenar bera nöfn meginkeðjunnar með viðskeytið en og innskeytta tölu sem gefur til kynna staðsetningu tvítengisins ch chchch er bút en ekki er þörf á tölum í eten og própen þar sem enginn vafi er á staðsetningu tvítengis í þeim aftur er lægsta tala notuð ef tvítengi eru fleiri breytist viðskeytið í díen tríen o s frv ch chch ch er búta díen alkýnar nota sama kerfi með viðskeytinu ýn breiðholt er hverfi í austurhluta reykjavíkur með um þúsund íbúa nafnið er dregið af bænum breiðholt sem staðsettur var þar sem nú er skógarsel hverfið skiptist í efra breiðholt fell berg hólar og seljahverfið og neðra breiðholt bakkar stekkir og mjódd í vestur markast hverfið af reykjanesbraut í norður og austur markast hverfið af elliðaám syðri kvísl í suður markast hverfið af sveitarfélagamörkum kópavogs flestar verslanir og þjónusta eru staðsettar í mjódd en einnig er verslunarkjarni í efra breiðholti sem nefnist hólagarður í breiðholti eru grunnskólar breiðholtsskóli seljaskóli ölduselsskóli fellaskóli og hólabrekkuskóli og einn framhaldsskóli fjölbrautaskólinn í breiðholti veitir íbúum og starfsfólki í stofnunum margvíslega þjónustu í hverfinu eru þrjár kirkjur breiðholtskirkja seljakirkja og fella og hólakirkja meðal annarra stofnana er eitt útibú borgarbókasafns í reykjavík sem staðsett er í menningarmiðstöðinni gerðuberg í breiðholti er einnig að finna félagsmiðstöðvarnar miðberg hundrað og ellefu bakkinn og hólmasel í hverfinu eru starfrækt þrjú íþróttafélög íþróttafélag reykjavíkur íþróttafélagið leiknir og sundfélagið ægir þar sem breiðholt stendur núna stóð bærinn breiðholt þegar guðni símonarson sem hafði búið um langt skeið í breiðholti brá búi árið komu leigumál jarðarinnar nokkrum sinnum til umræðu á bæjarstjórnarfundum því jörðin var eign bæjarins það var síðan ákveðið sama ár að sveinn hjartarson bakari fengi jörðina til umráða til þriggja ára gegn króna eftirgjaldi á ári eins og stendur í morgunblaðinu sama ár breiðholt var einnig um tíma helsta berjaland reykjavíkurbúa þar var einnig seld hagaganga í auglýsingu í morgunblaðinu árið segir hagaganga fyrir kýr í breiðholtslandi á að kosta krónur fyrir sumartímann íbúðabyggð í breiðholti í þeirri mynd sem þekkist í dag á rætur að rekja til hins svokallaða júnísamkomulags verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda sem gert var í júní árið í samkomulaginu fólst að í kjarasamningum yrði samið um ýmsar félagslegar umbætur í stað beinna launahækkana á þetta reyndi ári seinna þegar erfiðar kjaraviðræður stóðu yfir mikill húsnæðisskortur var í reykjavík og sérstaklega erfitt ástand var á leigumarkaði og bjó margt fólk við erfiðar aðstæður í hrörlegu húsnæði víða um borgina úr varð að stjórnvöld verkalýðshreyfing og atvinnurekendur tóku höndum saman og ríkisstjórnin sendi frá sér yfirlýsingu þar sem fram kom að ráðist yrði í stórfelldar umbætur í húsnæðismálum og byggðar yrðu íbúðir á næstu árum íbúðir í breiðholti urðu alls um það bil og því var stór hluti íbúða hverfisins byggður fyrir tilstilli samkomulagsins með uppbyggingu breiðholtshverfisins náðist að útbrýma braggahverfum í reykjavík og tryggja tekjulágu fólki öruggt húsnæði í breiðholti hefur þróast blönduð byggð íbúðarhúsnæðis og er þar að finna fjölbýlishús raðhús og einbýlishús pýþagórískur þríhyrningur er rétthyrndur þríhyrningur þar sem allar hliðarlengdirnar eru jákvæðar heiltölur minnsti pýþagóríski þríhyrningurinn hefur hliðarlengdirnar og wacaw sierpiski sannaði að til væru óendanlega margir slíkir þríhyrningar þegar hliðarlengdir í pýþagórískum þríhyrningi eru skráðar sem þrívítt hnit eins og er það kallað pýþagórísk þrennd að sjálfsögðu er ein slík fyrir sérhvern pýþagórískan þríhyrning og öfugt til eru margar aðferðir til þess að finna slíkar þrenndir hér verður einni slíkri aðferð lýst hugsum okkur rétthyrndan þríhyrning með hliðarnar a b og c þar sem a og b eru skammhliðarnar og c er þá langhliðin veljum nú tvær ósamþættar oddatölur köllum þær p og og látum þá stærri vera p þ e p setjum svo a p og b p þá er c p eins og auðvelt er að finna með pýþagórasarreglu og algebru ef við látum p og vera minnstu mögulegu oddatölur sem uppfylla skilyrðin og þá fáum við a b og c með og fást gildin a b og c með og fæst a b og c með og fást gildin a b og c hér eru komnar mismunandi pýþagórískar þrenndir sem eru og augljóslega er hægt að halda þessu áfram í hið óendanlega og fá alltaf nýja þrennd eitt dæmi enn p gefur a b og c þess vegna er pýþagórísk þrennd og þríhyrningur með þessar hliðarlengdir er því rétthyrndur öld er hundrað ára tímabil venjan er samkvæmt gregóríska tímatalinu að kalla tímabilið frá og með árinu n til og með ársins n n tu öldina þannig var fyrsta öldin árin til og með og öldin árin til og með tímatal á vesturlöndum notast yfirleitt við hið svokallaða anno domini kerfi þar sem fæðingarár krists er kallað árið eftir krist og eru þá árin talin eins og dagar mánaðarins árið þar á undan kallast árið fyrir krist þetta er skýringin á venjunni að ofan þetta þykir óheppilegt kerfi í sumum tilfellum í vísindum því notast vísindin stundum við svokallað stjörnufræðitímatal þar sem árið kemur í stað ársins f kr og áfram er haldið með neikvæðum tölum aftur í fortíðina john forbes nash fæddur júní d mai var stærðfræðingur sem fékkst við leikjafræði og diffurrúmfræði hann deildi nóbelsverðlaununum í hagfræði árið með tveimur öðrum leikjafræðingum reinhard selten og john harsanyi hann hóf stærðfræðiferil sinn með miklum látum en um þrítugt fór að bera á geðklofa hjá honum sem hann hefur náð sér af rúmum árum seinna john nash fæddist í bluefield í vestur virginíu fylki í bandaríkjunum sonur johns nash eldri og virginia martin faðir hans var rafmagnsfræðingur og móðir hans tungumálakennari á ungum aldri eyddi hann miklum tíma í að lestur og tilraunir sem hann gerði í svefnherbergi sínu sem hann hafði breytt í tilraunastofu á árunum til lærði hann við carnegie tæknistofnunina í pittsburgh með það markmið að feta í fótspor föður síns í stað þess öðlaðist hann mikla ást og virðingu fyrir stærðfræði og fékk áhuga á talnakenningunni diophantine jöfnum skammtagreiningu og afstæðiskenningunni hann nýtur þess að leysa þrautir við carnegie fékk hann áhuga á málamiðlanavandamálinu sem john von neumann hafði skilið eftir óleyst í bók sinni leikjakenningin og efnahagsleg hegðun the theory of games and economic behaviour hann var meðlimur í leikjafræðifélaginu þar frá pittsburgh fór hann til princeton þar sem hann fékkst við jafnvægiskenningu sína sem nefnist nash jafnvægi hann fékk doktorsnafnbót sína árið með ritgerð sinni um samvinnulausa leiki ritgerð hans innihélt skilgreininguna á því sem nú er þekkt sem nash jafnvægi árum seinna var það þessi kenning sem ávann honum nóbelsverðlaunin rannsóknir hans á þessu sviði leiddu til þriggja greina sem hétu euilibrium points in n person games the bargaining problem og two person cooprative games janúar sumarið vann hann hjá rand fyrirtækinu í santa monica california þar sem hann vann svo aftur um stutt skeið og frá til kenndi hann stærðfræðigreiningu við princeton háskóla stundaði rannsóknir og tókst að koma sér undan herþjónustu á þessum tíma sannaði hann nash greypingarkenninguna sem var mikill áfangi í rannsóknum á diffurrúmfræði víðáttum árin var hann vísindaaðstoðarmaður við mit hjá mit kynntist hann aliciu lopez harrison de lardé stærðfræðinema frá el salvador sem hann giftist í febrúar sonur þeirra john charles martin fæddur maí var nafnlaus í heilt ár vegna þess að alicia hafði þá nýlega sent nash á geðveikrahæli og henni fannst hann eiga að eiga þátt í nafngjöfinni eins og foreldrar sínir varð john stærðfræðingur en líkt og faðir sinn var hann síðar greindur sem geðklofi nash eignaðist annan son john david fæddur júní með eleanor stier en hann neitaði að eiga nokkur samskipti við þau hann var yfirlýstur tvíkynhneigður og átti nokkur náin sambönd við karlmenn á þessum tíma alicia skildi við john nash árið en þau tóku saman aftur árið þau voru mjög ósamrýmd þangað til árið þegar að john vann nóbelsverðlaunin en þau giftu sig aftur júní árið fór john nash að sýna fyrstu einkenni geðveikinnar hann varð ofsóknarbrjálaður og var lagður inn á mclean sjúkrahúsið frá apríl til maí þar sem að hann var greindur sem ofsóknarbrjálaður geðklofi hann dvaldi í parís og genf og fór aftur til princeton árið þar var hann á stöðugu flakki inn og út úr geðsjúkrahúsum þar til þó að hann hafi verið með rannsóknarstöðu við brandeis háskóla frá á þrjátíu ára tímabilinu frá til gerði hann engar markverðar vísindalegar rannsóknir en árið fékk hann john von neumann kenningarverðlaunin fyrir uppfinningu sína á nash jafnvæginu geðheilsu hans batnaði mjög hægt og bítandi hann fékk á ný áhuga á stærðfræðilegum vandamálum og með því getu til þess að hugsa rökrétt hann fékk einnig áhuga á tölvuforritun snilli hans átti afturkvæmt á tíunda áratug aldar þó svo að hugur hans væri enn veikburða í desember var gefin út kvikmyndin fegurð hugans sem lýsti ýmsum þáttum í lífi hans á dramatískan hátt myndin fékk fern óskarsverðlaun árið einnig hefur verið gefin út heimildarmynd um hann frá pbs sem ber titilinn a brilliant madness forritunarmál er mál sem nota má til að lýsa forriti sem stýrir tölvum áður en tölvan getur keyrt forritið þarf að þýða það yfir á vélamál viðkomandi tölvu upphaflega voru tölvur forritaðar með vélamáli sem er einfaldlega listi yfir aðgerðir sem örgjörvi tölvunar á að keyra þannig þurfti að umskrifa forrit ef átti að keyra það á nýrri tölvu með ólíkum örgjörva með hærrastigs málum nægir að þýða forritið að nýju forritunarmál eru flokkuð niður eftir því hversu mikið forritarinn þarf að hugsa langt niður á vélamál til einföldunar má segja að skiptingin fari eftir flækjustigi forritunarmálsins flokkunin er þannig eins og flokkunin gefur til kynna er vélamálsflokkurinn líkur vélamáli smalamálið líkast smalamáli og svo framvegis þau forritunarmál sem eru vinsælust eru hátæknimál og fjórðu kynslóðar málin enda er mun auðveldara að smíða stór og milli stór forrit í þeim en í hinum málunum en auk þess er c einnig vinsælt snæfellsnes er langt nes á vesturlandi á milli faxaflóa að sunnan og breiðafjarðar að norðan fjallgarður liggur eftir nesinu endilöngu en hæsta fjallið á nesinu er snæfellsjökull m sem er eldkeila snæfellsjökull er frægur fyrir meinta dulræna krafta sem í honum eru sagðir búa og fyrir að vera upphafsstaður ævintýra söguhetjanna í bókinni leyndardómar snæfellsjökuls eftir jules verne byggð er nokkur meðfram ströndum nessins og nokkrir þéttbýliskjarnar á norðurströnd þess þeir eru stykkishólmur grundarfjörður ólafsvík rif og hellissandur talið frá austri til vesturs en allt eru þetta þorp og bæir sem byggja afkomu sína að mestu á sjávarútvegi að sunnanverðu eru tveir smábæir arnarstapi og hellnar vestan á nesinu var á árum áður útróðrarstöð í dritvík og svo þorpið beruvík sem hefur verið í eyði í marga áratugi þórsmörk er svæði norðan eyjafjallajökuls og vestan mýrdalsjökuls þórsmörk afmarkast af mýrdalsjökli í austri krossá í suðri og markarfljóti og þröngá í norðri nafn sitt dregur þórsmörk af germanska guðinum þór en í landnámabók segir að ásbjörn reyrketilsson hafi numið land í þórsmörk og helgað landnám sitt þór blaðmosar burknar og birkitré vaxa þar og er gróðurfarið mjög fjölbreytt meginástæða gróðursældar í þórsmörk er sú að svæðið er náttúrulega varið fyrir búfé af torfærum ám og jöklum bændur úr fljótshlíð og undan eyjafjöllum ráku fé á þórsmörk til beitar bæði sumar og vetur og stunduðu þeir einnig skógarhögg á svæðinu voru skógar mjög illa farnir af beit á þórsmörk og nærliggjandi afréttum í byrjun aldar og í kjölfar kötlugoss var þórsmörk beitarfriðuð og falin skógrækt ríkisins til umsjónar árið stækkaði beitarfriðlandið með samningum landgræðslu ríkisins við vestur eyfellinga en þeir höfðu rekið fé á almenninga birkiskógar hafa sáð sér út yfir stór svæði í þórsmörk við friðunaraðgerðir skógræktar ríkisins og landgræðslunnar krossá rennur niður krossárdal og skilur þórsmörk frá goðalandi í mörgum kvíslum krossá er jökulá og er því mjög köld og breytir sér oft yfirferð getur verið hættuleg og hafa nokkur banaslys orðið í ánni brú hefur verið gerð fyrir fótgangendur veðurfarið er gott og hlýtt betra en gengur og gerist á suðurlandi vegna hárra fjalla sem umkringja svæðið og vernda það fyrir úrkomuskýjum þórsmörk er mjög vinsæl meðal útivistarfólks og þar er fjöldi gönguleiða það er til dæmis mögulegt að ganga á jökulinn ganga hinn þekkta laugaveg til landmannalauga eða þá að ganga í stakkholtsgjána eða um fimmvörðuháls til skóga einnig eru ákaflega fjölbreyttar styttri gönguleiðir innan svæðisins og mætti þar sem dæmi nefna göngu í litla enda stóra enda eða á valahnúk eða úr langadal í húsadal húsavík er tæplega manna bær við skjálfanda í sveitarfélaginu norðurþingi í suður þingeyjarsýslu sjávarútvegur verslun og ferðaþjónusta eru þar mikilvægustu atvinnuvegir framhaldsskóli er í bænum framhaldsskólinn á húsavík á meðal merkilegra mannvirkja á húsavík er húsavíkurkirkja sem er frá fyrri hluta aldar boðið er upp á hvalaskoðunarferðir frá húsavík og þar er einnig hvalasafn einnig er mývatn ásamt eldstöðvunum við kröflu ekki langt frá húsavík er kaupstaður við innanverðan skjálfanda að austanverðu fiskvinnsla og útgerð hefur verið ein af stoðum atvinnulífsins ásamt með verslun og þjónustu við nágrannasveitir vinnsla landbúnaðarafurða er og stór þáttur í atvinnulífinu og eru þar framleiddar landsþekktar kjötvörur elsta kaupfélagið á landinu kaupfélag þingeyinga oft skammstafað kþ var stofnað árið og hafði höfuðstöðvar á húsavík árið yfirtók kea kaupfélag eyfirðinga á akureyri kþ og alla framleiðslu þess þar á meðal mjólkursamlag húsavíkur sem framleiddi hið geysi vinsæla húsavíkur jógúrt í dag er það framleitt af ms akureyri hótel húsavík gistihúsið árból og fleiri heimagistingar eru á staðnum og þjónusta við ferðamenn eins og hún gerist best hvalaskoðunarferðir frá húsavík eru löngu þekktar hérlendis sem og víðast annars staðar í heiminum og kemur fjöldi íslenskra og erlendra ferðamanna til húsavíkur gagngert til að skoða hvali árangurinn í þessum ferðum hefur orðið til þess að bærinn er nú kallaður hvalahöfuðborg heimsins hvalamiðstöðin dregur til sín tugi þúsunda gesta ár hvert stutt er í eina af þekktustu laxveiðiám landsins laxá í aðaldal en einnig býðst veiði í vötnum og öðrum ám í nágrenninu fjölmargir áhugaverðir staðir eru í nágrenni húsavíkur og má t d nefna tjörnes þar finna má skeljar í berglögum vel fyrir ofan sjávarmál skammt er til mývatns kelduhverfis jökulsárgljúfra og annnarra áhugaverðra staða frá húsavík á öld áttu sér stað nokkrir heimssögulegir viðburðir meðal þeirra eru fyrri heimsstyrjöldin seinni heimsstyrjöldin spænska veikin beislun kjarnorku upphaf geimkönnunar uppgangur þjóðernisstefnu og afnýlenduvæðing kalda stríðið uppgangur alþjóðastofnana og hnattvæðing með nýrri flutninga og samskiptatækni aukning mannfjölda á heimsvísu ásamt aukinni meðvitund um hnignun lífríkisins og útdauða tegunda á síðari hluta aldarinnar átti sér stað stafræn bylting sem var undirstaða tækniframfara á mörgum sviðum meðal annars menningar samskipta læknavísinda og erfðavísinda á öld áttu sér stað miklar breytingar á heimsskipaninni með falli nýlenduveldanna og uppgangi risavelda á sama tíma fjölgaði mannkyni ört sem leiddi til ofnýtingar náttúruauðlinda aukinnar skógeyðingar vatnsskorts vistkerfishruns fjöldaútdauða hnattrænnar hlýnunar og hækkandi sjávarborðs meðalhiti á jörðinni hefur hækkað um c frá og tveir þriðju hlutar þeirrar hækkunar áttu sér stað eftir tvær heimsstyrjaldir kalda stríðið og hnattvæðingin sköpuðu heim þar sem mannkyn er í meiri innbyrðis tengslum en nokkru sinni fyrr í mannkynssögunni alþjóðalög alþjóðastofnanir eins og sameinuðu þjóðirnar og alþjóðlegt hjálparstarf eru afleiðing þessa nýja veruleika samkeppni bandaríkjanna og sovétríkjanna á síðari hluta aldarinnar skapaði spennu um allan heim og ótta við kjarnorkustyrjöld sovétríkin leystust upp undir lok aldarinnar í kjölfarið jók alþýðulýðveldið kína vægi sitt verulega á alþjóðavettvangi og evrópusambandið fékk aukið hlutverk í evrópu árið er talið að mannfjöldi á jörðinni hafi náð milljarði árið náði hann milljörðum árið hafði mannfjöldinn náð milljörðum á sama tíma bötnuðu lífskjör verulega læsi á heimsvísu náði heimsátök í útrýmingu sjúkdóma sem ollu dauða fleiri manna en allar styrjaldir og náttúruhamfarir samanlagt skiluðu undraverðum árangri bólusótt var til að mynda útrýmt um alþjóðleg verslun með matvæli og bætt tækni í landbúnaði umbyltu næringarástandi á stórum svæðum fram á öld voru lífslíkur víðast hvar um ár á öld náðu lífslíkur fólks á heimsvísu yfir ár og yfir ár hjá helmingi mannkyns á öld urðu bæði miklar samfélagsbreytingar og tækniframfarir þrælahald var afnumið víðast hvar í heiminum þótt það kostaði oft átök eins og þrælastríðið í bandaríkjunum fyrri iðnbyltingin og síðari iðnbyltingin höfðu í för með sér framleiðniaukningu fólksfjölgun og þéttbýlisvæðingu auk þess að valda byltingu í flutningum vaxandi vandamál borgarlífs kölluðu á umbætur í löggæslu eldvörnum lýðheilsu hreinlæti og sóttvörnum íslömsku púðurveldin leystust upp meðan heimsvaldastefna evrópuríkjanna varð til þess að megnið af suður asíu suðaustur asíu og nær öll afríka komst undir stjórn þeirra mörg eldri heimsveldi féllu á þessari öld eins og mógúlveldið spænska heimsveldið súlúveldið fyrra franska keisaraveldið og heilaga rómverska ríkið meðan önnur heimsveldi risu sem hæst eins og breska heimsveldið rússneska keisaradæmið bandaríkin þýska keisaraveldið síðara franska keisaraveldið konungsríkið ítalía og meiji veldið í japan sérstaklega breska heimsveldið var óskorað hnattrænt risaveldi eftir sigur þess í napóleonsstyrjöldunum á sama tíma juku rússneskir bandamenn þeirra völd sín um alla asíu tjingveldið í kína átti í kreppu á sama tíma vegna innrása japana ásælni evrópuveldanna og uppreisna innanlands í evrópu hnignaði tyrkjaveldi á sama tíma og uppgangur lýðræðisafla og þjóðernishyggju leiddi til byltinganna tvö ný þjóðríki þýskaland og ítalía urðu til við upplausn heilaga rómverska ríkisins grikkir fengu sjálfstæði frá tyrkjaveldi eftir vopnaða baráttu og á næstu árum öðluðust fleiri lönd balkanskagans sjálfstæði sem var staðfest eftir ósigur tyrkjaveldis í stríði rússlands og tyrkjaveldis á indlandsskaga hnignaði innlendum ríkjum og vaxandi óánægja með yfirráð breska austur indíafélagsins leiddi til uppreisnar árið og upplausnar félagsins breska krúnan tók þá við völdum á skaganum auk indlands lagði breska heimsveldið undir sig stór svæði í kanada ástralíu og suður afríku undir lok aldarinnar var fimmtungur alls lands á jörðinni og fjórðungur mannfjöldans undir stjórn þess bretar flýttu fyrir hnattvæðingu með því að framfylgja breskum friði pax britannica um allan heim og með því að byggja upp hnattrænt flutningsnet gufuskipa og járnbrauta á öld urðu framfarir í rafmagnstækni undirstaða fjölda nýrra uppfinninga sem höfðu mikil áhrif á daglegt líf fólks eins og ritsímann ljósaperuna og plötuspilarann sprengihreyfillinn var fundinn upp á síðari hluta aldarinnar og fyrstu bifreiðarnar litu dagsins ljós máltími einnig utc eða samræmdur alþjóðlegur tími er tímakvarði sem er eins og gmt að öðru leyti en því að utc byggir á tímamælingu með atómklukku þar sem gmt á hinn bóginn reiknar tímann með stjarnfræðilegum hætti þegar nauðsyn krefur er skotið inn aukasekúndu m í lok mánaðar og verður klukkan þá og áfram ef þörf krefur áður en hún verður slíkri aukasekúndu var síðast bætt inn júní þessi leiðrétting stafar af því að snúningur jarðar verður í sífellu hægari og lengjast því gmt sekúndur stöðugt en atómklukkusekúndur eru óbreytilegar skammstöfunin utc er alþjóðleg og var hugsuð sem málamiðlun á milli frönsku temps universel coordonné tuc og ensku coordinated universal time cut tímabelti jarðar eru skilgreind sem jákvæð austur og neikvæð vestur hliðrun frá utc einar vilhjálmsson fæddur júní er íslenskur íþróttamaður best þekktur fyrir árangur sinn í spjótkasti íslandsmet hans er metrar sett ágúst einar er sonur vilhjálms einarssonar sem vann til silfurverðlauna í þrístökki á ólympíuleikunum í melbourne árið og gerðar unndórsdóttur einar stundaði háskólanám í bandaríkjunum og setti bandarískt háskólameistaramótsmet m árið í houston í texas og bandarískt háskólamet m fet á teras relays þar sló hann elsta frjálsíþróttamet ncaa á þeim tíma sem sagt hafði verið að yrði aldrei slegið feta kast mark muro frá tennessee hann setti norðurlandamet m á landsmóti umfí á húsavík árið og evrópumeistaramótsmet m árið í split í þáverandi júgóslavíu einar vann landskeppni norðurlandanna og bandaríkjanna árið og lagði þar heimsmethafann tom petranoff í annað sinn hann var valinn í úrvalslið evrópu til keppni í heimsbikarkeppni árið og leiddi fyrstu grand prix stigakeppni iaaf í dag nefnd gullmótaröð iaaf sama ár frá fyrsta móti í kaliforníu í maí allt til ágústmánaðar og eru þá allar frjálsíþróttagreinar meðtaldar hann sigraði á heimsleikunum í helsinki árið en það mót er sterkasta spjótkastskeppni heims sem haldin er árlega einar vann til yfir gullverðlauna á grand prix stórmótaröðum iaaf og fjölda silfur og bronsverðlauna á árunum og en mótaröðin er haldin annað hvert ár í öllum greinum keppnisferill einars spannar um mót í um löndum og hafnaði hann á verðlaunapalli á um þeirra einar komst fyrst á heimslistann yfir bestu spjótkastara heims árið og síðast árið hann varð sjötti á ólympíuleikunum í los angeles og kom íslandi á blað í frjálsíþróttum með stig á keppnisferli einar var spjótum breytt þrisvar sinnum vegna mistaka við fyrstu breytingar þess hjá iaaf árið ferill hans spannar því kafla í sögu spjótkastsins sem skipta má í fjögur tímabil þar sem mismunandi áhöld voru löggild fyrir árið árin árin og tímabil núverandi metaskrár sem hófst árið þessar breytingar höfðu mikil áhrif á alla spjótkastara heimsins sem náð höfðu að kasta yfir metra fyrir breytingarnar og nafnabreytingar á heimslistum milli ára hafa aldrei í sögu spjótkastsins verið meiri en á þessum árum einar var einn þriggja spjótkastara í heiminum sem náði að komast á heimslistann með öllum spjótunum sú staðreynd er sennilega eitt magnaðasta afrek einars sem íþróttamanns árlega fór einar í íþróttavíking og keppti á flestum sterkustu mótum heims um tíu ára skeið jafnaðarárangur hans var mjög góður og sem dæmi má nefna að meðaltal tíu lengstu kasta hans árið var yfir metrar fórnarkostnaður árlegra víkingaferða einars virðist hafa verið sá að hann náði ekki að sýna sitt besta á medalíumótunum í lok keppnistímabila og komst ekki á pall á ólympíuleikum heimsmeistaramóti og evrópumeistaramóti þótt hann hafi margsinnis áður sigrað flesta þá sem unnu til verðlauna á þeim mótum einar náði á ferli sínum að sigra alla heimsmethafa heimsmeistara ólympíumeistara og evrópumeistara í spjótkasti að uwe hone ddr undanskildum hone náði að kasta m í heimalandi sínu austur þýskalandi árið en hætti keppni eftir meiðsli eftir metkastið mættust einar og uwe aðeins einu sinni þeir háðu harða keppni á grand prix móti í stokkhólmi árið þar sem einar leiddi keppnina fram í fjórðu umferð með kasti upp á m en uwe hone tók forustuna í fimmtu umferð með kasti upp á m og sigraði þriðji var tom petranoff fyrrum heimsmethafi eftir keppnina var einar krýndur krónprins spjótsins í sænskum fjölmiðlum einar grínaðist stundum með það að hann ætti að minnsta kosti heimsmetið með vinstri hendi en hann er örvhentur einar var kosinn íþróttamaður ársins árin og íslendingabók er stutt yfirlitsrit um sögu íslands frá landnámi og að ritunartíma rituð af ara fróða þorgilssyni á árunum hún er elsta íslenska sagnaritið íslendingabók var skrifuð á íslensku þrátt fyrir að alþjóðamál lærðra manna á ritunartímanum hafi verið latína segja má að ari hafi þannig í upphafi íslenskrar bókmenningar markað þá stefnu að rita á móðurmálinu stíll ara er knappur og ber þess nokkur merki að ari er latínulærður heimildarmenn eru valdir af kostgæfni og nefndir elsti heimildarmaður ara var fæddur árið árum eldri en ari var sjálfur í íslendingabók er meðal annars sagt frá dvöl papa á íslandi landnámi íslands stofnun alþingis kristnitökunni fundi grænlands og upphafi byggðar þar auk þess sem tímatalið er skorðað elsta varðveitta handrit íslendingabókar er frá öld pappírshandrit skrifað af jóni erlendssyni presti í villingaholti fyrir brynjólf sveinsson skálholtsbiskup jón skrifaði íslendingabók upp eftir gömlu handriti sem nú er glatað en talið er að hafi verið frá því um handritið mun hafa týnst skömmu eftir að jón skrifaði það upp en árni magnússon fann ekkert af því þegar hann safnaði íslenskum handritum nokkrum áratugum síðar íslendingabók er gagnagrunnur líftæknifyrirtækisins íslenskrar erfðagreiningar og friðriks skúlasonar með upplýsingum um ættir allra íslendinga sem heimildir eru til um í febrúar innihélt grunnurinn upplýsingar um rúmlega manns grunnurinn inniheldur líklega upplýsingar um um það bil helming allra þeirra íslendinga sem búið hafa á íslandi frá landnámi ýmsar heimildir eru notaðar við samantekt ættfræðiupplýsinga manntöl þjóðskrá kirkjubækur og niðjatöl eru helstu heimildirnar auk þess er notast við stéttatöl ábúendatöl íbúaskrár minningargreinar annála alþingisbækur dómabækur og ýmis fornrit íslendingabók er eini ættfræðigrunnurinn í heiminum sem nær til heillar þjóðar íslensk erfðagreining setti grunninn saman í samstarfi við friðrik skúlason með það að markmiði að nýta ættfræðiupplýsingarnar við erfðafræðirannsóknir fyrirtækisins íslendingar geta fengið aðgang að grunninum til að skoða upplýsingar um sjálfa sig og leita upplýsinga um ættir sínar íslendingabók fær nafn sitt frá íslendingabók ara fróða en þar er saga íslands rakin frá landnámi og fram á öld eða til u þ b einokunarverslun dana á íslandi var verslunareinokun danskra kaupmanna á íslandi á og öld hún átti rætur í kaupauðgisstefnunni og var tilgangurinn með henni að efla danska kaupmannastétt og danska verslun gegn hansakaupmönnum í hamborg og auka völd danska konungsins á íslandi einokunartímabilið hófst árið og stóð til ársloka verslað var á tuttugu síðar kauphöfnum samkvæmt föstum taxta sem ákveðinn var af konungi kaupmenn skiptu kauphöfnunum milli sín fyrir vissa leigu en vestmannaeyjar voru leigðar út sér fyrir hærra verð kaupmönnum var bönnuð þátttaka í annarri atvinnustarfsemi á íslandi fram til á tímum einokunarverslunarinnar voru það oft sömu kaupmenn sem stunduðu sömu kauphafnir ár eftir ár þetta leiddi til þess að þeir byggðu vöruskemmur lagera sem voru læstar yfir veturinn var ákveðið samkvæmt tillögu skúla magnússonar að kaupmenn skyldu hafa fasta búsetu á íslandi voru þá reistar vöruskemmur og íbúðarhús fyrir kaupmennina fjölskyldur og starfslið í öllum kauphöfnum áður höfðu nokkrir kaupmenn eins og t d kaupmaðurinn á eyrarbakka byggt sér íbúðarhús einnig máttu kaupmenn þá fjárfesta í annarri atvinnustarfsemi sveitarfélagið skagafjörður er sveitarfélag á norðvesturlandi sem þekur mest allt svæðið í kringum skagafjörð sveitarfélagið varð til júní við sameiningu sveitarfélaga í skagafirði skefilsstaðahrepps sauðárkrókskaupstaðar skarðshrepps staðarhrepps seyluhrepps lýtingsstaðahrepps rípurhrepps viðvíkurhrepps hólahrepps hofshrepps og fljótahrepps höfðu íbúar þeirra samþykkt sameininguna í kosningum nóvember árið áður akrahreppur var eina sveitarfélagið í firðinum sem ákvað að vera ekki með innan vébanda hins nýja sveitarfélags búa nú um manns þar af á sauðárkróki sem er langstærsti bærinn auk þess er þéttbýli á hofsósi á hólum í hjaltadal og í varmahlíð í sveitastjórn sveitarfélagsins skagafjarðar sitja fulltrúar sem kjörnir eru hlutfallskosningu á fjögurra ára fresti síðast var kosið til sveitastjórnar í sveitarstjóranarkosningunum maí fyrsta málfræðiritgerðin eða um latínustafrofið er sú fyrsta af fjórum íslenskum ritgerðum um málfræði í ormsbók snorra eddu hún var eins og segir í ritgerðinni sjálfri skrifuð til þess að hægara verði at rita og lesa sem nú tíðist og á þessu landi bæði lög og áttvísi eða þýðingar helgar eða svo þau hin spaklegu fræði er ari þorgilsson hefir á bækur sett af skynsamlegu viti nafn sitt fær ritgerðin einfaldlega vegna þess að hún er fremst þessara fjögurra í handritinu hún þykir einnig merkust ritgerðanna fjögurra og er að öllum líkindum frá síðari hluta aldar fræðimenn hafa ekki verið á einu máli um hvenær ritgerðin var samin og hefur tímabilið verið nefnt höfundur verksins er ekki kunnur en hann er oftast nefndur fyrsti málfræðingurinn í ritgerðinni er gerð tilraun til að fella latneska stafrófið að íslenska hljóðkerfinu eins og það var þá auk þess sem reynt er að sýna fram á nauðsyn samræmdrar stafsetningar auk þess að vera ómetanleg heimild um sögu íslenska hljóðkerfisins beitir höfundur aðferðum sem ekki tíðkuðust í hljóðkerfisfræði fyrr en á öld þ e a s hann notar svokölluð lágmarkspör til að sýna hvaða hljóð eru merkingargreinandi ormsbók snorra eddu codex wormianus er eitt af fjórum aðalhandritum snorra eddu hún er varðveitt á det arnemagnæanske institut í danmörku og hefur þar skráningarnúmerið am fol um uppruna ormsbókar er ekki vitað en eigendasaga hennar á öld er þó nokkuð vel skráð árni magnússon fékk handritið frá danska biskupnum christian worm árið en sá hafði fengið það frá afa sínum fornfræðingnum og lækninum ole worm en við hann er handritið kennt ole worm fékk handritið frá arngrími jónssyni lærða árið og arngrímur hefur líklega fengið það frá guðbrandi þorlákssyni biskupi en á síðu í handritinu má sjá fangamark hans ekki er vitað með fullri vissu hvaðan guðbrandur fékk handritið en líklega hefur hann erft það frá móðurafa sínum jóni sigmundssyni þó saga handritsins sé ekki þekkt lengra en aftur á öld er handritið vafalaust mun eldra almennt talið frá miðri öld aldursgreiningin er helst rökstudd með vísunum í málfræði letur og stafsetningu textans handritið er allt skráð með sömu rithönd en sú rithönd er einnig þekkt úr öðrum handritum sigurður nordal taldi handritið vera skrifað upp í húnavatnssýslu á öld ormsbók hefur auk snorra eddu að geyma fjórar málfræðiritgerðir sem einfaldlega eru kallaðar fyrsta önnur þriðja og fjórða málfræðiritgerðin þær eru í aldursröð í handritinu hvort sem tilviljun hefur ráðið því eða ekki sú fyrsta er elst og sú fjórða er yngst ekki er vitað hver er höfundur málfræðiritgerðanna fyrir utan þá þriðju en höfundur hennar er að öllum líkindum ólafur þórðarson hvítaskáld auk málfræðiritgerðanna og snorra eddu er í handritinu einnig að finna eina varðveitta eintak rígsþulu auk annarra smávægilegri verka og athugasemda ormsbók snorra eddu var árið ljósprentuð í ritröðinni corpus codicum islandicorum medii aevi ólafur ragnar grímsson f maí er fimmti forseti íslands fyrrum ráðherra og þingmaður ólafur er doktor í stjórnmálafræði hann var prófessor við háskóla íslands og sat á þingi fyrir samtök frjálslyndra og vinstri manna og alþýðubandalagið áður var hann í framsóknarflokknum og var þar kenndur við möðruvallahreyfinguna ólafur fæddist á ísafirði þann maí sonur gríms kristgeirssonar hárskera og svanhildar ólafsdóttur hjartar húsmóður árið kvæntist hann guðrúnu katrínu þorbergsdóttur og ári seinna eignuðust þau dæturnar guðrúnu tinnu og svanhildi döllu guðrún lést úr hvítblæði árið á sextugsafmæli sínu árið kvæntist hann dorrit moussaieff hann lauk stúdentsprófi frá mr og gegndi þar embætti forseta framtíðarinnar eftir stúdentspróf fór hann til englands til að læra stjórnmálafræði og hagfræði árið útskrifaðist hann úr háskólanum í manchester í englandi með ba gráðu í báðum þeim fögum árið lauk hann doktorsgráðu í stjórnmálafræði úr sama skóla ólafur lét snemma að sér kveða í stjórnmálum og sat í miðstjórn framsóknarflokksins á árunum framkvæmdastjórn sama flokks árin en klauf sig frá flokknum ásamt fleirum í svokallaðri möðruvallahreyfingu ólafur var í blaðstjórn tímans í útvarpsráði formaður framkvæmdastjórnar samtaka frjálslyndra og vinstri manna og í miðstjórn og framkvæmdastjórn alþýðubandalagsins frá hann var formaður framkvæmdastjórnar alþýðubandalagsins á árunum árið var hann kosinn formaður alþýðubandalagsins og gegndi því til ársins lektor var ólafur skipaður fyrir í stjórnmálafræði við háskóla íslands það var árið og hann lagði grunn að kennslu í stjórnmálafræði hann var skipaður sem fyrsti prófessor við háskóla íslands árið og var það í stjórnmálafræðinni ólafur stundaði rannsóknir í stjórnmálafræði við háskóla ísland á árunum ólafur var fyrst kosinn varaþingmaður árið og komst svo á þing árin og kom hann inn sem varaþingmaður fyrir samtök frjálslyndra og vinstri manna en eftir sat hann sem þingmaður fyrir alþýðubandalagið ólafur gegndi embætti fjármálaráðherra árin í síðustu ríkisstjórn steingríms hermannssonar í forsetakosningunum var hann síðan kjörinn í embætti forseta íslands endurkjörinn í kosningunum árið án atkvæðagreiðslu og aftur forsetakosningarnar árið gegn ástþóri magnússyni og baldri ágústssyni hann var síðan aftur sjálfkjörinn í forsetakosningum árið var ólafur endurkjörinn með tæpt fylgi í nýársávarpi sínu janúar tilkynnti ólafur að hann myndi ekki verða í framboði í forsetakosningum það ár ólafur gegndi stöðu lektors í stjórnmálafræði við háskóla íslands á árunum til og stöðu prófessors árin ólafur er fyrsti forsetinn í sögu íslands til þess að neita að skrifa undir lög frá alþingi svonefnt fjölmiðlafrumvarp grein stjórnarskrárinnar segir að þá skuli lögin vera sett í þjóðaratkvæðargreiðslu til þess kom ekki í þetta skiptið þar sem ríkisstjórnin ákvað að draga hið umdeilda frumvarp til baka áður en til þess kæmi skiptar skoðanir eru á meðal fræðimanna um raunverulega merkingu greinarinnar það er hvort að forseti geti yfirleitt beitt henni sökum hefða fyrrum forseta greinin sjálf er hins vegar afdráttarlaus ólafur hefur verið umdeildur í starfi sínu sem forseti en gagnrýni á störf hans jókst mjög eftir hrun íslensku bankanna ekki síst vegna hlutar hans í útrás íslenskra fyrirtækja og sambands hans við íslenska auðmenn ólafur ragnar grímsson neitaði að staðfesta frumvarp að lögum um fjölmiðla fjölmiðlafrumvarpið árið ákvörðunin var umdeild en alþingi tók í framhaldi frumvarpið af dagskrá þ a ekki þótti nauðsynlegt að leggja það fyrir dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu eins og gera bar skv stjórnarskrá íslands ólafur ragnar grímsson hlaut nokkra gagnrýni fyrir að taka þátt í þróunarráði indlands án þess að ráðfæra sig við forsætis og utanríkisráðherra þingforseti halldór blöndal gagnrýndi forsetann opinberlega fyrir ákvörðunina dagana til október fór forsetinn í hjartaþræðingu á landspítala tilkynning um hjartaaðgerð forsetans barst ekki þjóðinni fyrr en nokkrum dögum síðar en samkvæmt stjórnarskrá fara handhafar forsetavalds með völd forseta í forföllum hans í nóvember var haldinn fundur með ráðherrum norðurlandanna og rússlands en þá var ólafur mjög harðorður og skv minnisblaði sem lekið var til fjölmiðla átt forseti m a að hafa ávítað norðurlandaþjóðirnar fyrir að hafa ekki komið íslandi til hjálpar í fjármálakreppunni þann febrúar ritaði eiður guðnason sendiherra harðorða grein þar sem hann taldi forsetann hafa sagt rangt frá ummmælum sínum í boðinu geir haarde fyrrverandi forsætisráðherra baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt á bessastöðum janúar forseti veitti geir lausn frá embætti og veitti síðar jóhönnu sigurðardóttur heimild til að leiða minnihlutastjórn samfylkingar og vinstri grænna fram að kosningum apríl sama ár ólafur ragnar grímsson neitaði að staðfesta umdeild icesave lög janúar eftir að hafa áður tekið sér umhugsunarfrest frá gamlársdag forseti sagðist með neituninni vilja vísa lögunum til þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu ólafur er eini forseti lýðveldisins sem neitað hefur að skrifa undir lög fyrst árið og síðar ólafur ragnar grímsson hafnaði staðfestingu nýrra laga um icesave og vísaði þeim til þjóðaratkvæðis febrúar í nýársávarpi lét ólafur að því liggja að hann hygðist snúa til annarra starfa og mundi því ekki bjóða sig fram til forseta íslands hann neitaði síðar að skýra mál sitt frekar þegar hann var inntur eftir því efnt var til undirskriftasöfnunar til að skora á ólaf að bjóða sig fram og skrifuðu rúmlega undir áskorunina á blaðamannafundi í lok febrúar sagðist ólafur vera að íhuga framboð og mundi gefa svar eftir eina til tvær vikur hann tilkynnti loks framboð sitt til forsetaembættis mars í forsetakosningunum náði ólafur endurkjöri með tæp greiddra atkvæða hann var settur inn í embættið þann ágúst og hófst þar með er kjörtímabil hans sem forseti íslands enginn fyrri forseta hefur setið lengur en kjörtímabil í nýársávarpi janúar lýsti ólafur því yfir að hann hyggðst ekki sækja um endurkjör en hann lagði áherslu á að halda áfram að vinna áfram að samvinnu á norðurslóðum með háskólunum ungu fólki í vísindum rannsóknum og fræðastarfi og styrkja þekkingartengslin milli íslands og annarra landa ólafur ragnar ákvað að bjóða sig enn einu sinni fram í forsetakosningunum ólafur sagði fjöldi fólks hafa beðið sig um endurskoða ákvörðun sína um að bjóða sig ekki fram aftur þeir hefðu þá vísað til þeirra atburða sem gerðust í tengslum við afsögn sigmundar davíðs gunnlaugssonar ekki væri hægt að horfa framhjá því að sambúð þings og þjóðar væri þrungin spennu síðar dró hann framboðið tilbaka í ljósi þess að komnir væru sterkir frambjóðendur í viðtali í silfri egils febrúar sagði ólafur ragnar grímsson að forsetinn heyri ekki undir neitt ráðuneyti og nær væri að tala um að ráðuneytin heyri undir forseta ef menn vildu fara út í orðhengilshátt þessum ummælum var slegið upp í morgunblaðinu daginn eftir björg thorarensen lagaprófessor segir að í stjórnsýslulegu tilliti fari forsætisráðuneytið með alla umsýslu sem varðar forsetaembættið og megi því segja að forsætisráðuneytið fari með málefni forsetans í viðtali í kastljósi rúv í kjölfar bankahrunsins á íslandi viðurkenndi ólafur ragnar hafa farið of geyst í að mæra útrás íslensku bankanna gregoríska tímatalið líka kallað gregoríanska tímatalið eða nýi stíll er tímatal sem innleitt var í katólskum löndum árið og kennt er við gregoríus páfa tímatalið tók við af rómverska tímatalinu sem oftast er kallað júlíska tímatalið eða gamli stíll og kennt við júlíus sesar en mikil skekkja var orðin í því leiðréttingin var miðuð við vorjafndægur og gekk út á það að felldir voru niður dagar árið sem það var tekið í notkun og kom þá október í stað október eingöngu fjórða hvert ár varð hlaupár og það aldamótaár sem talan gengur upp í í stað allra aldamótaára áður þannig var ekki hlaupár en var það bæði hefðu verið hlaupár í gamla stíl í löndum annara kirkjudeilda tók sums staðar upp undir tvær aldir að koma breytingunni á og flestar deildir austurkirkjunnar rétttrúnaðarkirkjunnar hafa ekki enn tekið það upp því hefur til að mynda jóladagur þeirra á öld verið þann janúar vegna skekkjunnar sem er í júlíska tímatalinu en ekki desember eins og í því gregoríska gregoríska tímatalið var tekið upp á íslandi árið og gildir í dag var skekkjan þá orðin dagar frá því júlíska sem voru klipptir úr árinu þannig að nóvember kom í stað nóvember páll ólafsson fæddur mars dáinn desember var íslenskt skáld eitt af höfuðskáldum aldar og einkum þekktur fyrir ástarljóð og hestavísur meðal þekktustu ljóða hans eru lóan er komin og ó blessuð vertu sumarsól páll fæddist á dvergasteini við seyðisfjörð þann mars og dó desember foreldrar hans voru ólafur indriðason síðar prestur á kolfreyjustað og kona hans þórunn einarsdóttir páll var tvíkvæntur fyrri kona hans gift júlí var þórunn pálsdóttir seinni kona gift nóvember var ragnhildur björnsdóttir nóvember júní frænka þórunnar börn páls og ragnhildar voru björn skúlason fæddur björn fæddur sveinbjörn fæddur þormóður fæddur og bergljót fædd páll stundaði heimanám hjá föður sínum og var svo við nám einn vetur hjá sigurði gunnarssyni alþingismanni í vallanesi vorið varð hann ráðsmaður á hallfreðarstöðum í hróarstungu hjá þórunni pálsdóttur sem þá var ekkja hann gerðist bóndi þar bjó að höfða á völlum á eyjólfsstöðum á völlum aftur á hallfreðarstöðum og loks á nesi í loðmundarfirði þá fluttist hann ásamt ragnhildi konu sinni að sigurðarstöðum á sléttu til guðrúnar systur hennar síðar að presthólum til séra halldórs björnssonar bróður ragnhildar og vorið til reykjavíkur páll var umboðsmaður skriðuklaustursjarða árin hann var alþingismaður norðmýlinga árin einnig en sagði þá af sér þingmennsku páll varð snemma landsþekktur fyrir snjallar og gamansamar lausavísur og mjög persónulega ljóðagerð og voru lausavísur hans á hvers manns vörum enda voru yrkisefni hans og lífsviðhorf vaxin úr jarðvegi íslenskrar sveitamenningar þess vegna hefur hann oft verið talinn merkisberi hins fjölmenna hóps alþýðuskálda hallfreðarstaða og nágrennis er oft getið í ljóðum hans og stökum minnisvarði um pál er í hallfreðarstaðalandi einnig orti hann mörg hundruð ástarljóð til seinni konu sinnar ragnhildar á árum þau voru gift seinni hluta þess tíma og dró það síst úr hita ljóðanna mörg sérstæðustu ástarljóð sín orti hann í ektastandi eins og ljóðið þögul nóttin þar sem hann yrkir um hvíta handleggi ragnhildar fá ástarljóðanna voru gefin út um hans daga en þorri þeirra árum eftir dauða hans ljóð páls hafa verið sungin um allt land frá því að þau tóku að birtast á prenti s s hestavísur hans og drykkjuvísur hver kannast ekki við eg hef selt hann yngra rauð og ég hefi margan morgun vaknað þessir söngvar eru undir gömlum þjóðlögum auk þess hefur hann verið viðfangsefni tónskálda allt frá inga t lárussyni gott áttu hrísla ó blessuð vertu sumarsól sólskríkjan mín situr þarna á sama steini o fl til hróðmars inga heimis sindrasonar og fleiri yngri tónskálda fjölmörg þessara laga hafa verið gefin út á hljómplötum og diskum og má nefna diskana söng riddarans þórarinn hjartarson og ragnheiður ólafsdóttir og þögul nóttin felix bergsson þar sem eingöngu eru textar eftir pál einnig mætti nefna söngvasýninguna lífsdagbók ástarskálds eftir þórarinn hjartarson íslenski fáninn er þjóðfáni íslands hann var fyrst opinberlega staðfestur með konungsúrskurði júní árið lög um íslenska fánann voru hins vegar sett þann júní og tóku gildi ágúst en þau voru fyrstu lögin sem samþykkt voru á eftir stjórnarskránni fáninn er svokallaður krossfáni eins og fánar allra hinna norðurlandanna hann er heiðblár með mjallhvítum krossi og eldrauðum krossi innan í hvíta krossinum það var matthías þórðarson þjóðminjavörður sem stakk upp á honum árið áttu litirnir að tákna fjallablámann ísinn og eldinn samhliða sjálfstæðisbaráttunni í lok aldar og á fyrri hluta aldar stóðu yfir deilur um hver fáni landsins ætti að vera hvítbláinn var sá vinsælasti áður en ákveðið var að taka upp núverandi fána þorskafáninn var fáni jörundar hundadagakonugs meðan hann ríkti yfir íslandi jörundur tók völd á íslandi í júní og lét þá gera sérstakan fána handa íslandi segir svo á tilkynningu hans frá júlí að það íslenska flagg skal vera blátt með þremur hvítum þorskfiskum á hvers virðingu vér viljum takast á hendur að forsvara með voru lífi og blóði þorskarnir þrír voru í efri stangarreit og var fáni þessi dreginn að húni og hylltur með fallbyssuskotum á hádegi júlí fánastöngin var við pakkhús eitt í hafnarstræti fálkafáninn var gerður eftir hugmynd sigurðar málara og átti að vera bæði fáni og skjaldamerki íslands honum fannst fálkinn vera sæmilegra tákn en flatti þorskurinn sem þá var notaður í skjaldarmerkið fyrir atbeina sigurðar tóku stúdentar fálkann upp í merki sitt og skólapiltar nokkru seinna fálkahugmynd sigurðar breiddist ört út og á þjóðhátíðinni var merki með hvítum fálka í bláum feldi mjög víða notað við hátíðahöldin á íslandi og jafnvel meðal íslendinga í vesturheimi var mikil hreyfing uppi um það að hvítur fálki í bláum feldi skyldi vera þjóðtákn íslendinga og þá bæði skjaldarmerki og fáni að svo miklu leyti sem menn gerðu sér ljósan greinarmun á þessu tvennu fram undir aldamót voru fánar af þessari gerð víða notaðir við hátíðahöld einkum á þjóðhátíðum einar benediktsson bar fram hugmyndina að hvítbláni árið og sama ár blakti hann við hún á þjóðminningunni þjóðhátíðinni í reykjavík einar skrifaði greinina í blaðið dagskrá undir heitinu íslenski fáninn og var um fána og skjaldarmerkismálið gerði hann þar glögga greinarmun á fána og skjaldarmerki og gerir það síðan að tillögu að fáni íslands verði hvítur kross í bláum feldi bendir hann þar á að fálkafáninn sé ósamræmanlegur við flögg annarra kristinna þjóða krossinn sé hið algengasta og hentugasta flaggmerki grein þessi markaði tímamót í fánamálum íslendinga og hvítbláinn ávann sér geysilegar vinsældir meðal þjóðarinnar það voru svo kvenfélagskonur í reykjavík sem hófu þennan fána fyrst á loft var það á þjóðminningunni í reykjavík sumarið það var þó ekki fyrr en árið og næstu ár þar á eftir að fáni þessi fór að breiðast út um landið íslendingar fóru í vaxandi mæli að nota hvítbláinn á tryllidögum í stað danska fánans en þó var hann ekki viðurkenndur opinberlega sem íslenskur fáni á nokkurn hátt ekki voru allir alls kostar ánægðir með þennan fána ýmsir töldu hann of líkan fánum annarra þjóða aðallega svía og grikkja margir töldu einnig að örðugt gæti reynst að greina gríska og íslenska hvítbláinn í sundur á sjó úti að morgni fimmtudags júní reri ára verslunarmaður að nafni einar pétursson báti í reykjavíkurhöfn með hvítbláinn við hún vildi þá svo til að sjóliðar danska varðskipsins islands falk stöðvuðu för einars og skipherrann gerði fánann upptækan einar vildi ekki við svo búið una og um hádeigisbil fór hann í stjórnarráðið og lagði fram kæru á hendur skipherra islands falk bátur einars péturssonar og fáninn hvítblái eru nú til sýnis í sjóminjasafninu víkinni í reykjavík núna er hvítbláinn fáni umfí ungmennafélags íslands og skólafáni menntaskólans að laugarvatni og er silkifáni sem var lagður á kistu einars benediktssonar við útför hans notaður enn þann dag í dag á formlegum viðburðum í skólanum fáni hjaltlands hefur sama útlit og hvítbláinn eftir umræður á alþingi árið gaf konungur út tilskipun um að íslendingar skyldu fá sérfána konungi þótti hvítbláinn líkjast gríska fánanum of mikið og samþykkti þess í stað þrílita fánann sem matthías þórðarson þjóðminjavörður stakk upp á ýmsar fleiri tillögur höfðu verið á kreiki um fána má þar nefna tillögu um einlitan fána bláan eða rauðan með hinni heiðnu fimmgeisluðu stjörnu eða hamarsmarki þórs hina gömlu tillögu um hvítan fálka í bláum feldi sem hafa átt sér nokkra fylgismenn og tillögu um mynd af fjallkonunni í hvítum feldi samkvæmt forsetaúrskurði er opinberum stofnunum skylt að draga íslenska fánann að húni eftirfarandi daga draga skal fána á stöng á húsum opinberra stofnana sem eru í umsjá valdsmanna eða sérstakra forstöðumanna ríkisins eftirgreinda daga að auki mega opinberar stofnanir draga fánann að húni við sérstök tækifæri sem forsætisráðuneytið gefur tilskipun um almenningur má draga fánann að húni við sérstök tækifæri einnig er í reglum að fáninn skuli aldrei vera dreginn á stöng fyrir kl að morgni og sé að jafnaði ekki uppi lengur en til sólarlags en þó skal hann aldrei vera lengur uppi en til miðnættis samkvæmt fánalögum má ekki óvirða fánann í orði eða verki allir fánar dregnir á fánastöng verða að vera í góðu ástandi og lögreglan má gera upptæka alla fána sem sjáanlegir eru á opinberum stöðum og samræmast ekki íslenskum fánareglum hlutföllin í litum fánans eru talið lárétt frá stöng en lóðrétt meðfram stöng eru þau þannig er breidd fánans af lengd hans samkvæmt grein fánalaga forsætisráðuneytið hefur gefið út viðmið um hvaða litir skulu notaðir í íslenska fánanum litirnir eigi að samsvarast scotdic litakerfinu sem best forritunarmálið c eða bara c er forritunarmál sem var þróað af ken thompson og dennis ritchie á áttunda áratugnum til notkunar á unix stýrikerfinu í dag er það notað á nær öllum stýrikerfum í heimi og var vinsælasta forritunarmálið til kerfisforritunar einnig hafa verið gerðir þýðendur fyrir hina ýmsu örgjörva c sem er útvíkkuð útgáfa af c og styður hlutbundna forritun hefur nú tekið við af c á flestum sviðum c fylgir engum einum staðli en nokkrir staðlar eru til sem að menn geta kosið að fylgja ef þeir kjósa svo vinsælustu staðlarnir eru fyrst kr sem eins og nafnið gefur til kynna var það sem ken og dennis notuðu í byrjun seinna voru fleiri staðlar búnir til t d ansi c iso c iso og c iso á íslandi er í gildi íslenskur staðall íst iso um forritunarmálið c en sá staðall er mjög lítið viðurkenndur meðal forritara c er mjög nálægt vélbúnaðinum sem þýðir að c kóði hefur mjög litla falda virkni og flestar skipanir þýðast beint yfir í smalamál með litlum breytingum einnig hefur c nánast ótakmarkaðann aðgang að minni tölvunnar þetta gerir c að öflugu forritunarmáli en jafnframt erfitt í viðhaldi og villuleit forritið að neðan þýðist þó þýðandinn gæti varað notandann við ef þýtt sem ansi c forrit main printf halló heimur n hægt er að koma í veg fyrir þær með því að skrifa það með stöðluðum c kóða int main void printf halló heimur n return dorrit moussaieff hebreska fædd í jerúsalem janúar athafnakona og fyrrum forsetafrú íslands gift ólafi ragnari grímssyni dorrit er af ísraelskum uppruna og gyðingatrúar dóttir shlomo og aliza moussaieff og er elst þriggja dætra þeirra hjóna hún hefur lengst af búið í bretlandi þar sem fjölskylda hennar á stóra keðju skartgripaverslana dorrit og ólafur giftust þann maí á sextugasta afmælisdegi ólafs hún er ekki fyrsta íslenska forsetafrúin sem er af erlendu bergi brotin því sveinn björnsson fyrsti forseti íslands átti danska konu dorrit gerðist íslenskur ríkisborgari árið þann ágúst sagði hún ísland er ekki lítið land ísland er stórasta land í heimi eftir að íslendingar höfðu lagt spánverja að velli í handbolta þann desember flutti dorrit lögheimili sitt til bretlands að sögn á grundvelli skattalaga og til að geta sinnt viðskiptum sínum og öldruðum foreldrum linuxkjarninn er frjáls stýrikerfiskjarni sem linus torvalds byrjaði að skrifa árið í dag vinna hundruð manna að honum en linus torvalds hefur þó enn yfirumsjón með þróununni hann er nær allur skrifaður í c með nokkra hluta sem snúa að samskiptum við einstaka örgjörva í smalamáli er náskylt unix stýrikerfinu og kallast unix legt upprunalega féll linux ekki undir skilgreininguna frjáls hugbúnaður þar sem bara mátti dreifa honum án hagnaðar en snemma var leyfinu breytt í útgáfu af hinu almenna gnu leyfi eða gpl strangt til tekið vísar orðið linux eingöngu til kjarnans en í daglegu tali er orðið þó notað yfir öll þau stýrikerfi og dreifingar sem byggja á honum richard stallman stofnandi og aðaldrifkrafturinn á bak við gnu verkefnið sem leggur til fjölmarga aðra hluta frjálsra stýrirkerfa hefur barist fyrir því að slík kerfi séu kölluð gnu linux en því hefur verið tekið dræmt álfar eru goðsagnakenndar verur úr germanskri goðafræði sem hafa lifað í norður evrópskum þjóðfræðum upprunalega kynstofn smávægilegra guða náttúru og frjósemi þeim er oft lýst sem smáu unglegu mjög fögru fólki sem býr í skógum og á öðrum náttúrulegum stöðum neðanjarðar eða í vatnsuppsprettum þeir eiga jafnan að geta lifað að eilífu og hafa galdramátt álfar koma reglulega fram í goðafræði og ævintýrum fyrr á öldum sem og sögum dagsins í dag álfar í íslenskri þjóðtrú eru um margt sérstakir og er orðið notað um sérstakan flokk huldufólks íslenskir álfar búa jafnan í klettum eða steinum og iðka búskap sinn líkt og mennirnir en kjósa að vera látnir í friði í íslenskum þjóðsögum er mikið til af lýsingum af samskiptum álfa og manna háskalegt er þar jafnan að styggja álfa til dæmis með því að raska bústað þeirra eða slá svokallaða álagabletti en sé þeim gerður greiði eru ríkuleg laun vís til dæmis er í mörgum þjóðsögum greint frá gæfu þeirra sem aðstoðað hafa álfkonu í barnsnauð reykjanesbær er sveitarfélag á utanverðum reykjanesskaga hið fjórða fjölmennasta á íslandi með íbúa sveitarfélagið var stofnað júní við sameiningu þriggja sveitarfélaga keflavíkurkaupstaðar njarðvíkurkaupstaðar og hafnahrepps einnig er hverfið ásbrú hluti bæjarins ásamt fleiri byggðarlögum á reykjanesskaga telst reykjanesbær vera hluti af suðurnesjum fá sveitarfélög á íslandi hafa vaxið með sama hraða og reykjanesbær með íbúafjölgun yfir á tímabilinu í keflavík hefur verið miðstöð verslunar á suðurnesjum frá alda öðli mikilvægi staðarins markaðist fyrst og fremst af miklu framboði af fiski sem veiddist steinsnar frá landinu jarðirnar innri og ytri njarðvík og jarðeignir í hafnahreppi voru alla tíð eftirsóttar sökum nálægðar við fiskimiðin útgerð var með miklum blóma allt fram undir lok aldar þegar kvótinn var að mestu seldur úr bæjarfélaginu hægt er að kynna sér þessa sögu í duus safnahúsum í seinna stríði hóf bandaríkjaher byggingu keflavíkurflugvallar sem hefur verið í rekstri alla tíð síðar lengst af var flugvöllurinn rekinn í samvinnu við varnarliðið sem hafði aðsetur við flugvöllinn herstöðin var lögð niður árið eftir um hálfrar aldar starfsemi á vellinum þótt þessar miklu sviptingar hafi haft mikil áhrif á bæjarlífið þá hafa þær ekki dregið máttinn úr samfélaginu í dag er aðaleinkenni reykjanesbæjar fjölbreytni hér má finna mennta og þjónustustofnanir verslanir hótel iðnaðar og frumkvöðlafyrirtæki ferðaþjónusta er vaxandi atvinnugrein og gamla varnarsvæðið hefur orðið að nýju íbúðahverfi ásbrú þar er keilir miðstöð vísinda fræða og atvinnulífs ásamt frumkvöðlasetri og sprotafyrirtækjum árlega er haldin hátíð í reykjanesbæ sem kallast ljósanótt þetta er mikil menningarhátíð með margs konar sýningum tónleikum og samkomum af öllu tagi hátíðin er haldin fyrstu helgina í september frá fimmtudegi til sunnudags hápunktur hátíðarinnar er á laugardagskvöldinu en þá er flugeldasýning og í lok hennar er kveikt á ljósum sem lýsa upp bergið keflavíkurberg hólmsberg reykjanesbær er innan reykjanes jarðvangs sem er vottaður af unesco mennta og menningarmálastofnun sameinuðu þjóðanna í suðvestur frá reykjanesi rís móbergskletturinn eldey og leiðir hugann að ævarandi umbrotum jarðskorpunnar en þar dafnar líka fjörugt og lifandi samfélag súlubyggð sem er þekkt langt út yfir strendur íslands fyrir að vera með þeim stærstu í heimi margir telja súluna einn glæsilegasta sjófuglinn á norðurhveli jarðar og veiðiaðferðir hennar svonefnt súlukast vekur furðu áhorfenda og forvitni hinna sem um heyra enda fáheyrt að fuglar steypi sér úr ógnarhæðum ofan í hafdjúpið og grípi síðan feng sinn á uppleiðinni fáir munu draga í efa að súlubyggðin í eldey undan reykjanesi sé einstakt náttúrufyrirbæri sem nágrannar í mannabyggðum mega vera stoltir af það er því vel við hæfi að bæjarfélag sem kennir sig við reykjanes geri súluna að einkennisfugli súlan verður þá tákn hinnar ómetanlegu náttúru en jafnframt getur hún verið tákn fyrir athafnalíf súlan er félagslyndur fugl og býr þröngt svo helst minnir á þéttbýli mannfólksins forsendu blómlegra viðskipta súlan sækir lífsbjörgina í sjóinn eins og menn hafa gert um aldir og súlan ræður yfir flugtækninni sem varð mönnum hvati til að virkja draum sinn og svífa sjálfir um loftin á merkinu rís upp hvít súla sem tákn um lifandi samfélag súlan breiðir út vængina og hefur sig til flugs en um leið eiga vængirnir að minna á hvítfyssandi öldur grunnflöturinn er blár himinn og haf höfundur merkisins er guðjón davíð jónsson dimmuborgir eru einstæðar hraunmyndanir við austanvert mývatn mikill fjöldi ferðamanna heimsækir dimmuborgir á ári hverju hraunið sem rann þegar dimmuborgir mynduðust kom frá eldgosi í lúdentsborgum og þrengslaborgum fyrir um árum og er það mesta hraungos sem orðið hefur á mývatnssvæðinu eftir ísöld dimmuborgir eru staðsettar í lægð og er talið að þegar þær mynduðust hafi hraun frá fyrrnefndu gosi streymt í þessa lægð og smám saman fyllt hana af bráðnu hrauni á meðan á þessu stóð tók yfirborð hraunsins að storkna og sumstaðar storknaði það til botns og myndaði þá hraunstólpa sem fólk sér þegar það gengur um svæðið í dag storkið hraunið myndaði nokkurskonar þak ofan á bráðinni kvikunni en á endanum braust hraunið fram og tæmdist undan þakinu við þetta veiktist þakið svo að það hrundi niður og eftir varð það einstæða landslag sem flestir þekkja í dag sem dimmuborgir sumar hraunmyndanir í dimmuborgum eru þekktari en aðrar þeirra þekktust er tvímælalaust kirkjan hraunhvelfing sem opin er í báða enda og heitir svo vegna þess að lögun hennar minnir á kirkju hið íslenska bókmenntafélag er íslenskt bókaforlag sem var stofnað árið félagið hefur gefið út mörg rit frá stofnun þá helst íslensk en helst er það þekkt fyrir fræðiritið áður fréttamiðill skírni sem hefur verið gefið út síðan skírnir er elsta tímarit á norðurlöndum hið íslenska bókmenntafélag var upphaflega stofnað af bjarna thorarensen bjarna thorsteinssyni árna helgasyni og rasmusi kristjáni rask hið íslenska lærdómslistafélag var formlega sameinað hinu íslenska bókmenntafélagi árið um skeið var jón sigurðsson f d forseti þess og festist það við hann og er hann þess vegna jafnan kallaður jón forseti árið kom danski málfræðingurinn rasmus kristján rask til íslands eftir veru sína á landinu taldi hann ljóst að ekki yrði talað íslenskt orð í reykjavík að hundrað árum liðnum og tungan útdauð með öllu í landinu eftir ár taldi hann vænlegast að stofna félag meðal íslendinga sem skyldi efla og styðja bókmenntir þeirra vera til varnar og viðhalds íslenskrar tungu og styrkja almenna menntun í samráði við biskup samdi rask boðsbréf árið þar sem gerð er grein fyrir hversu hinu fyrirhugaða félagi skuli vera háttað það var síðan sent til allra prófasta landsins áður en rasmus kristján rask fór af landinu hafði hann mælst til þess við séra árna helgason að hann tæki að sér að verða forseti félagsins eftir að rasmus kristján rask kom aftur til kaupmannahafnar átti hann frumkvæðið að því að stofnað væri sams konar félag og hið íslenska sem bæði íslendingar í kaupmannahöfn og danir gengju í á fundi í þrenningarkirkjunni í kaupmannahöfn hinn mars var félagið formlega stofnað í danmörku eftir að forsvarsmenn félagsins á íslandi einkum séra árni helgason spurðu af stofnun félagsins í danmörku kölluðu þeir menn til fundar í reykjavík ágúst þar var lagt fram lagafrumvarpið sem komið fram á fundinum í kaupmannahöfn en ályktun um það var frestað til næsta fundar sá fundur var haldinn ágúst í reykjavík og þar var samþykkt lagafrumvarpið og um leið ákveðið að félögin skyldu sameinast og vera tvær deildir í einu félagi er heita skyldi hið íslenska bókmenntafélag þá fyrst er unnt að segja að félagið væri að fullu stofnað þótt ekki væri endanlega frá lögum gengið fyrr en árið frá árinu hefur bókmenntafélagið gefið út ritröðina lærdómsrit hins íslenzka bókmenntafélags í ritröðinni eiga að vera sígild fræðirit tímamótaverk í sögu mannlegrar hugsunar og önnur fræðileg rit sem þykja framúrskarandi góð og sem hlotið hafa skýlaust lof þótt ætlunin með ritröðinni hafi ekki verið að geyma fagurbókmenntir hefur eigi að síður myndast hefð fyrir því að gefa út þýðingar á ýmsum bókmenntum fornaldar sem lærdómsrit enda teljast þau oftar en ekki tímamótaverk í sögu mannlegrar hugsunar flest eru ritin þýðingar úr erlendum málum en einnig eru nokkur rit íslensk ritin eru nú orðin talsins og koma nokkur rit út árlega lærdómsritin voru um margt nýlunda í íslenskri bókaútgáfu ekki síst vegna ritstjórnar ritraðarinnar og þeirrar ritstjórnarstefnu að hver þýðing skyldi unnin af sérfróðum manni og lesin yfir af minnst tveimur öðrum sérfróðum mönnum ítarlegur inngangur er að hverju riti og skýringar aftanmáls stofnandi ritraðarinnar var þorsteinn gylfason sem ritstýrði henni til ársins þorsteinn hilmarsson aðstoðaði við ritstjórn lærdómsritanna frá og var aðstoðarritstjóri vilhjálmur árnason tók við ritstjórninni en núverandi ritstjórar eru ólafur páll jónsson og björn þorsteinsson núverandi forseti er sigurður líndal lagaprófessor reykjavíkurdeild eftir sameiningu deilda stöðulögin voru lög sett af dönum janúar árið svo nefnd því þau ákvörðuðu stöðu íslands gagnvart danmörku stöðulögunum fylgdi svo fyrsta stjórnarskrá íslands árið í stöðulögunum var á margan hátt undirbúið að íslendingar gætu tekið að sér stjórn eigin innanlandsmála nokkuð var liðið frá því að einveldi danakonungs hafði verið lagt af og nú hafði danska þingið löggjafarvald einokunarverslun dana var lögð af og áframhaldandi barátta íslendinga leidd af jóni sigurðssyni og stuðningsmönnum hans fyrir sjálfsákvörðunarrétti íslendinga fékk dræmar undirtektir í kaupmannahöfn frumvarp stjórnarskrár fyrir íslendinga var samþykkt á alþingi með breytingum en hafnað af danska þinginu loks setti danska þingið stöðulögin sem byggðust á því að ísland væri óaðskiljanlegur hluti af danmörk í skaðabætur fyrir það ætlaði danska ríkið að greiða íslendingum ríkisdali fyrstu tíu árin en síðan myndi upphæðin lækka hvert ár næstu árin niður í rd íslendingar voru ekki sáttir við lögin og var þeim hafnað af alþingi með atkvæðum gegn samkvæmt frumvarpinu var sérstakur landshöfðingi skipaður hilmar finsen þann apríl til þess að stjórna landinu eftir fyrirskipunum frá danska dómsmálaráðuneytinu síðan var samið nýtt frumvarp byggt á því sem var samið á þjóðfundinum en því var hafnað af dönum hvalfjarðargöngin eru jarðgöng á milli suðvesturlands og vesturlands í þeim liggur vesturlandsvegur undir utanverðan hvalfjörð göngin eru samtals metrar að lengd og þar af liggja metrar undir sjó göngin eru að mestu tvíbreið en þrjár akreinar í hallanum norðan megin dýpst fara göngin metra undir yfirborð sjávar og eru grafin djúpt í berggrunninn undir sjávarbotninum um bílar ferðast um göngin á sólarhring en göngin voru upprunalega hönnuð fyrir aðeins fimm þúsund bíla á sólarhring göngin voru grafin á árunum og voru opnuð fyrir bílaumferð þann júlí af þáverandi forsætisráðherra davíð oddsyni frá opnun ganganna hafa um milljónir ökutækja farið um göngin eða um bílar á sólarhring að meðaltali við byggingu ganganna var farin ný leið í slíkum stórframkvæmdum á íslandi þar sem einkafyrirtæki stóð fyrir framkvæmdunum og fjármagnaði án aðkomu ríkissjóðs það er spölur ehf sem sá um framkvæmdina og er nú rekstraraðili og eigandi hvalfjarðarganganna í dag og innheimtir veggjald af vegfarendum til að borga fyrir framkvæmdina upphaflega var áætlað að göngin yrðu greidd að fullu eftir ár frá opnun en umferð um þau hefur reynst töluvert meiri en gert var ráð fyrir og því mun það mark nást nokkuð fyrr um það var samið að íslenska ríkið eignaðist göngin þegar þau verða greidd að fullu frá þeim tíma hafa ríflega milljónir ökutækja farið um göngin og meðaltalsumferð er um bílar á sólarhring en göngin voru upprunalega hönnuð fyrir aðeins fimm þúsund bíla á sólarhring talið er að vegna hækkandi bensínverðs frá árinu þá hafi eitthvað dregið úr umferðinni göngin voru mikil samgöngubót fyrir alla sem leið eiga um hvalfjörð þar sem þau stytta leiðina frá borgarfirði að reykjavík um km mestu hafa göngin þó breytt fyrir íbúa akraness en landleið þeirra til reykjavíkur styttist um km með tilkomu ganganna og gerði það kleyft að nú sækja margir vinnu til reykjavíkur frá akranesi og öfugt eitthvað hefur verið um það að fólk svindli sér í göngin án þess að borga en hefur þetta farið upp í skipti og jafnvel spölur ætlast til að ný göng samhliða hvalfjarðargöngunum verði grafin til að sporna við umferð en þeir telja að það muni vera varasamt fari umferð yfir sex þúsund bíla á dag áætlaði spölur að hin nýju göng yrðu klár árið en tilraunaborunum er lokið þær áætlanir hafa ekki gengið eftir þann júní varð fyrsta banaslysið þegar fólksbil og jeppi skullu saman í hörðum árekstri einn maður lést og slösuðust þar af þrír alvarlega kópavogsfundurinn var haldinn júlí á kópavogsþingi og var tilgangur hans að fá íslendinga til að samþykkja erfðaeinveldið áður fyrr var einveldið þannig að konungur væri kjörinn af helstu fulltrúum ríkisins en yrði síðan ekki löglega konungur fyrr en fulltrúar allra þjóðanna sem tilheyrðu danaveldi höfðu samþykkt hann svíar höfðu fengið nóg af yfirráðum dana yfir eyrarsundi og orsakaði það stríð á milli þeirra tveggja afleiðingar stríðsins settu fjárhag dana í rúst og vildi friðrik koma á erfðaeinveldi að evrópskri fyrirmynd þar sem konungsvaldið gengi sjálfkrafa í arf þessi aðgerð var meðal annars til þess að takmarka völd aðalsins í danmörku henrik bjelke aðmíráll fulltrúi konungs kom til íslands á fund í kópavogi til þess að fá íslenska höfðingja til að undirrita erfðahyllinguna samningurinn var síðan kallaður kópavogssamningurinn og afleiðingarnar voru þær að lög sem konungur setti hlutu sjálfkrafa gildi án sérstaks samþykkis alþingis íslendinga erfðaeinveldið gilti til ársins þegar íslendingar fengu stjórnarskrá sagnir um að bjelke hafi hótað íslendingum með herliði til að neyða íslendinga til að samþykkja erfðahyllinguna komust í hámæli eftir að tveir minnismiðar fundust í kistu jóns sigurðssonar sem sögðu frá því að brynjólfur sveinsson biskup hefði andmælt þessari löggjöf en bjelke minnt hann á hermennina og að árni oddsson lögmaður hafi tárfellt við undirskriftina þessari harmasögu var slegið upp í þjóðólfi í miðri sjálfstæðisbaráttu íslendinga ekkert í samtímaheimildum bendir hins vegar til annars en að hér hafi verið um annað að ræða en formlegt samþykki á fait accompli þ e að samþykkt alþingis á lögum konungs hafði um langt skeið áður verið sjálfvirk annálar minnast kópavogsfundarins helst fyrir það að eftir undirskriftina var haldin mikil og vegleg veisla með flugeldasýningu og fallbyssuskotum mun það vera fyrsta sinni sem getið er um flugelda á íslandi gamli sáttmáli eða gissurarsáttmáli vegna aðkomu gissurar þorvaldssonar að honum var samkomulag íslendinga við hákon gamla noregskonung sáttmálinn var gerður og fól hann það í sér að konungur noregs væri jafnframt konungur íslands og að íslendingar væru skattþegnar noregskonungs á móti skuldbatt noregskonungur sig til þess að halda uppi siglingum til íslands og skyldu ekki færri en sex skip koma til íslands frá noregi árlega með nauðsynjavarning þótti þetta vera misjafnlega efnt af hálfu noregskonungs ekki var lokið við að undirrita samninginn fyrr en árið þegar magnús lagabætir var orðinn konungur í noregi og er því venjan að tala um að íslendingar hafi gengið noregskonungi á hönd árið konungur taldi gamla sáttmála fallinn úr gildi eftir kópavogsfundinn og þegar frelsisbarátta íslendinga stóð sem hæst á öld undir forystu jóns sigurðssonar forseta vísaði hann oftar en ekki til ákvæða gamla sáttmála og hélt því alltaf fram að hann væri í fullu gildi þó að það væri mjög umdeilt þetta var samt hans sterkasta vopn og ásamt öðrum reyndist það bíta texti gamla sáttmála er svohljóðandi fræðimaðurinn patricia pires boulhosa hefur sett fram þá kenningu að gamli sáttmáli sé ekki frá öld heldur frá öld sandgerðisbær áður miðneshreppur var sveitarfélag á utanverðum reykjanesskaga en það sameinaðist sveitarfélaginu garði þann júní náði sandgerði yfir alla vesturströnd miðness rosmhvalaness allt út að garðskaga hið sameinaða sveitarfélag sandgerðis og garðs heitir suðurnesjabær miðneshreppur var stofnaður árið þegar rosmhvalaneshreppi var skipt í tvennt eftir endilöngu nesinu hélt hinn hlutinn gamla nafninu áfram en hann náði yfir byggðirnar innan megin á nesinu garð leiru og keflavík miðneshreppur fékk kaupstaðarréttindi desember og nefndist upp frá því sandgerðisbær sandgerðishverfi er eitt af sjö hverfum miðneshrepps sandgerðis og talið að sunnan frá ósabotnum nefnast þau stafneshverfi hvalsneshverfi fuglavíkurhverfi bæjarskershverfi sandgerðishverfi flankastaðahverfi og kirkjubólshverfi við jarðamatið voru fimm býli skráð í sandgerðishverfi krókskot landakot tjarnarkot bakkakot auk sandgerðisjarðar eignarhald á þessum býlum var mismunandi sum voru hjáleigur frá sandgerðisjörð en önnur sjálfstæðar jarðir til dæmis var krókskotjörð seld og hefur síðan verið sjálfstæð útvegsjörð kaupandi var bjarni jónsson sem fæddist að rauðnefsstöðum á rangárvöllum landakot og tjarnarkot voru einnig aðskilin frá sandgerðisjörð hins vegar var bakkakot alla tíð tómthús án landréttinda og hvarf úr ábúð um sjálfstæðu jarðirnar fjórar eiga hlutdeild í sameiginlegum réttindum hverfisins auk heiðarlandsins sem allar fjórar jarðirnar eiga sameiginlega eru svonefnd lönd í sameign krókskots og sandgerðisjarðar íbúar í sandgerði voru rúmlega og hafði verið nokkur fjölgun síðustu áratugi sveitarfélagsins sjávarútvegur og fiskvinnsla voru helstu atvinnuvegir einnig iðnaður verslun og þjónusta í frekar smáum stíl allgóð höfn var í sandgerði og höfðu viðamiklar hafnarframkvæmdir átt sér þar stað á seinni hluta aldar flugstöð leifs eiríkssonar var innan bæjarmarka sandgerðis sandgerði var upphaflega útvegsjörð í betra lagi og bjuggu þar góðbændur sem aðallega höfðu fiskinn í sjónum að bústofni eins og nafnið gefur til kynna er jarðvegur þarna mjög sendinn og ekki vel fallinn til ræktunar sandurinn var að miklu leyti heftur með umfangsmikilli ræktun melgresis og hleðslu mikils sjóvarnargarðs á fyrri hluta aldar í sandgerði er björgunarsveitin sigurvon sem er fyrsta björgunarsveit sem stofnuð var á vegum slysavarnafélags íslands rekur hún björgunarbátinn hannes þ hafstein og hefur mörgum verið bjargað úr sjávarháska og komið til aðstoðar vegna slysa eða sjúkdóma á hafi úti með þessum bát sandgerðisbær náði frá garðskagatá í norðri að ósabotnum í suðri kirkjustaður er á hvalsnesi en þar var hallgrímur pétursson sálmaskáld fyrst prestur árin sandgerðisbær var draumasveitarfélag suðurnesja árið og var í sæti yfir öll sveitarfélög á íslandi gottfried wilhelm von leibniz júlí í leipzig nóvember í hannover var þýskur stærðfræðingur heimspekingur vísindamaður bókasafnsfræðingur stjórnmálamaður og lögfræðingur af sorbískum ættum hugtakið fall er komið frá honum þar sem að hann notar það til þess að lýsa magni með tilliti til ferils hann er einnig ásamt isaac newton kenndur við þróun stærðfræðigreiningar einkum heildun en báðir voru mikilvægir boðberar upplýsingarinnar hann var fæddur í leipzig og talinn ótrúlega gáfaður sem ungmenni hann hóf göngu sína í leipzig háskóla við fimmtán ára aldur þaðan útskrifaðist hann með gráðu í heimspeki sautján ára og lauk doktorsprófi í lögfræði tvítugur að aldri leibniz smíðaði fyrstu vélrænu reiknivélina sem gat framkvæmt margföldun og deilingu hann þróaði enn fremur nútíma ritmáta tvenndarkerfisins binary og notaðist við það í stafrænum reiknivélum ýmsir hafa velt fyrir sér þeim möguleika hvað hefði gerst ef að hann hefði sameinað þróun sína á tvíundarkerfinu við þróunina í vélrænum reikningum leibniz og isaac newton eru taldir upphafsmenn örsmæðareiknings þ e deildunar og heildunarreiknings um eftir minnispunktum hans að dæma kom stóra uppgötvun hans þann nóvember þegar hann notaði heildun í fyrsta sinn til þess að finna flatarmál undir fallinu y x hann lagði fram ýmsa ritmáta sem eru notaðir í stærðfræðigreiningu í dag til dæmis merkið sem er teygt s komið af latneska orðinu summa og d sem notað er í deildun enska differentiation stundum nefnd diffrun á íslensku frá latneska orðinu differentia mismunur leibniz taldi að tákn væru mjög mikilvæg fyrir skilning manna á fyrirbærum hann reyndi því að þróa stafróf mannlegra hugsana þar sem að hann reyndi að lýsa öllum grunnhugtökum heimsins með táknum og sameinaði þessi tákn til þess að einkenna flóknari hugsanir leibniz kláraði þetta aldrei en að mörgu leyti svipar þetta til annarra náttúrulegra tungumála sem nota táknmyndir t d kínverska og súmerska á sama tíma var annar breskur heimspekingur john wilkins að nafni að reyna að þróa algilt heimspekimál universal philosophical language þar sem að hann notaði real character stafrófið grundvöllur rökfræði leibniz og þar af leiðandi allri hans heimspeki er í tveimur þáttum allar hugmyndir okkar eru samsettar úr mjög fáum einföldum hugmyndum sem skapa stafróf mannlegrar hugsunar flóknar hugmyndir koma fram úr þessum einföldu hugmyndum eftir algildri og samhverfri samsetningu sem er sambærileg við stærðfræðilega margföldun með tilliti til fyrri þáttarins þá er fjöldi einfaldra hugmynda mun meiri en leibniz taldi og með tilliti til seinni þáttarins þá telur rökfræði til þrjár aðgerðir sem eru nú þekkt sem lógísk margföldun lógísk samlagning og lógísk neitun en ekki bara ein aðgerð tákn voru að því er lebiniz taldi hvaða rituðu form sem er en raunveruleg tákn voru þau sem líkt og í kínverskum myndtáknum lýstu hugtökum beint en ekki orðunum sem við notum til þess að setja skilning í hugtakið meðal raunverulegra tákna voru sum hugmyndafræðileg og sum voru til þess að bjóða upp á málamiðlun egypsk og kínversk hýróglýfur ásamt táknum stjarnfræðinga og efnafræðinga teljast til fyrri hópsins en leibniz taldi þau ófullkomin og vildi gefa út seinni hópinn með það sem að hann kallaði alheimseinkennið það var ekki í formi algebru sem að hann fann fyrst upp á þessu einkenni líklega þar sem að hann var þá mjög stutt kominn í stærðfræði heldur í formi alheimstungumáls eða ritmáls það var árið sem að hann fyrst fór að láta sig dreyma um táknvísa hugsun og það var táknvísi rithátturinn sem að hann notaðist síðar við sem grunn fyrir táknkerfið leibniz taldi svo mikilvægt að almennileg tákn væru fundin upp að hann lagði alla vinnu sína í stærðfræði á það að finna almennileg tákn örsmæðareikningur hans er einmitt fullkomið dæmi um getu hans til þess að finna viðeigandi tákn heimspekilega framlag hans til frumspekinnar er í formi mónöðufræðinnar sem leggur fram mónöður eða einunga þý monaden af gríska orðinu monas sem grunnform tilverunnar sem eru nokkurs konar andlegar frumeindir eða atóm eilíf ódeilanleg einstök fylgjandi sínum eigin lögmálum og hafa ekki áhrif hvert á annað heldur er hvert og eitt ímynd alls alheimsins í forskapaðri fullkomnun með þessari hugmyndafræði er hægt að brúa bilið milli huglægs og hlutlægs heims sem að rené descartes átti erfitt með að útskýra sem og einstaklingssetninguna sem að baruch spinoza komst ekki fram hjá með lýsingu sinni á einsökum verum sem óvæntum afglöpum frá hinu eina og sanna efni árið kom út ritið guðrétta en það hefur verið nefnt eitt af höfuðritum aldar þar reynir leibniz að réttlæta augljósa galla heimsins með því að leggja til að heimurinn sé meðaltal allra mögulegra heima að heimurinn okkar hljóti að vera besti mögulegi og jafnasti heimurinn þar sem að hann var skapaður af fullkomnum guði staðhæfingin um að við lifum í besta mögulega heiminum var álitin skopleg af mörgum samtímamönnum leibniz þá sérstaklega franois marie arouet de voltaire sem fannst hún svo fáranleg að hann gerði lítið úr honum í bókinni birtíngur þar sem að leibniz kemur fram sem persónan prófessor altúnga dr pangloss þessi ádeila varð til þess að hugtakið panglossi varð til sem er haft um það fólk sem telur sig búa í fullkomnasta mögulega heiminum leibniz er talinn vera sá fyrsti til þess að leggja til að gagnvirkni væri nytsamleg til þess að kanna margs kyns fyrirbæri í mörgum fræðigreinum leibniz hafði áhuga á textafræði og málvísindum og nam mörg tungumál hafði ákafan áhuga á að auka orðaforða sinn og skilning sinn á málfræði hann hrakti þá kenningu sem var útbreidd meðal kristinna manna að hebreska hefði verið upprunalegt tungumál mannkyns hann hrakti einnig kenningu sænskra fræðimanna síns tíma að gömul sænska væri uppruni allra annarra germanskra tungumála hann braut heilann um uppruna slavnesku málanna vissi af tilvist sanskrít og var heillaður af klassískri kínversku hann gaf út frumútgáfu princeps editio miðaldatextans chronicon holtzatiae sögu holtsetalands á latínu drangsnes er lítið þorp á selströnd yst við norðanverðan steingrímsfjörð í kaldrananeshreppi í strandasýslu íbúar voru árið í hveravík skammt innan við þorpið eru heitir hverir í fjöruborðinu alveg í vegarkantinum þar lifa sérstakar hitaþolnar flær þar var áður sundlaug í nágrenninu er strákatangi þar sem hafist var handa haustið við fornleifauppgröft á hvalveiðistöð baska frá öld á drangsnesi er löndunarbryggja en km innan við þorpið í kokkálsvík er viðleguhöfn yst í þorpinu þar sem heita grundir er sérkennilegur steindrangur sem heitir kerling þorpið dregur nafn af þessum drangi en þjóðsagan segir að hann hafi verið eitt af þremur tröllum sem reyndu að grafa vestfirði frá meginlandinu fyrir ofan þorpið er bæjarfell m þaðan er víðsýnt og er þægileg gönguleið á fellið við mynni steingrímsfjarðar utan við drangsnes er grímsey sannkölluð náttúruperla þar er stór lundabyggð einungis mínútna sigling er út í eyjuna og eru ferðir til grímseyjar á sumrin með bátnum sundhana sem einnig býður upp á sjóstangaveiði árið fannst heitt vatn við borun í miðju þorpinu og var lögð hitaveita í öll hús í fjöruborðinu neðan við þorpið eru heitir pottar sem öllum er frjálst að nýta sér wc og skiptiklefar voru opnaðir sumarið og eru þeir staðsettir hinum meginn við götuna sumarið var sundlaugin á drangsnesi opnuð en hún er útisundlaug með vaðlaug heitum potti og eimbaði drangsnesingar hafa haldið bryggjuhátíð árlega frá og dregur hún til sín fjölda fólks hvert sumar flestir drangsnesingar taka þátt í undirbúningi hátíðarinnar í sjálfboðavinnu á drangsnesi er boðið upp á gistingu í tveggja manna herbergjum og einnig á hótel laugarhóli í bjarnarfirði sígild aflfræði stundum kölluð klassísk aflfræði er eðlisfræði sem fæst við krafta sem verka á hluti oft er talað um hana sem aflfræði newtons eftir lögmálum sem við hann eru kennd um hreyfingu sígildra hluta sígild aflfræði er skipt niður í tvo hluta stöðufræði sem fjallar um hluti í kyrrstöðu og hreyfifræði sem fjallar um hluti á hreyfingu sígild aflfræði lýsir hversdagslegum hlutum nokkuð vel hún bregst hinsvegar þegar hlutir ferðast um á hraða nálægt ljóshraða þá þarf að notast við afstæðilega aflfræði þegar kerfi eru svo lítil að taka þarf tillit til skammtafræði hluta eða þegar kerfi eru bæði lítil og ferðast um á hraða nálægt ljóshraða þá tekur afstæðilega skammtasviðsfræði kenningin við samt sem áður þá er sígild aflfræði gagnleg vegna þess að hún er mun einfaldari í notkun en hinar kenningarnar og er góð nálgun á mjög marga hluti sígild aflfræði getur lýst hreyfingu stórra hluta eins og bolta reikistjarna og líka nokkurra smárra hluta eins og lífrænna sameinda þótt sígild aflfræði sé nokkurnvegin samkvæm öðrum sígildum kenningum eins og rafsegulfræði og varmafræði þá kom fram ósamræmi á milli kenninga og tilrauna á seinni hluta aldar sem aðeins nútímakenningar geta útskýrt sérstaklega þá segir klassísk óafstæðileg rafsegulfræði að ljóshraðinn sé fasti miðað við ljósvaka sem er erfitt að skýra í heimi sígildrar aflfræði og leiddi til þróunar á takmörkuðu afstæðiskenningunni sameining sígildrar aflfæði og sígildrar varmafræði leiðir til svokallaðrar þversagnar gibbs þar sem óreiða er ekki vel skilgreind stærð og einnig til útfjólubláa stórslyssins þar sem svarthlutur sendir frá sér óendanlega mikla orku tilraunir til lausna á þessum vandamálum leiddu til þróunar á skammtafræði hér verða kynnt grunnhugtök sígildarar aflfræði til einföldunar er skoðað kerfi punktagnar sem er eind hlutur þar sem stærð eindarinnar er nánast núll hreyfing punktagnar er skilgreind af fáum kennistærðum staðsetningu massa og kröftunum sem virka á hana við munum ræða hverja þessa kennistærð þeir hlutir sem sígild aflfræði getur lýst eru ekki punktagnir heldur hafa endanlega stærð punktögnum eins og t d rafeindum er lýst með skammtafræði hlutir með endanlega stærð hafa flóknara hegðunarmynstur en punktögn vegna þess að innri hegðun þeirra getur breyst t d bolti getur snúist á meðan hann flýgur í gegnum loftið hinsvegar munum við geta notað niðurstöður okkar fyrir punktagnir til að rannsaka slíka hluti með því að hugsa um þá eins og safn mjög margra punktagna sem allar hafa áhrif hver á aðra við getum þá sýnt að slíkir samansettir hlutir hegða sér eins og punktagnir gerandi ráð fyrir að þeir séu smáir miðað við lengdirnar sem um ræðir í vandamálinu sem gefur til kynna að notkun okkar á punktögnum sé leyfileg í útleiðslu sígildarar aflfræði staðsetning punktagnar er skilgreind með tilliti til einhvers punktar í rúminu sem er oftast kallaður upphafspunktur o staðsetning er skilgreind sem vigur r frá o til agnarinnar almennt séð þarf ögnin ekki að vera kyrr svo r er fall af t tímanum sem er liðinn frá einhverjum ákveðnum upphafstíma fyrir daga afstæðiskenningar einsteins var tíminn álitinn altækur í öllum viðmiðunarkerfum hraði er skilgreindur sem hlutfall breytingar á staðsetningu og þess tíma sem breytingin tekur eða afleiða staðsetningarvigursins með tilliti til tíma í sígildri aflfræði er hægt að leggja saman og draga frá hraða án nokkurra vandkvæða þetta breytist þegar hlutir eru komnir á ljóshraða eða nálgast hann t d ef bíll er að ferðast í austur á hraða km klst og fer fram úr öðrum bíl sem einnig ferðast austur en er á hraða km klst þá er fyrri bíllinn á hraða km klst hraða í austur átt frá sjónarhóli bílsins sem tekið er framúr frá sjónarhóli bílsins sem ekur hraðar er hinn bíllinn að ferdast í vestur á hraðanum km klst eða í austur á hraðanum km klst stærðfræðilega ef við skilgreinum hraða fyrri hlutarins í dæminu hér að ofan sem vigurinn b vd og skilgreinum hraða seinni hlutarins sem vigurinn u ue þar sem v er stærð hraða fyrri hlutarins u er stærð hraða seinni hlutarins og d og e eru einingavigrar í hreyifátt hvors hlutar fyrir sig þá er hraði fyrri hlutarins eins og hann er séður frá seinni hlutnum sömuleiðis er hraði seinni hlutarins séð frá fyrri hlutnum þegar báðir hlutir ferðast í sömu átt er hægt að einfalda jöfnurnar niður í eða með því að hunsa stefnu af því að báðir hreyfast í sömu átt er hægt að gefa mismuninn á hröðunum með mismuninum á stærð hraðanna hröðun eða hlutfall breytingar á hraða með tilliti til tíma er skilgreind sem þegar hlutur hægir á sér er talað um neikvæða hröðun í því tilfelli hafa hraðavigurinn og hröðunarvigurinn mismunandi stefnu t d þegar bolta er hent upp í loft þá er hraðavigurinn í sömu stefnu og boltinn er að fara þ e beint upp en hröðunarvigurinn hefur stefnu í þveröfuga átt þ e beint niður eftirfarandi yrðingar um atburði í tveim viðmiðunarrömmum s og s er hægt að leiða út s ferðast með hraða u miðað við s annað lögmál newtons gefur samband á milli massa og hraða eindar og vigurstærðar sem er þekkt undir nafninu kraftur gerum ráð fyrir að m sé massi eindar og f sé vigursumma allra krafta sem virka á eindina þ e heildar kraftur þá segir annað lögmál newtons að stærðin mv er kölluð skriðþungi venjulega er massinn m fasti og annað lögmál newtons er hægt að skrifa á einfaldari hátt þar sem a er hröðunin eins og hún var skilgreind fyrir ofan það er ekki alltaf satt að m sé óháð tíma t d minnkar massi eldflaugar jafnóðum þegar eldsneytið brennur upp undir slíkum kringumstæðum er ofangreind jafna röng og nota verður rétt form ofangreindrar jöfnu annað lögmál newtons dugar ekki eitt og sér til að lýsa hreyfingu eindar við þurfum einnig að hafa lýsingu á kraftinum f sem er hægt að fá með því að athuga hvaða hlutir hafa áhrif á eindina og hún á þá t d er hægt að lýsa dæmigerðum hömlunarkrafti sem falli af hraða eindarinnar þar sem lambda er jákvæður fasti þegar við höfum fengið slíkar jöfnur fyrir sérhvern kraft sem virkar á eindina þá stingum við þeim inn í annað lögmál newtons og fáum venjulega diffurjöfnu sem er kölluð hreyfijafna eindarinnar gerum nú ráð fyrir að núningskraftur sé eini krafturinn sem virkar á eindina þá er hreyfijafnan þetta er hægt að heilda sem gefur þar sem v er upphafshraði eindarinnar þetta þýðir að hraði eindarinnar minnkar veldisvaxandi í átt að núlli með auknum tíma þessa jöfnu er hægt að heilda aftur til að fá staðsetninguna r sem fall af tíma mikilvægir kraftar eru meðal annars þyngdarkrafturinn og lorentz krafturinn í rafsegulfræði þar að auki er oft hægt að nota þriðja lögmál newtons til að finna út hvaða kraftar virka á eind ef við vitum t d að eind a virkar á aðra eind b með krafti f þá virkar eind b á eind a með jafn stórum krafti f en í andstæða átt og því sett mínus fyrir framan hann f ef kraftur f virkar á eind og færir hana til um r þá er vinnan sem er framkvæmd gefin með stigstærðinni gerum ráð fyrir að massi eindarinnar sé fasti og wh sé heildarvinnan framkvæmd á eindina sem við fáum með því að leggja saman vinnuna sem er framkvæmd af hverjum krafti fyrir sig frá öðru lögmáli newtons getum við sýnt að þar sem t er kölluð hreyfiorka fyrir punkteind er hún skilgeind sem fyrir hluti sem eru samsettir úr mörgum minni eindum er hreyfiorka hlutarins summan af hreyfiorku hverrar eindar fyrir sig krafta sem eru þekktir sem geymdir kraftar má skrifa sem stigul af stigfalli sem kallast stöðuorka og er táknað með v gerum ráð fyrir að allir kraftar sem virka á eind séu geymdir og v sé heildar stöðuorkan fengin með því að leggja saman allar stöðuorkur sem tilheyra hverjum krafti þá er þessi niðurstaða er þekkt sem lögmálið um varðveislu orkunnar og segir að heildar orka sé fasti í tíma þetta er mjög mikilvæg niðurstaða því oftast eru kraftar geymdir lögmál newtons veita margar mikilvægar niðurstöður fyrir samansetta hluti sjá hverfiþungi til eru tvær aðrar útgáfur af sígildri aflfræði aflfræði lagrange og aflfræði hamiltons þær eru jafngildar aflfræði newtons en eru oft þægilegri í notkun til að leysa vandamál þessar og aðrar nútímalegar útgáfur tala yfirleitt ekki um krafta heldur um stærðir eins og orku til að lýsa aflfræðilegum kerfum grikkir og þá sérstaklega aristóteles voru fyrstir til að koma með þá tillögu að náttúrunni væri stjórnað af sértækum lögmálum einn af fyrstu vísindamönnunum sem kom með þannig lögmál var galileo galilei sem gerði hina frægu tilraun að láta tvær misþungar fallbyssukúlur falla af skakka turninum í pisa kenningin og tilraunin sýndu að þær lentu samtímis þó að deilt sé um það hvort hann hafi í raun framkvæmt þessa tilraun þá er vitað að hann framkvæmdi aðrar tilraunir með því að rúlla boltum á skábretti kenning hans sem var rétt um hraðaða hreyfingu var greinilega fengin frá niðurstöðum þessara tilrauna newton var fyrstur til að leggja til hin þrjú lögmál hreyfingar tregðulögmálið annað lögmálið sem nefnt er að ofan og lögmálið um átak og gagntak og sanna að þessi lögmál stýrðu bæði hlutum á jörðunni og í geimnum newton þróaði líka örsmæðareikninginn sem er nauðsynlegur til að framkvæma þá útreikninga sem þörf er fyrir í klassískri aflfræði eftir newton varð viðfangsefnið meira stærðfræðilegt og sértækt rafsegulmagn kallast víxlverkun rafsegulsviðs við efni sem hefur rafhleðslu eða segulmagn þótt raf og segulkraftar hljómi nokkuð framandi þá eiga næstum allir atburðir sem við upplifum í daglegu lífi fyrir utan þyngdarkraftinn upptök sín í rafsegulfræði kraftarnir á milli atóma þar á meðal aðdráttarkrafturinn á milli atóma í fast efni sem veldur því að efni stífnar eru meira eða minna rafsegulkraftar einnig allir stærri kraftar eins og núningskraftar eiga rætur sínar að rekja til rafsegulkraftsins maður þarf bara að skoða kerfið nógu smátt litirnir sem við sjáum frá öllum hlutum eru ljós með mismunandi bylgjulengdir og hægt er að lýsa ljósi sem rafsegulbylgjum sem eru truflanir á rafsegulsviðinu þarna sést að mikil þörf er á því að skilja rafsegulfræðina klassísk rafsegulfræði var þróuð af nokkrum eðlisfræðingum á öld og náði hápunkti í vinnu james clerk maxwell sem sameinaði fyrri kenningar í eina kenningu og komst að rafseguleiginleikum ljóss klassísk rafsegulfræði lýsir hegðun rafsegulsviðsins með jöfnum sem kallast jöfnur maxwells krafturinn sem rafsegulsviðið virkar á rafhlaðna ögn með kallast lorentzkraftur árið var lokið við að sameina skammtafræði og rafsegulfræði og kallast sú kenning skammtarafsegulfræði enska uantum electrodynamics skammstafað ed ekki skal ruglað saman við ed í stærðfræði john david hume janúar ágúst var írskur stjórnmálamaður hann fæddist árið í derry á norður írlandi hann varð virkur í stjórnmála og mannréttindabaráttu lýðveldissinna á sjöunda áratugnum hann var þingmaður á norður írska þinginu frá árinu þar til það var lagt niður árið árið var hann stofnmeðlimur í sdlp sósíalíska lýðræðissinnaða verkamannaflokkinn á norður írlandi og varð formaður flokksins árið árið settist hann á breska þingið og sat þar til ársins hume var leiðtogi hófsamari afla lýðveldissinna og vann að friðarumleitunum í deilunni á norður írlandi þessar umleitanir náðu hápunkti þegar samning föstudagsins langa var undirritaður árið sama ár hlaut hann ásamt david trimble sem var leiðtogi hófsamra sambandssinna friðarverðlaun nóbels sir isaac newton f janúar d mars en skv júlíska tímatalinu sem þá var í notkun f desember d mars var enskur stærðfræðingur eðlisfræðingur stjarnfræðingur náttúruspekingur og gullgerðarmaður hann bar höfuð og herðar yfir flesta samtímamenn sína og gjörbylti stærðfræði og eðlisfræði aldar framlög hans til þessara fræða voru meðal annars örsmæðareikningur aflfræðin þyngdarlögmálið lögmálið um hreyfingu reikistjarna á braut tvíliðuröðin binomial series aðferð newtons í tölulegri greiningu auk mikilla fræða um lausnir jafna og fleira hann var mikilvægur boðberi upplýsingarinnar newton sagðist þola illa gagnrýni og þess vegna birti hann ekki niðurstöður rannsókna sinna fyrr en seint og um síðir og sumar aldrei sem dæmi um þetta er sagt að edmund halley sem halastjarna halleys er kennd við hafi árið stungið upp á því við newton að hann kannaði hvernig það aðdráttarlögmál væri sem leiddi af sér niðurstöður keplers um hreyfingar reikistjarnanna þá svaraði newton því til að þetta væri hann búinn að leiða út fyrir mörgum árum það væri lögmálið um andhverfu fjarlægðarinnar í öðru veldi halley var undrandi á að newton skyldi ekki hafa gefið þetta út og skoraði á hann að birta niðurstöður rannsókna sinna newton lét loks af því verða árið er hann gaf út höfuðrit sitt philosophiae naturalis principia mathematica oftst nefnt principia hin frægu þrjú lögmál newtons sem hann setti fram í principia leggja grunninn að klassískri aflfræði en lögmálið gefur tengsl krafts og hröðunar á þann veg að kraftur sé jafn margfeldi massa og hröðunar þ e f ma lögmál newtons stóðu óhögguð í rúm ár en afstæðiskenningin sýndi að breyta þurfti þeim þegar fengist var við hluti sem fara með hraða sem er nærri ljóshraða þessi meinta viðkvæmni newtons fyrir gagnrýni kom líka í veg fyrir að hann birti niðurstöður sínar í örsmæðareikningi fyrr en eftir að leibniz hafði gert grein fyrir sínum niðurstöðum nú þykir nokkuð víst að newton gerði uppgötvanir sínar á undan leibniz en lokaði þær niðri í skúffu leibniz hafði aldrei um þær heyrt er hann gerði sínar uppgötvanir fáum árum síðar og birti niðurstöðurnar strax þá loks dreif newton sig til þess að koma sínum útreikningum á framfæri af þessum sökum eru þeir báðir taldir upphafsmenn örsmæðareiknings og er ekki gert upp á milli þeirra hvað það varðar si mælieining krafts njúton var nefnd í höfuðið á honum niels henrik abel fæddur ágúst dáinn apríl var norskur stærðfræðingur á sinni stuttu ævi náði hann að gera ýmsar grundvallaruppgötvanir á sviði algebrufalla og raða hann sannaði til dæmis að ekki væri til almenn formúla fyrir lausnir fimmta stigs margliðu og skoðaði ýmsa eiginleika sporgerðra falla einnig tók hann til í ónákvæmum verkum eldri meistara svo sem eulers og lagði þannig grunn að agaðri stærðfræðilegri útleiðslu í vinnu með raðir í dag eru abelsverðlaunin veitt í hans nafni stærðfræðingum sem þykja hafa skarað fram úr á alþjóðavettvangi niels henrik abel var annað barn presthjónanna sren georg abel og anne marie fjölskyldan bjó þá á finny í fylkinu rogaland en þegar niels var tveggja ára fluttust þau til gjerstad í austur ögðum þar sem hann ólst upp þrettán ára gamall var hann sendur í skóla til oslóar eða kristjaníu eins og borgin nefndist þá fyrsti stærðfræðikennari hans þar var af gamla skólanum og plagaði nemendur sína og hikaði ekki að við að beita þá ofbeldi því var erfitt að læra hjá honum þetta endaði með því að einn daginn barði hann nemanda svo illa að hann lést viku síðar eftir þetta atvik kröfðust nemendur skólans nýs stærðfræðikennara og það fengu þeir sá maður hét bernt michael holmboe og fljótlega eftir að hann tók við starfinu uppgötvaði hann snilli abels hann tók drenginn í einkakennslu og fór að kynna fyrir honum alþjóðlegar rannsóknir í stærðfræði árið lauk abel svo stúdentsprófi frá með ágætiseinkunn í stærðfræði en mun verri einkunnir í öðrum fögum næst tók við nám við háskólann í kristjaníu og hóf abel það þetta sama ár fjárhagur hans var þó bágur á þessum tíma enda var faðir hans nýlátinn og móðir hans gat varla séð fyrir sjálfri sér heima í sveitinni vinskapur abels við holmboe og áhrif hans innan norskrar menntastéttar varð þó til þess að hæfileikar abels fóru að spyrjast út þetta varð svo til þess að nokkrir prófessorar slógu saman í styrki handa abel svo hann gæti haldið áfram námi það gerði hann en námið varð lítilfjörlegt engar rannsóknir á sviði stærðfræði voru við háskólann í kristjaníu og lærði abel því að mestu sjálfstætt á þessum tíma skrifaði hann nokkrar greinar sem birtust í almennum norskum vísindatímaritum og fór í kjölfarið að vekja sífellt meiri athygli árið var honum boðið til kaupmannahafnar þar gat hann loks hitt fleiri stærðfræðinga bæði prófessora og stúdenta þar kynntist hann einnig christine kemp sem hann trúlofaðist síðar að lokinni kaupmannahafnarheimsókninni fór hagur hans að vænkast fjárhagslega hann komst á opinbera styrki árið og honum var lofað utanlandsferð næði hann betri tökum á frönsku hann fór því að leggja stund á hana og árið hélt hann til útlanda ásamt nokkrum öðrum norskum stúdentum í upphafi var ætlunin að líta við hjá gauss í göttingen og halda síðan til parísar sem þá var mekka stærðfræðinnar á leiðinni breyttist þó ferðaáætlunin og abel endaði í berlín þar kynntist hann manni að nafni august leopold crelle crelle var verkfræðingur en mikill áhugamaður um stærðfræði og hafði lengi gælt við að setja á stofn þýskt stærðfræðitímarit abel gat ýtt þeirri áætlun hans úr vör og réðst crelle í útáfu tímarits sem hann nefndi journal fr die reine und angewandte mathematik í það tímarit átti abel síðar eftir að skrifa margar sínar merkustu greinar og átti hann raunar stærstan þátt í því hversu virt það varð abel dvaldist í berlín í fjóra mánuði en hélt svo til alpanna þangað fylgdi hann félögum sínum sem voru flestir að læra jarðfræði og landfræði því hann óttaðist að þurfa að ferðast einn til parísar komst hann loks í júlí og var hann þá orðinn einn á ferðalaginu þetta var langþráður áfangastaður og hafði hann sparað það sem hann taldi sínar merkustu hugleiðingar til þessa tækifæris nú settist hann því niður og skrifaði hugleiðingarnar niður og úr varð fræðirit sem hann lagði fyrir vísindakademíuna í parís akademían sýndi ritinu þó takmarkaðan áhuga lagði það til hliðar og það gleymdist abel tók þessu mjög þunglega og veiktist í kjölfarið um áramótin hélt hann heim á leið aftur frekar daufur á leiðinni neitaði hann boði um að ritstýra tímariti crelles sökum þess að nú langaði hann bara heim til noregs þegar abel kom aftur heim til noregs litu norðmenn svo á að ferðin hefði mistekist abel hafði einungis náð að skrifa greinar í eitthvað nýtt og ómerkilegt þýskt tímarit og litla lukku hafði hann vakið í parís því voru styrkirnir dregnir til baka og nú varð hann að lifa á láni sem hann tók persónulega abel hélt þó áfram að leggja stund á stærðfræði og skrifa greinar sem hann sendi til crelle til útgáfu síðar á árinu veiktist hann af berklum þrátt fyrir veikindin reyndi hann að komast heim í sveitina til að dveljast þar yfir jólin það tókst honum en veikindin ágerðust upp úr því og næstu mánuðina var hann rúmliggjandi það var síðan apríl sem hann lést einungis ára gamall þetta síðasta ár sitt hafði hann þó afkastað gríðarmiklu hann skrifaði stórar fræðiritgerðir þá lengstu upp á blaðsíður sumir telja að ástæða þessarar vinnugleði hafi verið sú að hann hafi strax í parís verið greindur með berkla og hann hafi því vitað hvað var framundan tveimur dögum eftir andlát hans voru svo send af stað tvö bréf en þá vissi hvorugur aðilinn af andlátinu annað þeirra var frá parís þess efnis að fræðiritið sem hann lagði fyrir vísindaakademíuna væri nú fundið aftur hitt var frá crelle sem tilkynnti að nú væri öruggt að hann fengi stöðu við berlínarháskóla en crelle hafði síðustu árin sótt það stíft að útvega abel stöðu við háskólann hann hafði oft verið hársbreidd frá því en alltaf hafði það mistekist á þessum tíma var búið að uppgötva almennar formúlur fyrir lausnum annars þriðja og fjórða stigs margliðna en menn sátu fastir á fimmta stigs margliðunni það varð fyrsta markmið abels að leysa þetta vandamál og hann hóf leitina að almennri formúlu strax í menntaskólanum í kristjaníu abel tókst fljótt að finna formúlu sem hann taldi rétta og rökstuddi hana á það sannfærandi hátt að hvorki holmboe né ferdinand degen sem var einn frægasti stærðfræðingur á norðurlöndum á þeim tíma fundu glufur í lausninni degen vissi þó að margir höfðu reynt að finna þessa formúlu og jafn mörgum hafði mistekist svo hann ráðlagði abel að skoða fleiri töluleg dæmi áður en hann kynnti fleirum lausnina abel hóf prófanir og komst fljótt að því að formúlan var kolröng hann lét þó ekki bugast heldur hélt leitinni áfram næstu árin hann fann þó lítið annað en mótsagnir og sannfærðist smátt og smátt um að svona formúla væri ekki til árið taldi hann sig svo vera kominn með sönnun fyrir því þessari sönnun þjappaði hann saman á sex síður lét prenta hana á eigin kostnað og sendi ýmsum frægum stærðfræðingum meðal annars gauss viðbrögðin voru lítil en abel var engu að síður ánægður með þetta fyrsta afrek sitt reyndar var það svo að árum áður en þetta gerðist hafði ítali að nafni paolo ruffini sýnt fram á nákvæmlega það sama sönnun hans þótti þó óskýr og flókin og kom meira að segja á daginn að villa var í henni einnig kom í ljós að göt voru í sönnun abels en hann náði að stoppa í þau og sendi síðar frá sér tvær óhrekjanlegar sannanir fyrir því að umrædd formúla væri ekki til í dag er þeim þó báðum veittur heiðurinn af þessari niðurstöðu og nefnist hún abel ruffinis reglan sporgerð föll voru annað áhugamál abels það var ferdinand degen sem benti honum á að skoða þau í tengslum við rannsóknirnar á fimmta stigs margliðum þessar rannsóknir réðst abel í þegar hann kom heim frá fyrstu kaupmannahafnarheimsókn sinni árið og skoðaði föllin frá öðrum sjónarhornum en aðrir höfðu gert þetta leiddi til ýmissa nýrra uppgötvana til dæmis uppgötvaði hann að þessi föll hafa tvær aðskildar lotur abel vann einnig með tegur sporgerðra og algebrulegra falla hann bjó til almenn fræði um þessi föll og árið lauk hann við stórt rit um þau þetta rit sá gauss síðar og lét þau orð falla að allar útleiðslur abels væru einkar glæsilegar og skýrar eins og með fimmta stigs margliðuna var abel ekki einn að vinna að rannsóknum á þessum föllum samtímis honum vann nefnilega þjóðverjinn carl g j jacobi í fyrstu unnu þeir án vitneskju hvor um annan en þegar þeir fréttu hvað hinn var að gera hófst kapphlaup á þeim tíma hafði abel næstum lokið við að setja upp fræðin og lagði því allt kapp á að koma þeim skipulega niður á blað hann hóf að skrifa rit um föllin sem hann í bréfi nefndi dauða jacobi þetta hafðist að hluta hjá honum og varð úr að jacobi gaf abel fullan heiður af ýmsum grundvallaruppgötvunum og notaði þær síðan óspart í rannsóknum sínum eins og áður kom fram ritaði abel sínar merkustu hugleiðingar meðan hann dvaldist í parís úr varð fræðirit sem fjallaði um summu tegra af gefnu algebrulegu falli þar setti abel meðal annars fram setningu þess efnis að allar slíkar summur mætti skrifa með p liðum slíkra tegra þar sem tegrin væru algebruleg föll af upphaflegu tegrunum minnsta slíka p kallaði hann ætt algebrufallsins og var þetta í fyrsta skipti sem það hugtak kom fyrir umrædd regla var mun almennari en svipuð regla sem euler hafði sett fram áður ritið lagði hann fyrir vísindaakademíuna í parís en hún sýndi lítinn áhuga það voru cauchy og lagrange sem áttu að meta ritið en cauchy var allt of upptekinn með sín eigin verk og vildi vart líta á það eins og abel komst að orði í bréfi það varð úr að ritið gleymdist og týndist og fékk ekki verðskuldaða athygli fyrr en eftir að abel lést ári eftir lát hans voru honum meira að segja veitt virt frönsk verðlaun fyrir framlag sitt sjálft frumritið fannst þó ekki fyrr en árið í lorenzo kirkjunni í flórens og þá vantaði í það átta síður fjórar þeirra fundust árið á bókasafni í livorno en enn eru fjórar síður þessa fræðirits ófundnar í berlín vann abel ásamt öðrum stúdentum að því að skoða það sem euler og hans samtímamenn höfðu sett fram með gagnrýnum augum þóttu margar rökfærslur þessara manna um raðir hæpnar og skrifaði abel einu sinni í bréfi ósamleitnar raðir eru í heild sinni vafasamar og skammarlegt að nokkur maður vogi sér að nýta sér þær í útleiðslum hægt er að komast að hvaða niðurstöðu sem maður vill með því að nota þær og notkunin hefur hingað til einungis valdið óhamingju og mótsögnum er hægt að hugsa sér nokkuð hrikalegra en að fullyrða að þegar n er jákvæð heiltala í kjölfarið fór abel að vinna að því að sanna tvíliðuregluna óyggjandi en sú vinna átti eftir að ná mun lengra þegar upp var staðið hafði hann fundið ýmsa vankanta og villur í ritum annarra stærðfræðinga sýndi hann til dæmis fram á að ein regla sem cauchy taldi sig hafa sannað væri röng en sú regla er þekkt í dag sem ranga setning cauchys skopleg tilvísun í það að flest allt sem cauchy gerði hefur reynst rétt villa hans fólst í því að gera ekki greinarmun á einslegri og punktlegri samfelldni vinnan skilaði sér í grundvallarriti um raðir þar sem farið var eftir ströngum reglum í útleiðslum til að mynda varð að sanna að markgildi raða væru til áður en menn færu að vinna með þau þetta rit varð upphafið að nýjum vinnureglum sem stærðfræðingar sem vinna með raðir hafa til hliðsjónar enn í dag abel hefur verið heiðraður á ýmsan hátt eftir dauða sinn mesti heiðurinn felst náttúrulega í því að niðurstöður hans á sviði stærðfræði eru í fullri notkun enn í dag fljótlega eftir dauða hans fóru menn að ræða um að stofnsetja alþjóðleg stærðfræðileg verðlaun í hans nafni árið fór svo stærðfræðingur að nafni sophus lie út í að safna styrkjum til að veita slík verðlaun en þar sem hann lést ári seinna varð ekkert úr því umræðan vaknaði aftur árum eftir fæðingu abels en þá lýsti óskar svíakonungur en á þessum tíma réði svíþjóð yfir noregi yfir vilja til að stofnsetja slík verðlaun sú ætlun hans fór þó út um þúfur þegar noregur og svíþjóð slitu sambandi sínu á sömu tímamótum var abels einnig minnst um gjörvallan noreg þjóðskáldin ortu um hann og voru nokkrum stærðfræðingum veittar viðurkenningar í hans nafni árið var svo í tengslum við þetta vígð stytta af abel í frognerparken í ósló hundrað árum eftir að abel lést það er árið var hann prentaður á frímerki og árið var hann svo heiðraður enn frekar þegar andlit hans var sett á framhlið norska króna seðilsins þegar ár voru liðin frá fæðingu abels árið vaknaði umræðan um verðlaunin enn á ný í þetta skiptið komust verðlaunin á legg og veitti noregskonungur abelsverðlaunin í fyrsta skipti í júní árið til jean pierre serre árið runnu verðlaunin til sir michael francis atiyah frá edinborgarháskóla og isadore m singer frá mit og árið hlaut þau peter d lax frá courant stofnuninni við new york háskóla að lokum má nefna að gígur á tunglinu og gata í parís bera nafn abels hlaupár eru ár þar sem auka degi eða mánuði er bætt við almanaksár til að leiðrétta skekkju í tímatali sem orsakast af því að árstíðaárið er í raun og veru um dagar í gregoríska tímatalinu koma þau að meðaltali upp á rúmlega ára og daga fresti önnur ár eru almenn ár eratosþenes stakk fyrstur manna upp á hlaupári en júlíus caesar innleiddi það árið f kr hlaupársdegi var síðan bætt inn eftir vorhátíðina terminalia sem haldin var febrúar hvert ár en það var síðasti mánuður ársins í rómverska keisaraveldinu og mars var nýársdagur hlaupárið varð síðan alltaf hvert ár þetta tímatal var kallað júlíanska tímatalið og var í gildi á íslandi þar til í október árið með gregoríska tímatalinu var hlaupársskipulaginu breytt þannig að eingöngu aldamótaár sem talan gekk upp í varð hlaupár en að öðru leyti var alltaf hlaupár hvert ár þetta tímatal er kennt við gregoríus páfa sem lét reikna það út og tók upp notkun þess og breiddist það svo smám saman út um heiminn á íslandi var gregoríska tímatalið tekið upp í byrjun október árið þá var dögum sleppt úr svo að í stað október kom október dagarnir til október árið hafa því aldrei verið til á íslandi sambandslýðveldið þýskaland þýska bundesrepublik deutschland er að flatarmáli sjöunda stærsta ríki evrópu og spannar rúmlega þúsund km það er að sama skapi næst fjölmennasta land evrópu með milljónir íbúa aðeins rússland er fjölmennara höfuðborgin er berlín þýskaland var áður fyrr meginhluti hins heilaga rómverska keisaradæmis sem myndaðist við skiptingu hins mikla frankaríkis karlamagnúsar árið í dag er þýskaland eitt mesta iðnveldi heims og er efnahagskerfi landsins eitt það stærsta í heimi þýskaland liggur í mið evrópu og nær frá ölpunum í suðri til stranda norðursjávar og eystrasalts í norðri nágrannalönd þýskalands eru níu talsins danmörk í norðri pólland og tékkland í austri austurríki og sviss í suðri ásamt frakklandi lúxemborg belgíu og hollandi í vestri einstök landamæri eftir lengd strandlengja landsins er samtals km löng norðursjór og eystrasalt til samans hugtakið þýskt kemur fyrst fram í lok aldar í annokvæði sem diutischemi lande diutsche lant diutischimo lante þýsk lönd fyrir austurfrankaríki þar sem germönsku mælandi þjóðflokkar bjuggu til aðgreiningar frá vesturfrankaríki þar sem talað voru fornfranskar mállýskur orðið deutsch er dregið af fhþ diutisc af diot sbr got þiuda þjóð þ e tengd þjóðinni alþýðunni og á við um tungumál orðið breyttist í tysk á dönsku þýskt á íslensku og tedesco á ítölsku þýskaland var lengi vel eingöngu mállandafræðilegt hugtak sem átti við stærra landsvæði en núverandi þýskaland belgía holland sjá enska heitið dutch sviss liechtenstein luxemburg austurríki suðurtírol alto adige á ítalíu elsass í frakklandi á meðan ríkið var kallað hið heilaga rómverska keisaradæmi síðan á öld þetta nafn með nafnbót þýsks þjóðernis var notað fram til ársins fyrst eftir byltingu heitir ríkið opinberlega þýskaland enska heitið germany og það rússneska og ítalska germania er dregið af orðinu germania en því nafni nefndu rómverjar landið handan eigin ríkis norðan við dóná og austar rínarfljót franska heitið allemagne svipað á spænsku portúgölsku arabísku tyrknesku er dregið af orðinu alemanni sem er heiti á germönskum þjóðflokki sem bjó við frönsku landamærin við rínarfljót slavneskar þjóðir ungverjar og rúmenar nota nafn af rótinni nemez sem þýðir mállaus sem sagt talar ekki okkar tungumál en slava þýðir upphaflega orð athyglisvert er að nafn fyrir landið þýskaland og heiti þjóðar þjóðverjar eru stundum dregin af mismunandi stofnum m a á íslensku hins vegar er þýskaland kallað þjóðverjaland í gömlum íslenskum bókum á ítölsku er talað um germania en tedeschi um þjóðverja þýska tungumálið og samkennd meðal þjóðverja er yfir þúsund ára gömul en sameinað þýskt þjóðríki varð þó ekki til fyrr en með stofnun þýska keisaradæmisins árið þýskaland rekur uppruna sinn til verdun samningsins frá en með honum var frankaveldi skipt upp í vesturhluta sem varð að frakklandi nútímans miðhluta sem tók yfir norður ítalíu niðurlönd og fleiri svæði og austurhluta sem myndaði hið heilaga rómverska keisaradæmi það var til í ýmsum myndum allt til en var þó aldrei meira en mjög laustengt bandalag smá konungsríkja og hafði auk þess fleiri þjóðir en þá þýsku innan sinna vébanda á þessum þúsund árum juku þjóðverjar mjög við áhrif sín í gegnum kaþólsku kirkjuna norður krossferðirnar og hansasambandið talið er að rekja megi uppruna germanskra þjóðflokka til bronsaldar norður evrópu um f kr eða í síðasta lagi til járnaldar norður evrópu öld öld f kr þjóðflokkarnir breiddust út til suðurs austurs og vesturs frá suðurhluta skandinavíu og norðurhluta þýskalands á öld f kr og komust þá í kynni við keltneska þjóðflokka í gallíu og íranska og slavneska þjóðflokka í austur evrópu lítið er vitað um sögu germanskra þjóðflokka á þessum tíma nema hvað varðar samskipti þeirra við rómverja auk þekktra fornleifa í valdatíð ágústusar hófu rómverjar undir forystu rómverska herforingjans publiusar uinctiliusar varusar að ráðast inn á landsvæði germana á þessum tíma kynntust germanar herstjórnarlist rómverja árið e kr gereyddu germanar undir forystu arminiusar hermans þremur rómverskum herdeildum varusar í orrustunni um teutoburgs skóg þar með héldust landsvæði germana allt að rín og dóná utan rómaveldis um e kr þegar rit tacitusar germanía var samið höfðu germanar komið sér fyrir meðfram rín og dóná og réðu nú að mestu leyti yfir því svæði sem þýskaland nær yfir nú á dögum á öld óx ýmsum vestur germönskum þjóðflokkum eins og alamönnum frönkum söxum og fleirum ásmegin þýskaland miðalda átti rætur að rekja til veldis karlamagnúsar en hann var krýndur keisari desember árið árið var ríkinu skipt upp í þrjá hluta með verdun sáttmálanum einn hluti ríkis karlamagnúsar hið heilaga rómverska keisaradæmi var til í einni mynd eða annarri til ársins landsvæði þess náði frá egðu í norðri til miðjarðarhafs í suðri á árunum voru furstadæmin lothringen saxland frankaland schwaben tringen og bæjaraland innlimuð árin lagði hið heilaga rómverska keisaradæmi undir sig norður ítalíu og búrgund en á sama tíma misstu keisarar hins heilaga rómverska keisaradæmis völd til kirkjunnar á árunum jukust áhrif þýskra fursta í suðri og austri á landsvæðum slava bæir í norður þýskalandi uxu og döfnuðu innan hansasambandsins árið eftir að umbótatilraunir mótmælenda innan kaþólsku kirkjunnar mistókust var ný kirkja mótmælenda stofnuð í mörgum af þýsku ríkjunum þetta leiddi til innbyrðis deilna þjóðverja ára stríðsins sem háð var frá til og lauk með vestfalska friðinum eftir þessi átök reyndust þjóðverjar illa undirbúnir til að takast á við napóleon sem réðst inn í lönd þjóðverja og leysti upp hið heilaga rómverska keisaradæmi upp frá því varð frakkland að erkióvini þjóðverja fram yfir síðari heimsstyrjöld mestu varanlegu áhrifin af upplausn hins heilaga rómverska keisaradæmis voru þau að austurríki sem hafði þá lengi verið öflugasta þýska ríkið fjarlægðist þau norð og vestlægari vínarfundurinn ráðstefna sem sigurvegarar napóleonsstyrjaldanna héldu var settur í nóvember og stóð til júní á ráðstefnunni var ákveðið að stofna þýska sambandið laustengt bandalag fullvelda byltingarnar í frakklandi höfðu mikil áhrif á sjálfstæðisanda innan þýska sambandssins og greina mátti vísi að þjóðernisstefnu byltingarandinn leiddi til þess að vald konunganna í ríkjunum dvínaði otto von bismarck var gerður að forsætisráðherra í prússlandi en hann lagði mikið upp úr hernaðarstyrk ríkisins árið hafði þýska sambandið undir sameiginlegri stjórn austurríkis og prússlands betur í stríði gegn danmörku en upp úr samkeppni þessa tveggja jafningja varð þýska stríðið árið þar sem prússland hafði betur undir þessum kringumstæðum gat bismarck stofnað norður þýska sambandið og undanskilið austurríki fyrrum sterkasta þýska ríkinu frá aðild árið var lýst yfir stofnun þýska keisaradæmisins í versölum eftir ósigur frakka í fransk prússneska stríðinu otto von bismarck átti stóran þátt stofnuninni öll þau ríki sem áður höfðu myndað þýska sambandið fyrir utan austurríki liechtenstein og lúxemborg voru með í keisaradæminu keisaradæmið leið undir lok eftir ósigur þjóðverja í fyrri heimsstyrjöld og keisaranum var gert að segja af sér hið lýðræðislega weimar lýðveldi var stofnað en þjóðverjar voru ekki sérlega hrifnir af því heimskreppan og harðir friðarskilmálar frá fyrri heimsstyrjöld lögðust þungt á þýskaland og stjórnmálamenn gátu lítið gert fylgi andlýðræðislegra stjórnmálaafla á bæði vinstri og hægri væng stjórnmálanna jókst mjög í tvennum þingkosningum árið fékk nasistaflokkurinn og atkvæða og þann janúar var adolf hitler skipaður kanslari þýskalands eitt af fyrstu verkum hitlers í embætti var að leggja frumvarp fyrir þingið sem færði honum alræðisvöld og nam stjórnarskrá weimar lýðveldisins í raun úr gildi nasistar kölluðu veldi sitt þriðja ríkið og það var við lýði í tólf ár sú stefna nasista að komast yfir landsvæði í nágrannalöndum og skapa þjóðverjum þannig lífsrými lebensraum var ein af mörgum ástæðum fyrir upphafi síðari heimsstyrjaldar þann september þýskaland og bandamenn þess unnu stóra sigra í fyrri hluta stríðsins og lögðu undir sig stóran hluta evrópu eftir innrásina í sovétríkin júní og stríðsyfirlýsingu gegn bandaríkjunum desember sama ár fór að halla undan fæti fyrir þjóðverja þeir gáfust upp maí eftir að hitler framdi sjálfsmorð í neðanjarðarbyrgi sínu í berlín en þá var her sovétmanna að ná borginni á sitt vald ofsóknir á hendur gyðingum og síðar helförin skipulögð tilraun til að útrýma gyðingum í evrópu var alræmt stefnumál nasista á millistríðsárunum og í heimsstyrjöldinni síðari eftir heimsstyrjöldina síðari misstu þjóðverjar mikil landsvæði í austri þar sem nú er pólland og þurftu milljónir þjóðverja að flytja sig frá þessum svæðum því svæði sem eftir var var skipt í hernámssvæði bandaríkjamanna breta frakka og sovétmanna þegar kalda stríðið hófst var þýskalandi skipt í tvennt þar sem hernámssvæði sovétmanna myndaði þýska alþýðulýðveldið deutsche demokratische republik eða austur þýskaland og hernámssvæði hinna þjóðanna myndaði sambandslýðveldið þýskaland bundesrepublik deutschland eða vestur þýskaland berlín hafði einnig verið skipt í fjögur hernámssvæði þrátt fyrir að borgin væri öll innan austur þýskalands austur berlín var gerð að höfuðborg austur þýskalands en vestur berlín varð að útlendu sem vesturveldin héldu gangandi austur þjóðverjar höfðu áhyggjur af því að fólkið í austurhlutanum myndi flýja vestur og byrjuðu því að reisa berlínarmúrinn og var hann fullreistur og stóð fram á árið í lok kalda stríðsins voru þýsku ríkin sameinuð á ný október og höfuðborg þýskalands flutt aftur til berlínar sameinað þýskaland er fjölmennasta ríki vestur evrópu og iðnaðarveldi á heimsmælikvarða það er lykilmeðlimur í evrópusambandinu og sækist nú eftir föstu sæti í öryggisráði sameinuðu þjóðanna á árinu komu um milljón flóttamenn og hælisleitendur til þýskalands í þýskalandi eru fjórar milljónaborgir tíu aðrar eru með meira en hálfa milljón íbúa stærsta þéttbýlissvæði þýskalands er ruhr hérað í norðurrín vestfalíu en þar búa allt að ellefu milljón manns á tiltölulega litlu svæði stærstu borgir þýskalands þýskalandi má skipta í þrjá hluta nyrst er norðurþýska láglendið norddeutsche tiefebene sunnar hækkar landið og skiptist þá í meðalhá fjalllendi mittelgebirge og stóra dali af helstu fjalllöndum má nefna harsfjöll harz og svartaskóg schwarzwald syðst eru svo alpafjöll en þau eru hæsti og stærsti fjallgarður þýskalands þar er hæsta fjall landsins zugspitze sem er m hátt og markar landamærin á milli þýskalands og austurríkis í þýskalandi eru mýmargar ár þar eiga stórfljót eins og dóná upptök sín í svartaskógi flestar ár renna til norðurs og munda í norðursjó eða eystrasalti eða eru þverár þessara áa eina undantekningin er dóná sem rennur til austurs og mundar í svartahafi stærstu ár landsins listinn miðast við lengd ánna innanlands í þýskalandi er urmull stöðuvatna flest þeirra eru í mecklenborg vorpommern og í bæjaralandi stóru vötnin í bæjaralandi mynduðust öll við bráðnun ísaldarjökulsins stærstu vötn þýskalands mýmargar eyjar eru við þýsku ströndina austurfrísnesku eyjarnar eru í wattenmeer vestur af brimum í norðursjó meginþorri norðurfrísnesku eyjanna tilheyra einnig þýskalandi en þær nyrstu tilheyra danmörku nyrst þeirra í þýska hlutanum er sylt en norðuroddi hennar er jafnframt nyrsti punktur þýskalands stærstu eyjar landsins eru hins vegar í eystrasalti stærstu eyjar þýskalands þýskaland er samband sambandsríkja sem kallast á þýsku lnder eintala land eða óformlega bundeslnder eintala bundesland sambandsríkin hafa mikið sjálfstæði og er öllum stjórnað skv þingræði af þingkosinni ríkisstjórn landesregierung staatsregierung eða senat undir forsæti forsætisráðherra ministerprsident regierender brgermeister eða prsident des senats þing lnder landtag abgeordnetenhaus eða brgerschaft eru kosin til fimm ára í öllum ríkjum nema brímum kjörtímabil hafa verið lengd úr fjórum í fimm ár á árunum kringum þúsaldamót stjórn hvers sambandsríkis sendir fulltrúa eftir íbúafjölda á sambandsráðinu bundesrat en það er fulltrúaráð sem er sambærilegt öldungadeildum sumra þjóðþinga sambandsþing þýskalands bundestag er kosin til fjögurra ára í senn það og sambandsráð þýskalands fara saman með þau mál sem stjórnarskrá sambandslýðveldisins þýskalands hefur ekki falið þingum og ríkisstjórnum sambandsríkjanna við þingkosningar eru allir ríkisborgarar eldri en ára kosningabærir og með tvö atkvæði svokallað fyrsta atkvæði erststimme gildir í einmenningskjördæmum sem skipa sæti á þinginu þar gildir einfaldur meirihluti samkvæmt öðru atkvæðinu zweitstimme reiknast heildar sætaskipting í hverju sambandsríki fyrir sig og gefur a m k önnur sæti á sambandsþinginu flokkur eða listi sendir einungis mann á þing ef hann nær allra gildra atkvæða á landslista nema hann hafi náð a m k einmenningskjördæmum þá umreiknast hans atkvæðafjöldi í sæti þó að hann hafi annars ekki náð heildarfjöldi sæta sveiflast til af því að reglulega kemur fyrir að flokkur aðallega cdu og csu en líka spd nái fleiri sætum í einmenningskjördæmum á stökum landslista en annað atkvæðið gefur til kynna fær þá flokkurinn að halda öllum þessum einmenningssætum svokölluðum umframsætum en síðan fá hinir flokkar jöfnunarsæti af landslista þannig voru þingsæti eftir kosningum í september ekki að tali heldur þ e umfram og jöfnunarsæti voru á þingi aukalega ef þingmaður af lista með umfram eða jöfnunarsæti hverfur af þingi á kjörtímabili kemur enginn nýr af listanum þannig getur fjöldi þingmanna minnkað á kjörtímabili sambandsstjórn þýskalands bundesregierung starfar ekki í umboði forsetans eins og á íslandi heldur uns þingið kýs nýjan kanslara venjulega í kjölfar sambandsþingkosninga en það getur líka gerst á miðju kjörtímabili kanslarinn bundeskanzler kk bundeskanzlerin kvk er æðsti stjórnandi bundesregierung það er á hans valdsviði að leggja pólitískar útlínur ríkisstjórnarinnar og hann tilnefnir ráðherra og aðstoðarmenn ráðherra sem forsetinn skipar svo í embætti samt sem áður tekur ríkistjórnin allar ákvarðanir með atkvæðagreiðslu á ríkisstjórnarfundum ákæra gegn kanslara eða ráðherrum sbr landsdómi á íslandi er ekki leyfileg hins vegar getur þing einfaldlega kosið nýjan kanslara eftir þriggja daga umhugsunarfrest eftir að tillaga hefur verið lögð fram kanslarar þýskalands frá stofnun sambandsríkisins þjóðhöfðingi þýskalands er forsetinn bundesprsident hann er kosinn til fimm ára á sameiginlegum kjörfundi þar sem allir þingmenn sambandsþingsins og jafnmargir sem kjörnir voru af þingum sambandsríkjanna eru kosningabærir einungis eitt endurkjör er leyfilegt í senn staða hans skv stjórnarskrá er ekki mjög sterk en þetta var gert viljandi eftir slæma reynslu þýskalands af einræði hitlers forsetinn skipar þó formlega alla embættismenn sambandslýðveldisins og veitir þeim lausn hann tilnefnir kanslaraefni við þingið og leysir þingið upp undir þeim kringumstæðum sem stjórnaskráin skilgreinir hann staðfestir öll lög til birtingar með undirskrift sinni forseti þýskalands gerir samninga við erlend ríki en þeir þurfa alltaf á staðfestingu viðkomandi þings sambands eða sambandsríkisþing að halda svigrúm hans til eigin ákvarðanatöku er því takmarkað undir venjulegum kringumstæðum í neyðartilfellum getur mikilvægi hans aukist gríðarlega tvisvar hefur forseti horst köhler dregið í efa að lög samræmist stjórnarskrá og því synjaði hann þeim undirskrift engin regla er um þannig stöðu en þingið reyndi að bregðast við athugasemdum forsetans réttur forsetans til að synja lögum undirskrift er umdeildur önnur ákvörðun hans var kærð til stjórnlagadómstólsins en dæmd réttmæt hægt er að kæra forsetann sjálfan til stjórnarskrárdómstólsins ef rökstuddur grunur liggur fyrir að hann hafi viljandi brotið á stjórnarskránni ákvörðun um hvort ákært verður og hver fari með ákæru er tekin á þingi forsetar þýskalands frá stofnun sambandsríkisins ekki er gert ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslur volksabstimmung í stjórnarskrá sambandslýðveldisins þýskalands nema við mjög afmörkuð tilefni breytingar á skipulagi landsins tilfærsla landamæra eða sameining skipting sambandsríkja og upptöku algjörlega nýrrar stjórnarskrár þetta var sett í stjórnarskrána eftir slæma reynslu á tímum weimar lýðveldisins milli stríðsára kröfur um að setja þjóðaratkvæðagreiðslur inn í stjórnarskrána hafa þó verið gerðar reglulega í dag gera hins vegar allar stjórnarskrár sambandsríkjanna ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum og e t v lagafrumvörp utan þings ef nægilega margir sýna stuðning við atkvæðagreiðslu í formlegri undirskriftasöfnun volksbegehren þjóðgirnd þ e krafa þjóðarinnar sama gildir um atkvæðagreiðslur á sveitastjórnarstigi þýskaland er stærsta hagkerfi í evrópu og fjórða stærsta hagkerfi heims á eftir bandaríkjunum alþýðulýðveldinu kína og japan það er sjötta öflugasta hagkerfi heims miðað við kaupmátt útflutningsvörur eru ein meginstoð þýska hagkerfisins þýskaland er annað mesta útflutningsland heims en útflutningtekjur þess námu milljörðum dollara árið einungis alþýðulýðveldið kína flytur meira út heldur en þýskaland stærstur hluti útflutningsvara eru bifreiðar vélar og efni þýskaland er stærsti framleiðandi vindhverfla í heimi stærstu fyrirtæki landsins eru volkswagen ag daimler ag siemens ag e on ag metro ag deutsche post ag deutsche telekom ag basf se bmw ag og thyssenkrupp ag opinbert tungumál er þýska en hún er germanskt tungumál hins vegar eru til hinar og þessar mállýskur af þýsku sumar jaðra við að vera eigið mál það á við um lágþýsku þ plattdeutsch sem töluð er nyrst við eystrasalt frísnesku sem töluð á frísnesku eyjunum og bæversku sem töluð er í bæjaralandi venjulega er þó talað um háþýsku og lágþýsku auk þýsku eru töluð nokkur önnur mál í þýskalandi aðallega af minnihlutahópum þeirra helst eru tyrkneska kúrdíska og pólska enda tyrkir kúrdar og pólverjar fjölmennir í landinu austast er töluð sorbneska en það er gamalt slavneskt mál sem haldist hefur allt frá tímum þýsks landnáms austast í saxlandi og brandenborg segja má að í landinu séu tvær stórar kirkjur nær jafnstórar sem skipta þjóðinni í tvennt íbúanna tilheyra kaþólsku kirkjunni en hún er mest í vestur og suðurhluta landsins íbúanna tilheyra mótmælendum mest lútersku kirkjunni en mótmælendur eru aðallega í norðurhluta landsins íbúanna tilheyra engri kirkju aðallega í austurhluta landsins enda var sá hluti undir stjórn kommúnista í hartnær ár múslímar eru þjóðarinnar og vegur þar mest sá mikli fjöldi tyrkja sem í landinu búa gyðingar eru um það bil þúsund talsins en það gerir aðeins tæplega rekja má þýskar bókmenntir aftur til miðalda og til verka rithöfunda á borð við walther von der vogelweide og wolfram von eschenbach fjölmargir þýskir rithöfundar og skáld hafa notið mikilla vinsælda þar á meðal johann wolfgang von goethe og friedrich schiller ævintýrin og þjóðsögurnar sem kenndar eru við grimmsbræður hafa gert þýskar þjóðsögur þekktar víða meðal áhrifamikilla rithöfunda á öld má nefna thomas mann bertolt brecht hermann hesse heinrich böll og gnter grass þýskir og aðrir þýskumælandi heimspekingar hafa haft gríðarleg áhrif á þróun heimspekinnar frá lokum miðalda tilkoma nútíma náttúruvísinda og hnignun trúarbragða hafa getið af sér ýmsar spurningar sem eru fyrirferðamiklar í þýskri heimspeki meðal annars um sambandið milli trúar og þekkingar skynsemi og geðshræringa og heimsmynda vísindanna siðfræðinnar og listarinnar gottfried leibniz var einn af mikilvægustu rökhyggjumönnunum immanuel kant reyndi að sætta rökhyggju og raunhyggju en með heimspeki hans verður einnig til þýsk hughyggja hún lifði áfram í kenningum johanns gottliebs fichte georgs wilhelms friedrichs hegel og friedrichs wilhelms josephs schelling og einnig hjá arthur schopenhauer karl marx og friedrich engels voru frumkvöðlar þráttarefnishyggju undir áhrifum frá hegel og kommúnisma nítjándu aldar heimspekingurinn friedrich nietzsche nálgaðist heimspekilegar spurningar frá öðru sjónarhorni afneitaði frumspeki forvera sinna og var forveri meginlandsheimspekinnar sem varð til á öld stærðfræðingurinn gottlob frege fann upp nútíma rökfræði á áttunda áratug aldar en hlaut litla eftirtekt fyrr en breski heimspekingurinn bertrand russell uppgötvaði mótsögn í kerfinu árið saman marka þeir upphafið að rökgreiningarheimspekihefðinni sem naut mikilla vinsælda á öld og hafði ómæld áhrif innan meginlandsheimspekinnar á öld voru hins vegar áhrifamiklir þeir martin heidegger og frankfurt skólinn með þá max horkheimer theodor adorno herbert marcuse og jrgen habermas í broddi fylkingar þjóðverjar státa af ríkri tónlistarsögu og hafa meðal annars alið nokkur af þekktustu tónskáldum klassískrar tónlistar svo sem ludwig van beethoven johann sebastian bach johannes brahms og richard wagner en ýmsir áhrifamiklir popptónlistarmenn hafa einnig komið frá þýskalandi þar á meðal kraftwerk boney m nico nina hagen scorpions toten hosen tokio hotel rammstein og paul van dyk árið var þýskaland fimmta stærsta markaðssvæði tónlistar í heimi arkímedes frá sýrakúsu f kr f kr var grískur stærðfræðingur stjarnfræðingur heimspekingur eðlisfræðingur og vélfræðingur hann er oft talinn með mestu stærðfræðingum allra tíma hann er þekktastur fyrir framlög sín til rúmfræðinnar geometríu hann fann meðal annars upp aðferðir til að reikna rúmmál og yfirborðsflatarmál kúlu og flatarmál fleygbogasneiðar hann skrifaði frægt verk um vökvaaflfræði og um jafnvægi rit sem hann skrifaði hét aðferðin það glataðist en fannst aftur árið arkímedes var sonur phidiasar fyrir utan það er ekki mikið vitað um yngri ár og fjölskyldu arkímedesar þó vilja sumir halda því fram að arkímedes hafi tilheyrt stétt aðalsmanna í borginni sýrakúsu á sikiley því hefur einnig verið haldið fram að fjölskylda hans hafi verið skyld hiero ii sem var konungur í sýrakúsu á þessum tíma þegar arkímedes var búinn að ljúka námi í sýrakúsu flutti hann til egyptalands til þess að læra í alexandríu á þessum tíma þótti alexandría eitt mesta menntasetur heims eftir námið í egyptalandi hélt arkímedes aftur heim og byrjaði að smíða uppfinningar sínar og koma hugmyndum í framkvæmd arkímedes er þekktur fyrir að hafa fundið lögmálið um uppdrif hluta sem sökkt er í vökva og sagt er að hann hafi átt aðgæta hvort kóróna konungsins væri ósvikin sagt er að hann hafi fundið það er hann var í baði og þegar hann fór í baðið hækkaði yfirborð vatnsins og þannig uppgötvaði hann hvernig hann gæti mælt kórónu kóngsins sagt er að hann hafi verið svo glaður er hann áttaði sig á þessu að hann hafi risið upp úr baðinu og hlaupið nakinn um götur borgarinnar sýrakúsu á sikiley þar sem hann bjó hrópandi hevreka hevreka ég hef fundið það ég hef fundið það á tímum arkímedesar var mikið um að vera í sýrakúsu á eyjunni er eitt stærsta og virkasta eldfjall evrópu etna og á sama tíma var einnig stríð á milli róm og karþagó sikiley er á milli þessara borga svo hún varð fljótt að vígvelli íbúarnir á eyjunni völdu að standa með karþagómönnum rómverjar sigldu til eyjarinnar og gerðu árás á sýrakúsu arkímedes hafði áður verið fenginn til að styrkja varnir borgarinnar arkímedes undirbjó varnirnar vel hann lokaði öllum leiðum sem rómverjar hefðu getað farið bæði inn í borgina og út á sjó arkímedes sökkti mörgum stórum skipum rómverja og margir féllu í gildrum hans í borginni sagan segir að þegar rómverjar gerðu innrás á sikiley og tóku hana af grikkjum hafi rómverjum verið bannað að drepa arkímedes arkímedes var staddur á ströndinni og teiknaði myndir af hringum í sandinn rómverskur hermaður kom að honum og arkímedes bannaði honum að snerta hringina noli turbare circulos meos snertu ekki hringana mína en rómverjinn drap hann á staðnum the archimedes palimpsest e d archimedes of syracuse sótt apríl af abu ja far muhammad ibn musa persneska betur þekktur sem al khwarizmi uppi um e kr var persneskur stærðfræðingur í khorasan íran en hann kom frá bænum kowarzizm og nafn hans er dregið af því al khwarizmi þýðir frá bænum kowarzizm sem nú er þekkt sem khiva í úzbekístan hann var meðlimur í húsi viskunnar nokkurs konar skóla vísindamanna í baghdad hann er höfundur tveggja rita um reikning og algebru orðið algorithm algóritmi reiknirit er dregið af nafni hans al khwarizmi sem kom fyrir í titli annarrar bókarinnar í þeirri bók er meðal annars að finna lýsingu á indversk arabíska talnakerfinu sem notað er í dag hin bókin hét kitab al jabr wa l muabalah og af nafni hennar er komið orðið algebra frá al jabr í því riti er til dæmis lýst aðferð til að leysa annars stigs jöfnur sem líkist þeirri aðferð sem nú er kölluð að fylla í ferninginn enska completing the suare evklíð gríska var forngrískur stærðfræðingur sem var uppi um f kr hann bjó í alexandríu í egyptalandi sem þá var háborg vísinda og lista í heiminum hann er ásamt pýþagórasi frægasti stærðfræðingur fornaldar einnig nefndur faðir rúmfræðinnar bók eða bækur hans frumatriði var snemma þýdd á latínu og er mest notaða stærðfræðikennslubók allra tíma og var kennd allt fram í byrjun aldar eða í um ár ekki er vitað að hve miklu leyti frumatriði er frumsmíð hans eða hvað hann hefur haft frá öðrum en hvað sem því líður er bókin stórvirki sagt hefur verið um þessa bók að hún sé önnur áhrifamesta bók í vestrænni menningu lítið sem ekkert er að öðru leyti vitað um æviferil evklíðs frumvarp í lagalegum skilningi er skjal sem inniheldur tillögur að breytingum á heildarlöggjöfinni og er flutt á lagalegu þingi frumvörp geta snúist um það að breyta einu orði í ákveðnum lögum upp í að breyta heilum lagaköflum ef frumvarpið er svokallaður bandormur eða að setja ný lög frá grunni og eða að fella út áður samþykkt lög í íslensku orðabókinni stendur tillaga til formlegrar breytingar á fyrri ákvæðum eða til nýrra laga reglna eða stefnumótunar frumvarp er stjórnarfrumvarp ef ráðherra sem málið heyrir undir flytur það annars er það þingmannafrumvarp einstaka sinnum er frumvarp flutt af þingnefnd allir þingmenn ráðherrar og forseti íslands mega flytja lagafrumvarp og er þetta tryggt með og grein stjórnarskrárinnar við umræður má flutningsmaður ekki taka til máls oftar en þrisvar sinnum en aðrir ekki oftar en tvisvar engar skorður eru þó á því hversu oft ráðherra sem málið fellur undir má taka til máls fyrst fjallar flutningsmaður stutt um málið og eftir það fer af stað almenn umræða ekki má hefja umræðu fyrr en liðnar eru a m k nætur frá útbýtingu frumvarpsins nema þingið samþykki fyrst með auknum meirihluta afbrigði frá þingsköpum sem leyfi það þegar umræðu er lokið fer málið til þeirrar nefndar sem frumvarpið fellur undir eða til allsherjarnefndar ef það snertir margar nefndir einnig kemur þó til greina að frumvarpinu sé vísað frá eftir umræðu nefnd sem hefur frumvarp til umræðu getur flutt það til annarrar nefndar ef hún telur að það tilheyri henni frekar og þarf þá samþykki beggja nefnda að liggja fyrir nefndin skilar síðan nefndaráliti og breytingartillögu ef hún telur þörf á því umræðan byrjar á því að flutningsmaður frumvarps ræðir nánar um frumvarpið mælendur hafa eins langan tíma og þeir þurfa til að skila sínu áliti auk þess sem að rætt er nánar um einstaka hluta þess ef breytingartillögur hafa verið gerðar þá eru greidd atkvæði um þær og eru því næst greidd atkvæði um einstakar greinar frumvarpsins eins og það stendur eftir samþykktar breytingar nú er hægt er að vísa frumvarpinu aftur til nefndar ef þörf er á eða jafnvel að vísa því frá nokkuð algengt er að umræðu sé sleppt og farið beint í umræðu frá þeirri fyrstu rætt er um frumvarpið á ný í heild sinni eftir hana eru greidd atkvæði um breytingartillögur ef þær hafa verið gerðar að lokum eru greidd atkvæði um frumvarpið í heild sinni eins og það stendur eftir samþykktar breytingar þó er hægt að fresta umræðu áður en kemur til lokaatkvæðagreiðslu og vísa frumvarpinu aftur til nefndar þá má gera nýjar breytingatillögur og umræða getur þannig í raun skipst í nokkrar umræður allar atkvæðagreiðslur eru opinberar nema umræður hafi verið gerðar óopinberar ef frumvarp er fellt þá má ekki flytja það óbreytt aftur á sama þingi ef það er samþykkt þá er það sent sem lög til forseta íslands til undirritunar eða synjunar lög taka ekki gildi fyrr en þau hafa verið birt í stjórnartíðindum atkvæði eru oftast greidd með rafeindabúnaði þingforseti gefur hljóðmerki sem heyrist um allt þinghúsið og lætur þannig vita af atkvæðagreiðslunni atkvæðagreiðslan er ekki gild nema að minnsta kosti helmingur þingmanna sé viðstaddur hana eingöngu er hægt að greiða atkvæði með eða á móti eða velja um að sitja hjá en eingöngu fyrri möguleikarnir tveir eru teknir gildir við talningu atkvæða ef að atkvæði með og móti frumvarpinu eru jafn mörg þá fellur frumvarpið á jöfnum atkvæðum og öðlast ekki lagalegt gildi atkvæðagreiðslan má líka fara þannig fram að þingmenn tjái afstöðu sína með því að rétta upp hönd og einnig geta þingmenn líka krafist þess að atkvæði séu gerð með nafnakalli og spyr þá þingforseti hvern og einn þingmann hvort hann sé með eða á móti þingmenn geta líka komið upp í ræðustól og gert grein fyrir atkvæði sínu þingforseti getur líka lagt til að mál sé samþykkt án atkvæðagreiðslu ef að enginn þingmaður mótmælir allar niðurstöður eru birtar í alþingistíðindum þingmál má leggja undir atkvæði án þess að fara í gegnum umræður tveir þriðju fundarmanna verða að samþykkja þá tillögu ef hún á fram að ganga sérstakar reglur gilda um frumvörp um breytingu eða viðauka á stjórnskipunarlögum ferlið sem lýst er hér að ofan er framkvæmt tvisvar fyrra skiptið má framkvæma hvenær sem er og skal rætt um frumvarpið í umræður en það fer ekki fyrir forseta ef það er samþykkt í atkvæðagreiðslu heldur skal rjúfa þing og boða til nýrra alþingiskosninga nýkjörið þing ræðir um það aftur undir nýrri stjórn eða sömu ef úrslit eru þannig frumvarpið fer ekki fyrir neina fastanefnd heldur skal skipuð sérnefnd til að fjalla um málið í seinna skiptið sem frumvarpsferlið hefst skal rætt um frumvarpið í aðrar umræður ef frumvarpið er samþykkt í seinna skiptið óbreytt og með hluta atkvæða að baki sér í bæði skiptin þá skal það lagt fyrir forseta sólarhringur er tímaeining sem miðast við möndulsnúningstíma jarðar miðað við sólu og er oftast reiknuð klukkustundir sólarhringur er ekki si mælieining miðað við fastastjörnur er sólarhringurinn nákvæmlega klukkustundir minútur og sekúndur sólarhingur var upphaflega ákvarðaður út frá sýndargangi sólar þ e sönnum sóltíma og samkvæmt jarðmiðjukenningunni var einn sólarhringur sá tími sem það tók sólina að fara einn hring á himninum frá austri til austurs á ný réttara þykir þó að tala um þann tíma sem það tekur jörðina að snúast einn hring um möndul sinn miðað við fastastjörnur sbr sólmiðjukenningu sólarhringur sem þannig er mældur er ekki nákvæmlega klukkustundir og vantar í raun fjórar mínútur til að hann fylli tíma í raun tekur einn möndulsnúningur jarðar klukkustundir mínútur og sekúndur en á þeim tíma hefur jörðin færst á braut sinni um sólu og því hefur afstaða jarðar og sólar breyst það þýðir að jörðin þarf að snúast örlítið lengra til að sólin virðist á sama stað á himninum en það tekur mínútur og sekúndur þess vegna er sólarhringurinn nákvæmlega klukkustundir sem eru mínútur eða sekúndur þótt einn snúningur jarðar sé í raun aðeins styttri nú er venja að líta svo á að sólarhringurinn byrji klukkan og endi einni sekúndu eftir klukkan en þá er klukkan annað hvort eða og er sá tími kallaður miðnætti klukkur dagsins í dag miðast við s k meðalsóltíma en ekki sannan sóltíma dagur er sá hluti sólarhrings sem varir frá sólarupprás til sólarlags en nótt er frá sólarlagi til sólarupprásar hverjum sólarhring er skipt í fjóra hluta nótt morgunn dag aftann hverjum hluta var síðan skipt í tvo aðra hluta sem kölluðust eyktir er stóðu í þrjár klukkustundir hver sumar þeirra eru enn notaðar í daglegu máli leonardo pisano eða fibonacci stytting úr filius bonacci sonur bonacci um var ítalskur stærðfræðingur sem starfaði sem kaupmaður fibonacci var dulnefni hans en rétt nafn hans var leonardo pisano hann er einn af allra fyrstu evrópsku stærðfræðingunum eftir að hinum myrku miðöldum lauk hann skrifaði bókina liber abaci sem gefin var út í henni gerist hann öflugur talsmaður indversk arabíska talnakerfisins sem þá var sem óðast að ryðja rómverska rithættinum úr vegi í evrópu í þessari bók setur fibonacci fram frægt dæmi um kanínupar sem eignast unga sem eignast unga sem eignast og gengur dæmið út á það að finna út hve margar kanínur eru til staðar eftir hvert tiltekið tímabil þá kemur fram talnarunan þar sem sérhver ný tala finnst með því að leggja saman tvær næstu tölur á undan þessi talnaruna kallast fibonacci runan og er mjög fræg einn merkilegur eiginleiki hennar er sá að ef reiknuð eru hlutföll tveggja samliggjandi talna í rununni og þannig mynduð ný runa þá hefur sú runa markgildið sem er hið svokallaða gullinsnið sú runa byrjar þannig svona og svo framvegis opinbert tungumál er tungumál sem sett er á sérstakan stall innan ríkja fylkja eða sjálfsstjórnarsvæða það er yfirleitt málið sem notað er í löggjafarþingum viðkomandi svæðis en lög margra ríkja fara þó fram á það að opinber gögn séu þýdd á önnur mál einnig um helmingur ríkja í heiminum hafa opinbert tungumál sum hafa aðeins eitt opinbert tungumál t d litháen þýskaland og albanía og sum hafa fleiri en eitt eins og hvíta rússland belgía kanada finnland og suður afríka í löndum eins og írak ítalíu og spáni eru opinber tungumál en í sumum héruðum þessara landa eru leyfð önnur tungumál önnur lönd eins og bandaríkin hafa ekkert opinbert tungumál en nokkur ríki bandaríkjanna hafa opinbert tungumál að lokum má nefna lönd eins og ástralíu lúxemborg og svíþjóð sem hafa ekkert opinbert tungumál ekki er heldur getið um opinbert tungumál í stjórnarskrá íslands afleiðing nýlendustefnu í afríku og á filippseyjum er sú að opinbert tungumál franska eða enska er ekki það sama og talað er af fólkinu í landinu á móti má nefna írland þar sem írska hefur verið skilgreind sem opinbert tungumál sökum þjóðernishyggju en flest allir tala ensku sem er að vísu annað opinbert tungumál írlands sjálfstæði lands þjóðar eða ríkis er að ábúendur njóti algers fullveldis að öðrum kosti eru viðkomandi undir aðra settir og geta slík valdatengsl tekið á sig margs konar myndir eftir samhengi þess þannig er til að mynda rætt um forræði milli ríkja þegar voldug ríki hafa mikil áhrif á grannríki svo mikil jafnvel að vegið er að sjálfstæði þeirra annað dæmi er nýlendur þær sem voru settar undir evrópsku verslunarveldin á tímabili útbreiðslu vestrænnar heimsvaldastefnu eftir að sovétríkin liðu undir lok urðu mörg ríki þeirra sjálfstæð á balkanskaganum myndaðist fjöldi ríkja úr leifum júgóslavíu þeirra á meðal kosóvó sem lýsti yfir sjálfstæði febrúar þegar eitt svæði tekur upp sjálfstæði frá öðru getur það gerst í raun réttri á tvo vegu með lögskilnaðarleið og einhliða leið þannig öðluðust bandaríki norður ameríku ekki sjálfstæði með lögskilnaðarleið og þurftu að heyja sitt sjálfstæðisstríð sjálfstæði noregs frá svíþjóð fór ennfremur ekki fram með lögformlegum hætti ríkis sem skilið var frá og óttuðust sumir í noregi að svíar myndu senda herinn inn í landið en vitanlega fór ekki svo hins vegar var skilnaður íslands frá danmörku með fullkomlega lögformlegum hætti en með sambandslögunum frá varð ísland sjálfstætt og fullvalda ríki desember í danmörku hefur verið hin síðari ár nær altækur samdómur um að færeyjum og grænlandi skuli veitt sjálfstæði sé meirihluti fyrir því á þeim stöðum kína á hinn bógin hefur haft aðra afstöðu til þessara mála þar sem þeir hafa neitað svæðum um sjálfstæði sem æskt hafa þess og unnið gegn sjálfstæðishreyfingum á þeim svæðum jafnvel með því að hvetja etníska kínverja til að flytja inn á svæði sjálfstæðissinna jörðin er þriðja reikistjarnan frá sólu sú stærsta af innri reikistjörnum og sú fimmta stærsta af þeim öllum jörðin sem talin er hafa myndast fyrir um milljörðum ára er sá eini hnöttur sem vitað er til að líf þrífist á tunglið er eini fylgihnöttur jarðar og hefur fylgt henni í að minnsta kosti milljarða ára ef jörðin er skoðuð utan úr geimnum lítur hún út ekki ósvipað og djúpblá marmarakúla með hvítri slikju sem þekur hana hér og þar blái liturinn kemur til vegna úthafanna en sá hvíti vegna skýja sem að öllu jöfnu þekja talsverðan hluta hennar jörðin er talsvert björt og af innri reikistjörnunum er það einvörðungu venus sem endurkastar stærri hluta af því ljósi sem á hana fellur síðan jörðin myndaðist hefur hún þróast stöðugt og standa nú eftir litlar sem engar leifar af upphaflegri ásýnd hennar ysta lag jarðarinnar jarðskorpan samanstendur af nokkrum jarðflekum sem fljóta ofan á möttlinum þessir flekar eru á hreyfingu hver gagnvart öðrum og breytir þessi hreyfing ásýnd jarðarinnar smátt og smátt aflið sem knýr þetta ferli kemur úr iðrum jarðar en bráðinn möttull hennar er á stöðugri hreyfingu möttullinn hvílir á kjarna jarðar sem er að meginhluta til úr járni og er uppspretta segulsviðs jarðarinnar úthöf jarðarinnar þekja um af yfirborði hennar en hin yfirborðsins samanstanda af eyjum og stærri landmössum umhverfis jörðina liggur þunnt lag lofttegunda svokallaður lofthjúpur sem samanstendur að mestu leyti af köfnunarefni og súrefni lofthjúpurinn verndar jörðina fyrir áhrifum geislunar temprar hitastig hennar og dýr og plöntur nýta ýmis efni úr lofthjúpnum jarðhræringar eru ekki eini áhrifavaldurinn á ásýnd jarðarinnar ýmsir kraftar utan úr geimnum verka á jörðina tunglið veldur með snúningi sínum sjávarföllunum og hefur með því hægt á snúningshraða jarðarinnar síðan það myndaðist jörðin verður einnig fyrir stöðugum ágangi loftsteina þá hefur sólin að sjálfsögðu mjög mikil áhrif en hún hitar yfirborð reikistjörnunnar og knýr að auki veðrakerfið saga jarðarinnar hefur verið ítarlega rannsökuð og er þekkt með nokkurri vissu talið er að jörðin hafi myndast í árdaga sólkerfisins fyrir um milljörðum ára á svipuðum tíma og sólin og hinar reikistjörnurnar tunglið myndaðist skömmu síðar fyrir um milljörðum ára þegar jörðin myndaðist fyrst var yfirborð hennar bráðið en þegar hún kólnaði storknaði yfirborðið ýmsar lofttegundir sem losnuðu frá jörðinni meðal annars í eldgosum voru upphafið að lofthjúp jarðarinnar höfin mynduðust við það að vatnsgufa úr andrúmsloftinu þéttist smám saman og ís sem barst til jarðarinnar með halastjörnum bráðnaði við þessar ólguríku aðstæður er talið að líf á jörðinni hafi kviknað fyrsta sameindin sem var fær um að afrita sjálfa sig er talin hafa orðið til fyrir um fjórum milljörðum ára og síðasti sameiginlegi forfaðir allra núlifandi lífvera er talinn hafa lifað um hálfum milljarði ára síðar þegar lífverur þróuðu með sér getu til ljóstillífunar gátu þær í fyrsta skipti nýtt orku sólarinnar á beinan hátt og byrjuðu þá að losa súrefni úr koldíoxíði ildisbyltingin súrefnið hafði mikil áhrif á lofthjúpinn hluti þess breyttist í óson og myndaði ósonlagið sem ver lífverur jarðarinnar fyrir skaðlegum útfjólubláum geislum sólarinnar þegar ágangur útfjólublárra geisla minnkaði gafst lífverum tækifæri á að stækka og hópar af einfruma lífverum runnu saman í fyrstu fjölfrumungana smám saman breiddust þessar lífverur út um alla jörðina eftir því sem ármilljónirnar liðu urðu til heimsálfur og liðu undir lok yfirborð jarðarinnar var á stöðugri hreyfingu og jarðflekana sem heimsálfurnar eru á hefur rekið til og frá og stundum hafa þeir búið til nokkurs konar risaheimsálfu fyrir um milljónum ára byrjaði fyrsta risaheimsálfan rodinia að brotna í sundur fyrir um milljónum ára runnu heimsálfurnar aftur saman og myndyðu pannotiu sem brotnaði upp milljónum ára síðar síðasta risaheimsálfan var pangaea sem brotnaði upp fyrir um milljónum ára í jarðsögunni hafa orðið margar ísaldir og hefur verið leitt að því líkum að sú sem stóð yfir fyrir milli og milljónum ára síðan hafi jafnvel verið svo köld að úthöf jarðarinnar hafi frosið en óháð því hvort þessi ísöld hafi verið svo afgerandi er vitað að þegar henni lauk fyrir um milljónum ára spratt upp ótrúlegur fjöldi fjölfruma lífvera á tímabili sem nefnist kambríatímabilið síðan á kambríatímabilinu hefur það gerst fimm sinnum að stór hluti tegunda hefur skyndilega dáið út síðast gerðist það fyrir milljónum ára þegar risaeðlurnar dóu út sennilega af völdum stórs loftsteins sem rakst á jörðina lítil spendýr lifðu hins vegar af þær hamfarir sem þá gengu yfir á síðustu milljónum ára hafa þróast fjölmargar tegundir spendýra og fyrir nokkrum miljónum ára er talið að afrískur api hafi öðlast þann hæfileika að geta staðið á tveimur fótum þeir apar sem gátu staðið á tveimur fótum höfðu þar með tvo útlimi lausa sem þeir gátu notað til ýmissa hluta meðal annars til að fara að nota verkfæri í kjölfarið þróaðist akuryrkja sem gerði mönnunum afkomendum apanna kleift að fjölga sér mikið mennirnir settust smám saman að alls staðar á jörðinni nema á suðurskautslandinu og hafa gjörbreytt allri ásýnd hennar umhverfi og loftslagi jörðin er nánast kúlulaga en vegna snúnings hennar er hún örlítið aflöguð og í laginu eins bolti sem einhver hefur sest á meðalþvermál jarðarinnar er um það bil km km jörðin sjálf samanstendur af jarðskorpunni möttli og kjarna en fyrir ofan yfirborð jarðarinnar liggur lofthjúpurinn lofthjúpur jarðar samanstendur aðallega af köfnunarefni og súrefni en afgangurinn samanstendur af öðrum lofttegundum svo sem koldíoxíði og vatnsgufu miðað við stærð jarðarinnar er hann örþunnur og er oft miðað við km þótt hjúpurinn hafi í raun engin föst endimörk heldur þynnist hann smám saman lofthjúpurinn styður við líf á jörðinni með því að draga úr útfjólublárri geislun frá sólinni tempra hitastig jarðar stuðla að flutningi vatnsgufu af rakari stöðum á þurrari auk þess eru ýmsar lofttegundir í lofthjúpnum lífsnauðsynlegar fyrir dýr plöntur og aðrar lífverur lofthjúpurinn er einn af aðaláhrifavöldunum á veður og loftslag jarðar undir lofthjúpnum liggur jarðkúlan sjálf og er jarðskorpan efsta lag hennar jarðskorpan er á bilinu km þykk og er hún þynnst í úthöfunum en þykkust undir heimsálfunum jarðskorpan skiptist í allnokkra fleka flekarnir fljóta ofan á möttlinum og eru á hreyfingu hver gagnvart öðrum á flekamótum myndast núningur og spenna í jarðskorpunni sem veldur jarðskjálftum þar sem flekana rekur í sundur verður gliðnun og eru þar tíðari eldgos en annars staðar möttullinn liggur undir jarðskorpunni möttullinn er miklum mun þykkari en skorpan og nær niður á km dýpi honum er oft skipt í ytri og innri möttul vegna mismunandi eiginleika hans eftir dýpi þótt möttullinn sé að mestu leyti úr föstu efni veldur hitastigið því að efnið getur hreyfst til yfir lengri tímabil hreyfingar möttulsins tengdar reki jarðflekanna sem á honum fljóta og er það varmaflutningur frá neðri hluta hans til þess efri sem knýr jarðsögulega virkni á yfirborðinu í miðju jarðar er kjarninn kjarninn samanstendur af föstum innri kjarna sem er tæplega km í þvermál og fljótandi ytri kjarna en kjarninn allur er um km í þvermál meginuppistaða innri kjarnans er talinn vera járn auk einhvers nikkels en ytri kjarninn er talinn samanstanda af bæði járni og nikkeli og ögn af léttari frumefnum talið er að segulsvið jarðarinnar sé myndað í kjarnanum sennilega af völdum iðustrauma í ytri kjarnanum þær fræðigreinar sem fjalla um jörðina sérstaklega myndun hennar gerð og eðli nefnast jarðfræði jarðefnafræði og jarðeðlisfræði jörðin er á stöðugum snúningi um möndul sinn og liggur möndullinn á línu sem liggur gegnum norðurpól og suðurpól jarðarinnar hver snúningur miðað við fastastjörnur tekur tæplega einn sólarhring eða klukkustundir mínútur og sekúndur en sólarhringur miðast við einn snúning samanborið við sól og er nákvæmlega klst samhliða möndulsnúningnum gengur jörðin umhverfis sólina eftir sporöskjulaga sporbaug auk þess hefur jörðin einn fylgihnött tunglið sem gengur í kringum jörðina um það bil einu sinni á hverjum mánuði sólin jörðin og tunglið eru öll hluti af sólkerfinu sem samanstendur af sólinni og öllum þeim hnöttum og hnullungum sem eru föst í þyngdarsviði hennar aðrir fylgihnettir sólarinnar eru meðal annars merkúríus venus mars júpíter satúrnus úranus neptúnus og plútó og hafa flestir þeirra einnig eigin fylgihnetti eða tungl sú fræðigrein sem fjallar um sólina aðrar fastastjörnur reikistjörnur þeirra og hugsanlega fylgihnetti reikistjarnanna nefnist stjörnufræði björn bjarnason f nóvember lögfræðingur er fyrrverandi menntamála og dómsmálaráðherra og var þingmaður sjálfstæðisflokksins í reykjavík á árunum björn fæddist í reykjavík foreldrar hans voru bjarni benediktsson forsætisráðherra og formaður sjálfstæðisflokksins og sigríður björnsdóttir björn á þrjár systur guðrúnu valgerði og önnu hann lauk stúdentsprófi frá menntaskólanum í reykjavík lærði lögfræði við háskóla íslands og var formaður stúdentaráðs sumarið missti hann foreldra sína og ungan systurson í eldsvoða í sumarbústað á þingvöllum lagaprófi frá háskóla íslands lauk hann hann vann sem útgáfustjóri almenna bókafélagsins fréttastjóri á vísi deildarstjóri í forsætisráðuneytinu blaðamaður á morgunblaðinu og aðstoðarritstjóri hann hlaut sætið í prófkjöri sjálfstæðisflokksins í reykjavík og settist þá á þing hann varð menntamálaráðherra og gegndi þeirri stöðu til þegar hann tók að sér að verða forystumaður sjálfstæðisflokksins í baráttunni fyrir borgarstjórnarkosningar hann varð dómsmálaráðherra eftir að davíð oddsson myndaði í þriðja skipti ríkisstjórn sjálfstæðisflokks og framsóknarflokks og gegndi embætti til ársins og lét þá af þingmennsku björn hefur tekið mikinn þátt í umræðum um öryggis og varnarmál á íslandi og ætíð verið eindreginn stuðningsmaður vestræns varnarsamstarfs og varnarsamningsins við bandaríkin hann var sumarið skipaður formaður evrópunefndar forsætisráðherra sem skilaði skýrslu í mars hann er félagi í international institute for strategic studies og hefur setið fundi bilderberg samtakanna greinasafnið í hita kalda stríðsins kom út eftir hann árið björn er kvæntur rut ingólfsdóttur fiðluleikara og eiga þau tvö börn sigríði sól og bjarna benedikt hann er tengdafaðir heiðars más guðjónssonar ásgeir ásgeirsson fæddur í kóranesi á mýrum maí látinn september var annar forseti íslands en hafði áður verið forsætisráðherra framsóknarflokksins á árunum foreldrar hans voru ásgeir eyþórsson verslunarmaður og jensína björg matthíasdóttir ásgeir útskrifaðist frá lærða skólanum árið eftir að hafa gegnt embætti forseta framtíðarinnar árið og inspectors scholae skólaárið hann var guðfræðingur að mennt hann lauk prófi frá háskóla íslands árs gamall og stundaði framhaldsnám í kaupmannahöfn í eitt ár að því loknu ásgeir var biskupsritari þórhalls bjarnarsonar biskups og síðar kennari við kennaraskólann og fræðslustjóri í mörg ár hann var þingmaður vestur ísafjarðarsýslu forseti sameinaðs þings á alþingishátíðinni gegndi embætti fjármálaráðherra og var forsætis og fjármálaráðherra hann var bankastjóri útvegsbanka íslands er hann var kjörinn forseti ásgeir var fyrsti forseti þjóðarinnar sem var kosinn til þess embættis í almennum kosningum hann sat í embætti árin ndash eða í fjögur kjörtímabil hann fékk aldrei mótframboð og var því ávallt sjálfkjörinn í embætti frá og með kona hans var dóra þórhallsdóttir dóttir þórhalls bjarnarsonar biskups hann var alþingismaður fyrir framsóknarflokkinn utanflokka og fyrir alþýðuflokkinn til forseti sameinaðs þings til og varaforseti þess fjármálaráðherra er hann varð forsætis og fjármálaráðherra og gegndi hann því starfi til ásgeir ásgeirsson fæddist árið í kóranesi á mýrum hann var annað af níu börnum ásgeirs eyþórssonar og jensínu bjargar matthíasdóttur faðir ásgeirs var verslunarstjóri í verslun sem faðir hans eyþór felixson rak í straumfirði fjölskyldan fluttist þangað þegar ásgeir ásgeirsson var tveggja ára en flutti síðan til reykjavíkur árið eftir að verslunin fór á hausinn og eyþór afi ásgeirs lést ásgeir hóf nám við menntaskólann í reykjavík árið og varð áberandi í félagslífi og stúdentapólitík skólans hann var forseti framtíðarinnar árið og síðan inspector scholae árin ásgeir hóf síðan guðfræðinám við háskóla íslands og útskrifaðist með háa einkunn árið á háskólaárum sínum kynntist ásgeir og trúlofaðist dóru þórhallsdóttur sem hann hitti í starfi hjá ungmennafélagi reykjavíkur eftir að ásgeir lauk guðfræðinámi bauðst honum að gerast prestur að skútustöðum en þórhalli bjarnasyni biskupi föður dóru fannst ásgeir of ungur til að taka við prestakalli og neitaði því að vígja hann til sárabóta réð þórhallur ásgeir þess í stað sem ritara sinn og ásgeir gegndi því starfi til ársins en hélt síðan til kaupmannahafnar til þess að stunda framhaldsnám í guðfræði á árum sínum í kaupmannahöfn missti ásgeir smám saman metnað fyrir guðfræðinni og afþakkaði tilboð nathans söderblom erkibiskups uppsala um að taka við prestakalli í umdæmi hans ásgeir sneri heim til íslands árið og giftist dóru unnustu sinni eftir heimkomuna gerðist ásgeir ritari hjá landsbankanum en gerðist síðan kennari við kennaraskólann ásgeir hóf einnig þátttöku í íslenskum stjórnmálum sem meðlimur framsóknarflokksins árið bauð ásgeir sig fram til alþingis fyrir framsókn í vestur ísafjarðarsýslu og náði kjöri árið var ásgeir kjörinn forseti alþingis í því embætti fékk ásgeir það hlutverk að ávarpa mannfjöldann þegar þúsund ára afmæli alþingis var fagnað árið og þótti hann bera af öðrum með ræðusnilld sinni árið varð ásgeir fjármálaráðherra íslands í ríkisstjórn mágs síns tryggva þórhallssonar í miðri kreppunni miklu næsta ár sagði tryggvi af sér vegna deilna um endurskipulagningu á kjördæmum íslands og ásgeir varð forsætisráðherra í hans stað í alþingiskosningum árið tapaði framsóknarflokkurinn verulegu fylgi en ríkisstjórn ásgeirs sat áfram til næsta árs sem bráðabirgðastjórn eftir kosninguna klauf tryggvi sig úr framsóknarflokknum og stofnaði bændaflokkinn ásgeir fylgdi mági sínum ekki í nýja flokkinn en hann sagði sig úr framsóknarflokknum og náði árið kjöri á alþingi sem óflokksbundinn frambjóðandi ásgeir var óflokksbundinn þingmaður frá til en þá gekk hann loks til liðs við alþýðuflokkinn ásgeir sat á þingi fyrir alþýðuflokkinn til ársins og frá var hann jafnframt bankastjóri útvegsbanka íslands eftir dauða sveins björnssonar forseta árið bauð ásgeir sig fram til forseta íslands í forsetakosningunum sem haldnar voru síðar um árið framsóknarflokkurinn og sjálfstæðisflokkurinn sammældust um að styðja séra bjarna jónsson vígslubiskup til embættisins nafn ásgeirs hafði oft borið á góma þegar rætt var um mögulega arftaka sveins í forsetaembætti en sjálfstæðismenn vildu ekki sjá þingmann alþýðuflokksins sem forseta og framsóknarmenn voru honum enn reiðir fyrir að skipta um flokk á fjórða áratuginum sér í lagi hafði hermann jónasson formaður framsóknarflokksins ímugust á ásgeiri og kallaði hann mesta neðanjarðarpólitíkus síðustu ára á miðstjórnarfundi framsóknarflokksins árið þegar rætt var um forsetaefni meðal sjálfstæðismanna veik gunnar thoroddsen borgarstjóri sem var giftur völu dóttur ásgeirs frá flokkslínunni og studdi tengdaföður sinn í forsetaembættið gunnar gerðist síðan kosningastjóri í kosningabaráttu ásgeirs og tryggði tengdaföður sínum talsvert fylgi þegar kom á kjördag vann ásgeir nauman sigur gegn bjarna og gísla sveinssyni með um atkvæða stjórnarflokkarnir voru ekki ánægðir með úrslit kosninganna og jafnvel kom til tals að ólafur thors segði af sér sem forsætisráðherra og formaður sjálfstæðisflokksins vegna álitshnekkis ásgeir tók við embætti forseta þann ágúst og rétti stjórnarflokkunum sáttahönd með því að sverja alþingi og ríkisstjórninni hollustueið hermann og ólafur virtu hann að vettugi og gerðu sitt besta til að halda ásgeiri fyrir utan svið íslenskra stjórnmála hermann gekk svo langt að reyna að koma í veg fyrir að ásgeir færi erlendis í opinberar heimsóknir ásgeir varð engu að síður fyrsti forseti íslands sem fór í opinberar heimsóknir til norðurlandanna en sveinn björnsson hafði verið of heilsuveill til að halda í slíkar ferðir á forsetatíð sinni ásgeir heimsótti friðrik danakonung í danmörku árið og þótti sú heimsókn boða að sátt og vinskapur hefði tekist með dönum og íslendingum á ný eftir sambandsslitin þessi vinskapur var innsiglaður enn frekar þegar ásgeir tók á móti friðrik í opinberri heimsókn til íslands árið ásgeir fór einnig í opinberar heimsóknir til svíþjóðar finnlands noregs kanada bandaríkjanna og ísraels á forsetatíð sinni þrátt fyrir að ásgeir hefði komist á forsetastól með stuðningi jafnaðarmanna og sósíalista varð mörgum þeirra kalt til forsetans eftir að hann studdi áframhaldandi aðild íslands að atlantshafsbandalaginu í nýársávarpi sínu árið ásgeir hafði stundum áhrif á stjórnarmyndunarviðræður á bak við tjöldin en á heildina litið skipti hann sér þó ekki oft með beinum hætti að stjórnmálum og neitaði að nota synjunarvald forsetans þegar skorað var á hann að gera það kristján þórarinsson eldjárn fæddur á tjörn í svarfaðardal desember dáinn september var íslenskur fornleifafræðingur og þriðji forseti íslands árin foreldrar hans voru hjónin þórarinn kr eldjárn bóndi og kennari á tjörn og sigrún sigurhjartardóttir kristján lauk fyrrihlutaprófi í fornleifafræði frá kaupmannahafnarháskóla en lærði síðan íslensk fræði við háskóla íslands hann lauk doktorsprófi árið og nefnist ritgerð hans kuml og haugfé í heiðnum sið á íslandi kristján var þjóðminjavörður og þjóðþekktur og vinsæll maður vegna þátta sinna í sjónvarpi um fornar minjar og muni í vörslu þjóðminjasafnsins kristján var hispurslaus og alúðlegur í framgöngu og ávann sér miklar vinsældir þjóðarinnar hann sigraði mótframbjóðanda sinn gunnar thoroddsen í kosningunum með miklum atkvæðamun og var sjálfkjörinn eftir það árið virtist stefna í að kristján yrði að mynda utanþingsstjórn en hann komst hjá því þegar ríkisstjórn benedikts gröndals var mynduð kona kristjáns var halldóra ingólfsdóttir börn þeirra eru kristján eldjárn fór í sinn fyrsta fornleifaleiðangur árið til grænlands að grafa upp norænnan miðaldabæ í austmannsdal kennari hans stóð í trú um að sveitastrákur frá íslandi ætti ekki í vandræðum með þær aðstæður sem þessi leiðangur byði upp á sumarið var mikilvægt ár í fornleifauppgreftri á íslandi matthías þórðarsson kom á fót norrænum rannsóknarleiðangri til íslands en í honum voru fulltrúar allra norrænu þjóðanna nema noregs niðurstöður úr þessum leiðangri voru tímamót í íslenskum fornleifarannsóknum og voru birtar í riti sem heitir forntida grdar i island kristján var í hópnum undir stjórn danans aage roussell sem sá um gröftinn í stöng í þjórsárdal í uppgröftinum kom í ljós að þetta var einn best varðveitti bærinn kristján hafði lokið fyrrihlutaprófi í norrænni fornleifafræði en fór ekki til danmerkur til að ljúka við námið því augljóst var að stríð myndi byrja von bráðar sumarið fór kristján að rannsaka skálatótt í klaufanesi í svarfaðardal en þarna kom í ljós að hann að hann hefði mikinn áhuga að stjórna sínum eigin fornleifarannsóknum segja má að þessi fornleifauppgröftur sé fyrsti uppgröfturinn undir stjórn íslendings sem stenst nútimakröfur ári síðar kom fyrsta grein kristjáns í árbók fornleifafélagsins þótt kristján væri sérfræðingur um víkingatímann stuðlaði hann að því að áherslur í íslenskri fornleifafræði urðu víðari hann tók þátt í uppgreftri á örreitiskotum frá síðmiðöldum til dæmis fornu lá í eyrarsveit og sandártungu í þjórsárdal kristján taldi viðfangsefni íslenskrar fornleifafræði ekki síst vera að kanna alþýðumenningu íslands í gegnum aldirnar og sagði um uppgröftinn í sandártungu þrátt fyrir allt voru þessi hús það jarðneska skjól sem þjóðin bjó við um aldir og hjarði af rannsókn þeirra er rannsókn þjóðarsögunnar sjálfrar árið varð kristján starfsmaður fyrir þjóðminjasafnið einungis voru tvær stöður í boði og varð hann aðstoðarmaður matthíasar þórðarsonar þetta var fjölbreytt starf og matthías var byrjaður að eldast svo hann fékk mikla ábyrgð í starfinu frá fyrsta degi við margskonar verkefni þann desember árið tók hann við keflinu af matthíasi sem dró sig í hlé vegna aldurs þeta var tími mikilla breytinga því þjóðminjasafnið var að færa sig um set í nýtt húsnæði á melunum þegar það hús var opnað árið var haldinn þróunarsýning reykjavíkur reykjavíkursýningin kristján var kjörinn í stjórn árbókarinnar árið en ekki stendur á bókunum að kristján sé ritstjóri fyrr en hann hafði þá þegar skrifað tvær miklar greinar í árbókina á árunum ein þeirra greina var um hálendisbyggð sem lagðist af vegna heklugossins hin greinin var um kuml á hafurbjarnastöðum en blástur hafði verið þar í gangi allt frá þar til að kristján og jón steffensen rannsökuðu þau árið árið þegar var ákveðið að byggja dómkirkju á gamla kirkjustæðinu í skálholti var ákveðið að skoða eldri kirkjugrunninn í leiðinni þessi uppgröftur var sá fyrirferðamesti sem kristján sá um meðal samstarfsaðila hans var hákon christie sem var norskur arkitekt og sérfræðingur um miðaldakirkjur gísli gestsson sá að mestu um rannsóknir en jón steffensen sá um beinarannsóknir ætlunin var að gefa út sjálfstætt rit um þennan fund kristján ætlaði að sjá um það verk en hann lauk því aldrei kristján vildi ólmur finna hvort hinar fornu sagnir úr íslendingabók og landnámabók væru sannar um papana og byrjaði rannsóknir þess efnis árið kristján fór út í papey árið aftur og tvisvar sinnum árið en þá hafði hann grafið upp allar minjar sem báru fyrir augum allt kom fyrir ekki því engar minjar voru fyrir hendi að papar hefðu nokkurn tíman verið þar en þó fann kristján minjar um búsetu á miðöldum í kringum sem voru norrænar í útliti kristján vann í fornleifarannsóknum á grænlandi og vallhögum í gotlandi hann vann á grænlandi að þjóðhildarkirkjunni og einnig það ár vann hann að uppgreftri á fornrústum l anse aux meadows kristján bauð sig fram í forsetakosningum íslands árið kristján hafði verið tregur til að fara í framboð en menn á borð við eystein jónsson lúðvík jósepsson og stefán jóhann stefánsson nauðuðu í kristjáni að bjóða sig fram þar til hann lét loks til leiðast þessir menn vildu fyrir alla muni forðast það að gunnar thoroddsen varaformaður sjálfstæðisflokksins og tengdasonur ásgeirs ásgeirssonar fráfarandi forseta yrði kjörinn forseti gunnar mældist í fyrstu með langmest fylgi í skoðanakönnunum og þótti sjálfsagður arftaki ásgeirs og sveins björnssonar á forsetastól eftir að þeir kristján lýstu báðir formlega yfir framboðum sínum breyttust vindarnir hins vegar fljótt kristjáni var stillt upp sem alþýðlegum menntamanni sem nyti nánari tengsla við land og þjóð en atvinnustjórnmálamaðurinn gunnar á kjördag vann kristján öruggan sigur gegn gunnari með um tveimur þriðju atkvæða sem forseti hafði kristján jafnan ekki afskipti af stjórnmálum landsins og taldi sig ekki hafa rétt til þess að synja lögum staðfestingar nema í algerum neyðartilfellum kristján féllst á umdeilda beiðni ólafs jóhannessonar forsætisráðherra um þingrof árið þrátt fyrir að vafamál væri hvort forseta bæri skylda til þess að verða að ósk forsætisráðherrans um þingrof í óþökk alþingis þrátt fyrir að reyna að viðhalda hlutleysi forsetans í stjórnmálum neyddist kristján til þess að grípa inn í stjórnarmyndunarviðræður árið eftir langa stjórnarkreppu og röð stuttlífra ríkisstjórna kristján gerði leiðtogum sjálfstæðisflokksins og alþýðuflokksins ljóst að ef þeim tækist ekki að mynda ríkisstjórn sem gæti staðist vantrauststillögur á alþingi myndi kristján beita forsetavaldi sínu til að stofna utanþingsstjórn jóhannes nordal seðlabankastjóri féllst á að vera forsætisráðherra utanþingsstjórnarinnar og kristján undirbjó tilkynningu um stofnun hennar ekkert varð þó úr stofnun þessarar stjórnar því sjálfstæðismenn féllust á síðustu stundu á að styðja minnihlutastjórn alþýðuflokksins undir forsæti benedikts gröndals þessi stjórn entist aðeins í tæpa fjóra mánuði og því kom það aftur til tals árið að kristján skyldi stofna utanþingsstjórn stjórnarkreppunni lauk loks án þess að stofna þyrfti utanþingsstjórn þegar gunnari thoroddsen hinum gamla keppinauti kristjáns um forsetastólinn tókst að mynda meirihlutastjórn sjálfstæðisflokks alþýðubandalagsins og framsóknarflokksins á nýársdag árið tilkynnti kristján að hann hygðist ekki gefa kost á sér í fjórða sinn um þá ákvörðun sína sagði hann enginn hefur gott af því að fara að komast á það stig að halda að hann sé ómissandi þjóðvegur eða hringvegurinn er vegur sem liggur um ísland og tengir saman flest öll byggileg héruð á vestur norður austur og suðurlandi vegurinn er samtals km á lengd og liggur um alla landshluta nema vestfirði og miðhálendið hringurinn var kláraður árið þegar skeiðarárbrú var opnuð núllpunktur hringvegarins er á sýslumörkum skaftafellssýslnanna tveggja á skeiðarársandi vegurinn er að mestu tvíbreiður nema þar sem hann liggur í gegnum stærri bæi þar sem hann er breiðari og einnig í hluta hvalfjarðarganganna lokið var að setja bundið slitlag árið umferð um veginn er langmest í nágrenni höfuðborgarinnar og stærri bæja eins og akureyrar og selfoss en fjarri þéttbýli er að finna kafla þar sem umferð er mjög lítil eða undir ökutækjum á dag enn eru einbreiðar brýr á hringveginum aðallega á suðvesturlandi lengi hefur það verið vinsælt hjá íslenskum ferðamönnum að fara hringinn enda er stór hluti landsins innan seilingar frá honum í seinni tíð hefur leiðin öðlast meiri vinsældir meðal erlendra ferðamanna sem leigja sér bíl taka með eigin bíl eða hjóla þessa leið friðrik þór friðriksson gerði kvikmyndina hringinn þar sem hann keyrði allan hringveginn og tók það upp vegurinn liggur um skeiðarársand fljótshverfi og síðu vestur skaftafellssýsla vegurinn liggur um eldhraun og mýrdalssand vestur skaftafellssýsla vegurinn liggur um reynisfjall mýrdal sólheimasand skógasand eyjafjöll og landeyjar vestur skaftafellssýsla rangárvallasýsla vegurinn liggur um rangárvelli rangárvallasýsla vegurinn liggur um ásahrepp og flóa rangárvallasýsla árnessýsla vegurinn liggur um ölfus árnessýsla vegurinn liggur um hellisheiði svínahraun sandskeið og lækjarbotna árnessýsla kjósarsýsla reykjavík vegurinn liggur um mosfellsbæ kollafjörð kjalarnes hvalfjarðargöng akrafjall leirársveit hafnarfjall og borgarfjarðarbrú reykjavík kjósarsýsla reykjavík borgarfjarðarsýsla mýrasýsla vegurinn liggur um stafholtstungur norðurárdal og holtavörðuheiði mýrasýsla strandasýsla vegurinn liggur um hrútafjörð hrútafjarðarháls miðfjörð línakradal víðidal vatnsdal og ása vegurinn liggur um langadal og vatnsskarð vegurinn liggur um blönduhlíð norðurárdal öxnadalsheiði öxnadal hörgárdal og kræklingahlíð vegurinn liggur um vaðlaheiðargöng fnjóskadal ljósavatnsskarð fljótsheiði reykjadal mývatnsheiði og norðan mývatns vegurinn liggur um námaskarð mývatnsöræfi biskupsháls vegaskarð möðrudalsöræfi jökuldalsheiði jökuldal lágheiði fellabæ og lagarfljót vegurinn liggur um fagradal vegurinn liggur um reyðarfjörð fáskrúðsfjarðargöng og daladal vegurinn liggur um fáskrúðsfjörð gvendarnes og stöðvarfjörð vegurinn liggur um stöðvarfjörð kambaskriður og breiðdalsvík vegurinn liggur um streitishvarf og berufjörð vegurinn liggur um hamarsfjörð álftafjörð hvalnes og þvottárskriður lón almannaskarðsgöng og skarðsfjörð vegurinn liggur um hornafjörð mýrar suðursveit og breiðamerkursand austur skaftafellssýsla vegurinn liggur um breiðamerkursand og öræfi austur skaftafellssýsla vegurinn liggur um skeiðarársand austur skaftafellssýsla si mælieiningar eru þær mælieiningar sem skilgreindar eru í si kerfinu allar aðrar mælieiningar má reikna út frá þessum mælieiningum og eru þær þá si ættaðar mælieiningar grunnmælieiningin er metri og er notuð til að mæla vegalengdir metrakerfið var ákvarðað upphaflega þann mars árið í frakklandi og átti einn metri að vera einn tíumilljónasti af vegalengdinni frá landfræðilega norðurpólnum í gegnum parís og að miðbaug vegna betri aðferða til útreikninga þá vitum við núna að þessi vegalengd er í raun og veru metrar árið var metrinn skilgreindur upp á nýtt og nú er m sú vegalengd sem ljósið fer í lofttæmi á hlutum úr sekúndu grunnmælieiningin til að mæla massa er ekki gramm eins og mætti kannski búast við heldur kílógramm strangt til tekið er kílógramm ekki mælieining fyrir þyngd heldur skal einungis tala um massa í kílógrömmum þyngd er kraftur og er mæld með mælieiningunni newton n eins og aðrir kraftar þyngd ákveðins hlutar er mismunandi eftir því hvar í þyngdarsviði hann er staddur staðalkílógrammið er lóð úr blöndu af iridíum og platínu sem geymt er í sevres í frakklandi grunnmælieiningin er sekúnda og er notuð til að mæla tíma frá hefur grunndvallareining tímans verið atómsekúnda sem miðast við sveiflutíma raföldu frá loftkenndu sesíumi cs þegar mældur er styttri tími en ein sekúnda er tugakerfið notað á hefðbundinn hátt úr sekúndu o s frv af sögulegum ástæðum er hins vegar notast við tylftir við að mæla tíma allt upp í einn sólarhring þannig er mínúta x sekúndur o s frv en þær mælieiningar eru ekki hluti af si kerfinu grunnmælieiningin er amper formúlutáknið er i og tákn mælieiningarinnar a eða amp grunnmælieiningin er kelvín og er notuð til að mæla hitastig algengt er að rugla saman hitastigi og varma en varmi er orka og mælist í júlum grunnmælieiningin er mól og er notuð til að mæla magn tiltekins efnis grunnmælieiningin er kandela og er notuð til að mæla ljósstyrk í ákveðna átt hrísey er eyja við norðurhluta íslands eyjan liggur í eyjafirði nærri dalvík hrísey er km að flatarmáli og er önnur stærsta eyjan við ísland á eftir heimaey á eynni búa manns janúar flestir í þorpinu sem er syðst á eynni eyjan byggðist upp sem sjávarþorp og er nú vinsæll ferðamannastaður vegna náttúru og fuglalífs hrísey heyrir undir akureyrarkaupstað nafn eyjunnar vísar í hrís smávaxið birkikjarr þaðan er orðið hrísla komið en ekki hrísgrjón hrísey liggur í eyjafirði austur af dalvík og norðaustur af árskógssandi hún er aflöng eyja frá norðri til suðurs rúmlega km löng og km breið hún er láglend rís hæst metra yfir sjávarmál og er vel gróin berggrunnur eyjarinnar er blágrýti um milljón ára gamall jarðhiti er í eynni og hitaveita borholurnar eru við ströndina um km norðan við þorpið í hrísey eru laugar í flæðarmálinu sem voru um c áður en vinnsla hófst við laugakamb á norðurenda eyjarinnar er laug sem fer á kaf í flóði hitinn þar er yfir c samfelld byggð hefur verið í hrísey allt frá landnámstíð hríseyjar narfi þrándarson nam eyna hans er getið í landnámabók og víga glúms sögu hrísey heyrði lengst af undir árskógshrepp en var gerð að sérstökum hreppi hríseyjarhreppi árið og myndaði upp frá því eigin hreppsnefnd þann ágúst sameinaðist hríseyjarhreppur akureyrarkaupstað að undangenginni atkvæðagreiðslu í báðum sveitarfélögunum júní norðmenn hófu síldarveiðar í eyjafirði og á austfjörðum á seinni hluta aldar var það upphaf þess sem nefndist síldarævintýrið hrísey var meðal margra staða í eyjafirði sem byggðust upp vegna útgerðar og síldarvinnslu norðmanna og síðar íslendinga og var síldarverksmiðja reist á eynni vegna ofveiðar hvarf síldin og síðasta fiskvinnslan lagðist af í hrísey frá til var í hrísey starfrækt einangrunarstöð á vegum landbúnaðarráðuneytisins fyrir dýr sem flutt voru inn til landsins svo tryggt væri að þau beri ekki með sér sjúkdóma til landsins fyrst var einangrunarstöðin fyrir nautgripi en tekið var á móti gæludýrum eftir svín hafa líka verið geymd þar ferjan sævar gengur á milli hríseyjar og árskógssands nokkrum sinnum á dag og tekur ferðin um mínútur hvora leið fuglaveiðar eru bannaðar í hrísey engin villt rándýr er að finna þar og því hefur fuglalíf blómstrað og fuglaskoðun þar með norðurhluti eyjunnar ystabæjarland er náttúruverndarsvæði í einkaeigu á eynni má finna um fuglategundir helst rjúpu kríu og æðarfugl eldfell er rétt rúmlega m hátt eldfjall á heimaey í vestmannaeyjaklasanum það myndaðist í eldgosi sem hófst janúar en lauk júlí þetta eldgos er kallað heimaeyjargosið í upphafi gossins opnaðist stór sprunga frá norðri til suðurs á austasta hluta heimaeyjar og náði hún að höfninni í norðri en niður að skarfatanga í suðri fljótlega minnkaði sprungan þó og megineldvarpið varð þar sem nú stendur eldfell gosefnið í upphafi gossins var nánast ísúrt en þó varð það fljótlega basískt sio efnainnihald kvikunnar bendir til að kvikuhólf og megineldstöð séu að myndast á þessum slóðum strax og tilkynning barst um að eldgos væri hafið hófst brottflutningur fólks af eynni af íbúum eyjarinnar voru um fluttir burt um nóttina mestmegnis með skipum á næstu vikum voru búslóðir fólks fluttar burt að mestu en hús tóku mjög fljótlega að hverfa undir hraun einn maður dó í gosinu og var það af völdum koldíoxíðeitrunar mikið af lífshættulegum lofttegundum kom upp úr jörðinni með vikrinum og gjóskunni mikil mildi þótti að ekki skyldi hafa farið verr þar sem að sprungan kom upp rétt austan við austasta hús bæjarins þó munaði ekki nema nokkrum metrum um helmingur húsa bæjarins ýmist lenti undir hrauni eða á annan hátt eyðilagðist í gosinu en uppbyggingin eftir gosið var mjög snögg gosið í heimaey byrjaði janúar og lauk júlí sama ár þetta er fyrsta gos sem hefst í þorpi á íslandi það var loftskeytamaðurinn hjálmar guðnason og vinur hans ólaf granz sem voru í sínum vanalega miðnæturgöngutúr þegar hinn tilkomumikla sýn birtist þeim þegar þeir skoðuðu bæinn frá helgafellstoppi þar sáu þeir jörðina opnast og eldtungurnar stóðu marga metra upp í loftið strax var haft samband við lögreglu þar sem tilkynnt var að jarðeldur væri kominn upp austan við kirkjubæ lögreglan tók upplýsingarnar ekki trúanlegar í fyrstu en fór strax að athuga hvað væri í gangi og þegar á staðinn var komið sáu þeir að gos var hafið á metra langri sprungu og magnaðist hratt á fyrstu mínútunum kveikt var á brunalúðrum og á mjög skömmum tíma var allur bærinn vaknaður og fólk streymdi úr húsum sínum og niður á bryggju flestir þeir sem upplifðu gosið eru sammála um að klukkuna hafi vantað fimm mínútur í tvö þegar að gosið hófst surtsey er syðsta eyjan í vestmannaeyjaklasanum en miðpunktur hennar er n v hún er jafnframt sú eina þeirra sem hefur myndast á sögulegum tíma eða í mesta neðansjávareldgosi á sögulegum tíma menn urðu gossins varir klukkan að morgni þess nóvember þegar það braust upp úr yfirborði sjávar skammt frá fiskibátnum ísleifi ii frá vestmannaeyjum skipverjar mældu sjávarhita í hálfrar mílu rúmlega m fjarlægð og reyndist hitastigið vera nálægt c gosið magnaðist hratt og varð hár gosmökkur næsta morgun sást í gosmekkinum að eyja hafði myndast er því ljóst að gosið hefur hafist einhverjum dögum áður en þess varð vart þann nóvember fannst brennisteinslykt í lofti í suðvestanátt í vík í mýrdal en engra jarðhræringa hafði orðið vart dagana fyrir uppkomu gossins gosið stóð fram til júní eða í um það bil þrjú og hálft ár síðan hefur flatarmál eyjunnar minnkað úr km í km sökum rofs sjávar og vinda eyjan er um km suðvestur af heimaey eða um km suðvestur af landeyjasandi á meginlandi íslands surtsey hefur verið á heimsminjaskrá unesco frá júlí surtsey var friðlýst árið umhverfisstofnun fer með umsjón surtseyjarfriðlandsins surteyjarfélagið samræmir og leitast við af efla vísindarannsóknir í surtsey óheimilt er að fara í land í surtsey eða kafa við eyna nema að fengnu leyfi umhverfisstofnunar heimilt er að veita leyfi til ferða úti í surtsey til rannsókna og verkefna sem tengjast þeim eða til kvikmyndatöku og eða ljósmyndunar vegna gerðar fræðsluefnis með sérstaka skírskotun til surtseyjar eða rannsókna þar surtsey er nefnd eftir surti jötni úr norrænni goðafræði sem er sagður þekja heiminn eldi í ragnarökum bítlarnir enska the beatles voru ensk rokkhljómsveit bítlarnir voru áhrifamikil popphljómsveit sem var stofnuð hljómsveitin er í hópi þeirra vinsælustu sem uppi hafa verið meðlimir sveitarinnar koma frá liverpool í englandi og á rætur sínar að rekja til hljómsveitarinnar the uarry men sem var stofnuð af john lennon árið árið gekk paul mccartney til liðs við hana og árið george harrison seinna ganga stuart sutcliffe og pete best til liðs við hana hljómsveitin gekk undir ýmsum nöfnum næstu árin t d johnny and the moondogs the silver beetles og vorið voru hljómsveitarmeðlimir farnir að kalla sig bítlana the beatles í upphafi voru the uarry men aðeins enn ein skiffle hljómsveitin í liverpool en þroskaðist og þegar þeir slógu í gegn snemma á sjöunda áratugnum spiluðu þeir nýstárlega kraftmikla popptónlist fyrsta breiðskífa þeirra please please me kom út árið og tónlist þeirra hélt áfram að þróast allt þar til yfir lauk árið þegar síðasta plata þeirra kom út let it be en samstarfi þeirra var þá þegar lokið og upptökurnar á plötunni voru gamlar allt frá því að fyrsta platan kom út árið og þar til sú síðasta kom út árið samanstóð hljómsveitin af fjórum meðlimum john lennon sem spilaði á gítar og söng paul mccartney sem spilaði á bassa og söng george harrison sem spilaði á gítar og söng stöku sinnum og svo trommaranum ringo starr richard starkey sem einnig söng örfá lög langflest lögin voru samin af frægasta lagahöfunda tvíeyki sögunnar lennon mccartney síðastliðin ár hafa átt sér stað miklar deilur á milli paul mccartney og yoko ono síðari eiginkona john lennon vegna þess að paul hefur viljað breyta skráningu laga sem hann samdi í mccartney lennon bítlaæðið hófst í kjölfar útgáfu fyrstu plötu þeirra í bretlandi árið en snemma árs árið komu bítlarnir fram í the ed sullivan show í bandaríkjunum bítlaæðið fór í kjölfarið eins og eldur í sinu um heiminn bítlarnir gerðu tilraunir með hugvíkkandi lyf á sjöunda áratugnum og gáfu út plötur sem unnar voru undir áhrifum lyfjanna ber þar helst að nefna magical mystery tour og sgt peppers lonely hearts club band hljómsveitin framleiddi einnig nokkrar kvikmyndir sú fyrsta nefndist bítlarnir eða a hard day s night á móðurmálinu og í kjölfarið fylgdu help magical mystery tour heimildarmyndin let it be og teiknimyndin yellow submarine sem bítlarnir komu nánast ekkert nálægt örsmæðareikningur stærðfræðigreining reiknivísi deilda og heildareikningur eða diffur og tegurreikningur á latínu steinvala er aðferð í stærðfræði sem felst í að nota markgildi til að ákvarða hallatölu ferils og flatarmál undir ferlinum helstu aðgerðir í örsmæðareikningi eru tvær heildun og deildun sem einnig nefnast tegrun og diffrun einnig er markgildishugtakið mjög mikilvægt en til viðbótar koma ferilheildi stiglar og ýmsar aðrar aðgerðir í örsmæðareikningi er fengist við stærðir sem verða óendanlegar og því hefur reynst nauðsynlegt að víkka út rauntalnaásinn þ a hann innihaldi einnig stökin plús óendanlegt og mínus óendanlegt sjá útvíkkaði rauntalnaásinn eitt af því sem höfðaði til manna var það að geta mælt hallatölur margliða af hærri gráðum en og annarra falla sem eru ekki beinar línur svo sem sínus auðvelt er að finna hallatölu línu sem lýst er með jöfnunni þar sem að hallatalan er einfaldlega það sem að upphafsmenn stærðfræðigreiningarinnar áttuðu sig á var að til þess að mæla hallatölu þurfti að mæla hana út frá tveimur punktum og hlutfallslegi mismunurinn á þeim punktum er hallatalan með því að minnka bilið á milli þeirra tveggja punkta óendanlega mikið var hægt mæla hallatöluna út frá að því er virðist einum punkti þá stefnir markgildi beggja þessara stæðna á hallatölu fallsins í punktinum þegar að stefnir á þessi aðgerð er oftast rituð eða og er kölluð deildun vegna þess að hallatalan í þessum tiltekna punkti er þá þekkt þá er hægt að finna línu með sömu hallatölu en hún hefur jöfnuna eingöngu ein slík lína er til en hún kallast snertill fallsins f þar sem að hún gengur ekki í gegn um f í þessum punkti heldur rétt strýkur við hana allar aðrar línur með sömu hallatölu sem ganga í gegnum fallið eru kallaðir sniðlar eftir að diffrun hafði verið skilgreind sáu menn að það það gæti verið kostur að geta tekið aðgerðina til baka myndi slík aðferð hafa þann eiginleika að mæla flatarmálið undir tilteknu falli sú aðgerð er kölluð heildun og er skilgreind á ýmsa vegu hér verður fjallað lítillega um riemannheildið riemannheildi er skilgreint sem summa undir og yfirsumma falls á mælanlegu bili það er að segja stikuð eru út visst mörg bil til þess að mæla fallið á og fyrir hvert þeirra er mæld yfirsumma annars vegar og undirsumma hins vegar summurnar eru allar lagðar saman og útkoman er flatarmálið undir fallinu þar sem að þar sem að u er undirsumman og y er yfirsumman örsmæðareikningur var innleiddur á sautjándu öld til þess að mæta vaxandi þörf manna fyrir útreikninga í vísindum einkum var um að ræða þörf fyrir að geta tengt hröðun hraða og vegalengd hlutar á hreyfingu hallatölur snertla og breytingarhraða rate of change hágildi og lággildi falla t d mestu og minnstu fjarlægð reikistjörnu frá sólu lengd ferils flatarmál undir ferli rúmmál óreglulegra hluta t d rúmmál snúðs og svo framvegis enn þann dag í dag er örsmæðareikningur besta stærðfræðileiðin til útreikninga af þessu tagi og varla er til sú fræðigrein sem ekki nýtur góðs af á einn eða annan hátt upphafsmenn örsmæðareiknings voru samtímamennirnir isaac newton í englandi og gottfried wilhelm von leibniz í þýskalandi þeir voru báðir framúrskarandi stærðfræðingar í sinni tíð þó voru þeir langt því frá að vera vinir og voru mjög harðir keppinautar lengst af hvor um sig taldi hinn loddara og sjálfan sig hinn eina sanna höfund örsmæðareikningsins deila newtons og leibniz teygði arma sína þvert yfir evrópu og stóðu vísindamenn altént með öðrum hvorum þeirra frægt er að bernoulli bræður lögðu fyrir newton margar þrautir sem þeir töldu að væri ógerlegt að leysa með hans útgáfu örsmæðareikningsins til að mynda brachistochrones vandamálið á meðan að stuðningsmenn newtons á borð við john kiell og fatio de fullier lögðu mjög svipaðar þrautir fyrir leibniz alan turing júní júní var enskur stærðfræðingur og rökfræðingur hann er þekktastur fyrir að finna upp svokallaða turing vél sem er hugsuð vél sem talin er geta reiknað allt sem reiknirit er til fyrir turing vélar hafa reynst mikilvægar fyrir framþróun tölva og tölvunarfræði í seinni heimsstyrjöldinni var turing dulmálsgreinir á vegum bresku ríkisstjórnarinnar og hvíldi fullkomin leynd yfir störfum hans eins og allra annarra sem að slíku störfuðu hann var einn þeirra sem tókst að ráða enigma sem var dulmál þjóðverja í seinni heimsstyrjöldinni búið til með dulmálsvélinni enigma sem sennilega er frægasta dulmálsvél allra tíma eftir stríðið vann hann meðal annars að smíði tölva og þróun forritunarmála turing var samkynhneigður sem var afskaplega illa séð á þessum tíma þegar upp komst um kynhneigð hans féll hann í algjöra ónáð og skömmu síðar framdi hann sjálfsmorð með því að borða epli sem hann hafði lagt í bleyti í blásýru sagt er að ákvörðun hans um að nota eitrað epli tengist teiknimyndinni um mjallhvíti og dvergana sjö sem var þá nýlega farið að sýna í kvikmyndahúsum andrew wiles fæddur apríl er enskur stærðfræðingur og prófessor sem starfar við princeton háskóla í new jersey í bandaríkjunum og varð heimsfrægur í júní árið er hann hélt fyrirlestra við isaac newton institute þar sem hann hélt því fram að hann hefði sannað síðustu reglu fermats í rúmar þrjár aldir hafði engum stærðfræðingi tekist það þrátt fyrir að flestir þeir bestu hafi örugglega reynt stærðfræðiheimurinn stóð á öndinni wiles hafði unnið að útreikningum sínum í sjö ár án þess að nokkur vissi hvað hann var að gera í nóvember sama ár kom í ljós að sönnun hans var ekki fullnægjandi því að alvarleg rökvilla fannst í útreikningunum hann neitaði að gefast upp og hóf samstarf við richard taylor um þá stærðfræðilegu þætti sem á skorti til að sönnunin væri gild þann október gaf andrew wiles út tvær ritgerðir aðra stutta í samvinnu við richard taylor en hina langa og algjörlega í eigin nafni til samans eru þessar ritgerðir fullkomin sönnun á síðustu reglu fermats og innihalda miklar stærðfræðilegar nýjungar þessi seinni sönnun er talin fullgild og var andrew wiles verðlaunaður fyrir sönnun sína heildun einnig þekkt sem tegrun úr ensku og flest öllum öðrum tungumálum orðinu sjá samheiti innan stærðfræðinnar er sú stærðfræðilega aðgerð sem notuð er í örsmæðareikningi til þess að finna markgildi allra yfir og undirsumma falls á tilteknu bili þetta þýðir í stuttu máli að verið er að reikna flatarmál svæðisins á milli ferils fallsins og x ássins á tilteknu bili heildun í sínu einfaldasta formi gengur út á að reikna ákveðið heildi á tilteknu bili með því að finna fyrst stofnfall fallsins sem heilda skal og taka síðan mismun stofnfallsins í endapunktum bilsins dæmi fallið sem heilda skal á sér stofnfall heimaklettur er hæsti klettur vestmannaeyja m og jafnframt einn útvarða heimaeyjar í norðri þaðan er útsýni er afbragðsgott m a til allra úteyjanna eyjafjallajökuls og mýrdalsjökuls en leiðin upp er talsvert brött heimaklettur er móbergsstapi sem varð til við eldgos undir jökli fyrir um árum efsti partur fjallsins kollurinn er bólstrabergsmyndun og er hann grasi vaxinn undir klettinum þar sem nyrðri hafnargarðurinn er nú kallast hörgaeyri þar höfðu eyjamenn hörga sína í heiðni skv ólafs sögu tryggvasonar og síðar var þar reist fyrsta kristna kirkjan á íslandi norðan í klettinum er grasi vaxin brekka sem heitir dufþekja eftir einum þræla hjörleifs þar hrapaði þrællinn til bana þegar menn ingólfs arnarssonar eltu hann eiðið milli heimakletts og klifsins sem heitir eiðið í daglegu tali hét upprunalega þrælaeiði því að þrælar hjörleifs sátu þar að snæðingi þegar menn ingólfs komu að þeim austan við miðklett er klettsvík þar sem kví háhyrningsins keikós var komið fyrir árið klettshellir í ystakletti er skammt þar frá hellirinn er vinsæll meðal ferðamanna og þar er oft komið við í bátsferðum og höfð stutt viðdvöl og jafnvel leikið á hljóðfæri á meðan á dvöl þar stendur því að hljómburður í hellinum er með ágætum ástgeir kristinn ólafsson betur þekktur sem ási í bæ fæddist þann febrúar móðir hans var kristín jónsdóttir og faðir ólafur ástgeirsson sem var þekktur bátasmiður í eyjum og bjuggu þau að litlabæ í vestmannaeyjum ungur að aldri byrjaði hann sjóróðra með föður sínum á opnum vélbáti á unglingsárum veiktist hann af þrálátri beinátu í hægra fæti sem hrjáði hann alla ævi og var rúmliggjandi í heilt ár á þessum aldri vegna sjúkdómsins hann óttaðist að geta ekki stundað sjómennsku framar en um leið og hann hafði jafnað sig hélt hann á fiskimiðin á ný hann útskrifaðist úr samvinnuskólanum hann vann sem skrifstofumaður í vestmannaeyjum um hríð en starfaði þó lengst af á sjónum oftast sem matsveinn eða háseti hann eignaðist vélbátinn m b herstein ásamt öðrum félaga sínum en árið keypti hann vélbátinn m b ugga hann varð snemma aflakóngur og var talinn í flokki mestu færamanna á eyjamiðum árið fluttist hann ásamt fjölskyldu sinni til reykjavíkur og vann þar sem ritstjóri spegilsins ási var landskunnur texta og lagasmiður vísnasöngvari og afkastamikill rithöfundur og lét mikið að sér kveða en þó sérstaklega eftir hann lét af sjómennsku hann var í þeim margrómaða mannræktarkvartett með árna úr eyjum lofti guðmundssyni og oddgeiri kristjánssyni sem kallaðir eru feður hinna sígildu þjóðhátíðarlaga samstarf þeirra ása í bæ og oddgeirs varð víðfrægt og úr því urðu til landsþekkt lög t d sólbrúnir vangar og ég veit þú kemur hann skrifaði margar bækur og rit m a sá hlær best þar sem hann fjallar um lífsbaráttu sína granninn í vestri sem er ferðabók um grænland breytileg átt sem er skáldsaga eyjavísur og smásagnasafnið sjór öl og ástir hann gaf einnig út hljómplötu þar sem hann söng og spilaði eigin lög og texta eiginkona ása var friðmey eyjólfsdóttir hann lést í reykjavík árs að aldri vorið benóný friðriksson janúar ndash maí betur þekktur sem binni í gröf var landsfrægur aflamaður hann fæddist í vestmannaeyjum og var sonur formannsins friðriks benónýssonar og oddnýjar benediktsdóttur sem bjuggu í gröf á vestmannaeyjum binni hóf að sækja á sjó aðeins ára gamall binni gerðist með afbrigðum góður sjó og aflamaður einhver mesti sem við vestmannaeyjar hefur fiskað binni réri fyrstu vertíðar sínar með vélbátnum m b nansen og var hann formaður á bátnum í forföllum jóhanns á brekku árið var honum boðið að taka formennsku á vélbátnum m b gullu þar var hann starfandi þrjár vertíðir síðan tók hann við bátnum newcastle og var svo með vélbátana m b gottu m b heklu m b gulltopp e s sævar m b þor og m b andvara eftir það keypti hann skipið m b gullborg og varð landsþekktur fyrir formennsku sína á þeim bát binni varð aflakóngur í vestmannaeyjum árið og hélt þeim titli samfellt í sex vertíðir og fékk titilinn margoft til viðbótar yfir ævina benóný hafði ávallt duglegri skipshöfn að stjórna enda samrýmdist hverskonar seinagangur og stirðleiki ekki skapi skipstjórans binni var sæmdur fálkaorðunni árið fyrir störf sín kona hans var katrín sigurðardóttir frá þinghól í hvolhreppi og áttu þau saman átta börn binni lést þann maí á sjúkrahúsi vestmannaeyja rúmri viku eftir að hann féll í höfnina í vestmannaeyjum á leið upp landganginn í bátinn sinn heimildarmyndin hafið gaf og hafið tók var gerð um ævi og feril binna oddgeir kristjánsson fæddist í vestmannaeyjum þann nóvember og lést langt um aldur fram árið á barnsaldri hneigðist hugur oddgeirs til tónlistar og á þrettánda ári var hann farinn að leika á trompet í lúðrasveit í eyjum fyrir hvatningu góðra manna fór oddgeir til reykjavíkur í fiðlunám til þórarins guðmundssonar það stóð þó aðeins í einn vetur því heimskreppan skall á og lokaði leiðum veturinn var hann við tónfræðinám hjá róbert a ottóssyni það varð honum drjúgt veganesti oddgeir samdi þegar á unga aldri lög sem hafa verið vinsæl með þjóðinni en mörg laga hans voru fyrst kynnt á þjóðhátíð vestmannaeyja oddgeir fékk til liðs við sig snjalla textahöfunda vini sína árna úr eyjum og ása í bæ auk lofts guðmundssonar en einnig samdi oddgeir lög við ljóð annrarra skálda dæmi um ógleymanleg lög eftir oddgeir eru vor við sæinn gamla gatan ég veit þú kemur ágústnótt ship ohoj og sólbrúnir vangar um áratuga skeið var oddgeir drifkraftur í tónlistarlífi vestmannaeyinga hann var einn af forgöngumönnum um stofnun lúðrasveitar vestmannaeyinga og stjórnandi hennar til dauðadags síðustu tíu ár ævinnar var hann tónmenntakennari í barnaskóla vestmannaeyja oddgeir og kona hans svava guðjónsdóttir eignuðust þrjú börn hrefnu kristján en hann lést á níunda ári og hildi oddgeir var aðeins ára þegar hann lést sigfús maríus jóhannsson johnsen mars janúar var frá frydendal í vestmannaeyjum og var lögfræðingur frá kaupmannahafnarháskóla og útskrifaðist þaðan árið hann var í um þrjátíu ár fulltrúi í dóms og kirkjumálaráðuneytinu í reykjavík árið varð hann bæjarfógeti í vestmannaeyjum hann skrifaði nokkrar bækur svo sem saga vestmannaeyja í tveim bindum reykjavík herleiddu stúlkuna reykjavík uppi var breki svipmyndir úr eyjum reykjavík og yfir fold og flæði reykjavík eiginkona sigfúsar jarþrúður p johnsen starfaði mikið og farsællega að ýmsum félagsmálum í vestmannaeyjakaupstað og gat sér góðan orðstýr fyrir þau störf hún lést þann október þorsteinn jónsson fæddist í gularáshjáleigu í austur landeyjum október og lést mars hann var sonur jóns einarssonar og þórunnar þorsteinsdóttur þau fluttu til vestmannaeyja árið þorsteinn hóf sjómennskuferil sinn um fermingu á opnu skipi með hannesi lóðs á miðhúsum hann varð svo formaður á teinæringnum ísak árið og var með hann til ársins hann varð ásamt öðrum fyrstur manna til þess að kaupa vélbát til vestmannaeyja og markaði á þann hátt upphaf vélbátaaldar í vestmannaeyjum báturinn sem þorsteinn og félagar keyptu var nefndur unnur og var þorsteinn formaður á bátnum hann eignaðist síðar tvo aðra báta með sama nafni og var formaður með þá til ársins og hafði þá verið formaður í samtals ár þorsteinn var mjög framfarasinnaður í úterðarmálum og var m a sá fyrsti til að gera tilraunir með veiðar í þorskanet hann var gerður að heiðursborgara vestmannaeyjabæjar hann var kvæntur elínborgu gísladóttur þorsteinn þórður víglundsson fæddur október árið að melum í mjóafirði látinn september í reykjavík var íslenskur skólameistari sparisjóðsstjóri safnvörður baráttumaður verkalýðsins rithöfundur kaupmaður og frumkvöðull frá vestmannaeyjum foreldrar hans voru jónína guðrún þorsteinsdóttir og víglundur þorgrímsson á barnsaldri var hann tekinn í fóstur að hóli í norðfirði til hjónanna stefaníu guðjónsdóttur og vigfúsar sigurðssonar eftir nám í barnaskóla norðfjarðar lá leiðin í búnaðarskólann á hvanneyri og varð hann búfræðingur tvítugur að aldri þorsteinn stundaði nám í noregi árin í lýðháskóla nálægt björgvin noregi og ári seinna lauk hann lokaprófi í nokkrum greinum í menntaskóla á suður mæri eftir heimkomuna fór þorsteinn í kennaraskóla íslands og tók hann lokapróf þar árið strax um haustið flutti hann til vestmannaeyja ásamt konu sinni ingigerði jóhannsdóttur en þá voru þau nýgift þangað fór hann til þess að taka við stöðu skólastjóra unglingaskólans í vestmannaeyjum hann sinnti því starfi til ársins auk skólastjórnar sinnti þorsteinn fjölmörgum störfum og áhugamálum þ á m gaf hann út tímaritið blik annað hvert ár í ár var virkur í verkamannafélaginu drífanda safnaði ýmsum forn og menningarmunum í byggðasafn vestmannaeyja samdi norsk íslenska orðabók vann að stækkun gagnfræðaskólans var sparisjóðsstjóri og þannig mætti lengi telja á efri árum hlaut þorsteinn heiðursborgaranafnbót í vestmannaeyjum fyrir framlag sitt til menningarmála þorsteinn tók við stöðu skólastjóra unglingaskólans í vestmannaeyjum árið skólinn var starfræktur í fimm mánuði á ári og voru aðeins níu nemendur skráðir í skólann nokkrum dögum fyrir skólasetningu en alls voru um unglingar í eyjum á þessum tíma þorsteinn kynnti fyrirhugaða starfsemi skólans fyrir félögum verkamannafélagsins drífanda og á fundi bindindisstúkunnar báru og tókst þannig að fjölga skráðum nemendum í innan skamms stóðu nemendur fyrir undirskriftasöfnun til að hvetja til að skólaárið yrði lengt um einn mánuð og var það samþykkt af bæjaryfirvöldum þorsteinn var snemma umdeildur enda aðkomumaður með ákveðnar skoðanir á menntamálum í eyjum og áhugi yfirvalda jafnt sem almennings var takmarkaður líkt og tíðkaðist í mörgum sjávarplássum á þessum tíma en þrátt fyrir mótbárur gekk skólastarfið vel frá upphafi nemendum fjölgaði stöðugt félagsstarf var blómlegt og árið varð skólinn að gagnfræðaskóla vestmannaeyja með lagabreytingu þorsteinn hélt stöðu sinni þrátt fyrir nokkra andstöðu í hans garð þrautseigja hans og metnaður bar árangur því fáeinum árum eftir að hann tók við stjórn skólans fengu nemendur í skólanum hæstu meðaleinkunn á landsprófi fyrir utan kennslu vann þorsteinn ýmsa verkamannavinnu og sinnti að auki áhugamálum sínum af mikilli atorku þar sem skólastarf lá niðri meirihluta ársins hann gekk í verkamannafélagið drífanda þar sem hann lét pólitískar skoðanir sínar í ljós en það stuðlaði að enn frekari tortryggni í hans garð þorsteinn var þá harður alþýðuflokksmaður sem boðaði nauðsyn þess að sjómenn og verkafólk stæðu saman þorsteinn lagði kapp á frá upphafi að vernda skyldi menningarverðmæti og fékk aðstoð nemenda sinna við að safna ýmsum munum eftir fyrirmynd norskra byggðasafna hann gaf út blik blað málfundafélags gagnfræðaskólans en fyrsta tölublaðið kom út og urðu árgangarnir alls árið stóð þorsteinn ásamt öðrum fyrir því að sparisjóður vestmannaeyja yrði stofnsettur og varð þorsteinn sparisjóðsstjóri árið tók hann sér eins árs leyfi og hélt til noregs í því skyni að kynna land og þjóð í byggðum í noregi eftir heimkomu hófst hann handa við að semja norsk íslenska orðabók sem kom út árum seinna þorsteinn sneri sér í auknum mæli að bæjarmálum og lagði m a fram frumtillögu um rafkapal milli lands og eyja hann átti þátt í að stofna kaupfélag alþýðu og kaupfélag vestmannaeyja mörgum árum seinna árið varð langþráður draumur þorsteins loks að veruleika þegar nýtt fermetra húsnæði gagnfræðaskólans var tekið í notkun árum eftir að þorsteinn bryddaði upp á málinu við bæjastjórn hugmyndinni var ekki vel tekið í upphafi þannig að þorsteinn kom henni í framkvæmd sjálfur með því að smala saman öllum nemendum skólans útbýtta skóflum og saman hófust nemendurnir handa ásamt honum sjálfum við að grafa fyrir grunn skólans í dag er byggingin notuð fyrir framhaldsskólann í vestmannaeyjum enn vantaði húsnæði fyrir alla þá menningarmuni sem þorsteinn hafði séð um að varðveita og geymdir voru uppi á hanabjálka á goðasteini heimili þorsteins og ingigerðar um árabil árið var byggðasafni komið fyrir í almennilegum húsakynnum á þriðju hæð nýja sparisjóðshússins þetta sama ár hætti hann skólastjórn gagnfræðaskólans eftir ára starf í eldgosinu í eyjum urðu þorsteinn og ingigerður að yfirgefa eyjarnar eftir ára dvöl í vestmannaeyjum og settust að í hafnarfirði en þorsteinn hélt áfram skrifum sínum um menningu og sögu eyja og uppbyggingu byggðasafnsins þorsteinn var mjög harður bindindismaður hann lést ára gamall í reykjavík og kona hans ingigerður jóhannsdóttir níu árum síðar árs að aldri þorsteinn þ víglundsson fékk á efri árum margar viðurkenningar fyrir ævistörf sín til að mynda hlaut hann heiðursborgaranafnbót vestmannaeyjakaupstaðar fyrir framlag sitt til menningarmála og st olav orðuna frá ólafi noregskonungi fyrir vináttu við noreg höggmynd af höfði þorsteins stendur á annarri hæð framhaldsskólans í vestmannaeyjum til minningar um hann þorsteinn var kjörinn heiðursfélagi í sögufélagi vestmannaeyja í virðingar og þakklætisskyni fyrir framlag hans febrúar eða febrúarmánuður er annar mánuður ársins og er nefndur eftir februus rómverskum guði hreinleika í febrúar eru dagar ef árið er hlaupár orðið febrúar er komið úr latínu þar sem það hét februarius uppruna sinn á það að rekja til rómaborgar hinnar fornu en þar var haldin einskonar trúarsamkoma í helli við ána tíber tveir ungir menn voru valdir til að slátra geitum en síðan voru ristir þvengir úr húðum þeirra og fengnir unglingunum þessir þvengir voru kallaðir februa en það merkir hreinsunartæki þeim fylgdi sú náttúra að ef konur voru lamdar með þeim urðu þær ekki lengur ófrjóar síðan hlupu strákarnir um alla rómaborg með hina helgu þvengi og lömdu með þeim allar þær ófrjóu konur sem þeir mættu töframáttur þvengjanna stafaði frá júnó sem var frjósemisgyðja og kölluð februaria þaðan er komið heiti mánaðarins reykjavík æðey ísafjarðardjúpi dalatangi austfjörðum stórhöfði vestmannaeyjum lotukerfið einnig lotukerfi mendelejevs er yfirlit yfir öll þekkt frumefni á töfluformi efnunum er raðað í hana eftir atómnúmeri og hún sýnir hvernig margir eðliseiginleikar efnanna breytast í gegnum töfluna hvert efni er sýnt með sætistölu sinni og efnatákni taflan sýnir ýmis grundvallareinkenni efnanna til eru fleiri kerfi sem sýna eiginleika frumefnanna annaðhvort í meiri smáatriðum eða frá öðru sjónarhorni hver lárétt lína í töflunni nefnist lota enska period og er taflan nefnd í samræmi við það hver dálkur töflunnar nefnist efnaflokkur eða bara flokkur í stöðluðu lotukerfi eins og því sem sjá má hér á eftir eru flokkar öll efni sem eru saman í flokki hafa svipaða efnaeiginleika sem byggist á því að gildisrafeindir þeirra eru jafnmargar til eru um þrjú mismunandi flokkakerfi eitt þeirra notast við arabíska tölustafi og það er kerfið sem hér er notað og er einnig alþjóðlegur staðall annað notar eingöngu rómverska tölustafi i ii iii iv og hið þriðja notar blöndu af rómverskum tölustöfum og latneskum bókstöfum i ii iiib ivb elliðaey stundum kölluð ellirey er þriðja stærsta eyjan í vestmannaeyjarklasanum og er km að flatarmáli hún er í náttúruminjaskrá því þar eru mjög miklar og sérstæðar sjófuglabyggðir eyjan er víðast sæbrött lægri að austanverðu þar sem greitt er uppgöngu um austurflá þar sem reipi hefur verið komið fyrir elliðaey er mjög grösug og þar var heyjað fyrrum og einnig hagaganga fyrir fé og jafnvel nautgripi gífurlega mikið varp er þar og fuglatekja eyjan er hæst að norðan það er hábarð metrar yfir sjávarmáli á eyjunni eru tveir gjallgígar litli bunki og stóri bunki talið er að eyjan hafi myndast í eldgosi sem hefur verið töluvert stærra en surtseyjargosið fyrir um þúsund árum graslendi þekur alla eyjuna og hefur gríðarlegur fjöldi lunda grafið sér holur þar í eyjunni er fé beitt og lundaveiði er stunduð á sumrin á eyjunni er stórt veiðihús í eigu elliðaeyjarfélagsins sem að stundar þar lundaveiði á sumrin og eggjatöku á vorin en húsið er gjarnan leigt út til annarra félagsstarfa húsið var byggt árið við rætur hábarðs og hefur verið endurbættur mikið síðan það er algengur misskilningur meðal erlendra aðdáenda bjarkar guðmundsdóttur að söngkonan búi í eyjunni þann misskilning má rekja til ræðu davíðs oddsonar frá þegar hann sagði að hann myndi vilja leyfa björk að eiga heima á eyju í breiðafirði sem ber líka nafnið elliðaey deildar meiningar eru um nafn eyjunnar en elliðaeyjarnafnið dregur hún sennilega af skipi því að hún er lík stafnháu skipi en sumir segja að nafnið ellirey sé vegna þess að eyjan taki nafn sitt af tveimur hellum h ellirey en önnur eyja í vestmannaeyjum dregur nafn sitt af hellum hellisey ýmsar sögur eru til úr elliðaey en ein þeirra hljómar á þá leið eyjafjörður er fjörður á miðju norðurlandi hann er einn af lengstu fjörðum íslands og héraðið umhverfis fjörðinn og inn af honum er næstfjölmennasta hérað landsins nafnið er dregið af hrísey sem liggur á miðjum firðinum fjörðurinn er langur og mjór km frá mynni að botni mesta breidd hans er km á milli sigluness og gjögurtáar í mynni fjarðarins en yfirleitt er fjörðurinn á bilinu km breiður tveir minni firðir ganga út úr eyjafirði vestan megin ólafsfjörður og héðinsfjörður fjörðurinn er umkringdur fjöllum á báða vegu þó nokkuð hærri að vestanverðu í fjallgarði tröllaskaga það er nánast ekkert undirlendi meðfram ströndum í utanverðum firðinum en þegar sunnar dregur breikkar láglendið þó meira að vestanverðu nokkrir dalir ganga inn frá eyjafirði að vestan eru svarfaðardalur þorvaldsdalur og hörgárdalur þeirra mestir en að austan dalsmynni stærsti dalurinn sem gengur út frá eyjafirði er þó sá sem gengur beint inn af firðinum og ber hann einnig nafnið eyjafjörður sem á ekki að rugla saman við eyjafjarðardal sá dalur er bæði langur og breiður og hýsir eina þéttbýlustu og grösugustu sveit landsins nokkrar ár renna í eyjafjörð þeirra stærstar eru eyjafjarðará fnjóská og hörgá en einnig svarfaðardalsá eyjafjarðarsvæðið er það næst fjölmennasta á íslandi á eftir höfuðborgarsvæðinu árið var samanlagður mannfjöldi sveitarfélaganna sem liggja að firðinum um langstærsti bær svæðisins er akureyri en aðrir bæir og þorp eru ólafsfjörður dalvík hrísey árskógssandur hauganes hjalteyri hrafnagil svalbarðseyri og grenivík grunnatvinnuvegir flestra þessara staða eru sjávarútvegur og landbúnaður en akureyri er að auki þjónustumiðstöð svæðisins með mörgum mikilvægum stofnunum á borð við sjúkrahús og háskóla bless lenín frumtitill good bye lenin er þýsk tragíkómedía frá árinu kvikmyndin vann til verðlauna á kvikmyndahátíðum um allan heim hún var meðal annars valin besta myndin við veitingu evrópsku kvikmyndaverðlaunanna og hlaut meirihluta verðlauna á þýsku kvikmyndahátíðinni árið hún var tilnefnd til bafta verðlaunanna í bretlandi og golden globe verðlaunanna í bandaríkjunum myndin gerist í austur berlín haustið og sumarið christiane kerner móðir alexanders kerners fær hjartaáfall og fellur í dauðadá skömmu fyrir fall berlínarmúrsins hún vaknar á ný átta mánuðum síðar en er mjög máttfarin og læknarnir ráðleggja börnum hennar tveimur að hlífa henni við öllu því sem gæti truflað hana eða valdið áhyggjum til að koma í veg fyrir að hún fái annað hjartaáfall christiane hafði verið ötull talsmaður sósíalismans og í ljósi þess hefur sonur hennar áhyggjur af því að það verði henni ofviða að heyra frá falli múrsins sameiningu þýskalands og öllum breytingunum sem því fylgdu hann leggur sig því allan fram við að búa móður sinni umhverfi þar sem hann getur blekkt hana til að trúa því að ekkert hafi breyst áður en yfir lýkur kemst móðirin þó að því að sonur hennar sé að blekkja hana en til að særa hann ekki lætur hún hann ekki vita af því hún blekkir hann sem sagt til að trúa því að hann sé að blekkja hana sagan leikur sér þannig með sannleika og blekkingu allar lygarnar eru þó vel meintar og til þess ætlaðar að vernda fjölskylduna auðvelt er að sjá líkingu með hegðun fjölskyldunnar og ástandinu sem var í austur þýskalandi sjálfu en myndin beinir einnig sjónum að því hvernig staðið var að sameiningu ríkisins með hagsmuni vestur þjóðverja að leiðarljósi hvernig fyrsta reynsla austur þjóðverja var af vestrinu og hvernig vestur þjóðverjar og kannski fyrst og fremst vestur þýsk stjórnvöld litu niður á austur þjóðverja sem hálfgert þriðja heims fólk og annars flokks myndin veltir einnig upp spurningum um þjóðerni hvað það er sem sameinar fólk svo það geti kallað sig eina þjóð einnig er athyglinni beint að austur þjóðverjunum sem sjá eftir veröldinni sem var á bak við járntjaldið því sem kallað hefur verið ostalgía ost þ austur flóabardagi er eina sjóorrustan sem háð hefur verið við ísland þar sem íslendingar hafa skipað bæði lið bardaginn átti sér stað júní þeir sem þarna börðust voru þórður kakali sighvatsson og kolbeinn ungi arnórsson þórður var með liðssafnað sem hann hafði dregið saman á vestfjörðum og hafði skip af ýmsum stærðum og gerðum og menn eftir því sem segir í sturlungu en kolbeinn ungi var með norðlenskt lið hafði skip og u þ b menn þórður sigldi skipum sínum úr trékyllisvík á ströndum en mætti á miðjum húnaflóa flota kolbeins sem hafði siglt úr selvík á skaga og ætlaði að taka land á ströndum til að eltast við þórð og hans menn og sló þegar í bardaga með liðunum aðalvopnin voru grjót og eldibrandar auk þess sem menn reyndu að sigla skipunum hverju á annað til að sökkva þeim þrátt fyrir mikinn liðsmun tókst þórði og mönnum hans lengi vel að hafa í fullu tré við menn kolbeins þótt þeir þyrftu á endanum að leggja á flótta tókst kolbeini ekki að elta þá uppi og var hann almennt talinn hafa beðið afhroð í bardaganum kolbeinn fór síðan ránshendi um strandir og tók eða eyðilagði öll skip og báta sem hann fann internet relay chat irc íslenskað með viðskeyttum greini sem irkið eða irkið er kerfi sem notað er til samskipta á rauntíma í gegnum netið nafnið getur einnig átt við um þann netsamskiptastaðal sem notaður er hver notandi þarf forrit eða biðlara sem sér um samskipti við netþjón sem aftur sér um að skilaboð komast á réttan stað stundum sér netþjóninn um meira til dæmis geymir skilaboð ef þú ert ekki tengdur þegar einhver þarf að tala við þig stærstu samskiptanetin ernetu oftast samsett úr mörgum netþjónum og menn tengjast þá gjarnan þeim sem er manni næstur nokkur irc þjónanet eru til en á meðal þeirra má nefna dalnet efnet ircnet og undernet en allir þeir sem vilja geta stofnað sinn eiginn irc þjón með frjálsum og ókeypis hugbúnaði notkun á irkinu nefnist að irka og notendur nefnast irkarar þegar persóna tengist inn á irc þjón er hægt að láta irc þjóninn fá m a fullt nafn tölvupóstfang og gælunafn en samskipti við aðrar persónur fara í gegnum gælunöfnin notendur eiga líka möguleika á því að hafa samskipti við aðra notendur í gegnum rásir en allar þeirra hafa ákveðið forskeyti eftir eðli þeirra skráaskipti eru einnig möguleg án milligöngu netþjónanna sérstakir stjórnendur eða oppar dregið af enska orðinu op eða operator fylgjast með spjallrásunum og en þeir geta til dæmis bannað notendur og hent þeim út stríð íraks og írans einnig kallað fyrsta persaflóastríðið var stríð háð á milli írans og íraks sem stóð frá september til ágúst deilt er um upphaf og ástæður stríðsins en í grundvallaratriðum var barist um áhrif á persaflóasvæðinu valdamenn í báðum löndum vonuðust til að draga úr þrótti andstæðingsins og auka þannig eigin völd bæði heima og á alþjóðavettvangi stríðið hófst með innrás íraka þeir sóttu hratt inn í íran til að byrja með en hægðu svo á og hörfuðu aftur inn í írak og vörðust seinna á lokamánuðum stríðsins hófu þeir svo aftur sókn inn í íran stríðið kallaði miklar hörmungar yfir báðar þjóðirnar tafði efnahagsþróun truflaði olíuútflutning og kostaði um eina milljón mannslífa að því að talið er einn þeirra þátta sem jók á fjandskap þjóðanna tveggja var þrá saddams hussein forseta íraks eftir völdum yfir shatt al arab fljótinu sem rennur í persaflóa og er mikilvæg flutningsleið olíu fyrir báðar þjóðir írakar höfðu nokkrum árum fyrr afsalað sér yfirráðum yfir fljótinu og nálægum landsvæðum með alsírsamningnum sem þeir gerðu við írani árið í skiptum fyrir að íranir hættu stuðningi sínum við uppreisn kúrda í írak í kjölfar byltingarinnar í íran þar sem keisaranum var steypt af stóli óttuðust leiðtogar margra annarra íslamskra arabaríkja að íslamska byltingin myndi breiðast út um arabaheiminn og steypa veraldlegum ríkisstjórnum af stóli írönum var einnig í nöp við hina veraldlegu stjórn ba ath flokksins í írak og reyndu þeir að steypa henni með stuðningi við kúrdíska aðskilnaðarsinna í norðri og leiðtoga sjíta múslima annars staðar í írak í þeirri von að það myndi leiða til borgarastyrjaldar í landinu írak hafði einnig augastað á íranska héraðinu khuzestan þar sem nokkrar af stærstu olíulindum írana er að finna þ m t olíuvinnslustöðina við abadan sem byggð var saddam hussein var nýkominn til valda og var ákveðinn í að gera írak að risaveldi í mið austurlöndum vel heppnuð innrás í vestur íran myndi koma írak í yfirburðastöðu við persaflóa og veita þeim algjör völd yfir olíuframleiðslu á svæðinu þessar metnaðarfullu hugmyndir voru ekki svo langsóttar fjölmargar aftökur á háttsettum mönnum innan íranska hersins auk skorts á varahlutum í búnað hersins sem var að mestu frá bandaríkjunum hafði lamað herinn sem hafði eitt sinn verið sá öflugasti á svæðinu bróðurparturinn af íranska hernum samanstóð nú af illa búnum óþjálfuðum sjálfboðaliðum svonefndum pasdaran og basij sveitum byltingarsinna sem voru hliðhollar khomeini og töldust ekki til hefðbundins hers auk þess hafði íran aðeins uppi lágmarksvarnir við shatt al arab fljótið september gripu írakar tækifærið og gerðu innrás sem þeir réttlættu með meintu banatilræði við þáverandi utanríkisráðherra tari aziz sem íslamski dawa flokkur shíta í írak átti að hafa staðið fyrir í apríl á sama ári með stuðningi írans til að byrja með gekk írökum allt í haginn þar sem þeir sóttu inn í íran á breiðu svæði hins vegar komust þeir fljótlega að því að íranski herinn var ekki jafn máttlaus og þeir höfðu reiknað með íranir fylktu sér að baki ríkisstjórnar sinnar og börðust gegn innrásarhernum í júní höfðu íranir með vel heppnaðri gagnsókn tekið aftur þau svæði sem írakar náðu á sitt vald í upphafi stríðs það sem eftir var af stríðinu fóru mestir bardagar fram innan landamæra írak íranir beittu áfram óþjálfuðum pasdaran og basij sveitum sínum og treystu á mátt fjöldans á meðan fámennari en betur búinn her íraka varðist írakar lögðu til vopnahlé en íranir héldu fast við þá áætlun sína að steypa írösku ríkisstjórninni úr stóli og stríðið hélt áfram í ár til viðbótar sem einkenndust af skotgrafahernaði þar sem mannfall var gríðarlegt en landvinningar engir fyrir hvorugt landið uppúr hófst svokallað olíuflutningaskipa stríð e tanker war milli landanna írönsku og írösku herirnir víluðu þá ekki fyrir sér að sökkva hlutlausum olíuflutningaskipum sem hættu sér inn fyrir persaflóann tilgangurinn var að veikja andstæðinginn efnahagslega og koma í veg fyrir útflutning olíu hundruð olíflutningaskipa voru skemmd eða eyðilögð á þennan hátt og hundruð sjómanna létu lífið á síðari árum stríðsins hlaut írak meiri og meiri stuðning erlendis frá og gat byggt upp vel búinn og vel þjálfaðan landher flugher og flota árið hófu írakar svo nýja sókn inn í íran og hófu að gera mikla loftárásir á íranskar borgir eins og teheran einangraðir íranir gáfust þá upp og boðuðu til friðarviðræðna sem írakar samþykktu enda hafði hið ára stríð farið mjög illa með efnahaginn og fólkið í landinu stríðið einkenndist af mikilli grimmd þá sérstaklega notkun efnavopna af hálfu íraks aðallega sinnepsgas alþjóðasamfélagið beitti íraka mjög litlum þrýstingi til að hætta notkun efnavopnanna írak og bandaríkin héldu því þó fram að íranir hefðu einnig gerst sekir um notkun slíkra vopna en það hefur aldrei fengist staðfest sú herfræði sem beitt var í stríðinu svipar mjög til skotgrafahernaðar fyrri heimsstyrjaldar þar sem fjölmennum illa búnum og illa þjálfuðum herjum var stefnt saman með tilheyrandi mannfalli þessi aðferð var þó sérstaklega notuð af írönum vopnabúnaður íraka var að mestu keyptur frá sovétríkjunum en á meðan stríðið stóð keyptu þeir einnig vopn frá kína egyptalandi frakklandi og hugsanlega þýskalandi írakar fengu einnig nokkurn fjárhagslegan stuðning frá kúveit og sádi arabíu að nokkru leyti í formi lána árið breyttu bandaríkin stefnu sinni gagnvart stríðinu og hófu beinan stuðning við íraka með því að sjá þeim fyrir vopnum og fjárhagsaðstoð ásamt því að taka upp venjulegt stjórnmálasamband við írak á ný en það hafði legið niðri frá sex daga stríðinu bandaríkin og bandamenn þeirra til dæmis bretland frakkland og ítalía sáu írökum fyrir efna og sýklavopnum og hjálpuðu þeim til að byggja upp getu til að framleiða kjarnorkuvopn á meðan írak naut stuðnings flestra risavelda samtímans þar á meðal bæði sovétríkjanna og bandaríkjanna var íran einangrað og hafði einungis opinberan stuðning sýrlands og líbýu bandaríkin lýstu aldrei formlega yfir stríði á hendur íran en þrátt fyrir það þá lenti hersveitum landanna saman nokkrum sinnum á árunum í nokkrum sjóorrustum á persaflóa þar sem bandaríkin höfðu mikinn viðbúnað júlí skaut bandaríska herskipið uss vincennes niður farþegaþotu á vegum iran air en stjórnvöld í bandaríkjunum sögðu að flugvélin hefði verið tekin í misgripum fyrir íranska f tomcat þotu sem var á sveimi á svæðinu á sama tíma allir þeir farþegar og áhöfn sem voru í hinu borgaralega flugi fórust þar á meðal konur og börn ríkisstjórn bandaríkjanna hafði nokkru áður ástundað að selja einnig írönum vopn fyrst óbeint hugsanlega með milligöngu ísrael en síðar beint sjá íran kontrahneykslið að stríðinu loknu var írak mjög skuldugt við þær arabaþjóðir sem höfðu staðið við bakið á þeim í stríðinu og stutt fjárhagslega til dæmis skulduðu þeir kúveit milljarða bandaríkjadala sem átti þátt í þeirri ákvörðun saddam husseins að ráðast inn í landið árið sem leiddi til næsta persaflóastríðs olíuvinnsluiðnaður beggja ríkja var illa farinn en olíulindirnar höfðu verið aðalskotmörkin í loftárásum á báða bóga í lok stríðsins stóðu landamæri ríkjanna óbreytt tveimur árum eftir stríðslok þegar stríð íraks við vesturveldin vofði yfir viðurkenndi saddam yfirráð írana yfir austurbakka shatt al arab og þar með var nákvæmlega sama staða komin upp á svæðinu og hafði verið fyrir stríðið íslandi er skipt í sex kjördæmi samkvæmt grein stjórnarskrá lýðveldisins íslands og í lögum um kosningar til alþingis þau eru reykjavíkurkjördæmi norður reykjavíkurkjördæmi suður norðvesturkjördæmi norðausturkjördæmi suðurkjördæmi og suðvesturkjördæmi núverandi skiptingu var komið á með stjórnarskrárbreytingu árið og var ætlað að jafna vægi atkvæða milli landshluta frá því sem áður var en allt frá því að þéttbýli fór að myndast á íslandi hefur því verið mismunað með hlutfallslega minna atkvæðavægi en dreifbýlinu í kosningunum sem voru þær síðustu þar sem kosið var eftir eldri kjördæmaskipan var mesti munur atkvæðavægis rétt tæplega ferfaldur á milli vestfjarðakjördæmis og reykjanesskjördæmis núverandi kjördæmaskipting byggir á þremur kjördæmum á höfuðborgarsvæðinu og þremur á landsbyggðinni misræmi í atkvæðavægi er enn þá til staðar sem dæmi má nefna að í alþingiskosningunum hefðu kjördæmin þrjú á höfuðborgarsvæðinu átt að fá þingsætum fleira en þau fengu ef miðað hefði verið við fjölda á kjörskrá en ákvæði í stjórnarskrá segja að ef fjöldi kosningabærra manna á bakvið hvert sæti í einu kjördæmi er orðinn helmingur þess sem hann er í því kjördæmi þar sem flestir eru á bakvið hvert þingsæti þegar gengið er til kosninga skal færa eitt kjördæmissæti á milli þeirra fyrir næstu kosningar kjördæmi getur þó ekki haft færri en kjördæmissæti reglunni hefur verið beitt tvisvar sinnum hingað til í alþingiskosningunum voru kjósendur á kjörskrá fyrir hvert þingsæti ríflega tvöfalt fleiri í suðvesturkjördæmi en í norðvesturkjördæmi og því var eitt kjördæmissæti flutt þar á milli fyrir alþingiskosningarnar hröð íbúafjölgun í suðvesturkjördæmi og stöðnun íbúafjölda í norðvesturkjördæmi varð til þess að litlu munaði að kjósendur á kjörskrá fyrir hvert þingsæti í kosningunum væru tvöfalt fleiri í suðvesturkjördæmi en í norðvesturkjördæmi þrátt fyrir tilflutning sætisins í kosningunum voru aftur tvöfalt fleiri kjósendur á kjörskrá fyrir hvert þingsæti í suðvesturkjördæmi en í norðvesturkjördæmi og því var annað kjördæmissæti flutt frá norðvesturkjördæmi til suðvesturkjördæmis í kosningunum tvenns konar þingsætum er úthlutað samkvæmt þessu kerfi eftir mismunandi reglum kjördæmissætum er úthlutað samkvæmt d hondt reglunni í samræmi við niðurstöðu kosninga innan hvers kjördæmis jöfnunarsæti taka hins vegar einnig mið af úrslitum á landsvísu og er ætlað að leiðrétta misræmi á milli fylgis flokks á landsvísu og fjölda kjördæmasæta einungis framboð með atkvæða eða meira koma til greina við úthlutun jöfnunarsæta fjöldi þingmanna á alþingi hefur aukist talsvert síðan það var endurreist árið þá voru þingmenn kosnir í einmenningskjördæmum en sex voru konungskjörnir þ e skipaðir af danakonungi á tímabilinu þegar íslendingar fengu sína fyrstu stjórnarskrá var alþingi ráðgefandi þing það þýddi að danakonungur hafði lokaorðið um alla lagasetningu á íslandi árið var kjördæmaskipan breytt þannig að skaftafellssýslu var skipt í tvennt og einum þingmanni bætt við árið er íslendingar hlutu sína fyrstu stjórnarskrá var kosningakerfinu breytt þannig að þingmenn voru kosnir bæði í einmennings og tvímenningskjördæmum og áfram sex konungskjörnir með heimastjórninni tók íslenska flokkakerfið sem nefnt hefur verið fjórflokkakerfið að taka á sig mynd þá voru þingmenn kosnir í einmennings og tvímenningskjördæmum og sex konungskjörnir alls þingmenn kjördæmaskiptingin hyglaði strjálbýlinu á kostnað þéttbýlisins kosningaréttur karla var gerður nokkuð almennur en ungmenni vinnuhjú og konur höfðu hann ekki árið var kosningakerfi landsins breytt með þeim hætti að konur fengu nú kosningarétt konungskjörnir þingmenn voru lagðir af og í þeirra stað komu sex landskjörnir þingmenn sem kosnir voru til ára í senn með landið allt sem eitt kjördæmi ári seinna var fyrst kosið í alþingiskosningum eftir þessu nýja kerfi sama ár voru tveir stjórnmálaflokkar stofnaðir framsóknarflokkurinn elsti stjórnmálaflokkur landsins og alþýðuflokkurinn stjórnmálaarmur así fyrir kosningarnar var kosningakerfinu breytt þannig að þingmönnum var fjölgað um tvo þeir voru því alls fjórir þingmenn voru kosnir í hlutfallskosningu í reykjavík þetta var gert til að minnka mun á atkvæðavægi til sveita annars vegar og í þéttbýli hins vegar kjörtímabil landskjörinna þingmanna var lækkað í átta ár árið var kjördæmaskipunin fest í sessi í stjórnarskránni þingmönnum var fjölgað um sjö úr í kosningaaldur var lækkaður í ár og ákvæði um að sveitastyrkþegar mættu ekki kjósa var afnumið landskjörnu þingmennirnir sex voru afnumdir og þeirra í stað var uppbótarsætum komið á þannig að byggt á niðurstöðum kosninga var sætunum skipt á milli kjördæma til þess að jafna atkvæðavægi árið á meðan seinni heimsstyrjöldin geysaði var samþykkt önnur breyting á stjórnarskránni þremur þingmönnum var bætt við nú voru þingmenn kosnir í einmenningskjördæmum þingmenn voru kosnir með hlutfallskosningu í sex tvímenningskjördæmum átta þingmenn voru kosnir með hlutfallskosningu í reykjavík og uppbótarsæti voru siglufjörður var gerður að kjördæmi þessi breyting á kosningakerfinu var gerð í óþökk leiðtoga framsóknarflokksins hermanns jónassonar og olli ósætti á milli hans og ólafs thors formanns sjálfstæðisflokksins sjá eiðrofsmálið árið var kosningakerfinu gjörbreytt þannig að þau kjördæmi sem áður voru voru lögð niður og tekin var upp hlutfallskosning í átta kjördæmum reykjavíkurkjördæmi hélst óbreytt en eldri kjördæmi sem höfðu miðaðst við sýslur eða kaupstaði voru sameinuð eftir landshlutum þingmönnum var fjölgað um átta í fjöldi þingmanna í hverju kjördæmi var á bilinu þessi breyting á kosningakerfinu var hluti af samkomulagi alþýðuflokksins og sjálfstæðisflokksins fyrir viðreisnarstjórnina framsóknarflokkurinn sem hafði mikið fylgi á landsbyggðinni tapaði mjög á þessari breytingu og var henni mótfallinn þetta fyrirkomulag hélst óbreytt í ár til ársins árið var kosningakerfinu breytt þannig að þingmenn voru kosnir í kjördæmunum átta og uppbótarsætin höfð talsins breytingunni var ætlað að jafna atkvæðavægi milli flokka eins og hægt væri án þess þó að útrýma misvægi atkvæða milli kjördæma þetta var gert með því að þróa einstaklega flókið kosningakerfi sem einungis fámennur hópur sérfræðinga skildi hvernig virkaði samstaða var um tillögurnar milli flokka frá því hafa verið sex kjördæmi þar sem reykjavík er skipt í tvennt þingmenn sem kosnir eru beint eru talsins en uppbótarþingmenn eru níu aðeins stjórnmálaflokkar með a m k fylgi koma til greina hægt er að breyta kosningalögum beint með atkvæða ekki þarf stjórnarskrárbreytingu um miðjan mars var lagt fram frumvarp með undirskrift þingmanna þess efnis að breyta ætti landinu í eitt kjördæmi flutningsmaður var björgvin g sigurðsson frumvarpinu var vísað til sérnefndar um stjórnarskrármál sem skilaði ekki áliti á því kjördæmin og þau sveitarfélög sem til þeirra teljast pierre de fermat ágúst janúar var franskur stærðfræðingur sem einkum fékkst við talnafræði og er talinn einn af þeim merkustu á því sviði sagt er að hann hafi fæðst ágúst samt er hann sagður ára á legsteini sínum og dáinn svo að eitthvað passar ekki fermat var áhugamaður í stærðfræði en gerði samt ýmsar merkar uppgötvanir til dæmis uppgötvaði hann árið að fall á forminu f x y samsvarar ferli í x y fletinum þetta var fyrst gefið út í riti descartes rúmfræðinni árið hann gerði undirstöðuuppgötvanir á sviði örsmæðareiknings sem isaac newton byggði á þegar hann þróaði deildunarreikning sem hann kallaði fluxions hann var dómari í toulouse og er jafnan kallaður prins áhugamannanna af stærðfræðingum frægasta framlag fermats til stærðfræðinnar er svokölluð síðasta regla fermats hún tekur mið af pýþagórasarreglu a b c sem hefur óendanlega margar heiltölulausnir fyrir a b og c síðasta regla fermats er þannig jafnan xn yn zn hefur enga lausn ef x y z og n eru náttúrulegar tölur og n þessa reglu sagðist hann hafa sannað og skrifaði regluna á spássíu bókar sem hann var að lesa og fannst að honum látnum þar stóð ennfremur að hann hefði fundið dásamlega sönnun á þessari reglu en að hún væri of löng til að komast fyrir á spássíunni sönnun hans fannst aldrei og í tæp ár var þetta viðfangsefni bestu stærðfræðinga veraldar það var ekki fyrr en að breska stærðfræðingnum andrew wiles tókst loks að sanna síðustu reglu fermats á mjög viðamikinn og flókinn hátt og tók það hann átta ára þrotlausa vinnu annað framlag fermats er kenningin sem á ensku er kölluð fermat s conjecture eða ályktun fermats hún er á þá leið að sérhverja náttúrulega tölu er unnt að skrifa sem summu fjögurra ferningstalna eða færri dæmi og þessi regla var síðar sönnuð af jacobi sem var frægur stærðfræðingur á öld ód er þriðja stærsta borg póllands og liggur í miðju landinu í samnefndu héraði fólksfjöldinn var um árið ód er höfuðborg samnefnds héraðs og liggur um þaðbil km suðvestan við varsjá skjaldarmerki borgarinnar er bátur þar sem orðið ód þýðir bátur á pólsku ód er mikilvæg miðstöð fyrir vefnaðariðnað og raftækjaiðnað auk og kvikmyndagerðar og afþreyingar borgin er líka mikilvæg akademísk og menningarleg miðstöð en þar eru tveir háskólar þar á meðal kvikmyndaháskóli og fjöldi leikhúsa minjasafna og annarra menningarstofnana ód hefur stækkað mikið undanfarin ár og þar er verið að fjárfesta mikið hún hefur stöðuna powiat og íbúarnir á storborgarsvæðinu eru um það bil borgin fékk bæjarréttindi af vladislav jagello konungi árið samt sem áður var það ekki fyrir öld að ód þróaðist í borg árið voru áðeins nokkrar þúsundir íbúa þar þá breyttist hún í eina stærstu vefnaðariðnaðarborgina í evrópu og íbúarnir voru hálf milljón rétt fyrir seinni heimsstyrjöldina útþensla borgarinnar stöðvaði á meðan á heimstyrjöldinni stóð en hún varð óopinber höfuðborg póllands þangaðtil varsjá varð endurbyggð mál er kerfi merkja tákna hljóða og orða sem notuð eru saman til þess að lýsa hugtökum hugmyndum merkingum og hugsunum málfræðingar eru þeir sem að rannsaka mál en í nútímanum var málfræði fyrst kynnt sem vísindagrein af ferdinand de saussure þeir sem að tala mál eða nota það á annan hátt eru taldir með sem hluti af málsamfélagi þess máls tungumál er hugtak sérstaklega notað um þau mál sem að hafa hljóðkerfi fjölmörg tungumál eru til í heiminum í dag ýmist með eða án ritkerfa þar sem að orðið mál hefur margar merkingar í íslensku t d í hugtökunum málaferli og að taka mál af e u og er ekkert annað orð tiltækt sem er sambærilegt við orðið language á ensku þá mun orðið tungumál vera notað hér eftir sem hvert það kerfi merkja tákna hljóða og orða sem hægt er að rita tala eða á annan hátt skilja einfaldasta flokkun tungumála væri í náttúruleg tungumál og tilbúin tungumál annað flokkunarkerfi gæti verið töluð mál rituð mál og táknmál einnig eru náttúruleg tungumál flokkuð niður í málhópa eftir málsvæðum en í því kerfi telst íslenska til indóevrópskra mála undir því til germanskra mála og ennfremur til norrænna mála og vesturnorrænna mála john maynard keynes fyrsti baróninn af keynes júní apríl var mikilsvirtur hagfræðingur og kenningar hans um að ríkisvaldinu bæri að stýra heildareftirspurninni í samfélaginu höfðu mikil áhrif á hagstjórn í heiminum eftir heimsstyrjöldina fyrri frægasta bók hans almenna kenningin um atvinnu vexti og peninga hefur áhrif enn þann dag í dag á hagfræðina þó að margir telji kenningar hans ekki hafa staðist tímans tönn þær hafa ætíð verið umdeildar john maynard keynes fæddist í cambridge á englandi faðir hans var hagfræðingur og móðir hans var fyrsta konan til að útskrifast úr king s college í cambridge háskóla hann lauk b a prófi og m a prófi og starfaði svo við ýmsar stofnanir m a breska seðlabankann árið fór hann til versala í frakklandi sem hagfræðilegur ráðgjafi þáverandi forsætisráðherra bretlands david lloyd george þar var versalasamningurinn undirritaður en þar var kveðið á um stríðsskaðabætur sem þjóðverjar voru látnir greiða keynes taldi þær allt of háar og sagði þær grafa undan efnahag þjóðverja í framhaldi af þessu skrifaði hann bókina áhrif friðar á efnahag enska the economic conseuences of the peace sú bók var víða lesin en tekið með nokkrum fyrirvara keynes lést í sussex árið ára að aldri hann er af mörgum talinn einn merkasti hugsuður aldarinnar heimspekingurinn bertrand russell sagði að keynes hefði verið einn gáfaðasti maður sem hann hefði nokkru sinni þekkt og bætti við ætíð þegar ég átti í rökræðum við keynes fannst mér ég hafa líf mitt í lúkunum og gekk sjaldan frá slíkum rökræðum án þess að finnast ég vera svolítill kjáni keynes á að hafa sagt konu sinni að hann hefði hitt guð á lestinni þegar hann hafði hitt lærisvein russells ludwig wittgenstein helsta verk keynes var kenningin um hlutverk ríkisvalds í efnahagsstjórnun kenningar hans urðu fyrst kunnar og voru þá settar inn í stefnuskrá frjálslynda flokksins í bretlandi sumir vilja meina að þar hafi grunnur verið lagður að hugmyndafræði miðjuaflanna þar sem öfgum til hægri og vinstri hafi verið hafnað keynes taldi að kreppan mikla hefði komið til vegna þess að minna var notað og meira sparað af tekjunum eyðslan og eftirspurnin var ekki nóg þar með var til komið fjármagn á lausu það ætti ríkið að taka að láni og koma í umferð meiri peningum en það gat aflað með sköttum út af því fjármagni sem lá óhreyft í sparnaði átti fjármagnsinnspýtingin ekki að valda verðbólgu heldur myndi jafnvægi milli eyðslu og sparnaðar nást aftur keynes sagði að út af fyrir sig væri það gott að borga hópi manna til að moka skurð einn dag og fylla svo aftur upp í skurðinn næsta dag til þess eins að koma peningum af stað reyndar taldi hann að vegagerð væri heppilegustu verkefnin til að veita fólki vinnu og auka peningaflæði um hagkerfið hann mat margföldunaráhrifin vera á milli og sem þýðir að fyrir hverja krónu sem notuð var umfram tekjur á krepputíma yrðu til verðmæti upp á tvær eða þrjár krónur úti í samfélaginu kenningin var hins vegar langt í frá gallalaus stór galli var á gjöf njarðar sem ekki kom fyllilega í ljós fyrr en aukin kaupgeta á heimamarkaði leiðir nefnilega óumflýjanlega til aukins innflutnings sem aftur leiðir til þess að gjaldeyrisjöfnuðinum er ógnað breska pundinu sem enginn bjóst við að yrði haggað skrikaði fótur keynes tók kenninguna og prjónaði örlítið við hana hann sagði að þegar ríkið fengi peninga að láni og kæmi þeim inn í hagkerfið til að auka eftirspurn yrðu innflutningstollar innflutningsstýring eða eitthvað sambærilegt að fylgja mörgum hefur þótt hugmyndafræði keynes ekki hafa staðist tímans tönn ef til vill sást honum yfir að hagkerfi er ekki eins og vel smurð vél og mannlega hegðun er ekki hægt að kryfja til mergjar það skapar augljósa hættu að færa miðstýrt fjárfestingarvald á hendur fárra eins og mörg ríki hafa sopið seyðið af þar á meðal ísland margir töldu að hagkerfið myndi ævinlega leita jafnvægis við fulla nýtingu framleiðsluþátta fyrir tilverknað hinnar ósýnilegu handar markaðarins íhlutun í þann viðkvæma stillibúnað hagkerfisins gerði því aðeins illt austurríski hagfræðingurinn schumpeter var ætíð á öndverðum meiði við keynes schumpeter taldi að kapítalisminn væri bestur óheftur og að ríkisafskipti dræpu að lokum frumkvöðulinn í dróma og kapítalismann í leiðinni bandaríski hagfræðingurinn milton friedman lýsti almennu kenningunni um atvinnu vexti og peninga sem merkilegri bók en hélt því þó fram að keynesisminn gæti leitt til lítillar framleiðslu og hárrar verðbólgu líkt og hagkerfi iðnríkja upplifðu snemma á áttunda áratugnum friedman fannst tract on monetary reform sem kom út árið vera mun álitlegra rit og besta rit keynes vegna þeirrar áherslu að halda stöðugleika í verðgildi hagfræðingurinn friedrich von hayek gagnrýndi kenningu keynes einnig og sagði að keynes fæli ríkisvaldinu allt of mikið vald og að það leiddi til sósíalisma segja má að sátt hafi ríkt um uppbyggingu velferðarkerfa í anda kenninga keynes frá lokum fjórða áratugarins og fram á þann áttunda bæði á íslandi og annars staðar forseti bandaríkjanna á sjöunda áratugnum john f kennedy framfylgdi til að mynda kenningum keynes og í kjölfarið fylgdi lengsta hagvaxtarskeið bna til þeirra tíma en þegar kom fram á áttunda áratuginn fóru að koma upp efasemdir um að þessi hagfræði stæðist til dæmis fór hagvöxtur minnkandi víða í vestur evrópu auk þess sem verðbólga og atvinnuleysi fóru vaxandi hagfræðingar fóru að telja rót vandans felast í útþenslu ríkisins sem í vaxandi mæli sogaði til sín fjármagn og hefði lamandi áhrif á frumkvæði einstaklinga og fyrirtækja upp úr þessu unnu þeir sigur í kosningum sem afneituðu keynesismanum kosning ronald reagan í bandaríkjunum og margaret thatcher í bretlandi eru órækar sannanir þess reyndar mistókust margar aðgerðir reagans en núorðið telja menn að það megi rekja til þess að bandarískur iðnaður hafi ekki verið undir þær búinn seinna var róið að því öllum árum að efla samkeppnishæfni fyrirtækja og einstaklinga og hefur það skilað tilætluðum árangri má í því sambandi nefna bill clinton sem notaði það sem eitt af sínum aðalkosningamálum í forsetakosningunum árið að mati jóns baldvins hannibalssonar er keynes sennilega áhrifamesti einstaklingur liðinnar aldar nema ef einstein þætti merkari þó svo að kenningar keynes séu enn mjög umdeildar er þó ekki loku fyrir það skotið að áhrifanna gæti enn víða winston churchill á að hafa sagt ef tveir hagfræðingar koma saman færðu tvær skoðanir nema ef annar þeirra er keynes lávarður en þá færðu þrjár skoðanir mongólía er landlukt land í mið asíu sem á landamæri að rússlandi og kína saga landsins er löng og það hefur breyst úr því að vera stórveldi á þrettándu öld með gengis khan í broddi fylkingar í það að vera undirokuð þjóð þjóðin er komin af hirðingjaættflokkum sem um aldir hafa reikað um slétturnar gengis khan gerði mongólíu að stórveldi á þrettándu öld hann náði að sameina allar hirðingjaþjóðirnar og byggði upp ósigrandi reiðmannaher hver hermaður hafði þrjá til reiðar í hverjum herleiðangri til að yfirferðin yrði sem hröðust með ótrúlegri hörku og grimmúð náði mongólía að þenja sig yfir stóran hluta asíu þar með talið kína þegar ríki mongóla var hvað stærst náði það allt frá víetnam í austri að ungverjalandi í vestri sonarsonur gengis kublai khan var í ýmsum landvinningum og reyndi að halda ríkinu saman en það tókst ekki og ríkið leystist fljótlega upp í minni einingar seinna náðu kínverjar völdum í mongólíu og skiptu henni í innri og ytri mongólíu sem voru héruð innan kína ytri mongólía sagði skilið við kína árið með stuðningi sovétríkjanna og hefur kallað sig alþýðulýðveldið mongólíu frá árinu kommúnismi var tekinn upp í landinu og hélst þangað til sovétríkin féllu sovétríkin vörðu landið fyrir japönum í síðari heimsstyrjöld og þegar slettist upp á vinskap sovétmanna og kínverja árið tóku mongólar afstöðu með sovétríkjunum og leyfðu þeim að reka herstöðvar á landi sínu árið var bann við rekstri annarra stjórnmálaflokka en kommúnistaflokksins afnumið en kommúnistar héldu þó áfram að vera með stærstu flokkum landsins árið var tekin upp ný stjórnarskrá í mongólíu þar sem alþýðulýðveldið var afnumið og blöndu af forseta og þingræði komið á þar til júní var byltingarflokkur alþýðunnar stærsti flokkur mongólíu en hann var stofnaður af fyrrverandi kommúnistaleiðtogum landsins þegar kalda stríðinu lauk stærsti andstöðuflokkurinn hefur verið lýðræðisflokkurinn sem leiddi samsteypustjórn á árunum í kosningunum beið byltingarflokkurinn mikinn ósigur og lenti í stjórnarandstöðu en kosningaþátttaka hafði aldrei verið meiri í landinu byltingarflokkurinn endurnefndur alþýðuflokkurinn komst aftur til valda í kosningum árið í ríkinu er við lýði tvöfalt framkvæmdavald þar sem kjörinn forseti gegnir hlutverki þjóðhöfðingja og forsætisráðherra er æðsti maður ríkisstjórnar löggjafarþingið kallast hural í því eru sæti í einni deild mongólía skiptist í aimag eða héruð sjá listann hér mongólía er hálf önnur milljón ferkílómetra að stærð sem jafngildir ríflega fimmtánfaldri stærð íslands og eins og ísland er mongólía afar fámennt land einungis tvær milljónir af milljón mongóla búa í mongólíu hinir búa í ýmsum héröðum nágrannalandanna þetta fámenni gerir landið allnokkru strjálbýlla með íbúa á ferkílómetra en til dæmis ísland sem hefur íbúa á ferkílómetra í höfuðborginni ulaanbataar búa um manns aðrar borgir eru öllu minni landið liggur beggja vegna við n sem þýðir að hnattstaða þess er svipuð og frakklands í norður mið og vestur mongólíu mikið fjalllendi sem nær upp í metra hæð á landamærunum við rússland er nokkuð um eldfjöll flestar ár landsins aldrei komast til sjávar en hverfa í sölt stöðuvötn fjölbreytt dýralíf er í kringum stöðuvötn landsins einkum norðantil loftslag mongólíu er hefðbundið meginlandsloftslag en öfgakennt vetur eru langir kaldir og þurrir en sumrin heit úrkoma er allt frá mm á ári í góbí eyðimörkinni upp í mm í fjöllunum en meirihluti landsins er allþurr dýra og plöntulíf er fjölbreytt skógar gresjur og steppur skiptast á með sínum plöntu og dýrategundum veðurfar og hæð yfir sjó setja vistkerfinu þó þröngar skorður kaupmáttur er rúmlega fimmtán sinnum minni en á íslandi sem jafnast ögn út vegna lægra verðlags þar þó er ljóst að fátækt er mjög mikil og í því sambandi má nefna að íbúa lifa undir fátæktarmörkum landið er ríkt af málmum og kolum og kemur megnið af útflutningstekjum landsins af sölu þessa einkum kopars mest viðskipti eiga mongólar við rússland kína og japan kommúnismi sem var tekinn upp olli straumhvörfum í lifnaðarháttum mongóla heilsugæsla stórefldist og komið varð böndum á marga helstu sjúkdóma þess tíma iðnaður sem áður var enginn var rifinn upp og skóp landinu velsæld enn í dag er þó hráefnaútflutningur mikilvægastur í útflutningi og róa nú stjórnvöld öllum árum að því að skapa meiri verðmæti úr þessum auðlindum með fullvinnslu og að koma styrkari og fjölbreyttari stoðum undir atvinnulífið einkavæðing hefur verið nokkur undanfarin ár en slæmir vetur hafa verið nokkuð tíðir og ýtt undir verðbólgu og hægt á hagvexti mongólar eru dökkleitir á hörund og dökkhærðir meðalháir og kubbslegir í vexti og nokkuð skáeygir í margar aldir hafa mongólar verið hirðingjar og það eðli er enn ríkt í þeim til marks um það má nefna að um húsdýr eru að meðaltali á hvert mannsbarn í landinu flestir mongólar tala tungumálið khalkha og nær allir eru búddatrúar dragnót eða snurvoð er veiðarfæri til fiskveiða sem var fundið upp í danmörku árið af jens laursen væver dragnót samanstendur af pokalaga belg úr neti og út frá honum liggja stórir vængir frá vængjunum liggja dragstrengir dragstrengirnir ýta við fisknum og smala honum í netið neðan á dragnótinni er fótreipi sem hjálpar til að smala fiskinum inn í netið en er einnig notað til að verja netið byrjað er að setja annan dragstrenginn út og á enda hans er bauja til að auðveldara sé að finna endann aftur skipið leggur svo dragstrenginn í boga þar til nótinni er kastað hinum dragstrengnum er svo keyrt í boga á móti þeim fyrri fyrri strengurinn er síðan tekinn um borð og keyrt er af stað og nótin dregin á eftir skipinu meðan dregið er lokast hringurinn smám saman og fiskurinn innan togsvæðisins smalast saman inn í voðina þegar strengirnir hafa lagst saman lokast voðin og er þá hífð um borð engir hlerar halda voðinni opinni né eru togvír þar sem toga voðina hún er aðallega notuð til þorsk og flatfiskveiða en um helmingur alls flatfiskaflans fæst í dragnót dragnótin er ríkjandi í sandkola og skrápflúruveiðum og um tveir þriðju hlutar skarkolaaflans kemur í þetta veiðarfæri dragnótin er notuð allt í kringum landið og mest er veitt á m dýpi munurinn á dragnótunum er að vængir og netop eru hærri á þorskvoðinni en á kolavoðinni og ekkert þak er á kolavoðinni net dragnótarinnar getur verið sett upp á sama hátt og um botnvörpu væri að ræða má þar nefna v trollið sem ýmist er notað með hlerum sem troll eða án hlera sem dragnót oftar er þó nokkur munur á netinu og er þar fyrst að nefna að vængir dragnótar eru hlutfallslega lengri en vanalega tíðkast um troll lágmarksmöskvastærð í dragnót er eins og í botnvörpum ýmist mm eða eftir veiðisvæðum við dragnótaveiðar verður að leggja annan dragstrenginn fyrst síðan voðina sjálfa og loks hinn strenginn eftir að kastað hefur verið er um tvær mismunandi veiðiaðferðir að ræða sú eldri er að draga voðina að bátnum liggjandi fyrir föstu sú aðferð er víða algeng en er þó á undanhaldi og þekkist alls ekki á íslandi núorðið hin aðferðin er að hafa bátinn lausan og er það kallað að draga fyrir lausu þar sem dragnótin er dregin fremur hægt er tiltölulega auðvelt fyrir kafara að fylgjast með henni í drætti og athuga viðbrögð fiska við veiðarfærinu þegar dráttarstrengirnir nálgast skarkolann hrekkur nánast allur kolinn hornrétt út frá tóginu inn að voðinni þannig smalast kolinn saman í átt að netopinu ýsan hegðast sér öðruvísi að því leyti að hún syndir á ská út frá tóginu en stundum áræðir hún þó að synda yfir það og sleppur eins og öll önnur veiðarfæri hefur dragnótin bæði sína kosti og galla svo að fyrst sé vikið að göllunum þá er þessi veiði mjög bindandi fyrir áhöfn við íslenskar aðstæður tekur um mínútur að kasta þegar mjög grunnt er togað upp í mínútur að draga og loks tekur um mínútur að hífa því er ljóst að híft er á um það bil klukkustundar fresti en við togveiðar er oft ekki híft nema sinnum á sólarhring ef verið er á góðum botni þá dregur það úr ágæti dragnótaveiða að þær eru að mestu einskorðaðar við góðan botn og grunnt vatn auk þess sem veiðarfærið er all dýrt helstu kostir dragnótar eru þeir hversu góðum fiski hún skilar smáfiskur veiðist því í minna mæli en í botnvörpu af sömu möskvastærð einkum á þetta við um þorsk unnt er líka að nota afllítil skip við þessar veiðar og nýta smábleyður þar sem trolli verður tæpast komið við dragnótin eyðileggur botninn ekki eins mikið og þung botntroll geta gert kadmín kadmíum er frumefni með efnatáknið cd og sætistöluna í lotukerfinu þetta er frekar sjaldgæfur mjúkur bláhvítur eitraður hliðarmálmur sem finnst í sinkgrýti og er aðallega notaður í rafhlöður kadmín er mjúkur sveigjanlegur þjáll bláhvítur tvígildur málmur sem auðveldlega má skera með hnífi því svipar að mörgu leyti til sinks en getur myndað flóknari efnasambönd algengasta oxunarstig kadmíns er þótt einstaka dæmi um finnist um þrír fjórðu hlutar alls kadmíns sem unnið er er notað í rafhlöður þá sérstaklega ni cd rafhlöður en fjórðungurinn er einkum notaður í litarefni klæðningar og málmhúðun og sem varðveisluefni í plast önnur not frederich strohmeyer uppgötvaði kadmín latína cadmía gríska kadmeia sem þýðir kalamín og er gamalt heiti yfir sinkgrýti á rannsóknarstofu sinni í þýskalandi árið strohmeyer fann þetta nýja frumefni sem óhreinindi í sinkkarbónati þegar hann tók eftir að óhrein sýnishorn af kalamíni skiptu um lit þegar þau voru hituð þótt hreint kalamín gerði það ekki málmurinn var svo nefndur eftir latnesku heiti kalamíns því að það var í því sem að málmurinn fannst fyrst þótt kadmín og efnasambönd þess séu baneitruð segir breska lyfjafræðibókin frá frá því að kadmínjoð sé notað sem lyf til að lækna bólgin liðamót kirtlaveiki og kuldabólgu árið endurskilgreindi alþjóðlega ráðstefnan um þyngdir og mælingar metrann samkvæmt rauðri litrófslínu kadmíns m bylgjulengdir þessari skilgreining hefur síðan verið breytt sjá krypton steindir sem innihalda kadmín eru sjaldgæfar og þegar þær finnast er það ævinlega í litlum mæli greenockít cds er eina mikilvæga kadmínsteindin og finnst nær alltaf með sphaleríti zns þar af leiðandi er kadmín einkum framleitt sem aukaafurð í vinnslu sinks úr súlfíðgrýti og í minna mæli við vinnslu blýs og kopars lítið magn af kadmíni um af notkun er framleitt eftir öðrum leiðum og þá aðallega úr dufti sem verður til við endurvinnslu brotajárns og stáls náttúrulegt kadmín er blanda af stöðugum samsætum geislasamsætur kadmíns sem lýst hefur verið eru stöðugastar þeirra eru cd með helmingunartíma upp á um ár cd með helmingunartímann daga og cd með helmingunartímann klukkustundir helmingunartími allra hinna geislasamsætanna er styttri en klukkutími og hjá flestum þeirra minni en mínútur þetta frumefni hefur einnig systurkjarna en þar eru þeir stöðugustu cd m helmingunartími ár cd m helmingunartími dagar og cd m helmingunartími klukkustundir samsætur kadmíns vega á milli u cd til u cd aðalsundrunarháttur á algengustu stöðugu samsætunni cd er rafeindahremming og á eftir henni er það betasundrun helsta dótturefni sundrunar á cd er frumefni silfur og á eftir því það frumefni indín kadmín er eitt þeirra frumefna sem hefur engan uppbyggjandi tilgang í mannslíkamanum þetta frumefni og lausnir efnasambanda þess eru gríðarlega eitruð jafnvel í örsmáum skömmtum og safnast fyrir í vefjum lífvera og vistkerfum ein möguleg ástæða fyrir eituráhrifum þess er að það truflar gang hvata sem innihalda sink sink er mikilvægt efni í líffræðilegum kerfum en kadmín þó það sé efnafræðilega svipað sinki á margan hátt getur ekki komið í stað þess kadmín getur einnig truflað líffræðileg ferli þar sem magnesín og kalsín koma við sögu á svipaðan máta innöndun ryks sem inniheldur kadmín leiðir fljótlega til vandamála í öndunarvegi og nýrum sem að getar verið banvæn oft sem nýrnabilun neysla kadmíns veldur strax eitrun og lifrar og nýrnaskemmdum efnasambönd sem innihalda kadmín eru einnig krabbameinsvaldandi kadmíneitrun er orsakavaldur itai itai sjúkdómsins sem að bókstaflega þýðir ái ái í japönsku auk nýrnaskemmda þjáðust sjúklingar af beinþynningu og beinmeyru ef unnið er með kadmín er mikilvægt að afsogsbúnaður sé fyrir hendi til að vernda menn fyrir hættulegum gufum til dæmis inniheldur silfurlóðmálmur kadmín og skyldi meðhöndla hann með varúð alvarleg eituráhrif geta stafað af langvarandi nærveru við kadmínhúðunarböð áætlað var að hefja vinnslu á kræklingi við arnarfjörð á vestfjörðum en of mikið innihald kadmíns miðað við evrópska staðla kom í veg fyrir það ekki fannst of mikið af kadmíni í kræklingi á öðrum stöðum á landinu dauðaholdris á sér stað er karlmaður deyr í stellingu þar sem umtalsvert blóðmagn safnast við mitti hans í lifanda lífi sér hjartað um að halda jafnri dreifingu blóðs um líkamann en við dauða stöðvast blóðrásin og blóðmassinn leitar á lægsta þyngdarpunkt líkamans ef lega líksins er lóðrétt til dæmis vegna hengingar leitar blóðið fyrst og fremst neðst í fætur sem veldur mikilli útvíkkun á æðum í fótum þar eð blóðmassi líkamans þrýstir niður á við þó mestur blóðþrýstingur sé neðst við fæturna í þessari stöðu myndast einnig umtalsverður þrýstingur við mitti sem veldur holdrisi hjá hinum látna sem stendur eða jafnvel vex svo lengi sem búkurinn hangir í stellingu þar sem blóðþyngdin liggur á mittinu davíð oddsson fæddur janúar er íslenskur lögfræðingur og ritstjóri morgunblaðsins davíð er einn sigursælasti og vinsælasti stjórnmálamaður íslandssögunnar en hefur verið umdeildur hann var forsætisráðherra íslands frá árinu til ársins lengst allra en var einnig borgarstjóri í reykjavík frá árinu til utanríkisráðherra frá til og formaður sjálfstæðisflokksins frá árinu til davíð gegndi stöðu aðalbankastjóra seðlabankans til davíð hefur einnig vakið athygli sem smásagnahöfundur leikskáld og textahöfundur davíð bauð sig fram til forseta í kosningunum og fékk um atkvæða og varð í fjórða sæti í kjörinu davíð oddsson fæddist í reykjavík en dvaldist fyrstu árin á heimili móðurforeldra sinna á selfossi foreldrar hans eru oddur ólafsson f maí d janúar barnalæknir og ingibjörg kristín lúðvíksdóttir f apríl d júní ritari faðir hans var af hinni kunnu briemsætt og voru þeir oddur og gunnar thoroddsen fjórmenningar eftir að davíð fluttist til reykjavíkur ólst hann upp með móður sinni og móðurömmu hann íhugaði að fara í leiklistarnám til japans en varð ástfanginn af ástríði sem hann seinna kvæntist og lauk hann því stúdentsprófi frá menntaskólanum í reykjavík þar var hann inspector scholae formaður nemendafélagsins í sjötta bekk en hann hefur sagt frá því að í skólanum töldu menn að hann hefði blekkt þá til fylgis við sig ég hefði klæðzt eins og vinstri maður hárgreiðslan var eins og á vinstri manni og svo talaði hann eins og vinstri maður geir h haarde varð inspector scholae næst á eftir honum davíð lék aðalhlutverkið í leikritinu bubba kóngi eftir a jarry í herranótt menntaskólans en það var líka sýnt í sjónvarpi leikur davíðs vakti athygli sveins einarssonar sem réði hann sem leikhúsritara leikfélags reykjavíkur árin davíð kvæntist september ástríði thorarensen f október og eiga þau einn son þorstein davíðsson f nóvember davíð hóf lögfræðinám við háskóla íslands haustið jafnframt sá hann í tvö sumur um hinn vinsæla gamanþátt matthildi í útvarpinu ásamt skólabræðrum sínum og vinum þórarni eldjárn og hrafni gunnlaugssyni hann var einnig blaðamaður á morgunblaðinu með námi og sat í stjórnum stúdentafélags reykjavíkur sambands ungra sjálfstæðismanna og varðbergs félags ungra áhugamanna um vestræna samvinnu á námsárum sínum þýddi davíð bókina eistland smáþjóð undir oki erlends valds eftir eistneska blaðamanninn anders kng davíð náði kjöri í borgarstjórn reykjavíkur og vann meðfram því sem útgáfustjóri almenna bókafélagsins eftir að hann lauk lagaprófi gerðist hann skrifstofustjóri sjúkrasamlags reykjavíkur og varð síðan framkvæmdastjóri þess davíð skipaði níunda sæti á framboðslista sjálfstæðisflokksins í borgarstjórnarkosningunum og náði kjöri í kosningabaráttu sinni beitti davíð þeirri nýbreytni að halda opinn fund við verslunarmiðstöðina glæsibæ sjálfstæðisflokkurinn tapaði meirihluta sínum í borgarstjórn reykjavíkur í kosningunum og eftir að birgir ísleifur gunnarsson fyrrverandi borgarstjóri hætti afskiptum af borgarmálum og settist á þing varð davíð leiðtogi borgarstjórnarflokks sjálfstæðismanna hann sigraði albert guðmundsson naumlega í harðri baráttu í prófkjöri um efsta sætið á lista sjálfstæðisflokksins í borgarstjórnarkosningunum undir forystu davíðs vann sjálfstæðisflokkurinn aftur meirihluta í borgarstjórn eitt fyrsta verk davíðs sem borgarstjóri var að fækka borgarfulltrúum úr í en flokkarnir þrír sem mynduðu meirihluta í borgarstjórn alþýðubandalag alþýðuflokkur og framsóknarflokkur höfðu fjölgað þeim davíð hafði árin verið einn af útgefendum tímaritsins eimreiðarinnar ásamt þorsteini pálssyni magnúsi gunnarssyni geir h haarde kjartani gunnarssyni brynjólfi bjarnasyni jóni steinari gunnlaugssyni hannesi hólmsteini gissurarsyni og fleirum vildi eimreiðarhópurinn sveigja stefnu sjálfstæðisflokksins í átt til frjálshyggju og sótti hugmyndir til hagfræðinganna ólafs björnssonar og jónasar haralz hér á landi og miltons friedman og friedrichs a von hayek erlendis skömmu eftir að davíð varð borgarstjóri hafði hann forgöngu um það að bæjarútgerð reykjavíkur var sameinuð einkafyrirtækinu ísbirninum en síðan var hið nýja fyrirtæki sem bar nafnið grandi selt var brynjólfur bjarnason forstjóri granda má segja að með þessu hafi einkavæðing íslensks atvinnulífs hafist bæjarútgerðin hafði verið rekin með tapi mörg ár á undan davíð veitti afnot af höfða móttökuhúsi borgarstjórnar reykjavíkur þegar þeir ronald reagan forseti bandaríkjanna og mikhail gorbatsjof leiðtogi ráðstjórnarríkjanna hittust á sögulegum fundi sumarið davíð beitti sér einnig fyrir því að reykjavíkurborg eignaðist verulegt land í grafarvogi og myndaðist þar mikil byggð en árin á undan hafði verið lítið framboð á lóðum hann lét gera við viðeyjarstofu sem ríkið hafði gefið reykjavík á tvö hundruð ára afmæli borgarinnar hann hóf einnig framkvæmdir við ráðhús við tjörnina og veitingahúsið perluna í öskjuhlíð þrátt fyrir harða gagnrýni hann veitti einnig leikfélagi reykjavíkur ríflegan stuðning við smíði borgarleikhússins í nýja miðbænum við kringluna sjálfstæðisflokkurinn bætti við sig fylgi í kosningunum og davíð oddsson hafði verið kjörinn varaformaður sjálfstæðisflokksins á landsfundi skömmu fyrir landsfundinn tilkynnti davíð að hann gæfi kost á sér til formanns en þorsteinn pálsson hafði gegnt þeirri stöðu frá var formannskjörið tvísýnt en davíð hlaut nauman sigur undir forystu davíðs bætti sjálfstæðisflokkurinn við sig miklu fylgi í þingkosningunum frá því sem verið hafði fjórum árum áður eftir kosningarnar myndaði davíð á stuttum tíma ríkisstjórn sjálfstæðisflokks og alþýðuflokks sem hefur verið kölluð viðeyjarstjórnin varð jón baldvin hannibalsson formaður alþýðuflokksins utanríkisráðherra stjórnin kvaðst berjast við mikinn fortíðarvanda sem fælist í hallarekstri á ríkissjóði tómum sjóðum vegna misheppnaðra fjárfestinga í fiskeldi og loðdýrarækt og hættu á verðbólgu með aðhaldi í fjármálum og peningamálum tókst að halda verðbólgu í skefjum en það auðveldaði stjórninni leikinn að aðilar vinnumarkaðarins höfðu gert svonefnda þjóðarsátt árið um hóflegar launahækkanir einnig voru ýmsir opinberir sjóðir lagðir niður svo sem framkvæmdasjóður hlutafjársjóður og atvinnutryggingarsjóður og strangar reglur settar um byggðasjóð eitt fyrsta verk stjórnarinnar að ráði þeirra davíðs og jóns baldvins var að viðurkenna á ný sjálfstæði eystrasaltsríkjanna þriggja eistlands lettlands og litháens eftir hrun sovétríkjanna og varð ísland fyrst ríkja til þess að gera halla í rekstri ríkisins var á nokkrum árum snúið í afgang sem síðan var notaður til að lækka skuldir aðstöðugjald var fellt niður og tekjuskattur fyrirtækja lækkaður úr í í því skyni að skapa atvinnulífinu betri skilyrði en vegna minnkandi afla á íslandsmiðum og óhagstæðrar verðlagsþróunar á alþjóðavettvangi var nokkurt atvinnuleysi fyrstu ár hinnar nýju stjórnar atvinnulífið opnaðist einnig verulega þegar ísland gerðist aðili að evrópska efnahagssvæðinu ees árið í sjávarútvegi var kvótakerfið svonefnda kerfi varanlegra og framseljanlegra aflakvóta fest í sessi með margvíslegri löggjöf nokkur ágreiningur var þó milli stjórnarflokkanna því að alþýðuflokkurinn vildi taka upp auðlindagjald eða sölu veiðileyfa en davíð taldi að það myndi raska rekstri útgerðarfyrirtækja um of jafnframt hóf ríkisstjórnin sölu ríkisfyrirtækja eða einkavæðingu alþýðuflokkurinn vildi þó ekki samþykkja sölu viðskiptabankanna tveggja í ríkiseigu alþýðuflokkurinn hafði klofnað þegar jóhanna sigurðardóttir gekk úr honum og stofnaði þjóðvaka ríkisstjórnin hélt þó meiri hluta sínum í kosningunum en aðeins með einu atkvæði davíð myndaði því ríkisstjórn sjálfstæðisflokks og framsóknarflokks og varð halldór ásgrímsson formaður framsóknarflokksins utanríkisráðherra davíð sagði á blaðamannafundi sumarið að kreppu síðustu ára væri lokið og góðæri tekið við við tók mikill vöxtur í atvinnulífinu næstu ár einnig voru tveir ríkisbankar seldir búnaðarbankinn og landsbankinn og mörg önnur opinber fyrirtæki sala bankanna sætti nokkurri gagnrýni aðallega vegna þess að kaupendur búnaðarbankans voru taldir tengjast framsóknarflokknum en ríkisendurskoðandi komst að þeirri niðurstöðu í sérstakri skýrslu að ekkert hefði verið athugavert við hana davíð oddsson gaf út smásagnasafnið nokkrir góðir dagar án guðnýjar en þegar hann varð fimmtugur kom út mikið afmælisrit eftir fjölda manns helgað honum sjálfstæðisflokkurinn bætti við sig fylgi í þingkosningunum þótt hann hefði haft stjórnarforystu í átta ár davíð gaf út annað smásagnasafn stolið frá höfundi stafrófsins samskipti davíðs og ýmissa framámanna úr viðskiptalífinu hafa oft verið stirð þar má nefna jón ólafsson sem oft er kenndur við skífuna og jón ásgeir jóhannesson og aðra stjórnendur baugs en jónarnir hafa báðir sakað sjálfstæðisflokkinn um óeðlileg afskipti af fyrirtækjum sínum davíð hefur á móti látið í ljós áhyggjur af fákeppni á matvörumarkaði þar sem baugur hefur stóra hlutdeild og einnig vegna eignarhalds sama fyrirtækis í stærsta fjölmiðlafyrirtæki landsins sem nú heitir dagsbrún hf í kosningunum vorið tapaði sjálfstæðisflokkurinn talsverðu fylgi þrátt fyrir það hélt ríkisstjórnin þingmeirihluta sínum og sömdu stjórnarflokkarnir um að halda samstarfi sínu áfram og tæki halldór ásgrímsson við stöðu forsætisráðherra eftir eitt og hálft ár var ákveðið að ráðast í frekari skattalækkanir tekjuskattur fyrirtækja var lækkaður í eignarskattur var felldur niður og erfðaskattur stórlega lækkaður tekjuskattur einstaklinga var einnig lækkaður davíð beitti sér vorið fyrir frumvarpi sem setti hömlur við eignarhaldi stórfyrirtækja á fjölmiðlum og samþjöppun eignarhalds fjölmiðlafrumvarpið svonefnda var mjög umdeilt enda blasti við að það myndi aðallega bitna á norðurljósum hf nú dagsbrún hf fjölmiðlafyrirtæki sem var að stórum hluta í eigu baugsfeðga frumvarpið var samþykkt eftir talsverðar breytingar sumarið en forseti íslands ólafur ragnar grímsson synjaði frumvarpinu staðfestingar og var það í fyrsta skipti í sögu lýðveldisins að forseti synjaði frumvarpi frá alþingi staðfestingar davíð gagnrýndi þá ákvörðun bæði vegna persónulegra tengsla forsetans við baug og einnig vegna þess að stjórnarskrárákvæðið sem hann beitti væri í raun óvirkt þar sem lög hafa aldrei verið sett um hvernig framkvæma eigi þá þjóðaratkvæðagreiðslu sem mælt er fyrir um í því eftir nokkurt þóf samþykkti alþingi að taka frumvarpið aftur og varð því ekki úr þjóðaratkvæðagreiðslu um frumvarpið skömmu eftir þessar málalyktir greindist davíð með krabbamein í nýrum og hálsi en hann náði bata og tók við stöðu utanríkisráðherra haustið í utanríkismálum hefur var davíð eindreginn stuðningsmaður vestræns varnarsamstarfs og bandamaður bandaríkjanna en ekki hlynntur aðild íslands að evrópusambandinu hann gegndi stöðu utanríkisráðherra þó aðeins í eitt ár því að haustið tilkynnti hann að hann myndi ekki gefa kost á sér til formanns í sjálfstæðisflokknum á landsfundi sem þá var framundan og hætta um leið afskiptum af stjórnmálum kvaðst hann vilja rýma fyrir yngri mönnum geir h haarde sem verið hafði varaformaður var kjörinn formaður sjálfstæðisflokksins og tók við stöðu utanríkisráðherra en davíð var skipaður aðalbankastjóri seðlabanka íslands af halldóri ásgrímssyni sem þá var orðinn forsætisráðherra í stað davíðs í september árið tilkynnti davíð að hann hygðist hætta í stjórnmálum og taka við stöðu seðlabankastjóra sem halldór ásgrímsson þáverandi forsætisráðherra skipaði hann í hann sagði af sér embætti ráðherra september og tók við stöðu seðlabankastjóra október sama ár sem seðlabankastjóri hefur hann oft verið talsmaður óvinsælla ákvarðana seðlabanka íslands um hækkanir á stýrivöxtum vegna verðbólguþrýstings á íslenskt efnahagslíf árin og einnig hefur hann gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir skort á aðhaldi við þær aðstæður sem efnahagslífið bjó við davíð var afar áberandi þegar efnahagskreppa reið yfir ísland um haustið hann kom sem seðlabankastjóri að umdeildum samningum við stjórnendur glitnis um kaup ríkisins á hlut í bankanum sem ríkisstjórn íslands samþykkti eftir að bankinn leitaði til seðlabankans um lán til þrautavara þann október kom davíð fram í viðtali í kastljósi rúv þar kom fram að hann teldi íslensku krónuna eiga góða möguleika á að rétta úr kútnum í þeim ólgusjó sem hún væri í um þær mundir hann talaði um þá sem hann kallaði óreiðumenn sem íslenska ríkið gæti ekki borgað skuldir fyrir davíð sagði það gott að eiga góða vini í rússlandi og sá enga meinbugi á því að taka risalán hjá rússum til að styrkja gjaldeyrisforðann hann hélt því skýrt fram að íslenska þjóðin myndi ekki borga erlendu skuldir bankanna hann taldi mögulegt að skilja að innlendar og erlendar skuldir íslensku bankanna og greiða aðeins til af erlendu kröfunum svipað og bandaríkjamenn hefðu gert þegar bandaríski bankininn washington mutual fór í þrot tímaritið times nefndi davíð á lista yfir einstaklinga á alþjóðavettvangi sem bera mesta ábyrgð á efnahagshruninu í skoðanakönnunum á meðan davíð oddsson gegndi forystuhlutverki í stjórnmálum var hann oft talinn með vinsælustu stjórnmálamönnunum en einnig oft með þeim óvinsælustu á sama tíma hann naut óskoraðs trausts flokkssystkina sinna og var á landsfundum jafnan kjörinn formaður sjálfstæðisflokksins með nær öllum greiddum atkvæðum í stjórnartíð hans gerbreyttist atvinnulífið varð miklu frjálsara og opnara en áður þótt auðvitað séu til ýmsar skýringar á því aðrar en frumkvæði davíðs eins til dæmis svipuð þróun víða um heim og aðild íslands að evrópska efnahagssvæðinu af stuðningsmönnum sínum hefur hann verið hann kallaður hugrakkur röggsamur og skörulegur skjótur til ákvarðana og hiklaus að segja álit sitt hvort sem öðrum líkaði betur eða verr gagnrýnendur segja hann hinsvegar vera ráðríkan reiðigjarnan og langrækinn og hefði það komið fram í deilum hans við jón ólafsson og baugsfeðga hallgrímur helgason rithöfundur birti janúar grein um bláu höndina í morgunblaðinu þar sem hann lét að því liggja að davíð ætti einhvern þátt hugsanlega óbeinan í lögreglurannsókn á baugi sem hafði hafist nokkrum mánuðum áður algeng gagnrýni á hann er að á valdatíma hans hafi tekjuskipting orðið ójafnari ekki væri skeytt um lítilmagnann og allt mælt á vogarskálum arðsemi í áramótaávarpi tilkynnti davíð að ríkisstjórnin hefði hug á að kaupa gljúfrastein af ekkju halldórs laxness og opna þar safn til að heiðra minningu skáldsins eins og það var orðað varð svo og ríkissjóður greiddi talsverða fjárhæð fyrir húsið og listaverk sem þar voru innanstokks látið var liggja að því að ekkja halldórs gæfi aðra innanstokksmuni og húsgögn til væntanlegs safns sumarið hófust umfangsmiklar endurbætur og viðgerð á húsinu sem lauk haustið og safnið var síðan opnað með pompi og prakt ingibjörg sólrún gísladóttir forsætisráðherraefni samfylkingarinnar í þingkosningunum hélt febrúar ræðu í borgarnesi þar sem hún varpaði fram þeirri spurningu hvort lögreglurannsóknin á baugi og skattrannsókn á jóni ólafssyni tengdist því sem hún taldi fjandskap davíðs í garð einstakra athafnamanna stuðningsmenn davíðs til dæmis björn bjarnason dómsmálaráðherra sem heldur úti vefsíðu um stjórnmál hafa vísað þessu harðlega á bug og halda fram að áhyggjur davíðs af atvinnulífinu hafi verið almenns eðlis þær hafi verið um það að tryggja verði frjálsa samkeppni og dreifingu hagvaldsins í kjölfar meðferðar gegn krabbameini á landspítala tilkynnti davíð að hann hefði hug á að nota fé sem fékkst við sölu símans til að byggja nýtt hátæknisjúkrahús varð það fljótlega samþykkt af ríkisstjórninni og eitt af síðustu verkum davíðs sem forsætisráðherra var að tilkynna byggingu nýja hátæknispítalans í framhaldi var rykið dustað af ára gömlum hugmyndum um færslu hringbrautar til suðurs sem hófust árið eftir verk og greinar eftir davíð oddsson viðtöl við davíð oddsson gæsalappir eða tilvitnunarmerki annað hvort einfaldar eða tvöfaldar gæsalappir eru greinarmerki sem notuð eru til að afmarka beina ræðu orðréttar tilvitnanir einstök orð og orðasambönd m a sérnöfn til að gefa í skyn eða koma á framfæri háði eða kaldhæðni o fl þær samanstanda af opnunargreinarmerki og lokunargreinarmerki og fer það eftir tungumáli málvenjum o fl hvort þessi tvö merki eru sama táknið orðið gæsalappir er komið af þýska orðinu gnsefsschen sem er talmál gsefdder þekkist í dönsku sem tökuorð úr þýsku en algengara er að tala um gsejne eða anfrselstegn elsta dæmi orðabókar háskólans um orðið gæsalappir er úr bókinni stuttur leiðarvísir fyrir alþýðu til þess að skrifa íslenzku rjett og greinilega eftir magnús jónsson þýskar gæsalappir eru einnig notaðar í íslensku búlgörsku og rússnesku menntaskólinn á akureyri latína schola akureyrensis er íslenskur framhaldsskóli sem er á brekkunni á akureyri í dag er skólinn bóknámsskóli sem býður upp á þriggja ára nám til stúdentsprófs frá hausti hann býður upp á sveigjanleg námslok til stúdentsprófs eða ár upphaf menntaskólans á akureyri er yfirleitt rakið til stofnunar möðruvallaskóla á möðruvöllum í hörgárdal þó má líta á skólann sem beint framhald af því skólahaldi sem fór fram á hólum í hjaltadal allt frá biskupstíð jóns ögmundssonar um og stóð til þegar hólaskóli var lagður niður með konungsbréfi um leið og hólaskóli hafði verið lagður niður hófst barátta norðlendinga fyrir því að norðlenski skólinn yrði endurreistur stofnun gagnfræðaskólans á möðruvöllum var sigur í þeirri baráttu á árunum fór svo fram menntaskólakennsla í fyrsta sinn í skólanum þ e seinni þrjú árin til viðbótar við þau þrjú sem áður hafði verið boðið uppá þeir nemendur sem luku því námi fengu svo utanskóla stúdentspróf frá mr vorið á árunum var mikil togstreita um það á alþingi og í ráðuneytum hvort leyfa ætti skólanum að braustskrá stúdenta þeirri baráttu lauk ekki fyrr en þegar skólinn var gerður alfarið að menntaskóla og tók sér núverandi nafn síðan hefur skólinn stækkað mjög við sig í nemendafjölda og húsakosti og nú stunda þar um manns nám og skólinn útskrifar rúmlega stúdenta á ári hverju menntaskólinn á akureyri er hefðbundinn bóknámsskóli sem býður upp á fjögurra ára nám til stúdentsprófs skólinn er bekkjaskóli einnig gefst einstaklingum nokkur kostur á valáföngum innan hvers sviðs árið voru samþykkt ný lög um framhaldsskóla á íslandi haustið hóf ma kennslu eftir nýrri námskrá í bekk og fyrstu stúdentar samkvæmt nýrri námskrá voru brautskráðir vorið menntaskólinn á akureyri býður áfram upp á fjögurra ára nám til stúdentsprófs eða framhaldsskólaeiningar námið skiptist í kjarna og val en val hefur verið aukið í nýju kerfi og er nú um fjórðungur námsins nemendur geta ýmist valið sér kjörsviðsgreinar eða áfanga í frjálsu vali síðustu stúdentar eftir því kerfi verða brautskráðir haustið voru nemendur innritaðir skv nýrri námskrá sem býður upp á sveigjanleg námslok þá geta nemendur valið sér námstíma frá þremur til fjögurra ára þeir sem kjósa þriggja ára leiðina munu brautskrást fyrst ma hefur lengi haft leið fyrir nemendur til að ljúka stúdentsprófi ára með því að taka við öflugum nemendum beint úr bekk grunnskóla á og ári fást nemendur aðallega við kjarnagreinar en lokaárið samanstendur að langmestu leyti af valgreinum á fjórða ári er einnig gert ráð fyrir því að allir nemendur vinni að lokaverkefni í samræmi við áhugasvið og áherslur í náminu og er það liður í framúrskarandi undirbúningi fyrir áframhaldandi nám allir nemendur í bekk taka íslandsáfangann sem er tvískiptur stór samsettur áfangi um það bil helmingur námseininga á fyrsta ári annars vegar er um að ræða menningarlæsi með áherslu á íslensku sögu og samfélagsgreinar og hins vegar náttúrulæsi með áherslu á íslensku jarðfræði og náttúrufræðigreinar aðrar námsgreinar sem allir nemendur taka eru stærðfræði íslenska enska danska þýska franska félagsfræði saga líffræði jarðfræði landafræði eðlis og efnafræði íþróttir og velgengnisdagar lífsleikni og fleira þessar greinar eru skilgreindar sem hluti af breiðri almennri menntun í skólanum er í mörgum greinum lögð áhersla á samvinnu og samþættingu námsgreina það hefur um árabil verið svo á ferðamálakjörsviði málabrautar en verður eftir breytinguna aðgengilegt fleiri nemendum íslandsáfangarnir eru samvinnuverkefni margra kennara og þannig hefur enska og landafræði verið kennd saman áfram verður samstarf við tónlistarskólann á akureyri um tónlistarbraut á listnámssviði ferlar frá og með frá og með nýrri námskrá verða ferlarnir nokkuð er um gamlar hefðir í skólanum og má til dæmis nefna þegar nemendur safnast á ganga gamla skóla til þess að reyna að syngja fyrir fríi árshátið skólans hefur löngu fest sig í sessi og er haldin á ári hverju í kringum fullveldisdaginn desember skólafélagið huginn sér um skipulag félagslífsins gefur út skólablaðið muninn og stendur fyrir viðburðum á borð við ratatosk sem eru opnir dagar þar sem brugðið er útaf hefðbundinni stundaskrá skólans og boðið upp á ýmiss konar fyrirlestra og námskeið undir skólafélaginu starfa svo fjölmörg félög eins og leikfélagið lma dansfélagið príma tónlistarfélag íþróttafélag kór ljósmynda og myndbandafélag kaffivinafélag og svo framvegis algengt er að nöfn félaganna séu skammstöfuð og enda þau þá ávallt á ma þar má nefna híma og víma sem eru stjórnmálafélög skólans hægri menn í ma og vinstri menn í ma núverandi formaður hugins er ína soffía eitt af því sem einkennir mjög andrúmsloftið í skólanum er það að nemendur hans koma alls staðar af landinu en stór heimavist er við skólann um helmingur nemenda skólans kemur ekki frá akureyri leikfélag menntaskólans á akureyri lma hefur sett upp fjölmörg leikverk nú síðustu ár hefur myndast hefð fyrir því að söngleikir séu settir upp þegar fer að vora sem dæmi var árið settur upp rokksöngleikurinn vorið vaknar í leikstjórn jóns gunnars árið söngleikurinn rauða myllan í leikstjórn garúnar og eins konungur ljónanna í leiksjórn völu fannell síðasta leikrit sem lma setti upp var útfjör árið í leikstjórn önnu gunndísar guðmundsdóttur skólinn á nú mest allt landið milli eyrarlandsvegar hrafnagilsstrætis þórunnarstrætis og lystigarðs og hefur reist nokkur hús þar gamli skóli er elsta hús skólans hann var byggður sumarið framkvæmdir hófust í maí og hófst kennsla í húsinu í október sama ár en þá var húsið að mestu tilbúið á efri hæð hússins er að finna sal sem var samkomusalur skólans allt fram til í dag hýsir gamli skóli kennarastofu og skrifstofur stjórnenda skólans auk þess sem kennsla í erlendum tungumálum fer að mestu fram þar íþróttahús skólans hefur á síðustu áratugum verið kallað fjósið en það hefur þó aldrei hýst nein húsdýr það var byggt sem íþróttasalur árið norðan við vegg hlöðu sem skólameistari hafði fyrir hey handa hestum sínum löngu síðar var opnað á milli salarins og hlöðunnar og henni breytt í búningsherbergi og böð enn síðar var byggt við íþróttahúsið rými sem var fyrst geymsla og verkstæði síðar innréttað sem kraftlyftingarsalur möðruvellir voru teknir í notkun og er húsið nefnt eftir möðruvöllum í hörgárdal þar sem fyrirrennari menntaskólans á akureyri var eitt sinn húsið hefur frá upphafi verið notað að mestu til raungreinakennslu í kjallara þess var aðalsamkomusalur skólans á árunum í kjallaranum eru nú tölvuver og aðstaða nemendafélagsins framkvæmdir við núverandi heimavist ma hófust en verkið gekk hægt og lauk því ekki fyrr en um fram að því hafði heimavist skólans verið í gamla skóla bókasafn skólans var lengi hýst í húsi heimavistarinnar hólar voru teknir í notkun og eru nefndir eftir hólum í hjaltadal byggingin stendur á milli gamla skóla og möðruvalla og tengist þeim með göngum þannig að nú er innangengt milli allra kennsluhúsa skólans á hólum er aðalinngangur skólans bókasafnið og stór samkomusalur sem kallaður er kvosin þar er einnig vinnuaðstaða fyrir kennara og nokkrar kennslustofur sem eru mest notaðar fyrir kennslu í félagsvísindagreinum íslensku og sögu nýir nemendagarðar voru teknir í notkun austan við eldri heimavist í húsinu eru smáíbúðir sem ætlaðar eru bæði nemendum við ma sem og vma lén eru auðkenni netþjóna sem notuð eru í stað vistfangs sem mönnum er ekki eins tamt að muna til þess að sækja eða senda göng yfir net til ákveðinnar tölvu þarf notandinn að þekkja vistfang þeirrar vélar hún gæti til dæmis verið sem er frekar erfitt að muna í stað þess mætti nota lén sem svarar til þessa vistfangs til dæmis google com lénsheiti e domain name eru sett saman úr mörgum einingum hlutinn lengst til hægri og aðgreindur frá afgangnum með punkti er kallaður rótarlén sá sem er vinstra megin við hann aðgreindur með punkti kallast lén en afgangurinn sem teygist alla leið til vinstri kallast undirlén tökum til dæmis lénsheitið nafn sem er example com og þá yrði því skipt í eftirfarandi parta com rótarlén example lén nafn sem er undirlén til að þýða lénsheiti yfir í vistfang er eftirfarandi leið farin þessi leið er samt ekki farin í hvert einasta skipti sem að spurt er um lénsheiti heldur eru svörin við beiðnunum geymd í nafnaþjónunum í ákveðinn tíma svo að ekki þurfi að spyrja eins oft þetta er gert til að flýta fyrirspurnum á internetinu og um leið minnka álagið á nafnaþjónunum lén e domain geta innihaldið töluvert fleiri stafi um heldur en rótarlén núna sbr info en hverjum einstaklingi fyrirtæki er frjálst að sækja um lén með hvaða stafaumröðun sem er svo fremur sem það falli undir reglur þess sem sér um að úthluta því og rfc reglunum um lénsheiti á íslandi er hægt að sækja um lén sem innihalda íslenska sérstafi í lénsheitinu en með tilkomu ie geta flestir nýtt sér þau safari og firefox hafa haft þann kost lengur en ie undirlén e sub domain geta innihaldið nokkuð marga stafi og þau geta verið skilgreind með stöfum og punktum en hafa samt sín takmörk en það má ekki hafa punkta í venjulegum lénsheitum hægt að bæta við eins mörgum undirlénum og rétthafi léns vill án þess að láta úthlutunaraðila léns vita eða sækja um það sérstaklega til hans stórhöfði er syðsti punktur heimaeyjar sem er stærsta eyjan í vestmannaeyjaklasanum á stórhöfða hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð síðan sem er fræg fyrir að hafa mælt einn mesta vindhraða sem mælst hefur á norðurhveli jarðar en á suðurhvelinu hefur suðurskautslandið slegið stórhöfða við alloft stórhöfði myndaðist í miklu eldgosi fyrir tæpum árum gosið var mjög svipað og í surtsey meðan sjórinn náði til gosrásarinnar splundraðist kvikan og myndaði gjóskuhrúgald sem síðan varð að móbergi á nokkrum árum vegna hitans líkt og í surtsey fór svo að sjór hætti að ná til gosrásarinnar og þá tók hraun að renna ofan á móberginu hringur er rúmfræðilegt hugtak sem á við tvívíðan stærðfræðilegan feril sem er þannig að allir punktar hans eru í sömu fjarlægð frá tilteknum punkti sem kallast miðpunktur hringsins í sumum tilvikum er orðið hringur látið tákna ferilinn og allt svæðið innan hans en betra heiti á því er hringskífa hringur er sértilvik af sporbaug þar sem brennipunktarnir eru einn og sami punturinn hringur er einnig keilusnið sem fæst með því að sníða keilu með plani sem hornrétt er á ás keilunnar jafna hrings með miðju í punktinum h k í kartesísku hnitakerfi er þar sem r táknar geisla hringsins jöfnuna má umrita á ýmsa vegu til dæmis á forminu jafna hrings í pólhnitum er þar sem r er breytan r í pólhnitum og a er geisli hringsins flatarmál hrings er stærð þess svæðis sem afmarkast innan hringferilsins jafna þess er þar sem r er geislinn ummál hrings er lengd sjálfs ferilsins jafnan er stjórnarskrá lýðveldisins íslands er æðstu lög íslands sem öll önnur lög landsins verða að hlíta núverandi stjórnarskrá var samþykkt sem lög nr af alþingi við lýðveldisstofnunina á þingvöllum júní stjórnarskráin er í grein í köflum og í henni er stjórnskipan landsins ákveðin og ýmis grundvallarréttindi borgaranna vernduð á öld hljóp mikill kraftur í sjálfstæðisbaráttu íslendinga samfara því sem þjóðernishyggja og kröfur um aukin borgaraleg réttindi urðu háværari á meginlandi evrópu í júní sá þáverandi konungur danmerkur sig tilneyddan til að ganga til móts við kröfur frjálslyndra og þjóðernissinna og samþykkti stjórnarskrá fyrir danmörk og þar með einnig ísland sú stjórnarskrá afnam einveldið og kom á stjórnarskrárbundinni konungsstjórn þar sem völd yfir nokkrum mikilvægum málaflokkum voru færð til þjóðkjörins þings þessi breyting féll ekki í góðan jarðveg hjá íslendingum þar sem hún þýddi í raun skerta sjálfsstjórn íslendinga fyrir höfðu íslenskir embættismenn í raun ráðið því sem þeir vildu ráða í málefnum landsins en nú var það komið undir stjórn þings sem íslendingar höfðu engin áhrif á danir voru ófúsir að ganga að kröfum íslendinga um sjálfsstjórn sem settar voru fram á þjóðfundinum vegna þess að ef látið væri eftir þeim kröfum gæti það skaðað hagsmuni dana í slésvík og holtsetalandi en þegar þau héruð voru innlimuð í prússland árið sköpuðust nýjar aðstæður og stöðulögin voru sett og mæltu fyrir um samband íslands og danmerkur árið á þúsund ára afmæli íslandsbyggðar kom kristján ix þáverandi konungur danmerkur til landsins og var viðstaddur hátíðahöld í tilefni tímamótanna það tækifæri var notað til að gefa íslendingum sérstaka stjórnarskrá eins og þeir höfðu krafist sú stjórnarskrá var kölluð stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni íslands og er að stofni til sú sama og núgildandi stjórnarskrá með sambandslögunum varð ísland fullvalda ríki og árið fékk landið nýja stjórnarskrá til að endurspegla þær miklu breytingar sem höfðu orðið á stjórnskipun þess sú stjórnarskrá var kölluð stjórnarskrá konungsríkisins íslands snemma árs samþykkti alþingi að fella niður sambandslögin og samþykkti nýja stjórnarskrá auk þess að boða til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort tveggja í maí sama ár var gengið til kosninga og var kjörsókn greiddu atkvæði með sambandsslitum og samþykktu lýðveldisstjórnarskrána þann júní kom alþingi svo saman á þingvöllum þar sem lýst var yfir gildistöku stjórnarskrárinnar og stofnun lýðveldis frá gildistöku stjórnarskrárinnar hefur henni verið breytt alls sinnum oftast vegna breytinga á kjördæmaskipan og skilyrðum kosningaréttar árið var skipulagi alþingis breytt þannig að það starfar nú í einni deild en ekki tveimur eins og áður var umfangsmestu breytingarnar voru gerðar árið þegar mannréttindakafli stjórnarskrárinnar var endurskoðaður stjórnarskrá lýðveldisins íslands skiptist í kafla sem hver tekur á ólíkum þáttum stjórnskipunarinnar í kafla er einnig kveðið á um ráðherraábyrgð og það að birta þurfi lög í kafla eru einnig tilgreind nokkur atriði sem ávallt þarfnast lagasetningar frá alþingi ekki má leggja á nýja skatta eða breyta eða afnema eldri skatta án lagasetningar það er því ólöglegt fyrir ráðherra að gera slíkt að eigin frumkvæði án samþykkis frá alþingi einnig þarf lagasetningu til að heimila lántökur í nafni ríkisins og til þess að selja fasteignir ríkisins eða afnotarétt af þeim einnig er óheimilt að greiða nokkuð úr ríkissjóði án þess að heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum um réttindi og skyldur þingmanna segir að þeir skuli aðeins vera bundnir af eigin sannfæringu og ekki neinum reglum frá kjósendum sínum þingmenn má ekki hneppa í gæsluvarðhald né heldur má höfða mál gegn þeim án þess að þingið samþykki það þetta gildir þó ekki ef þingmaðurinn er staðinn að glæp alþingismenn þurfa heldur ekki að gera grein fyrir orðum sínum sem þeir láta falla úr ræðustól án þess að alþingi samþykki þetta þýðir m a að ekki er unnt að kæra þingmann fyrir meiðyrði vegna einhvers sem hann hefur sagt í ræðustól alþingis stjórnarskráin er sem fyrr segir æðsta réttarheimild íslands og yfir önnur lög hafin því nýtur hún meiri verndar en almenn lög og erfiðara er að breyta henni en öðrum lögum grein stjórnarskrárinnar segir til um það hvernig eigi að haga breytingum á henni breytingin verður að vera samþykkt af tveimur þingum með þingrofi og almennum kosningum á milli auk þess sem forseti íslands þarf að staðfesta breytinguna eins og einnig er skilyrði við almenna lagasetningu nokkrar greinar í stjórnarskránni eru þó undanþegnar þessu ferli og þeim má breyta með venjulegri lagasetningu sem dæmi má nefna grein sem fjallar um samkomutíma alþingis þeirri grein má breyta með almennum lögum metallica er bandarísk þungarokkshljómsveit sem hefur verið virk síðan á áratugnum á fyrri hluta ferilsins áttu þeir mikinn þátt í þróun svokallaðs þrass þungarokks en upp úr fór sveitin að öðlast almennari vinsældir og í gegnum áratuginn var hún með þekktustu nöfnunum á sviði þungarokksins metallica var stofnuð í los angeles í kaliforníu árið af trommaranum og fyrrum tennisleikaranum lars ulrich og gítarleikaranum og söngvaranum james hetfield en þeir kynntust eftir að hafa báðir sett auglýsingar í einkamáladálk dagblaðsins the recycler bassaleikarinn ron mcgovney var einnig með frá upphafi en studdist við nokkra bráðabirgða gítarleikara í upphafi áður en föst skipan komst fyrst á hlutina nafnið metallica varð til þegar lars ulrich var að aðstoða mann að nafni ron uintana að velja nafn á nýtt tímarit um þungarokk sem hann ætlaði að gefa út uintana stakk upp á nafninu metallica en lars stakk strax upp á öðru og ákvað að nota nafnið sjálfur á hina nýstofnuðu hljómsveit snemma árs tók metallica upp lagið hit the lights þá var dave mustaine gítarleikari genginn til liðs við sveitina nokkrum mánuðum síðar var bassaleikarinn cliff burton svo fenginn til liðs við sveitina en hann setti það skilyrði að hún yrði þá að flytjast til san francisco sem þeir gerðu árið ferðaðist sveitin til new york þar sem þeir komust í kynni við útgáfufyrirtækið megaforce records sem þeir sömdu við um að gefa út fyrstu tvær plötur sveitarinnar í new york var dave mustaine látinn fara hann stofnaði þá megadeth en kirk hammett ráðinn í hans stað frá hljómsveitinni exodus rétt áður en upptökur hófust fyrir fyrstu plötuna kom hún svo út og fékk nafnið kill em all strax á næsta ári kom næsta plata út ride the lightning lögin á henni voru mörg lengri og hægari en á frumrauninni þar á meðal var fade to black sem var það fyrsta af nokkrum svipuðum lögum sem gjarnan eru talin marka muninn á milli metallica og annarra thrash metal hljómsveita þess tíma nú var í uppsiglingu stefnubreyting hjá metallica en þeir fengu bob rock til liðs við sig við framleiðsluna með það að markmiði að skapa eitthvað sem væri líklegra til almennra vinsælda en það sem þeir höfðu áður gefið út útkoman var metallica samnefnd hljómsveitinni og einnig oft kölluð svarta platan lögin voru stytt og einfölduð eins og vinsælasta lagið af plötunni enter sandman ber vott um markmiðið náðist og platan seldist í bílförmum og færði metallica áður óþekktar vinsældir miðað við þungarokkshljómsveit um þetta leytið fór mikið að bera á ásökunum eldri aðdáenda um að sveitin hefði selt sig peningavaldinu hjá útgáfufyrirtækjunum til að fylgja eftir gríðarlegum vinsældum svörtu plötunnar fór sveitin á tónleikaferðalag sem átti eftir að standa í þrjú ár meðlimir sveitarinnar voru örþreyttir eftir þá raun og tóku sér hlé þar sem ekkert nýtt heyrðist frá þeim fyrr en að þeir fóru að taka upp nýtt efni og gáfu svo út plötunnar load og reload þær plötur nutu lítilla vinsælda miðað við það sem undan var gengið og fengu misjafna dóma margir af eldri aðdáendum sveitarinnar litu á þær sem sönnun fyrir því að hljómsveitin væri ekki sú sama og á áratugnum og hefði nú endanlega selt sálu sína árið kom út garage inc sem var samansafn tökulaga frá öðrum hljómsveitum en innihélt ekkert nýtt frumsamið efni árið voru svo haldnir tónleikar með sinfóníuhljómsveit san francisco sem voru svo gefnir út bæði á geisladisk og dvd tvö ný lög voru kynnt til sögunnar þar no leaf clover og human á árinu komst metallica á snoðir um það að nýjasta lag þeirra þá i disappear hafði lekið á netið þar sem notendur napster forritsins deildu því með hverjum öðrum þegar þeir uppgötvuðu svo að öll þeirra tónlist frá upphafi var í boði gjaldfrjálst með hjálp napster þá ákváðu þeir að kæra napster og kröfðust þess að notendur þess sem höfðu orðið uppvísir að því að deila metallica lögum yrðu útilokaðir frá kerfinu árið náði metallica þó samkomulagi við napster og aldrei kom til þess að einstakir notendur yrðu kærðir fyrir höfundarréttarbrot málið hafði þó mjög neikvæð áhrif á ímynd hljómsveitarinnar sérstaklega var lars ulrich útmálaður sem gráðug og tilgerðarleg rokkstjarna úr tengslum við aðdáendur sína skömmu áður en til stóð að hefja tökur á nýrri plötu árið hætti jason newsted í sveitinni vegna líkamlegs tjóns sem ég hef valdið mér í gegnum árin þegar ég spila tónlistina sem ég elska hins vegar hefur síðar orðið ljóst að meginástæðan fyrir brotthvarfinu var ágreiningur milli meðlima sveitarinnar vegna hliðarverkefna utan metallica sem jason tók þátt í næstu ár voru lágpunktur á ferli metallica til þessa james hetfield fór í meðferð við áfengissýki og þegar hann sneri aftur tók sveitin að semja nýtt efni fyrir næstu plötu bob rock tók að sér að spila á bassa í upptökunum á meðan sveitin hafði engann slíkan loks fundu þeir sér nýjan bassaleikara robert trujillo sem áður hafði spilað með hljómsveit ozzy osbourne og hljómsveitinni suicidal tendencies platan st anger kom út árið hún hlaut misjafnar undirtektir aðdáenda og gagnrýnenda árið kom út platan death magnetic sem þótti sumpart afturhvarf til fyrri stíls síðar kom út ep stuttskífan beyond magnetic sem voru afgangslög af death magnetic hún kom fyrst út á netinu en síðar í plötuformi árið gaf metallica plötuna lulu með tónlistarmanninum lou reed platan hlaut misjafna dóma metallica spilaði á suðurskautslandinu árið og varð fyrsta hljómsveitin til að spila í heimsálfunum sjö meðlimirnir sögðu skilið við warner útgáfuna og stofnuðu eigið útgáfufyrirtæki blackened records metallica vann að tíundu breiðskífu sinni í byrjun árs tjáði kirk hammett að platan kæmi út árið eða lars ulrich sagði að platan yrði kláruð um vorið og að hljómsveitin væri vel á veg komin með lagasmíðar platan hardwired to self destruct kom út þann nóvember platan er tvöföld og nálægt mínútur að lengd bónusútgáfan inniheldur þriðja diskinn sem er með laginu lords of summer ábreiðulögum og tónleikaupptökum metallica hélt tónleika í egilshöll í reykjavík þann júlí alls mættu manns á tónleikana og hafði ekki áður verið haldin fjölmennari innisamkoma á íslandi bob rock bassi og bakraddir glerárhverfi er hverfi á akureyri til þess telst sá hluti bæjarins sem er norðan glerár í daglegu tali er það af sögulegum ástæðum oftast kallað þorpið hverfið skiptist í minni hverfi eftir endingum götunafnanna þar eru holtahverfi hlíðahverfi síðuhverfi og giljahverfi sem eru að mestu íbúðahverfi en nesjahverfi er iðnaðar og athafnasvæði í vexti einnig eru atvinnusvæði við krossanes milli austursíðu og hörgárbrautar og við óseyri þar sem er meðal annars smábátahöfn þrír grunnskólar eru í hverfinu glerárskóli giljaskóli og síðuskóli nú búa rúmlega manns í hverfinu framan af öld voru bæjarmörk akureyrar við glerána heyrði svæðið norðan hennar undir glæsibæjarhrepp og var því ekki innan lögsagnarumdæmis kaupstaðarins á seinni hluta aldar fór að myndast vísir að þéttbýli á svæðinu nálægt ánni þar sem nú er langahlíð og höfðahlíð og þegar kom fram á öld var komin þorpsmynd á svæðið sem fór að ganga undir heitinu glerárþorp þorpið byggði einkum efnaminna fólk sem hafði ekki efni á því að reisa sér hús á akureyri vegna byggingarreglugerða sem höfðu verið teknar upp þar sem bönnuðu m a byggingu torfbæja en nokkrir slíkir risu í þorpinu á þessum árum fyrstu íbúar þorpsins stunduðu sjálfsþurftarbúskap á litlum landskikum við hús sín og sóttu vinnu í iðnfyrirtæki á akureyri þegar slíkt stóð til boða sumir sóttu sjóinn áður fyrr voru bara sveitabæir í glerárþorpi nöfnin á þeim eru búið er að rífa mörg af gömlu húsunum í glerárþorpi árið var glerárþorp svo sameinað akureyri og var þá kallað glerárhverfi þó að þorpsnafnið hafi haldist allar götur síðan upp úr hófst skipulögð uppbygging í hverfinu sem þandist hratt út á áttunda níunda og tíunda áratug aldar þingvellir eru flatir grasi grónir vellir norðan við þingvallavatn á bökkum öxarár sem rennur eftir völlunum út í þingvallavatn sem er stærsta stöðuvatn á íslandi þjóðgarður var stofnaður árið og nær hann yfir þingvelli og nánasta umhverfi þeirra í öxará er öxarárfoss þar sem áin steypist ofan í almannagjá rennur áin síðan eftir gjánni og svo út úr henni og niður á vellina almannagjá er sprunga við vestanverða sigdældina á milli úthafsflekanna tveggja sem ísland liggur á þingvellir eru einn af mikilvægustu stöðunum í íslenskri sögu alþingi var stofnað á þingvöllum árið og kom þar saman árlega allt fram til ársins það var árið eða sem lögsögumaðurinn þorgeir ljósvetningagoði lagðist undir feld og lýsti íslendinga í kjölfarið kristna það var einnig á þingvöllum sem íslendingar lýstu yfir sjálfstæði þann júní þangað hafa margir íslenskir listamenn sótt innblástur sinn til dæmis jóhannes kjarval skammt frá þingvallakirkju er svokallaður þjóðargrafreitur þar sem jónas hallgrímsson og einar benediktsson eru grafnir tónlist er listgrein þar sem tjáningarmiðillinn er hljóð og þögn helstu þættir tónlistar eru tónhæð sem stjórnar lagi og samhljómi taktur hljóðstyrkur og hljóðbylgjueiginleikar tóna og áferð tónlistarinnar tónlist sem hljóð algengasta skilgreining tónlistar sem runa hljóða og þagna sem raðað er upp á listrænan máta hefur verið notuð síðan seint á öld þegar fyrst var farið að rannsaka tengslin milli hljóða og skynjana tónlist sem upplifun önnur algeng skilgreining tónlistar heldur því fram að tónlist verði að vera falleg eða melódísk þessi skilgreining hefur verið notuð til þess að halda því fram að sumar tegundir raðaðra hljóðruna séu ekki tónlist en að aðrar séu það vegna þess hversu misjafn smekkur fólks á tónlist er milli menningarsvæða og tímabilia er þessi skoðun neydd til þess að taka upp ögn breiðari sjónarmið þar sem að sagt er að tónlist þróist með tíma og þjóðfélagi þessi skilgreining var öllum öðrum algengari á öld en á því tímabili hélt mozart því meðal annars fram að tónlist má aldrei gleyma sér og má aldrei hætta að vera tónlist tónlist sem flokkur skynjunar sjaldgæfari þykir hin skynjunarlega skilgreining tónlistar þar sem því er haldið fram að tónlist sé ekki eingöngu hljóð eða skynjun hljóða heldur aðferð sem að skynjanir aðgerðir og minningar raðast eftir þessi skilgreining hefur haft töluverð áhrif á sálarfræði sem leitast við að finna þau svæði heilans sem að sjá um að vinna úr og muna mismunandi þætti tónlistarupplifunar þessi skilgreining myndi fela í sér dans tónlist sem félagslegt fyrirbæri póstmódernískar kenningar halda því fram að tónlist eins og aðrar listgreinar sé skilgreint fyrst og fremst út frá félagslegu samhengi samkvæmt þessu telst til tónlistar hvað það sem fólk vill telja til tónlistar hvort sem það er stundarþögn skilgreind hljóð eða mikilfengleg hljóðræn framsetning frægt þykir tónverk samið af john cage í þessu samhengi en sú tónsmíð samanstóð af mínútum og sekúndum af þögn vegna þess hversu misjafnar þessar skilgreiningar eru falla til mjög mörg form af tónlist rannsóknir á titringi og hljómburði sálfræðilegar rannsóknir á tónlist rannsóknir á tónfræði sögu tónlistar meðtöku tónlistar tónlistarstefnur eftir þjóðfélögum og svo framvegis frumþáttun er þáttun sem felst í að finna alla frumþætti heiltölu þ e allar frumtölur sem ganga upp í tölunni til að frumþátta tölu þá er deilt með öllum frumtölum minni en kvaðratrót tölunnar ef heil tala kemur út úr einhverri deilingunni þá er haldið áfram að deila í niðurstöðuna þangað til ekki er hægt að fá heila tölu ef engin heil tala kemur út úr deilingunni þá er talan frumtala samsettar tölur eru allar þær tölur sem eru margfeldi af eða fleiri frumtölum frumþættir tölunnar eru því og frumþættir tölunnar eru því og íslendingasögurnar eru ásamt konungasögum þekktustu miðaldabókmenntir íslendinga þær eru um fjörutíu talsins og mynda saman einn af sex flokkum fornsagna fyrstu íslendingasögurnar voru að öllum líkindum ritaðar öðru hvoru megin við aldamótin en þær síðustu við lok sagnritunarskeiðsins undir flestar voru þær þó líklega skrifaðar á öld skoðanir á aldri eru meðal annars tengdar hugmyndum um uppruna þeirra þrettánda öldin er upplausnartími þjóðveldisins og má sjá þess víða stað í sögunum að varað er við erlendu konungsvaldi og upplausn ætta sögurnar eru allar án höfundarnafns og einungis varðveittar í eftirritum þ e ekkert handrit er varðveitt sem gæti verið frumrit viðkomandi sögu þrjár meginkenningar eru um uppruna sagnanna af öðrum kenningum má nefna goðsagnakenninguna en hún gerir ráð fyrir að sögurnar séu að stofni til goðsagnir eða mjög mótaðar af goðsagnatengdu efni er tengdist landnámi sem athöfn og stofnun ríkis einar pálsson er upphafsmaður kenningarinnar íslendingasögurnar eru veraldlegar sögur þær fjalla um íslendinga á tímabilinu frá landnámsöld til fyrri hluta aldar og gerast að mestu á íslandi sögurnar einkennast af hlutlægum frásagnarstíl höfundur tekur ekki beina afstöðu og tilfinningum persóna er ekki lýst nema í bundnu máli í stöku tilvikum ef persónum er ekki lýst þegar þær eru kynntar til sögunnar lýsa þær sér helst sjálfar með verkum sínum og orðum annars geta persónulýsingar orðið æði fjölskrúðugar sögumaður leyfir almannaróm stundum að heyrast og er það nánast eina tækið sem hann beitir til að stýra skoðunum lesenda annað en val á sjónarhorni að öðru leyti lætur hann sem minnst á sér bera textinn einkennist af mikilli notkun hliðskipaðra aðalsetninga stíllinn er því einfaldur og málsgreinar yfirleitt stuttar og hnitmiðaðar auk þess sem jafnvægi skapast í frásögninni mikið er um sviðsetningar og samtöl sem eru allajafna stutt og einkennast af spakmælum tilsvör eru oft meitluð og engu er þar ofaukið í mörgum sagnanna gefa fyrirboðar eða spásagnir til kynna óorðna atburði enginn má sköpum renna allt er ákveðið fyrir fram og enginn getur flúið örlög sín samfélag íslendingasagnanna er goðaveldið eins og það var á íslandi fyrstu aldir eftir landám það er ættasamfélag þar sem goðorðið gengur í arf brúðkaup eru til þess að efla karlmanninn og skapa honum ættartengsl sem nýst geta síðar meir söguhetjurnar eru oftast höfðingjaættar þó það sé reyndar ekki algilt lægra settu fólki bregður fyrir til góðs eða ills en oftast er það í aukahlutverki það má skipta hetjum íslendingasagnanna gróflega í tvo flokka ljósar hetjur og dökkar hetjur þó eru sumar persónur flóknari en svo að þær geti fallið í annan hvorn þessara flokka ljósar hetjur eru ljósar yfirlitum heiðarlegar og seinþreyttar til vandræða þær dragast nauðugar inn í átök til að koma í veg fyrir að skuggi falli á sæmd þeirra dökkar hetjur eru dökkar yfirlitum og oft ófríðar eða beinlínis ljótar þær eiga í vandræðum með sjálfar sig og grípa oft til vopna að fyrra bragði þær leggja þannig fram drýgri skerf til að skapa sín eigin vandræði karlmenn eru langoftast í aðalhlutverkum og sjónarhóllinn er þeirra konur hrinda þó oft atburðarás af stað þær eru þrætuepli eða hvetja hetjurnar til stórræða íslenskar bókmenntir eru stór þáttur í íslenskri menningu og í sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar þetta er meðal annars vegna hinna heimsþekktu íslendingasagna sem voru líklega ritaðar á öld og hins vegar þess að það þótti einstakt að svo rithöfundur frá fámennri þjóð fengi nóbelsverðlaun þegar halldór laxness fékk þau árið bókmenntir hafa því sögulega haft merkann sess í sögu íslands á og á fyrri hluta aldar bar mikið á lestrarfélögum á íslandi þar sem fólk deildi bókum en þörf var á þeim vegna þess hversu strjálbýlt landið var bókaútgáfa í dag einkennis að miklu leyti af jólabókunum svokölluðu en bækur eru vinsæl jólagjöf og mest kemur út af bókum á íslandi stuttu fyrir jólin á ársgrundvelli veltir íslensk bókaútgáfa um milljörðum króna fimm stærstu bókaútgefendurnir eru með um helming markaðshlutdeild en það eru forlagið bjartur veröld bókaútgáfan salka uppheimar og bókafélagið kopar eða eir er frumefni með efnatáknið cu og sætistöluna í lotukerfinu kopar er rauðleitur málmur með mikla raf og varmaleiðni af hreinum málmum við stofuhita hefur einungis silfur meiri rafleiðni kopar er að líkindum sá málmur sem mannkynið hefur lengst haft í notkun fundist hafa tilbúnir hlutir úr kopar sem taldir eru vera frá um f kr kopar finnst í margvíslegu málmgrýti en einnig sums staðar í hreinu formi á tímum forn grikkja var málmurinn þekktur undir nafninu khalkos á tíma rómverja varð hann svo þekktur sem aes cyprium aes er almennt latneskt orð yfir koparmálmblöndur eins og brons og aðra málma og mikið af kopar var unnið úr námum á kýpur heitið var einfaldað yfir í cuprum og þaðan með breytingum yfir í íslenska orðið kopar kopar er þjáll og sveigjanlegur og er notaður mikið í vörur eins og ljóshraði í lofttæmi er nákvæmlega metrar á sekúndu sem er tæplega km klst til viðmiðunar er þægilegt að hugsa til þess að ljósið er u þ b millisekúndur að ferðast hringinn í kringum jörðina rúmlega sekúndur að fara fram og til baka á milli jarðar og tungls og um mínútur að ferðast frá sólu til jarðar hraði þessi er skilgreining en ekki mæling þar sem að lengd metrans er reiknuð út frá hraða ljóssins en ekki öfugt ljóshraðinn á sitt eigið tákn í eðlisfræðinni sem er allar rafsegulbylgjur þar á meðal ljós ferðast með föstum hraða í tómarúmi svokölluðum ljóshraða en hann breytist ef bylgjan ferðast um efni þetta er náttúrulegur fasti táknaður með frá latínu celeritas sem þýðir hraði allar mælingar á hraða ljóssins í lofttæmi munu gefa sama gildið sama í hvaða viðmiðunarramma hnitakerfi viðkomandi er eða á hvaða hraða hann er ef upplýsingar gætu ferðast hraðar en í einum viðmiðunarramma þá væri orsakalögmálið brotið þar sem einn viðmiðunarrammi gæti fengið upplýsingarnar áður en þær hefðu verið sendar af stað slíkt brot á orsakalögmálinu hefur aldrei verið mælt skv núverandi skilgreiningu síðan er ljóshraðinn þetta er u þ b metrar á sekúndu eða um sentimetrar á nanósekúndu gildi skilgreinir rafsvörunarstuðul og segulsvörunarstuðul lofttæmis í si kerfinu sem þessir fastar koma fram í jöfnum maxwells sem lýsa rafsegulfræði þar sem ljóshraðinn í tómarúmi er fasti er þægilegt að skilgreina lengd út frá því hversu langt rafsegulbylgja ferðast í tómarúmi á ákveðnu tímabili árið var metrinn endurskilgreindur sem sú vegalengd sem ljósið fer á einni sekúndu deilt með eða þessi skilgreining er háð því að ljóshraði mælist sá sami í öllum viðmiðunarrömmum þess má geta að oft eru stjarnfræðilegar lengdir mældar í ljósárum en ljósár er sú vegalengd sem ljósið fer á einu ári í tómarúmi það eru því sem næst m sveitarfélög á íslandi eru svæðisbundnar stjórnsýslueiningar sem sjá um ýmsa þjónustu við íbúa sína á borð við sorphirðu almenningssamgöngur rekstur grunnskóla og leikskóla félagslega aðstoð þjónustu við fatlað fólk og aldraða o s frv stjórnir sveitarfélaganna eru kosnar í almennum kosningum meðal íbúanna á fjögurra ára fresti fjöldi sveitarfélaga hefur verið nokkuð breytilegur í gegnum tíðina lengst framan af tíðkaðist að laga stærð hreppanna að fólksfjöldabreytingum með því að skipta upp fjölmennum hreppum og sameina þá fámennu þeim fjölgaði allnokkuð á seinni hluta aldar og fyrri hluta hinnar í samræmi við fólksfjöldaþróun í landinu einnig var algengt að hreppum væri skipt upp vegna ólíkra hagsmuna þéttbýlisstaða og sveita flest urðu sveitarfélögin um miðja öld frá og með áratugnum var farið að leggja áherslu á sameiningu sveitarfélaga til að auka hagkvæmni í rekstri þeirra og bæta þjónustu árið eru sveitarfélög á íslandi auk reykjavíkur sjá lista yfir þau öll í röð eftir mannfjölda eða flatarmáli sjá einnig allsherjarlista yfir íslensk sveitarfélög fyrr og síðar köngulær fræðiheiti araneae eru ættbálkur áttfættra hrygg og vænglausra dýra sem búa til silki allar kóngulær framleiða eitur nema ein ætt sem kallast netjuköngulær margar köngulóategundir veiða með því að búa til vefi eða gildrur til höfuðs skordýrum ólíkt skordýrum en líkt og aðrar áttfætlur hafa köngulær tvískiptan búk höfuð og frambolur eru samvaxin í það sem kallast höfuðbolur en ekki aðskilin með skoru eins og hjá skordýrum þar eru mikilvæg líffæri svo sem heilinn í afturbolnum latína abdomen sem þýðir kviður er að finna meltingarfærin öndunarfæri og hjarta og utan á honum er einnig spunavartan ytri stoðgrind kóngulóa kallast hamur hann er loðinn og er að mestu úr efni sem nefnist kítín köngulær hafa hamskipti sem þýðir að þær þurfa reglulega að leggja af sér stoðgrindina og mynda nýja því hún stækkar ekki með þeim stærð köngulóa er breytileg eftir tegundum en í flestum tilvikum er kvendýrið stærra en karlinn fjöldi augna er oftast átta og eru augun einlinsa en ekki eins og í mörgum skordýrum sem eru með fjöllinsa samsett augu bifhár á fótum greina loftstrauma og önnur hár virka sem bragðskynhár eða annars konar nemar einnig hefur köngulóin svokallaða lýrunema en það eru raufar á fótunum með taugaendum sem nema titring til dæmis í vef köngulóarinnar köngulær hafa opið æðakerfi sem þýðir að blóð rennur á milli æða og um sérstök hólf í stað þess að fylgja föstu æðakerfi köngulær framleiða silki og nota það á margan hátt meðal annars til að spinna vef sem þær veiða í slíkar köngulær kallast vefköngulær aðrar köngulær og vefköngulær margar hverjar reyndar líka nota hann til að ferðast á milli staða og kallast föruköngulær köngulær nota líka silkið til að geyma bráð sína í þær vefja bráðina inn í sekk og sprauta svo meltingarensímum inn í hann síðan sjúga köngulærnar innan úr sekknum köngulóarsilki er með sterkustu efnum í heimi og hefur tíu sinnum meira togþol en stál burðargeta eins fermetra væri um tonn silkið gerir þeim líka kleift að skríða upp veggi vegna þess hversu sterkt silki köngulóa er margfalt sterkara en silki silkiorma hafa menn lengi reynt að herma eftir uppbyggingu þess með því að flytja gen úr köngulóm yfir í erfðaefni geita tókst nexia biotech ltd að fá geitunar til að framleiða próteinin sem þarf til að smíða vefinn þótt tekist hafi að vinna próteinin úr mjólkinni er enn eftir að finna út hvernig á að púsla þessu saman takist það verður hægt að framleiða afar sterkt lín sem hægt væri að nota í föt í staðin fyrir nælon og kevlar efnið sem notað er í skotheld vesti tölfræði er undirgrein stærðfræðinnar sem fjallar um söfnun greiningu túlkun framsetningu og úrvinnslu á gögnum tölfræði er þverfaglegt hjálpartæki í rannsóknum í vísindagreinum sem byggja á megindlegum aðferðum hvort sem um er að ræða raunvísindi hugvísindi eða félagsvísindi hægt er að skipta tölfræði mjög gróflega í tvennt lýsandi tölfræði og ályktunartölfræði lýsandi tölfræði er notuð til að lýsa eiginleikum tölulegra gagna svo sem miðsækni og dreifingu þeirra ályktunartölfræði er hins vegar notuð til að draga ályktanir um tiltekin gögn svo sem varðar ákveðna eiginleika sem þýði hefur út frá upplýsingum sem fengust í úrtakinu þær breytur sem mældar eru skiptast í nafnkvarða raðkvarða jafnbilakvarða eða hlutfallskvarða eitt af fyrstu dæmum þess að tölfræði hafi verið beitt er að finna í verkinu observations on the bills of mortality eftir einn að brautryðjendum lýðfræðinnar bretanum john graunt sem kom út árið ein helst ástæða þróunar í tölfræði var nauðsyn ríkisins á áreiðanlegum gögnum til þess að geta gert áætlanir fram í tímann hvað mestur framgangur varð í notkun tölfræði á öld og jókst hún jafnt og þétt í framhaldinu hefð er fyrir því að tölfræði sé talinn aðskilin grein hagnýtrar stærðfræði frekar en undirgrein stærðfræði grundvöllur tölfræðinnar var lagður þegar blaise pascal og pierre de fermat settu fram kenningar sínar um líkindafræði á öld carl friedrich gauss bætti svo við þekkingu undir lok aldar tilkoma nútímalegra tölva með meiri reiknigetu en áður hefur orðið til þess að flókinn tölfræðilegur útreikningur er mun auðveldari en áður framsetning á gögnum getur verið margskonar sé um einföld töluleg gögn að ræða er hægt að búa til tíðnitöflu sem sýnir tíðni e breytanna í þessu dæmi einkunna sem nemendur hafa hlotið eru einkunnirnar raðaðar eftir stíganda þ e a s þær fara hækkandi í fljótu bragði má sjá að fjórir nemendur hafa hlotið einkunnina hægt er að sjá fjölda nemenda með því að leggja tölurnar saman samanlögð tíðni er mæld í prósentum og venjulega sett í sér dálk við hliðinni á hlutfallstíðninni hún virkar þannig að hlutfallstíðnin í prósentum er lögð saman við samanlögðu tíðinni í færslunni fyrir ofan hún hækkar því neðar á töflunna er litið og er ávallt undir lokin bilskipt tafla er framsett með þeim hætti að flokkar eru sameinaðir sem getur verið þægilegt ef fjöldi mismunandi atriða er mikill eða óskað er eftir gögnum yfir eitthvað sem spannar stórt bil dæmi um þetta eru t d einkunnir tugi nemenda sem tóku ákveðið próf og síðan raðað eftir einkunnum þegar bil eru ákvörðuð er skýrast að hafa þau jafn löng en lengdin sem það spannar er kölluð billengd í billengd er tekið til greina alla lengdina sem tölubilið spannar einnig þegar námundun er notuð sem dæmi má nefna bilin og en billengdin í þessu tilviki er fyrstgreinda bilið spannar tölurnar til það næsta er til og það síðastgreinda til í dæminu hér til hliðar eru fimm billengdar bil miðsækni e meðaltal miðgildi og tíðasta gildi í lýsandi tölfræði veitir upplýsingar um dreifingu gagna miðgildi er gildi þess staks sem er í miðjunni til að reikna út miðgildi skal raða tölunum í beina línu í vaxandi röð talan sem er í miðjunni er síðan miðgildið eða ef það eru tvær tölur í miðjunni þá skal taka meðaltal af þeim hér til hliðar í sama dæmi og að ofan eru tölur og því er tekið meðaltalið af tólftu og þrettándu tölunni til þess að fá meðaltal eru öll stökin lögð saman og síðan deilt með fjölda þeirra vandinn við þetta er að ekki er gert ráð fyrir s k útlaga gildi sem eru óregluleg eða óvenjuleg þau gildi geta skekkt upplýsingar tökum dæmi af teningi sem er kastað þrisvar sinnum upp koma tölurnar í dæminu sem við notumst við má gjörla komast að því að meðaltalið er tíðasta gildi er eins og nafnið gefur til kynna sú breyta sem birtist oftast vert er að athuga að tíðasta gildið getur verið fleiri en eitt í dæminu hér að ofan er það sem kemur sinnum fyrir til þess að rýna betur í það mengi sem verið er vinna með er hægt að skoða dreifinguna e spönnin er fundin út með því að draga lægstu töluna frá þeirri efstu í dæminu hér að ofan er spönnin meðalfrávik er mælikvarði á meðalfjarlægðinni frá meðaltalinu til að fá út meðalfrávik er fyrst fundið út meðaltalið það dregið frá sérhverri tölu til að fá frávik hverrar tölu frá meðaltalinu frávikin eru öll lögð saman án tillits til formerkja mínus breytist í plús til að fá heildarfrávik og á endanum er heildarfrávikið deilt með fjölda talna ósýnilegi bleiki einhyrningurinn er gyðja háðsádeilutrúarbragða og birtist í formi einhyrnings sem er hvortveggja ósýnileg og bleik elstu gögn um goð þetta er hægt að rekja aftur til alt atheism fréttahópsins á usenet svo vitnað sé í spurt og svarað hluta alt atheism trúaðir segja að líkt og í öðrum trúarbrögðum sé trúin á ósýnilega bleika einhyrninginn byggð á vísindum og trú vísindum þar sem hún hljóti að vera ósýnileg þar sem við sjáum hana ekki og trú þar sem við vitum í hjarta okkar að ósýnilegi bleiki einhyrningurinn er til þessum rökum er ætlað að vera skopstæling á guðfræðilegum rökum sem liggja að baki margra annarra trúarbragða hugmyndin er að þar sem einhyrningurinn er ósýnileg er ógerlegt að sanna að hún sé ekki til og ef engin leið er að sanna tilvist hennar hvernig vitum við þá að hún er bleik og með eitt horn hugmyndin um bleika einhyrninginn gerir einnig at í mótsögnum innan ýmissa trúarbragða ekkert getur bæði verið ósýnilegt og haft ákveðinn lit á sama tíma og má bera það saman við hugmyndir um alvitran eða almáttugan guð hugmyndir sem hafa verið gagnrýndar fyrir að vera í mótsögn við sjálfar sig auk þess hafa gagnrýnendur trúarbragða leitað uppi og fundið kafla í biblíunni eða kóraninum sem þeir telja vera í mótsögn við aðra kafla í sömu ritum nafni ósýnilega bleika einhyrningsins fylgja oft setningar líkt og blessaðir séu heilagir hófar hennar friður sé með henni megi skuggi aldrei falla á hófa hennar dýrð sé bleiku faxi hennar o s frv þessum setningum er ætlað að draga dár að blessunum múslima þegar þeir tala um múhammeð spámann sinn einveldi er tegund stjórnarfars þar sem einvaldurinn oftast konungur hefur algjör völd til þess að stýra landinu og íbúum þess hann er eina uppspretta og trygging laga og réttar og er því ekki sjálfur bundinn af lögum einvaldurinn var talinn hafa vald sitt beint frá guði og þannig hafa ótakmörkuð völd yfir öllum landsmönnum jafnvel aðlinum einveldi var ríkjandi stjórnarfar í mörgum evrópulöndum á öld og eitt besta dæmið um einveldi er stjórnartíð loðvíks xiv í frakklandi einveldið varð til úr lénsskipulaginu sem áður var ríkjandi en þar var konungurinn aðeins fremstur meðal jafningja í aðalsstétt þótt konungstign héldist að jafnaði innan konungsfjölskyldunnar var konungur valinn á kjörþingum þar sem æðstu aðalsmenn greifar eða kjörfurstar kusu konung oft með fyrirvara um samþykkt einhvers konar réttindaskrár skattafríðinda og annarra skilyrða sem komu aðlinum til góða með einveldinu gekk konungstignin í arf samkvæmt fyrirfram ákveðnum reglum um erfðarétt meðlima konungsfjölskyldunnar öflugri og dýrari herir kölluðu á meiri miðstýringu sem varð til þess að smám saman jukust völd einvalda á kostnað aðalsins með aukinni verslun og borgamyndun í evrópu varð einnig meiri losarabragur á þeim nánu tengslum lénsherra undirsáta og landseta sem verið höfðu við lýði síðan á miðöldum þannig að staða lénsveldisins veiktist til muna einveldisfyrirkomulagið lagði grundvöllinn að þjóðríkjum evrópu og ríkisvald eins og við þekkjum það í dag varð til þegar konungur fór að stjórna þegnum sínum án milligöngu aðalsins í gegnum ráðherra og embættismenn sem hann skipaði sjálfur með því að konungstignin gekk sjálfkrafa til næsta erfingja konungsins gátu orðið til konungar sem voru óhæfir til að stjórna geðveikir einvaldar eins og georg iii á englandi og kristján vii í danmörku gátu valdið miklum vandræðum án þess að nokkur gæti komið í veg fyrir valdatöku þeirra eða sett þá af einveldistímabilið einkenndist einnig af valdabaráttu milli aðalsins og borgarastéttarinnar sem kepptust um að ná ítökum í ríkisstjórnum einvaldanna hugmyndin um hið upplýsta einveldi varð til með upplýsingunni á öld og einkenndist af áhuga á umbótum og því að auka borgararéttindi eftir frönsku byltinguna og frelsisstríð bandaríkjanna og eftir að þær lýðræðis og frelsishugsjónir sem lágu til grundvallar þar fóru að njóta meiri vinsælda lét einveldið á sjá kröfur um stjórnarskrá sem væri bindandi grundvöllur laga óháð konungi urðu háværar á öld og að lokum vék einveldið fyrir þingbundnu konungsvaldi í flestum konungsríkjum á íslandi var einveldi danakonungs staðfest með erfðahyllingunni á kópavogsfundinum árið einveldi var svo afnumið í danmörku en staða íslands var óljós fram til stöðulaganna og má segja að þá hafi einveldið fyrst verið afnumið á íslandi á vorum dögum eru einungis örfá ríki eftir í heiminum sem segja má að búi við einveldi það eru brúnei nepal svasíland og vatíkanið lýðveldi er tegund stjórnarfars þar sem þjóðhöfðinginn er kjörinn eða útnefndur oftast um ákveðinn tíma en embættið er ekki látið ganga í arf líkt og í konungsveldum það að land sé lýðveldi þarf ekki að merkja það að stjórnarfarið í því landi einkennist af lýðræði stundum er þjóðhöfðinginn kjörinn af þjóðinni sjálfri en stundum af kjörmönnum þingi eða fámennri valdaklíku lýðveldi sem stjórnarfar er mjög gamalt en frægasta lýðveldi fornaldar er tvímælalaust rómaveldi sem var lýðveldi frá f kr til f kr og fylgdi tveimur grundvallarlögmálum varðandi embætti ræðismanns eins og æðsta embætti ríkisins var kallað annars vegar var það að enginn skyldi gegna embættinu lengur en eitt ár og hins vegar það að aldrei skyldu færri en tveir menn gegna embættinu á sama tíma í dag eru flest ríki heims lýðveldi en það segir lítið um það hversu lýðræðislegir stjórnarhættir eru til dæmis er íran lýðveldi en stjórnarfar þar myndi seint teljast lýðræðislegra en í konungsríkinu danmörku nokkur lýðveldi nútímans eru dna skammstöfun á enska heitinu deoxyribonucleic acid á íslensku deoxýríbósakjarnsýra er kjarnsýra sem myndar erfðaefni í öllum lífverum og sumum veirum hún er mynduð úr tveimur þráðum línulegra fjölliða af deoxýríbókirnum sem vefjast hvor um annan og mynda þannig form sem minnir á hringstiga röð kirnanna myndar kóða sem fruman getur lesið úr allar þær upplýsingar sem hún þarf til að sinna starfsemi sinni og hafa stjórn á einstökum lífefnafræðilegum ferlum gen eru dna bútar sem geyma arfbærar uppýsingar um samsetningu prótína eða virkra rna sameinda stýrlar eru dna bútar sem stjórna því hvenær gen undir þeirra stjórn eru tjáð inni í frumum er dna sameindunum pakkað saman með próteinum í stórar einingar sem kallast litningar litningar eru mismargir í mismunandi lífverum í mönnum eru litningar og samanlagt mynda þeir erfðamengi lífverunnar í heilkjörnungum er dna ið inni í kjarna frumunnar en í dreifkjörnungum er það í umfryminu þegar fruma skiptir sér er allt dna ið í frumunni eftirmyndað því nýju dóttur frumurnar þurfa báðar að innihalda alla litninga lífverunnar í dna eftirmyndun eru þræðirnir tveir aðskildir og nýjir þræðir myndaðir við þá báða nýju þræðirnir eru nákvæm eftirmynd gömlu þráðanna því ensímið dna pólýmerasi sér um að para rétta basa við gömlu þræðina erfðavísir eða gen er bútur dks kjarnsýrunnar sem inniheldur upplýsingar um byggingu og eiginleika einstakra stórsameinda og þar með eiginleika fruma og lífveru erfitt hefur reynst að skilgreina gen lengi voru gen skilgreind sem sá hluti erfðaefnis sem var umritaður yfir í rna sem var síðan þýtt í prótín og auðvitað þær raðir sem nauðsynlegar voru fyrir stjórn á umritun verkun og tjáningu rannsóknir sýna að sum gen eru ekki þýdd í prótín þar sem rna afrit af þeim starfa í frumunni til þessa hóps tilheyra trna gen rrna gen snrna gen og síðan nýuppgötvaðar sameindir sem kallast ncrna non coding rna undir þetta falla mirna piwirna og lincrna samkvæmt íslenskum lögum er skólaskylda í grunnskólum íslands og er einstaklingum frá til ára aldurs skylt að sækja þá nema veittar séu undanþágur námið er fyrrgreindum einstaklingum að kostnaðarlausu en ríkinu er skylt að kosta alla skólagönguna á meðan hún fellur undir aðalnámskrá tilheyrandi sveitarfélag sér síðan um rekstur hvers skóla en menntamálaráðuneytið sér um að ákvarða aðalnámskrá starfstími nemenda í grunnskóla er að lágmarki níu mánuðir og byrjar venjulega fyrir mánaðamótin ágúst september og endar um mánaðamótin maí júní kennsludagar skulu ekki vera færri en samkvæmt aðalnámsskrá en samkvæmt kjarasamningum við kennara eru þeir hver kennsludagur byrjar að morgni til venjulega um eða rétt eftir kl og er samfelldur með eðlilegum stundahléum og matarhléi að lágmarki fimmtán mínútur skulu vera teknar í stundahlé fyrir hverjar mínútur sem kenndar eru og matarhléið skal aldrei vera skemur en mínútur í bekk eru að lágmarki kennslustundir á viku bekk kennslustundir og kennslustundir fyrir nemendur í bekk meðallengd kennslustunda er mínútur jólaleyfi grunnskólanemenda eru frá og með desember til og með janúar páskaleyfi eru frá pálmasunnudegi til og með þriðjudegi eftir páska hægt er samt að færa til leyfin með skólanámskrá að hausti í og bekk skulu nemendur þreyta samræmd könnunarpróf í íslensku og stærðfræði í bekk skulu nemendur að auki taka samræmd könnunarpróf í ensku en prófin í bekk eru haldin á vorin hluti af tilgangi þeirra er að sjá gengi hvers nemanda miðað við heildina niðurstöðurnar úr prófunum í bekk má nota t d við mat á þekkingu og námshæfni hvers nemanda þegar hann sækir um frekara nám eða atvinnu sem krefst ákveðinnar hæfni í viðkomandi greinum framhaldsskóli er hugsaður sem beint framhald af grunnskóla en ekki er skólaskylda hægt er að velja margar mismunandi brautir eftir námsáherslu og er hægt að útskrifast sem stúdent af brautum sem bjóða upp á einingar eða fleiri í námskrá ólíkt grunnskóla þá er námið eingöngu að hluta til styrkt af ríkinu og því þurfa nemendur að borga skólagjöld og fyrir það námsefni sem þeir þurfa tvær mismunandi tegundir framhaldnáms eru í boði og eru það iðnskóli og menntaskóli eða fjölbrautaskóli í iðnnámi er lögð áhersla á helstu kjarnagreinar greinar sem nauðsynlegar eru fyrir námið og síðan verklegt nám í iðninni sem brautin tekur fyrir nemendur sem útskrifast úr iðnnámi fá opinbera staðfestingu til að stunda viðkomandi starfsgrein áherslan í menntaskóla er hins vegar bóklegt nám en minna er um verklegt nám en í iðnnámi framhaldsskólar hafa mismunandi fyrirkomulag við kennslu og eru helstu kerfin nefnd bekkjakerfi og áfangakerfi í bekkjakerfi eru nemendur settir í hópa eftir því hvaða braut þeir hafa valið sér og taka allir sömu fögin en lokaprófin eru tekin um vorið og vinnur nemandinn sér inn einingarnar þegar hann hefur staðist þau áfangakerfið er hins vegar frjálsara en bekkjarkerfi þar sem hver og einn nemandi getur ráðið því hvaða greinar hann sækir um og fjölda þeirra svo fremi að það sé innan leyfilegra marka nemendur bera því algera ábyrgð á því að velja eftir sínum hentugleika og að ákvarða rétta leið í átt að útskrift af brautinni skólatímabilið ólíkt því í bekkjakerfi er kallað önn og stendur í um fjóra til fimm mánuði í hvert skipti og eru lokapróf tekin í enda hverrar annar haustönn kallast skólatímabilið sem stendur frá seinni hluta ágúst og endar með prófum í desember en vorönn er tímabilið sem hefst í janúar og endar með prófum í maí mismunandi er eftir stundatöflum hvenær hver nemandi byrjar skóladaginn og getur það verið mismunandi eftir skólatímabilum en venjulegur skóladagur byrjar rétt eftir kl að morgni og getur staðið þess vegna fram yfir kvöldmat ekki endilega samfleytt en það fer eftir skipulaginu á stundatöflunni í bekkjakerfi eru venjulega mínútna kennslustundir á stundatöflu en í áfangakerfi er lengd kennslustundar mismunandi eftir skólum oft á bilinu mínútur til klst til að teljast stúdent af einhverri ákveðinni braut þá þarf nemandi að hafa lokið einingum af brautinni hægt er að taka eða fleiri brautir en hverjum áfanga þarf ekki að ljúka nema einu sinni hver áfangi hefur fjögurra stafa áfanganúmer en þeim seinasta er venjulega sleppt til einföldunar fyrsti tölustafurinn er venjulega númer áfangans í röðinni og verður að ljúka byrjunaráföngum áður en haldið er áfram annar tölustafurinn er notaður til aðgreiningar til dæmis ef það eru margir áfangar innan sömu greinar á sama erfiðleikastigi þriðji tölustafurinn tilkynnir einingafjöldann sem að nemandi fær þegar hann hefur lokið námi í áfanganum fjórði og seinasti tölustafurinn venjulega ekki skrifaður á stundatöflur segir til um hve margar mínútna kennslustundir eru kenndar í hverri viku í áfanganum venjulega er talan tvöfalt hærri en sú þriðja en það eru undantekningar frá því nemandi fellur á önn nái hann ekki níu einingum mjög fjölbreytt er hver lámarksmæting í kennslustundir er og fer það eftir skólum en ef lágmarks mætingu er ekki náð fellur nemandinn ef fallið er í sama fagi oftar en þrisvar þá er ekki frekari skólavist heimiluð þó eru undantekningar á þessu öllu upphafsstafaheiti er skammstöfun sem inniheldur eingöngu upphafsstafi gott dæmi er nato north atlantic treaty organisation ýmsir hlutir tæknilegs eðlis heita slíkum nöfnum svo sem eins og radar og laser fyrra orðið kemur úr radio detection and ranging og seinna orðið er soðið saman úr light amplification by stimulated emission of radiation allmargir hlutir í daglega lífinu heita slíkum nöfnum sérstaklega í ensku en síður í íslensku hér hentar að nefna tvö dæmi tv frb tíví television sjónvarp og jeep hljóðlíking við gp general purpose en það er umdeilt sem er sú tegund bíla sem á íslensku kallast jeppi einnig hefur tíðkast að einstakar þjóðir nefni sig slíkum heitum þó aðallega á prenti dæmi þess eru usa united states of america gb great britain sssr soyuz sovetskikh sotsialisticheskikh respublik og svo un united nations sameinuðu þjóðirnar upphafsstafaheiti eru venjulega mynduð úr fyrstu einum eða tveim stöfunum í hverju orði sem ekki er smáorð en þó er það stundum gert ef það hentar vel til að mynda meðfærilegri orð út úr skammstöfunum sjá dæmi um samsetningu upphafsstafaheitisins radar hér að ofan önnur leið til að mynda heitin er að taka áherslustafi inn í miðjum orðum sjá samsetningu tv hér að ofan machinae supremacy er sænsk hljómsveit sem spilar sid metal sem er afbrigði af harðkjarnatónlist sem notast við mos technology sid tölvukubbinn til þess að framkalla rafmögnuð tölvuhljóð sem þeir þekkja vel sem á sínum tíma spiluðu leiki á commodore tölvu tónlist machinae supremacy ber keim af tölvuleikjum fortíðar og sérstaklega leikjum á borð við the great gianna sisters bubble bobble og öðrum í sama dúr machinae supremacy gerði þemalagið fyrir emily booth en það lag heitir bouff einnig gerðu þeir tónlistina fyrir tölvuleikinn jets n guns sidology er leikjasyrpa í þremur þáttum og hafa þættir og verið gefnir út þrátt fyrir yfirlýsingar af hálfu söngvarans um að þáttur yrði ekki gefinn út var þáttur gefinn út á heimasíðu hljómsveitarinnar snemma árs gnu ensk endurkvæmskammstöfun fyrir gnu s not unix eða gnu er ekki unix er frjálst hugbúnaðarverkefni með það að markmiði að búa til frjálst stýrikerfi því var upprunalega ýtt af stokkunum í september af richard stallman samkvæmt stallman er nafnið er borið fram guh nú eða g n eins og það er oftast skrifað í alþjóðlega hljóðstafrófinu unix stýrikerfið var þegar víðnotað þegar byrjað var að skrifa gnu þar sem hönnun þess hafði þegar sannað sig var ákveðið að gera gnu samhæft því hönnun unix gerði gnu kleift að skrifa eitt og eitt forrit í einu til að koma í stað fyrir álíka forrit í unix ekki þurfti þó að skrifa allt frá grunni þar sem ýmsir hlutar t d tex og x gluggakerfið voru þegar til og voru frjáls linus torvalds skrifaði einnig linux styrikerfiskjarnann fyrir gnu stýrikerfið og er oft talað um gnu stýrikerfið með undirliggjandi linux kjarnann sem gnu linux eða jafnvel einfaldlega linux þótt gnu sé oftast mun stærri hluti af grunnkóðanum tilkynnt var um verkefnið í bréfi sem sent var þann september á usenet fréttahópana net unix wizards og net usoft vinna við stýrikerfið byrjaði þó ekki á fullu fyrr en janúar þegar stallman sagði starfi sínu hjá mit lausu sökum ótta við það að mit myndi kasta eign sinni á gnu og eða trufla dreifingu þess sem frjáls hugbúnaðar um árið var gnu stýrikerfið nánast tilbúið það vantaði bara stýrikerfiskjarnann hurd venjulega kallaður the hurd en hurd er ensk skammstöfun fyrir hird of unix replacing daemons og þar er hird aftur ensk skammstöfun á hurd of interfaces representing depth það má því segja að skammstöfunin sé endurkvæm í tveim skrefum sætistala z er hugtak notað í efnafræði og eðlisfræði sem stendur fyrir fjölda róteinda í kjarna frumeinda í óhlaðinni frumeind er fjöldi rafeinda sá sami og fjöldi róteinda sætistala átti upprunalega um sæti frumefnis í lotukerfinu þegar mendeleev raðaði frumefnunum sem þekkt voru á hans tíma eftir efnafræðilegum eiginleikum var það augljóst að ef þeim var raðað í röð eftir atómmassa kom í ljós nokkuð ósamræmi sem dæmi ef joði og tellúr var raðað í röð eftir atómmassa virtust þau vera í vitlausri röð en ef þeim var víxlað pössuðu þau betur með því að raða þeim í röð eftir líkum efnafræðilegum eiginleikum var tala þeirra í kerfinu sætistala þeirra þessi tala virtist vera næstum í hlutfalli við massa frumeindanna en eins og þetta misræmi gat með sér virtist sætistalan endurspegla einhverna annann eiginleika en massa þessi frávik í röðun voru loksins útskýrð eftir rannsóknir af henry moseley árið moseley uppgötvaði skýrt samband milli röntgengeislabrotrófs frumefna og staðsetningu þeirra í lotukerfinu það var seinna sýnt fram á að sætistalan samsvaraði rafhleðslu kjarnans með öðrum orðum fjölda róteinda það er þessi hleðsla sem að gefur frumefnunum efnisfræðilega eiginleika þeirra frekar en atómmassinn sætistala er náskyld massatölunni þó að ekki skyldi rugla þeim saman sem er fjöldi róteinda og nifteinda í frumeindakjarnanum massatalan kemur oft á eftir nafni frumefnisins t d kolefni sem notað er í aldursákvörðun með geislakolum robert james fischer fæddur í chicago mars dáinn í reykjavík janúar best þekktur sem bobby fischer var bandarískur stórmeistari í skák og fyrrverandi heimsmeistari í skák undir merkjum fide sem síðar hlaut íslenskan ríkisborgararétt hann gjörsigraði fide heimsmeistarann boris spasskíj í einvígi aldarinnar í reykjavík september og varð þar með fyrsti bandaríkjamaðurinn til að vera krýndur heimsmeistari í skák hinn bandaríski paul morphy var almennt talinn heimsmeistari í skák um miðbik aldar en háði þó aldrei opinbert einvígi um titilinn heimsmeistaratitillinn rann honum úr greipum apríl þegar hann neitaði að verja titilinn gegn áskorandanum anatoly karpov bobby fisher var þekktur sem einn iðnasti og hæfileikaríkasti skákmaður sögunnar en einnig fyrir óútreiknanlega hegðun sína og öfgafullar stjórnmálaskoðanir litaðar af gyðingahatri og fyrirlitningu á bandaríkjunum þrátt fyrir langa fjarveru frá skákkeppnum var hann enn meðal þekktustu skákmanna veraldar fischer virti að vettugi alþjóðlegar refsiaðgerðir gegn júgóslavíu þegar hann tefldi skákeinvígi við spasskíj í sveti stefan árið eftir einvígið var hann eftirlýstur í bandaríkjunum og eigur hans þar gerðar upptækar hann fluttist seinna til japans en var hnepptur í fangelsi þegar vegabréf hans rann út hann sótti í framhaldi um landvistarleyfi á íslandi með bréfi til davíðs oddssonar utanríkisráðherra nóvember þann desember var honum veitt landvistarleyfi en bandarískum stjórnvöldum mislíkaði ákvörðunin og fóru þess á leit að leyfið yrði afturkallað eftir að í ljós kom að dvalarleyfi á íslandi væri ekki nóg til þess að japönsk stjórnvöld framseldu hann til íslands sendi hann alþingi bréf í janúar þar sem hann fór þess á leit að fá íslenskan ríkisborgararétt málið var tekið fyrir af allsherjarnefnd þingsins sem ákvað þann febrúar að mæla ekki með því við þingið að fischer fengi ríkisborgararétt nokkrum dögum síðar samþykktu stjórnvöld þó að gefa út svokallað útlendingavegabréf handa fischer í ljós kom samkvæmt yfirlýsingum japanskra embættismanna að vegabréfið eitt og sér dygði ekki til þess að leyfa fischer að fara til íslands þá kom beiðnin um ríkisborgararétt aftur upp þann mars tók allsherjarnefnd beiðnina fyrir aftur og samþykkti daginn eftir að mæla með því við alþingi að fischer yrði veittur ríkisborgararéttur þann mars samþykkti alþingi það svo án umræðna og með samhljóða atkvæðum þingmaður var fjarverandi að veita fischer ríkisborgararétt fischer var svo leystur úr haldi mars og flaug til íslands sama dag hann bjó í reykjavík til æviloka og lést eftir baráttu við alvarleg nýrnaveikindi fischer dvaldist á sjúkrahúsi í reykjavík í október og nóvember en síðan á heimili sínu síðustu orð hans samkvæmt magnúsi skúlasyni sem sat hjá honum þeger hann lést voru ekkert linar þjáningar eins og mannleg snerting fischer var jarðsettur í kyrrþey að eigin ósk í kirkjugarði laugardæla í flóa þann janúar þann apríl féll dómur hæstaréttar sem dæmdi myoko watai eina erfingja fischers þolfall fyrrum einnig nefnt rægilegt fall er fall sem fallorð geta staðið í það er almennt notað fyrir beint andlag en einnig er frumlag nafnháttar í óbeinni ræðu oft haft í þolfalli í forngrísku er beint andlag ætíð í þolfalli sumar ópersónulegar sagnir taka frumlag í þolfalli og ýmsar forsetningar stýra þolfalli þolfall getur einnig haft sérhæfðari hlutverk þ á m eru í óbeinni ræðu er frumlag nafnháttar haft í þolfalli nema ef gerandi stýrandi sagnar er sá sami og gerandi nafnháttarins en þá er frumlag nafnháttarins ef tekið fram í nefnifalli þolfall er eitt af fjórum föllum í íslensku það er almennt notað fyrir beint andlag og margar forsetningar stýra þolfalli en auk þess stendur frumlag ópersónulegra sagna oft í þolfalli enn fremur getur aukafallsliður í þolfalli haft sérhæfðara hlutverk í íslensku þ á m í óbeinni ræðu er frumlag nafnháttar haft í þolfalli dæmi hann sagði manninn hlaupa þar sem manninn er frumlag sagnarinnar hlaupa í óbeinu ræðunni manninn hlaupa í latínu er beint andlag ætíð í þolfalli sumar ópersónulegar sagnir taka frumlag í þolfalli og ýmsar forsetningar stýra þolfalli þolfall getur einnig haft sérhæfðari hlutverk þ á m eru í óbeinni ræðu er frumlag nafnháttar haft í þolfalli dæmi scio te haec egisse ég veit að þú gerðir þetta eignarfall er fall sem fallorð geta staðið í ýmsar forsetningar stýra eignarfalli og í sumum málum stýra ýmsar sagnir eignarfalli einnig getur eignarfallið staðið með öðru fallorði og gefið til kynna ákveðin tengsl þess sem orðið í eignarfalli stendur fyrir og þess sem stýrandi orð stendur fyrir eignarfall getur m a gefið til kynna mörg tungumál hafa eignarfall þeirra á meðal arabíska finnska georgíska gríska hollenska írska íslenska latína litháíska pólska rússneska sanskrít og þýska eignarfall er eitt af fjórum föllum í íslensku auk þess að vera notað með forsetningum eins og til og með örfáum sögnum eins og sakna getur aukafallsliður í eignarfalli verið notaður á eftirfarandi hátt í íslensku eignarfall í forngrísku getur m a verið notað á eftirfarandi hátt vika er mælieining fyrir tíma sem er lengri en dagur og styttri en mánuður í flestum nútíma tímatölum þar á meðal gregoríska tímatalinu er ein vika sjö dagar vikudagarnir eru eftirtaldir samkvæmt hefð er sunnudagur talinn sem fyrsti dagur vikunnar í kristnum löndum eins og sést t d á nafninu þriðjudagur með tilkomu iso staðalsins hefur þetta breyst í mörgum löndum þar sem ný vika hefst nú á mánudegi þessi munur skiptir t d máli þegar vikunúmer eru notuð oft er einnig rætt um viðskiptaviku eða vinnuviku í þessu sambandi dagatöl evrópskra ríkja hefjast þannig yfirleitt á mánudegi en í t d bandaríkjunum er algengara að reikna frá sunnudegi dagarnir mánudagur til föstudags nefnast virkir dagar en laugardagur og sunnudagur helgi eða frídagar og til samans kallast þeir helgi pierre simon maruis de laplace mars mars var franskur stærðfræðingur hann var þekktastur fyrir fimm binda rit sitt um hreyfingu reikistjarna mécaniue céleste og einnig grundvallarrannsóknir í líkindafræði laplace jók við þyngdaraflskenningu newtons laplacevirkinn er nefndur eftir honum og sömuleðis jafna laplace og laplacevörpun hann var þeirrar skoðunar að um leið og allar upphafsaðstæður einhvers lokaðs aflfræðilegs kerfis svo sem alheimsins væru þekktar mætti sjá alla þróun og lok kerfisins fyrir þessi kenning telst til löghyggju og er mjög einkennandi fyrir hugarfar vísindamanna í kjölfar upplýsingarinnar þegar napoleon spurði hann hvar og hvernig guð passaði inn í kenninguna svarði hann því til að hann hefði enga þörf fyrir þá tilgátu hann var um skamma hríð innanríkisráðherra í stjórn napoleons joseph louis lagrange janúar apríl var franskur stærðfræðingur sumir telja hann einn mesta stærðfræðing aldar jafnvel næstan á eftir euler hann fæddist í torino á ítalíu og bjó þar fyrri hluta ævinnar en settist síðar að í parís og er jafnan talinn franskur hann tók við af euler sem prófessor við háskólann í berlín og þar eru flest stórvirki hans unnin þau ná yfir öll svið stærðfræði þeirra tíma hann er þekktastur fyrir niðurstöður sínar á sviði talnafræði og algebru auk ritsins mécaniue analytiue sem fjallar um aflfræði og kom út lagrange fallið og lagrange rithátturinn eru nefnd í höfuðið á honum samlagning er reikniaðgerð þar sem tveir liðir eru sameinaðir í einn en nafnið er komið af því að leggja saman hún er skilgreind með merki sem kallast plús táknað með og er staðsett á milli liðanna þar sem framkvæma á aðgerðina þessi stærðfræðiaðgerð er ein af þeim fyrstu sem börn læra í grunnskóla en hún er mikilvægur grunnur að stærðfræðilegri þekkingu niðurstaða útkoma samlagningar nefnist summa eða sjaldnar samtala allar venjulegar tölur eru gerðar úr ákveðnum fjölda af einingum t d er talan notuð sem eining í rauntölukerfinu og þegar einhverjar tölur eru lagðar saman þá er einingafjöldinn sameinaður og úr verður nýr fjöldi af einingum talan hefur tvær einingar og talan hefur sjö einingar og þegar tölurnar eru lagðar saman er tveim einingum bætt við töluna eða öfugt og talið hve margar einingar verður út úr því hægt er að telja þetta í huganum og bætt einingum við með því að bæta við einni einingu í einu við tvisvar sinnum og fá þannig út það er erfiðara að reikna þetta í huganum ef unnið er með stærri tölur en hægt er að stytta sér leið með því að taka eða fleiri þægilegri tölur í einu það fer síðan eftir æfingunni hve stórar tölur hægt er að taka með þessari aðferð en þegar tölurnar eru of flóknar eða of stórar þá er hægt að nota reiknivél eða skrifa útreikninginn á pappír samlagning er í öllum tilvikum víxlin aðgerð þ a ekki skiptir máli í hvaða röð tölur eru lagðar saman talan núll er samlagningarhlutleysa þ a ef núll er lagt við tölu verður útkoman undantekningarlaust jöfn tölunni sem núll var lagt við þegar almenn brot eru lögð saman og hafa sama nefnara þá er nóg að leggja saman teljarana eins og í eftirfarandi dæmi nú vandast málin þegar almenn brot eru lögð saman og hafa ólíka nefnara þegar það gerist þá er fundinn minnsti samnefnari og brotin síðan stytt eða lengd eftir þörfum í dæminu er minnsti samnefnarinn frádráttur er reikniaðgerð þar sem seinni liðurinn er dreginn frá liðinum á undan en nafnið er komið frá því hann er skilgreindur með merki sem kallast mínus táknað með bandstriki og er staðsett á milli liðanna þar sem framkvæma á aðgerðina þessi stærðfræðiaðgerð er eitt af því fyrsta sem börn læra í grunnskóla en hún er mikilvægur grunnur að stærðfræðilegri þekkingu allar tölur eru gerðar úr ákveðnum fjölda af einingum t d í rauntölukerfinu er talan notuð sem eining og þegar einhver tala er dregin frá annarri þá eru jafn margar einingar teknar í burtu frá fyrri tölunni og eru í þeirri seinni ef tekið er dæmi um að draga töluna frá tölunni þá eru teknar einingar frá tölunni og séð hve margar einingar eru eftir hægt er að reikna þetta í huganum og taka einingar frá með því að taka eina einingu í einu frá tvisvar sinnum og fá þannig út það er erfiðara að reikna þetta í huganum ef unnið er með stærri tölur en hægt er að stytta sér leið með því að taka eða fleiri þægilegri tölur í einu það fer síðan eftir æfingunni hve stórar tölur hægt er að taka með þessari aðferð en þegar tölurnar eru of flóknar eða of stórar þá er hægt að nota reiknivél eða skrifa útreikninginn á pappír niðurstaða frádráttar tveggja talna nefnist mismunur talnanna þegar almennt brot er dregið frá öðru og hafa sama nefnara þá er nóg að draga frá teljara seinna brotsins frá teljara þess fyrra eins og í eftirfarandi dæmi nú vandast málin þegar almennt brot er dregið frá öðru og hafa ólíka nefnara þegar það gerist þá er fundinn minnsti samnefnari og brotin síðan stytt eða lengd eftir þörfum deiling er sú reikniaðgerð sem er andhverfa margföldunar hægt er að túlka deilingu sem ítrekaðan frádrátt hversu oft er hægt að draga seinni þáttinn frá þeim fyrri áður en afgangurinn er minni en seinni þátturinn deiling er oft táknuð með skástriki sem er staðsett á milli liðanna þar sem framkvæma á aðgerðina einnig getur deiling verið sett upp sem almennt brot deiling er eitt af því fyrsta sem börn læra í grunnskóla en hún er mikilvægur grunnur að stærðfræðilegri þekkingu margar leiðir eru til að reikna út deilingu og eru þær mismunandi flóknar ein þeirra er að finna út hve oft seinni talan gengur upp í þá fyrri t d ef reiknað er þá er reiknað út hve oft talan gengur upp í töluna sem er sinnum útkoman úr er því málin flækjast all verulega ef fyrri talan gengur ekki upp í þá seinni t d þegar almenn brot eru deild í önnur almenn brot þá skal víxla teljaranum og nefnaranum í seinna brotinu og framkvæma síðan margföldun síðan á að margfalda teljarana og nefnarana saman í sitt hvoru lagi t d en það er hægt að gera þetta á auðveldari hátt með því að stytta brotið áður það er gert með því að stytta brotin eins og venjuleg almenn brot en það er gert með teljara í einu brotinu og nefnaranum í hinu brotinu og eftir það haldið áfram með margföldunina eftirfarandi dæmi skýrir þetta skref fyrir skref margföldun er reikniaðgerð þar sem hlutföll fyrri þáttarins er breytt eftir því hvað seinni þátturinn skilgreinir eða öfugt hlutfallið skilgreinir óbreytt ástand en aðrar tölur eða algebrustærðir skilgreina breytingu það er skilgreint með punkti eða stjörnu í miðjunni og er staðsett á milli liðanna þar sem framkvæma á aðgerðina þessi reikniaðgerð er ein af þeim fyrstu sem börn læra í grunnskóla en hún er mikilvægur grunnur að stærðfræðilegri þekkingu þegar um er að ræða tölur þá er fyrri talan lögð við sjálfa sig jafn oft og seinni talan segir til um eða öfugt ólíkt frádrætti eða deilingu þá skiptir engu máli hvor talan er á undan í margföldun m ö o þá er margföldun talna víxlin aðgerð margföldun fylkja er þó ekki víxlin ef tekið er dæmi um margföldun á tölunum og þá er annað hvort hægt að margfalda með eða með en venjulega er stærri talan höfð fyrst til að einfalda hlutina þegar tölur eru margfaldaðar þá er meint að fyrri talan er lögð saman við töluna jafn oft og seinni talan segir til um ef notað er fyrra dæmi um og þá er talan lögð við svo að út kemur en tölunni er síðan aftur bætt við útkomuna svo að út kemur síðan og heldur svona áfram þangað til henni hefur verið bætt við samtals sinnum og endar síðan með tölunni ef að dæminu er snúið við og er aðaltalan þá er eingöngu bætt við tvisvar sinnum og þá kemur líka út talan einn er margföldunarhlutleysa þ a ef margfaldað er með einum er útkoman alltaf jöfn hinni tölunni sem margfaldað var með margföldun með núll gefur undantekningalaust útkomuna núll þegar almenn brot eru margfölduð þá skal margfalda teljarana og nefnarana saman í sitt hvoru lagi t d en það er hægt að gera þetta á auðveldari hátt með því að stytta brotið áður það er gert með því stytta brotin eins og venjuleg almenn brot en það er gert með teljara í einu brotinu og nefnaranum í hinu brotinu og eftir það halda áfram með margföldunina eftirfarandi dæmi skýrir þetta skref fyrir skref ferningstala er heil tala sem er jöfn annarri heilli tölu í öðru veldi þegar eitthvað er í öðru veldi þá hefur það verið margfaldað með sjálfu sér einu sinni talan sem sett var í annað veldi kallast ferningsrót ferningstölunnar lægstu ferningstölurnar eru og ferningstalan fyrir er þar sem ferningstalan fyrir neikvæða tölu eða tákn er alltaf jákvæð ferningstalan fyrir er því eins og með hinsvegar er ferningstalan af tvinntölu neikvæð rauntala eða tvinntala til að finna ferning af almennu broti þá skal finna ferningstölu fyrir bæði teljara og nefnara sjálfstætt t d eða ferningsrót eða kvaðratrót af rótarstofni a er sú jákvæða tala sem margfölduð sjálfri sér gefur rótarstofninn þar sem a er jákvæð tala tala undir rótarmerki tölurnar núll og einn eru ferningsrætur sjáfra sinna ferningsrót af s n ferningstölu er heiltala ferningsrótin af rótarstofninum er þar sem hins vegar er þó að sé ekki ferningsrót af ferningsrótin af er skrifuð sem er þar sem ferningsrótin og annað veldið fella hvort annað úr gildi er hins vegar þar sem þegar ferningsrót er dregin af veldi þá deilist í veldisvísinn með tveimur til að finna ferningsrót af almennu broti skal finna ferningsrót af teljara og nefnara sjálfstætt t d rené descartes einnig þekktur sem cartesius á latínu mars febrúar var franskur stærðfræðingur og heimspekingur og vísindamaður descartes er stundum nefndur faðir nútímaheimspeki og faðir nútímastærðfræði en mikið af nýaldarheimspeki var beinlínis viðbragð við kenningum hans descartes fæddist í la haye en touraine en bærinn heitir í dag descartes í indre et loire í frakklandi móðir hans jeanne brochard lést úr berklum þegar hann var eins árs gamall faðir hans joachim var hæstaréttardómari þegar descartes var ellefu ára gamall hóf hann nám hjá jesúítum í hinum konunglega skóla hinriks mikla í la flche að náminu loknu lá leiðin til háskólans í poitiers þaðan sem descartes brautskráðist með gráðu í lögfræði árið faðir descartes ætlaði honum að verða lögfræðingur en descartes starfaði aldrei sem lögfræðingur árið gekk hann í þjónustu maurice frá nassau í hollandi descartes hugðist skoða heiminn og uppgötva sannleikann þann nóvember kynntist descartes isaac beeckman sem glæddi áhuga hans á stærðfræði og hinni nýju eðlisfræði ári síðar nóvember var descartes á ferðalagi um þýskaland og var hugsi um beitingu stærðfræðinnar til að leysa vandamál í eðlisfræði hann dreymdi draum þar sem hann uppgötvaði undirstöður merkilegra vísinda undirstöðurnar sem descartes dreymdi um urðu síðar að hnitarúmfræði þeirri sem descartes fann upp hann helgaði líf sitt rannsóknum í stærðfræði heimspeki og vísindum descartes las sér einnig til um hugmynd ágústínusar um frjálsan vilja þ e að vilji okkar sé óháður vilja guðs árið sneri descartes aftur til frakklands næstu árum varði hann í parís og víðar í evrópu hann hélt til la haye árið seldi þar allar eignir sínar og fjárfesti í skuldabréfum arðurinn nægði descartes til að framfleyta sér til æviloka árið flutti hann til hollands og einbeitti sér að ritstörfum sínum árið fordæmdi rómversk kaþólska kirkjan galileo galilei descartes hætti í kjölfarið við útgáfu á riti sínu um heiminn sem hann hafði unnið að fjögur ár á undan rit descartes orðræða um aðferð kom út árið hann hélt áfram að semja og gefa út rit um stærðfræði og heimspeki árið fordæmdi háskólinn í utrecht heimspekilegar kenningar descartes descartes átti í miklum bréfaskriftum vegna þessa árið að descartes látnum lét alexander vii páfi setja rit descartes á lista yfir bannfærðar bækur descartes lést febrúar í stokkhólmi í svíþjóð þar sem hann var gestur kristínar svíjadrottingar dánarorsök var sögð vera lungnabólga andlátsorð hans voru a mon me il faut partir eða jæja sál mín tími til að fara descartes var borinn til grafar í kirkjugarði adolf friðriks kirkjunnar í stokkhólmi jarðneskar leifar hans voru síðar grafnar upp og fluttar til frakklands þar sem þeim var komið fyrir í sainte genevive du mont kirkjunni í parís leifar hans voru fluttar enn á ný á dögum frönsku byltingarinnar að þessu sinni til panthéon í parís þar sem margir að merkustu vísindamönnum frakka eru grafnir grafhvelfing hans er nú í saint germain des prés kirkjunni í parís þorpið þar sem hann fæddist var nefnt la haye descartes árið og stytt í descartes árið descartes varð þekktur fyrir nýjungar sínar sem fólust í því að nota algebru við lausnir rúmfræðilegra verkefna og einnig á hinn bóginn að nota rúmfræði við lausnir algebruverkefna þetta svið stærðfræðinnar er nú þekkt sem analytísk rúmfræði eða hnitarúmfræði descartes skrifaði og gaf út bókina la géométrie en fyrstu hugmyndir hans um hnitareikning komu út sem dæmi í bókinni orðræða um aðferð discourse de la méthode kartesískt hnitakerfi er nefnt eftir honum enda þótt heimspeki descartes sé að einhverju leyti viðleitni til þess að losna undan áhrifum eldri spekinga fela ýmsir þættir í heimspeki hans í sér áhrif frá eldri kenningum til dæmis aristótelisma stóuspeki sem naut vinsælda á ný á öld og frá kenningum ágústínusar descartes var einn mikilvægasti hugsuður rökhyggjunnar á öld ásamt hugsuðunum baruch spinoza og gottfried leibniz hann beitti aðferðafræðilega efahyggju sem gjarnan er kennd við descartes en er þó er ekki réttnefnd efahyggja heldur felst hún í því að vefengja kerfisbundið eigin hugmyndir og trú í þeim tilgangi að finna vísindalegri þekkingu traustan grunn það eina sem hann gat ekki efast um var eigin tilvist úr því að hann efaðist þetta dró hann saman í þá frægu setningu ég hugsa þess vegna er ég til latína cogito ergo sum frá þessum upphafspunkti leiddi hann út ýmsa aðra þekkingu þetta viðhorf að alla þekkingu skuli að reisa á traustum grunni nefnist bjarghyggja um þekkingu descartes hafnaði aristótelísku greiningunni á efnislegum hlutum í efni og form sem verið hafði viðtekin í skólaspeki einnig hafnaði hann markhyggjuskýringum á náttúrufyrirbærum descartes gerði skýran mun á sál og líkama samkvæmt kenningu hans um tvíhyggju sálar og líkama stjórnast öll líkamsstarfsemi af lögmálum til dæmis berast boð um sársauka eftir taug til heilans þegar við komumst í snertingu við eld hins vegar taldi hann að mannssálin stjórnaðist ekki af vélrænum lögmálum heldur varð að kanna hana með sjálfsskoðun og íhugun hann taldi að heilaköngullinn væri aðsetur hugans og tengdi saman samskipti milli hugar og líkama heilaköngullinn er eina líffærið í heilanum sem er ekki tvískipt og hélt því að hann að hann væri nokkurs konar brú milli þess andlega og líkamlega descartes kom einnig með nýjar uppgötvanir í líffræðilegri sálfræði þótt hann hafi verið uppi löngu áður en sálfræði var viðurkennd fræðigrein hann var með þeim fyrstu til að reyna að skýra ákveðna hegðun með líffræðilegum þáttum sbr rannsóknir hans á taugakerfinu og viðbrögðum mannsins við sársauka fræðimenn hafa deilt ákaft um hver trúarviðhorf renés descartes raunverulega voru hann kvaðst sjálfur vera dyggur kaþólikki og hélt því fram að eitt markmiða sinna í hugleiðingum um frumspeki hafi verið að verja kristna trú descartes var aftur á móti sakaður um það á sínum tíma að aðhyllast frumgyðistrú á laun eða jafnvel guðleysi samtímamaður hans blaise pascal sagði ég get ekki fyrirgefið descartes í allri sinni heimspeki reyndi hann að ýta guði til hliðar en descartes gat ekki komist hjá því að nota guð til þess að setja heiminn í gang með sínum guðdómlega fingrasmelli en eftir það hafði descartes ekki meiri not fyrir guð í ævisögu descartes eftir stephen gaukroger kemur fram að hann hafði djúpstæða guðstrú sem kaþólikki og hélt henni allt til æviloka ásamt harðákveðinni og ástríðufullri þrá eftir því að uppgötva sannleikann að descartes látnum í svíþjóð afsalaði kristín svíadrottning sér krúnunni og snerist til kaþólskrar trúar en samkvæmt sænskum lögum varð þjóðhöfðinginn að vera mótmælenda trúar descartes var eini kaþólikkinn sem hún átti verulegt samneyti við hippías frá elís var uppi um f kr og var því yngri samtímamaður prótógórasar og sókratesar hann þótti mjög fjölhæfur maður og vann sér virðingu samborgara sinna með því að starfa sem sendiherra í aþenu kynntist hann sókratesi og öðrum leiðandi hugsuðum þess tíma hann var mjög sjálfsöruggur líkt og margir sófistar og sagðist vera viðurkenndur sérfræðingur um öll svið en hann hélt marga fyrirlestra og græddi á þeim öllum hvort sem að það var ljóðlist málfræði sagnfræði stjórnmálafræði fornleifafræði stærðfræði eða stjarnvísindi hann var alveg óhemjumontinn en hafði líka vit og færni til þess að réttlæta það platon þótti hann það áhugaverður að hann skrifaði tvær bækur um samræður við hann hippías meiri og hippías minni sem gefa skýra mynd af aðferðafræði hans þótt að þær séu án efa mjög ýktar hippías er án efa þekktastur fyrir það stærðfræðilega fall sem kallast uadratrix hippiasar að ferninga hring er sú forna þraut að teikna ferning með flatarmál nákvæmlega jafnt einhverjum tilteknum hring með hringfara og ókvarðaðri reglustriku fólk leitaðist við að finna slíka ferninga í um tvær árþúsundir fyrstur manna til þess að reyna við þetta var líklega anaxagóras hippias komst nokkuð nærri lagi með uadratrixinu sínu en þó er það ekki nægilega nákvæmt til þess að geta sagt að þrautin sé leyst árið kom hinsvegar skýring á því af hverju þetta var svona mikið vandamál þegar að þýski stærðfræðingurinn ferdinand lindemann sannaði að væri torræð tala en það hefur í för með sér að ómögulegt er að ferninga hring um f kr notaði dinostratus uadratrix hippiasar til þess að reyna við þessa þraut þá virkar það þannig að hringurinn er skorinn í fjórar jafnar sneiðar og ein sneiðin sem hefur ferilinn frá b til d í gegnum e þar sem að e er hvaða punktur sem er sem að hefur fasta fjarlægð frá a á myndinni hér til hliðar er skorin í þrennt með uadratrixinu og sú lína kölluð bg þá mætir uadratrixinn línunni ad í punktinum g og þannig að lengd ummáls hringsins er lýst í lengdum beinna lína þessar beinu línur má svo nota til þess að byggja rétthyrning ónákvæman þó sem að hefur flatarmál jafnt flatarmáli hringsins til þess að áætla eru til margar reglur en þó gildir að alveg sama hversu vel þessar reglur reynast til þess að komast ansi nærri þá er engin þeirra fullnægjandi jafna fyrir og þangað til að slík jafna finnst er álitin óræð og þar með er ekki til nein aðferð til þess að finna ferning með nákvæmlega sama flatarmál og tiltekinn hringur í evklíðsku rúmi þó er það hægt í gauss bolyai lobachevski rúmi eins og gray sannaði árið rúmmál er hugtak notað yfir umfang hlutar eða svæðis í þrívíðu rúmi si mælieining er rúmmetri táknaður með nokkur skref til að finna rúmmál hlutar fyrir hverja lengri lengdareiningu þá skal færa kommuna um þrjá tölustafi til vinstri fyrir hverja styttri lengdareiningu þá skal færa kommuna um tölur til hægri t d er en annars er cm eingöngu sinnum stærri en mm rúmmálseiningin lítri er algeng lagarmálseining en hann er skilgreindur þannig r rúmmál l lengd b breidd r radíus h hæð yfirfallsker er einfalt tæki til að mæla rúmmál hluta eða rúmmetra kerið er fyllt af vökva og hlutinn sem mæla á látinn síga ofan í það vökvinn sem lekur úr kerinu er mældur og hann gefur þá upp rúmmál hlutarins í millilítrum almennt brot er tala táknuð sem hlutfall tveggja talna a og b ritað sem lesið a á móti b eða a af b þar sem deilt er í teljarann a með nefnaranum b þar sem nefnarinn b jafngildir ekki núlli ræðar tölur ertu settar fram sem almennt brot tveggja heiltalna til eru ýmsir rithættir fyrir almenn brot og eru algengustu eftirfarandi þar sem teljarinn er og nefnarinn blandnar tölur eru almennt brot og heil tala sem mynda eina heild heiltöludeiling er notuð til að finna út blandnar tölur brot eru lögð saman með því að finna sameiginlegan nefnara brotanna brot með sameiginlegan nefnara nefnast samnefnd og leggja síðan teljarana saman dæmi eins með frádrátt nema þá er sett mínus í stað plús í dæminu og útkoman verður ákveðnir annmarkar eru þó á þessari aðferð þegar sameiginlegur nefnari er ekki til í þeim tilfellum eru brotin gerð samhverf áður en þau eru lögð saman slík umhverfa kallast samlagningsumhverfa brot eru margfölduð saman með því að margfalda saman nefnarana og teljarana í sitthvoru lagi og eftir það eru brotin yfirleitt stytt ef hægt er dæmi þegar brotum er deilt hvoru í annað er teljari útkomunnar fundinn með því að taka teljara brotsins sem deilt er í og margfalda með nefnara brotsins sem deilt er með nefnari útkomunnar er nefnari brotsins sem deilt er í margfaldaður með teljara brotsins sem deilt er með dæmi nicholas bourbaki er dulnefni hóps stærðfræðinga sem flestir eru franskir undir þessu nafni hafa verið skrifaðar margar bækur um stærðfræðileg efni sem eiga að verða eins konar alfræðibók stærðfræðinnar undir nafninu éléments de mathématiue lengi vel var talið að nicholas bourbaki væri einhver einn stærðfræðingur en nú er löngu ljóst að þetta er hópur manna enda hafa skrif undir þessu nafni verið að birtast síðan menn greinir á um það hvort áhrif þessara skrifa séu til góðs eða ills en þau eru vissulega nokkuð mikil og eftir þeim hefur verið tekið bourbaki hefur verið merkisberi þeirrar stefnu sem á ensku hefur verið kölluð structuralist school í nútíma stærðfræði kenningar um skiptingu ríkisvaldsins eru raktar til aldar heimspekinga og fræðimanna upplýsingarinnar einkum þeirra montesuieus sem setti fram hugmyndir sínar þess efnis í bók sinni andi laganna og johns locke john locke er þeirra eldri og kom upphaflega með hugmyndina sem montesuieu fullkomnaði og breiddi út kenningin gerir ráð fyrir að ríkisvaldinu sé skipt í jafn réttháa þætti oftast þrjá löggjafarvald framkvæmdavald og dómsvald hver þáttur átti að takmarka og tempra hinn þetta átti að minnka líkur á ofríki og geðþóttastjórn óvíða er reglunni fylgt út í hörgul í löndum sem búa við þingræði velur í raun löggjafarsamkundan æðstu handhafa framkvæmdavalsins þrískipting ríkisvaldsins er grundvöllurinn að skiptingu lýðræðislegra stjórnskipana í gerðir það eru forsetaræði þingræði og forsetaþingfræði flest lýðfrjáls ríki styðjast við þessa kenningu að mismiklu leyti þó hlutverk einstakra þátta er því eftirfarandi löggjafarvald setur lög framkvæmdavald framkvæmir en þó aðeins það sem lög kveða á um dómstólar úrskurða í ágreiningsmálulm um lagaleg efni sem til þeirra er skotið þetta er mikilvægt framkvæmdavald hefur aðeins heimild til að framkvæma það sem lög segja til um og dómstólar eru bundnir við lög í dómum sínum og geta aðeins beitt valdi sínu í málum sem til þeirra er skotið þ e þeir geta ekki tekið upp mál að eigin frumkvæði algengast er að lagafrumvörp sem ná fram að ganga í þingræðislöndum séu undan rifjum framkvæmdavaldsins komin sérhverjum þingmanni og ráðherra er heimilt að leggja fram frumvörp en fæst þingmannafrumvörp ná því að verða að lögum þingið getur komið skilaboðum um vilja sinn til framkvæmdavaldsins í formi þingsályktana slíkar samþykktir hafa ekki lagagildi þ e þær setja aðeins þrýsting á framkvæmdavaldið dómstólar dæma eftir lögum í víðum skilningi og eingöngu eftir lögum þeim væri t d óheimilt að fara að fyrirmælum framkvæmdavaldsins dómstólar dæma m a um embættistakmörk stjórnvalda þ e hvort þau fara að lögum og hvort lög standist kröfur stjórnarskrár forsetaræði hefur í för með sér að framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið er kosið á aðgreindan hátt e seperately elected og báðar greinar ríkisvaldsins draga vald öðlast vald sitt því beint frá almenningi hvor greinin um sig er kosinn til ákveðins tímabil og hvorug greinin getur komið hinni frá völdum með eðlilegum hætti í forsetaræði býr löggjafarvaldið yfir valdi til að samþykkja fjárlög og annað er varðar fjárreiður ríkisins og því verða greinarnar til að vinna saman einnig vegna þess að forsetinn hefur yfirleitt allskonar völd er varða stefnumótun og ráðningar stundum hefur forsetinn rétt til að neita löggjöf eða móta stefnu með forsetatilskipun undir tilteknum kringumstæðum grundvallaratriðið er samt í forstaræði að þó greinarnar tvær framkvæmdar og löggjafarþingið og svo auðvitað dómsvaldið sem er sjálfstætt séu alveg aðgreindar verða þær að vinna saman til að móta stefnu t d er framkvæmdarvaldið ábyrgt fyrir að undirbúa fjárlagagerð og getur gert tillögur að löggjöf en þingið verður að samþykkja það er kallað skipt ríkisstjórn eða divided government þegar einn flokkur stjórnar löggjafarvaldinu en annar flokkur er sá sem forsetinn tilheyrir í forsetaræði er afmarkað kjörtímabil þingræði hefur í för með sér að framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið er mun háðara hvoru öðru einungis löggjafarvaldið er kosið beinni kosningu en ríkisstjórnin þiggja svo umboð sitt frá þinginu oftast hefur hvor grein ríkisvaldsins afmarkað kjörtímabil hægt er að fella ríkisstjórnina með vantraustsyfirlýsingu hvenær sem er og oftast þingið sömuleiðis þá má forsætisráðherrann kalla til kosninga nánast hvenær sem er oftast vald þingmeirihlutans til að viðhalda ríkisstjórninni gerir hana háða þinginu en vald forsætisráðherra til að leysa upp þingið gerir þingið háð ríkisstjórninni í þingræði eru tvær leiðir til að kjósa ríkisstjórnina frá í fyrsta lagi er hægt að samþykkja vantraustsyfirlýsingu sem kemur þá frá þinginu í öðru lagi getur þingið fellt traustsyfirlýsingu sem forsætisráðherrann sendir frá sér það hefur sýnt sig að flokksagi er almennt meiri í þingræðisríkjum í þingræðisríkjum er skilvirkni í stefnumótun almennt meiri en í forsetaræðisríkjum og vald þingsins er talsvert lítið í stefnumótun samanborið við ríkisstjórnina í forsetaþingræði er forsetinn og löggjafarþingið kosið á aðgreindan hátt rétt eins og í forsetaræðisríkjum en forsetinn hefur vald til að leysa upp þing í forsetaþingræði má forsetinn ráða ríkisstjórn eins og í forsetaræðisríkjum en verður að fá samþykki þingsins eins og í þingræðisríkjum það skiptir því miklu máli hvaða flokkur ar ráða forsetaembættinu og löggjafarþinginu hverju sinni forsetaþingræði er þannig blönduð stjórnskipun sem hefur í för með sér að forysta framkvæmdarvaldsins er tvískipt forsetinn fer með hluta framkvæmdarvaldsins en forsætisráðherrann og ríkisstjórn líka forsetinn skipar forsætisráðherrann mismunandi útfærslur af þessari tvískiptingu má finna meðal ríkja sem notast við þessa stjórnskipan ísland er lýðveldi þjóðhöfðinginn forsetinn er þjóðkjörinn til fjögura ára í senn vald forseta er lítið og verður helst virkt við stjórnarmyndanir skv stjórnarskrá fara forseti og alþingi með löggjafarvaldið forseti og ríkisstjórn með framkvæmdavaldið og dómstólar með dómsvaldið vald forseta er takmarkað og er aðallega táknrænt á íslandi er þingræði og takmarkast þrígreining valdsins hér eins og að ofan greinir forsetinn er ábyrgðarlaus um störf sín og lætur stjórnvöld framkvæma vald sitt þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrár þá voru dómstólar í héraði lítt sjálfstæðir á íslandi fram til ársins sjá lög um aðskilnað framkvæmdavalds og dómsvalds sýslumenn landsins voru í senn yfirmenn löggæslu og höfðu með höndum víðtækt framkvæmdavald bæði fyrir ríki og sveitarfélög þeir voru jafnframt dómarar í héraði þessu var breytt með fyrrnefndum lögum og breytingu á öllum sérlögum um réttarfar hluti þeirra athafna sem áður töldust dómsathafnir svo sem þinglýsingar töldust eftir breytinguna framkvæmdavaldsgerðir sem síðan má bera undir dómstóla mörg dæmi eru um að dómstólar sinni sínu takmarkandi og temprandi hlutverki meðal annars með því að dæma að lög stangast á við stjórnarskrá og að stjórnvöld fari ekki að lögum sem dæmi féll dómur þess efnis að inngrip stjórnvalda og alþingis í launakjör dómara stæðist ekki vegna þess að slíkt skerti sjálfstæði þeirra slíkur dómur byggir á sjónarmiðum þrígreiningar ríkisvaldsins trúfrelsi er frelsi einstaklinga til að velja hvaða trúfélagi þeir vilja tilheyra eða að standa utan trúfélaga eða að hafna trú á yfirnáttúrulegar verur trúleysi þýðir að öllum er frjálst er iðka hvaða trú sem er svo fremur sem það brjóti ekki á réttindum annarra í sumum löndum er þó ekkert eða lítið trúfrelsi og geta einstaklingar verið drepnir fyrir það sem þeir trúa á hvort sem sá verknaður er unnin af hálfu stjórnvalda eða æstra múga í stjórnarskrám flestra iðnríkja er getið þess að algjört trúfrelsi skuli ríkja en í mörgum þeirra hallast stjórnvöld frekar að einu ákveðnu trúfélagi og getur það gengið svo langt að harðar milliríkjadeilur og jafnvel stríð eru hafin vegna trúarbragða á íslandi ríkir trúfrelsi en þjóðkirkja íslands nýtur verndar og stuðnings ríkisstjórnarinnar skv stjórnarskránni og laun presta eru greidd úr ríkissjóði mótsögn er setning orðræða eða hugsun sem í senn heldur einhverju fram og mótmælir því í sömu andrá hugtakið merkir að eitthvað stangast á hægt er að stangast á við eitthvað annað en það merkir að mismunandi niðurstöður eru á nákvæmlega sama hlutnum en síðan er hægt að vera í mótsögn við sjálfan sig en þá er það sama persónan sem kemur með þessar mismunandi niðurstöður á því sama ef það eru t d tvær bækur og önnur þeirra segir að en hin segir í því tilviki er sagt að bækurnar séu í mótsögn við hvor aðra en hins vegar ef þessar niðurstöður væru í sömu bókinni þá væri bókin í mótsögn við sjálfa sig þótt það komi tvær mótsagnir þá þarf ekki endilega að þýða að önnur þeirra sé sönn ef hin er það ekki þær gætu báðar verið rangar hægt er að leiða út svokallaða óbeina sönnun með því að fullyrða sem svo að ef þá ef yrðingin er sönn þá er yrðingin sönn og gera ráð fyrir að sé sönn en ósönn þessar forsendur myndu þá leiða til fjarstæðu eða mótsagnar við eitthvað sem við álítum vera satt t d eða jafnvel að með öðrum orðum að ef er ósönn þá er eitthvað annað sem við gerum ráð fyrir að sé satt ósatt líka þetta stenst ekki og þá hefur verið sannað að sé sönn þegar sé sönn ein frægasta mótsögn í stærðfræðisönnun allra tíma er sönnun evklíðs á því að talan sé óræð tala þ e ómögulegt að skrifa hana sem brot þegar mótsagnir koma á yfirborðið þá er hægt að fara eftirfarandi leiðir biblían er safn trúarrita sem sum eru meira en ára gömul en önnur nokkru yngri orðið biblía er grískt og þýðir bækur sbr alþjóðlega orðið bibliotek biblían skiptist í tvo aðalhluta gamla testamentið og nýja testamentið og fjallar fyrrnefndi hlutinn um sköpun jarðar upphaf mannfólksins syndaflóðið lögmálið frelsun ísraels og fólks hans frá egyptalandi afhendingu boðorðanna og sýnir og vitranir spámannanna svo eitthvað sé nefnt seinni hlutinn nýja testamentið fjallar um fæðingu jesú lærisveina hans krossfestingu hans og upprisu því næst fylgja ýmis bréf sem send voru af lærisveinunum og að lokum spádómsbók um endalok tilvistar okkar á jörðinni sumar útgáfur af biblíunni m a biblía aldar skjóta svokölluðum apókrýfuritum gamla testamentisins inn milli testamentanna nokkur trúarbrögð álíta rit biblíunnar heilög og byggja trú sína meira eða minna á þeim meðal þessara trúarbragða eru gyðingdómur kristni sem skiptist í margar kirkjudeildir svo sem kaþólska trú rétttrúnað og mótmælendatrú mormónatrú og vottar jehóva þessi trúarbrögð eru þó ekki alveg sammála um hvaða rit eigi heima í biblíunni biblían er víða talin vera mest selda bók allra tíma hefur áætlaða ársveltu um milljónir eintaka og hefur haft mikil áhrif á bókmenntir og sögu biblíunni er skipt í margar bækur nokkuð er deilt um hverjar eiga að tilheyra henni t d voru apókrýfar bækur gamla testamentisins ekki í íslensku biblíunni frá til en voru aftur teknar upp í biblíuna eftirfarandi skipting er sú sem hið íslenska biblíufélag notar í útgáfu sinni á biblíunni þegar íslendingar tóku kristni um það bil árið eittþúsund þurftu menn að geta útskýrt hinn nýja sið fyrir almenningi í landinu meðal hins fyrsta sem ritað var á íslensku voru þýðingar helgar sem getur bæði átt við ýmiss konar trúarlegar útleggingar en einnig þýðingar á ritum biblíunnar elstu biblíutextar sem til eru á íslensku eru taldir frá öld og er þar yfirleitt um að ræða stutta kafla eða tilvitnanir í biblíuna á öld virðist hafa verið unnið markvissar að því að þýða og endursegja einstök rit biblíunnar og var þessum þýðingum safnað saman um í ritsafn sem kallað er stjórn ekki er útlilokað að öll biblían hafi verið til í íslenskri þýðingu á öld en ekki hefur tekist að sýna fram á það biblía kaþólsku kirkjunnar var eingöngu á latínu svo nefnd vúlgata útgáfa með siðaskiptunum þurfti íslenska biblíu oddur gottskálksson steig fyrsta skrefið og þýddi nýja testamentið á íslensku og fékk það gefið út í hróarskeldu þýðingin var gerð eftir vúlgata útgáfunni á latínu en oddur studdist einnig við þýska þýðingu marteins lúthers guðbrandur þorláksson lauk svo verkinu og gaf út heildarþýðingu biblíunnar á hólum þýðing guðbrandsbiblíu byggir á biblíu lúthers og hinni dönsku biblíu kristjáns iii nýja testamentið í guðbrandsbiblíu er texti odds gottskálkssonar með lagfæringum ekki er vitað hverjir þýddu gamla testamentið talið er að oddur gottskálksson hafi þýtt sálmana og gissur einarsson hefur verið talinn þýðandi orðskviða salómons og síraksbókar hugsanlegt er að guðbrandur hafi sjálfur þýtt önnur rit gamla testamentisins alls liggja fyrir útgáfur biblíunnar á íslensku og hefur þýðingin verið endurskoðuð meira eða minna í þeim flestum útgáfurnar eru þessar af útgáfum nýja testamentisins má nefna hið íslenska biblíufélag var stofnað og hefur síðan séð um íslenskar útgáfur biblíunnar erlendir lög í samfélagi manna eru þær reglur sem leyfa eða banna ákveðna hegðun eða mæla fyrir um það hvernig samskiptum milli einstaklinga og annarra lögaðila skuli háttað lögin eiga að tryggja að í meðferð yfirvalda ríki jafnræði á meðal fólks og þau mæla fyrir um refsingar til handa þeim sem brjóta á viðurkenndum hegðunarreglum samfélagsins kínversk stjórnmálastefna sem byggir á að nota lög við stjórnun ríkis bókstafshlýðni kemur frá tíma hinna þúsund heimspekinga í kína helstu mótbárur gegn því að nota lög til að stjórna ríkinu komu frá fylgismönnum konfúsíusar þar sem lögin voru notuð til að banna þeirra sið síðar varð konfúsíusarhyggja ríkjandi í kína allt til valdatöku maóista á öldinni stjórnarskrá er heiti yfir allar þær reglur sem ráða stjórnskipun ríkis stjórnarskrá getur verið í formi eins ákveðins skjals eða hún getur verið dreifð í mörgum rituðum textum hún getur einnig verið óskrifuð að miklu eða öllu leyti til dæmis geta hefðir og venjur haft stjórnskipulegt gildi og þannig verið hluti af stjórnarskránni það nefnist stjórnarskrárbrot ef hún er brotin eða lög sett sem stangast á við hana í sumum löndum t d í frakklandi er sérstakur stjórnarskrárdómstóll sem sker úr því hvort svo sé annars staðar eins og í bandaríkjunum geta allir dómstólar dæmt mál eftir stjórnarskránni en oftast lendir það í hlut hæsta rétts bandaríkjanna algengasta notkun orðsins stjórnarskrá lýsir einu afmörkuðu skjali þar sem stjórnskipan ríkisins er ákvörðuð með lagagreinum í slíkum stjórnarskrám er farið yfir það hverjir setja lög skiptingu valds á milli stofnanna og takmarkanir valds þar eru einnig oft ákvæði um borgaraleg réttindi s s jafnræði tjáningarfrelsi trúfrelsi ferðafrelsi félagafrelsi o fl stjórnarskráin er álitin vera æðstu lög ríkisins sem öll önnur lög verða að taka mið af þar sem stjórnarskrár eru taldar mikilvægari en almenn lög er yfirleitt leitast við að gera breytingar á þeim erfiðari en á almennum lögum og er það gert með ýmsum hætti stundum þarf aukinn meirihluta á löggjafarþingi til þess að samþykkja breytinguna í sumum ríkjum þarf að halda nýjar þingkosningar sem þarf svo að staðfesta breytingarnar í sambandsríkjum getur þurft ákveðinn fjölda aðildarríkjanna að leggja blessun sína yfir breytinguna í þýskalandi eru breytingar á hluta stjórnarskrárinnar óheimilar með öllu stjórnarskrá bandaríkjanna frá var með fyrstu stjórnarskránna á þessu formi og sú elsta sem er enn í gildi flest ríki hafa í dag stjórnarskrá á þessu formi kostur slíkra stjórnarskrárskjala er álitinn vera auðveldara aðgengi hins almenna borgara að stjórnarskránni þar sem reglurnar eru samankomnar á einum stað og þurfa oftast ekki mikillar túlkunar við stjórnarskrá íslands var samþykkt sem lög við lýðveldisstofnunina júní í ríkjum sem hafa dreifða stjórnarskrá er ekkert eitt skjal sem hægt er að kalla stjórnarskrá heldur er stjórnskipunin byggð á reglum úr ýmsum áttum bæði skrifuðum reglum sem og óskrifuðum þessi hefð hefur skapast í bretlandi og þar og í nokkrum löndum sem eru fyrrverandi breskar nýlendur er þessi hátturinn hafður á óskrifaðar reglur í þessu samhengi eru til dæmis venjur hefðir og fordæmi skrifaðar reglur er hinsvegar að finna í ýmsum skjölum í bretlandi eru það aðallega ýmsir lagabálkar frá þinginu sem eru álitnir mikilvægari en aðrir til dæmis þeir sem veita þegnunum ákveðin réttindi einstakir fornir textar frá því áður en þingið varð til eru einnig taldir hafa stjórnskipulegt gildi t d magna carta það ber þó að hafa í huga að á bretlandi er þingræði grundvallarregla og er þinginu engin takmörk sett í löggjafarvaldi sínu það þýðir að öllum lagabálkum er hægt að breyta með sama hætti hvort sem um er að ræða lög sem talin eru hafa stjórnskipunarlegt gildi eður ei lýðveldisstofnunin átti sér stað á fyrri hluta ársins alþingi ályktaði febrúar um að slíta formlega konungssambandinu við danmörku í samræmi við sambandslögin frá og stofna lýðveldi jafnframt ákvað alþingi að dagana maí skyldi haldin þjóðaratkvæðagreiðsla til synjunar eða staðfestingar á ákvörðun þingins eftir yfirgnæfandi staðfestingu þjóðarinnar var lýðveldishátiðin haldin þann júní þar sem alþingi ákvað með formlegum hætti að slíta sambandinun stofna lýðveldið ísland og kjósa forseta með ályktun alþingis febrúar var því lýst yfir að sambandssamningurinn frá væri úr gild um leið ákvað alþingi að yfirlýsing þessi skyldi borin undir þjóðaratkvæði til samþykktar eða synjunar jafnframt skyldi greiða atkvæði um framvarp til væntanlegrar stjórnarskrár lýðveldisins er alþingi hafði svo fyrir mælt setti það þegar í stað lög um framkvæmd og tilhögun atkvæðagreiðslunnar er fram skyldi fara dagana maí og niðurstöður hennar því næst leggjast fyrir alþingi er það kæmi saman að nýju hinn júní kjörfundur hófst kl laugardaginn maí og lauk á miðnætti þriðjudagins maí á forsíðu morgunblaðsins fimmtudaginn maí segir að kjörsókn hafi verið samkvæmt forsíðu morgunblaðsins föstudaginn maí var niðurstaðan sú að af þeim ríflega manns sem greiddu atkvæði voru samþykkir sambandsslitum við dani og stofnun lýðveldisins með því gaf íslenska þjóðin samþykki sitt fyrir sambandsslitum við dani og stofnun lýðveldisins lýðveldishátíðin var haldin á þingvöllum þann júní klukkan setti forsætisráðherra dr jur björn þórðarson hátíðina með ávarpi eftir það var haldin guðsþjónusta kl var fundur sameinaðs alþingis settur og þingsályktun alþingis frá júní tekin til dagskrár að því loknu hringdi forseti sameinaðs þings bjöllu og var klukkan þá nákvæmlega lýðveldisfáninn var síðan dreginn að hún og þingmenn risu úr sætum um leið og kirkjuklukkum var hringt yfir mannfjöldan og um allt land í mínútur frá útvarpsstöðinni í reykjavík eftir ávarp forseta sameinaðs þings samþykkti alþingi einróma að frá og með þeim degi skyldi ísland vera lýðveldi að því búnu kaus alþingi fyrsta forseta lýðveldisins svein björnsson en hann er eini forseti íslands sem aldrei var til þess embættis kjörinn af þjóðinni loks setti alþingi þennan sama dag fánalögin svokölluðu en það eru lög um gerð og notkun þjóðfána íslendinga mannréttindi eru hugmyndin um að allir menn njóti ákveðinna grundvallarréttinda sem ekki verða af þeim tekin og eru í gildi í hvaða lögsögu sem er og óháð þáttum eins og kyni þjóðerni eða kynþætti sameinuðu þjóðirnar hafa beitt sér fyrir samþykkt fjölmargra þjóða á yfirlýsingu sem kallast mannréttindayfirlýsing sameinuðu þjóðanna og er hún eða efnisatriði hennar víða stjórnarskrárbundin eða með öðrum hætti tryggt að borgararnir njóti þess réttar sem þar er áskilinn sumar svæðisbundnar stofnanir hafa einnig samþykkt mannréttindasaminga þróaðasta dæmi þess er mannréttindasáttmáli evrópu á vegum evrópuráðsins sá samningur hefur mikið vægi í aðildarríkjunum og einstaklingar innan þeirra geta farið með kvörtunarefni sín fyrir sérstakan dómstól mannréttindum er gjarnan skipt niður í frelsi og réttindi stundum nefnd neikvæð og jákvæð réttindi eða griðaréttur og gæðaréttur neikvæð réttindi eða griðaréttur samsvarar aðhaldsskyldu og eru þau sem að krefjast aðgerðarleysis að borgararnir séu látnir í friði og eru til dæmis tjáningarfrelsi trúfrelsi og fundafrelsi jákvæð réttindi eða gæðaréttur eru aftur á móti þau réttindi sem að ríki hafa jákvæða skyldu eða svokallaða verknaðarskyldu til að tryggja borgurum sínum eins og réttur til menntunar heilbrigðis og lífsviðurværis þó er hægt að tryggja frelsi með því að varna nokkrum frá því að brjóta gegn því mannréttindum er einnig stundum skipt í kynslóðir samkvæmt hugmynd karel vasak þriðja kynslóðin nýtur minnstrar viðurkenningar enn sem komið er sjöundi kafli stjórnarskrár íslands er svokallaður mannréttindakafli þar er meðal annars kveðið á um að ekki skuli lögleiða nema hefðbundna ritskoðun og þá aðeins til að tryggja allsherjarreglu eða öryggi ríkisins pyndingar og nauðungarvinna eru bannaðar með öllu þjóðernishyggja eða þjóðernisstefna er sú skoðun að þjóðir séu grunneiningar í samfélagi manna að þær séu eini lögmæti grundvöllurinn fyrir ríkjum og að hver þjóð eigi rétt á eigin ríki ekki má rugla þjóðernishyggju saman við ættjarðarást þó vissulega geti þetta allt skarast þjóðernishyggja er trú á að ein sameinuð þjóð í hverju ríki sé besta fyrirkomulagið þar sem að andstæðan væri þá ríki með mörgum þjóðum þar sem ríkir óeining samkvæmt þeirri skoðun þjóðernissinnar vilja oftar en ekki aðlaga útlendinga að samfélagi sínu og gera þá að sama þjóðerni og þeir á meðan vilja andstæðingar þeirra sem eru oft kallaðir fjölmenningarsinnar að útlendingar haldi sínu þjóðerni og að í landinu þrífist margskonar menningarstefnur hlið við hlið ekki má blanda saman orðunum þjóðernishyggja og kynþáttahyggja þótt sögulega hafi þessar stefnur stundum fylgst að kynþáttahyggja gengur venjulegast út á það að einn kynþáttur búi í viðkomandi landi þjóðernishyggja gerir ekki endilega mun á kynþætti samanber þjóðernishyggja flestra bandaríkjamanna sem eru skilgreindir af mismunandi kynþætti oft fylgir þjóðernishyggju sú skoðun að blöndun þjóða sé af hinu illa og sér í lagi að sumar þjóðir séu öðrum þjóðum með einhverjum hætti æðri þessi skoðun eða stefna hefur verið grundvöllur ofsókna þjóða gegn öðrum um aldir og er mjög áberandi víða í heiminum enn í dag margar styrjaldir hafa verið háðar vegna þessarar stefnu og eru einhverjar í fullum gangi á okkar tímum skemmst er að minnast borgarastyrjaldarinnar í fyrrum júgóslavíu og eilífra deilna ísraels og palestínu til eru ýmsar kenningar um þjóðernishyggju orsakir hennar og afleiðingar samtímakenningum um þjóðernishyggju er stundum skipt í tvo hópa annars vegar þær sem líta svo á að þjóðernishyggja hafi einfaldlega verið búin til af rómantískum höfundum á og öld og hins vegar þær sem telja að þjóðernishyggja eigi sér eldri rætur í ættbálkasamfélögum þótt hún komi fyrst fram sem kenning á rómantíska tímabilinu benedict anderson einn af þekktustu fulltrúum fyrri kenninganna bendir engu að síður á að þjóðarhugtakið er óumdeilt í samtíma okkar sem grundvöllur samskipta fólks á öllum stigum samfélags og þjóðernishyggja sé síður en svo á undanhaldi þjóðaratkvæðagreiðsla kallast það þegar allt kosningabært fólk kýs um ákveðið mál hvort sem atkvæðagreiðslan er ákvarðandi eða leiðbeinandi fyrir ríkisvaldið í mörgum stjórnarskrám er kveðið á um að almenningur eigi að kjósa um ákveðin mál í staðinn fyrir að kjörnir fulltrúar þeirra leiði það til lykta tilgangurinn með þjóðaratkvæðagreiðslum er oft sá að sjá hvaða möguleika almenningur vill velja í ákveðnu máli og helst koma í veg fyrir að ákvarðanir í viðkvæmum málum séu gegn vilja meirihluta landsbúa það land þar sem þjóðaratkvæðagreiðslur eru hvað mest í notkun er sviss þar sem þær eru haldnar reglulega um margs kyns málefni varlega má áætla að ríflegur meirihluti þjóðaratkvæðagreiðslna sem átt hafa sér stað í sögunni hafi verið haldnar í sviss þing er nú til dags hugtak sem haft er um hóp sérstaklega kjörinna manna fulltrúa sem kjörnir eru til þess að taka ákvarðanir í nafni heildarinnar um einhver nánar skilgreind málefni þjóðþing eru kjörin í kosningum og nefnast fulltrúarnir þingmenn slík þing eru kosin með það fyrir augum að setja þegnunum lög hefur það þá löggjafarvald og að veita ríkisstjórn landsins aðhald því að ráðherrar sem fara með framkvæmdavald hver á sínu sviði eru ábyrgir gagnvart þinginu orðið var upprunalega notað yfir samkomur sem flestir germanskir ættbálkar héldu meðal annars til að ákvarða um málefni ættbálksins þá höfðu oftast allir frjálsir menn sem honum tilheyrðu atkvæðisrétt þing norrænna ríkja sem svo heita í dag má flest rekja til slíkra þinga þjóðfundurinn var einn afdrifaríkasti atburður í sjálfstæðisbaráttu íslendinga kallað hafði verið til fundarins í stað reglulegs alþingis sem hafði verið endurreist sex árum áður fundurinn var haldinn á sal lærða skólans í reykjavík á þessum fundi skyldi taka fyrir mál er vörðuðu stjórnskipun íslands þar lagði trampe greifi fram frumvarp sem fól í sér að ísland yrði algerlega innlimað í danmörku ísland myndi hafa sömu lög og reglur og danmörk alþingi yrði amtráð en íslendingar fengju að hafa sex fulltrúa á danska þinginu þjóðkjörnu fulltrúarnir voru andvígir frumvarpinu en þeir konungskjörnu mótmæltu því ekki trampe sá fram á að þjóðkjörnu fulltrúarnir myndu fella frumvarpið og sleit þá fundinum mótmælti jón sigurðsson þá í nafni konungs og þjóðarinnar því ranglæti sem haft væri í frammi flestir íslensku fulltrúarnir risu þá úr sætum og sögðu hin fleygu orð sem síðan eru oft kennd við jón sigurðsson vér mótmælum allir bræðurnir eggert jóhann og ólafur briem sátu þjóðfundinn eggert sýslumaður eyfirðinga og ólafur bóndi á grund sátu þjóðfundinn fyrir eyjafjarðarsýslu sr jóhann prestur í hruna og prófastur í árnesprófastsdæmi sat þjóðfundinn fyrir árnesinga ásamt gísla magússyni kennara við lærða skólann stefán jónsson bóndi á syðri reistará sem var þingmaður eyfirðinga frá og aftur eftir þjóðfundinn var þjóðfundarmaður skafirðinga konungkjörnir voru þeir sr halldór jónsson prestur á hofi í vopnafirði fyrrum prófastur í skagafirði og síðar prófastur í norður múlaprófastsdæmi sem var konungkjörinn en síðar þingmaður norður múlasýslu þó hann sæti ekki þingin og sr helgi thordersen biskup konungkjörinn sr pétur pétursson forstöðumaður prestaskólans í reykjavík síðar biskup konungkjörinn þórður jónassen dómari konungkjörinn og þórður sveinbjörnsson háyfirdómari konungkjörinn kristján var konungur danmerkur hann fæddist apríl í gottorpshöll gottorp slot friðrik konungur var barnlaus en hann útnefndi þennan fjarskylda frænda sinn til þess að taka við krúnunni eftir sinn dag kona hans og síðar drottning danmerkur var louise af hessen kassel en hún var náskyld konunginum og hafði erfðarétt og er talið að það hafi verið helsta orsök þessarar tilnefningar þessi konungshjón kristján og louise af hessen kassel urðu þekkt sem tengdaforeldrar evrópu fjögur barna þeirra urðu þjóðhöfðingjar eða makar þjóðhöfðingja þau voru friðrik konungur danmerkur alexandra drottning í englandi gift albert edward prins af wales og síðar konungi englands undir nafninu játvarður dagmar keisaraynja rússlands gift alexander sem tók sér nafnið maria feodorovna og vilhelm sem varð georg konungur grikklands kárahnjúkavirkjun öðru nafni fljótsdalsstöð er mw vatnsaflsvirkjun á hálendi íslands norðan vatnajökuls virkjunin sér álveri alcoa í reyðarfirði fyrir raforku virkjaðar eru jökulár vatnajökuls jökulsá á dal jökulsá á brú jökulsá í fljótsdal kelduá og þrjár þverár hennar mannvirkið sem slíkt hefur verið nefnt stærsta framkvæmd íslandssögunnar undirbúningur að verkinu hófst árið framkvæmdir hófust og loks var virkjunin formlega gangsett nóvember jökulsá á dal var virkjuð með þremur stíflum og er kárahnjúkastífla stærst þeirra m há við syðri enda hafrahvammagljúfurs vestan kárahnjúkastíflu er sauðárdalsstífla m og austan megin er desjarárstífla m við þessar stíflur myndaðist hálslón sem er km stórt miðlunarlón jökulsá í fljótsdal var stífluð um km neðan við eyjabakkafoss með ufsarstíflu m en við það myndaðist ufsarlón km að flatarmáli auk þessa var vatni veitt austan að af hrauni í ufsarlón um miðlunarlónið kelduárlón km þar sem áður var folavatn með stíflun kelduár ásamt þremur þverám hennar grjótá innri og ytri sauðá vatninu úr hálslóni og ufsarlóni er svo veitt með sitthvorum jarðgöngunum sem sameinast undir miðri fljótsdalsheiði í sameiginleg aðrennslisgöng alls km löng að stöðvarhúsi virkjunarinnar sem var grafið inn í valþjófsstaðafjall í fljótsdal úr stöðvarhúsinu er vatninu svo veitt út í lagarfljót sem rennur út í héraðsflóa og svo framvegis dagana júní hittust forsvarsmenn norsk hydro landsvirkjunar og íslenskra stjórnvalda við hallormsstaði og undirrituðu viljayfirlýsingu þess efnis að athuga skyldi hvort hagkvæmt væri að byggja álver í reyðarfirði gengið var út frá því að fljótsdalsvirkjun myndi sjá álverinu fyrir mw af rafmagni og að það geti árlega framleitt þúsund tonn af áli með möguleika á stækkun upp í þúsund tonn eignarhaldsfélagið noral átti að stofna til þess að halda utan um rekstur álbræðslunnar og átti rekstur að hefjast fyrir lok ekkert varð úr þessu þótt leyfi hefði fengist fyrir fljótsdalsvirkjun vegna þess að aðilar sem að framkvæmdinni komu töldu þörf á stærri virkjun þann maí var komið annað hljóð í strokkinn því nú átti að athuga hvort ekki væri hægt að reisa álver sem framleiddi þúsund tonn á ári og er gert ráð fyrir að hún verði síðar aukin í þúsund tonn á ári og til þess þurfti stærri virkjun kárahnjúkavirkjun enn fremur var reiknað með því að framleiðsla gæti orðið allt að þúsund tonn á ári og að framkvæmdum yrði lokið einhvern tímann á árinu þann apríl fékk skipulagsstofnun afhenta matskýrslu frá landsvirkjun og maí var hún gerð aðgengileg almenningi skipulagsstofnun úrskurðaði ágúst að leggjast gegn framkvæmdinni sökum umhverfisáhrifa þá ákvað norsk hydro að fresta um hálft ár frá febrúar og til september ákvörðun um það hvort úr virkjuninni yrði þann desember sama ár ákvað þáverandi umhverfisráðherra siv friðleifsdóttir að fella úrskurðinn úr gildi með ákveðnum fyrirvörum eftir að umhverfisráðherra hafði ógilt úrskurð skipulagsstofnunar sendi grímur björnsson jarðeðlisfræðingur hjá íslenskum orkurannsóknum í febrúar athugasemdir sínar þar sem hann fann umhverfismatinu eitt og annað til foráttu skýrslan var þá merkt sem trúnaðarmál og kom hvorki þingmönnum né almenningi fyrir sjónir um sinn greinin var birt á heimasíðu hans mars í henni kemur fram að landsig undan hálslóni gæti takmarkað miðlunargetu þess að óöruggt væri að reisa svo stóra stíflu á eldvirku svæði og að áhrifin á lífríki hafsins í kring væru vanmetin í kjölfarið var honum meinað af yfirmönnum sínum um að tjá sig um virkjunina sökum hagsmunaárekstra þar sem landsvirkjun og or væru í beinni samkeppni þá dró til tíðinda ágúst þegar tilkynnt var um ákvörðun forstjóra or að leyfa honum á ný að tjá sig opinberlega um kárahnjúkavirkjun þann mars tilkynnti norsk hydro að sökum yfirtöku á þýska álframleiðslufyrirtækinu vaw aluminium ag hefði fyrirtækið í hyggju að fresta virkjunarframkvæmdum um ókominn tíma í fréttayfirlýsingu kom einnig fram að skilningur ríkti um að íslensk stjórnvöld og fjárfestar gætu leitað fjárfestingar til annarra fyrirtækja þann apríl samþykkti alþingi ný lög um virkjun jökulsár á brú og jökulsár í fljótsdal og stækkun kröfluvirkjunar þreifanir á milli iðnaðar og viðskiptaráðuneytisins og alcoa hófust fljótlega og strax tæpum mánuði eftir yfirlýsingu noral hópsins apríl var undirrituð viljayfirlýsing um að alcoa tæki við af norsk hydro þar sem frá var horfið þar kom einnig fram að sérstök undirstofnun iðnaðar og viðskiptaráðuneytisins fjárfestingarstofan e hefði milligöngu fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar þann maí var gefin út önnur viljayfirlýsing um áframhaldandi athuganir og miðað við að frekari fréttir myndu berast þann júlí tæpri viku eftir stjórnarfund alcoa í millitíðinni gáfu alþjóðlegu náttúru og dýraverndunarsamtökin wwf út fréttatilkynningu þar sem þau fordæmdu fyrirætlanir alcoa að eyðileggja á óafturkræfan hátt íslenska náttúru og skoruðu á fyrirtækið að hætta við framkvæmdirnar þann júlí undirrituðu valgerður sverrisdóttir þáverandi iðnaðar og viðskiptaráðherra friðrik sophusson forstjóri landsvirkjunar og g john pizzey einn af mörgum aðstoðarforstjórum alcoa enn eina viljayfirlýsinguna þar sem fram kom að stefnt væri að samvinnu en komast þyrfti að samkomulagi um grunnforsendur fyrir marslok nú var miðað við að árleg afkastageta álversins yrði þúsund tonn og að uppsett afl kárahnjúkavirkjunar yrði mw og jafnframt að hún yrði tilbúin snemma á eða jafnvel fyrr þegar voru hátt í manns í ýmiss konar verkavinnu á kárahnjúkasvæðinu til undirbúnings fyrir frekari framkvæmdir þ m t lagningu kárahnjúkavegar og byggingu brúar yfir jökulsá á brú þann nóvember ákvað norsk hydro og hæfi að selja eignarhluti sína í reyðaráli til alcoa þann desember átti ítalska verktakafyrirtækið impregilo lægsta tilboðið í gerð stíflu og jarðganga fyrir virkjunina kostnaðaráætlun landsvirkjunar hljóðaði upp á milljarða króna fyrir bæði verkefnin en ítalirnir buðu samtals liðlega milljarða króna þ e milljörðum króna undir áætluninni tæpri viku seinna birtist eftirfarandi fréttayfirlýsing lögfræðingar aðila munu yfirfara samningstexta og verða samningarnir áritaðir fyrir áramót raforkusamningurinn verður lagður fyrir stjórnir fyrirtækjanna til staðfestingar iðnaðarráðherra mun leggja fram heimildarfrumvarp vegna samninganna þegar alþingi kemur saman að loknu jólaleyfi jafnframt verða samningar sem fjarðabyggð er aðili að teknir til afgreiðslu hjá bæjaryfirvöldum þar álverinu er ætlað að hefja framleiðslu árið þann desember hófust sprengingar við jarðgöng stíflustæðisins aðalverktaki var íav og undirverktaki þeirra norsk sænska fyrirtækið ncc verkinu lauk í mars landsvirkjun skrifaði undir rafmagnssamninga við alcoa sem getið var í síðustu viljayfirlýsingu þann janúar helgi hjörvar stjórnarmaður landsvirkunar samþykkti ekki samninginn og lagði fram bókun þar sem fram kom að hann taldi framkvæmdina ekki nægilega arðbæra þann mars tóku lög um heimild til samninga um álverksmiðju í reyðarfirði gildi lögin voru samþykkt af þingmanni atkvæði á móti greiddu rannveig guðmundsdóttir og þórunn sveinbjarnardóttir þingmenn samfylkingarinnar katrín fjeldsted þingmaður sjálfstæðisflokks og árni steinar jóhannsson jón bjarnason kolbrún halldórsdóttir steingrímur j sigfússon þuríður backman og ögmundur jónasson þingmenn vinstri grænna pétur bjarnason varaþingmaður frjálslynda flokksins sat hjá við atkvæðagreiðsluna en þingmenn voru fjarverandi við þriðju umræðu ofangreindra laga lögðu sex þingmenn vintri grænna breytingartillögu þar sem sá fyrirvari var gerður á lagasetningunni að hún yrði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða alþingiskosningum seinna sama ár tillagan var felld með atkvæðum gegn þann mars voru undirritaðir endanlegir samningar um kárahnjúkavirkjun og álverið í reyðarfirði fyrir hönd íslenska ríkisins skrifuðu ráðherrarnir geir h haarde og valgerður sverrisdóttir alain j p belda forstjóri og b michael baltzell framkvæmdastjóri alcoa á íslandi fyrir hönd alcoa jóhannes geir sigurgeirsson stjórnarformaður og friðrik sophusson forstjóri fyrir hönd landsvirkjunar og guðmundur bjarnason bæjarstjóri fyrir hönd fjarðabyggðar og hafnarsjóðs fjarðabyggðar og voru þúsund manns viðstödd athöfnina sagt var að s annkölluð þjóðhátíðarstemmning hefði verið ríkjandi á svæðinu og að samningar hefðu verið undirritaðir eftir nærri þriggja áratuga bið undir lok fagnaðarhaldanna vitnaði valgerður sverrisdóttir í ljóð einars benediktssonar einangruð stjórnlaus þjóð kúguð og köld einokun opni hramm iðnaður verslun fram fram temdu fossins gamm framfara öld þremur dögum seinna skrifuðu friðrik sophusson forstjóri landsvirkjunar og gianni porta verkefnisstjóri hjá impregilo undir formlega eftir útboðið á gerð stíflu og jarðganga í desember ríflega þremur mánuðum fyrr á næsta einu og hálfa árinu keypti impregilo vinnu og þjónustu af íslenskum fyrirtækjum að andvirði milljörðum kr verktaki landsvirkjunar við byggingu stíflu við hálslón og aðrennslisganga var ítalska verktakafyrirtækið impregilo einnig voru önnur verktakafyrirtæki með aðra verkhluta m a suðurverk ehf og arnarverk ehf með stíflu og gangagerð ásamt mörgum öðrum fosskraft sá um byggingu stöðvarhússins í valþjófsstaðafjalli skv samningi að andvirði milljarðar kr heildarkostnaður við byggingu virkjunarinnar var milljarðar kr á verðlagi sept ljóst var frá byrjun að flytja þyrfti inn töluvert af erlendu vinnuafli á meðan á framkvæmdunum stæði iðnaðar og viðskiptaráðuneytið gaf út skýrsluna mannaflaþörf og sérhæfni vegna stóriðjuframkvæmda þar sem fram kom að eftirspurn eftir vinnuafli umfram innlendu framboði myndi sveiflast en ná allt að störfum þegar mest læti haustið bættist hratt í fjölda manns við vinnu á svæðinu um virkjunina og byggingu álversins stóðu deilur milli þeirra sem eru á móti spillingu umhverfisins og annarra sem telja uppbygginguna jákvæða segja sumir að þjóðin skiptist í tvær fylkingar virkjunarsinna og virkjunarandstæðinga fjöldamörg bréf hafa verið skrifuð í blöðin mótmæli skipulögð og ýmsir uppákomur haldnar af þeim sem vilja vekja athygli á því að önnur atvinnustefna sem valdi ekki skaða á náttúru landsins geti verið arðbær deilur hafa m a snúist um það hvort að raforkuverðið sé of lágt hvort áhættumat fyrir hálslón hafi verið nægilega vel unnið hvort rétt hefði verið að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um ákvörðunina að ráðast í framkvæmdina o fl þann nóvember birtist í breska dagblaðinu guardian ítarleg grein eftir blaðakonuna susan de muth þar sem hún fjallaði um kárahnjúkavirkjun og fór fögrum orðum um íslenska náttúru og gagnrýndi þá ákvörðun íslenskra stjórnvalda að ráðast í þessa framkvæmd nánar tiltekið efaðist hún um hæfni þáverandi iðnaðar og viðskiptaráðherra valgerðar sverrisdóttur og umhverfisráðherra sifjar friðleifsdóttur þar sem þær hefðu ekki menntun á tengdum sviðum í grein sinni vitnaði hún m a í rithöfundinn guðberg bergsson ljóðskáldið elísabetu jökulsdóttur friðrik sophusson guðmund pál ólafsson o fl viðbrögðin létu ekki á sér standa sverrir gunnlaugsson sendiherra í englandi skrifaði ritstjóra guardian bréf þar sem hann undirstrikaði að lög um kárahnjúkavirkjun hefðu verið samþykkt af yfirgnæfandi meirihluta alþingis og lýsti óánægju sinni með hlutdræg skrif umræddar blaðakonu friðrik sophusson skrifaði ritstjóranum einnig bréf þar sem hann gagnrýnindi sömuleiðis hlutdræg skrif og tilhæfulausar dylgjur um vanhæfni valgerðar og sifjar sagði orkunýtingu íslenskra náttúruauðlinda vera ábyrga og sjálfbæra bauð blaðinu aðstoð við samningu nýrrar betur upplýstrar greinar og lét fylgja með samantekt sigurðar st arnalds power and prejudice að lokum barst ritstjóranum bréf frá mike baltzell forstjóra þróunarsviðs alcoa þar sem hann sagði umfjöllun susans byggða á misskilningi í greininni væru rangfærslur og að hún væri augljóslega hlutdræg banaslys varð mars þegar grjóthnullungur féll á ungan mann sem var að undirbúa borun í berg ungi maðurinn var starfsmaður arnarfells undirverktaka impregilo í júlí átti verktakafyrirtækið arnarfell lægsta tilboðið í ufsarveitu þ m t km löng aðrennslisgöng þegar fyritækið bauð milljónir í verkþátt sem metinn var á milljónir stuttu seinna var lokið við að bora fallgöngin í valþjófsstaðarfjalli þann nóvember samdi slippstöðin ehf á akureyri við þýska fyrirtækið dsb stahlbau gmbh um að stálfóðra aðfallsgöngin í valþjófsstaðarfjalli að stöðvarhúsinu þetta reyndist slippstöðinni þó of umfangsmikið verkefni og varð fyrirtækið gjaldþrota tæpu ári seinna án þess að geta lokið verkinu í apríl bárust fréttir af því að vinnuhópur leiddur af freysteini sigmundssyni jarðeðlisfræðing hjá jarðvísindastofnun háskóla íslands á vegum landsvirkjunar hefði komist að þeirri niðurstöðu að þungi fyllts hálslóns gæti valdið misgengihreyfingum þá ákvað landsvirkjun að ráðast í frekari varúðarráðstafanir sem kostuðu milljónir kr mest hætta var talin stafa af kvikuhreyfingum við kverkfjöll þá urðu líflegar utandagskrárumræður á alþingi vegna þessa í seinni hluta júlí voru unnin skemmdarverk af mótmælendum þegar spreyjuð voru skilaboð á upplýsingaskilti og vinnuvélar og rúður í þeim brotnar hópur fólks sem hafði tjaldbúðir við valþjófsstaði og hafði fengið leyfi fyrir því hjá landeiganda prestsetrasjóði hlekkjaði sig við vinnuvélar í kjölfarið óskaði landsvirkjun sérstaklega eftir því að löggæsla a svæðinu yrði efld mótmælendurnir m a útlendingar héldu því fram að lífi þeirra hafi verið stofnað í hættu þegar vinnuvélar sem þeir voru hlekkjaðir við voru gangsettar talsmaður impregilo vísaði því á bug í nóvember kom út skýrsla náttúru og umhverfisverndarsamtakanna wwf um virkjanir og stíflur og hafði landsvirkjun eitt og annað út á hana að setja þá varð annað banaslys í mars þegar ungur starfsmaður arnarfells lést við vinnu sína hann var að koma fyrir sprengiefni þegar ein sprengjan sprakk nærri honum og olli gróthruni sem hann varð fyrir annað banaslys varð svo viku seinna þegar undirlag vinnuvélar gaf undan og hún valt nálægt desjárstíflu maðurinn sem starfaði fyrir undirverktakann suðurverk var látinn þegar að var komið í ágúst var gefin út skýrsla um þá hugsanlegu áhættu sem því fylgdi að veita vatni á hálslón í umræðu hafði verið campos novos stíflan í brasilíu þar sem stíflugöng gáfu sig í júní og vatnið úr lóninu flæddi burt sagt var að kárahnjúkarvirkjun væri sambærileg og að hætta væri á því þetta myndi endurtaka sig skýrsluna samdi nefnd sérfræðinga með norðmanninn kaare hoegh og brasilíumanninn nelson pinto auk sveinbjörns björnssonar eðlisfræðings innanborðs þeir áætluðu að vatnsleki yrði um rúmmetrar á sekúndu en myndi minnka eftir því sem set þjappaðist saman í lóninu þann maí lagði ólafur ragnar grímsson forseti íslands ásamt sex grunnskólabörnum hornstein við stöðvarhús kárahnjúka með táknrænni athöfn komu þau blýhólki fyrir sem innihélt gögn um virkjunina sem skjöldur með nöfnum þeirra var lagður yfir stöðvarhúsi virkjunarinnar var gefið nafnið fljótdalsstöð við athöfn þar sem um manns voru samankomin valgerður sverrisdóttir iðnaðar og viðskiptaráðherra flutti ræðu og séra lára oddsdóttir á valþjófsstað lagði blessun sína yfir stöðina í blýhólknum voru upplýsingar á blaðsformi í minniskubbi og á geisladiski þar fylgdi kort af virkjununni og fram komu upplýsingar um þá opinberu starfsmenn sem að ákvarðanatöku komu þegar ráðist var í virkjunina upptalning á helstu kennitölum virkjunarinnar ráðgjöfum og verktökum þar er einnig skjal þar sem andstæðingar virkjunarinnar rekja aðdraganda þess að ákveðið var að virkja og tekið fram að skipulagsstofnun hafi úrskurðað gegn virkjuninni í skjalinu var sagt um kárahnjúkavirkjun þar var einnig eftirfarandi ljóð eftir njörð p njarðvík auðnin er þögul og þegjandi tekur þrumunnar gný er loftin skekur en önnur sprenging sem yfir dynur opnar sár svo að jörðin stynur enn er þó ekki búið að sökkva allífisbrekkum í vatnsins dökkva en dalagróðurinn dapur bíður því dauðastundin brátt að líður svipmikil fjöll eru sveipuð skýjum en svara fáu spurningum nýjum um framtíðarjörð sem er fórnað til táls þess fólks er metur sitt land til áls í desember birti valgerður sverrisdóttir iðnaðarráðherra svar við skriflegri fyrirspurn kolbrúnar halldórstóttur þingmanns vinstrihreyfingarinnar græns framboðs um rannsóknir vegna virkunarinnar varmafræði er sú grein eðlisfræðinnar sem fjallar um flutning á orku á milli kerfa hiti er grundvallarstærð í varmafræði en einnig er fengist við hugtök eins og orku vermi óreiðu varma og vinnu til að lýsa kerfum og hvernig þau víxlverka varmafræði er nátengd safneðlisfræði sem er oft notuð til að leiða út varmafræðileg sambönd lögmál varmafræðinnar eru grundvallarlögmál í eðlisfræði og eru fjögur talsins varmafræði fjallar einungis um hvort hlutir séu komnir í varmafræðilegt jafnvægi eða ekki en ekki hvernig orka færist á milli hluta tveir hlutir sem eru að flytja varma á milli sín eru ekki í varmafræðilegu jafnvægi því er sagt að varmafræði sé tímáóháð varmafræðin hefur tvö grundvallarlögmál það og en síðar var bætt við s k og lögmáli núllta lögmálið fjallar um varmafræðilegt jafnvægi en tvö kerfi eru sögð í jafnvægi ef enginn heildarflutningur á varma er á milli þeirra lögmálið segir að ef kerfi a er í jafnvægi við kerfi b og kerfi b í jafnvægi við kerfi c þá er kerfi a í jafnvægi við kerfi c fyrsta lögmálið er leitt af varðveislu orkunnar hvert kerfi inniheldur innri orku u sem tengist hreyfi og stöðuorku sameindanna sem mynda kerfið innri orkan getur aðeins breyst með flutningi varma inn og út úr kerfinu og með vinnu w sem kerfið beitir á umhverfið eða öfugt í stærðfræðilegum búningi er fyrsta lögmálið því í jöfnunni er skilgreint sem jákvætt ef varminn berst inn í kerfið og w jákvætt ef kerfið beitir vinnu annað lögmál varmafræðinnar setur skorður á það hvernig orka getur breytt um form það er til í mörgum útgáfum sem allar eru jafngildar sem dæmi má nefna útgáfu clausiusar sem segir að varmi geti ekki borist af sjálfu sér frá kaldari hlut til heitari hlutar og útgáfu kelvins og plancks sem segir að ómögulegt sé að breyta varma að öllu leyti í vinnu almennasta orðalag annaðs lögmálsins er að óreiða geti aldrei minnkað í lokuðu kerfi sem ekki skiptir á varma við umhverfi sitt eða stærðfræðilega þar sem s táknar óreiðu í lokuðu kerfi þriðja lögmálið segir að ómögulegt sé að kæla kerfi niður í alkul eða þar sem t táknar hita kerfis í kelvín en útilokar ekki neikvæðan hita bráðabirgðalög eru lög sem sett eru af stjórnvöldum án þess að hefðbundinn handhafi löggjafarvalds komi nálægt því þetta er gert ef brýnt er að setja lög mjög hratt útaf aðkallandi aðstæðum t d neyðarástandi og ekki er unnt að kalla til þing til þess á íslandi setur forseti bráðabirgðalög fyrir atbeina ráðherra þegar þing situr ekki nauðsynlegt er að bera bráðabirgðalög undir þingið strax og það kemur saman til samþykktar eða synjunar ef þau eru ekki samþykkt innan sex vikna eftir að alþingi hefur komið saman þrátt fyrir að lögin séu í afgreiðslu þingsins þá falla þau sjálfkrafa úr gildi almennt fá engin lög gildi til frambúðar nema hafa samþykki beggja handhafa löggjafarvaldsins alþingis og forseta undantekning frá þessu er ef forseti synjar undirritun laga og þau verða staðfest í þjóðaratkvæði þá er ekki gert ráð fyrir því að forseti undirriti lögin ekki er hægt að setja bráðabirgðalög á meðan alþingi er að störfum eða ef þau ríða í bág við stjórnarskránna óæskilegt þykir að setja bráðabirgðalög og er slíkt ekki gert nema að rík ástæða sé til að mati ráðherra mjög hefur dregið úr því á síðari árum að bráðabirgðalög séu sett á íslandi enda hafa þær aðstæður ekki komið oft upp johannes kepler desember nóvember var þýskur stjarnfræðingur og stærðfræðingur hann er þekktastur fyrir þrjú lögmál sem við hann eru kennd eitt þeirra segir að reikistjörnurnar ferðist á sporbaugslaga brautum umhverfis sól sína með sólina í öðrum brennipunkti sporbaugsins fyrstu tvö lögmálin setti hann fram og það þriðja árum síðar lögmálin voru reynslulögmál sem þýðir það að þau voru byggð á athugunum og mælingum en ekki útleidd stærðfræðilega niðurstöður sínar byggði hann á athugunum tycho brahe það beið þar til isaac newton kom fram með þyngdaraflslögmál sitt sem segir að tveir hlutir dragist hvor að öðrum í réttu hlutfalli við massa þeirra og í öfugu hlutfalli við fjarlægðina á milli þeirra í öðru veldi út frá þessu lögmáli newtons má síðan leiða lögmál keplers stærðfræðilega oasis var bresk rokkhljómsveit stofnuð í manchester árið hún varð heimsfræg árið þegar hún gaf út plötuna definitely maybe oasis varð eitt vinsælasta britpop band áratugarins og það er þeim að þakka ásamt hljómsveitum eins og blur pulp og suede að britpopið er vinsælt enn þann dag í dag meðal helstu áhrifavalda sveitarinnar eru bítlarnir rolling stones og the stone roses aðalsprautur sveitarinnar eru bræðurnir liam sem er söngvari oasis og noel gallagher sem er helsti lagasmiðurinn auk þess sem hann spilar á gítar í fyrstu var hljómsveitin skipuð skólafélögunum liam gallagher söngur paul bonehead arthur gítar paul guigsy mcguian bassi og tony mccaroll trommur og gekk þá undir nafninu the rain liam fékk síðan þá hugmynd að breyta nafni sveitarinnar í oasis noel gallagher starfaði þá sem rótari hjá hljómsveitinni the inspiral carpets en fór noel gallagher aftur til manchester vegna þess að bróðir hans hafði boðið honum að vera í hljómsveitinni noel samþykkti með þeim fyrirvara að hann mundi stjórna hljómsveitinni og hún myndi hætta að spila lög liams liam samþykkti sem og öll hljómsveitinn með nýtt nafn og nýjan stíl hóf oasis árið með löngum og ströngum æfingum alan mcgee meðeigandi creation records sá og heyrði oasis spila á king tut s wah wah hut í glasgow og var svo heillaður að hann bauð þeim plötusamning hljómsveitin gaf út sína fyrstu smáskífu supersonic vorið sú smáskífa fékk jákvæða dóma supersonic var síðan gefið út á plötunni definitely maybe shakermaker varð enn stærri smellur snemma sumars og aðeins mánuði seinna gáfu oasis út sína smáskífu en það var stórsmellurinn live forever sem er þegar kominn á spjöld sögunar mánuðu síðar gáfu oasis út fyrstu breiðskífu sína definitely maybe en hún sló hraðamet í sölu í bretlandi og náði sæti á breska vinsældalistanum þá byrjaði sannkallað rock n roll en það var ekki alltaf eins mikið rock n roll noel hætti einfaldlega í hljómsveitinni eftir erfiða tónleikaferð um bandaríkin hann kom fljótlega aftur og hljómsveitin fór aftur til englands þegar supersonic var á uppleið á bandaríska listanum yfir rokkplötur og nútímarokk smáskífulagið whatever sem kom aldrei á plötu með hljómsveitinni fór í annað sæti á breska listanum yfir jólin í byrjun einbeitti hljómsveitin sér að bandaríkjunum komu á framfæri laginu live forever lagið varð risa smellur á mtv yfir plötur og nútímarokk útvarpsstöðvar á toppnum númer tvö og definitely maybe varð gullplata í heimkomunni til englands eftir uppselda tónleikaferð í bandaríkjunum hljómsveitin tók upp nýja smellinn some might say um kvöldið þegar smellurinn var gefin út var trommarinn tony mccaroll rekinn úr hljómsveitinni alan white tók við trommukjuðunum í hans stað í sama mánuði í maí náði some might say toppnum frami lagsins varð til þess menn fóru að líta áður útgefnum lögum hljómsveitarinnar augum oasis eyddi restinni af sumarinu að klára what s the story morning glory sem var gefin út í október eftir að hún var gefin út fór hún í fyrsta sæti breska vinsældarlistans og seldist í milljónum eintaka var einnig hraðseldasta platan síðan michael jackson gaf út plötuna bad yfir varð what s the story morning glory önnur stærsta plata allra tíma í bretlandi komu sér vel fyrir á alþjóðlegum vettvangi vegna styrks lagsins wonderwall varð morning glory ein af tíu vinsælustu plötunum í bandaríkjunum platan náði hreint frábærum árangri og komst í alls staðar í topp lista í evrópu og asíu árið komst oft hið stormasama samband gallagher bræðranna í slúðurblöðin þegar þeir skyndilega hættu við bandaríkjaferðina seint um sumarið í kjölfarið urðu tvennir tónleikar þeirra í knebworth stærstu útitónleikar í sögu bretlands en um manns sáu hljómsveitina spila á þessum tónleikum eftir að þeir hættu við bandaríkjaferðina einbeittu þeir sér að því að taka upp þriðju plötuna þar sem það tók stuttan tíma að taka upp fyrstu tvær plöturnar tók það þá nokkra mánuði að taka upp þessa sem að var gefinn út ágúst með smellinum d you know what i mean með hjálp góðrar gagngrýni og góðri sölu komst be here now í sæti yfir mest seldu plötur í bretlandi og næstum toppaði bandaríska sölulistann gerðu þeir sjálfan sig að rokkgoðum þó fengu þeir bakslag frá bæði gagngrýnendum og plötukaupendum fyrir velgengni plötunnar eftir tónleikaferðina sem fylgdi be here now tók hljómsveitin sér kærkomið frí en þeir höfðu túrað nánast stanslaust í ár þeir notuðu tækifærið og gáfu út b hliðaplötuna the masterplan á henni er m a að finna lögin acuiesce og the masterplan sem eru meðal bestu verka sveitarinnar og með eftirlætislögum aðdáenda á tónleikum þegar hljómsveitin var að taka upp sýna fjórðu plötu sumarið hættu þeir paul bonehead arthurs og paul guigsy mcguigan í hljómsveitinni bonehead gaf þá ástæðu að hann vildi eyða meiri tíma með fjöskyldu sinni í viðtali við nme ágúst sýndist þá noel gallagher vera alveg sama og sagði it s hardly paul mccartney leaving the beatles andy bell fyrrverandi gítarleikari ride og heavy stereo og gem archer gítarleikari hurricane fyrsta platan þar sem þeir bell og gem fengu að spreyta sig á kom út sumarið og fékk nafnið heathen chemistry það sem helsta athygli vakti á þeirri plötu var að noel gallagher lagasmiður sveitarinnar samdi ekki öll lögin liam átti þrjú lög á plötunni bell og gem sitthvort lagið reyndar hafði liam samið eitt lag sem er að finna plötunni standing on the shoulder of giants eftir túrinn sem fylgdi plötunni hætti trommari sveitarinnar alan white þeir gallagher bræður réðu zak starkey son ringo starr til að tromma á næstu plötu sem ber titilinn don t believe the truth og kom út árið starkey er reyndar ekki fullgildur meðlimur hljómsveitarinnar enn sem komið er en hann bæði trommaði á plötunni og spilaði með hljómsveitinni á tónleikaferðalagi til að fylgja henni eftir platan komst í efsta sæti breska listans eins og allar fyrri plötur sveitarinnar smáskífurnar lyla og the importance of being idle komust í efsta sæti breska smáskífulistans þann nóvember kom út laga plata sem inniheldur brot af því besta sem oasis hefur sent frá sér flest lögin eru frá gullaldarárum sveitarinnar platan heitir stop the clocks sveitin var heiðruð fyrir framúrskarandi framlag til tónlistar e outstanding contribution to music á bresku tónlistarverðlaununum þann febrúar árið hætti sveitin við tónleika í parís þar sem noel gallagher lýsti því yfir að hann hafði fengið alveg nóg af því af vinna með bróður sínum liam síðar stofnaði liam sveitina beady eye og noel stofnaði noel gallaghers high flying birds plötur safnplötur smáskífur síðustu meðlimir fyrrum meðlimir benot b mandelbrot fæddur nóvember í varsjá í póllandi lést október er pólskættaður franskur stærðfræðingur hann er að stórum hluta ábyrgur fyrir þeim áhuga sem fólk hefur í dag á rúmfræði brotamynda eða fractal geometry hann sýndi fram á að brotamyndir koma fram á mörgum stöðum bæði í stærðfræði og annars staðar í náttúrunni hann fæddist árið inn í fjölskyldu með ríka menntahefð þó svo að faðir hans hafi verið fatakaupmaður þá var móðir hans læknir sem ungur strákur var honum kynnt fyrir stærðfræði af tveimur frændum sínum þegar fjölskylda hans fluttist til frakklands árið tók frændi hans szolem mandelbrojt sem var þá prófessor í stærðfræði hjá frakklandsháskóla við umsjón á menntun hans þar var honum kynnt verk g h hardy mjög vel og með því öðlaðist mandelbrot vissa andstyggð á hagnýtri stærðfræði sem hefur síðan elst af honum á námsárunum stundaði hann nám við lycée rolin háskólann í parís fram að seinni heimsstyrjöld og í lyon háskóla og école normale háskóla eftir seinni heimsstyrjöld hann stundaði þar nám undir paul lévy að lokinni doktorsgráðu sinni fór hann í california institute of technology og svo seinna til princeton þar sem að hann stundaði frekara viðbótarnám undir leiðsögn john von neumann árið hætti hann svo námi og kennslu tímabundið og hóf vinnu hjá ibm í bandaríkjunum en þar gerði hann sína merkilegustu uppgötvun árið hafði frændi hans kynnt honum fyrir ritgerð gaston julia um brotamyndir þar sem að hann lagði fram jöfnuna mandelbrot þótti ritgerðin heldur tilkomulítil líklegast vegna andstyggðar sinnar á hagnýtri stærðfræði en um lenti hann í því að þurfa að endurskoða greinina sagan segir að mandelbrot hafi verið falið það verkefni að finna út hvers vegna gagnatap varð í netsnúrum sem lágu víðsvegar um höfuðstöðvar ibm hann hafði hugsað málið í nokkra daga og rætt málið við samstarfsmenn sína sem að sögðu gagnatapið líklegast til komið vegna þess að fólk með skrúfjárn væri að fikta í netkerfinu hér og þar í byggingunni í framhaldi áttaði hann sig á því að gagnatapið var í raun vegna rafsegulsviðs sem snúrurnar gáfu frá sér og að gagnatapið var útreiknanlegt samkvæmt formúlunni þetta fékk hann til þess að þróa mandelbrot mengið sem julia mengið getur verið reiknað út frá mandelbrot mengið er stærðfræðilegt mengi sem lýsir brotamynd það er skilgreint sem mengi allra punkta c í tvinntölusléttunni þar sem að runan fyrir öll þar sem að og hneigist ekki að óendanleika þetta þýðir í mannlegu máli að tölurnar z og c eru tvinntölur og að er runa sem leggur alltaf saman ferninginn af síðustu útkomu rununar samanlagt við ákveðinn frumstilli seed ef að runan með gefnum frumstilli c heldur sér innan endanlegra marka um óendanlegt skeið telst frumstillirinn til mengisins hér er rununni lýst stærðfræðilega þetta mengi gefur mjög fallega mynd en punktarnir í tvinnsléttunni eru gjarnan litaðir eftir því hversu margar endurtekningar á rununni þarf til þess að nálgast hnitið og verður myndin því áhugaverðari eftir því sem að dýpra er farið ofan í rununa hér má sjá merkt í hverri útgáfu myndarinnar hversu djúpt farið er þ e hvert hæsta gildið á n er fyrir það sem gerir þetta svo merkilegt er að þessi mynd er brotamynd það er að segja myndin er samansett úr óteljandi smærri útgáfum af sjálfri sér því má sjá sama form birtast aftur ef að brotamyndin er stækkuð upp hér til hægri má t d sjá stærsta eintakið af mandelbrotsmyndinni innan mengisins en hún er um sinnum smærri en heildareintakið þar sem að mandelbrot mengið er ekki fullkomin brotamynd á borð við sierpinski teppið eða koch snjóflöguna kemur upp villa í smækkaðri endurtekningu myndarinnar pertubations mandelbrot mengið er ávallt til innan endanlegra marka en þau mörk eru hringur að þvermáli með miðju í hnitunum mandelbrot mengið var fyrst skilgreint árið af pierre fatou frönskum stærðfræðingi sem vann á sviði tvinnfallagreiningar fatou rannsakaði runur á borð við þar sem að hann hóf útreikninga frá punkti á tvinnsléttunni punktar sem komu út frá því urðu til með því að endurtaka formúluna og gaf runan því sporbraut umhverfis í formi fatou áttaði sig á því að sporbraut í þessari runu myndi gefa smá vísbendingu um hegðun slíkra kerfa það eru til óendanlega mörg slík föll eitt fyrir hvert mögulegt gildi á c fatou hafði hins vegar ekki aðgang að tölvu sem gat reiknað út sporbrautir allra þessarra falla þannig að hann reyndi að handreikna það hann sýndi fram á það að um leið og punktur myndi færa sig í radíus frá upphafspunkti hnitakerfisins myndi sporbrautin sleppa út í óendanleika fatou sá aldrei mynd af því sem við þekkjum í dag sem mandelbrot mengið þar sem að fjöldi útreikninga sem þörf er á til þess að búa til slíka mynd er töluvert fleiri en mögulegt er að handreikna benoit mandelbrot var fyrsti maðurinn sem notaði tölvu til þess að teikna þetta mengi og er mengið því nefnt í höfuðið á honum brotamyndir enska fractals urðu vinsælar þegar að benoit mandelbrot gaf út bókina sína les objects fractals forme hazard et dimension árið í þeirri bók notar mandelbrot hugtakið fractal brotamynd til þess að lýsa fjöldan allan af stærðfræðilegum fyrirbærum sem virtust bera með sér handahófskennda og ótrúlega eiginleika öll þessi fyrirbæri voru samsett úr einhvers konar falli eða mengi sem voru svo endurtekin með reikniriti eða runu barnaskóli vestmannaeyja er annar tveggja heildstæðra grunnskóla í vestmannaeyjum með u þ b nemendur á aldrinum ára í bekkjardeildum skólastjóri er sigurlás þorleifsson en ingibjörg jónsdóttir er aðstoðarskólastjóri barnaskólinn hefur verið einsetinn frá og með haustinu fyrsti barnaskóli íslands var settur á stofn í vestmannaeyjum árið hann starfaði í u þ b ár en þá voru ekki til peningar til frekari starfsrækslu hans árið var barnaskóli vestmannaeyja stofnaður og hefur hann starfað samfleytt í vestmannaeyjum frá skólinn stendur við skólaveg og var elsti hluti byggingarinnar tekinn í notkun byggt hefur verið við skólann fjórum sinnum fyrst var íþróttasalur byggður árið en hann er nú notaður sem samkomusalur svo var sá hluti byggingarinnar þar sem að anddyri skólabókasafn og skólaskrifstofur eru nú byggður svo sá hluti þar sem að miðdeild skólans er með aðstöðu og loks sá hluti þar sem að unglingadeildin er til húsa í elsta hluta byggingarinnar gamla skólanum eru yngstu bekkir með aðstöðu ásamt sérdeild íþróttakennsla skólans fer fram í íþróttamiðstöðinni við brimhólabraut í skólanum er sérdeild fyrir fatlaða nemendur enn fremur hefur undanfarin ár verið starfrækt nýbúadeild í skólanum til stuðnings fyrir nemendur sem hafa flutt til eyja erlendis frá barnaskólinn leggur áherslu á að nemendur kynnist sérstöðu heimabyggðar sinnar eins og jarðfræði dýralífi og sögu skólinn er virkur þátttakandi í erlendum samskiptum með nýjustu tækni má þar nefna jason verkefnið þátttaka í comeniusarverkefni globe umhverfisverkefnið sem nú stendur yfir og fleira þá eru óakedemísk starfsmarkmið skólans að efla samkennd vináttu og sjálfsöryggi nemenda og er unnið að því m a með samveru á sal vinahópum íþróttadegi upplestrarkeppni útivistardögum árshátíð tilbreytingadögum og ýmsu öðru tími er hugtak um huglægu víddina eða aðferðina þar sem að breyting gerist tími hefur verið mældur í fleiri aldir en á misnákvæman hátt en mælingar eru byggðar á alþjóðlega einingakerfinu þar sem að grunneining tíma er sekúnda til að mæla og ákvarða tíma eru venjulega notaðar tímaeiningar sem eru ekki hluti af si kerfinu þ e mínútur klukkustundir dagar o s frv þessar einingar eru þó venjulega notaðar í sambland við si kerfið til hæginda notum við klukkur og dagatöl sem að segja okkur hvað tímanum líður og þar með getum við áætlað hversu langur tími er liðin frá því að eitthvað gerðist einhver breyting varð eða hversu langt það er í að eitthvað gerist hversu langt er til jóla til að mynda við tölum um að klukkan sé t d sem er lesið sjö mínútur og sekúndur yfir fimm sem þýðir í raun að sek séu frá miðnætti og samanlagt í sexagesimal kerfinu eru við vitum þá einnig að sekúndur eru til miðnættis næsta dags því að í einum degi eru klukkustundir eða u þ b sek sekúndu fjöldi daga er breytilegur skv sumum tímakerfum sjá gmt deginum er ýmist skipt upp í tvisvar sinnum klukkustundir eða klukkustundir hertími þegar honum er skipt upp í klukkustundir er talað um tíma liðin frá hádegi eftir hádegi skammstafað e h og miðnætti e m eða f h fyrir hádegi en í klukkustundakerfinu er alltaf talað um tíma frá miðnætti fortíð og framtíð eru hugtök um það sem hefur þegar gerst og það sem á eftir að gerast en fortíðinni er ekki hægt að breyta því að hún er þegar búin að gerast framtíðin er hins vegar í stöðugri breytingu frá okkur séð en hún gæti einnig verið fyrirfram ákveðin að hluta eða algjörlega án þess að við höfum aðgang að því hvernig hún muni fara fram hún fer eftir orsökum og afleiðingum atburða sem eru að gerast og eiga eftir að gerast líffræði eða lífvísindi er sú vísindagrein sem fjallar um lífið allir þættir lífs eru rannsakaðir allt frá efnasamsetningu lífvera að umhverfi þeirra og atferli einnig er fjallað um sögu lífs frá uppruna og þróun þess fram til okkar daga alþjóðlegt heiti greinarinnar biologia er komið úr forngrísku og er sett saman af orðinu bio sem merkir líf og viðliðnum logia sem merkir meðal annars fræði líffræði er afar víðfeðmt svið svo nánast er ógjörningur að alhæfa um rannsóknanálgun líffræðinga því heyrist þó stundum fleygt að rannsóknir líffræðinga séu um margt ólíkar því sem tíðkast innan eðlisfræða og annarra raungreina og séu ekki byggðar á lögmálum og stærðfræðilegum útskýringum athuganir líffræðinga hafa þó leitt í ljós að lífið fylgir ákveðnum reglum sem lýsa má með eftirfarandi hugmyndum um einkenni lífvera þróun þeirra fjölbreytileika skyldleika jafnvægishneigð og samverkun ýmsir þættir og ferli eru sameiginleg á meðal lífvera og má telja grundvallar atriði lífsins þær verur sem búa yfir þessum eigindum má þá líta á sem fullgildar lífverur til að mynda samanstanda allar lífverur af frumum sem allar eru um margt svipaðar að byggingu hafa til dæmis frumuhimnu úr fosfólípíðum og eru samsettar úr sams konar lífefnum allar lífverur hljóta í arf erfðaefni frá foreldri eða foreldrum sem inniheldur erfðamengi lífvera þroski fósturvísa hjá fjölfruma lífverum sýnir áþekk formfræðileg skref og þroskaferlinu er stjórnað með tjáningu líkra erfðavísa rannsóknir líffræðinga hafa leitt í ljós að allar lífverur eru afkomendur sameiginlegs áa og hafa orðið til fyrir tilstilli þróunar þetta er meginástæða þess að lífverur eru svo líkar að gerð og atferli charles darwin setti fram þá útgáfu þróunarkenningarinnar sem enn er í gildi og skilgreindi drifkraft hennar náttúruval þrátt fyrir að lífverur séu líkar í grundvallaratriðum þá er afar mikinn fjölbreytileika að finna innan lífríkisins til dæmis hvað varðar atferli form og efnaskipti til þess að kljást við þennan fjölbreytileika hafa líffræðingar reynt að flokka allar lífverur flokkunarkerfið ætti að taka mið af skyldleika lífvera og endurspegla þróunarsögu þeirra slík flokkun heyrir undir flokkunarfræði og nafngiftargræði þar sem lífverur eru flokkaðar í hópa taxa sem bera hvert sitt fræðiheiti lífverur eru flokkaðar í þrjú lén gerla fyrnur og heilkjörnunga innan lénanna eru síðan smærri flokkunar einingar svo sem ríki fylkingar og flokkar veirur naktar veirur og prótínsýklar eru einnig taldin til viðfangsefna líffræðanna þó svo hæpið sé að telja þessar verur til lífvera í eiginlegum skilningi samvægi er tilhneyging lífkerfa til að bregðast við áreiti breytingum í umhverfi o s frv þannig að innra jafnvægi haldist innan ásættanlegra marka allar lífverur einfruma og fjölfruma reyna eftir fremsta megni að halda líkamlegu jafnvægi samvægi sést hjá frumum sem leitast við að halda jöfnu sýrustigi eða saltmagni sjá osmósa hjá fjölfrumungum með heitt blóð sem leitast við að halda réttum líkamshita og í vistkerfum t d þegar koldíoxíðmagn eykst er meira brennsluefni handa plöntum svo að meira vex af þeim og þær eyða umfram koldíoxíði og koma á jafnvægi vefir og líffæri leitast einnig við að halda samvægi allar lífverur verka á víxl við aðrar lífverur og umhverfið stórt vandamál sem blasir við rannsóknum á stórum vistkerfum er að það eru svo margar víxlverkanir sem geta átt sér stað og erfitt að rekja eina til enda eða upphafs eins og ljón bregst við umhverfi sínu á veiðum á gresjunni bregst baktería við sykursameind sem verður á leið hennar hegðun lífvera gagnvart öðrum er hægt að flokka í samhjálp árásagirni gistilíf og sníkjulíf málið vandast þegar farið er að skoða samband lífvera í vistkerfi og heyra þær athuganir undir vistfræði viðfangsefni lífvísindanna eru mörg og fjölbreytt það má því skipta líffræðunum niður í nánast ótal margar undirgreinar hér er listi yfir nokkrar þeirra vistfræði er vísindagrein sem snýst um rannsóknir á dreifingu og fjölda lífvera atferli þeirra og samskipti við umhverfi sitt jafnt hvað varðar ólífræna þætti á borð við veðurfar og jarðfræði og lífræna þætti á borð við aðrar tegundir lífvera mannavistfræði er skyld en sérstök grein vísindanna sem skoðar vistfræði manna skipulögð verk mannkynsins og umhverfi manna það tengist vistfræði félagsfræði mannfræði og öðrum vísindagreinum mjög náið viðfangsefnum vistfræðanna er gjarnan skipt upp í vistkerfi en gjarnan er talað um að jörðin öll sé eitt vistkerfi sem svo skiptist í önnur minni t d lífríkið umhverfis mývatn eða á galápagoseyjum vistfræði telst vera undirgrein af líffræði frakkland eða lýðveldið frakkland franska républiue franaise eða france er land í vestur evrópu sem nær frá miðjarðarhafi í suðri að ermarsundi í norðri og frá rín í austri að atlantshafi í vestri vegna lögunar landsins gengur það oft undir heitinu sexhyrningurinn fr hexagone hjá frökkum sjálfum í evrópu á frakkland landamæri að belgíu lúxemborg þýskalandi sviss ítalíu mónakó spáni og andorra en handanhafssýslur þess í öðrum heimsálfum eiga landamæri að brasilíu súrínam og hollensku antillaeyjum landið tengist bretlandseyjum gegnum ermarsundsgöngin frakkland er meðal aðildarríkja evrópusambandsins og atlantshafsbandalagsins og á fast sæti í öryggisráði sameinuðu þjóðanna landamæri frakklands í evrópu eru km að lengd og snúa að eftirtöldum átta ríkjum spáni km belgíu km sviss km ítalíu km þýskalandi km lúxemborg km andorra km og mónakó km í suður ameríku á franska gíana landamæri að brasilíu km og súrínam km saint martin ey í antillaeyjaklasanum skiptist milli frakklands og hollands loks gera frakkar tilkall til svonefndrar terre adélie á suðurskautslandinu stjórnsýsla á þessum yfirráðasvæðum frakklands er með ýmsum hætti og ganga þau eftir því undir fjölbreytilegum nöfnum allt frá handanhafssýslu til handanhafssvæðis meginland frakklands einkennist af mjög fjölbreyttu landslagi allt frá flatlendinu með norður og vesturströndinni að fjallakeðjunum í suðaustri ölpunum og suðvestri pýreneafjöllum í frönsku ölpunum er hæsti fjallstindur í vestanverðri evrópu mont blanc sem er talinn m í landinu er víða fjalllendi sem er eldra að uppruna til að mynda miðhálendið massif central júrafjöll vogesafjöll og loks ardennafjöll sem eru bæði klettótt og vaxin þéttum skógi frakkar njóta þess einnig að eiga mikið kerfi vatnsfalla en helstu fljótin eru leira rón kemur upp í sviss garonne kemur upp á spáni signa og nokkur hluti árinnar rín en einnig somme og vilaine meuse er eina stórfljótið í frakklandi sem hefur ekki verið aðlagað skipaumferð landsvæði frakklands í evrópu er km en með svæðunum utan evrópu fer sú tala upp í vegna mikils fjölda franskra yfirráðasvæða um allan heim sem snúa að hafi ræður frakkland yfir annarri stærstu efnahagslögsögu heims á eftir bandaríkjunum samtals mælist hún km frakkland nútímans tekur yfir svipað svæði og hið forna hérað gallía þar sem gallar bjuggu en þeir voru keltnesk þjóð á fyrstu öld fyrir krist var gallía innlimuð í rómaveldi og tóku íbúarnir upp latneska tungu og menningu kristni skaut rótum í landinu á annarri og þriðju öld eftir krist á fjórðu öld tóku germanskir ættflokkar að streyma yfir rín sem markaði austurlandamæri gallíu í þeim hópi voru frankar mest áberandi en af þeim er nafn frakklands dregið samfelld tilvist frakklands sem sérstaks ríkis er talin hefjast á öld þegar frankaveldi karlamagnúsar skiptist í vestur og austurhluta austurhlutinn náði þá yfir það svæði sem nú er þýskaland og er þessi skipting oft einnig talin marka upphaf þýskalands normannar lögðu undir sig england árið sem síðar leiddi til togstreitu milli afkomenda vilhjálms sigurvegara hertoga af normandí og konunga frakklands í hinu svokallaða hundrað ára stríði frakkland var konungsríki allt til ársins þegar lýðveldi var komið á í kjölfar frönsku byltingarinnar napóleon bónaparte náði svo undirtökum í lýðveldinu og lýsti sjálfan sig keisara napóleon lagði undir sig stóran hluta evrópu með landvinningum og með því að koma skyldmennum til áhrifa í mörgum konungsríkjum þess tíma napóleon var settur af árið og var gamla konungsríkið endurreist það var svo afnumið með öðru lýðveldinu sem síðar var afnumið með öðru keisaraveldinu undir forustu bróðursonar napóleons honum var svo steypt af stóli og þriðja lýðveldið aftur komið á í síðari heimsstyrjöldinni hernámu þjóðverjar norðanvert frakkland en svonefnd vichystjórn stýrði suðurhlutanum að stríðinu loknu var stofnsett svokallað fjórða lýðveldi sem varð loks fimmta lýðveldið með stjórnskipunarbreytingum sem samþykktar voru í þjóðaratkvæðagreiðslu árið frakkland var meðal sigurvegara í fyrri og seinni heimsstyrjöldinni en hafði enga burði eftir stríðin til að viðhalda stórveldisstöðu sinni í heiminum eftir stríðið hafa tekist sættir með frökkum og þjóðverjum og hefur samvinna þessara þjóða verið kjarninn í stofnunum eins og evrópusambandinu en frakkar hafa verið hvað harðastir stuðningsmenn þess að efla samstarf evrópuríkja á sviði stjórnmála varnar og öryggismála stjórnsýslustig í frakklandi eru mörg ríkið skiptist í stjórnsýsluhéruð héruð í evrópu og utan álfunnar svonefnd handanhafshéruð þessi héruð skiptast síðan í sýslu þær eru tölusettar í stórum dráttum eftir stafrófsröð og ráðast póstnúmer skráningarnúmer ökutækja og fleira af því sýslurnar skiptast síðan í sýsluhverfi franska arrondissements þau hafa enga kjörna fulltrúa og þjóna eingöngu tæknilegu hlutverki í skipulagi ríkisstofnana sýsluhverfin skiptast síðan niður í kantónur franska cantons sem eru fyrst og fremst kosningakjördæmi sýsluhverfin skiptast einnig í sveitarfélög franska communes er hafa kjörinnar sveitastjórnir héruðin sýslurnar og sveitarfélögin kallast umdæmi franska collectivités territoriales en það þýðir að þau hafa á að skipa bæði kjörnum fulltrúum og framkvæmdavaldi ólíkt því sem gildir um sýsluhverfin og kantónurnar fimm af ofangreindum sýslum eru svonefndar handanhafssýslur er falla saman við handanhafshéruðin fimm þau eru fullgildur hluti frakklands og þar með evrópusambandsins og hafa þannig að mestu sömu stöðu og sýslur á meginlandi frakklands íbúafjöldi í frakklandi er um milljónir manntal fór fram með reglulegu millibili frá árinu en frá árinu hefur mannfjöldaskráin verið haldin óslitið fjölgun íbúa í frakklandi er einhver sú mesta í evrópu og stafar það bæði af tiltölulega hárri fæðingatölu og miklum fjölda innflytjenda engu að síður fjölgar öldruðum í frakklandi hlutfallslega mjög ört vegna hækkandi meðalaldurs og sökum þess að fjölmennar kynslóðir eftirstríðsáranna eru nú farnar að bætast í þann hóp eins og í ýmsum öðrum evrópuríkjum telst ekki við hæfi í frakklandi að ríkið grennslist fyrir um trúarlíf þegnanna ýmsar sjálfstæðar stofnanir stunda þó slíkar rannsóknir meðal annars fer fram á þriggja ára fresti könnun á vegum stofnunarinnar csa samkvæmt könnun frá árinu sem náði til úrtaks frakka segjast kaþólskrar trúar en segjast vera guðleysingjar hlutfall kaþólskra hafði þá fallið úr á þremur árum þannig teljast um milljónir fullorðinna frakka kaþólskrar trúar en fjórar milljónir alls tilheyra öðrum trúarbrögðum fyrst og fremst íslam og mótmælendakirkjum flestir hinna kaþólsku segjast ekki leggja rækt við trúna samkvæmt könnun á vegum stofnunarinnar ifop sem fram fór í apríl árið segjast frakka ekki trúaðir árið var sá hópur ekki nema þjóðarinnar er vinsælasta gamanleikaskjáld frakka elstu bókmenntir frakka voru samdar á miðöldum en þá var ekkert eitt tungumál talað á því landsvæði sem í dag tilheyrir frakklandi franska var enn að verða til úr latínu snemma á miðöldum og ýmsar mállýskur voru talaðar en engin réttritun höfundar franskra mimðaldabókmennta eru ókunnir sem sem höfundar verkanna tristan og ísold og lancelot og hið heilaga gral ýmiss franskur miðaldakveðskapur sótti innblástur til þjóðsagna til dæmis rolandskvæði roman de renart sem perrout de saint cloude samdi árið segir söguna af reynard refinum og er annað dæmi um snemmfranskar bókmenntir nöfn nokkurra höfunda eru þekkt þar á meðal chrétien de troyes og vilhjálmur af auitaniu sem ritaði á okkitísku franois rabelais var mikilvægur höfundur á öld og hafði töluverð áhrif á orðaforða og myndmál nútíma frönsku á öld höfðu leikrit eftir pierre corneille jean racine og molire sem og siðfræðileg og heimspekileg rit eftir blaise pascal og rené descartes mikil áhrif á frönsku yfirstéttina og urðu enn fremur mikilvægar fyrirmyndir næstu kynslóða franskra rithöfunda þar á meðal fyrir höfunda á borð við jean de la fontaine sem var mikilvægt skáld á öld franskar bókmenntir og kveðskapur stóðu í miklum blóma á og öld á öld voru til að mynda að störfum rithöfundar eins og voltaire denis diderot og jean jacues rousseau sem allir fengust við heimspeki charles perrault var mikilvirkur höfundur barnabókmennta og skrifaði til dæmis víðkunnar sögur svo sem um stígvélaða köttinn öskubusku þyrnirós og bláskegg við upphaf aldarinnar var táknsæisstefnan mikilvæg hreyfing í frönskum bókmenntum en til hennar heyrðu meðal annarra skáld á borð við charles baudelaire paul verlaine og stéphane mallarmé á öld voru einnig að störfum rithöfundarnir victor hugo vesalingarnir og hringjarinn í notre dame alexandre dumas skytturnar þrjár og greifinn af monte cristo og jules verne og leyndardómar snæfellsjökuls sá síðastnefndi var mikilvægur brautryðjandi vísindaskáldskapar meðal annarra skáldsagnahöfunda aldar má nefna émile zola honoré de balzac guy de maupassant théophile gautier og stendhal prix goncourt eru frönsk bókmenntaverðlaun sem voru fyrst veitt árið meðal mikilvægra rithöfunda aldar má nefna marcel proust louis ferdinand céline albert camus og jean paul sartre antoine de saint exupéry samdi litla prinsinn sem hefur áratugum saman notið vinsælda sem barnabók en einning meðal fullorðinna lengst af á öld áttu frakkar fleiri nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum en nokkur önnur þjóð upphaf franskrar myndlistar var undir töluverðum áhrifum frá ítalskri myndlist frægustu tveir myndlistarmenn frakka á endurreisnartímanum voru nicolas poussin og claude lorrain sem báðir bjuggu á ítalíu forsætisráðherra loðvíks jean baptiste colbert stofnaði árið konunglegu myndlistarakademíuna til að styðja við listamenn og árið stofnaði hann frönsku akademíuna í róm sem starfar enn henni var ætlað að styrkja tengslin við ítalska listamenn frönsk myndlist fylgdi einnig þróun ítalskrar myndlistar í áttina að rókókóstíl aldarinnar en hann sótti innblástur til gamals barokkstíls verk hirðlistamanna svo sem antoines watteau franois boucher og jean honorés fragonard voru dæmigerð fyrir ríkjandi stíl með frönsku byltingunni komu ýmsar breytingar en napóleon bónaparte hafði dálæti af nýklassískum stíl til dæmis í verkum jacues louis david um miðja öld var ríkjandi stefna í fyrstu rómantík eins og fram kom í verkum théodores géricault og eugnes delacroix og síðar meira raunsæi eins og verk camilles corot gustaves courbet og jean franois millet bera vitni um á síðari hluta aldar varð frakkland að miðstöð lista og listsköpunar og þar urðu til nýjar stefnur í myndlist þar á meðal impressjónismi en meðal frægustu myndlistarmanna þeirrar stefnu voru camille pissarro édouard manet edgar degas claude monet og auguste renoir önnur kynslóð impressjónískra myndlistarmanna var einnig framúrstefnuleg en til þeirrar kynslóðar teljast myndlistarmennirnir paul cézanne paul gauguin toulouse lautrec og georges seurat til expressjónismans sem naut vinsælda snemma á öldinni heyrðu henri matisse andré derain og maurice de vlaminck en á fyrri hluta aldar var kúbismi einnig að ryðja sér til rúms hann varð til í verkum georges braue og spánska listamansins pablos picasso sem bjó í parís margir aðrir erlendir listamenn settust að í parís svo sem vincent van gogh marc chagall og wassily kandinsky mörg listasöfn í frakklandi sérhæfa sig í myndlist mikill fjöldi frægra málverka frá því á öld eða fyrr er til sýnis á ríkisrekna listasafninu louvre í parís þar á meðal mona lisa louvre höll hefur lengi verið listasafn orsay safnið var vígt í gamalli lestarstöð gare d orsay árið þegar mikil uppstokkun átti sér stað í skipulagi listasafna hins opinbera frönskum málverkum frá síðari hluta aldar var safnað saman einkum impressjónískum og expressjónískum verkum nútímalist er til sýnis á musée national d art moderne sem flutti árið til centre georges pompidou þessi þrjú söfn taka á móti um það bil milljónum gesta á ári hverju meðal annarra opinberra myndlistarsafna má nefna grand palais milljónir gesta árið en einnig eru mörg listasöfn í eigu borga og bæjarfélaga og er musée d art moderne de la ville de paris vinsælast þeirra með um átta hundruð þúsund gesti á ári saga franskrar tónlistar nær aftur til miðalda en stóð þó í mestum blóma á öld þökk sé loðvíki sem réð fjölda tónlistarmanna og tónskálda við hirð sína frægustu tónskáld þessa tíma voru meðal annarra marc antoine charpentier franois couperin michel richard delalande jean baptiste lully og marin marais allir voru þeir við hirð konungs að loðvíki látnum fataðist franskri tónlist flugið en á næstu öld öðlaðist jean philippe rameau þó nokkra frægð og er enn í dag meðal þekktustu tónskálda frakklands klassísk tónlist náði aftur fyrri hæðum á og öld við lok rómantíska tímabilsins í fyrstu bar mest á óperutónskáldum á borð við hector berlioz georges bizet gabriel fauré charles gounod jacues offenbach édouard lalo jules massenet og camille saint sans þetta tímabil var gullöld óperunnar á eftir fylgdu forverar nútíma klassískrar tónlistar með þá érik satie og francis poulenc og umfram allt maurice ravel og claude debussy fremsta í fylkingu um miðja öldina lögðu tónskáldin maurice ohana pierre schaeffer og pierre boulez sitt af mörkum til þróunar klassískrar tónlistar frönsk tónlist var svo fyrir miklum áhrifum frá popptónlist og rokktónlist um miðja öld enda þótt tónlist frá enskumælandi löndum yrði vinsæl í frakklandi hefur frönsk popptónlist þekkt sem chanson franaise ætíð notið mikilla vinsælda meðal mikilvægustu tónlistarmanna frakka á öld má nefna edith piaf georges brassens léo ferré charles aznavour og serge gainsbourg þótt fáar rokkhljómsveitir séu í frakklandi samanborið við enskumælandi lönd hafa hljómsveitir á borð við noir désir mano negra niagara og rita mitsouko og nýverið superbus phoenix og gojira náð alþjóðlegum vinsældum meðal annarra franskra tónlistarmanna sem hafa notið vinsælda víða um heim má nefna söngkonurnar mireille mathieu mylne farmer og nolwenn leroy raftónlistarmennina jean michel jarre laurent garnier bob sinclar og david guetta á tíunda áratug síðustu aldar og fyrsta áratug þessarar aldar hafa raftónlistarhljómsveitirnar daft punk justice og air einnig náð vinsældum víða um heim og átt sinn þátt í að auka vinsældir raftónlistar um heim allan hið sameinaða konungsríki stóra bretlands og norður írlands enska united kingdom of great britain and northern ireland oftast þekkt á íslandi sem bretland eða stóra bretland er land í vestur evrópu landið nær yfir megnið af bretlandseyjum fyrir utan ermarsundseyjar mön og meirihluta írlands bretland skiptist í england wales skotland og norður írland bretland á ekki landamæri að öðrum löndum nema þar sem landamæri norður írlands liggja að írska lýðveldisins en er umkringt atlantshafi norðursjó ermarsundi og írlandshafi ermarsundsgöngin tengja bretland og frakkland á íslensku hefur skapast sú venja að kalla ríkið bretland en stærstu eyjuna meginland englands skotlands og wales stóra bretland hafa ber í huga að sú nafngift getur verið ruglandi þar sem ríkið bretland nær einnig yfir norður írland sem er á írlandi litla bretlandi stóra bretland er einungis notað um eyjuna sem er stærsta eyja bretlands og bretlandseyja allra í bretland er þingræði og þingbundin konungsstjórn og elísabet er þjóðhöfðinginn ermarsundseyjar og mön eru svokallaðar krúnunýlendur og ekki hluti af bretlandi þrátt fyrir að vera í konungssambandi við það bretland ræður yfir hjálendum sem allar voru hluti af breska heimsveldinu það var hið stærsta sem sagan hefur kynnst og náði hátindi á viktoríutímanum á seinni hluta aldar og fyrri hluta aldar bretland er þróað land og hagkerfi þess er hið sjötta stærsta í heimi mælt í nafnvirði landframleiðslu það var fyrsta iðnvædda landið í heiminum bretland er meðlimur í öryggisráði sameinuðu þjóðanna breska samveldinu g oecd nato og wto konungsríkið stóra bretland varð til þann maí með sameiningu konungsríkisins englands þar með wales og konungsríkisins skotlands þessi sameining kom í kjölfar sameiningarsáttmálans sem var samþykktur júlí og staðfestur af enska þinginu og skoska þinginu sem settu bæði lög um sameiningu sambandslögin einni öld síðar sameinaðist konungsríkið írland sem var undir stjórn englands til konungsríkinu stóra bretlandi og þá varð ríkið bretland til með sambandslögunum þó að england og skotland væru aðskilin ríki fyrir árið höfðu þau verið í konungssambandi frá þegar jakob skotakonungur erfði ensku og írsku krúnurnar og flutti hirð sína frá edinborg til london í kjölfarið á öld var bretland leiðandi í mótun vestrænna hugmynda á borð við stjórnskipan byggða á þingræði en landið lagði einnig mikið af mörkum í bókmenntum listum og vísindum iðnbyltingin hófst í bretlandi umbreytti landinu í efnahagslegt stórveldi og hraðaði mjög vexti breska heimsveldisins líkt og önnur nýlenduveldi evrópu var bretland viðriðið ýmiss konar kúgun á fjarlægum þjóðum þar á meðal nauðungarflutninga á afrískum þrælum til nýlendnanna í ameríku bretland tók þó afstöðu gegn þrælaverslun með lögum settum fyrst stórþjóða með sigri á herjum napóleons í napóleonsstyrjöldunum styrkti bretland verulega stöðu sína og varð langöflugasta flota og efnahagsveldi heimsins á öld og fram á miðja öld mestri útbreiðslu náði breska heimsveldið árið eftir að þjóðabandalagið veitti því umboð til að stýra fyrrum nýlendum ottómanaveldisins og þýskalands eftir ósigur þeirra í fyrri heimsstyrjöldinni ári síðar var breska ríkisútvarpið bbc stofnað en það varð fyrst fjölmiðla til að hefja útvarpssendingar á heimsvísu í kjölfar kosningasigurs sinn féin á írlandi í þingkosningunum braust út stríð milli breta og írskra sjálfstæðissinna sem lauk með stofnun írska fríríkisins norður írland kaus þó að vera áfram hluti af bretlandi í kjölfar þessa var formlegu nafni bretlands breytt til núverandi horfs bretland var í liði bandamanna í seinni heimsstyrjöldinni eftir ósigra bandamanna á meginlandi evrópu á fyrsta ári stríðsins háði bretland miklar loftorrustur við þjóðverja sem þekktar urðu sem bardaginn um bretland í kjölfar sigurs bandamanna var bretland eitt af þeim þremur stórveldum sem mest höfðu að segja um gerbreytta skipan heimsmála eftir stríðið fjárhagur landsins var þó illa farinn eftir stríðið en marshalláætlunin og rífleg lán frá bandaríkjunum og kanada hjálpuðu til við endurbygginguna eftir stríðið var lögð áhersla á uppbyggingu velferðarkerfisins í bretlandi og stofnuð var ríkisrekin heilbrigðisþjónusta sem allir landsmenn skyldu hafa aðgang að þá hófst einnig aðflutningur fólks til bretlands víða að úr fyrrum nýlendum breska heimsveldisins sem gert hefur bretland að fjölmenningarlegu samfélagi útbreiðsla ensku um allan heim hefur viðhaldið áhrifum bókmennta og menningararfs landsins en poppmenning frá bretlandi hefur einnig haft áhrif út um allan heim sérstaklega á sjöunda áratug aldar áherslur í breskum stjórnmálum breyttust talsvert með valdatöku margrétar thatcher árið þar sem reynt var að auka frjálsræði í viðskiptum og draga úr vægi ríkisvaldsins þær áherslur héldu að mestu áfram undir forystu tony blair frá og með bretland var eitt af tólf löndum sem stofnuðu evrópusambandið árið þegar maastrichtsáttmálinn var undirritaður fyrir stofnun esb var bretland aðildarríki evrópubandalagsins frá árið ákvað bretland hins vegar að segja sig úr sambandinu með þjóðaratkvæðagreiðslu bretar yfirgáfu sambandið í lok janúar heildarflatarmál bretlands er um það bil ferkílómetrar og nær yfir eyjuna stóra bretland norður írland og minni eyjar bretland er á milli norður atlantshafsins og norðursjávar og er þar sem styst er yfir km norður af strönd frakklands ermarsund aðskilur löndin tvö stóra bretland liggur á milli breiddargráðanna og n hjaltland nær norður á n og lengdargráðanna v til a stjörnuathugunarstöðin í greenwich í london er miðstöð greenwich núllbaugsins frá norðri til suðurs er stóra bretland rétt rúmir km að lengd á milli land s end í cornwall og john o groats í caithness norður írland á landamæri að írlandi sem eru km að lengd loftslag á bretlandi er milt og úrkoma næg hitastig er breytilegt en fer sjaldan niður fyrir c eða upp fyrir c aðalvindátt er úr suðvestri og ber með sér milt og vott veðurfar svæði í austri eru í skjóli fyrirþessum vindi og þess vegna þau þurrustu straumar frá atlantshafinu sérstaklega golfstraumurinn gera vetur milda sérstaklega í vesturhluta landsins þar sem vetur eru votviðrasamir sumarið er heitast í suðausturhluta landsins sem er næst meginlandi evrópu og kaldast í norðri england nær yfir rúman helming flatarmáls bretlands og er km að stærð megnið af landinu er láglendi fjöllótt land er í norðvesturhluta landsins þ e í vatnahéruðunum pennínafjöllum og kalksteinshæðunum í peak district aukþess í exmoor og dartmoor í suðvestri aðalár eru thames severn og humber hæsta fjallið á englandi er scafell pike í vatnahéruðunum og er það metrar á hæð skotland nær yfir um það bil þriðjung flatarmáls bretlands og er km að stærð að meðtöldum tæplega átta hundruð eyjum sem aðallega liggja vestur og norður af meginlandinu aðaleyjaklasarnir eru suðureyjar orkneyjar og hjaltland skotland er mishæðótt og hálent þar er stórt misgengi sem nær frá helensburgh til stonehaven misgengið aðskilur tvö mjög ólík svæði hálöndin í norðri og vestri og undirlendið í suðri og austri ben nevis er hæsta fjall skotlands og hæsti punktur á bretlandi m á hæð á láglendissvæðunum sérstaklega á milli firth of clyde og firth of forth er víða sléttlendi og þar býr meirihluti skota þar eru stórar borgir eins og glasgow og edinborg wales nær yfir tæpan tíunda hluta bretlands og er km að stærð wales er að mestu fjallaland enda þótt fjalllendi sé ekki eins mikið í suður wales og norður wales þéttbýlis og iðnaðarsvæði eru flest í suðri og má þar nefna cardiff höfuðborg wales swansea og newport hæstu fjöll wales eru í snowdonia þ m t snowdon velska yr wyddfa sem er m áhæð og hæsti fjallstindur í wales í wales eru eða fjöll talin ná yfir feta m hæð strandlína wales er yfir km að lengd nokkrar eyjar eru við strönd wales og er anglesey ynys mn í norðvestri stærst þeirra norður írland nær yfir aðeins km og er aðallega hæðótt land lough neagh stærsta vatn á bretlandi og írlandi km að flatarmáli er á norður írlandi hæsti fjallstindurinn á norður írlandi er slieve donard m nokkur ólík stjórnsýslueiningakerfi eru í notkun á bretlandi og getur verið breytilegt til hvers þeirra er vísað bretland skiptist í fjögur lönd sem tilheyra einu ríki england norður írland skotland og wales hvert þessara landa notar sitt eigin stórnsýslueiningakerfi þessar stjórnsýslueiningar eiga oft rætur að rekja til kerfa sem í notkun voru fyrir sameiningu bretlands þess vegna er ekki til eitt staðlað kerfi sem er notað um land allt fram að öld breyttust þessi kerfi lítið en frá þeim tíma hafa orðið nokkrar breytingar þessar breytingar voru ekki þær sömu í öllum löndunum og vegna þess að meira vald hefur verið afhent heimastjórnum skotlands norður írlands og wales eru ekki líkur til að svo verði í framtíðinni staða sveitarstjórna á englandi er flókin landinu er oft skipt í sýslur sjá sýslur á englandi síðan er englandi skipt í níu stjórnsýslusvæði og hefur eitt þeirra þ e stór lundúnasvæðið e greater london haft sinn eigin borgarstjóra síðan ætlunin var að önnur svæði fengju einnig sinn borgarstjóri en það hefur ekki komið til framkvæmda stór lundúnasvæðið skiptist í borgarhluta en hin svæðin skiptast í sýsluráð á bretlandi er þingbundin konungsstjórn og elísabet bretadrottning er þjóðhöfðingi landsins og annarra landa í bresku samveldinu ríkið er eitt af þremur löndum í heimi sem eru ekki með kerfisbundna stjórnarskrá og er stjórnarskrá ríkisins samsafn margra rita bretland er með þingræði sem er grundvallað á westminster kerfinu sem líkt hefur verið eftir víða um heim tvær deildir eru í þinginu house of commons og house of lords og funda þær í westminsterhöllinni öll lög sem sett eru þurfa royal assent þ e samþykki einvaldsins forsætisráðherra bretlands er sá maður sem leiðir meirihlutann í house of commons yfirleitt formaður stærsta stjórnmálaflokksins í deildinni einvaldurinn og forsætisráðherrann skipa ríkisstjórn landsins formlega enda þótt forsætisráðherrann velji í raun ríkisstjórn sína og einvaldurinn samþykki það val núverandi forsætisráðherra er the rt hon boris johnson mp hann tók við embætti þann júlí í almennum þingkosningum er bretlandi skipt í kjördæmi þar af eru á englandi á norður írlandi á skotlandi og í wales ákveðið hefur verið að fjölga kjördæmum þannig að í næstu kosningum verða þau hvert kjördæmi kýs einn þingmann með meirihluta atkvæða einvaldurinn boðar til almennra kosninga þegar forsætisráðherra ráðleggur svo engin lágmarkslengd kjörtímabils er skilgreind en samkvæmt parliament act þarf að halda almennar kosningar á fimm ára fresti þrír stjórnmálaflokkar eru helstir á bretlandi verkamannaflokkurinn íhaldsflokkurinn og frjálslyndir demókratar þessir þrír flokkar fengu af sætum í house of commons í þingkosningum árið til eru fleiri stjórnmáalflokkar og taka sumir þeirra aðeins þátt í kosningum ía einum hluta landsins eins og skoski þjóðarflokkurinn aðeins á skotlandi plaid cymru aðeins í wales og sinn féin norður írlandi á evrópuþinginu hafði bretland þingmenn sem kjörnir voru í kjördæmum en í þeim málum er breytinga að vænta segja má að hagkerfi bretlands sé sett saman úr fjórum hagkerfum í réttri stærðarröð englands skotlands wales og norður írlands samanlagt er hagkerfi bretlands það sjötta stærsta í heimi og það þriðja stærsta í evrópu á eftir þýskalandi og frakklandi iðnbyltingin hófst í bretlandi og snerist í fyrstu um þungaiðnað eins og skipasmíðar kolanám úr jörðu stálframleiðslu og vefnað heimsveldið bjó til erlenda markaði fyrir breskar vörur og gerði bretlandi kleift aðdrottna yfir milliríkjaviðskiptum á öldinni með iðnvæðingu annarra landa dró úr yfirburðum bretlands og ennfremur gerðu heimsstyrjaldirnar tvær þeim erfitt fyrir iðnaði á bretlandi hnignaði verulega á öldinni framleiðsla er enn í dag mikilivæg fyrir hagkerfið en aflaði einungis sjöttungs tekna þess árið breski bílaiðnaðurinn er mikilvægur hluti bresks iðnaðs en honum hefur líka hnignað mjög ekki síst með hruni mg rover group megnið af þessum iðnaði er nú í eigu erlendra fyrirtækja bae systems sem framleiðir flugvélar meðal annars til hernaðar er stærsti varnarmálaverktaki evrópu rolls royce er mikilvægur framleiðandi geimferðatækni efna og lyfjaiðnaður er öflugur á bretlandi lyfjafyrirtækin glaxosmithkline og astrazeneca hafa höfuðstöðvar sínar í landinu þjónustugeirinn á bretlandi hefur stækkað mjög og er nú af landsframleiðslu þar er fjármálaþjónusta yfirgnæfandi sérstaklega í bankarekstri og vátryggingum london er stærsta fjármálamiðstöð í heimi kauphöllin í london london international financial futures and options exchange og vátryggingamarkaður lloyd s of london eru öll í lundúnaborg london er aðalmiðstöð alþjóðaviðskipta og er ein af þremur miðstöðvum alþjóðahagkerfisins ásamt new york og tokyo stærsta samsöfnun erlendra banka í heimi er í london á síðasta áratug hefur ný fjármálamiðstöð verið byggð upp á docklands svæðinu í austur london hsbc stærsti banki í heimi og barclays bank hafa höfuðstöðvar þar mörg fyrirtæki sem eiga viðskipti við evrópu hafa höfuðstöðvar sínar í london til dæmis er bandaríski bankinn citibank með evrópuaðalstöðvar sínar í london höfuðborg skotlands edinborg er ein stærstu fjármálamiðstöðva í evrópu höfuðstöðvar royal bank of scotland eins stærsta banka í heimi eru þar ferðaþjónusta er stór atvinnugrein á bretlandi frá og með árinu hafa um milljónir ferðamanna komið þangað árlega bretland er sjötti mesta ferðamannaland heimsins london var mest heimsótta borg í heimi árið með milljónir ferðamanna í öðru sæti var þá bangkok með milljónir ferðamanna og í þriðja sæti parís með milljónir ferðamanna árið á bretlandi er tekið manntal samtímis í öllu landinu tíunda hvert ár breska tölfræðistofnunin office for national statistics safnar upplýsingum í englandi og wales en general register office for scotland og northern ireland statistics and research agency sjá um manntalið í skotlandi og á norður írlandi samkvæmt manntali árið var íbúafjöldi bretlands þá var ríkið með þriðja mesta mannfjölda í evrópu fimmta mesta í breska samveldinu og hið tuttugasta og fyrsta fjölmennasta í heimi á miðju ári var mannfjöldinn kominn í um það bil milljón mannfjöldi á bretlandi eykst einkum í dag vegna aðflutnings fólks en fæðingartala og lífslíkur eru líka að hækka samkvæmt greiningu á mannfjölda árið gerðist það í fyrsta sinn þá að ellilífeyrisþegar voru fleiri en börn undir ára aldri árið var mannfjöldi englands um það bil milljónir það er eitt af þéttbýlustu löndum í heimi með manns á ferkílómetra árið stærstur hluti þess fjölda býr í london og á suðaustur englandi á sama tíma var fólksfjöldi skotlands um það bil milljónir wales milljónir og norður írlands milljónir öll eru þessi lönd mun strjálbýlli en england íbúaþéttleiki wales norður írlands og skotlands var km km og km í þessari röð ekkert tungumál hefur stöðu opinbers tungumáls á bretlandi en helsta talaða málið er enska sem er vesturgermanskt tungumál sem á rætur að rekja til fornensku í ensku eru mörg tökuorð úr öðrum málum aðallega fornnorrænu normanskri frönsku og latínu útbreiðslu ensku í dag má að mestu rekja til umsvifa breska heimsveldisins hún er orðin alþjóðlegt viðskiptatungumál og er nú algengasta tungumálið til að kunna sem annað tungumál skoska er tungumál sem rekja má til miðensku er talað í skotlandi til er mállýska skosku sem töluð er í norðursýslum á írlandi einnig eru töluð fjögur keltnesk tungumál á bretlandi velska írska gelíska og kornbreska samkvæmt manntalinu sagðist rúmlega fimmtungur walesbúa geta talað velsku sem er aukning miðuð við manntalið auk þess er talið að manns sem séu mælandi á velsku búi í englandi samkvæmt manntalinu í norður írlandi gátu manns talað svolitla írsku þeir voru því sem næst allir kaþólikkar yfir manns í skotlandi tæplega af mannfjöldanum sögðust kunna svolítið í gelísku þar af íbúa á suðureyjum fjöldi skólabarna sem læra velsku gelísku og írsku fer vaxandi velska og gelíska er einnig talaðar í nokkrum öðrum löndum til dæmis tala sumir gelísku í nýja skotlandi í kanada og aðrir velsku í patagóníu í argentínu um allt bretland er skólabörnum venjulega skylt að læra annað tungumál í englandi til ára og í skotlandi ára helstu tungumálin sem kennd eru í þessu skyni í englandi og skotlandi eru franska og þýska öllum skólabörnum í wales er kennd velska sem fyrsta eða annað tungumál til ára aldurs bretland er ólíkt sumum öðrum evrópskum löndum að því leyti að mannfjöldi þess fer enn vaxandi vegna aðflutnings fólks aðflutningur stóð undir helmingi mannfjölgunar frá til borgarar frá evrópusambandinu hafa rétt til að búa og vinna á bretlandi sjöttungur innflytjenda var frá löndum sem fengu inngöngu í esb árið einnig komu margir frá löndum í samveldinu samkvæmt opinberum tölum hafa milljónir innflytjenda flutt til englands síðan frá löndum utan evrópu sjö milljónir nýrra innflytjenda eru væntanlegar fyrir árið voru innflytjendur sem var aukning frá árinu áður þegar manns fluttu til englands jafnframt búa milljónir breta erlendis aðallega í ástralíu á spáni og í frakklandi árið sóttu manns um breskt ríkisfang og manns fengu það fólkið sem fékk ríkisfang var aðallega frá indlandi pakistan sómalíu og filippseyjum sama ár fæddu mæður fæddar utan bretlands barna sem fæddust á englandi og í wales þ e af börnum milli áranna og fluttu til bretlands milljón manns frá löndum sem voru nýkomin í esb tveir þriðju af þessum innflytjendum voru frá póllandi en margir eru farnir aftur heim vegna samdráttar á bretlandi á seinni árum hefur ekki verið eins mikil hvatning fyrir pólverja aðkoma til bretlands síðar kynnti breska ríkisstjórnin til sögunnar nýtt flutningskerfi fyrir þá sem koma frá löndum utan ees í júní setti ný ríkisstjórn þak á fjölda slíkra innflytjenda við og nýtt hámark var svo kynnt í apríl upprunalega eiga bretar rætur sínar að rekja til ýmissa ætta sem bjuggu á bretlandi til aldar kelta engilsaxa rómverja norrænna manna og normanna núna er talið að breta eigi einhverjar rætur til baska saga fólksflutninga til bretlands er löng elsta samfélag blökkumanna þar í landi er í liverpool frá árinu elsta samfélag kínverja í evrópu er í bretlandi og hófst það með komu sjómanna frá kína á öld frá hefur arfur breska heimsveldisins skilað miklum fólksflutningi frá afríku karíbahafi og suður asíu um hófst mikill flutningur frá mið og austur evrópu en frá og með hefur dregið úr honum árið litu ríkisborgara á sig sem hvíta en hin ríkisborgaranna litu á sig sem tilheyrandi þjóðernisminnihluta höfuðborgir landanna á bretlandi eru belfast norður írlandi cardiff wales edinborg skotlandi og london englandi london er líka höfuðborg alls bretlands stærstu þéttbýli eru löndin fjögur sem tilheyra bretlandi hafa hvert sitt menntakerfi á englandi ber menntamálaráðherra englands ábyrgð á menntun en sveitarstjórnir sjá um daglega stjórn menntakerfisins menntun fyrir alla var tekin upp í englandi og wales árið á barnaskólastigi og árið á gagnfræðaskólastigi skólaskylda barna hefst við ára aldur lýkur við ára aldurinn ára ef barnið fæddist í lok júlí eða ágúst meginhluti barna er menntaður í ríkisskólum nokkrir ríkísskólar hafa sérstakar inngangskröfur og þeim sem er leyft að velja nemendur samkvæmt vitneskju og námsgetu eru sambærilegir við einkaskóla meðal tíu bestu skóla landsins árið voru tveir ríkisskólar þó að dregið hafi úr fjölda skólabarna í einkaskólum hefur hlutfall barna í þeim hækkað það stendur nú í þrátt fyrir að það hlutfall sé ekki hærra er yfir helmingur nemanda í cambridge og oxford háskólunum menntaður í einkaskólum háskólar í englandi eru meðal þeirra bestu í heimi cambridge háskóli oxford háskóli imperial college london og university college london eru meðal bestu háskóla heims í lista dagblaðsins the times árið enskir nemendur eru taldir þeir sjöundu bestu í stærðfræði og sjöttu bestu í vísindum í heimi skora þar hærra en nemendur í þýskalandi og skandinavíu í skotlandi ber menntamálaráðherra skotlands ábyrgð á menntun en sveitarstjórnir sjá um daglega stjórn menntakerfisins skyldumenntun var tekin upp í skotlandi árið hlutfall barna í einkaskólum í skotlandi er rúmlega en hefur farið sívaxandi undanfarin ár skoskir nemendur sem fara í háskóla í skotlandi eiga ekki að borga námskostnað né önnur gjöld ólíkt nemendum frá öðrum löndum í bretlandi í norður írlandi ber menntamálaráðherra norður írlands ábyrgð á menntun og fimm ráð sjá um stjórn skóla og bókasafna á írlandi mjög mikill áhugi fyrir bókum og alls konar gömlum ritum í wales sér velska þingið um menntun og þar er flestum nemendum kennt á velsku til ára aldurs bresk menning hefur orðið fyrir margvíslegum áhrifum en hún hefur líka haft töluverð áhrif á menningu annarra landa m a ástralíu bandaríkjanna kanada indlands og suður afríku bretland hefur leikið þýðingarmikið hlutverk í sögu kvikmyndagerðar bresku leikstjórarnir alfred hitchcock og david lean eru meðal rómuðustu kvikmyndaleikstjóra allra tíma margir breskir leikarar eru vel þekktir víða um heim og hafa átt góðu gengi að fagna þ m t julie andrews richard burton michael caine charlie chaplin sean connery vivien leigh david niven laurence olivier peter sellers og kate winslet nokkrar best heppnuðu kvikmynda allra tíma voru framleiddar í bretlandi meðal annars kvikmyndaraðirnar um harry potter og james bond forsvarsmenn ealing studios segja það elsta kvikmyndafyrirtæki heims sem starfað hefur óslitið margar áhrifamiklar kvikmyndir hafa verið gerðar í bretlandi og spyrja má hversu mikil áhrif þær hafi haft í evrópu og bandaríkjunum margar breskar kvikmyndir eru gerðar í samráði við bandaríska framleiðendur með bæði breskum og bandarískum leikurum breskir leikarar birtast oft í aðalhlutverkum í hollywood kvikmyndum margar farsælar hollywood kvikmyndir snúast um fræga breta eða breska atburði meðal annars titanic the lord of the rings og pirates of the caribbean veruleg áhrif breta sjást líka í disney kvikmyndunum alice in wonderland robin hood og one hundred and one dalmatians árið tóku breskar kvikmyndir inn um milljarða bandaríkjadala í heildartekjur um allan heim um markaðshlutdeild um allan heim og á bretlandi breskar kvikmyndir tóku inn um milljónir punda í aðgöngumiðasölu sama ár en það eru um það bil milljónir miða kvikmyndastofnun bretlands e british film institute hefur búið til lista yfir bestu bresku kvikmyndir allra tíma sem heitir bfi leikritahöfundurinn og skáldið william shakespeare er talinn eitt besta leikritaskáld allra tíma meðal fyrstu enskra rithöfunda má telja geoffrey chaucer öld thomas malory öld sir thomas more öld og john milton öld á öld ruddu þeir daniel defoe höfundur robinson crusoe og samuel richardson brautina til fyrstu skáldsögunnar á öld fylgdu fleiri nýjungar frá jane austen mary shelley lewis carroll bront fjölskyldunni charles dickens thomas hardy george eliot william blake og william wordsworth nokkur dæmi um höfunda frá öld eru skáldsagnahöfundurinn h g wells barnabókahöfundarnir rudyard kipling a a milne skrifaði winnie the pooh og roald dahl og þau d h lawrence virginia woolf evelyn waugh george orwell graham greene krimmahöfundurinn agatha christie ian fleming samdi sögurnar um james bond og skáldin ts eliot philip larkin og ted hughes mikill áhuga á verkum j r r tolkien og c s lewis hefur nú kviknað á ný vegna vinsælda harry potter bókanna eftir j k rowling nokkrir mikilsverðir skoskir rithöfundar eru arthur conan doyle höfundur sherlock holmes sir walter scott j m barrie robert louis stevenson og skáldið robert burns í seinni tíð hafa módernistinn hugh macdiarmid og þjóðernissinninn neil m gunn stuðlað að skosku endurreisninni meðan höfundarnir ian rankin og iain banks hafa skapað vægðarlausari mynd höfuðborg skotlands edinborg var fyrsta bókmenntaborg unesco elsta kvæði frá því landsvæði sem nú er kallað skotland y gododdin var ort á fornvelsku seint á öld og í því er elsta þekkt tilvísun til artúrs konungs dafydd ap gwilym er talinn eitt besta velska skáld allra tíma vegna þess að velska var aðaltungumál wales fram að öld eru mörg velsk bókmenntaverk rituð á því tungumáli daniel owen er talinn vera fyrsti velski skáldsagnahöfundurinn en hann gaf út skáldsöguna rhys lewis árið á öld urðu r s thomas og dylan thomas kunnir fyrir skáldskap sinn á ensku meðal mikilhæfra velskra skáldsagnahöfunda má telja richard llewellyn og kate roberts aðalsjónvarpsstöðvar í bretlandi eru fimm bbc one bbc two itv channel og five sem stendur útvarpa þessar stöðvar bæði í flaumrænum og stafrænum merkjum tvær þær fyrstnefndu eru auglýsingalausar og fjármagnaðar með leyfisgjaldi hinar útvarpa auglýsingum í wales sendir sc út í staðinn fyrir channel og er sú útsending aðallega á velsku í bretlandi eru auk þessara margar stafrænar sjónvarpsstöðvar meðal þeirra eru sex hjá bbc fimm hjá itv þrjár hjá channel og ein hjá sc sem sendir aðeins út á velsku kapalsjónvarpsþjónusta er m a í boði hjá fyrirtækinu virgin media og gervihnattasjónvarp hjá freesat eða british sky broadcasting einnig er rekin ókeypis stafrænt jarðstöðvasjónvarp að nafni freeview áætlað er að slökkva á flaumrænu sjónvarpi fyrir fyrirtækið bbc sem stofnað var árið er fjármagnað af rikinu og rekur útvarps sjónvarps og internetsþjónustur bbc er elsta og stærsta útsendingafyrirtæki í heimi fyrirtækið sendir út á nokkrum sjónvarps og útvarpsrásum bæði í bretlandi og erlendis bbc world news er alþjóðleg fréttastöð fyrirtækisins og bbc world service er alþjóðleg útvarpsstöð sem sendir út á tungumáli bbc radio cymru er velsk útvarpsstöð bbc og bbc radio nan gidheal gelísk útgáfa þess bbc radio er helsta útvarpsstöð bretlands og sendir út á tíu rásum um landið allt og hefur svæðisbundnar stöðvar bbc radio fylgir á eftir bbc radio sem vinsælasta útvarpsstöðin á bretlandi eru margar þjóðlegar og staðbundnar útvarpsstöðvar sem fjármagna sig með auglýsingum hefðbundið er að tala um tvær aðaltegundir dagblaða á bretlandi svokölluðu gæðablöð e uality newspapers eða broadsheets og slúðurblöðin e tabloids upprunalega voru gæðablöð prentuð í stærra broti en slúðurblöðin en til þess aðgera þægilegra að lesa þau eru mörg gæðisblöð nú prentuð í minna broti áður notuðu einungis slúðurblöðin þá pappírsstærð the sun er mest lesna dagblað bretlands með milljónir lesenda um fjórðung markaðshlutdeildarinnar systurblað þess news of the world var mest lesna sunnudagsblaðið uns útgáfu var hætt árið eftir að upp komst um símhleranir á vegum þess af gæðablöðunum er the daily telegraph hægrisinnað og the guardian vinstrisinnað financial times er aðalviðskiptablaðið á bretlandi vel þekkt fyrir það að það er prentað á bleikan pappír ýmsar tónlistarstefnur eru vinsælar í bretlandi allt frá enskri þjóðlagatónlist til bárujárnsrokks nokkur mikilsverð klassísk tónskáld eru frá bretlandi meðal annars william byrd henry purcell sir edward elgar gustav holst sir arthur sullivan ralph vaughan williams og benjamin britten brautryðjandi í breskri nútímaóperu sir peter maxwell davies er eitt helsta núlifandi tónskáldið og er núverandi master of the ueen s music nokkrar sinfóníuhljómsveitar sem þekktar eru um allan heim eru breskar meðal þeirra bbc symphony orchestra og london symphony chorus meðal þekktra hljómsveitarstjóra eru t d sir simon rattle john barbirolli og sir malcolm sargent nokkur mikilhæf bresk kvikmyndatónskáld eru john barry clint mansell mike oldfield john powell craig armstrong david arnold john murphy monty norman og harry gregson williams george friedrich handel varð breskur ríkisborgari þótt hann væri fæddur í þýskalandi og nokkur helstu verka hans m a messías voru á ensku andrew lloyd webber er rómaður söngleikjahöfundur og hafa sýningar hans verið færðar upp í west end í london og broadway í new york undanfarin fimmtíu ár hafa margir breskir poppflytjendur verið sérstaklega áhrifamiklir bítlarnir e the beatles ueen cliff richard bee gees elton john led zeppelin pink floyd og the rolling stones hafa allir selt yfir milljónir hljómplötur hver um sig bítlarnir hafa selt yfir einn milljarð hljómplatna um allan heim samkvæmt rannsóknum sem guinness world records hefur gert eru átta af þeim tíu flytjendum sem hafa selt flestar smáskífur á breska topplistanum breskir en þeir eru status uo ueen the rolling stones ub depeche mode the bee gees pet shop boys og manic street preachers að undanförnu hefur flytjendum eins og coldplay radiohead oasis spice girls amy winehouse muse og gorillaz gengið vel víða um heiminn nokkrar borgir á bretlandi eru þekktar fyrir tónlistarlíf sitt flytjendum frá liverpool hefur gengið best með smáskífar í efsta sæti topplistans fleiri en nokkur önnur borg í heimi nokkrir þekktir flytjendur hafa líka komið frá glasgow sem eitt sinn var útnefnd tónlistarborg unesco meðal vinsælustu íþrótta á bretlandi eru knattspyrna ruðningur róður hnefaleikar badminton krikket tennis og golf allar þessar íþróttir eiga rætur aðrekja til bretlands samkvæmt könnun sem framkvæmd var árið er fótbolti vinsælasta íþróttin á bretlandi í alþjóðlegum mótum senda england skotland wales og norður írland hvert sitt lið til keppni í flestum liðaíþróttum og einnig á samveldisleikunum á ensku er stundum talað um þessi lönd sem home nations á ólympíuleikunum kemur eitt lið fram fyrir hönd stóra bretlands ólympíuleikarnir voru haldnir í london árin og öll löndin sem tilheyra bretlandi hafa eigin meistarakeppni landslið og deild í knattspyrnu vegna þess að england skotland wales og norður írland keppa alþjóðlega sem sérstök lið koma þau lið fram hvert fyrir sig þegar bretland tekur þátt í knattspyrnuviðburðum ólympíuleikanna lagt var til að eitt lið keppti fyrir hönd bretlands á sumarólympíuleikunum en skosku velsku og norður írsku meistaradeildirnar höfnuðu því england hefur oftast átt besta knattspyrnuliðið af hinum svokölluðu home nations og varð heimsmeistari í knattspyrnu árið þegar heimsmeistarakeppnin var haldin þar venjulega hefur verið mikil keppni á milli englands og skotlands í knattspyrnu talið er að krikket hafi verið fundið upp á englandi og í enska landsliðinu eru krikketleikarar frá sýsluliðum þar og í wales ólíkt ruðningi og knattspyrnu þar sem england og wales tefla hvort fram sínu liði keppir aðeins eitt krikketlið fyrir hönd beggja landanna skotland england með wales og írland með norður írlandi hafa öll keppt í heimsmeistarakeppninni í krikketi á bretlandi er meistaradeild í krikketi þar sem lið frá sýslum á englandi og einni í wales keppa við hvert annað ruðningur er vinsæl íþrótt í sumum hlutum bretlands hann á rætur að rekja til bæjarins huddersfield og er aðallega leikinn í norður englandi tennis á líka rætur að rekja til norður englands sú íþrótt var fundin upp í birmingham á árunum til wimbledon mótið í tennis er haldið árlega í wimbledon í london snóker er meðal vinsælla íþrótta sem upprunnar eru í bretlandi og hvert ár er haldin meistarakeppni í sheffield golf á rætur að rekja til skotlands og er sjötta vinsælasta íþróttin á bretlandi kappakstur er líka vinsæll og tekið er þátt í formúlu ekkert annað land hefur unnið eins marga titla í formúlu og bretland fyrsta keppnin í formúlu var haldin á bretlandi í silverstone árið flugstöð leifs eiríkssonar oftast kölluð leifsstöð er flugstöð keflavíkurflugvallar sem er stærsti flugvöllur íslands og sá sem mestallt millilandaflug fer um í flugstöðinni er meðal annars fríhöfn flugstöðin er rekin af sérstöku opinberu hlutafélagi isavia ohf við inngöngu í fríhöfnina fara farþegar í gegnum málmleitartæki auk þess sem farangur þeirra er gegnumlýstur starfsmenn fríhafnarinnar flugvallarins og áhafnir fara hins vegar í gegnum öryggisgæslu annars staðar í byggingunni þeir farþegar sem ferðast innan schengen þurfa undir venjulegum kringumstæðum ekki að fara í gegnum vegabréfaeftirlit við komu eða för til landsins fólk sem vinnur við innritun biður þó gjarnan um að sjá ferðaskilríki auk þess sem að farþegi þarf ávallt að hafa vegabréf meðferðist þegar ferðast er innan schengen ríkja utan norðurlanda við komu í fríhöfnina er allur farangur annaðhvort gegnumlýstur eða leitað í honum og stundum bæði fríhafnarsvæðið er aðgengilegt bæði brottfarar og komufarþegum sökum hönnunar stöðvarinnar í fríhafnarsvæðinu er bar og ýmsar verslanir ayreon er hollensk eins manns hljómsveit sem gefur út frumsamdar rokk óperur þessi hugarsmíði arjen anthony lucassens hefur heimspekilega stefnu sem minnir á hugleiðingar danska heimspekingsins sren kierkegaard um tilveruna arjen sem í flestum tilfellum semur söguþræði óperanna og ákveður stíl tónlistarinnar safnar þegar að hann er tilbúinn til sín fólk alls staðar að úr heiminum í upptökuverið sitt the electic castle þar sem geisladiskarnir eru teknir upp verkefnið bar ekkert sérstakt nafn til að byrja með en þar sem fyrsti diskurinn hét stakk útgáfufyrirtæki hans import upp á því að ayreon nafnið skyldi notað yfir svipuð verkefni arjen fyrsti geisladiskur ayreon var gefinn út árið undir nafninu ayreon the final experiment og segir hann sögu breta á öld móttekur skilaboð frá vísindamönnum ársins þegar mannkynið hefur nær tortímt sér í lokaheimstyrjöld á plötunni koma fram þrettán gestasöngvarar og hljóðfæraleikarar sem flestir eru hollenskir actual fantasy fjallar ekki öll um eitt ákveðið söguefni heldur hvert lag um sig um eitt ákveðið ævintýri á henni koma eingöngu fram þrír söngvarar og þrír hljóðfæraleikarar en það þykir lítið fyrir ayreon into the electric castle apríl er tveggja diska útgáfa segir sögu átta einstaklinga frá mismunandi tímabilum í mannkynssögunni föst saman á einkennilegum stað tímaleysis og rúmleysis þar er dularfull rödd sem talar við þá og hjálpar þeim að finna leið sína heim í gegnum rafmagnskastalann uppfull af vísindaskáldsögu klisjum og sýru rokki sungið af sjö aðalsöngvurum og nokkrum aukasöngvurum sem hver er í sínu hlutverki ellefu hljóðfæraleikarar spila undir á plötunni tvöfalda útgáfan the universal migrator er vísindaskáldsaga sem segir frá síðasta manninum sem býr aleinn á mars á fyrri geisladisknum the dream seuencer heldur hann af stað í ferðalag aftur í tímann í minningum ýmissa annarra einstaklinga í gegnum mannkynssöguna með hjálp tækis er kallast draumaraðarinn fyrri diskurinn er uppfullur af rólegu framúrstefnurokki seinna meir for skapast hann lengra fram í tímann alla leið að miklahvelli á seinni diskinum sem er töluvert þyngri the flight of the migrator aftur hafa þessar plötur um tíu söngvara sem eru studdir af mjög mörgum undirspilurum bruce dickinson úr iron maiden kemur fram á seinni disknum en hann er líklega best þekkti tónlistarmaðurinn sem hefur komið fram undir merki ayreon the human euation var gefinn út árið líkt og í the electric castle eru þó nokkrir söngvarar hver með sitt hlutverk með þessari útgáfu hvarf ayreon frá sínum vanalega viðfangsefni vísindaskáldskap og tók fyrir sögu sem gerist í huga manns sem liggur í dauðadái á sjúkrahúsi eftir einkennilegt bílslys á hábjörtum degi með enga aðra bíla í grenndinni aðalleikararnir á þessum disk eru ellefu og leika flest þeirra mismunandi tilfinningar hins meðvitundarlausa manns röksemd ást ótti stolt ástríða kvöl og bræði ed warby hljómborðsleikari uriah heep og mikael kerfeldt söngvari opeth eru líklega frægustu tónlistarmennirnir á þessum disk árið kom út platan the theory of everything meðal þeirra sem lögðu á plóginn með það verk voru john wetton king crimson asia marco hietala nightwish cristina scabbia lacuna coil rick wakeman yes keith emerson emerson lake and palmer jordan rudess dream theater og steve hackett genesis ekki er raunverulega hægt að tala um meðlimi í ayreon heldur eingöngu samstarfsmenn um hvert verkefni arjen anthony lucassen er alltaf í forsprakki fyrir hópinn en aðrir meðlimir hafa verið tvær aðrar hljómsveitir af svipuðu tagi eru til undir stjórn arjen lucassens en þær spila öðruvísi tónlist stóra bretland er stærsta eyjan í eyjaklasa undan vesturströnd evrópu sem nefnist bretlandseyjar á eyjunni er að finna löndin england skotland og wales hún er umflotin norðursjó ermarsundi írlandshafi og atlantshafi eyjan er ferkílómetrar að flatarmáli stærsta eyja evrópu og sú áttunda stærsta í heiminum með milljón íbúa er bretland jafnframt þriðja fjölmennasta eyja heims á eftir jövu og honsú japan eyjan er láglend í suðri og austri en hæðir og fjöll einkenna norður og vesturhluta hennar fyrir lok síðustu ísaldar var stóra bretland skagi út frá meginlandi evrópu en þegar yfirborð sjávar hækkaði myndaðist ermarsund sem í dag skilur eyjuna frá meginlandinu golfstraumurinn streymir hjá eyjunni og gerir það að verkum að loftslag þar er mildara en víða annars staðar á svipaðri breiddargráðu í heiminum nafngiftin stóra bretland er tilkomin vegna þess að er til annað bretland bretagne hérað í frakklandi sem er hinum megin við ermarsund og sem hefur verið kallað litla bretland eða brittany á ensku þar sem ny er smækkunarending botnleðja er íslensk rokkhljómsveit sem var stofnuð af nokkrum piltum í hafnarfirði snemma í byrjun áratugsins hún er skipuð þeim heiðari erni kristjánssyni sem syngur og spilar á gítar ragnari páli steinssyni á bassa og haraldi frey gíslasyni á trommum hljómsveitin vann músíktilraunir árið botnleðja fór í tónleikaferðalag um bretland og hitaði upp fyrir ensku hljómsveitina blur árið hljómsveitin tók þátt í undankeppni söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva árið með lagið eurovísa og hafnaði þar í öðru sæti eftir birgittu haukdal kristinn gunnar blöndal var hljómborðsleikari hljómsveitarinnar á því tímabili sem hún gerði magnyl gítarleikarinn andri freyr viðarsson tók við af kristni og tók þátt í mörgum hljómleikaferðum hljómsveitarinnar víða um heim og hérlendis hann spilaði ekki inn á plötu með botnleðju heiðar og haraldur eru líka hluti af hafnarfjarðarmafíuni stuðningsveit fimleikafélags hafnarfjarðar og pollapönk dýrafjörður er fjörður á vestfjarðakjálkanum og er á milli arnarfjarðar og önundarfjarðar dýrafjörður er þrjátíu og tveggja kílómetra langur og um níu kílómetrar að breidd yst hann er nú hluti af sveitarfélaginu ísafjarðarbæ tvö fell sitt hvoru megin fjarðarins setja svip sinn á hann sandafell m að sunnan og mýrafell m að norðan í sameiningu loka þau fyrir sýn inn fjörðinn svo að úr fjarðarmynninu sést ekki inn í botn en þegar siglt er inn fjörðinn opnast dyr á milli þeirra þess hefur verið getið til að fjörðurinn hafi upphaflega dregið nafn af þessu og heitið dyrafjörður en samkvæmt landnámabók heitir hann eftir landnámsmanninum dýra frá sunnmæri nokkurt undirlendi er við fjörðinn innanverðan og þar eru allnokkrir bæir báðum megin fjarðar dálítill dalur er inn af fjarðarbotninum en þar er engin byggð lengur inn af dalbotninum er gláma víðáttumikið hálendissvæði þar sem áður var jökull á suðurströnd dýrafjarðar undir sandafelli er þorpið þingeyri þar var þingstaður og verslunarstaður frá fornu fari og kauptún fór að myndast þar á öld skammt fyrir utan þingeyri er haukadalur þar sem gísli súrsson bjó frá þingeyri liggur vegur um hrafnseyrarheiði yfir í arnarfjörð en hann er jafnan lokaður nokkurn hluta vetrar rætt hefur verið um að gera jarðgöng milli dýrafjarðar og arnarfjarðar frá norðurströnd fjarðarins liggur svo góður vegur norður yfir gemlufallsheiði til önundarfjarðar við norðanverðan dýrafjörð utan við mýrafell er núpur gamalt höfðingjasetur og kirkjustaður þar var stofnaður skóli árið og varð hann síðar héraðsskóli og var starfræktur til þar er nú sumarhótel kirkjur eru einnig á mýrum við norðanverðan fjörðinn og á hrauni í keldudal yst í sunnnanverðum firðinum en sú síðarnefnda er ekki lengur sóknarkirkja því dalurinn er í eyði áður var kirkja á söndum en hún var síðar færð til þingeyrar fjórir landnámsmenn námu land í dýrafirði dýri sem áður er nefndur og sagður hafa búið á hálsum eiríkur í keldudal vésteinn végeirsson í haukadal og þórður víkingsson sem nam fyrstur land í alviðru í dýrafirði þórður var kallaður son haralds konungs hárfagra en það mun þó varla vera satt skrifar guðbrandur vigfússon stórveldistími svíþjóðar leið undir lok eftir ósigur þeirra gegn rússum í norðurlandaófriðnum mikla rússland prússland og austurríska keisaradæmið skiptu pólsk litháíska samveldinu á milli sín og breyttu þannig landslagi mið evrópu til frambúðar tyrkjaveldi þandist út og gekk í gegnum velmegunarskeið þar sem það tók ekki þátt í neinum styrjöldum í evrópu frá til vegna þessa dróst tyrkjaveldi hernaðarlega aftur úr evrópuveldunum í þeirri endurnýjun sem þau réðust í í kringum sjö ára stríðið á seinni hluta aldarinnar beið það röð ósigra gegn rússlandi bretland gerðist heimsveldi þegar breska austur indíafélagið lagði undir sig stóra hluta indlandsskaga eftir sigur í orrustunni við plassey og keppti við holland um nýlendur í suðaustur asíu á sama tíma missti bretland nýlendur í norður ameríku eftir frelsisstríð bandaríkjanna og í indíánastríðunum í mið asíu varð lát nader shah persakonungs til þess að durraniveldið var stofnað í afganistan og þar sem nú er pakistan á indlandsskaga markar lát aurangzeb endalok stórveldisskeiðs mógúlanna frakkar kepptu við breta um áhrif á indlandsskaga undir stjórn ianlong náði tjingveldið mestu landfræðilegu útbreiðslu sinni í asíu það lagði dsungaríu undir sig og tryggði áhrif sín í tíbet og víetnam útþensla kína varð til þess að ríkið varð fjölþjóðlegra en áður sem skapaði aukna hættu á uppreisnum og íþyngdi fjárhagnum stöðnun og spilling tók að einkenna stjórn ríkisins og lagði grunninn að áföllunum sem kína varð fyrir á öld landnám evrópubúa í ameríku og öðrum heimshlutum fór vaxandi og þróun seglskipa þegar skútuöld náði hámarki gerði mögulega fólksflutninga milli heimsálfa í áður óþekktum mæli iðnbyltingin hófst undir lok aldarinnar með framförum í smíði gufuvéla fyrstu járnbrautirnar litu dagsins ljós rétt fyrir aldamótin í menningu evrópu markar öldin skilin milli síðbarokksins rókokóstíll johann sebastian bach og georg friedrich hndel og klassíska tímabilsins jacues louis david joseph haydn og wolfgang amadeus mozart rómantíkin hófst undir lok aldarinnar með verkum johann wolfgang von goethe og james macpherson muse er ensk rokkhljómsveit frá teignmouth í devon og var stofnuð árið undir dulnefninu rocket baby dolls síðar ákváðu þeir að kalla sig muse hættu í skóla og lögðu tónlistina fyrir sig sveitina skipa þeir matthew bellamy söngvari gítarleikari og hljómborðsleikari christopher wolstenholme bassaleikari og dominic howard trommari og slagverksleikari muse blandar saman öðruvísi rokki þungarokki framsæknu rokki sígildri tónlist og raftónlist og mynda þannig nýframsækið rokk muse er best þekkt fyrir kröftuga og ægibjarta tónleika og fyrir sérvitringslegan áhuga matthew bellamy á alheimssamsæri lífi úti í geimnum ofsóknaræði guðfræði og heimsendi muse hefur gefið út fimm breiðskífur og var sú fyrsta nefnd showbiz og kom út en sú síðasta the resistance black holes revelations sem kom út hlaut mercury prize tilnefningu og lenti í þriðja sæti hjá nme á lista yfir plötur ársins meðlimir muse voru hver í sinni hljómsveit þegar þeir gengu í framhaldsskólanum teignmouth community college snemma á áratug aldar samstarf þeirra fór að taka á sig mynd þegar matthew bellamy þá ára gamall þreytti áheyrnarpróf sem gítarleikari fyrir hljómsveit dominics howards þeir báðu chris wolstenholme sem þá spilaði á trommur að læra að leika á bassa og ganga til liðs við þá árið sigraði hljómsveitin í tónlistarkeppni þá gengu þeir undir nafninu rocket baby dolls og voru með gotnesku yfirbragði þeir voru eina alvöru rokkhljómsveitin sem tók þátt í keppninni og mölvuðu hljóðfærin sín á sviðinu þetta áttu að vera mótmæli yfirlýsing sagði bellamy svo þegar við unnum í raun var það áfall rosalegt áfall eftir þetta fórum við að taka okkur alvarlega stuttu eftir keppnina ákváðu þeir að fara ekki í háskóla hættu í vinnu breytu nafni hljómsveitarinnar í muse og fluttu frá teignmouth eftir að hafa byggt upp aðdáendahóp á nokkrum árum hélt hljómsveitin fyrstu tónleika sína í london og manchester þeir áttu góðan fund með dennis smith eiganda hljóðversins sawmills sem var innréttuð gömul vatnsmylla í cornwall samstarf muse við sawmills leiddi til fyrstu stuttskífu þeirra sem var einfaldlega kölluð muse en hún var gefin út undir merkjum dangerous sem tilheyrði sawmills og sá dominic howard um hönnun plötuhulstursins önnur stuttskífa þeirra muscle museum vakti athygli breska tónlistarskríbentsins steve lamac og breska tónlistartímaritsins nme á sama tíma stofnaði dennis smith ásamt safta jaffery plötufyrirtækið taste media og var það sérstaklega gert fyrir muse sveitin var á mála hjá þeim við gerð fyrstu þriggja diska sinna þrátt fyrir að önnur stuttskífa þeirra hafi aflað þeim minni háttar hylli voru bresk plötufyrirtæki treg til að styðja þá fjárhagslega og vildu margir meina að þeir hljómuðu eins og svo margir samtímamenn þeirra of mikið eins og radiohead hins vegar voru bandarísk plötufyrirtæki áköf í að semja við þá og buðu þeim flug í fyrsta farrými til bandaríkjanna í áheyrnarprufur þeir komust á samning hjá maverick records þann desember fyrir heimkomu þeirra til englands stóð taste media að samningum við hin og þessi upptökufyrirtæki í evrópu og ástralíu og veitti það þeim frelsi til að stjórna ferli sínum þar john leckie sem hafði framleitt plötur fyrir the stone roses weird al yankovic og the verve auk hinnar áhrifaríku plötu the bends fyrir radiohead var fenginn til að framleiða fyrstu plötu sveitarinnar showbiz platan opinberaði harðan rokkstíl sveitarinnar og textarnir fjölluðu til dæmis um hversu erfitt hafði verið að koma sér á framfæri í bænum teignmouth eftir útgáfu showbiz fór muse í tónleikaferðalag með savage garden um bandaríkin árin og spiluðu þeir á stórhátíðum í evrópu og á tónleikum í ástralíu og á sama tíma eignuðust þeir stóran aðdáendahóp í vestur evrópu sérstaklega í frakklandi við gerð annarrar plötu sveitarinnar origin of symmetry gerði sveitin ýmsar tilraunir með óvenjulegum hljóðfæraútsetningum á borð við kirkjuorgel mellotron og stærra trommusett það var meira um hátónaðan söng hjá bellamy brotna gítarhljóma og auðkennandi píanóspil bellamy hefur nefnt að gítarleikurinn hafi verið undir sterkum áhrifum jimi hendrix og tom morello úr rage against the machine og audioslave en áhrif þess síðarnefnda koma sérstaklega í ljós í stefbyggðum lögum á origin of symmetry og þar sem bellamy notar pitch shift hljóðbreyta í gítareinleik á plötunni er líka sérstök endurgerð af laginu feeling good sem var samið af anthony newley og leslie bricusse muse fór í mál við neskaffi árið fyrir að nota þeirra útgáfu af feeling good í sjónvarpsauglýsingu án leyfis og gáfu oxfam þau pund sem þeir fengu í skaðabætur céline dion var einnig hótað lögsókn árið þegar hún hugðist kalla sýningu sem hún stóð fyrir í las vegas muse þrátt fyrir að muse hefði einkarétt á nafninu á heimsvísu céline dion bauð þeim dali til að nota nafnið en þeir höfnuðu því og bellamy sagði við viljum ekki fara þangað og fólk heldur að við séum stuðningssveit céline dion á endanum neyddist céline dion til að hætta við muse hefur verið líkt við hljómsveitina ueen þó það sé að nokkru leyti vegna þess hversu svipaðar hljómsveitirnar eru á sviði og stíll bellamy minnir á brian may úr ueen platan hefði getað náð miklum vinsældum í bandaríkjunum en maverick útgáfan var ósammála muse um hvernig söngurinn ætti að vera hún vildi hafa hann tónlægri til að hann hljómaði betur í útvarpi svo hún bað þá um að breyta honum áður en þeir gæfu plötuna út í bandaríkjunum við þetta ákvað sveitin að skilja við maverick og varð það til þess að platan var ekki gefin út í bandaríkjunum fyrr en september eftir að muse hafði getið sér gott orð sem tónleikasveit var ákveðið að gefa út tónleikamynddisk og geisladisk mynddiskurinn hullabaloo var tekinn upp á velheppnuðum tónleikum á le zenith í parís þar sem þeir spiluðu tvö kvöld í röð samtímis var tvöfaldur geisladiskur gefinn út hullabaloo soundtrack en á honum voru upptökur af lögum og eitthvað af tónleikunum á le zenith þá voru lögin in your world og dead star gefin út á smáskífu lagið shrinking universe frá hullabaloo soundtrack var eitt af aðallögum kvikmyndarinnar weeks later sem gefin var út í febrúar setti magazine plötuna origin of symmetry í sæti af bestu plötum frá upphafi samkvæmt skoðanakönnun meðal aðdáenda blaðsins árið var platan absolution gefin út en hún var framleidd af rich costey sem hafði unnið með rage against the machine platan var framhald af tilraunastarfsemi sveitarinnar líkt og origin of symmetry og skartaði einnig hinu vinsæla lagi time is running out sveitin hefur sagt að þemað sem sé gegnumgangandi á plötunni snúist um heimsendi og hvernig brugðist er við honum þrátt fyrir þetta segir muse plötuna vera upplífgandi með jákvæðum skilaboðum í lögum eins og blackout og butterflies and hurricanes ástæðan er áhugi bellamy á samsæriskenningum guðfræði tækni og hinu yfirnáttúrulega til dæmis er lagið ruled by secrecy nefnt eftir bók eftir jim marrs rule by secrecy sem fjallar um leyndardóma á bak við stjórnun stórvelda margir textanna á plötunni hafa stjórmálalegar tilvísanir með þessari plötu náði muse loksins miklum árangri á bretlandi og með nýjan bandarískan plötusamning upp á vasann fór muse í fyrsta skipti í alþjóðlega tónleikaferð og héldu tónleika á íþróttavöllum á ferðalaginu fóru þeir um ástralíu nýja sjáland bandaríkin kanada og frakkland á meðan á ferðinni stóð tókst þeim að gefa út lögin time is running out hysteria sing for absolution stockholm syndrome og butterflies and hurricanes sveitin spilaði á glastonbury hátíðinni í júní þar lýsti bellamy tónleikunum sem bestu tónleikar lífs okkar þetta var besta tilfinning um afrek sem að við höfðum fundið á ævi okkar eftir að koma af sviði sagði bellamy skömmu eftir tónleikana lést faðir dominic howard trommuleikara af völdum hjartaáfalls en hann hafði verið á tónleikunum það var næstum óraunverulegt að aðeins klukkutíma síðar var faðir hans dáinn það var varla hægt að trúa því næstu vikuna vorum við að reyna að styðja við dom ég held að hann hafi verið glaður yfir því að faðir hans gat séð hann á þeirri stund sem var örugglega sú besta á ferli sveitarinnar muse hélt áfram tónleikaferðalagi sínu síðustu tónleikarnir voru í bandaríkjunum en aukatónleikar voru haldnir vegna mikillar eftirspurnar á earls court í london í lok ársins gaf vitamin records út the string uartet tribute to muse eftir the tallywood strings plötu með órafmagnaðri útgáfu af sumum laga muse sveitin lauk ferðalaginu í janúar en sneri aftur til bandaríkjanna í apríl og maí það ár þann júlí tók muse þátt í live í parís þar sem þeir spiluðu plug in baby bliss time is running out og hysteria í apríl var ævisaga sveitarinnar gefin út á mynddiski sem nefnist manic depression hljómsveitin tók ekki þátt í verkefninu og studdi ekki þessa útgáfu annar mynddiskur absolution tour var gefinn út desember og innihélt hann endurklippt efni frá glastonbury hátíðinni ásamt áður óséðu efni frá earls court í london wembley arena og wiltern theatre í los angeles tvö lög voru falin á diskinum endlessly og thoughts of a dying atheist en þau voru mynduð á wembley arena eina lagið af plötunni absolution sem var ekki á mynddiskinum var lagið falling away with you en það hefur aldrei verið spilað á tónleikum absolution varð á endanum gullplata í bandaríkjunum sveitin sneri aftur í hljóðver í ágúst þó að upptökur hæfust ekki af alvöru fyrr en í september platan var tekin upp fram á vor með nokkrum hléum vegna fría sveitin tilkynnti um nýju plötuna í maí platan sem var framleidd af rich costey eins og absolution hét black holes revelations stuttu fyrir útgáfu plötunnar var henni lekið á veraldarvefinn platan var gefin út í japan júní með aukalaginu glorious sem er ekki á plötum annars staðar í heiminum en lagið var hægt að fá pantað frá itunes platan var gefin út í evrópu júlí og í norður ameríku júlí hún lenti í sæti á vinsældalistunum á bretlandi mestum hluta evrópu ástralíu og náði miklum vinsældum í bandaríkjunum þar sem hún lenti í sæti á billboard plötulistanum black holes revelations seldist í meira en einni milljón eintaka titill plötunnar og þemu laganna stafa af áhuga sveitarinnar á geimnum sérstaklega mars og cydoniu myndirnar á plötunni voru hannaðar af storm thorgerson og sýna landslag reikistjörnunnar mars með fjórum mönnum við borð og fjóra smáhesta ofan á því líklegast eru þar á ferð fjórmenningarnir sem hafa vaxið meira en hestar þeirra tónlistarþemað á disknum er að miklu leyti nokkurs konar rokk diskó enn og aftur fjalla textarnir um stjórnmál og spillingu en sjónarhornið er ekki jafn svartsýnt og áður fyrsta lag plötunnar var selt eitt og sér á veraldarvefnum það var supermassive black hole frá og með maí laginu fylgdi tónlistarmyndband sem leikstýrt var af floria sigismondi lagið fékk misjafnar móttökur þar sem það vék frá tónlistarstíl sveitarinnar það var síðan gefið út á smáskífu með laginu crying shame önnur smáskífa sveitarinnar af diskinum innihélt lagið starlight gefið út þann september knights of cydonia var gefið út sem útvarpssmáskífa í bandaríkjunum þann júní og sem smáskífa í bretlandi nóvember sama ár og náði inn á topp listann myndbandið við lagið var tekið upp í rúmeníu og er undir áhrifum frá spagettí vestrum fjórða lagið af plötunni sem gefið var út á smáskífu var invincible sem kom út apríl önnur smáskífa map of the problematiue kom í kjölfar wembley stadium tónleikanna og var hún aðeins seld á veraldarvefnum sem niðurhal þann júlí muse byrjaði aftur á tónleikaferðalagi maí þeir komu fyrst fram á one big weekend sem bbc radio stóð fyrir og þar á eftir nokkrum sinnum í sjónvarpi aðalferðalagið byrjaði rétt fyrir útgáfu plötunnar þar spiluðu þeir mest á hátíðum meðal annars í reading og leeds í lok júlí spiluðu þeir í norður ameríku og lauk ferðinni í september þá tók við tónleikaferðalag í evrópu þar sem mikið var spilað á innanhússíþróttavöllum í bretlandi breska hljómsveitin noisettes studdi þá á ferðalaginu í nóvember og mestan hluta desember ferðalagið hélt svo áfram í ástralíu og suðaustur asíu í lok ársins tilkynnti muse að þeir myndu spila á hinum nýbyggða wembley leikvangi fyrir alls manns þann júní von bráðar seldist upp á wembley tónleikana og var þá öðrum bætt við júní sem upphitunarsveitir spiluðu the streets rodrigo y gabriela og dirty pretty things þann júní og my chemical romance biffy clyro og shy child þann júní báðir tónleikarnir voru myndaðir fyrir tónleikamynddisk sem kom út um páskana og hlaut nafnið haarp muse neyddist til að aflýsa nokkrum tónleikum með my chemical romance í maí þar sem nokkrir starfsmenn og meðlimir my chemical romance fengu matareitrun tímaritið magazine setti muse í níunda sæti yfir mest spennandi sveitir á jörðu í dag í tölublaðinu sínu fimmta breiðskífa hljómsveitarinnar the resistance var gefin út september platan seldist vel og var hún þriðja plata hljómsveitarinnar til að ná efst á metsölulista í bretlandi hljómsveitin hóf upptökur á sinni sjöttu breiðskífu í september platan nefnist the nd law og kom út október sjöunda breiðskífa hljómsveitarinnar var gefin út júní áttunda breiðskífa hljómsveitarinnar var gefin út november mývatn er stöðuvatn í suður þingeyjarsýslu skammt frá kröflu mývatn er fjórða stærsta stöðuvatn íslands um ferkílómetrar að stærð vatnið er fremur grunnt eða fimm metrar þar sem dýpst er í vatninu eru um litlar eyjar og þykja þær gefa vatninu ægifagurt yfirbragð innrennsli í vatnið er að mestu frá lindum sem eru víða við það austan og sunnanvert úr mývatni rennur laxá mývatn er einna þekktast fyrir fjölskrúðugt fuglalíf t d eru fleiri andategundir þar en á nokkrum öðrum stað heimsins kísiliðjan vann kísilgúr úr vatninu af í tæpa fjóra áratugi en vinnslu var hætt nóvember og verksmiðjan rifin ári síðar sumir telja vatnið vera ofauðgað þ e ofmettað af næringarefnum við mývatn hefur verið starfrækt sjálfvirk veðurathugunarstöð síðan vinabæir eiga rætur sínar að rekja til seinni heimsstyrjaldarinnar og er hugmyndin á bak við þá að auka skilning og efla samskipti milli fólks í mismunandi löndum auk þess að hvetja til þess að sett verði upp ýmis verkefni báðum bæjunum til hagsbóta þó að hugmyndin sé vinsælli í evrópu en annars staðar hefur hún verið tekin upp í öðrum heimsálfum meðal annars í norður ameríku þar sem hugtakið systraborgir sister cities er notað eða town twinning síðan hafa um vinabæir innan evrópu verið styrktir af evrópusambandinu og var heildarupphæð styrkjanna milljón evrur árlega eða um einn miljarður íslenskra króna sjálfstæðisflokkurinn er íslenskur stjórnmálaflokkur sem kennir sig við hægristefnu sjálfstæðisflokkurinn hefur lengst af verið stærsti flokkur landsins sé miðað við kjörfylgi sem flokkurinn hefur fengið í kosningum bæði til þings og sveitarstjórna sjálfstæðisflokkurinn er einnig sá flokkur sem státar af flestum skráðum flokksmönnum mestu kosningu fékk flokkurinn árið en þá verstu árið eftir bankahrunið á íslandi haustið sjálfstæðisflokkurinn hefur setið í af þeim ríkisstjórnum sem myndaðar hefur verið frá stofnun hans og veitt þeirra forystu sjálfstæðisflokkurinn hefur átt tæplega meðalfylgi í bæjar og sveitarfélögum frá stofnun í reykjavík hafði flokkurinn hreinan meirihluta um áratuga skeið allt til og aftur til sjálfstæðisflokkurinn segir hlutverk sitt að vinna í innanlandsmálum að víðsýnni og þjóðlegri umbótastefnu á grundvelli einstaklingsfrelsis og atvinnufrelsis með hagsmuni allra stétta fyrir augum hinn hluti sjálfstæðisstefnunnar er söguleg arfleifð sjálfstæðisbaráttu íslendinga um að ísland eigi skilyrðislaust að vera sjáfstætt ríki sjálfstæðisflokkurinn var stofnaður maí árið við sameiningu íhaldsflokksins og frjálslynda flokksins fyrsti formaður flokksins var jón þorláksson verkfræðingur og síðar borgarstjóri reykjavíkur til þegar ólafur thors tók við flokkurinn tók þátt í ríkisstjórn í fyrsta sinn frá miðju ári til miðs árs núverandi formaður flokksins er bjarni benediktsson og þórdís kolbrún reykfjörð gylfadóttir er varaformaður áslaug arna sigurbjörnsdóttir ritari flokksins flokkurinn hefur nú sæti á alþingi eftir alþingiskosningarnar en hafði þingsæti fyrir þær kosningar allir formenn flokksins hafa gegnt embætti forsætisráðherra á íslandi jón þorláksson var forsætisráðherra fyrir íhaldsflokkinn en var síðan formaður sjálfstæðisflokksins frá stofnun til ársins ólafur thors var forsætisráðherra og ólafur leiddi sjálfstæðisflokkinn frá til bjarni benediktsson var forsætisráðherra á árunum jóhann hafstein var forsætisráðherra jóhann gegndi formennsku í sjálfstæðisflokknum til ársins geir hallgrímsson var forsætisráðherra en formaður sjálfstæðisflokksins til geir sigraði gunnar thoroddsen í varaformannskjöri á landsfundi og tók við formennsku á flokksráðsfundi árið er jóhann hafstein sagði af sér formennsku af heilsufarsástæðum þorsteinn pálsson var forsætisráðherra og davíð oddsson var forsætisráðherra á árunum geir h haarde tók við forsætisráðuneytinu júní davíð sigraði þorstein í formannskjöri á landsfundi sjálfstæðisflokksins árið það var eina skiptið sem formaður sjálfstæðisflokksins hefur tapað formannskjöri bjarni benediktsson var forsætisráðherra auk þeirra var sjálfstæðismaðurinn gunnar thoroddsen forsætisráðherra á árunum sigurður eggerz einn af stofnendum sjálfstæðisflokkins var forsætisráðherra í tvígang og einar arnórsson ráðherra íslands sat á þingi fyrir sjálfstæðisflokkinn magnús guðmundsson fyrsti varaformaður sjálfstæðisflokksins gegndi störfum forsætisráðherra frá andláti jóns magnússonar uns stjórn jóns þorlákssonar tók við sumarið í aðdraganda alþingiskosninganna árið var upplýst um að flokkurinn tók við háum styrktarfjárhæðum frá stórfyrirtækjum á íslandi í desember árið einungis nokkrum dögum áður en lög tóku gildi sem takmörkuðu styrki til stjórnmálaflokka við þúsund krónur frá einum lögaðila á ári hverju og upp úr því spruttu upp miklar deilur bæði innan flokksins og utan styrkirnir sem komu frá landsbankanum og fl group námu alls milljónum króna landsbankinn lagði til milljónir en hafði áður á sama ári styrkt flokkinn um milljónir króna fl group styrkti flokkinn um milljónir þegar uppvíst varð um styrkina tók stjórn flokksins þá ákvörðun að skila styrkjunum að undanskildum fyrri styrk landsbankans geir h haarde fyrrverandi formaður flokksins kvaðst einn bera ábyrgð á að hafa veitt styrkjunum viðtöku en mikið var rætt um hverjir hefðu vitað af styrkjunum andri óttarsson framkvæmdastjóri flokksins lét af störfum vegna málsins enda þótt hann segðist hvorki hafa átt frumkvæði að því að afla styrkjanna né hafa tekið ákvörðun um að veita þeim viðtöku bjarni benediktsson formaður flokksins sagðist telja að andri og kjartan gunnarsson sem lét af störfum sem framkvæmdarstjóri flokksins haustið hefðu báðir vitað af styrkjunum en kjartan neitaði að hafa vitað af styrkjunum í kjölfar styrkjamálsins spáði gunnar helgi kristinsson prófessor í stjórnmálafræði að í kosningunum biði sjálfstæðisflokkurinn hörmulegan kosningaósigur gunnar helgi benti einnig á að styrkirnir hefðu borist flokknum nokkrum mánuðum áður en að fulltrúar flokksins komu að fyrirtækinu rei sem hafi væntanlega verið ábatasamt fyrir þá aðila sem voru að gefa flokknum þessa fjármuni en bjarni benediktsson formaður flokksins sagðist telja að engin tengsl væru milli styrkjamálsins og rei málsins framsóknarflokkurinn er íslenskur miðjuflokkur hann var stofnaður desember við samruna bændaflokksins og óháðra bænda og er elsti starfandi stjórnmálaflokkurinn á íslandi fyrir seinni heimsstyjöldina var ísland töluvert dreifbýlla en það er í dag og framsóknarflokkurinn sótti kjörfylgi sitt framan af til landsbyggðar og ungmennafélagshreyfingarinnar en uppúr miðri öld breyttist þetta töluvert og sótti hann þá fylgi sitt jafnar til allra stétta þó kjörfylgið hafi haldist á landsbyggðinni framsóknarflokkurinn var stofnaður desember á alþingi sama ár og alþýðuflokkurinn var stofnaður á þeim tíma stóð fyrri heimsstyrjöldin með tilheyrandi truflun á verslun og viðskiptum við útlönd konur höfðu öðlast kosningarétt árið áður og kosningaaldur hafði verið lækkaður úr árum í því jókst fjöldi kosningabærra manna mjög í nóvember komu átta þingmenn saman á seyðisfirði á leið til reykjavíkur á þing það voru sigurður jónsson einar árnason sveinn ólafsson jón jónsson þorsteinn m jónsson ólafur briem guðmundur ólafsson og þorleifur jónsson þeir komu sér saman um að stofna þingflokk sem hlaut nafnið framsóknarflokkurinn fyrsti ráðherra framsóknarflokksins var sigurður jónsson sem sat sem atvinnumálaráðherra í þriggja ráðherra ríkisstjórn sem mynduð var ásamt jóni magnússyni fyrir heimastjórnarflokkinn og björn kristjánsson fyrir sjálfstæðisflokkinn eldri frá til fyrsti formaður framsóknarflokksins var ólafur briem fram að starfaði flokkurinn eingöngu sem þingflokkur á því tímabili takmörkuðust flokksmenn við þingmenn flokksins árið var samband ungra framsóknarmanna stofnað árin til var framsóknarflokkurinn mjög ríkjandi í íslenskum stjórnmálum og eru þessi tími stundum kallaður framsóknaráratugirnir þeir voru í stjórn öll þessi ár ef undan er skildir nokkrir mánuðir í kringum áramótin og meira en helming tímans var forsætisráðherrann úr þeirra röðum tvisvar mynduðu þeir stjórn með sjálfstæðisflokknum algengast var þó á þessum árum að framsóknarflokkurinn og alþýðubandalagið ynnu saman fjórum sinnum eða samtals í um tíu ár þeir höfðu þó aldrei þingmeirihluta og því varð alltaf að vera að minnsta kosti einn flokkur til viðbótar með í för einn þekktasti stjórnmálamaður áratugarins á íslandi var steingrímur hermannsson formaður framsóknarflokksins og forsætisráðherra hann var fyrst kosinn í alþingiskosningum þegar framsóknarmenn bættu við sig miklu fylgi talsverðar breytingar áttu sér stað innan flokksins frá flokkurinn endurnýjaði forystu sína og styrkt tengslin við hugmyndafræði grasrótarinnar þann nóvember sagði sitjandi formaður guðni ágústsson af sér þingmennsku og formannsembætti eftir mikla gagnrýni flokksmanna á flokksforystuna á miðstjórnarfundi helgina nóvember valgerður sverrisdóttir tók þá við sem formaður og gegndi því embætti þar til nýr formaður yrði kosinn á flokksþingi flokksins sem flýtt var fram til janúar fimm manns buðu sig fram til formanns það voru þeir lúðvík gizurarson páll magnússon jón vigfús guðjónsson höskuldur þórhallsson og sigmundur davíð gunnlaugsson tveir buðu fram til varaformanns en það voru þau siv friðleifsdóttir og birkir jón jónsson sigmundur davíð gunnlaugsson var kjörinn formaður flokksins janúar á flokksþingi flokksins og birkir jón jónsson var kjörinn varaformaður þá buðu sig þrjú fram til ritara þau gunnar bragi sveinsson sæunn stefánsdóttir og eygló harðardóttir eftir að formaður og varaformaður höfðu verið kjörin dró gunnar bragi framboð sitt til baka til þess að gæta jafnræðis innan flokksforystunnar eygló harðardóttir var þá kjörinn ritari í kjölfar þessara breytinga í forystusveit framsóknar jókst stuðningur við flokkinn töluvert í könnunum sem dæmi í könnun á vegum mmr rannsókna dagana janúar mældist flokkurinn með fylgi frá janúar fjölgaði flokksmönnum í framsóknarflokknum um á flokksþingi flokksins apríl var samþykkt ályktun með talsverðum meirihluta að íslendingar skulu áfram leita eftir samstarfi við þjóðir innan og utan evrópusambandsins á grundvelli frjálsra og sanngjarna samninga og samvinnu sem byggir á jöfnuði og ábata allra aðila með slíkum samskiptum geta íslensk stjórnvöld tryggt hagsmuni íslands best á hverjum tíma framsóknarflokkurinn telur hag lands og þjóðar best borgið utan evrópusambandsins nú sem fyrr standa auðlindir þjóðarinnar undir velferð hennar og fullt og óskorað forræði á þeim er forsenda farsældar til framtíðar framsóknarflokkurinn telur að þjóðin skuli ætíð eiga beina aðkomu með þjóðaratkvæðagreiðslu að ákvörðunum um stórmál eins og aðild að evrópusambandinu og mun flokkurinn berjast fyrir þeim rétti í lok maí fjölgaði þingmönnum framsóknarflokksins í tíu er ásmundur einar daðason fyrrum þingmaður vg gekk til liðs við framsóknarflokkinn eftir að hafa verið utan þingflokka um skamman tíma þeim fækkaði svo aftur þegar guðmundur steingrímsson gekk úr flokknum í ágúst guðmundur gaf síðar það út að hann gæti stutt þáverandi ríkistjórnina falli kæmi til þess í alþingiskosningunum fékk framsóknarflokkurinn átta þingmenn kjörna er það talinn góður varnarsigur eftir klofningu flokksins rétt fyrir kosningar þar sem fyrrverandi formaður sigmundur davíð gunnlaugsson stofnaði miðflokkinn flokkurinn myndaði síðan ríkisstjórn með sjálfstæðisflokknum og vinstri grænum nóvember með katrínu jakobsdóttur sem forsætisráðherra fékk framsókn þrjú ráðuneyti mennta og menningarmálaráðuneytið lilja samgöngu og sveitarstjórnarráðuneyti sigurður og félags og jafnréttismálaráðuneyti ásmundur framsóknarflokkurinn er við völd i nokkrum sveitarfélögum víða um land á upphafsárum framsóknarflokksins stóð flokkurinn meðal annars fyrir sjálfstæði þjóðarinnar innlendum þjóðbanka vegna ástands bankamála á þeim tíma og alþýðumenntun sem hann taldi hornstein allra þjóðþrifa undir forsæti tryggva þórhallssonar á fjórða áratuginum sat ríkisstjórn framsóknarflokksins ein að völdum og á árum tók við mikil uppbygging lagt var ofurkapp á að byggja upp innviði samfélagsins vegagerð og brúasmíði hafnarmannvirki og vitar voru byggðir landhelgisgæslan efld og skip leigð af ríkisstjórninni til þess að auka aflaverðmæti íslensks fisks þá voru byggð mörg af glæsilegustu húsum landsins landspítalinn tók til starfa og þjóðleikhúsið byggt þingvellir voru gerðir að þjóðgarði og til að efla lýðræðisumræðu og fræða þjóðina var ríkisútvarpið stofnað atvinnumál hafa þó verið ofarlega á blaði hjá framsókn síðastliðina áratugi og þekkt er atvinnuátak framsóknar frá þegar þeir komust í ríkistjórn sem skapaði störf þá hefur framsókn verið framarlega í jafnréttis og siðferðismálum og var fyrsti stjórnmálaflokkurinn sem setti sér bæði kynjakvóta fyrir bæði kyn og siðareglur kynjakvótanum var síðan fyrst beitt þegar karlmaður var færður upp á kosningarlistanum í suðvesturkjördæmi eftir að konur röðuðust í öll efstu sætin sem þótti athyglisvert enda settur inn vegna baráttu landssambands framsóknarkvenna framsóknarflokkurinn stóð einnig framarlega í icesave málinu og voru harðir andstæðingar þess að íslendingum bæri að borga þá vildu þeir setja fleiri fyrirvara við samninganaog gagnrýndu samningsferlið talið er að barátta framsóknarflokksins gegn icesave hafi styrkt sigmund davíð gunnlaugsson formann flokksins þingflokkur framsóknarmanna kýs sér þriggja manna stjórn í upphafi hvers þings formann og tvo meðstjórnendur til eins árs í senn úr fjölmiðlum stjórnmál er ferli bindandi ákvarðanatöku fyrir hóp af fólki algengast er að tala um stjórnmál í sambandi við ákvarðanatöku fyrir ríki og sveitarfélög en hugtakið getur einnig átt við um stjórnun fyrirtækja og félagasamtaka í lýðræðisríkjum sem byggja á fulltrúalýðræði eru stjórnmálamenn kosnir til valda þeim er falið umboð til ákvarðanatöku fyrir hóp fólks harold lasswell þekktur bandarískur stjórnmálafræðingur á fyrri hluta aldarinnar sagði að stjórnmál snerust um hver fengi hvað hvenær og hvernig í hnattrænu samhengi eru ríki grunneiningar stjórnmála þýski félagsfræðingurinn max weber skilgreindi stjórnmál sem viðleitni til að eiga hlut í völdum eða til að hafa áhrif á skiptingu valda hvort sem er milli ríkja eða milli hópa manna innan sama ríkis max weber er einnig höfundurinn að einni víðteknustu skilgreiningu á ríkinu en það er sú félagslega stofnun sem hefur réttmætan og viðurkenndan einkarétt á beitingu líkamlegs ofbeldis á ákveðnu landssvæði hér erum við því aftur komin að lykilhugtökunum ríki og vald námundun er aðgerð í stærðfræði þegar fjöldi markverðra stafa er minnkaður venjulega til einföldunar þegar námundað er þá er markverði stafurinn sem námundað er að hækkaður ef tölustafurinn til hægri er á bilinu til annars er hann óbreyttur eftir það eru allir tölustafir hægra megin við markverða stafinn fjarlægðir ef þeir eru tugabrot en skipt fyrir tölustafinn ef þeir eru hluti af heillri tölu þegar tölur eru námundaðar er annað hvort verið að fækka fjölda markverðra stafa eða viðhalda honum en það fer eftir því hve námundunin er gróf námundun fjölgar aldrei markverðum stöfum þegar talan er námunduð að tug þá er tölunni skipt út fyrir og talan hefði orðið en ef talan hefði verið væri tölustafurinn fjarlægður auk kommunar og orðið að tölunni ef talan væri námunduð að tug þá væri fyrri tölustafnum skipt út fyrir og fjarlægt af tölunni þegar tölurnar og eru námundaðar að þúsundi þá hefur þriðji tölustafurinn áhrif á það hvort annar stafurinn hækkar upp í eða ekki þriðji tölustafur fyrri tölurnnar er og því hækkar annar tölustafurinn ekki en í þeirri seinni er hann og því hækkar annar stafurinn frá og upp í seinustu þrem stöfunum er síðan skipt út fyrir fyrri talan verður þá að en sú seinni að skálholt er bær og kirkjustaður í biskupstungum í árnessýslu þar var biskupssetur frá upphafi og fram á öld og má segja höfuðstaður íslands í margar aldir þar var löngum rekinn skóli í skálholti var stærsta kirkja sem reist hefur verið á íslandi kirkja brynjólfs biskups sveinssonar og var hún miklu stærri en núverandi kirkja þar sem reist var skálholt er einn merkasti sögustaður landsins samtvinnaður sögu kristni á íslandi kirkja var reist í skálholti stuttu eftir kristnitöku og sat þar fyrsti biskup íslands skálholt var höfuðstaður landsins í um ár miðstöð kirkjustjórnar og mikið fræðasetur vitað er að í kringum bjuggu um manns í skálholti þar hefur því staðið þorp húsa af ýmsum stærðum og gerðum sem mynduðu fyrsta þéttbýlið á íslandi óvíða er mögulegt að rannsaka með uppgreftri húsakynni af jafnfjölbreyttu tagi og frá jafnmörgum tímabilum enda er í skálholti að finna minjar frá öllum öldum íslandssögunnar hér gefst því einstakt tækifæri til að afla upplýsinga um þau tímabil sem lítið er fjallað um í rituðum heimildum þar sem biskupssetrið í skálholti hefur staðið um aldir fer ekki hjá því að vænta megi mikilla fornleifa í jörðu lengi hefur verið vitað að merkilegar minjar væru undir sverði á þessum forna höfuðstað landsins þó að raunverulegar fornleifarannsóknir hæfust ekki í skálholti fyrr en eftir miðja öld komu þar ýmsir fornfræðingar á öld sem skráðu upplýsingar um fornleifar í skálholti hólar í hjaltadal eru bær kirkjustaður og skólasetur í hjaltadal í skagafjarðarsýslu þar var settur biskupsstóll árið þegar norðlendingar kröfðust þess að fá sinn eigin biskup til mótvægis við biskupinn í skálholti fyrsti biskup á hólum var jón ögmundsson hólar voru í raun höfuðstaður og helsta menningarsetur norðurlands frá því í upphafi tólftu aldar til upphafs nítjándu aldar og frá fornu fari hafa norðlendingar og þó einkum skagfirðingar talað um að fara heim að hólum biskupsstóllinn átti geysimiklar eignir og um siðaskipti var um fjórðungur af öllum jörðum í norðlendingafjórðungi í eigu stólsins á hólum var löngum rekinn skóli þó líklega ekki óslitið nema frá því um siðaskipti og prentsmiðja var starfrækt þar lengi aðalhöfn fyrir hóla fram að siðaskiptum var kolbeinsárós kolkuós þar komu að landi þau skip sem biskupsstóllinn átti í förum á miðöldum hólabiskupar voru í kaþólskum sið og í lútherskum sið margir biskupanna á og öld voru þó erlendir og stóðu stutt við á hólum eða komu jafnvel aldrei til landsins en dvöldust erlendis og létu fulltrúa sína sinna málefnum biskupsdæmisins af atkvæðamestu biskupum í kaþólskum sið má auk jóns ögmundssonar nefna guðmund góða arason biskup norðmanninn auðun rauða þorbergsson biskup sem meðal annars reisti auðunarstofu hina fyrri og jón arason síðasta biskup á hólum í kaþólskum sið fyrsti lúterski biskupinn á hólum var ólafur hjaltason en atkvæðamestur lútherskra biskupa þar var guðbrandur þorláksson sem sat staðinn í meira en hálfa öld eða frá til og lét meðal annars þýða og prenta biblíuna sem við hann er kennd og kölluð guðbrandsbiblía gísli magnússon biskup lét reisa steinkirkjuna sem enn stendur á hólum síðasti biskup á hólum var sigurður stefánsson biskup en eftir lát hans voru biskupsdæmin tvö sameinuð og hólastóll lagður niður en skólinn fluttur suður og sameinaður hólavallaskóla eftir að biskupsstóllinn var lagður af og eignir hans seldar voru hólar prestssetur til en þá var prestssetrið flutt í viðvík hólar urðu aftur prestssetur og frá hólum hefur þar verið vigslubiskupssetur skagafjarðarsýsla keypti jörðina og árið eftir var bændaskóli stofnaður á hólum frá hefur nám þar verið á háskólastigi og kallast skólinn nú háskólinn á hólum ýmsar stofnanir eru einnig á hólum þar á meðal sögusetur íslenska hestsins guðbrandsstofnun sem er rannsókna og fræðastofnun í tengslum við skólann og fiskeldisstöðin hólalax á hólum er grunnskóli og leikskóli þar er umfangsmikil ferðaþjónusta og á sumrin er rekið þar gistihús og veitingahús þar er einnig sundlaug íbúar á hólum voru þann janúar fritz haarmann október apríl einnig þekktur sem vampíran frá hannover eða slátrarinn frá hannover var þekktur raðmorðingi fæddur í hannover í þýskalandi hann er talinn hafa myrt í minnsta lagi manns á árunum fritz hafði á unga aldri dálæti á því að klæða sig upp sem stelpa hann framdi fyrsta afbrot sitt ungur að aldri ára og faðir hans sem hann hafði óbeit á vildi koma honum fyrir á hæli en læknar þar sáu enga ástæðu til að halda honum svo ekkert varð úr því hann gekk þá í herinn og gekk þar vel og var hrósað fyrir frammistöðu árið sneri hann aftur til hannover og byrjaði feril sinn sem smáglæpamaður hann féll vel inn í hóp glæpamanna og var vinsæll á meðal þeirra hann naut einnig nokkurrar velvildar hjá lögreglunni sem hafði handtekið hann nokkrum sinnum fyrir smáglæpi eftir að honum var sleppt úr fangelsi árið vann hann fyrir sér á svarta markaðinum við að selja kjöt föt og annan varning hann hélt sig mikið við járnbrautarstöðina þangað sem flóttamenn og strokubörn sóttu helst til hann hafði sérstakan áhuga á ungum strákum þar hann safnaði upplýsingum handa lögreglu um flóttamenn og strokulýð og aflaði sér þannig mikils trausts hjá lögreglunni sem í staðinn leit framhjá svartamarkaðsbraski hans hann varð þá þekktur fyrir að selja afar ódýran varning og keyptu margir kjöt af honum hann tældi marga stráka heim til sín með súkkulaði og góðgæti heimili hans var oft rannsakað af lögreglunni vegna barnshvarfa í nágrenninu en lögreglan sá aldrei ástæðu til að aðhafast meira síðar kynntist fritz hans graan nokkrum sem var karlkyns hóra þeir hjálpuðust að við að tæla drengi til fritz þegar nokkuð mörg börn höfðu horfið og fólk var farið að vera vart um sig stigmögnuðust sögusagnir um vampírur og skrímsli nokkrir fóru með kjötið sem fritz seldi þeim til lækna og sérfræðinga til þess að láta greina kjötið vegna gruns um að þar væri á ferðinni mannakjöt en læknarnir héldu því ávallt fram að um svínakjöt væri að ræða það var ekki fyrr en að mannabein fundust við bakka leine og stuttu síðar var fritz staðinn að verki við að ræna ungum dreng hann viðurkenndi allt samstundis og lýsti aðferðum sínum fyrir lögreglu hann tældi unga drengi heim til sín reif háls þeirra í sundur með tönnunum og hjó síðan líkamann í sundur og seldi það kjöt sem hann ekki át sjálfur ásamt fötunum þeirra afganginum henti hann í ána leine við uppgröft við bakka leine fundust hundruð mannabeina fritz var dæmdur sekur ásamt hans sem hlaut lífstíðar fangelsisdóm en var aðeins í fangelsi í ár fritz var dæmdur til dauða og var afhöfðaður hann var dæmdur sekur um morð sjálfur vissi hann ekki fjöldann en talið er að morðin hafi verið um hundrað talsins hannover er höfuðborg og stærsta borg þýska sambandslandsins neðra saxlands með rúmlega hálfa milljón íbúa hannover var áður höfuðborg konungsríkisins hannover sem var stofnað og stóð til hannover er iðnaðarborg en er einnig þekkt sýningar og ráðstefnuborg hannover liggur við ána leine sunnarlega í neðra saxlandi næstu borgir eru brúnsvík til austurs km bielefeld til vesturs km bremen til norðvesturs km og hamborg til norðurs km skjaldarmerki borgarinnar sýnir hvítt borgarvirki á rauðum grunni gullið ljón stendur milli turnanna undir hliðinu er grænt maríublóm borgarvirkið táknar hannover maríublómið var upphaflega notuð á mynt eftir ljónið er ættarmerki welfen ættarinnar sem átti sitt fyrsta óðal í brúnsvík þekktastur meðlimur ættarinnar var hinrik ljón heinrich der löwe skjaldarmerki þetta birtist fyrst en var formlega tekið upp aftur borgin hét upphaflega vicus hanovere sem ef til vill merkir þorpið við háu bakkana seinna kom fram sú kenning að heitið merki sefbakki enda stendur borgin ekki við neina háa bakka bílaiðnaðurinn og fjármálastarfsemi eru mikilvæg mikilvægustu vinnuveitendur í hanover eru volkswagen continental talanx vhv og hannover re hannover myndaðist við bakka árinnar leine einmitt við vað þar sem hægt var að komast yfir ána bærinn myndaðist snemma á öld og kom fyrst við skjöl um þetta leyti veitti lóþar iii hinrik ljón hannover að léni en hinrik var af welfen ættinni en hinrik lenti í ónáð hjá keisaranum friðrik barbarossa keisara keisaraherinn sat um hinrik í brúnsvík en fékk ekki unnið hana þess í stað fór herinn til hannover og gjöreyddi henni með eldi bærinn var byggður upp aftur og hlaut borgarréttindi um miðja öld voru miklir borgarmúrar reistir á þessum tíma gekk borgin í hansasambandið og upphófst þá fyrsta blómaskeiðið íbúar voru þá þús lútherstrú barst til hannover í kringum en ráðsmenn borgarinnar höfnuðu henni og héldu fast við kaþólsku hins vegar meðtók almenningur nýju trúna voru kom til átaka milli þessara hópa og sá borgarráð sig tilknúið til að flýja til borgarinnar hildesheim sem enn var kaþólsk furstinn í saxlandi lét þá gera umsátur um borgina en íbúarnir stóðu við sitt þeir kusu sér nýtt borgarráð greiddu furstanum lausnargjald og viðhéldu þar með lúterstrú það var ekki fyrr en eftir að nýja trúin breiddist út í furstadæminu öllu í ára stríðinu sameinuðust herir frá saxlandi og danmörku en tilly herforingi keisarahersins sigraði þá og settist um allar stærri borgir landsins nema hannover hún slapp við eyðileggingu stríðsins en þurfti að greiða af hendi lausnargjald nærsveitir lágu hins vegar í rústum meðan stríðið geysaði enn gerði hertoginn georg von calenberg hannover að aðsetri sínu enda með sterka borgarmúra eftir andlát georgs stjórnaði sonur hans ernst ágúst greifadæminu og gekk í lið með keisara fyrir dyggilega þjónustu hlaut hann embætti kjörfursta árið hannover varð þar með að mikilvægri borg í þýska ríkinu um aldamótin varð soffía ríkjandi höfðingi í greifadæminu þar sem eiginmaður hennar kjörfurstinn ernst ágúst lést soffía var af ætt stuart og sem slík var hún einnig krónprinsessa bretlands hún lést hins vegar aðeins nokkrum mánuðum á undan önnu englandsdrottningu árið sonur soffíu tók því við sem kjörfursti í hannover og varð einnig konungur englands sem georg i þannig sameinuðust hannover og england en georg og ætt hans flutti til lundúna og stjórnaði hann greifadæmi sínu þaðan sökum tenglsa við england réðust frakkar á greifadæmið og hannover í ára stríðinu þeir náðu að hertaka borgina en urðu að yfirgefa hana snemma á næsta ári þegar prússar nálguðust áður en stríðinu lauk réðust frakkar nokkrum sinnum á hannover á ný en fengu ekki unnið hana aftur réðust frakkar á hannover í napoleonstríðunum enda voru frakkland og england svarnir fjendur að þessu sinni hertóku þeir hannover fyrirhafnarlítið náðu prússar að frelsa borgina en strax á næsta ári hertóku frakkar hana á nýjan leik eftir sigra napoleons við jena og auerstedt napoleon stofnaði konungsríkið vestfalíu og gerði bróður sinn jerome að konungi þar hannover er innlimað í þetta ríki en höfuðborg þess var kassel tapaði napoleon orrustunni við leipzig og drógu frakkar sig þá í hlé ernst ágúst sonur georgs iii englandskonungs sneri þá heim á ný og tók hannover og furstadæmið aftur fyrir hönd föður síns á vínarfundinum var furstadæmið hannover gert að konungsríki með sameiginlegum konungi englands örskömmu síðar var napleon aftur kominn á kreik eftir útlegð sína til elbu í orrustunni við waterloo barðist her frá hannover með englendingum undir stjórn wellington lávarðs þar sem napoleon var endanlega sigraður lést vilhjálmur iv konungur englands og hannover hann var barnlaus og næsti í línunni á enska konungsstólinn var frænka hans viktoría vandamálið var hins vegar að í konungsríkinu hannover bönnuðu lögin konum að verða þjóðhöfðingjar því var ákveðið að slíta konungssambandi við england nýr konungur í hannover varð ernst ágúst hann var í meira lagi íhaldssamur og tók úr gildi stjórnarskrána og önnur réttindi þegna sinna fyrir vikið varð konungsættin með eindæmum óvinsæl og þurfti að berjast við uppþot og uppreisnir það sem eftir lifði konungsríkisins georg v var konungur hannover í upphafi aldar hann var ekki einungis harður á þegna sína heldur einnig á tengsl sín við prússa hannover barðist með austurríki gegn prússlandi í orrustunni við langensalza í þýringalandi en beið ósigur prússar gengu á lagið og hertóku hannover vilhjálmur i prússakonungur lagði þá konungsríkið hannover niður og innlimaði ríkið í prússland þetta markaði endalok hannover sem höfuðborg í hartnær eina öld sem prússnesk borg varð hannover brátt að blómstrandi iðnaðarborg þar sem íbúarnir voru loks lausir undan oki gamla konungsríkisins íbúafjöldinn fór yfir þús í hannover var bílaverksmiðjan hanomag stofnuð og starfrækt en í heimstyrjöldinni fyrri leið borgin mikið sökum tapaðra verslunarsambanda og hungurs lauk stríðinu með ósigri þjóðverja keisaraveldið prússland leið undir lok eftir stríð óx borgin á ný er iðnaðurinn blómstraði á ný en það stóð stutt yfir því í heimskreppunni miklu nær gjörhrundi iðnaðurinn hanomag verksmiðjurnar sögðu fólki upp í stórum stíl og á tímabili var þriðji hver íbúi atvinnulaus aðstæður bötnuðu ekki fyrr en nasistar komust til valda hanomag var umbreytt í vopnaverksmiðjur og mýmörg önnur verkefni sköffuðu fólki atvinnu í hannover var einn stærsti hópur gyðinga í þýskalandi eða um alls þar stóð einnig eitt stærsta bænahús þeirra í þýskalandi voru gyðingar fyrir alvöru ofsóttir og bænahús þeirra brennt niður færri en lifðu ofsóknirnar og stríðið af í heimstyrjöldinni síðari varð borgin fyrir gríðarlegum loftárásum enda mikilvæg iðnaðarborg alls voru loftárásir gerðar á hannover þær síðustu mars kaldhæðnin var að nær öll borgin lá í rústum en iðnaðarmannvirkin voru nær óskemmd og héldu áfram starfsemi sinni apríl var borgin hertekin af bandaríkjamönnum nær bardagalaust þeir eftirlétu bretum borgina enda var hún á hernámssvæði þeirra stofnuðu bretar og þýskir stjórnmálamenn núverandi sambandsland neðra saxland hannover varð höfuðborg á ný eftir tæplega ára hlé í dag er hannover aftur orðin að mikilli iðnaðar og sýningarborg árið fór heimssýningin expo fram í borginni schtzenfest hannover er heiti á skyttuhátíð í borginni hún á uppruna sinn á öld er skyttur með boga og lásboga voru þjálfaðar fyrir varnir borgarinnar hér er um stærstu skyttuhátíð í heimi að ræða þátttakendur eru þúsund bæði innlendir og erlendir og eru allir í búningum skrúðvagnarnir eru en skrúðgangan er km löng vitanlega er einnig haldin skotkeppni og eru sigurvegarar verðlaunaðir samfara öllu þessu er leiktækjagarður í gangi fyrir almenning allt í allt er hátíðin ein sú mesta í þýskalandi karneval er haldið að vori það er meðal stærri hátíða í þýskalandi en skrúðgangan er tveggja km löng í apríl er haldin vorhátíð en hér er um leiktækjagarð að ræða með tilheyrandi veitingarekstri og bjórdrykkju að hausti er sama hátíð haldin og kallast þá oktoberfest á sumrin til er haldin flugeldakeppni að kvöldi til flugeldasmiðir hvaðanæva úr heiminum hittast í borginni og sýna það besta sem þeir hafa upp á að bjóða í fyrstu eru skylduverkefni í gangi en síðan mega smiðirnir sýna eigin framleiðslu íshokkí hannover er ein af miðstöðum íshokkí íþróttarinnar liðin í borginni eru tvö hannover scorpions og hannover indians knattspyrna aðalknattspyrnuliðið heitir hannover og leikur í bundeligunni félagið varð þýskur meistari og og bikarmeistari rugby í hannover var stofnuð fyrsta grasíþróttin það sem í dag kallast rugby í þýskalandi síðan þá er borgin miðstöð rugby íþróttarinnar heil átta lið frá borginni keppa eða hafa keppt í efstu deild frá til dagsins í dag varð sinnum af félag frá hannover þýskur meistari félag frá borginni var á öllum þessum árum í úrslitaleiknum nema skylmingar í hannover var einnig stofnað fyrsta skylmingarfélag þýskalands og er það enn við lýði í dag maraþon árlega fer fram maraþonhlaup í borginni kallað spielbanken marathon um þús hlauparar taka þátt hannover viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandir borgir seinni heimsstyrjöldin eða heimsstyrjöldin síðari var útbreidd styrjöld sem hófst í evrópu en breiddist síðan út til annarra heimsálfa og stóð í rúm sex ár meirihluti þjóða heims kom að henni með einhverjum hætti og var barist á vígvöllum víða um heim talið er að um milljónir manna hafi fallið sem á þeim tíma var alls mannkyns og að mun fleiri hafi særst og er hún mannskæðasta styrjöld mannkynssögunnar stríðið var háð á milli tveggja ríkjahópa annars vegar var um að ræða bandalag bandaríkjanna breska samveldisins kína sovétríkjanna eftir auk útlægrar ríkisstjórnar frakklands og fjölda annarra ríkja sem gekk undir nafninu bandamenn hins vegar var bandalag ítalíu japans og þýskalands auk fleiri ríkja sem gekk undir nafninu öxulveldin eða möndulveldin mest var barist í evrópu og austur asíu og á kyrrahafi en einnig í norður afríku venjulega er sagt að upphaf stríðsins hafi verið í evrópu í kjölfar innrásar þjóðverja í pólland þann september en bretar og frakkar lýstu yfir stríði á hendur þjóðverjum tveimur dögum síðar átökin í evrópu breiddust út á atlantshaf og til norður afríku stríð hafði brotist út fyrr í asíu og er þá ýmist miðað við innrás japana í kína árið eða jafnvel innrás þeirra í mansjúríu en þegar þeir réðust á flota bandaríkjamanna í perluhöfn á hawaii fléttuðust saman stríðið í asíu og stríðið í evrópu og bandaríkin drógust einnig inn í átökin í afríku og evrópu í evrópu lauk stríðinu með uppgjöf þjóðverja maí en stríðið hélt áfram í asíu þar til japanir gáfust upp ágúst eftir að bandaríkin höfðu varpað tveimur kjarnorkusprengjum á borgirnar hiroshima ágúst og nagasaki ágúst japanir gáfust formlega upp þann september sama ár seinni heimsstyrjöldin hafði gríðarleg áhrif á alþjóðastjórnmál valdajafnvægi breyttist en til urðu tvö stórveldi bandaríkin og sovétríkin máttur eldri stórvelda fór þverrandi en stríðið skildi eftir sig sviðna jörð víðast hvar í evrópu auk þess sem jafnvel sigurvegarar sátu eftir með gríðarháar stríðsskuldir þá má segja að seinni heimsstyrjöldin hafi markað endalok heimsveldsisstefnunnar sem evrópuríkin höfðu fylgt frá öld evrópa skiptist í tvennt austur evrópu og vestur evrópu sem áhrifasvæði stórveldanna tvö hernaðarbandalög voru stofnuð nato og varsjárbandalagið og kalda stríðið hófst sameinuðu þjóðirnar voru einnig stofnaðar í kjölfar stríðsins fyrri heimsstyrjöldin hafði gjörbreytt pólitísku landslagi í evrópu asíu og afríku með ósigri þýskalands austurríki ungverjalands og ottómanveldisins austurríki ungverjaland liðaðist í sundur og ottómanveldið leið undir lok enn fremur varð bylting í rússlandi haustið bolsévikar hrifsuðu völdin og stofnuðu sovétríkin mörg ný ríki urðu til með óleystum landamæradeilum og hergagnaframleiðsla jókst þjóðernishyggja færðist í aukana og ólga og reiði kraumaði undir í þeim löndum sem biðu ósigur fasískar hreyfingar komust til valda á ítalíu spáni portúgal og þýskalandi í þeim efnahagslega óstöðugleika og kreppu sem einkenndi og áratuginn á ítalíu kraumaði ólga undir niðri en á árunum til komust fasistar til valda með benito mussolini í broddi fylkingar í þýskalandi lék versalasamningurinn stórt hlutverk sérstaklega grein svokölluð sektarklausa og það þrátt fyrir að samningnum væri ekki fylgt stíft eftir vegna ótta við annað stríð en þýskaland missti einnig af landsvæðum sínum öllum nýlendum sínum þurfti að greiða gríðarlega háar stríðsskaðabætur og mátti ekki hafa nema mjög takmarkaðan her á áratugnum var japan stjórnað af hernaðarklíku sem hafði það að markmiði að gera landið að heimsveldi árið réðust japanir inn í mansjúríu en japönsk yfirvöld urðu æ herskárri og sú hugmyndafræði var útbreidd að japan hefði ákveðinn rétt til áhrifa í asíu kína gat ekki veitt japönum mótspyrnu og leitaði til þjóðabandalagsins sem fordæmdi innrás japana en japan sagði sig þá úr þjóðabandalaginu til smávægilegra átaka kom milli japans og kína en þeim lauk með tanggu sáttmálanum árið bretar og frakkar reyndu þó að gera ekkert til að styggja stjórnvöld í þýskalandi þar sem adolf hitler og nasistaflokkur hans hafði komist til valda árið þessi ótti auk þeirrar undanlátsemi sem hitler var sýnd er þvert á móti talin hafa átt þátt í því að nasistaflokkurinn varð jafn valdamikill og raunin varð hitler virti versalasamningana að vettugi og hóf uppbyggingu á herafla þjóðverja í trássi við samningana bretar og frakkar höfðu áhyggjur af þróun mála í þýskalandi og samþykktu ásamt ítalíu stresa samkomulagið apríl en það kvað á um sjálfstæði austurríkis frakkar létu eftir ítölum að seilast til valda í eþíópíu þar sem ítala hafði lengi langað í meiri ítök sovétmenn höfðu á hinn bóginn áhyggjur af markmiðum þjóðverja að ná aftur fyrrum landsvæðum sínum í austri og undirrituðu gagnkvæman varnarsamning við frakkland en samningurinn átti eftir að hljóta samþykki þjóðabandalagsins í bandaríkjunum var fylgst náið með þróun mála í bæði evrópu og asíu en í ágúst árið lýstu bandaríkin yfir hlutleysi sínu í október árið gerðu ítalir innrás í eþíópíu þýskaland var eina stóra evrópuríkið sem studdi innrásina en í kjölfarið dró ítalía til baka stuðning sinn við stresa samkomulagið í mars næsta ár skipaði hitler hersveitum sínum að halda inn í rínar héruð þar sem þjóðverjar máttu ekki hafa hersveitir samkvæmt versalasamningunum en viðbrögð annarra evrópuríkja voru lítil sem engin í júlí braust út borgarastyjöld á spáni milli fasískra þjóðernissinna annars vegar og kommúnista hins vegar hitler og mussolini lýstu báðir yfir stuðningi við fasista með francisco franco í broddi fylkingar en sovétríkin studdu sveitir kommúnista bæði þjóðverjar og sovétmenn nýttu sér stríðið á spáni til þess að prufa ný hertól snemma árs höfðu fasistar sigrað í október gerði þýskaland og ítalía með sér bandalag mánuði síðar mynduðu þjóðverjar og japanir bandalag gegn komintern og ítalía bættist í hópinn ári síðar árið innlimuðu þjóðverjar austurríki í þriðja ríkið árið réðist japan inn í kína til að auka við magrar náttúruauðlindir sínar bandaríkjamenn og bretar brugðust við með því að veita kínverjum lán og setja efnahagsþvinganir á japani sem hefðu á endanum neytt landið til að draga sig úr kína vegna skorts á eldsneyti japanir brugðust við með því að ráðast óvænt á perluhöfn og draga bandaríkjamenn þannig inn í stríðið markmið japana með árásinni var að sigra austur indíur og tryggja sér þannig olíu stutt nýlendustríð braust út í október og lauk í maí þegar ítalir gerðu innrás í eþíópíu eða abyssiníu stríðinu lauk með hruni og hernámi eþíópíu og innlimun landsins í hina nýstofnuðu nýlendu ítölsku austur afríku africa orientale italiana brestir urðu ljósir í þjóðabandalaginu sem var ófært um að tryggja frið bæði ítalía og eþíópía voru aðildarríki en þjóðabandalagið gerði ekkert þegar ítalir brutu bersýnilega gegn tíundu grein sáttmála þjóðabandalagsins þýskaland og ítalía studdu fasíska þjóðernissinna undir stjórn franciscos franco á spáni sovétríkin studdu vinstrisinnaða ríkisstjórnina báðar fylkingar nýttu sér stríðið til að prófa ný hertól og herkænsku loftárásin á guernicu borg með fimm til sjö þúsund íbúa var álitin skelfilegur atburður á vesturlöndum og hermt var að hefðu týnt lífinu talað var um ógnar loftárás í júlí hertóku japanir kínversku borgina beiping í kjölfarið á marco polo brúaratvikið sem endaði með allsherjarinnrás japana í kína sovétmenn undirrituðu snögglega griðarsamning við kína til að leggja kínverjum lið og bundu þar með enda á þriggja áratuga langa samvinnu kína og þýskalands chiang kai shek herforingi beitti sínum bestu hersveitum í orrustunni um sjanghæ en eftir þriggja mánaða löng átök féll borgin japanir héldu áfram að þjarma að kínverskum hersveitum tóku höfuðborgina nanjing í desember árið og frömdu fjöldamorðin í nanking í júní árið náðu kínverskar hersveitir að tefja framrás japana með því að láta gula fljótið flæða yfir bakka sína en þótt þeir hefðu þar með áunnið sér tíma til að undirbúa varnir borgarinnar wuhan féll hún engu að síður í orrustunni um wuhan í október hersigrar japana ollu þó ekki hruni kínverskrar andspyrnu eins og japanir vonuðust eftir þess í stað færðu kínversk yfirvöld sig til chonging til að stýra áfram andspyrnunni þaðan þann júlí gerði japanski herinn innrás í sovétríkin en framrás þeirra stöðvaðist í orrustunni um khasanvatn lauk henni með sigri sovétmanna en japanir litu þó á hana sem niðurstöðulaust jafntefli og ákváðu maí að færa út landamæri japans og mongólíu að khalkin gol fljóti með hervaldi þeim varð í fyrstu nokkuð ágengt en rauði herinn stöðvaði framrás þeirra og japanski herinn beið í fyrsta sinn afgerandi ósigur japönsk yfirvöld sannfærðust af þessum átökum um að reyna að ná sáttum við sovésk yfirvöld til að forðast að þau blönduðu sér í stríð japana við kína í staðinn var ákveðið að beina hernaðinum í suður í átt að bandarískum og evrópskum lendum á kyrrahafi þegar nasistar komust til valda í þýskalandi varð ríkjandi hugmyndafræði um lebensraum lífsrými en það var stefna sem fólst í því að skapa þjóðverjum nýtt rými á kostnað austur evrópubúa til þess að réttlæta þessa kröfu um aukið land í austri kom þýskaland á framfæri áhyggjum sínum af meðferð á þjóðverjum sem bjuggu í austur evrópu og voru þessar kröfur háværastar í tengslum við pólland og tékkóslavakíu ríkisstjórnir bretlands og frakklands reyndu að stilla til friðar fyrir stríðið til að reyna að koma í veg fyrir að nýtt stríð brytist út í evrópu enda efuðust báðar ríkisstjórnir um að landsmenn sínir væru tilbúnir í nýtt stríð eftir hið herfilega mannfall í fyrri heimsstyrjöldinni þessi friðþæging sást einna best á mnchen samkomulaginu sem gert var við þjóðverja og gerði þeim það kleift að hernema og innlima súdetahéruðin í tékkóslóvakíu þar sem þýskumælandi fólk var í meirihluta forsætisráðherra breta neville chamberlain lét falla fræg orð eftir undirritun samkomulagsins um að hann hefði tryggt frið um vora daga í mars réðust þjóðverjar svo inn í restina af tékkóslóvakíu og hernumdu hana en hörð viðbrögð breta og frakka létu enn á sér standa en brot þjóðverja á mnchen samkomulaginu sýndu á hinn bóginn fram á með ótvíræðum hætti að ekki var hægt að treysta hitler og í kjölfarið gerðu frakkar og pólverjar með sér samkomulag þann mars um að koma hvor öðrum til aðstoðar yrði ráðist á aðra hvora þjóðina bretar höfðu þá þegar heitið pólverjum að koma póllandi til aðstoðar yrði ráðist á landið þann ágúst gerðu þjóðverjar og sovétmenn með sér samkomulag nefnt molotov ribbentrop samkomulagið eftir utanríkisráðherrum beggja landa þar sem þjóðirnar ákváðu að skipta með sér póllandi í samkomulaginu var einnig kveðið á um sölu olíu og matar sovétmanna til þjóðverja markmið þjóðverja var að koma í veg fyrir matarskort ef bretar settu á þá hafnarbann líkt og hafði gerst í fyrri heimsstyrjöldinni eftir að samkomulagið var gert gat hitler óhræddur ráðist á pólland tylliástæða hans var að þýskaland ætti óleyst mál við pólland tengd borginni danzig auk landssvæðis við visdula ána markmið hans var hins vegar að hernema stóran hluta af póllandi og innlima hann í þýskaland undirritun sáttmála milli bretlands og póllands þann ágúst breytti engu um þær fyrirætlanir þann september réðust þjóðverjar og slóvakía sem var í raun leppríki þjóðverja inn í pólland eftir að hafa sett á svið árás á þýska landamærastöð bretar og frakkar kröfðust þess að þjóðverjar drægju hersveitir sínar tafarlaust til baka það gerðu þjóðverjar ekki og þann september lýstu bretar og frakkar yfir stríði á hendur þeim kanada ástralía og nýja sjáland fylgdu svo fljótlega í kjölfarið en stríðsyfirlýsingum þeirra fylgdu ekki umfangsmiklar hernaðaraðgerðir tafarlaust þvert á móti gerðist nánast ekkert franski herinn var hægur og gerði svo aðeins sýndarárás og dró sig í hlé bretar gátu hins vegar ekki aðstoðað pólverja á þeim stutta tíma sem þeir höfðu pólski herinn var lítil fyrirstaða fyrir þann þýska sem náði þann september til höfuðborgar póllands varsjár þann september og í samræmi við samkomulag sitt við þjóðverja réðist sovéski herinn á pólland úr austri og opnaði þannig nýjar vígstöðvar degi síðar flúði forseti póllands til rúmeníu þann október eftir tæpt mánaðar umsátur þrammaði þýski herinn inn í varsjá og sex dögum síðar lét pólski herinn af mótspyrnu sinni pólland lýsti aldrei opinberlega yfir uppgjöf en í raun var landinu nú skipt á milli þjóðverja sovétmanna litháen og slóvakíu á sama tíma og orrustan um pólland var háð réðust japanir á changsha hernaðarlega mikilvæga borg í kína en þurftu að hörfa úr borginni aftur undir lok septembermánaðar í kjölfarið á innrásinni í pólland og í samræmi við samkomulag þjóðverja og sovétmanna um litháen neyddu sovétmenn eystrasaltslöndin til að leyfa sér að koma hersveitum rauða hersins fyrir í löndum þeirra undir yfirskini samkomulags um gagnkvæmar varnir finnar höfnuðu beiðni sovétmanna og rauði herinn réðist í kjölfarið inn í finnland í nóvember vetrarstríðinu lauk í mars með uppgjöf finna frakkar og bretar álitu innrás sovétmanna í finnland jafngilda því að styðja stríðsrekstur þjóðverja og brugðust við með því að styðja brottrekstur sovétríkjanna úr þjóðabandalaginu í evrópu voru breskar hersveitir sendar til meginlandsins en bretar nefndu það gervistríðið e phoney war og þjóðverjar setustríðið þ sitzkrieg og hvorugur aðilinn tók af skarið eða undirbjó sókn þar til í apríl þýskaland og sovétríkin gerðu með sér verslunarsamkomulag í febrúar og fengu þá sovétmenn hergögn og iðnaðarvélar í skiptum fyrir hráefni sem gerðu þjóðverjum kleift að komast hjá hafnarbanni breta í apríl réðust þjóðverjar inn í danmörku og noreg til að tryggja sér aðgang að járngrýti frá svíþjóð en bandamenn höfðu áform um að hindra þann aðgang danmörk gafst upp fyrirvaralaust en norðmenn voru sigraðir eftir tvo mánuði í maí hertóku bretar ísland óánægja breta með þróun mála í noregi varð til þess að neville chamberlain lét af störfum sem forsætisráðherra og winston churchill tók við þann maí sama dag og bretar hernámu ísland veturinn réðust þýskir kafbátar endurtekið á skip bandamanna á fyrstu fjórum mánuðum stríðsins náðu þeir að sökkva skipum eftir dró verulega úr sigrum þjóðverja á hafi þar sem bandamenn náðu að smíða skip hraðar en þjóðverjar sökktu þeim auk þess sem skip tóku að sigla saman í skipalestum árangur bandamanna gegn þýskum kafbátum merkti að meðal líftími kafbátahermanna þjóðverja á sjó var mældur í mánuðum undir lok styrjaldarinnar kynntu þjóðverjar til sögunnar nýjan kafbát af gerð en það reyndist of seint til að hafa áhrif á stríðsrekstur þeirra í suður atlantshafi náði þýska herskipið graf spee að sökkva níu breskum kaupskipum skipið var elt af bresku beitiskipunum hms ajax hms exeter og hmnzs achilles og leitaði það ásjár í höfninni montevídeó í stað þess að snúa aftur í bardaga ákvað skipstjóri þess langsdorff að sökkva í því rétt utan við höfnina þjóðverjar gerðu innrás í frakkland belgíu holland og lúxemborg þann maí sama dag sagði neville chamberlain af sér embætti forsætisráðherra bretlands og við tók winston churchill holland og belgía féllu eftir einungis nokkra daga og vikur í leifturstríði þjóðverja frakkar miðuðu undirbúning sinn við reynslu sína úr fyrri heimsstyrjöldinni og vígbjuggu og styrktu maginot línuna en þjóðverjar fóru kringum hana um skógi vaxin ardennafjöll sem franskir hernaðarfræðingar töldu ranglega að brynvarin ökutæki kæmust ekki um breskar hersveitir urðu að hörfa og komust naumlega undan til dunkerue þaðan sem þær voru fluttar til bretlands yfir ermarsund skilja varð eftir alls kyns þung hergögn og vélar þann júní gerðu ítalir innrás í frakkland og lýstu yfir stríði gegn bæði frakklandi og bretlandi tólf dögum síðar gafst frakkland upp og var fljótlega skipt í hernámshluta þjóðverja og hernámssvæði ítala en að auki var í óhernumdum hluta landsins komið á leppstjórn vichy stjórninni þann júlí gerði breski herinn árás á franska flotann í alsír til að koma í veg fyrir að hann kæmist í hendur þjóðverja í júní á síðustu dögum innrásarinnar í frakkland settu sovétmenn á svið kosningar í eystrasaltslöndunum og innlimuðu löndin ólöglega með valdi skömmu seinna innlimuðu þeir bessarabíu í rúmeníu enda þótt sovétríkin væru í raun bandamenn þjóðverja vegna efnahagslegrar samvinnu takmarkaðrar hernaðaraðstoðar skiptum á fólki og landamærasamkomulags var þjóðverjum þó í nöp við að sovétmenn tækju yfir eystrasaltslöndin bessarabíu og norður bukovinu ljóst var af þessu að frekari samvinna yrði ómöguleg auk þess sem spenna milli ríkjanna var að aukast vegna árekstra áhrifasvæða þeirra bæði ríki bjuggust við að stríð brytist út milli þeirra eftir að frakkland var hernumið hófu þjóðverjar að keppa við breta um yfirráð í lofti orrustan um bretland til að undirbúa innrás á bretland þeim varð ekki að ósk sinni því að bretar gáfu ekki eftir yfirráð í lofti og því var fallið frá áætlunum um innrás í september en þýski sjóherinn nýtti sér nýlega herteknar hafnir frakka og naut um hríð árangurs í orrustunni um atlantshafið þjóðverjar beittu kafbátahernaði gegn breskum skipum á atlantshafi ítalía hóf aðgerðir á miðjarðarhafi meðal annars umsátur um möltu í júní þeir lögðu undir sig somalíland í ágúst og réðust inn í egyptaland í september sem þá var undir stjórn breta japan herti hafnarbann sitt á kína í september með því að taka nokkrar herstöðvar í norðurhluta frönsku indókína sem nú var býsna einangruð bandaríkin sem voru hlutlaust land hafði gert ýmislegt til að styðja kína og bandamenn í vestur evrópu í nóvember var bandarísku hlutleysislögunum breytt svo að stríðandi fylkingum bandamönnum var leyft að versla við bandaríkjamenn að því gefnu að þeir staðgreiddu varninginn og flyttu sjálfir árið í kjölfarið á hernámi þjóðverja í parís stækkuðu bandaríkjamenn sjóher sinn umtalsvert eða með það í huga að geta beitt sjóhernum á tveimur ólíkum úthöfum samtímis eftir að japanir réðust inn í indókína beittu bandaríkjamenn japani viðskiptaþvingunum og bönnuðu sölu á járni stáli og vélum til japana í september féllust bandaríkjamenn enn fremur á skipta á bandaríksum tundurspillum og breskum herstöðvum bretar fengu þá fimmtíu tundurspilla í skiptum fyrir herstöðvar á nýfundnalandi bahamaeyjum jamaíka antígva vesturströnd trinidads og víðar mikill meirihluti bandarísku þjóðarinnar var eftir sem áður mótfallinn beinum hernaðarafskiptum allt fram til síðla árs í septemberlok árið var formlega gengið frá bandalagið þýskalands ítalíu og japans sáttmálinn kvað á um að ef eitthvert ríki að sovétríkjunum undanskildum sem væri ekki þegar þátttakandi í stríðinu réðist á eitthvert öxulveldanna þá jafngilti það stríðsyfirlýsingu á öll ríkin þrjú bandaríkin héldu áfram stuðningi sínum við bretland og kína bandaríkjamenn friðlýstu hálft atlantshafið og og tók að sér að vernda breskar skipalestir sem fluttu hráefni og varning frá norður ameríku til evrópu bandaríkin og þýskaland áttu því í sífelldum árekstrum og smáorrustum á miðju og norðanverðu atlantshafi jafnvel þótt bandaríkin væru enn þá opinberlega hlutlaust land í nóvember stækkaði bandalag öxulveldanna þegar ungverjaland slóvakía og rúmenía gengu til liðs við hin öxulveldin þessi ríki tóku þátt í innrásinni í sovétríkin en rúmenar lögðu mest af mörkum því þeir vildu ná aftur þeim landsvæðum í bessarabíu og norður bukovinu sem sovétmenn höfðu innlimað leiðtogi rúmena ion antonescu var auk þess ákafur andstæðingur kommúnista í október réðust ítalir inn í grikkland en voru hraktir burt innan fárra daga og hörfuðu til albaníu í desember hófu breskar hersveitir gagnárár á ítalskar sveitir í egyptalandi og ítölsku austur afríku snemma árs þegar ítalski herinn hafði verið rekinn aftur til líbýu fyrirskipaði churchill að hersveitir skyldu sendar frá afríku til grikklands til að efla varnir þar ítalski sjóherinn beið nokkrum sinnum ósigur og breski sjóherinn gerði óvíg þrjú herskip ítala við taranto og mörg önnur skip matapanhöfða þjóðverjar gripu fljótt í taumana til að hjálpa ítölum hitler sendi þýskar hersveitir til líbýu í febrúar og í lok marsmánaðar höfðu þjóðverjar blásið til sóknar gegn þverrandi herafla breta innan mánaðar höfðu breskar hersveitir hörfað aftur til egyptalands að undanskilinni umsetnu hafnarborginni tobruk bretar freistuðu þess að ýta við sveitum öxulveldanna í maí og aftur í júní en til einskis í bæði skiptin snemma í apríl eftir að búlgaría hafði gengið til liðs við öxulveldin gerðu þjóðverjar innrás á balkanskaga réðust inn í grikkland og júgóslavíu í kjölfar valdaráns þar þeim varð mjög ágengt og bandamenn urðu frá að hverfa eftir að þjóðverjar náðu krít á sitt vald í lok maímánaðar bandamenn náðu þó einhverjum árangri á þessum tíma stríðsins í miðausturlöndum bældu bretar niður valdaránstilraun í írak sem þýskar flugsveitir höfðu stutt frá herstöðvum innan landamæra sýrlands sem var á valdi vichy stjórnarinnar svo réðust þeir ásamt frjálsum frökkum inn í sýrland líbanon til að koma í veg fyrir annað eins á atlantshafi náðu bretar að sökkva þýska herskipinu bismarck ef til vill munaði mestu um að breski flugherinn hafði staðið upp í hárinu á þýska flughernum og loftárásum þjóðverja á bretland lauk að mestu í maí í asíu var komin upp pattstaða milli japana og kínverja árið þrátt fyrir ýmsar tilraunir beggja aðila in japanir tóku völdin í sunnanverðri indókína til þess að auka þrýstinginn á kína með því að loka verslunarleiðum þeirra og koma japönskum hersveitum betur fyrir ef átök brytust út við vesturlönd í ágúst sama ár blésu kínverskir kommúnistar til sóknar í mið kína japanir brugðust hart við á hernumdum svæðum ástandið í evrópu og asíu var tiltölulega stöðugt og þjóðverjar japanir og sovétmenn gerðu allir ráðstafanir sovétmenn voru þreyttir á aukinni spennu milli sín og þjóðverja og í apríl gerðu þeir griðarsamning við japani sem höfðu í hyggju að nýta sér stríðið í evrópu og hertaka mikilvægar auðlindir evrópuríkjanna í suðaustur asíu þjóðverjar voru á hinn bóginn að undirbúa innrás í sovétríkin og fjölguðu mjög hersveitum sínum við landamærin í austri aðalgrein stríðsárin á íslandi armin meiwes fæddur er þýskur tölvunarfræðingur og mannæta einnig þekktur sem mannætan frá rotenburg armin ólst upp einn með móður sinni í stóru húsi hún var ráðrík kona sem oft skammaði hann á almannafæri að sögn fyrrum skólafélaga hans móðir hans bjó með honum allt til dauðadags og var mjög uppáþrengjandi hún fylgdi honum jafnvel á stefnumót og í ferðalög sem hann fór í með hernum á áratuginum þegar hann gengdi herskyldu að eigin sögn varð einmannaleg barnæska hans til þess að hann bjó sér til þykjustu bróðir sem hann kallaði franky armin hélt því einnig fram að þráin eftir yngri bróðir hefði verið það sem rak hann til þess að drepa mann og leggja sér til munns hann þráði einhvern sem væri partur af honum geðlæknir sem bar vitni við réttarhöldin yfir armin sagði hann vera alls ófæran um að sýna öðru fólki hlýjar tilfinningar hann væri sjálfumglaður og sjálfsöruggur og hefði nokkur einkenni geðklofa en hann væri ekki geðveikur armin setti fyrst auglýsingu á internetið árið þar sem hann auglýsti eftir ungum vel byggðum karlmönnum á aldrinum ára til slátrunar hann fékk fjölmörg svör við auglýsingunni og hitti nokkra svarendur sem voru ekki tilbúnir að ganga alla leið árið komst hann svo í samband við ára verkfræðing frá berlín colan man sem samþykkti að vera drepinn og borðaður af armin armin bauð colan inná heimili sitt þar sem colan heimtaði að hann myndi bíta af sér getnaðarlimin en þegar það gekk ekki þá skar armin af honum getnaðarliminn sem hann eldaði og þeir átu síðan saman að máltíð lokinni drap armin svo colan að eigin sögn með hans samþykki líkið skar hann niður í litla búta sem hann geymdi í frysti og gæddi sér á reglulega yfir nokkra mánuði upp um verknaðinn komst þegar lögreglan brást við vísbendingum frá netverjum sem höfðu rekist á auglýsinguna armin var árið dæmdur til og hálfs árs fangelsisvistar fyrir manndráp en gæti losnað úr fangelsi mun fyrr eða sýni hann af sér góða hegðun verjendur hans fóru fram á að verknaðurinn myndi flokkast undir ólöglegt líknardráp en refsing við slíku er aðeins mánuðir til ára sækjendur vildu hinsvegar fá hann dæmdan fyrir morð og til ára fangelsisvistar dómari komst að þeirri niðurstöðu að verknaðurinn félli ekki undir líknardráp en einnig að þau skilyrði sem sett eru í þýskum lögum fyrir sakfellingu fyrir morð væru ekki til staðar niðurstaðan var því manndráp þann maí var hann svo dæmdur fyrir moð og var dæmdur í lífstíðarfangelsi þessir atburðir urðu innblástur fyrir lag rammstein mein teil john ronald reuel tolkien janúar september var enskur málvísindamaður og rithöfundur hann er þekktastur fyrir skáldsögurnar sínar the lord of the rings og the hobbit eða hringadróttinssögu og hobbitann eins og þær nefnast á íslensku tolkien fæddist í suður afríku og varði þar fyrstu þremur árum sínum þangað til hann flutti til englands með móður sinni og bróður þau voru fátæk og því buðust bræðrunum fá tækifæri tolkien sannaði þó snemma hversu góður námsmaður hann var tolkien stundaði nám við háskólann í oxford og eftir að hafa lokið námi þaðan fór hann með breska hernum á vígstöðvar í frakklandi en fyrri heimsstyrjöldin geisaði um þessar mundir fræðimennska hans sneri fyrst og fremst að fornensku og enskum bókmenntum tolkien starfaði sem prófessor í enskum málvísindum fyrst við háskólann í leeds og síðar við oxford háskóla eftir að fyrri heimsstyrjöldina fór hann að sinna ritstörfum tolkien var þekktur fyrir frjótt ímyndunarafl sem að birtist í ævintýrum hans þekktustu verk hans er barnaævintýrið hobbitinn og framhald þess þríleikurinn hringadróttinssaga tolkien lést í oxford árið árs gamall tvær bækur komu út að honum látnum silmerillinn og the children of húrin sonur tolkiens christopher reuel tolkien sá um að setja saman heilstæðar sögur úr gífurlegu ritsafni tolkiens og náði að koma saman tveimur bókum tolkien sjálfur var haldinn talsverðri fullkomnunaráráttu og gat ekki með nokkru móti sent frá sér efni nema það væri algjörlega fullkomið þess vegna náði hann ekki að gefa þetta út sjálfur áður en hann lést honum vannst einfaldlega ekki tími til þess á seinni hluta aldar flutti maður að nafni arthur tolkien til smábæjarins bloemfontein í suður afríku honum hafði verið boðið starf í banka þar í landi fljótlega tókst honum að klífa metorðastigann og gat þá boðið æskuástinni sinni mabel suffield að koma og búa hjá sér þann janúar árið fæddist þeim sonur hann var nefndur john ronald reuel tolkien barnæskan í afríku var mjög frábrugðin því sem önnur ensk börn upplifðu heima á bretlandi móður johns leið ekki vel með syni sína í þessu umhverfi og því fluttust hún john og bróðir hans hilary aftur til birmingham á englandi árið arthur kom ekki með því hann var hræddur um að missa stöðu sína í bankanum fyrst um sinn hafðist fjölskyldan við hjá systur mabelar sem að bjó í litlu húsnæði í iðnaðarhverfi í birmingham eftir að fjölskyldan fékk fréttir af því að arthur hefði látist eftir skammvinn en erfið veikindi fluttist hún í lítið fallegt hús í smáþorpinu sarhole rétt fyrir utan borgina móðir drengjanna kenndi þeim heima og tók strax eftir því að john var efni í mikinn bókaorm þar má segja að john hafi byrjað að blómstra en adam var ekki lengi í paradís því samfélagið á þessum tíma var ekki sniðið fyrir einstæða móður með börn drengirnir áttu fá tækifæri í skóla og þurftu oftar en ekki að taka pásur í náminu vegna peningaskorts árið fékk john styrk til að stunda nám við king edwards skólann sem hann þurfti þó að yfirgefa þegar móðir hans veiktist john hafði svo mikinn áhuga á námi að þegar hann var ekki í skóla las hann mikið sjálfur árið þegar john var einungis ára lést mabel móðir hans úr sykursýki drengirnir voru þá orðnir munaðarlausir en fluttu til frænku sinnar þar sem þeir fengu húsaskjól og mat og gátu sótt skóla þaðan bræðurnir áttu gott samband við kaþólskan prest séra francis xavier morgan sem hafði reynst þeim og móður þeirra afskaplega vel þetta góða samband við prestinn olli því að tolkien var alla tíð einlægur fylgismaður kaþólskrar trúar þegar tolkien var ára kynntist hann tilvonandi eiginkonu sinni edith bratt hún bjó þá á sama heimili og tolkien bræðurnir þau felldu snemma hugi saman og eyddu miklum tíma saman í fyrstu hafði enginn neitt að segja við þessu sambandi en þegar fór að nálgast þann tíma að tolkien ætti að taka inntökupróf í oxford háskólann bannaði séra francis sem var forráðamaður drengjanna honum að eiga í samskiptum við edith þangað til hann væri orðinn lögráða í millitíðinni átti hann að einbeita sér að náminu tolkien féll á inntökuprófinu í fyrsta skipti sem hann reyndi en komst inn í annað skiptið með glæsibrag sem tryggði honum skólastyrk auk þess fékk hann styrk frá king edwards skólanum sem hann stundaði áður nám við og frá forráðamanni sínum séra francis tolkien byrjaði að nema klassísk fræði við exester háskólann í oxford það nám hentaði honum þó ekki mjög vel og hann skipti seinna í samráði við kennara sína yfir í enska tungu og bókmenntir þá var hann kominn á rétta braut og fann sig afskaplega vel við að rýna í uppruna enskrar tungu tolkien útskrifaðist með fyrstu einkunn frá háskólanum árið fyrri heimsstyrjöldin hófst í júní árið og margir nemendur í oxford gengu í breska herinn svo heldur tómlegra var á skólalóðinni á síðasta ári tolkiens hann kláraði námið en þurfti strax eftir það að fara í æfingabúðir fyrir hermenn hann sem menntamaður var gerður að undirforingja í hersveit árið var tolkien sendur til vígstöðvanna í frakklandi stuttu eftir komuna þangað var hann og hans deild send til somme þar starfaði tolkien sem merkjamaður en barðist einnig í skotgröfunum eins og fyrir flesta var stríðið tolkien mjög erfitt hann hafði séð marga deyja drepið sjálfur og það sem honum fannst verst misst einhvern nákominn sér eftir að hafa dvalist í frakklandi í fimm mánuði fékk tolkien skotgrafarveiki sem var hitasótt af völdum bakteríusýkingar og var í kjölfarið fluttur heim til englands eftir að parið sameinaðist á ný þegar tolkien náði lögræðisaldri var samband þeirra enginn dans á rósum það olli strax nokkurri togstreitu á milli þeirra að tolkien var gallharður kaþólikki en edith var alin upp við ensku biskupakirkjuna sem tolkien fyrirleit edith samþykkti þó að skipta um trú og árið var hún tekin inn í rómversk kaþólsku kirkjuna tolkien og edith ákváðu að gifta sig áður en hann hélt til frakklands í stríð þau giftu sig þann mars árið eftir að tolkien kom heim úr stríðinu tók í hönd tími mikillar óvissu unga parið var hrætt því það vissi ekki hvað framtíðin bar í skauti sér en voru samt sem áður nokkuð hamingjusöm þau höfðu nú meiri tíma fyrir hvort annað en þau höfðu nokkurn tímann átt edith varð ólétt af þeirra fyrsta barni og þann nóvember fæddist sonur þeirra john francis reuel enn og aftur var dvöl þeirra í paradís ekki löng þangað til stríðinu lauk var tolkien í sífellu kallaður út og suður um england í herbúðir það olli því að hann náði sér aldrei almennilega af veikindunum lenti nokkru sinnum á sjúkrahúsi og fjölskyldan þurfti sí og æ að flytja við stríðslok var þungu fargi létt af tolkien fjölskyldunni eins og svo mörgum öðrum fjölskyldan flutti til oxford þar sem tolkien hafði boðist starf sem málvísindamaður við gerð orðabókar þá var líf fjölskyldunnar komið í nokkuð fastar skorður þó hún hafi reyndar flutt nokkru sinnum eftir þetta tolkien bauðst staða í kennslu við háskólann í leeds eftir það starfaði hann sem prófessor við háskólann í oxford í ár hjónin edith og tolkien eignuðust fjögur börn þrjá syni og eina dóttur þau hétu john francis michael hilary christopher john og priscilla mary anne börn tolkiens frjóvguðu huga hans hann skrifaði ýmis ævintýri fyrir þau og jákvætt viðmót þeirra til ævintýranna varð honum hvatning til að gera meira ævintýrin sem hann sagði börnum sínum voru létt og falleg en meðfram því skrifaði hann líka sögur um ýmsar drungalegar verur eitt af þessum ævintýrum átti eftir að vekja sérstaklega mikla lukku árið kom hobbitinn út hobbitinn var barnaævintýri sem varð til í hugarheimi tolkiens þegar hann var að fara yfir próf hjá nemendum sú bók átti sér framhald í þríleiknum hringadróttinssögu sögurnar þrjár komu út á árunum nokkur önnur verk liggja eftir tolkien en engin hafa náð jafn miklum vinsældum og þessi fjögur fáir rithöfundar í gegnum tíðina geta státað sig af jafn litríku ímyndunarafli og j r r tolkien bækur hans eru enn mjög vinsælar og eiga eflaust aldrei eftir að gleymast en skáldargáfa hans var honum þó ekki alveg meðfædd hann átti strembna ævi en var algjör grúskari og bókaormur hann sökkti sér algjörlega í bækur og forn rit talaði mörg tungumál og vann margar rannsóknir á fornum handritum eins og til dæmis gömlu konungasögunum og íslendingasögunum tolkien talaði íslensku og hann og góðvinur hans c s lewis höfundur narniu ævintýranna voru saman í leshring í oxford sem einsetti sér að rýna í íslendingasögurnar tolkien skrifaði um sögu miðgarðs til dauðadags sonur hans christopher tolkien með aðstoð höfundarins guy gavriel kay gekk frá nokkrum hluta þess efnis og gaf út sem silmarillion christopher tolkien hefur einnig gefið út bakgrunnsefni um miðgarð eftirfarandi útgáfur er í seríunni the history of the hobbit safn af list tolkiens í söguheimi miðgarðs og utan tolkien hagnaðist seint af ritstörfum sínum hann var kominn á gamalsaldur þegar hann græddi á hringadróttinssögu sem hafði notið vinsælda þá fluttu hann og edith á nýjan stað í rúmgott hús með stórum garði sem hann dundaði sér við að rækta tolkien þótti smámunasamur og oft erfiður í samskiptum árið varð edith mjög veik hún hafði fengið gallblöðrukast og lést nóvember sama ár missirinn tók tolkien þungt en hann flutti til oxford aftur eftir að yngsti sonur hans christopher fann handa honum stað þar til búa á þessi síðustu ár tolkiens voru nokkuð góð þrátt fyrir konumissinn honum leið vel að vera aftur kominn til oxford og hann hlaut margar viðurkenningar hann var meðal annars gerður að heiðursfélaga í háskólasamfélaginu og heiðursdoktor við marga háskóla vænst þótti honum um þá nafnbót frá sínum háskóla oxford tolkien naut sín einnig við að fá heimsóknir og heimsækja gamla vini og ættingja en heilsufar hans var ekki orðið upp á marga fiska hann þjáðist meðal annars af gigt og meltingartruflunum eitt sinn var hann í heimsókn hjá gömlum vinum sínum og skemmti sér vel um nóttina vaknaði hann hins vegar við sáran verk og var í kjölfarið fluttur á sjúkrahús þar sem kom í ljós svæsið magasár þremur dögum síðar lést tolkien þann september þá árs að aldri landnámsöld er tímabil við upphaf íslandssögunnar hún er sögð hefjast með landnámi ingólfs arnarsonar í reykjavík eða og enda með stofnun alþingis á þingvöllum árið var þá ísland talið fullnumið á landnámsöld sigldu þúsundir manna frá nágrannalöndunum einkum noregi til íslands og settust að auk norðmanna var allmikill fjöldi dana og svía í hópnum svo og fólk af öðrum uppruna og þess utan var allnokkur fjöldi þræla og ambátta frá írlandi og fleiri löndum nýlegar erfðafræðirannsóknir hafa leitt í ljós að líklega hafa um karla sem hingað komu verið af norrænum uppruna en aðeins um helmingur kvenna til eru gamlar heimildir um landnámið landnámabók og íslendingabók ara fróða sem hafa að geyma upplýsingar um landnámsmenn þær voru líklega ritaðar á eða öld og eru að sjálfsögðu ekki sérlega traust heimild um nöfn einstakra landnámsmanna og mörk landnáma þar sem þá voru liðin að minnsta kosti ár frá landnámi saga íslands hefst samkvæmt hefðbundinni söguskoðun með komu fóstbræðranna ingólfs arnarsonar og hjörleifs hróðmarssonar um því þá hefst jafnframt skipulagt landnám íslands áður höfðu þó nokkrir komið hingað og getur landnáma um þá naddodd víking garðar svavarsson og hrafna flóka vilgerðarson sem reyndi landnám í vatnsfirði á barðaströnd en hvarf aftur til noregs eftir að hafa gefið landinu nafn þeir ingólfur og hjörleifur höfðu með sér bæði frjálsborna menn og konur svo og þræla nokkra og konur og voru hvor á sínu skipi þegar nálgaðist landið er sagt að ingólfur hafi varpað öndvegissúlum sínum frá borði og heitið því að setjast að þar sem þær ræki að landi ingólfur tók fyrst land við ingólfshöfða og hafði þar vetursetu en hjörleifur við hjörleifshöfða næsta vor var hjörleifur veginn af þrælum sínum sem flúðu því næst til vestmannaeyja en ingólfur elti þá uppi og vó ingólfur nam svo allt land frá ölfusá og að botni í hvalfirði og settist að í reykjavík því þar áttu öndvegissúlurnar að hafa fundist hann er jafnan talinn fyrsti landnámsmaðurinn og er yfirleitt miðað við ártalið því þá er hann talinn hafa byggt bæ sinn fornleifarannsóknir á síðustu árum benda þó til þess að mannabyggð hafi verið hér töluvert fyrr þótt ingólfur arnarson sé almennt kallaður fyrsti landnámsmaðurinn þá höfðu aðrir komið til landsins áður og getið er um mann sem settist að í landinu á undan honum hann er kallaður náttfari í landnámabók en óvíst er að það sé rétt nafn hans hann kom með garðari svavarssyni landkönnuði nokkrum árum fyrir landnám ingólfs og sleit frá honum á báti ásamt þræli og ambátt hann settist fyrst að í reykjadal í suður þingeyjarsýslu og helgaði sér þar land en var seinna rekinn þaðan og settist þá að í náttfaravíkum á næstu árum eftir landnám ingólfs fjölgaði landnámsmönnum hratt en talið er að þeir hafi verið á bilinu þúsund á fyrstu áratugunum eftir komu fóstbræðranna samkvæmt samantekt jóns steffensens eru landnámsmenn og landnámskonur nefndar í landnámabók ísland byggðist til fulls á rúmri hálfri öld og tók þá þegar að gæta þrengsla þekktust nokkrar sögur af því hvernig marka átti sér land segir ein þeirra að maður hafi getað eignað sér land sem því svæði nemur að hann hafi komist um með logandi eldi á einum degi landnámin voru þó mjög misstór þeir sem fyrstir voru á ferð og komu að ónumdu landi gátu slegið eign sinni á mjög stór svæði og gefið eða selt svo öðrum hluta af því en landnámsmenn sem seinna komu urðu að láta sér nægja mun minna landrými og oft útkjálka eða afdali um það bil fjórðungur þeirra landnámsmanna sem taldir eru í landnámabók virðist hafa fengið land hjá þeim sem á undan komu meðal frægra landnámsmanna sem komu snemma og námu stór landsvæði jafnvel heil héröð má telja auði djúpúðgu helga magra ketilbjörn gamla ingimund gamla björn austræna geirmund heljarskinn og skalla grím kveldúlfsson landgæði í upphafi landnáms voru önnur og meiri en seinna varð og veðurfar var líka mildara sagt er að landið hafi verið skógi vaxið milli fjalls og fjöru þegar landnámsmenn komu hingað fyrst en sú lýsing hefur verið dregin í efa þó er enginn vafi á því að gróðureyðing var mikil þegar á fyrstu áratugunum og öldunum eftir landnám enda virðast menn hafa látið búsmala sinn ganga meira og minna sjálfala talið er að þrjár trjátegundir hafi verið að finna á íslandi við landnám birki reyniviður og blæösp við þessar þrjár tegundir má bæta við gulvíði sem getur náð m hæð en er runnategund árið þöktu birkikjarr og skógar um landsins en talið er að við landnám hafi þekja birkis verið á bilinu talið er að margskonar plöntutegundir hafi numið land samhliða landnámi manna á borð við húsapuntur baldursbrá njóla skriðsóley haugararfa hjartararfa og varpasveifgras landnámsmenn fluttu með sér nautgripi sauðfé hesta geitur svín og hænsni auk hunda og katta á landnámsöld og fram eftir öldum var hlutfallslega mun meira um nautgripi en seinna varð og færra sauðfé íslömsku púðurveldin tyrkjaveldi safavídaríkið og mógúlveldið blómstruðu á þessari öld mógúlveldið náði hátindi sínum á indlandsskaga í valdatíð aurangzeb er talið að indland hafi verið stærsta hagkerfi heims stærra en öll hagkerfi vestur evrópuríkja til samans héraðið subah bangla nú bengal var stórveldi í textílframleiðslu og flutti út klæðaefni úr bómull og silki um allan heim í japan stofnaði tokugawa ieyasu tokugawa sjógunatið sem markar upphaf edótímabilsins í sögu japans einhliða einangrun japans hófst rétt fyrir miðja öldina og stóð fram á miðja öld í kína hrundi mingveldið á sama tíma vegna árása mansjúmanna undir stjórn nurhacis barnabarn hans shunzi stofnaði síðan tjingveldið sem ríkti yfir landinu fram á öld eftir að konungsvaldið í frakklandi hafði eflst í kjölfar borgarastyrjaldarinnar fronde um miðja öldina gerðist loðvík einvaldur og notaði höll sína í versölum sem lúxusfangelsi þar sem hann gat haft stöðugt eftirlit með franska aðlinum margir konungar evrópu reyndu að ríkja í sama anda með misjöfnum árangri í englandi leiddu einveldistilburðir karls til borgarastyrjaldar og stofnunar skammlífs samveldis undir stjórn þingsins undir lok aldarinnar var þingbundin konungsstjórn fest í sessi sem stjórnarfar á bretlandseyjum kaupauðgisstefnan var ríkjandi hugmyndafræði í alþjóðaviðskiptum evrópsku konungsríkin reyndu að tryggja alþjóðleg áhrif sín í gegnum verslunarfélög sem einnig stóðu að stofnun nýlenda utan evrópu líkt og öldin einkenndist öldin í evrópu af mikilli ólgu í trúmálum gagnsiðbótin var áberandi í kaþólskum löndum og meðal mótmælenda var hreintrúarstefna áberandi í upphafi aldarinnar en heittrúarstefna við lok hennar galdrafárið náði hámarki á fyrri hluta aldarinnar í evrópu og evrópskum nýlendum í ameríku á íslandi stóð brennuöld frá til öldin var öld barokksins í tónlist myndlist og arkitektúr leikhúslíf stóð víða með miklum blóma í evrópu við lok aldarinnar þekktu evrópubúar lógaritma rafmagn sjónaukann og smásjána örsmæðarreikning þyngdaraflið lögmál newtons um hreyfingu loftþrýsting og reiknivélar þökk sé verkum helstu höfunda vísindabyltingarinnar eins og galileo galilei johannes kepler rené descartes pierre fermat blaise pascal robert boyle christiaan huygens antonie van leeuwenhoek robert hooke isaac newton og gottfried wilhelm leibniz upplýsingin hófst undir lok aldar með riti john locke an essay concerning human understanding vísindi er vitneskja og það að vita vísindalegrar þekkingar afla menn með rannsóknum það er með kerfisbundinni leit að þekkingu hagnýtt vísindi eru þær fræðigreinar þar sem rannsóknir geta haft bein áhrif á þjóðfélagið t d er hægt að selja lyf framleidd vegna rannsókna í lyfjafræði hrein vísindi eru hins vegar fræðigreinar sem hafa óbein áhrif á þjóðfélagið en þekkingar er aflað óháð því hvort þær hafi hagnýtt gildi eða ekki en afraksturinn af rannsóknum fræðimanna þeirra greina er nýttur í rannsóknir í fræðigreinum hagnýttra vísinda nátengd skilgreiningu á vísindum er skilgreining á því sem kallast vísindaleg aðferð hin vísindalega aðferð er í raun ekki ein tiltekin aðferð heldur ákveðin aðferðafræði eða viðhorf um það hvers lags aðferðir eru vænlegar til að auka vísindalega þekkingu samkvæmt þessari aðferðafræði ber að leggja mikla áherslu á að athuganir séu hlutlægar og að aðrir vísindamenn geti sannreynt niðurstöðurnar og að rannsóknir skuli miðast við að sannreyna afleiðingar sem hægt er að leiða út af kenningum athugun er fyrsta þrepið við kenningarmyndun en í því felst að vakin er athygli á ástæðunni fyrir því að farið sé út í kenningarmyndun og aðrar athugasemdir á viðfangsefninu þekking sem styðst eingöngu við athugun en ekki tilraun kallast reynsluþekking mikill hluti nútímavísinda byggir eingöngu á reynsluþekkingu tilgáta er annað þrepið en þá er sett fram óstaðfest lausn eða aðferð út frá athugunum sem voru gerðar í fyrra þrepinu tilraunir eru gerðar til að annað hvort staðfesta eða hrekja tilgáturnar sem settar voru fram í fyrra þrepi í þessu þrepi er framkvæmd bæði aðaltilraun og samanburðartilraun en munurinn felst í því að í aðaltilrauninni er prófað að framkvæma aðferðina eða lausnina sem skilgreind var í tilgátunni sem sett var fram en samanburðartilraunin er framkvæmd á sama hátt nema sleppt að framkvæma það sem prófað er með aðaltilrauninni kenning er sett fram af þeim sem framkvæmdi tilraunina og fer hún eftir niðurstöðunum úr henni hverjar sem niðurstöðurnar verða þá er hægt að setja fram kenningu um það sem prófað var þegar kenning er mynduð þarf að fylgja lýsing á öllu ferlinu ásamt þeim rannsóknargögnum sem leiddu til niðurstöðunnar svo að aðrir geti staðfest eða afsannað kenningu í heimi vísindanna er ekkert sem telst algerlega sannað og byggist allt á því sem að menn vita best á hverjum tíma kenningar eiga til með að mótast eða verið afsannaðar eftir að þær hafa verið settar svo að taka skal tillit til þess þegar kenningar eru íhugaðar þess ber að minnast að svonefnd lögmál eru kenningar þrátt fyrir að nafngiftin segi annað kenningar verða ekki að ígrunduðu máli að lögmálum kenningar og lögmál lýsa tveim mismunandi hlutum lögmál lýsir reglubundnum hlutum t d þyngdaraflinu sem hægt er að nota til að spá fyrir um hluti t d þyngdarlögmálið sem á alltaf við eftir því að við best vitum af því að það er lögmál getum við búist við því að það eigi við hlut í framtíðinni og getum því notað formúlur til að spá fyrir um niðurstöðu mun bolti detta í gólfið ef ég sleppi honum kenning er samansafn lögmála og reglna sem útskýra náttúruleg fyrirbrigði t d þá getur þróunarkenning darwins útskýrt steingervinga og sameiginlegt erfðaefni tegunda en getur ekki spáð fyrir um hvernig þróun ákveðinnar tegundar verður glæstar vonir great expectations er skáldsaga eftir charles dickens skrifuð á árunum til hún fjallar um munaðarleysingjan pip hann lendir í því að strokufanginn magwitch sem hann hræðist fær hann til að útvega sér mat og tól til að losa sig úr fótajárnum þetta atvik á síðar eftir að hafa áhrif á líf pip sem síðar fær óvænta fúlgu fjár frá óþekktum velunnara sem verður til þess að hann fer til london með glæstar vonir um betra líf en lendir í erfileikum og ólukkan eltir hann líkt og önnur verk charles dickens hefur sagan glæstar vonir verið kvikmynduð í nútímanum hefur sagan einnig verð færð í annan búning ljós er rafsegulbylgjur innan ákveðins tíðnisviðs en oftast er átt við það tíðnisvið sem mannsaugað greinir við nánari athugun er hægt að sýna að ljós er í senn bylgjur og ljóseindir og er í því sambandi talað um tvíeðli ljóss frægasta tilraunin sem sýnir fram á bylgjueðli ljóss er tvíraufa tilraun youngs þar sem ljósi er beint í gegnum tvær raufar með bili milli raufann af sömu stærðargráður og bylgjulengd ljóssins ljósið sýnir þá svokallaða samliðunar eða víxleiginleika ein helsta tilraunaniðurstaða sem styður tilvist ljóseinda ljósröfun þar sem ljós örvar frumeind og veldur ljósröfun til þessa dags hefur ekki verið unnt skýra þess tilraun með ljósbylgjum sýnilegt ljós sem er það ljós sem mannsaugað getur numið með bylgjulengd á bilinu til nm sýnilegt ljós spannar því rafsegulrófið milli innrauðs og útfjólublás ljóss ljóshraði í tómarúmi er m s ljósgjafi er hlutur áhald eða tæki sem gefur sýnilegt ljós t d kerti ljósapera flúrljós og tvistur díóða geislatæki gefur geislun sem að mestu utan sýnlega sviðsins en geislagjafi gefur jónandi geislun sem stafar af geislavirkni í sögu evrópu er öldin fyrsti hluti hámiðalda víkingaöld lauk eftir orrustuna við hastings austrómverska keisaradæminu hnignaði og normannar náðu völdum víða í evrópu á ítalíu urðu til vísar að borgríkjum með þróaðri verslun og iðnaði í rússlandi stóð blómaskeið garðaríkis í kína stóðu bókmenntir listir og vísindi með miklum blóma á tímum songveldisins á sama tíma stóð gullöld íslam sem hæst á indlandi ríkti chola veldið yfir stórum hluta indlandsskaga á þessari öld náðu seljúktyrkir að leggja undir sig hluta litlu asíu eftir klofning ríkis abbasída fyrsta krossferðin var farin undir lok aldarinnar fujiwara ætt ríkti yfir japan meðan ríkið goryeo ríkti yfir kóreuskaganum liao veldið stóð í mongólíu og mansjúríu lý veldið hófst í víetnam og konungsríkið pagan í mjanmar náði hátindi sínum í mið ameríku stóð menning tolteka og mixteka í suður ameríku stóð huari menningin og í norður ameríku stóð mississippi menningin mánuður er tímabil sem hefur enga fasta lengd upprunalega voru þeir allir sólarhringar og er það nokkurn veginn tíminn sem líður á milli fullra tungla yfir söguna hafa lengdir mánaða verið breytilegar og geta núna haft til sólarhringa eftir því hvaða mánuð er um að ræða nú eru mánuðir í árinu og hafa þeir allir sín eigin nöfn sá fyrsti heitir janúar og sá síðasti desember á íslandi var hins vegar annað skipulag á mánuðum áður en núverandi skipulag var tekið upp í gregoríska tímatalinu eru líkt því júlíanska tólf mánuðir á íslandi var til forna notað eftirfarandi mánaðarskipulag miðað við núverandi tímatal svíþjóð sem á þeim tíma innihélt finnland ætlaði frá og með að breyta úr júlíska tímatalinu í það gregoríanska með því að sleppa hlaupárum næstu árin árið var þar með ekki hlaupár í svíþjóð en og voru það fyrir mistök þvert á áætlanir svía og hafði þær afleiðingar að sænska tímatalið varð einum degi á undan því júlíska en tíu dögum á eftir því gregoríanska örlítið var bætt úr ruglingnum árið þegar tveim dögum var bætt við árið sem samsvöruðu febrúar í júlíanska tímatalinu og mars í því gregoríanska svíar skiptu svo loks algerlega í gregoríanska tímatalið árið árið kynntu sovétríkin byltingartímatal sovétríkjanna þar sem hver mánuður hafði daga og þeir eða dagar sem eftir stóðu voru mánaðarlausir hátíðisdagar var þetta tímatal við lýði í tvö ár eða frá til en árið var aftur farið að nota hefðbundna lengd á mánuðum morfín chno er sterkt verkjalyf sem unnið er úr ópíum sem það er helsta virka efnið í kerfisbundið nafn þess er dídehýdró epoxý metýlmorfínan díól nafn lyfsins er dregið af draumaguðinum morfeos morfín sem og önnur ópíumskyld lyf virkar beint á miðtaugakerfið í mönnum það er oft notað í lækningaskyni til að deyfa óbærilegan sársauka vegna beinbrota skurðaðgerða áfalla krabbameins o fl þýski apótekarinn friedrich wilhelm adam serturner einangraði morfín fyrstur manna árið og nefndi það morphium eða morfín eftir nafni morfeusar hins gríska guðs drauma ýmis efni hafa verið unnin úr eða byggð á morfíni meðal annarra heróín díasetýlmorfín og var það fyrst gert árið það var hins vegar ekki fyrr en sprautan kom til sögunnar árið sem notkun þess varð mikil hliðarverkanir morfíns eru minni hugræn geta sælutilfinning svimi sinnuleysi skert sjón og ógleði morfín dregur einnig úr matarlyst og veldur hægðartregðu morfín er afskaplega ávanabindandi og neytendur þess þróa fljótt með sér þol og líkamlega jafnt sem sálfræðilega fíkn morfín er helst gefið möttulstrókur myndast í iðrum jarðar þessi fyrirbæri eru öflugir staðbundnir uppstreymisstaðir sem ná djúpt niður í möttulinn heitt efni fast efni sem er um c heitara en umhverfið myndar möttulstrókinn en vegna hitans er strókurinn eðlisléttari og því rís jarðskorpan yfir stróknum ofar en jarðskorpan í kring um km þegar jarðskorpan rís losnar þrýstingur og efsti hluti möttulstróksins bráðnar og myndar oftast basalt kviku kvikan sem berst upp með möttulstróknum ber þess merki að hafa verið í iðrum jarðar í allt að milljón ár án þess að hafa komið upp á yfirborðið efnasamsetning kvikunnar er frábrugðin venjulegri kviku hvað varðar magn léttmálma í henni svæði yfir möttulstrókum kallast heitir reitir möttulstrókar eru hringrásarstraumar sem myndast vegna varmamyndunar og varmaburðar í iðrum jarðar og kólnunar á yfirborði hennar varmaburðurinn lýsir sér þannig að heitara og eðlisléttara efni rís og kaldara þéttara efni sekkur yellowstone þjóðgarðurinn eða einfaldlega yellowstone enska yellowstone national park er þjóðgarður í bandaríkjunum staðsettur að mestu í wyoming en einnig að hluta í idaho og montana yellowstone er fyrsti og elsti þjóðgarður heims stofnaður árið upphaf skipulegrar náttúruverndar má rekja til hans yellowstone er á svokölluðum heitum reit enda eru þar heitir hverir eins og old faithful sem er einn af frægustu goshverum heims einnig er þar gríðarstór eldfjallaaskja árið urðu þar miklir skógareldar þar sem yfir ferkílómetrar lands urðu fyrir áhrifum þeirra árið voru úlfar fluttir til yellowstone en þeim hafði verið útrýmt þar á þriðja áratug aldar breytingar urðu á gróðurfari í kjölfarið og uxu ösp og víðir í meira mæli þar sem úlfar höfðu áhrif á staðsetningu grasbíta sem nörtuðu áður í trén hýpatía var forngrískur heimspekingur og stærðfræðingur og starfaði við háskólann í alexandríu hún er fyrsta konan sem nafngreind er í sögu stærðfræðinnar faðir hennar var einnig stærðfræðingur og hét þeon margir frægir stærðfræðingar og heimspekingar þessa tíma leituðu til hýpatíu því að hún var afskaplega virt hún skrifaði greinar um verk díofantosar og apolloníosar hún var myrt á hryllilegan hátt af kristnum múgi og er sá atburður gjarnan talinn marka upphaf hnignunar alexandríu sem menningarmiðstöðvar nokkur rit eru eignuð henni í síðari tíma heimildum þ á m skýringarrit við rit díofantosar um reiknilistina rit apolloníosar um keilur og ýmis rit ptólemajosar en engin þeirra eru varðveitt á hinn bóginn gefa bréf til hennar frá synesíosi nemanda hennar einhverja hugmynd um menningarlegan tíðaranda sem hún bjó við hýpatía var platonisti en ekki er vitað hvort hún fylgdi plótínosi helsta platonska heimspekingi aldar að málum í túlkun sinni á heimspeki platons ernesto guevara júní október betur þekktur sem che guevara var byltingasinnaður marxisti kommúnisti og einn af hershöfðingjum fídels castro foreldrar hans voru ernesto guevara lynch og kona hans celia de la serna y llosa og var hann elstur fimm barna þeirra hann fæddist í rosario í argentínu hann þjáðist af astma hann lærði læknisfræði við háskólann í buenos aires en tók sér frí til þess að ferðast með vini sínum alberto granado um suður ameríku hvert sem hann fór varð hann vitni að fátækt og slæmri meðferð stjórnvalda á almenningi hann skrifaði bók um ferðalag sitt sem nefndist mótorhjóladagbækurnar sem fór beint á metsölulista new york times síðar var gerð samnefnd kvikmynd eftir bókinni og hlaut fjölda verðlauna þegar che sneri aftur til buenos aires lauk hann læknisfræðináminu og hélt til mexikó þar sem hann kynntist fidel castro hann gerðist meðlimur í júlí byltingunni og hélt með castro til kúbu eftir að castro hafði náð völdum yfir allri kúbu gerði hann che að iðnaðar og landbúnaðarráðherra og síðar að seðlabankastjóra honum fór fljótt að leiðast þetta líf og hélt til bólivíu árið þar myndaði hann lið skæruliða og ætlaði að bylta stjórn landsins eins og gert hafði verið á kúbu það mistókst hinsvegar og bólivísk stjórnvöld náðu honum hann var skotinn þann október ára að aldri espressó ítalska espresso sem þýðir þrýst út eða útþrýstingur er afar sterkur og bragðmikill kaffidrykkur hann er búinn til með því að þrýsta heitu vatni í gegnum lag af möluðum kaffibaunum sem er komið fyrir í svonefndri greip espressó er grunnurinn að mörgum öðrum kaffidrykkjum svo sem sviss mokka mokka cappuccino og latte eitt lykilatriða bragðins er froðan sem nefnist kremma crema sem samanstendur af olíum sykrum og próteinum á ítalíu er espressó oft drukkið eftir mat sérstaklega á veitingahúsum sumir segja að varast beri að panta aðrar kaffitegundir eftir mat og þá sérstaklega cappuccino vegna þess að það gæti móðgað kokkana chewbacca vörnin enska chewbacca defense er hugtak ættað úr teiknimyndaseríunni south park yfir þá lögfræðilegu tækni að kaffæra áheyrendur með rugli og fáránlegum rökum svo þeir missa tök á rökum andstæðingsins og afneiti þeim í south park þættinum kemur fram að johnnie cochran vinnur fjölda mála vegna þess að hann færir rök fyrir því að hugtakið kemur fram í south park þættinum chef aid sem var frumsýndur október þetta var fjórtándi þáttur annarrar seríu í þættinum ver johnnie cochran stórt útgáfufyrirtæki gegn chef chef á að hafa samið lagið stinky britches sem alanis morissette gaf út undir eigin nafni og það þykir nokkuð augljóst að útgáfufyrirtækið hafi brotið höfundarréttarlög sönnunargögnin sem chef hefur fyrir rétti þykja nokkuð skotheld en þá beitir cochran frægu chewbacca vörninni aðferðin heppnast og er chef dæmdur sekur um að níðast á útgáfufyrirtækinu og dæmdur til að greiða milljónir dollara til útgáfufyrirtækisins innan klukkustunda ella þurfi hann að fara í fangelsi í milljón ár þá stofna aðalpersónurnar í south park til tónleika chef aid til að safna peningum svo chef geti ráðið johnnie cochran sér til varnar gegn útgáfurisanum á tónleikunum flytja gamlir kollegar tónlist chef þar á meðal elton john og ozzy osbourne á tónleikunum nagar samviskan johnnie cochran og hann ákveður að flytja mál chef fyrir rétti og tekst það með því að nota chewbacca vörnina hugtakið chewbacca defense er notað á mörgum bloggum og internet umræðuhópum sérstaklega á þeim sem innihalda lögfræðileg málefni slashdot er gott dæmi þar sem chewbacca vörnin er notuð á stöku stað varðandi rök annarra sem eru algjört rugl þetta kemur oft fram í málefnum tengdum microsoft sco og riaa á slashdot sjá rökvilla er það þegar rök fela í sér villu og ganga af þeim sökum ekki upp eða leiða til mótsagnar formlegar rökvillur eru villur þar sem niðurstöðuna leiðir ekki af forsendunum í víðari skilningi ná rökvillur einnig yfir svonefndar óformlegar rökvillur en slík rök teljast rökvillur af öðrum ástæðum en vegna formlegs galla til dæmis þess að þau eru ómálefnaleg röksemdafærsla af því tagi sem dæmi er um hér að ofan er ógild vegna þess að í henni er formleg rökvilla það er að segja niðurstöðuna leiðir ekki af forsendunum villan veldur ruglingi vegna þess að hún er við fyrstu sýn sennileg ef allir skvoppar eru skvampar og flestir skvampar hafa einhvern eiginleika þá eru líkur á að einhverjir skvoppar séu í hópi þeirra skvampa sem hafa eiginleikann enda minnihluti skvampa sem hafa hann ekki en á hinn bóginn er röksemdafærslan ekki líkindarök heldur ályktar hún af forsendunum og að það séu einhverjir skvoppar sem hafa eiginleikann sem flestir skvampar hafa þ e að ganga í nærbuxum með öðrum orðum segir hún að sumir skvoppar gangi í nærbuxum vegna þess sem forsendurnar segja okkur um skvoppa og skvampa en forsendurnar tryggja alls ekki að niðurstaðan sé rétt það er alls ekki víst að sumir skvoppar gangi í nærbuxum þótt það sé ef til vill sennilegt í ljósi þess að flestir skvampar hafi þann eiginleika það má nefnilega vel vera að skvoppar séu mikill minnihluti allra skvampa og séu einmitt allir í hópi þeirra skvampa sem hafa ekki þann eiginleika að ganga í nærbuxum af þessum sökum er röksemdafærslan ógild vegna forms síns og skiptir engu máli hverjar breyturnar eru þ e hvaða orð eru sett inn í stað skvoppa skvampa og ganga í nærbuxum form röksemdafærslunnar gerir að verkum að það er mögulegt að forsendurnar séu sannar en niðurstaðan samt ósönn og af því má ráða að niðurstöðuna leiðir ekki af forsendunum ekki heldur þegar svo vill til að niðurstaðan er sönn eins og í eftirfarandi dæmi í þessari röksemdafærslu eru forsendurnar og báðar sannar vissulega eru allir íslendingar þ e íslenskir ríkisborgarar mannlegir einstaklingar og flestir menn hafa vissulega tvö augu niðurstaðan er líka sönn því að sumir og raunar vel flestir íslendingar hafa tvö augu vandinn er hins vegar sá að niðurstöðuna leiðir ekki af forsendunum sem gefnar eru og því er röksemdafærslan ógild eftirfarandi er listi yfir rökvillur vinna þarf nánar úr honum til að hann samræmist stöðlum á wikipediu heimildir eru aðallega af vantrú is og ensku wikipediu það að halda að a komi á eftir b sanni að a orsakist af b dæmi ég varð kvefuð og tók sólhatt tveimur vikum seinna var mér batnað af kvefinu þar af leiðandi hlýtur sólhatturinn að hafa læknað mig post hoc rökvillan er í raun dæmi um að fylgnisamband sé ekki endilega orsakasamband correlation is not causation að halda að tilviljanakenndir atburðir sem gerast aftur og aftur séu í raun ekki tilviljanakenndir dæmi ég fékk sexu fimm sinnum í röð í spilinu ég hlýt að kasta teningnum svona frábærlega vel heildarskekkja er þegar heildin er talin hafa sömu einkenni og hlutar hennar t d úr háskóla íslands komu menn sem ollu efnahagshruninu því olli háskólinn efnahagshruninu deildarskekkja er þegar hlutar heildarinnar eru taldir hafa sömu einkenni og heildin t d háskóli íslands er trúlaus stofnun því eru starfsmenn háskólans trúlausir að draga almenna ályktun út frá undantekningu á reglu dæmi sumir misnota áfengi því ætti áfengi að vera bannað þegar ályktanir leiða ekki af þeim rökum sem gefin voru og eru þeim í raun alveg óviðkomandi dæmi það er mikið að þessu þjóðfélagi þess vegna ættum við öll að fara að hugsa meira um siðferðismál er sértilfelli af óviðkomandi niðurstöðu þar sem reynt er að afvegaleiða fólk viljandi veifa svo að segja gulrót fyrir framan nefið á þeim dæmi við höfum kannski ekki staðið við loforð um skattalækkanir en sjáiði bara formann hins flokksins ég hef staðfestar heimildir um að hann gangi í kvenmannsnærfötum þegar einhverju er haldið fram ályktun er dregin af því og ályktunin svo notuð til að styðja upprunalegu forsenduna dæmi í biblíunni stendur að hún sé orð guðs guð er óskeikull samkvæmt biblíunni biblían er því líka óskeikul þess vegna hlýtur hún að vera orð guðs o s frv þegar tveimur valkostum er komið fram sem annað hvort eiga ekkert sameiginlegt eða að til séu fleiri valkostir dæmi ef þú ert ekki með okkur ertu með óvinunum þetta útilokar að minnsta kosti þriðja möguleikann hlutleysi dæmi þú getur ekki sannað að guð sé til þess vegna er hann ekki til eða þú getur ekki afsannað að guð sé til þess vegna hlýtur hann að vera til dæmi ég hef aldrei heyrt talað um rannsóknir á íslenskum albinóum af hverju er verið að vanrækja albinóa stjórnvöld stunda mannréttindbrot á albinóum dæmi bróðir r kelly var að gefa út lag þar sem hann segist hafa átt að taka á sig glæpinn fyrir greiðslu gaurinn er ekki með neina framtönn pfffff það er ekki hægt að taka mark á gaur með enga framtönn gullfoss er foss í hvítá upp af haukadal í árnessýslu á íslandi hann er einn vinsælasti ferðamannastaður landsins í upphafi aldar var talsverð umræða í þjóðfélaginu á íslandi um virkjun fossa einkum í því skyni að framleiða rafmagn svo íbúar landsins og atvinna gætu blómstrað gullfoss var hluti þessarar umræðu ekki voru allir á því að virkja bæri gullfoss þar á meðal voru matthías þórðarson síðar þjóðminjavörður og jónas jónsson frá hriflu jónas lét í það skína í skrifum sínum að virði gullfoss væri ekki hægt að mæla með peningum einnig féllu þau orð strax í byrjun aldar að fossinn væri konungur íslenskra fossa engu að síður virtust flestir sammála því að það væri mikilvægt að virkja fossinn í þágu rafvæðingar og iðnaðar eigendur gullfoss um aldamótin voru tómas tómasson í brattholti og halldór halldórsson á vatnsleysu tómas þessi var faðir sigríðar tómasdóttur í brattholti sem varð þekkt síðar fyrir umleitanir sínar til að fossinn yrði látinn ósnortinn á öldinni var fossinn leigður með milligöngu innlendra aðila til innlendra og erlendra aðila en endanlegir leigutakar leigðu hann í því skyni að virkja hann eigendurnir seldu fossinn aldrei frá sér á þessu virkjanatímabili ekki fyrr en síðar eins og segir frá að neðan ýmist voru það vatnsréttindi fossins eða réttur til iðnreksturs sem voru leigð út ekkert varð af virkjanaáformum þrátt fyrir sterkan áhuga vitað er að í að minnsta kosti einu tilfelli fengust ekki peningar til verksins árið hættu að berast greiðslur vegna leigu á fossinum og loks árið var leigusamningnum um hann aflýst en fossinn hafði verið í leigu samfellt frá árinu um keypti íslenska ríkið fossinn en þá hafði einar guðmundsson eignast þann hluta fossins sem tómas tómasson í brattholti hafði átt eftir að íslenska ríkið eignaðist fossinn voru gerðar áætlanir um að veita vatni úr ánni fyrir ofan fossinn til virkjunar voru gerðar rannsóknir og áætlanir á sjötta áratugnum fram á þann áttunda á hagnýtingu árinnar var ætlunin sú að virkja ána þannig að ekki sæist á fossinum yfir sumartímann að áin væri virkjuð ekkert varð af þessum fyrirætlunum og á níunda áratugnum var fossinn ekki lengur á lista yfir helstu virkjanakosti sem áformað var að ráðast í það sem eftir lifði aldar fossmálið nefndust deilur og dómsmál sem var höfðað vegna leigu á gullfossi annar angi fossmálsins var dómsmál sem leigutaki gullfoss sturla jónsson höfðaði til að fá það viðurkennt að hann væri handhafi vatnsréttinda í gullfossi upphaf málsins má rekja til þess að tómas tómasson annar eigandi fossins viðurkenndi ekki sturlu sem leigutaka en eigendurnir höfðu upphaflega leigt fossinn manni sem framleigði hann til sturlu málið endaði með því að sturla var úrskurðaður löglegur handhafi vatnsréttinda í gullfossi hinn anginn var barátta sigríðar tómasdóttur fyrir því að fossinn yrði ekki virkjaður og tilraunir hennar til að fá fossinn viðurkenndan sem sína séreign sigríður var yfirlýstur andstæðingur þess að gullfoss yrði virkjaður og gekk svo langt að hóta því að henda sér í fossinn yrði hann virkjaður sem fyrr segir eignaðist ríkið gullfoss um þá hafði sigríður þegar selt sinn eignarhluta fossins frá sér þegar hún seldi einari guðmundssyni fóstursyni foreldra sinna jörðina sem brattholt stóð á sigríður virtist ekki treysta ríkinu fyrir fossinum og reyndi að fá lögformlega staðfestingu á að hún hefði ekki selt fossinn frá sér en það tókst ekki virðist tilfinning sigríðar hafa verið rétt því eins og fyrr segir voru síðar gerðar áætlanir um að veita vatni úr ánni fyrir ofan fossinn til virkjunar en slíkt hefði gerbreytt ásýnd fossins í það minnsta yfir vetrartímann nokkuð útbreidd er sú saga að sigríður hafi komið í veg fyrir virkjun gullfoss og önnur saga segir að hún hafi komið í veg fyrir að útlendingar fengju eignarhald á gullfossi hvorugt er rétt aðrar ástæður komu til hins vegar er rétt að sigríður var á móti virkjun fossins eins og fyrr segir og var reistur minnisvarði um sigríði árið til að minnast verka hennar svo var sigríðarstofa opnuð í nágrenni fossins árið í byrjun áttunda áratugarins fór viðhorf fólks í umræðu um nýtingu vatnsafls að breytast í þá átt að meira fór að bera á umræðu um náttúruvernd en áður um miðjan áttunda áratuginn komu fram hugmyndir um að friðlýsa gullfoss þegar menn voru komnir af stað með að útbúa friðlýsingu fyrir fossinn bauð einar guðmundsson fram eins mikið land til friðlýsingar meðfram hvítá eins og menn töldu nauðsynlegt og samkomulag næðist um boðið var þegið og gullfoss og landið sem einar gaf var friðlýst árið nokkrum árum eftir að gullfoss var friðaður komu fram hugmyndir um að skilgreina fossinn innan þjóðgarðs það varð þó ekki niðurstaðan heldur sú að tryggja að rétt væri staðið að verndun svæðisins ásamt því að byggja upp þjónustu við ferðamenn matarprjónar eru pör af litlum aflöngum prjónum sem eru hefðbundin mataráhöld í kína japan kóreu og víetnam matarprjónalöndunum fjórum þeir eru alla jafnan úr bambus þar sem það er bragðlaust ódýrt og algengt efni sem auðvelt er að kljúfa auk þess sem það er hitaþolið en einnig er algengt að þeir séu úr viði málmi beini hornum dýra agati jaði postulíni kóral og á vorum dögum úr plasti aðalgerðir matarprjóna eru þrjár kínverskir prjónar sem eru langir viðarprjónar með ávala enda japanskir sem eru stuttir viðarprjónar einnig með ávala enda og kóreskir sem eru stuttir málmprjónar með þverskorna enda þó viðarútgáfur séu einnig notaðar þar að auki skiptast allir prjónar í tvo flokka einnota waribashi prjóna og svo hefðbunda prjóna eða þá sem ætlaðir eru til langvarandi notkunar nafn matarprjóna á mandarín kuizi eða kui er þýðir bambusáhöld til að borða hratt þeir heita hins vegar zh í klassískri kínversku og er tákn þeirra þar mögulega hljóðtákn og gefur það til kynna að þeir séu hlutur gerður úr bambus kínverska orðið zh barst svo til japan og er þar borið fram hashi í kunyomi framburði en er nær rótinni með zu í onyomi framburði kórea hins vegar notar sitt eigið orð jeotgarak og er það orð hvorki ættað úr japönsku né kínversku í víetnömsku er svo orðið a notað hönnun prjónanna er afar einföld einfaldlega stutt þunn prik með þverskurðarflatarmál minna en einn fersentimetri lengd mismunandi annar endinn er svo aðeins þynnri en hinn og er það sá endi sem snýr að matnum notkun þeirra er list sem getur tekið allnokkurn tíma að ná tökum á matreiðsla í austur asíu sem er það svæði sem þeir eru aðallega notaðir á er sniðin að notkun þeirra kjöt grænmeti núðlur og annað í matnum er skorið niður svo auðvelt sé að taka upp bitana með prjónunum og hrísgrjón eru elduð þannig að þau festist saman ólíkt þeim hrísgrjónum sem algeng eru annars staðar í heiminum einmitt svo auðvelt sé að taka upp bita af þeim með prjónunum hefðbundnir japanskir matarprjónar eru venjulega um sentimetrar að lengd en einnota waribashi prjónar eru um tveimur sentimetrum styttri kínverskir prjónar eru svo ögn lengri eða um cm prjónarnir eru taldir hafa verið þróaðir fyrir um það bil árum í kína nákvæmara ártal en það þekkist ekki þeir höfðu svo þegar komið var fram á öld dreifst frá kína á það svæði sem í dag er japan kórea og víetnam á öld var farið að búa til matarprjóna í tveimur hlutum í stað eins hluta með samanliggjandi svæði á toppnum sem þurfti svo að brjóta við notkun prjónar í gamla stílnum eru þó enn gerðir og þá sérstaklega notaðir sem einnota líklega má rekja uppruna þeirra til þess að brjóta greinar af trjám til að borða með og enn fremur þess að mikil hungursneyð og fólksfækkun varð um öld f kr sem neyddi fólk til að spara orku var matur þá skorinn í litla búta til að hægt væri að elda hann hraðar og með minni eldivið talið er að kínverski heimspekingurinn konfúsíus sem uppi var á öld f kr hafi haft umtalsverð áhrif á aukna notkun mataprjóna hann ráðlagði fólki að nota ekki hnífa við matarborðið þar sem þeir myndu minna það á sláturhúsið og væru þar með og ofbeldisfullir til að hægt væri að nota þá þar verkfæri sem minna á matarprjóna hafa auk þess verið grafin upp við fornleifagröft í megiddo í ísrael og voru þeir í eigu innrásarhers skiþíumanna sem réðst inn í kanaan á tíma móses og jósúa uppgötvun þessi sýnir hve mikil vöruskipti milli miðausturlanda og austurlanda fjær voru á þessum tíma matarprjónar voru einnig algengir heimilismunir uyghúrmanna á mongólsku sléttunum á öld í japan voru matarprjónar upprunalega álitinn verðmætur varningur sem var eingöngu notaður í trúarlegum athöfnum japanir voru svo fyrstir til að lakka prjónana á öld við það urðu þeir örlítið sleipari en mun endingarbetri japanir fundu einnig upp einnota matarprjóna sem þeir kalla waribashi árið haldið er á prjónunum milli þumalfingurs og hinna fingra hægri handar þeir eru svo notaðir sem tengur til að taka upp mat sem borinn er á borð niðurskorinn til að gera það auðveldara þeir eru þá einnig notaðir sem áhöld til að sópa hrísgrjónum eða smáum matarögnum inn í munninn úr skálum athuga skal hins vegar að flóknar siðareglur ríkja um notkun þeirra og að þær eru mismunandi eftir löndum langalgengast er að haldið sé á prjónunum í hægri hönd jafnvel af örvhentum ástæðan fyrir þessu er sú að í austur asíu sem og í múslimalöndum er það vinstri höndin óhreina höndin sem notuð er á salerninu þar sem sú hægri er notuð til að matast með nú á dögum hefur hins vegar verið slakað á þessum óskrifuðu reglum samfélagsins og er þar með hægt að nota matarprjónana með báðum höndum án þess að vera álitinn dóni almennt skal nota matarprjóna til þess að borða og ekki til neins annars það að benda eða tákna eitthvað með þeim tromma með þeim eða kalla á athygli er dónaskapur kanji er japanska heitið á kínverskum táknum en kínverska myndtáknrófið er í bland við hiragana og katakana notað til að skrifa japönsku orðið kanji er ritað með kínverskum táknum en það er skrifað eins í kínversku ef notuð eru hefðbundin kínversk tákn þótt þar sé það borið fram öðruvísi hnz til að auðvelda lestur kanji er framburður táknanna stundum ritaður með kana hiragana eða katakana ofan við eða til hægri við táknin eftir því hvort skrifað er frá vinstri til hægri eins og er algengt í nútímanum eða ofan frá og niður eins og gert var á öldum áður en þessi hefð kallast furigana á og öld f kr fluttu kínverskir og kóreskir ferðalangar með sér ritmál til japan sem er þekkt í dag sem kanji eða han tákn táknin áttu uppruna sinn á bökkum gulár huáng hé í kína um f kr og um tákn frá því tímabili hafa fundist á ýmsum fornmunum á þeim tíma sem þessi tákn komu til japans var japanska eingöngu til sem talað mál kínversk tákn voru fengin að láni á um ára tímaskeiði og japanska málið þróaðist í ritað mál í japan hafa sum táknin fengið einfaldað form og nokkrum hundruðum tákna hefur verið bætt við rófið svo að ekki er um að ræða nákvæmlega sama úrval tákna í nútímajapönsku og nútímakínversku japanska ríkið hefur útbúið sérstakan lista yfir jy kanji tákn sem öllum er gert að læra og sem ætlast er til að t d dagblöð takmarki sig að mestu við yfirleitt er notað s k furigana til að sýna framburð tákna sem notuð eru í dagblöðum en eru ekki í jy kanji viðbótartákn er að finna í jinmeiy kanji en þau má auk hinna nota í mannanöfn og örnefni flokkar tákna í kanji eru sex talsins framburðarhættir fyrir kanji eru tveir onyomi og kunyomi onyomi er notað fyrir orð af kínverskum uppruna og er onyomi framburðurinn þá fremur líkur hefðbundinni kínversku en kunyomi er hins vegar notað fyrir þau orð sem eru af japönskum uppruna mjög mörg kanji hafa bæði onyomi og kunyomi framburð en hefðin hefur verið að börn læri kunyomi framburðinn á undan alkóhólismi eða áfengissýki er sjúkleg fíkn í áfengi sem einkennist af sterkri þörf til að drekka áfengi að tapa stjórn á drykkju sinni af líkamlegri þörf til að drekka og fráhvarfseinkennum og af því að mynda óþol fyrir áfengi og eiga þar með erfiðara með að að vera fullur fíkn í áfengi getur verið mjög skæð og erfiðara er að losa sig undan henni en undan fíkn í mörg önnur fíkniefni líkamleg fráhvarfseinkennin áfengis geta verið það slæm að einstaklingurinn getur dáið af þeim einum til samanburðar er ekki hægt að deyja af fráhvarfseinkennum frá heróíni einum saman aa samtökin eru alþjóðleg samtök einstaklinga sem komist hafa yfir áfengisfíkn sína og hjálpa öðrum sem þjást af alkóhólisma að fá lausn á vanda sínum byggir upphaflega á að aðstoð utanfrá er þörf til dæmis frá guði en nú eru til freethinkers aa sáá eru íslensk samtök áhugamann um áfengissýki tengsl áfengissýki og vímuefnamisnotkunar við hin ýmsu samfélagsmein og þeirra leiða sem hægt er að leita til að takast á við vandamálið dæmi um önnur samtök eru lifering secular recovery japanska nihongo er tungumál bæði tal og ritmál sem er aðallega notað í japan um milljón manns kunna tungumálið og er það áttunda mest talaða tungumáli heims málvísindamenn deila um flokkun japanska tungumálsins en megin kenningin er sú að það sé einangrað tungumál sem á sér margar birtingarmyndir og í raun yfirheiti á tungumálaætt sem kallast japönsk tungumál önnur kenning segir að japanska sé hugsanlega hluti af svokallaðri altísktri tungumálaætt sem nær yfir mikinn hluta mið asíu og inniheldur einnig tyrknesk mongólsk kóresk og mansjúrísk mál hvorug þessara kenninga hafa enn verið samþykktar opinberlega japan er eina landið þar sem japanska er hið opinbera tungumál eyjan angaur hefur þrjú opinber tungumál og er japanska eitt af þeim japanska er þó töluð í mörgum öðrum löndum sökum landsflutninga og ber helst á henni í bandaríkjunum aðallega í kaliforníu og hawaii brasilíu og filippseyjum japönsk menning hefur þróast stöðugt í margar aldir og ólíkt mörgum öðrum þjóðarmenningum hefur hún ekki orðið fyrir barðinu á innrásum þjóða og menningu þeirra fyrr enn nú á seinni árum í gegnum tíðina hefur þó í japönsku safnast upp mikið af tökuorðum úr kínversku portúgölsku hollensku þýsku frönsku og nýlega ensku orðaforða japönskunnar er tökuorð frá kínversku deilt er um uppruna japanska málsins þar sem það er mjög ólíkt flestum öðrum málum helstu kenningarnar eru þótt japanska sé nær eingöngu töluð í japan hefur hún á nokkrum tímabilum í sögunni verið töluð í öðrum löndum eða þegar japan hertók kóreu taívan og hluta af kína heimamenn í þessum löndum voru neyddir til að læra japönsku og kóreubúar fengu japönsk nöfn út af þessu eru enn margir í þessum löndum sem tala japönsku í stað eða með staðarmálinu þar að auki tala innflytjendur frá japan sem búa að mestu í bandaríkjunum aðallega kaliforníu og havaí og brasilíu oft japönsku afkomendur þeirra eru kallaðir nisei eða önnur kynslóð en sú kynslóð talar hinsvegar yfirleitt ekki góða japönsku þar að auki er nokkrar milljónir taldar vera að læra japönsku í japanskri skrift er að mestu notast við þrjú kerfi kanji hiragana og katakana kanji er kínversk skrift sem var innleid í japan á öld hiragana er aðallega notað til að sýna beygingu orða með samstöfum en katakana er aðallega notað fyrir tökuorð úr öðrum tungumálum elstu textar á japönsku eru frá í japönsku eru engin tannvaramælt önghljóð f v en á móti finnst raddað sem óraddað tvívaramælt önghljóð þveröfugt við íslensku og kannski má rekja þetta til smærri efri framtanna ennfremur er hvorki þ né ð bæði raddað sem óraddað blísturshljóð er að finna í málinu s z og r má finna raddað sem óraddað í japönsku er ekkert hliðarhljóð l engin greinir er í japönsku nafnorð hafa ekkert málfræðilegt kyn og trakterast hvorki í tölu né föllum sagnorð trakterast hvorki í persónu né tölu lýsingarorð og atviksorð stigbreitast ekki þó skjóta meigi fyrir framan þau motto meira og mottomo mest engin eignarfornöfn er að finna í japönsku en jafngildi þeirra myndað með eftirsetningu smáorðsins no eftir tilvíkjandi perónufornafn eiginlega bara sagnorð taka beygingum í japönsku lýsingarorð í japönsku eru ólík lýsingarorðum í vestrænum málum því þau líkjast sagnorðum og hafa hætti og tíðir svo jafnvel er litið á þau sem undirflokk sagnorða hiragana eða beinþýtt sem slétt kana er annað tveggja atkvæðatáknrófa í japönsku en hitt er katakana þau ólíkt kanji lýsa atkvæðum frekar en hugtökum og eru því líkari hebresku eþíópísku ndjuká eða inuktitut heldur en öðrum austurlenskum ritkerfum hiragana er notað fyrir hiragana samanstendur af grunntáknum og tveimur aðgreiningarmerkjum diacritics og sem gefa tákn til viðbótar einnig eru til mörg atkvæði sem lýst eru með tveimur táknum þ e atkvæðatákni sem dregur samhljóða inn í atkvæðið og svo ýmist ya yu eða yo þá er hefðin að það tákn sé skrifað smærra en hitt til þess að fjarlægja allan vafa um réttan framburð t d er kya skrifað ki og ya táknin eru kölluð gojon bókstaflega fimmtíu hljóð en af þeim eru eingöngu í almennri notkun í dag sem geta svo breyst á eftirfarandi vegu það eru til aðrar aðferðir til þess að lýsa hljóðum í hiragana t d með notkun smækkaðra mynda hinna fimm stöku sérhljóða þetta er ekki almennt notað í formlegri skrift en er stundum notað í katakana á tökuorðum til þess að lýsa betur upprunalegum framburði orðsins það eru nokkur hiragana sem eru ekki í stöðluðu nútíma táknrófi wi og we eru úreld vu er nútímalegt og borið fram bwu til þess að áætla v hljóðið í erlendum tungumálum á borð við íslensku eða ensku það er mjög sjaldgæft samt vegna þess að tökuorð eru yfirleitt rituð í katakana ef að tölvan þín hefur leturgerð sem styður japanska stafi getur þú séð eftirfarandi töflu af hiragana ásamt hepburn rómönskun þeirra úrelt kana eru sýnd í rauðum lit hawaii hawaiieyjar eða stundum skrifað havaí og sjaldnar hawaí er eyjaklasi í kyrrahafinu og eitt af fylkjum bandaríkjanna hawaii er einnig stærsta eyjan í hawaii eyjaklasanum og gengur oft undir nafninu stóra eyjan the big island íbúafjöldi hawaii er rúmlega milljón á frummáli eyjaskeggja hawaiísku nefnist eyjan hawai i en úrfellingamerkið okina á hawaiísku táknar skyndilegt stopp eins og í miðri upphrópuninni oh ó ritað í alþjóðlega hljóðstafrófinu honolulu er stærsta borgin og höfuðborg fylkisins næststærsta eyjan er maui seint á öld og í upphafi aldar voru hawaiieyjar kunnar undir nafninu sandwich islands og nefndust þá á íslensku sandvíkureyjar halldór laxness kallar hawaii í einu verka sinna háeyju sem er hljóðlíking hawaiieyjar eru austasti og jafnframt yngsti hluti hawaii emperor eyjaklasans heiti reiturinn sem er undir stóru eyjunni myndaði hawaii emperor eyjaklasann þar sem kyrrahafsplatan færðist yfir hann slóðin sem heiti reiturinn skilur eftir sig á kyrrahafsflekanum kallast eyjaröð eftir því sem eyjarnar færast fjær heita reitnum verða þær útrænu öflunum auðveldari bráð og hafið sverfur þær smátt og smátt niður oft byggjast upp kóralrif á þeim neðansjávarfjöllum sem eyjarnar eru þær átta eyjar sem teljast til hawaiieyja eru talið frá vestri til austurs ni ihau kauai i o ahu moloka i lana i kahoolawe óbyggð maui og hawai i eldfjöll eru á eyjunum gjarnan dyngjur þekktust þeirra er mauna kea langás eyjaklasans liggur norðvestur suðaustur og má af því sjá að kyrrahafsplatan hefur verið og er að færast til norðvesturs að því gefnu að heiti reiturinn sé ekki að hreyfast eftirfarandi voru biskupar yfir skálholtsbiskupsdæmi skálholtsstifti og hólastifti voru endurreist með lögum urðu þá til embætti vígslubiskupa aðalverkefni þeirra er að vígja biskup íslands ef fráfarandi biskup getur það ekki og vera staðgenglar biskups íslands þeir hafa forræði yfir hinum fornu biskupsstólum og hafa aðsetur þar með lögum var mælt fyrir um endurreisn gömlu biskupssetranna á hólum og í skálholti og að vígslubiskupar gegni prestsstörfum í sinni sókn varð skálholtsstaður þá formlega biskupssetur á ný árið var strandasýsla lögð undir húnavatnsprófastsdæmi árið voru múla og austfjarðaprófastsdæmi tekin undan skálholtsbiskupsdæmi og lögð undir hólabiskupsdæmi er því misvægi í stærð biskupsdæmanna nú orðið mun minna en áður fyrr eftirfarandi voru biskupar yfir hólabiskupsdæmi hólastifti og skálholtsstifti voru endurreist með lögum urðu þá til embætti vígslubiskupa aðalverkefni þeirra er að vígja biskup íslands ef fráfarandi biskup getur það ekki vígslubiskup í hólabiskupsdæmi hefur verið búsettur á hólum frá með lögum var mælt fyrir um endurreisn gömlu biskupssetranna á hólum og í skálholti og að vígslubiskupar gegni prestsstörfum í sinni sókn varð hólastaður þá formlega biskupssetur á ný árið var strandasýsla lögð undir húnavatnsprófastsdæmi árið var hólabiskupsdæmi víkkað út til austurs og nær nú einnig yfir múla og austfjarðaprófastsdæmi sem tekin voru undan skálholtsbiskupsdæmi til þess að jafna stærð umdæmanna jóker er getraunaleikur sem íslensk getspá rekur og gengur út á það að dregnar eru tölur í ákveðinni röð og markmiðið er að fá eins margar tölur og hægt er í réttri röð frá hægri til vinstri verðlaunin eru mismunandi eftir því hve margar réttar tölur í röð eru fengnar fyrir að vera með allar tölurnar réttar og í réttri röð eru verðlaun upp á kr fyrir síðustu tölurnar í réttri röð eru verðlaunin kr síðustu í réttri röð kr og fyrir síðustu í réttri röð eru verðlaunin kr líkurnar á því að vinna hvern vinning eru jafn miklar og verðlaunin eða á móti fyrir tölur í réttri röð og svo framvegis lottó er getraunaleikur sem íslensk getspá heldur úti var fyrst með tölur í hverri röð og síðan talna úrval því var hins vegar breytt í tölur á röð og talna úrval í september en við þá breytingu minnkuðu líkurnar verulega og jókst fjöldi mögulegra raða úr í fyrsti lottómiðinn var keyptur nóvember af steingrími hermannsyni en á þeim tíma var lottó kallað lottó fyrsti úrdrátturinn fór svo fram nóvember í ríkissjónvarpinu líkurnar á að fá aðaltölur réttar líkurnar á að fá aðaltölur réttar og bónustölu líkurnar á að fá aðaltölur réttar líkurnar á að fá aðaltölur réttar líkurnar á að fá aðaltölur réttar og bónustölu alþjóðlega einingakerfið eða si kerfið franska systme international d unités er heiti á alþjóðlegu mælieiningakerfi sem notað er í flestum ríkjum nema í bandaríkjunum líberíu og mjanmar við ákvörðun á kerfinu voru innleiddar þáverandi skilgreiningar í metra kílógrammi sekúndu einingakerfinu sem kallaðist mks og þar að auki bætt inn nokkrum skilgreiningum á öðrum mælieiningum í viðbót skilgreiningar sumra af mælieiningunum hafa verið endurnýjaðar síðan kerfið gekk fyrst í gildi eins og til dæmis metri og sekúnda si kerfið er stundum ranglega kallað metrakerfið en metrakerfið er annað og eldra kerfi flestar mælieiningar í si kerfinu eru byggðar á einni grunnmælieiningu og síðan ákveðið forskeyti eftir stöðu tölunnar í tugakerfinu grunneiningarnar kílógramm og sekúnda eru samt undantekningar kílógramm þar sem forskeyti er við grunneininguna og sekúnda því að tímatalning byggist á eldra kerfi sem notast við tylftir ein mínúta er þannig hálft stórt hundrað sekúndna eða sekúndur esperanto er útbreiddasta tilbúna tungumálið nafnið er dregið af rithöfundarheiti ludovics lazarusar zamenhofs d ro esperanto hann gaf út sitt fyrsta verk um málið undir því nafni esperanto þýðir bókstaflega sá sem vonar aðaleinkenni tungumálsins er að það eru engar undantekningar á málfræðinni og hefur það ýtt undir útbreiðslu þess um allan heim þar að auki þarf lítinn orðaforða til að geta bjargað sér í málinu þar sem einstök orð eru mynduð af stofni orða með aðskeytum for og viðskeytum þar sem tungumálið er tilbúið er saga þess stutt og vel þekkt zamenhof gaf út fyrsta rit sitt á og um esperanto í júlí titill þess var d ro esperanto internacia lingvo antaparolo kaj plena lernolibro por rusoj útgáfa þeirrar bókar markar upphaf esperantohreyfingarinnar esperanto náði brátt nokkurri útbreiðslu en lá að miklu leyti niðri á tímum fyrri heimsstyrjaldarinnar en rétti fljótt út kútnum eftir hana zamenhof var pólskur gyðingur og augnlæknir hitler mintist stuttlega á esperanto í mein kampf nokkru fyrir seinni heimsstyrjöldina fóru nasistar í þýskalandi að ofsækja esperantista og stalín snerist öndverður gegn esperantistum i rússlandi hreyfingin var þá búin að festa alltraustar rætur víða í evrópu og einnig í japan og fleiri asíulöndum seinni heimsstyrjöldin var svo afar þungt áfall fyrir esperantohreyfinguna og var hún lengi að ná sér eftir það reiðarslag nú er þó svo komið að esperantistar eru dreifðir út um allan heim þótt fátt sé vissulega um esperantista meðal sumra þjóða evrópumenn hafa alla tíð verið leiðandi í esperantohreyfingunni en upp á síðkastið hafa asíumenn látið æ meir að sér kveða til dæmis hefur hreyfingunni vaxið mjög fiskur um hrygg í kína og sömuleiðis hefur fylgi hennar vaxið í íran líklega hefur vöxtur hennar þó hvergi verið jafnhraður og í brasilíu þar sem esperanto er tilbúið tungumál er það ekki beintengt neinum öðrum tungumálum hljóðfræði og orðaforði þess eru hinsvegar undir áhrifum frá indóevrópskum málum sérstaklega rómönskum það stafróf sem notað er í esperanto er breytt útgáfa af latneska stafrófinu og hefur sex stöfum verið bætt við og þar fyrir utan hafa fjórir stafir verið teknir út eða w x og y þeir sex aukastafir sem bætt hefur verið við eru í alþjóðaformi morse kóða stafróf esperanto samanstendur af stöfunum a b c d e f g h i j k l m n o p r s t u v z ekkert skriftarósamræmi er nokkrar helstu grunnreglurnar varðandi myndum orða nafnorð eru alltaf mynduð með því að skeyta stafnum o fyrir aftan stofninn dæmi hundo hundur kato köttur lýsingarorð eru mynduð á sama hátt með því að bæta stafurinn a við stofninn dæmi bela fallegur granda stór sagnorð með því að bæta i við stofn dæmi veni koma trovi finna og atviksorð eru mynduð með endingunni e eða þau eru endingarlaus dæmi bone gott vel anka líka til að mynda fleirtölu er stafnum j skeytt aftan við nafnorð og lýsingarorð sem eiga að vera í fleirtölu dæmi hundoj hundar bonaj góðir góðar góð bonaj hundoj góðir hundar enginn óákveðinn greinir er notaður í esperantó en ákveðinn greinir er la nafnorð hafa tvö föll nefnifall og andlagsfall til að mynda andlagsfall er n bætt við enda nefnifalls esperanto hefur lengi verið gagnrýnt fyrir að vera alls ekki það alþjóðlega og undantekningalausa mál sem það þykist vera hljóðkerfið er mjög mikið byggt á því pólska og er því með nokkuð magn erfiðra hljóða fyrir flesta orðaforðinn er einnig mjög indó evrópskur uppbygging orðanna hefur einnig valdið gagnrýni til dæmis þýðir forskeytið mal andstæða þannig er bona góður og malbona vondur þetta forskeyti vilja gagnrýnendur meina er ofnotað og ólógískt að opna er malfermi ekki loka hægri er dekstra vinstri er maldekstra en norður og suður norda og suda notkun mal forskeytisins er því alls ekki alltaf augljós né án undantekninga esperantofáninn er grænn feldur með hvítan efri stangarreit sem inniheldur svo græna fimmarma stjörnu stóra græna svæðið táknar von hvítt táknar frið og hlutleysi og stjarnan táknar heimsálfurnar fimm nafn fánans á esperanto er verda stelo eða græna stjarnan nokkur tímarit hafa verið gefin út á íslandi á esperanto að hluta eða eingöngu blaðið hefur stækkað með árunum og hefur frá og með hefti verið blaðsíður fyrir utan kápu flestir áskrifenda eru íslendingar en upp á síðkastið hafa allmargir útlendingar farið að kaupa ritið og á það sér nú áskrifendur í þjóðlöndum utan íslands la tradukisto er tvískipt tímarit þýðingar úr íslensku á esperanto spanna um það bil tvo þriðju hluta ritsins en þýðingar úr esperanto á íslensku um þriðjung la tradukisto er eina tímarit á íslandi sem eingöngu birtir þýðingar blaðið er gefið út á laugarvatni sovétríkin eða á rússnesku einnig kallað ráðstjórnarríkin eða á rússnesku umritað sojúz sovétskikh socialistíeskikh respúblik sssr í íslenskri þýðingu sambandsríki sósíalískra sovétlýðvelda var sambandsríki með sósíaslíska stjórnarskrá í austur evrópu og asíu sem sett var á laggirnar árið og leystist upp stjórnmálakerfi sovétríkjanna var einsflokkskerfi þar sem kommúnistaflokkurinn var við völd fram til ársins enda þótt sovétríkin ættu að heita samband sovétlýðvelda sem voru talsins eftir með moskvu að höfuðborg var í raun um að ræða ríki sem alla tíð var mjög miðstýrt efnahagskerfi sovétríkjanna byggðist á áætlanabúskap sögu sovétríkjanna má skipta upp í tímabil pólitískra staðnana og framfara þegar stalín tók við sem aðalritari kommúnistaflokksins urðu pólitískar framfarir engar og frelsi alþýðu var ekkert á þeim tíma sem stalín var við völd var almenningur kúgaður og hver sem tjáði sig um sínar skoðanir var settur í fangabúðir þar sem viðkomandi einstaklingur var látinn vinna þar til hann endanlega lét lífið milljónir dauðsfalla má rekja til ára valdatímabils stalín sem gerir það að næststærsta fjöldamorði sögunnar eftir að stalín lést árið tók við maður að nafni nikita krústsjov hans stefnur voru töluvert ólíkar stalíns krústsjov bætti frelsi til almennings og slakaði á kalda stríðinu krjústsjov var við völd til ársins eða þar til flokksfélagar hans ráku hann burt þá tók við bresnjev tímabilið seinna stöðnunartímabilið bresnjev lagði mjög mikla áherslu á vopnaframleiðslu til þess að halda í við bandaríkjamenn í vopnakapphlaupinu þessi aukna framleiðsla á vopnum kom niður á framleiðslu neysluvarnings sem var allur í höndum ríkisins þessi aukna vopnaframleiðsla kom hinsvegar ekki bara niður á neysluvarningi heldur líka tækni og vísindaþróun þetta naut ekki mikilla vinsælda meðal alþýðu í landinu í kjölfar andláts bresnjevs árið tóku við júríj andropov og konstantín tsjernenkó en þeir voru báðir háaldraðir menn og voru við völd í mjög stuttan tíma eftir andlát tsjernenko urðu loksins breytingar á stjórnarfari kommúnistaflokksins og stöðnunartímabilið sem bresnjev hafði komið á árum fyrr var loks á enda þegar mikhaíl gorbatsjev tók við sem síðasti aðalritari sovétríkjanna árið valdaklíkan innan flokksins samanstóð á þessum tíma nánast eingöngu af háöldruðum flokksmönnum sem höfðu alist upp innan klíkunnar í áratugi í skjóli bresnjevs bresnjev klíkan var upphaflega aðferð hans til að minnka einveldi aðalritarans innan flokksins eins og tíðkast hafði áður fyrr en breyttist fljótlega í nokkuð spillt stjórnarráð fárra manna gorbatsjev sem varð fyrsti leiðtogi sovétríkjanna sem var fæddur eftir byltinguna hafði ekki verið áberandi innan bresnjev klíkunnar en var þó náinn samstarfsmaður andropovs og í samstarfi við hann náði gorbatsjev að koma á töluverðum breytingum þessar breytingar fólust meðal annars í því að af yfirstjórn kommúnistaflokksins öldruðum bresnjevistum var skipt út fyrir yngri róttæka kommúnista en þrátt fyrir róttækni andropovs og gorbatsjevs varð hinn ára gamli tsjernenkó að aðalritara við dauða andropovs og hélt áfram með stefnu bresnjevs í þetta eina ár sem hann var við stjórn framtíð sovétríkjanna var því ekki björt þegar gorbatsjev tók við þeim og þrátt fyrir að hafa eytt gríðarlegur fjárhæðum í hernað og vopnaframleiðslu höfðu þeir orðið undir bandaríkjamönnum í vopnakapphlaupinu vegna þess hve miklu bandaríkin og sovétríkin eyddu í hernað drógust þau aftur úr öðrum iðnríkjum í tækniþróun tækniþróunin var orðin svo ör á þessum tíma að þó svo að sovétríkin framleiddu tæknivörur fyrir almennan markað voru þau alltaf langt á eftir samtíma sínum þannig héldust miðstýrða hagkerfið og hernaðariðnaður í hendur við að draga sovétríkin smátt og smátt aftur úr vestur evrópu og lama efnahagskerfið áhrifin urðu þó minni í bandaríkjunum þar sem kapítalisminn bætti upp tapið með því að græða á heimsvaldastefnunni gorbatsjev sá hversu illa stríðskommúnismi hefði farið með ríkið og vildi koma fram breytingum hann byrjaði að draga úr hernaðargjöldum og vildi enda deiluna milli bandaríkjanna og sovétríkjanna hann samdi við bandaríkjamenn um afvopnun og kallaði herinn heim frá afganistan sem stuðlaði að bættum samskiptum við vesturveldin einnig gerði gorbatsjev miklar breytingar á kommúnistaflokknum sjálfum þar sem hann skipti helmingnum af flokksforystunni út fyrir yngri stjórnmálamenn sem voru sammála hugmyndum hans gorbatsjev gerði miklar breytingar á efnahagskerfinu og tók að mestu leiti upp markaðshagkerfi hann lagði mikla áherslu á það að hann væri ekki að reyna að skemma hið kommúníska kerfi sem ríkið var byggt á heldur gera það skilvirkara einnig kynnti gorbatsjev stefnu sem átti að auka tjáningarfrelsi almúgans auka flæði upplýsinga frá ríkisstjórninni til hans og leyfa opna og gagnrýna umræðu um ríkið auk þess að efla þáttöku fólks í stjórnmálum og auk þess var kosningakerfið innan kommúnistaflokksins gert lýðræðislegra í kjölfar þess að gefa aukið tjáningarfrelsi fékk flokkurinn þó nokkurra gagnrýni fólk fór að krefjast frekari lífsgæða og meira frelsis og nýtti tækifærið til að mótmæla flokkurinn missti einnig tök á fjölmiðlum eftir að hafa slakað á ritskoðun og pólitísk og efnahagsleg vandamál sem flokkurinn hafði átt við og haldið leyndu komu upp á yfirborðið auk þess urðu til þjóðernislegar umbótahreyfingar í sovétlýðveldunum og árið var krafa um sjálfstæði orðin hávær sama ár tók miðstjórn kommúnistaflokksins þá ákvörðun að leggja niður einflokkakerfið á svipuðum tíma hófust átök innan flokksins og ríkisstjórnarinnar annars vegar voru þar frjálslyndir kommúnistar sem vildu flýta fyrir endurbótunum og hins vegar gamlir íhaldssamir kommúnistar sem fannst endurbæturnar vera svik við kommúnismann óánægja meðal hersins kgb og íhaldssamra kommúnista var orðin svo mikil að hún leiddi til valdaránstilrauna kgb undir stjórn vladímírs krjútsjkov ágúst tveimur dögum áður en skrifa átti undir lög sem myndu minnka völd alríkisins og auka völd sovétlýðveldanna var gorbatsjev sem staddur var á krímskaga tjáð að hann skyldi segja af sér en þegar hann neitaði var hann tekinn til fanga og það gefið út að hann hefði sagt af sér vegna heilsubrests árið var skrifað undir frumvarp sem bannaði kommúnistaflokkinn m a vegna aðildar hans að valdaráninu í framhaldi af því skrifuðu öll fyrrum sovétlýðveldin undir samning um stofnun ssr samveldi sjálfstæðra ríkja en það var samningur um stjórnmálalega og efnahagslega samvinnu í kjölfar hrunsins og desember skrifuðu fulltrúar allra sovétlýðveldanna undir alma ata yfirlýsinguna sem staðfesti niðurlagningu sovétríkjanna fjórum dögum seinna sagði gorbatsjev loks af sér sem forseti sovétríkjanna og aðalritari flokksins og færði öll völd embættis síns í hendur rússneska forsetaembættinu daginn eftir viðurkenndi æðstaráð sovétríkjanna hrunið formlega og sagði af sér ísleifur gizurarson fæddur dáinn júlí var fyrsti skálholtsbiskup á íslandi í kjölfar kristnitökunnar foreldrar hans voru gissur hvíti teitsson af ætt mosfellinga og einn helsti leiðtogi kristinna manna við kristnitökuna og þriðja kona hans þórdís þóroddsdóttir faðir hans setti son sinn til mennta fylgdi honum út þegar hann fór til náms í saxlandi ok seldi hann til læringar abbadísi einni í borg þeiri er herfurða herford heitir ísleifr kom svá til íslands at hann var prestr ok vel lærðr segir í hungurvöku ísleifur tók svo við goðorði föður síns og bjó í skálholti árið þegar hann var fimmtugur var hann vígður biskup af aðalbjarti erkibiskupi í brimum raunar bæði yfir íslandi og grænlandi en ekki er vitað til þess að hann hafi nokkurntíman sinnt því síðarnefnda hann kom heim ári síðar og bjó áfram í skálholti sem var eign hans en ekki eiginlegur biskupsstóll þar stofnaði hann skóla en er það sáu höfðingjar og góðir menn að ísleifur var miklu nýtri en aðrir kennimenn þeir er á þvísa landi næði þá seldu honum margir sonu sína til læringar og létu vígja til presta segir ari fróði í íslendingabók á meðal nemenda hans var jón ögmundarson sem síðar varð fyrstur biskup á hólum ísleifur lést í skálholti hinn júlí og hafði þá verið biskup í ár kona hans var dalla þorvaldsdóttir og áttu þau synina þorvald bónda í hraungerði teit og gissur sem varð biskup eftir föður sinn gissur ísleifsson var biskup íslands annar í röðinni en frá biskup í skálholtsbiskupsdæmi því það ár var hólabiskupsdæmi stofnað og var jón ögmundsson tekinn til biskups þar foreldrar gissurar voru ísleifur gissurarson skálholtsbiskup og dalla þorvaldsdóttir gissur lærði á saxlandi eins og faðir hans og var vígður prestur á unga aldri hann kom heim og kvæntist steinunni þorgrímsdóttur f um d eftir sem áður hafði verið gift þóri skegg broddasyni á hofi í vopnafirði þau bjuggu þar fyrst gissur var mikill maður og vel bolvexti bjarteygður og nokkuð opineygður tígulegur í yfirbragði og manna góðgjarnastur rammur að afli og forvitri segir í hungurvöku hann ferðaðist mikið til útlanda og þau hjón fóru bæði í suðurgöngu til rómar hann var erlendis þegar faðir hans dó en kom heim sumarið eftir og var þá valinn biskup gissur fór til saxlands að taka vígslu en þá hafði erkibiskupinn þar verið sviptur embætti hann fór þá til rómar á fund gregoríusar páfa sem sendi hann til hardvigs erkibiskups í magdeburg og þar fékk hann vígslu hann var þá fertugur að aldri hann settist að í skálholti þegar heim kom eftir að dalla móðir hans lést gaf hann jörðina til biskupsstóls ásamt ýmsum öðrum eignum og mælti svo um að þar skyldi ávallt biskupsstóll vera meðan ísland væri byggt og kristni má haldast eins og segir í hungurvöku hann byggði líka kirkju í skálholti og hélt þar skóla eins og faðir hans hafði gert gissur var helsti frumkvöðullinn að því að tíund yrði lögtekin á íslandi og náðist það fram á alþingi árið hann lét telja búendur á landinu áður en biskupsdæminu var skipt upp og voru þá í austfirðingafjórðungi sjö hundruð heil en í rangæingafjórðungi tíu en í breiðfirðingafjórðungi níu en í eyfirðingafjórðungi tólf segir í íslendingabók gissur lést í skálholti árið eftir að hafa verið biskup í ár hann átti son og dóttur með konu sinni og fjóra syni aðra en aðeins einn þeirra böðvar lifði þegar faðir þeirra lést og einnig lifði dóttirin gró a maður hennar var ketill þorsteinsson hólabiskup gróa gerðist seinast nunna og dó í skálholti eftir viggó viðutan franska gaston lagaffe er belgísk persóna í samnefndum teiknimyndasögum eftir andré franuin sem hann þróaði í samvinnu við jidéhem ævintýri viggós birtust fyrst í teiknimyndablaðinu sval en voru jafnóðum gefnar út á bókaformi í sögunum vinnur viggó á blaði ásamt val úr sögunum um sval og val hann veldur þar sífelldum vandræðum sem oft og tíðum eru tengd steindaldarhörpunni hans svokölluðu viggó birtist fyrst í teiknimyndablaðinu sval þann febrúar árið sem þögull og luralegur ungur maður með þverslaufu hann var í fyrstu hugsaður sem uppfyllingarefni sem nota mætti á auðum flötum í blaðinu umhverfis þessa skringilegu persónu voru teiknuð fjölmörg blá fótspor en slóð slíkra fótspora hafði birst í blaðinu um alllangt skeið til að skapa eftirvæntingu lesenda ungi maðurinn sem síðar var kynntur sem viggó eða gaston sagðist hafa verið ráðinn í vinnu á ritstjórn blaðsins en gat þó hvorki gert grein fyrir því hvaða hlutverki hann ætti að gegna eða hver bæri ábyrgð á ráðningunni með tímanum breyttust skrítlurnar með viggó úr stökum myndum í stuttar myndasögur upp á hálfa eða heila blaðsíðu yfirleitt gerast ævintýri hans á ritstjórnarskrifstofunni þar sem viggó hefur það verkefni að sjá um póstinn en ver þess í stað öllum stundum í svefn draumóra skringileg uppátæki eða uppfinningar sem oftast enda með ósköpum stundum fer sögusvið ævintýranna út af skrifstofunni en oftast koma þó einhverjir vinnufélaganna einnig við sögu viggó er óvenjuleg myndasöguhetja og mætti raunar tala um andhetju þrátt fyrir að vera afleitur starfskraftur sem getur stórskaðað fyrirtækið sett samstarfsfólk í bráða hættu og spillt fyrir gerð mikilvægra viðskiptasamninga er honum aldrei sagt upp störfum líkleg skýring er sú að viggó hefur gullhjarta og er sérstakur dýravinur þótt gæludýrahald hans valdi stundum vandræðum á vinnustaðnum öfugt við ýmsar aðrar myndasöguhetjur svals tímaritsins var viggó hugsaður fyrir eldri lesendur til marks um það reykti hann sígarettur mestalla tíð auk þess sem hann sést stundum neyta áfengis sögurnar um viggó viðutan hafa stundum samfélagslegan undirtón þar eru anarkísk sjónarmið áberandi með andúð á yfirvaldi og smáborgaralegum viðhorfum umhverfismál ber oft á góma sem og andúð á hermennsku franuin heimilaði jafnframt að viggó væri notaður til að vekja athygli á mannréttindamálum á vegum amnesty international viggó viðutan brá fyrir í nokkrum bókanna um sval og val á meðan franuin sá um ritun þeirra síðustu viggó sögurnar birtust í svals tímaritinu árið ári fyrir dauða franuins en þær voru þó afar stopular eftir að komið var fram á níunda áratuginn bókaútgáfan iðunn gaf út bækur um viggó á árunum til númeraðar til froskur útgáfa hóf svo að gefa viggó út árið með sömu röð á bókunum og ára afmælisútgáfa dupuis og marsu útgefendanna japan nippon nihon táknin merkja sól og rætur uppruna þýðir bókstaflega uppruni sólarinnar er landamæralaust land í austur asíu nánar tiltekið austur af kóreuskaga og vestarlega í kyrrahafinu nafnið er oft þýtt land rísandi sólar og er sú þýðing ættuð úr kínversku áður en japan hafði nokkur samskipti við kína var landið kallað yamato wa var nafnið sem kínverjar notuðu fyrr á öldum þegar þeir töluðu um japan japan er eyjaklasi og stærstu eyjarnar eru talið frá suðri til norðurs kysh shikoku honsh stærsta eyjan og hokkaid tókýó er með stærstu borgum heims og er höfuðborg japans japan heitir á japönsku nippon eða nihon bæði heitin eru skrifuð eins á japönsku ritmáli japanska nafnið nippon er formlegra heiti og notað t d á peningaseðlum frímerkjum og alþjóðlegum íþróttamótum nihon er hversdagslegra heiti sem heimamenn nota í daglegu tali sem dæmi japanar kalla sig nihonjin og tungumál sitt nihongo sem bókstaflega þýðir japanskt fólk og japönsk tunga í japan nútímans hefur heitið nippon þjóðernissinnaðri merkingu og er frekar notað af eldra fólki meðan stærstur hluti þjóðarinnar notar heitið nihon dagsdaglega heiti japans á evrópskum tungumálum þar með talið íslensku barst með verslunarleiðum til vesturs japan var fyrst nefnt á nafn í skjölum frá marco polo og hét þá cipangu upp á mandarín kínversku hins vegar heitir japan jatbun á kantónsku og þaðan er vestræna heitið líklegast komið á malasísku varð kantónska heitið japang og hafa portúgalskir kaupmenn rekist á það í malakka á öld talið er að portúgalskir kaupmenn hafi borið nafnið til evrópu það var fyrst skrifað á ensku sem giapan nihonkoku er formlegt heiti japans og þýðir í raun japanska ríkið fornleifarannsóknir benda til þess að búseta manna í japan hafi hafist fyrir árum á fyrri hluta fornsteinaldar á ísöldum síðustu milljón ára hefur japan verið tengt meginlandi asíu við sakhalin í norðri og líklegast kysh í suðri sem hefur auðveldað búferlaflutninga manna dýra og plantna til japanska eyjaklasans frá því svæði sem nú er kína og tævan við lok síðustu ísaldar og með heitara loftslagi tók jomon tímabilið við u þ b f kr leirker frá jomon tímabilinu í japan eru meðal þeirra elstu í heiminum þegar líða fór á jomon tímabilið tóku að myndast smáþorp víða í japan ef marka má klassíska goðafræði japans setti jimmu keisari sem samkvæmt goðafræðinni átti ættir sínar að rekja til guða japan á laggirnar á öld fyrir krist um fyrir krist tók við yayoi tímabilið sem markaði endalok jomon tímabilsins tímabilið einkenndist af áhrifum frá asíska meginlandinu til dæmis bárust til japans þekking á hrísgrjónarækt og þekking á bronsgerð jafnframt voru miklir þjóðflutningar frá mörgum hlutum asíu til japans á því tímabili almennt er samt talið víst að einhver tímann um e kr hafi yamatoættin sameinað eyjarnar honsh shikoku kysh og hugsanlega einhvern hluta kóreuskaga og að það hafi verið upphafið að sameiningu japans á og öld tóku japanar upp kínverska ritkerfið og búddisma fyrst gegnum kóreuskaga en síðar beint frá kína keisararnir voru ekki stjórnendur nema að nafninu til en gegndu í raun aðeins trúarlegu hlutverki raunverulegt vald var í höndum hirðar aðalsmanna sem höfðu arfgeng lénsréttindi árið tóku fujiwara ættn og kammu keisari við völdum og reisti hann nýja höfuðborg áður var nara höfuðborgin heian kyo heitir nú kyoto fujiwara ættin efldi veldi sitt með einokun og gifti meðlimi sína inn í keisarafjölskylduna til að halda sér við völd iðulega kom fyrir að keisarinn segði af sér og útnefndi yngri mann ættingja fujiwara keisara fyrrverandi keisari gekk svo í klaustur og stjórnaði á bak við tjöldin slíkur háttur var á lengi vel en upp úr fóru margir aðalsmenn sem ekki höfðu mikil völd innan hirðarinnar að rísa upp gegn stjórnarhætti fujiwara ættarinnar og settust að í héruðum þar sem þeir tóku sér völd og eignuðu sér landsvæði til að verja eigin landsvæði mynduðu þeir bændaheri sem seinna kölluðust samúræjar þetta varð tilefni margra bardaga og hafði mikil áhrif á keisaraveldið loks árið sigruðu bræðurnir yoshitsune og yoritomo af minamoto ættinni taira ættina sem þá var orðin voldugasta ætt japans eftir langar erjur og komu á sjogúnstjórn herstjóraveldi yoshitsune varð fyrsti einráði sjogúninn sjogúnstjórnin bar heitið kamakura sjogúnstjórnin yoshitsune gerði ýmislegt til að bæta hag samúræja sinna og átti mikinn þátt í að skapa menninguna í kringum þá erfingjar yoshitsune urðu samt síðar meir aðeins einvaldar að nafninu til en hoju ættin stjórnaði í raun öllu á bak við tjöldin þetta stjórnskipulag hélst lengi vel eða allt til ársins þegar bandaríkjamenn voru farnir að beita japan þrýstingi til að opna hafnir sínar fyrir erlendum kaupmönnum en japan hafði þá verið einangrað síðan snemma á öld á meijitímabilinu til voru lénsréttindi afnumin og japanska ríkið tók á sig mynd kapítalískra ríkja í evrópu í japan er stjórnarskrárbundin konungsstjórn með tveggja deilda þingi sem kallast kokkai japan hefur konunglega fjölskyldu þar sem keisarinn er hæst settur en samkvæmt núverandi stjórnarskrá hefur hann engin raunveruleg völd heldur þjónar eingöngu formlegu hlutverki þjóðhöfðingja framkvæmdavaldið sem heyrir undir kokkai er í höndum ríkisstjórnar sem í sitja forsætisráðherra og aðrir ráðherrar sem verða að vera almennir borgarar forsætisráðherrann er þingmaður á kokkai forsætisráðherra hefur vald til að ráða og reka ráðherra en ráðherrarnir þurfa flestir að vera þingmenn á kokkai núverandi forsætisráðherra frá september er yoshihide suga japan er skipt upp í héruð sem hér er raðað frá norðri til suðurs sama röð er notuð í japan er stórt eyríki sem liggur úti fyrir hluta af kyrrahafsströnd asíu stærstu eyjarnar heita hokkaid honsh stærst og fjölmennust shikoku og kysh ryky eyjaklasinn teygir sig yfir km til suðvesturs frá kysh alla leið til tævan að auki tilheyra um smærri eyjar japan fjalllendi þekur landsins og fjallgarðar liggja eftir eyjunum endilöngum venjulega í stefnunni norður suður hæsta fjallið er fuji fjall sem er metra hátt og virkt eldfjall hið takmarkaða flatlendi er mjög þéttbýlt tókíó og nágrannaborgir mynda þannig langstærsta samfellda þéttbýlissvæði á jörðinni með yfir milljónir íbúa japanseyjar eru á hinum svonefnda eldhring sem umlykur kyrrahaf og er mjög virkt jarðskjálfta og eldfjallasvæði stórir jarðskjálftar geta riðið yfir hvar sem er í japan og má reikna með nokkrum slíkum á hverri öld á öldinni urðu verstu skjálftarnir annars vegar árið í nágrenni tókíó og kostaði sá mannslíf og svo hins vegar við kobe þar sem yfir manns létust jarðhiti er nokkur í japan þar má víða finna heitar uppsprettur og við sumar þeirra hafa verið byggðir baðstaðir og heilsuhæli ekki ósvipað bláa lóninu á íslandi php endurkvæm skammstöfun fyrir php hypertext preprocessor er túlkað forritunarmál sem er ætlað fyrir forritun kvikra vefsíðna php er oftast túlkað á vefþjóni en það er líka hægt að keyra það í skipanaviðmóti og jafnvel til að búa til sjálfstæð gluggaforrit php var upphaflega búið til af danska forritaranum rasmus lerdorf árið helsta útfærsla þess er nú þróuð af php group en hluti af umsýslu kóðans er í höndum ísraelska fyrirtækisins zend technologies sem zeev suraskit og andi gutmans stofnuðu árið utanum endurritun php túlksins sú útgáfa er í reynd staðalútgáfa php þar sem ekki er til neinn formlegur staðall fyrir forritunarmálið php er gefið út með s k php leyfi sem er samþykkt af free software foundation sem frjálst hugbúnaðarleyfi ritháttur php er að mestu kominn úr forritunarmálunum c perl og java dæmi um kóða þó að ritháttur php sé fengin úr ofangreindum forritunarmálum eiga málin fátt sameiginlegt php kóði er skrifaður í bland með html í skilgreiningunum á heimasíðum þegar vefsíðan er skoðuð með vafra er php kóðanum breytt í html sem vafrarinn getur skoðað helsti kostir php helstu keppinautar php eru asp asp net cold fusion jsp java python og ruby php er í dag eitt vinsælasta vefforritunarmál í heiminum og hafa vinsældir þess aukist gríðarlega eftir útkomu útgáfu sem keyrir á zend vélinni samkvæmt tiobe vísitölunni yfir vinsældir forritunarmála var php í sjötta sæti yfir vinsælustu forritunarmálin árið á eftir java c c c einungis nýlega og líklega að hluta til vegna vinsælda php sem forritunarmáls hefur það rutt sér til rúms sem fjölnota forritunarmál þannig er t d mögulegt að forrita myndrænt notendaviðmót í php með gtk viðfangasafninu ncurses og newt html skammstöfun á hypertext markup language er mál sem er notað við gerð vefsíðna það setur fram texta og segir til um snið hans þessi gerð af málum kallast ívafsmál html skjöl innihalda svo hlekki sem geta beint á önnur skjöl sérstök merki tögg eru notuð til að merkja hvað hinir ýmsu hlutar skjalsins þýða töggin eru táknuð með goggum og er texti t d feitletraður svona feitletraður texti b táknar bold sem er enska fyrir feitletrun við gerð vefsíðna er útliti skjalsins svo stýrt með þar til gerðu máli css og frekari gagnvirkni er útbúin með forritunarmálinu javascript html er nú staðall sem alþjóðasamtök um veraldarvefinn wc viðhalda nýjasta opinbera útgáfa staðalsins er html dæmi um html kóða titill þessarar síðu halló heimur borgari er persóna sem býr á ákveðnum stað talað er um ríkisborgara sem þá persónu sem hefur ríkisborgarétt í ákveðnu ríki annað dæmi er heimsborgari sem er sá sem er víðförull og hefur átt eða á heima á mörgum stöðum áður var orðið borgari notað um mann sem hafði keypt sér svokallað borgarabréf en í því fólst réttur til að stunda verslun og viðskipti í annarri merkingu þá er borgari stytting fyrir hamborgari sem getur bæði þýtt einhvern frá hamborg í þýskalandi eða um ákveðna tegund af kjöti oftast hakkað nautakjöt sem er sett milli tveggja brauðsneiða í fyrri merkingunni er orðið ritað með stóru h en í þeirri síðari með litlu brainfuck einnig kallað brainf ck brainf eða bf er lítið heimullegt forritunarmál sem er turing samhæft en það var búið til af urban mller í kringum árið í brainfuck forritunarmálinu eru eingöngu átta skipanir og hver þeirra er táknuð með einu tákni málið er þannig hannað að það eru minnishólf sem hvert getur geymt tölu á bilinu til þá er einn bendir sem segir hvaða stak í minnisfylkinu er verið að benda á skipanirnar eru þannig brainfuck þýðendur eru mjög einfaldir í notkun dæmi um rauntíma brainfuck túlk skrifaður í perl af undef e tr cd for a w while p p p p p p p p ord getc print chr p p p s substr a substr a java er hlutbundið forritunarmál og er með vinsælli forritunarmálum í heiminum í dag það er hannað til að vera óháð vélbúnaði og stýrikerfum java var þróað í upphafi áratugs aldar af james gosling hjá sun microsystems sem oracle keypti java var kynnt almenningi árið og síðan þá hefur það náð töluverðum vinsældum málið færði margar gamlar hugmyndir í almenna notkun svosem hreina hlutbundna forritun ruslasöfnun og að fylgst er með að ekki sé skrifað út fyrir mörk vigurs ásamt ýmsum öðrum öryggisráðstöfunum þegar java forrit er þýtt verður til millibils kóði bitakóði bytecode sem er túlkaður af java vél þegar hann er keyrður öll stýrikerfi sem styðja java það er að segja hafa java vél geta keyrt þessi forrit java vélin sér um að breyta bitakóðanum í skipanir sem stýrikerfið og vélbúnaðurinn skilur þetta mikilvæga atriði gerir java mögulegt að keyra á mörgum stýrikerfum og er ein ástæðan fyrir vinsældum java á internetinu í dag eru m a til java vélar fyrir microsoft windows linux macos og solaris stýrikerfi auk þess sem margir nýir eldri farsímar höfðu innbyggða java vél en android stýrikerfið sem nú er ráðandi á farsímum ræður líka viða java á sinn hátt hins vega keyrir android þó ekki hefðbundið java bytecode heldur þarf forritari fyrst að þýða hann fyrir android þetta er tæknilegt atriði sem er ekki tímafrekt né skiptir flesta forritara miklu máli en þýðir t d að niðurstaðan er apk skrá sem virkar þá ekki á hefðbundinni java vél það var eitt af upphaflega markmiðunum með java að endanlegar skrár gætu keyrt á hvaða java vél sem er og er ástæða fyrir að oracle fór í mál við google í upphafi átti java líka að keyra á vefsíðum og gat það um tíma en síðan þá hafa allir framleiðendur vafra tekið java vélar út úr þeim svo java keyrir hefðbundið ekki lengur þar en gerir enn oft á vefþjóni javascript og webassembly keyrir nú þar sem gerði það að gríðarlega vinsælu máli önnur mál geta þýðst yfir í það mál svo í raun er samt ekki nauðsynlegt að nota það java er ekki skylt forritunarmálinu javascript nema að hafa svipað nafn og rithátt java er vinsælt til að skrifa hugbúnað sem keyrir á vefþjóni þá oft með tækni sem nefnist java servlets og java server pages fyrsta hönnunarforsenda java er hlutbundin forritun í henni er gegnumgangandi hugmynd að hanna hugbúnað á þann veg að tengja vel saman fyrir hverja tegund gagna hvaða aðgerðir er hægt að framkvæma á þesskonar gögn slík eining er kölluð hlutur klasi er skilgreining á gagnategund ásamt aðgerðum sem hægt er að beita á þesskonar gögn klasi er skilgreining og síðan getur forrit búið til marga hluti af því tagi sem klasinn skilgreinir hægt er að hugsa um hlut sem afmarkaða einingu sem hefur hegðun aðferðir og ástand gögn meginreglan er að skipta forritinu niður í einingar sem eru hannaðar á þann veg að breyting í einum klasa hafi sem minnst áhrif á aðra hluta forritsins þannig er auðveldara að smíða stór kerfi annað markmið hlutbundinnar forritunar er að þróa almenna klasa sem er hægt að endurnýta í mörgum hugbúnaðarverkefnum þannig er hægt að byggja kerfi fljótar án þess að þurfa að skrifa allt frá grunni það telst mikill kostur að klasi sem hefur verið notaður í mörgum verkefnum er búinn að ganga í gegnum miklar prófanir og lagfæringar þó hefur endurnýting klasa ekki náð þeim árangri sem ætlast var til í upphafi vandamálið er að erfiðara er að smíða almennan klasa heldur en sérhæfðan og oft veit forritarinn ekki af þeim klösum sem eru til þannig að hann getur ekki endurnýtt þá ásamt klösum leyfir java manni að skilgreina skil e interface sem virkar eins og samkomulag milli forritarans sem skrifar klasa og forritarans sem notar klasann þó að þeir séu stundum einn og sami forritarinn einn kosturinn við þetta er að margir klasar geta uppfyllt sömu skil og þá getur forritari skipt á milli þeirra og notað þá sitt á hvað án þess að þurfa að gera miklar breytingar á kóðanum sem notar klasann einn af göllunum við forritunarmál á borð við c er fyrirhöfnin sem fylgir því að forritarinn þarf sjálfur að sjá um minnismeðhöndlun hann þarf að taka frá minni til að búa til nýja hluti og skila minninu þegar ekki er þörf á hlutnum lengur ef forritarinn gleymir að skila minninu þá getur það leitt til minnisleka þ e a s forritið þarf alltaf að taka frá meira og meira minni og hrynur hugsanlega að lokum forritið hrynur einnig ef forritarinn reynir að skila minni sem hann er þegar búinn að skila þessi vandamál eru ekki fyrir hendi í java vegna þess að java notar sjálfvirka ruslasöfnun minni í hrúgu er tekið frá þegar forritarinn býr til nýja hluti og forritið getur geymt tilvísun sem bendir á nýja hlutinn þegar engar tilvísanir eru eftir í hlutinn þá er ekki lengur hægt að nota hann og því er óhætt að skila minninu sem hluturinn tekur minnislekar geta þó komið upp ef forritið geymir áfram tilvísun á hlut sem ekki er þörf á lengur en það er mun auðveldara vandamál en vandræðin í c þetta sparar forritaranum mikla vinnu og kemur í veg fyrir margar hugbúnaðarvillur public class helloworld public static void main string args system out println halló heimur þetta forrit prentar út eftirfarandi texta þegar það hefur verið þýtt og keyrt halló heimur önnur mál t d kotlin virka líka á java vélum og með java kóða í kotlin er margt einfaldara og öruggara en í java t d þarf ofangreint dæmi ekki klasa class ein af ástæðunum fyrir að kotlin er nú fyrsta val google fyrir forrit í android síma þar sem google ráðlaggði áður java sem er þó enn stutt steingrímur jóhann sigfússon fæddur ágúst er forseti alþingis og fyrrum ráðherra steingrímur var formaður vg á árunum landbúnaðar og samgönguráðherra fjármálaráðherra atvinnuvegaráðherra og forseti alþingis og aftur frá steingrímur hefur setið á alþingi frá árinu og er starfsaldursforseti þingsins steingrímur sat sem þingmaður alþýðubandalags óháður þingmaður og þingmaður vg frá steingrímur var þingmaður norðurlandskjördæmis eystra og frá fyrir norðausturkjördæmi steingrímur var varaformaður alþýðubandalagsins en tapaði naumlega fyrir margréti frímannsdóttur í formannskjöri steingrímur sagði skilið við alþýðubandalagið í aðdraganda stofnunar samfylkingarinnar og beitti sér fyrir stofnun vinstrihreyfingarinnar græns framboðs nýs vinstriflokks árið og var fyrsti formaður hennar steingrímur var samgönguráðherra og landbúnaðarráðherra frá september til apríl steingrímur tók við fjármálaráðuneytinu eftir efnahagshrunið sem varð haustið og var fjármálaráðherra á árunum árin var hann sjávarútvegs og landbúnaðarráðherra og efnahags og viðskiptaráðherra steingrímur var svo atvinnuvega og nýsköpunarráðherra steingrímur var kosinn forseti alþingis desember og sat á meðan stjórnarkreppa ríkti þar til unnur brá konráðsdóttir tók við janúar eftir myndum ríkisstjórnar bjarna benediktssonar steingrímur var aftur kjörinn forseti alþingis desember eftir að vg sjálfstæðisflokkur og framsóknarflokkur mynduðu ríkisstjórn steingrímur var formaður vinstri hreyfingarinnar græns framboðs frá stofnun flokksins til ársins þegar katrín jakobsdóttir tók við formennskunni steingrímur býr í reykjavík en er fæddur og uppalinn á gunnarsstöðum í þistilfirði hann er sonur sigfúsar aðalbergs jóhannessonar og konu hans sigríðar jóhannesdóttur steingrímur er jarðfræðingur að mennt og áhugamaður um útivist og íþróttir sumarið gekk hann frá reykjanestá að langanesi steingrímur slasaðist illa þann janúar þegar bíll hans fór út af og valt á hringveginum við klif á milli ártúna í langadal og bólstaðarhlíðar í svartárdal hann náði sér nánast að fullu eftir slysið í nóvember kom út eftir hann bókin hjá bókaútgáfunni sölku árið ákvað steingrímur að yfirstandandi kjörtímabil yrði hans síðasta hann er í fjórða sæti yfir þá sem hafa setið lengst á alþingi greinin eldarnir loga en kann halldór á fiðlu í morgunblaðinu apríl hannes finnsson maí ágúst fæddist í reykholti í borgarfirði var hann sonur prestshjónanna þar séra finns jónssonar sem síðar varð biskup í skálholti og guðríðar gísladóttur hannes útskrifaðist aðeins ára úr skálholtsskóla vorið og hélt þegar um sumarið til guðfræðináms við hafnarháskóla reyndi hann þar að auki að kynnast sem flestum greinum einkum náttúruvísindum þjóðhagfræði og stærðfræði auk norrænna fræða náði hann einnig góðri kunnáttu í latínu grísku hebresku frönsku og þýsku embættispróf í guðfræði tók hann á þeim árum sem hannes dvaldist samfleytt í kaupmannahöfn kynntist hann mörgum helstu fræðimönnum danmerkur og velunnurum þeirra komst hann í einstaka aðstöðu til grúsks og fræðastarfa og nýtti hann sér það samviskusamlega hannes var vígður aðstoðarbiskup til skálholts af harboe sjálandsbiskupi finnur biskup var farinn að eldast og vildi fá soninn sér til halds og trausts með það fyrir augum að hann yrði síðar eftirmaður hans finnur lét af embætti árið og var hannes þá einn biskup árið áður höfðu suðurlandsskjálftar lagt skálholtsstað meira og minna í rúst og var nú svo komið að flytja átti biskupsstólinn til reykjavíkur hannes keypti þá skálholtsstað og fékk að sitja þar áfram sem hann og gerði til æviloka hannes var tvígiftur fyrri kona hans var þórunn ólafsdóttir stefánssonar stiftamtmanns en hún dó í bólunni tveir synir þeirra dóu ungir kvæntist hann valgerði jónsdóttur sýslumanns frá móeiðarhvoli fjögur börn þeirra komust öll á legg og er af þeim komin finsen ættin hannes hafði kallað sig finsen á kaupmannahafnarárum sínum á síðustu æviárunum skrifaði hannes tvö merkustu rit sín um mannfækkun af hallærum á íslandi og kvöldvökur hannes dó hinn ágúst í skálholti eftir skyndileg veikindi norðurlöndin er samheiti sem notað er yfir fimm lönd í norður evrópu ísland finnland svíþjóð noreg og danmörku stundum er orðið skandinavía notað í sömu merkingu lönd þessi eru einnig öll aðildarríki að norðurlandaráði og norrænu ráðherranefndinni einnig eru sjálfstjórnarlöndin áland færeyjar og grænland aðilar að ráðinu og ráðherranefndinni danmörk finnland og svíþjóð eru nú aðilar að evrópusambandinu og ísland og noregur nátengd með aðild að evrópska efnahagssvæðinu og schengen samstarfinu sjálfstjórnarsvæðin færeyjar og grænland standa utan evrópusambandsins saga norðurlanda hefur verið samtvinnuð frá upphafi frá því að ríki fóru að myndast á tíundu öld einkenndust samskipti þeirra lengi vel mest af valdabaráttu styrjöldum og ágreiningi alþingiskosningar eru kosningar til íslenska löggjafarþingsins alþingis alþingiskosningar fara að jafnaði fram á fjögurra ára fresti nema þing sé rofið áður en kjörtímabili lýkur kosningarétt hafa allir íslenskir ríkisborgarar yfir ára aldri sem hafa átt lögheimili á íslandi hafi maður verið búsettur erlendis lengur en ár þarf þó að sækja sérstaklega um kosningaréttinn kjörgengi hafa allir þeir sem hafa kosningarétt og óflekkað mannorð en hæstaréttardómarar eða umboðsmaður alþingis eru þó ekki kjörgengir né heldur forseti íslands kosningarnar eru listakosningar fulltrúar eru valdir af framboðslistum í samræmi við fjölda atkvæða síðan hefur landinu verið skipt upp í kjördæmi latína lingua latina er tungumál sem var upphaflega talað á því svæði í kringum róm sem heitir latium en varð mun mikilvægara þegar rómverska heimsveldið breiddist út um miðjarðarhafið og mið evrópu öll rómönsk tungumál eiga rætur sínar að rekja til latínu og mörg orð sem byggð eru á latínu finnast í öðrum tungumálum nútímans eins og til dæmis ensku latína var lingua franca stjórnmála og vísinda í um þúsund ár en á öld fór franska einnig að ryðja sér til rúms sem og enskan á öld en við lok aldar höfðu þjóðtungurnar vikið latínunni til hliðar latína er enn formlegt tungumál rómversk kaþólsku kirkjunnar og vatíkansins sardínska er það núlifandi tungumál sem líkist mest latínu elstu textar sem varðveist hafa eru frá um f kr en bókmenntir hefjast ekki að ráði fyrr en á annarri til þriðju öld f kr föll í latínu eintala casus fall fleirtala casus föll eru sjö talsins eftirfarandi er listi yfir þau og margvíslega notkun þeirra þar sem íslenska heitið kemur fyrst og það latneska í sviga á eftir athugið að broddstafir eru ekki notaðir í latínu en broddurinn í dæmunum táknar áherslu lúxemborg lúxemborgska ltzebuerg þýska luxemburg franska luxembourg formlega stórhertogadæmið lúxemborg er landlukt smáríki í vestur evrópu það á landamæri að frakklandi í suðri þýskalandi í austri og belgíu í vestri og norðri lúxemborg hefur í aldanna rás tilheyrt ýmsum konungs og keisaradæmum en fékk ásamt belgíu sjálfstæði frá hollendingum að loknum napóleonsstyrjöldunum árið landið öðlaðist þó ekki viðurkenningu á alþjóðavettvangi fyrr en árið lúxemborgarbúar þurftu að þola hernám þjóðverja í bæði fyrri og seinni heimsstyrjöld lúxemborg gerðist stofnaðili að bæði sameinuðu þjóðunum og nato og síðar efnahagsbandalagi evrópu tollabandalag lúxemborgar hollands og belgíu svokallað benelux samband var vísir að kola og stálbandalagi evrópu sem seinna varð efnahagsbandalag evrópu og loks evrópubandalagið en það er nú uppistaðan í evrópusambandinu í lúxemborg hefur smám saman vaxið upp ein öflugasta fjármálamiðstöð heims en sú starfsemi er helsta tekjulind landsmanna auk nokkurra stálsmiðja í norðanverðu stórhertogadæminu lúxemborg lék stórt hlutverk í sögu loftleiða þegar ríkið var næstum hið eina sem leyfði loftleiðavélum að lenda á flugvelli sínum en í landinu var ekkert ríkisflugfélag starfandi sem hefði getað tapað á samkeppni við loftleiðir í ameríkufluginu loftleiðir settu aftur á móti stórt strik í reikning flugfélaga á borð við sas lufthansa og önnur ríkisrekin flugfélög í evrópu með því að bjóða flugferðir til norður ameríku á mun lægra verði en áður hafði þekkst elsta heimild um heitið er orðið lucilinburhuc lítið virki úr ltzel lítil og burg borg virki sem kemur fram á landakorti frá orðið vísar til lítils virkis frá tímum rómverja sem var reist við gatnamót vega milli arlon trier og thionville árið kemur það fyrir sem lucelenburc og árið sem lucembour árið kemur orðið luxemburgum fyrir í latínutexta þýska orðmyndin luxemburg kemur fyrst fyrir og sú franska luxembourg árið lúxemborgska orðmyndin ltzebuerg sem kemur fyrir í móselfrankversku kemur fyrir sem ltzenburg eða ltzelburg í eldri heimildum luxemburg er þýsk umritun á frankverska heitinu greifadæmið lúxemborg varð hertogadæmi árið og á vínarþinginu var það gert að stórhertogadæmi ásamt sjö öðrum héruðum í evrópu lúxemborg er nú eina stórhertogadæmið sem eftir er elstu minjar um mannabyggð í lúxemborg eru frá fornsteinöld fyrir meira en árum keltar hafa búið á þessu svæði frá því á járnöld um f kr þegar rómverjar lögðu það undir sig f kr bjó þar gallverskur ættbálkur sem kallaðist treveri fyrst var svæðið hluti af rómverska skattlandinu gallia celtica en eftir umbætur dómitíanusar um árið varð það hluti af gallia belgica rómverjar hurfu frá þessu landi árið og frankar tóku yfir landið varð hluti af ástrasíu á tímum mervíkinga og síðar karlunga með verdun samningnum varð það hluti af lóþringen og síðar hertogadæminu lorraine árið lúxemborg varð sjálfstætt greifadæmi þegar sigurður af ardennafjöllum skipti á klaustri heilags maximins í trier og gömlu rómversku virki lucilinburhuc á klettaborginni við lúxemborgarhásléttuna árið hann hóf að stækka virkið og reisa kastala afkomendur hans tóku að kalla sig greifa frá fyrstur til að búa í kastalanum var hinrik greifi af lúxemborg frá virkið sem stækkaði og efldist með árunum stóð á hernaðarlega mikilvægum stað og smám saman byggðist bær í kringum það lúxemborgarvirki var eitt öflugasta virkið í norður evrópu og var þekkt sem gíbraltar norðursins lúxemborgarætt varð til sem grein af limborgarætt þegar hinrik yngri sonur valrams af limborg erfði greifadæmið árið barnabarn hans varð hinrik keisari hins heilaga rómverska ríkis árið barnabarn hinriks karl varð keisari hann gerði lúxemborg að hertogadæmi árið fyrir bróður sinn venseslás hertogadæmið var sjálfstætt lén innan heilaga rómverska ríkisins það náði yfir gamla greifadæmið auk markgreifadæmisins arlon greifadæmin durbuy og laroche og thionville bitburg og marville greifadæmið vianden heyrði auk þess undir hertogana árið gekk hertogadæmið til filippusar góða frakkakonungs og árið til maximilíans af ætt habsborgara árið bjó karl keisari til sýslurnar sautján úr því sem áður voru niðurlönd búrgunda eftir uppreisn hollendinga varð lúxemborg hluti af spænsku niðurlöndum og síðan austurrísku niðurlöndum sem franski byltingarherinn lagði undir sig og lagði undir frakkaveldi hlutar hertogadæmisins höfðu raunar gengið til frakklands á öld eftir ósigur napóleons bónaparte árið varð hluti hertogadæmisins hluti sameinaðs konungsríkis niðurlanda en hluti þess gekk til prússlands það sem eftir stóð var gert að stórhertogadæmi í þýska sambandinu á vínarþinginu vilhjálmur hollandskonungur fékk stórhertogadæmið í sinn hlut þannig að lúxemborg gekk í konungssamband við niðurlönd engu að síður var virkið í höndum prússneskra hermanna vegna hins hernaðarlega mikilvægis þess var litið á það sem lykilþátt í vörnum þýska sambandsins íbúar lúxemborgar tóku þátt í belgísku uppreisninni sem leiddi til stofnunar belgíu árið með lundúnasamningnum urðu tveir þriðju hlutar stórhertogadæmisins að belgísku sýslunni luxembourg en afgangurinn var enn í konungssambandi við holland um helmingur íbúa hertogadæmisins bjó í þessum þriðjungi landið fékk sína fyrstu stjórnarskrá árið og varð hluti af þýska tollabandalaginu hugmyndir voru áfram uppi um að lúxemborg gengi til frakka belga eða þjóðverja en þegar vilhjálmur hollandskonungur tók tilboði napóleons í landið árið hafnaði þýski kanslarinn otto von bismarck því og hratt þannig lúxemborgardeilunni af stað napóleon krafðist þess að prússar drægju herlið sitt frá lúxemborg og hótaði stríði deiluaðilar mættust á ráðstefnu í lundúnum og með lundúnasamningnum var deilan leyst þannig að prússar drógu herlið sitt frá lúxemborg sem skyldi vera fullvalda hlutlaust ríki en áfram innan þýska tollabandalagsins samningurinn fól líka í sér að stærstur hluti lúxemborgarvirkis var rifinn og hernaðarlegt mikilvægi þess þannig gert að engu stórhertogadæmið gekk til næsta karlkyns erfingja vilhjálms við lát hans en dóttir hans tók við konungdómi í hollandi þjóðverjar hernámu landið í fyrri heimsstyrjöld en ríkisstjórnin kaus að halda sig við hlutleysi eftir stríð voru uppi háværar kröfur meðal belgískra stjórnmálamanna um að lúxemborg yrði innlimuð í belgíu árið gerðu löndin með sér efnahagsbandalag árið varð lúxemborg hluti af þjóðabandalaginu lúxemborg lýsti áfram yfir hlutleysi þegar síðari heimsstyrjöld braust út en maí lagði þýski herinn landið undir sig stórhertogaynjan karlotta og ríkisstjórnin flúðu land fyrst til frakklands og síðan til london landið var hernumið til þegar þýska stjórnin gerði það að þýska héraðinu moselland íbúar voru gerðir að þýskum þegnum og voru kvaddir til herþjónustu íbúarnir mótmæltu og þar sem franska var bönnuð tóku margir upp á því að tala lúxemborgsku til að forðast þýskuna allsherjarverkfall til september var viðbragð við herkvaðningunni en þýski herinn barði það niður af hörku tók af lífi og sendi hundruð í fangabúðir bandaríkjamenn lögðu landið undir sig í september árið en þjóðverjar náðu hluta þess aftur í ardennasókninni eftir lok síðari heimsstyrjaldar hvarf lúxemborg frá hlutleysisstefnunni og varð stofnaðili nato árið landið gekk í myntbandalag með belgíu og stofnaði efnahagsbandalagið benelux með belgíu og hollandi árið tók landið þátt í stofnun evrópubandalagsins með undirritun rómarsáttmálans landið hefur oft gegnt hlutverki milligönguaðila og hlutlauss svæðis í deilum milli nágranna sinna evrópudómstóllinn var stofnaður þar árið lúxemborg er lágskattaríki og fjármálastarfsemi hefur vaxið frá lokum áratugarins eftir lúxemborgarlekann hefur það legið undir ámæli um að vera miðstöð alþjóðlegra skattaundanskota í lúxemborg er þingbundin konungsstjórn samkvæmt stjórnarskránni frá liggur framkvæmdavaldið hjá stórhertoganum og ríkisstjórn stórhertoginn getur rofið þing og verður þá að boða til nýrra kosninga innan þriggja mánaða frá liggur fullveldið hjá þjóðinni og stórhertoginn fer með það í samræmi við stjórnarskrána og lögin löggjafarvaldið er hjá þinginu sem situr í einni deild þingmenn eru talsins og eru kosnir í fjórum kjördæmum til ára í senn manns ríkisráð sem stórhertoginn skipar hefur ráðgefandi hlutverk í lagasetningu þingsins í stórhertogadæminu eru þrjú lægri dómstig friðdómarar í esch sur alzette borginni lúxemborg og diekirch tveir umdæmisdómstólar í lúxemborg og diekirch og hæstiréttur í lúxemborg sem inniheldur bæði áfrýjunardómstól og stjórnlagadómstól lúxemborg skiptist í þrjú umdæmi sem aftur skiptast í kantónur og sveitarfélög tólf sveitarfélög hafa stöðu borgar og af þeim er lúxemborg stærst umdæmin eru diekirch grevenmacher og lúxemborg lúxemborg er eitt af minnstu löndum evrópu og er að stærð í sæti af sjálfstæðum ríkjum heims landið er um ferkílómetrar að flatarmáli km að lengd og km að breidd það liggur á milli og n og og a í austri á lúxemborg landamæri að þýsku sambandslöndunum rínarlandi pfalz og saarlandi í suðri liggur það að franska héraðinu lorraine í vestri og norðri liggur það að belgíska héraðinu vallóníu einkum sýslunum luxembourg og liége þrátt fyrir smæð landsins er landslag í lúxemborg fjölbreytt norðurhluti landsins nefnist oesling hann er hluti af ardennafjöllum og er hæðóttur og dreifbýll þar er hæsta hæð landsins kneiff í metra hæð stærsti bærinn er wiltz með um íbúa mið og suðurhluti landsins nefnist gutland sá hluti er mun þéttbýlli og skiptist í fjóra landshluta lúxemborgarhálendið er stór sandsteinsmyndun þar sem höfuðborgin stendur austan við hana er litla sviss með klettamyndanir og þétt skóglendi neðst liggur móseldalurinn við suðausturlandamæri landsins í suðri og suðvestri eru rauðu löndin með járnríkum jarðvegi og iðnaðarframleiðslu þrjár ár mynda landamæri lúxemborgar og þýskalands móselá sauer og our aðrar helstu ár landsins eru alzette attert clerve og wiltz árdalir sauer og attert mynda mörkin milli oesling og gutland samkvæmt umhverfisvísitölunni var lúxemborg í sæti yfir lönd með áhrifaríkustu umhverfisstefnuna í rannsókn frá var borgin lúxemborg auk þess í sæti af yfir lífvænlegustu borgir heims í lúxemborg er ríkjandi úthafsloftslag sem einkennist af mikilli úrkomu sérstaklega síðsumars áhrif atlantshafsins eru meiri í norðurhlutanum en suðurhlutanum sumur eru svöl og vetur mildir ársúrkoma er mm meðalhiti er í janúar og í júlí íbúar lúxemborgar eru flestir rómversk kaþólskir og tala lúxemborgsku sem móðurmál í landinu búa auk þess stórir hópar innflytjenda með ríkisfang í öðrum evrópulöndum flestir koma frá portúgal margt í menningu landsins ber með sér að það er á mörkum tveggja menningarsvæða þess frönskumælandi og þess þýskumælandi höfuðborgin lúxemborg er á heimsminjaskrá unesco hún hefur tvisvar verið menningarborg evrópu árin og lúxemborgarháskóli er eini háskóli landsins hann var stofnaður árið en áður sinntu ýmsar háskólastofnanir rannsóknum og kennslu á háskólastigi í lúxemborg í lúxemborg eru þrjú opinber tungumál lúxemborgsku frönsku og þýsku lúxemborgska er miðháþýskt mál með mörgum tökuorðum úr frönsku hún er móðurmál meirihluta íbúa landsins og hefur sérstöðu sem þjóðtunga en er lítið notuð sem ritmál kennt er á lúxemborgsku fyrstu árin í barnaskóla en síðan skipt yfir í þýsku í framhaldsskóla er kennt á frönsku sem er líka algengasta viðskiptamál og stjórnsýslumál landsins auk þessara þriggja tungumála er enskunám skylda og flestir íbúar geta talað ensku lúxemborg er veraldlegt ríki en tiltekin trúarbrögð njóta opinberrar viðurkenningar ríkið getur hlutast til um skipan embættismanna innan þeirra og greiðir í staðinn laun og hluta rekstrarkostnaðar meðal trúarbragða sem njóta slíkrar viðurkenningar eru rómversk kaþólsk trú gyðingdómur gríska rétttrúnaðarkirkjan biskupakirkjan rússneska rétttrúnaðarkirkjan lútherstrú mennonismi og íslam engin opinber tölfræði er til yfir aðild að trúfélögum þar sem stjórninni er óheimilt að safna upplýsingum um slíkt samkvæmt könnun evrópuráðsins frá töldu tæplega svarenda sig vera rómversk kaþólska og um guðleysingja eða trúleysingja um sögðust aðhyllast önnur kristin trúarbrögð og önnur trúarbrögð en kristin vingjarnlegar tölur kallast á ensku amicable numbers þá er átt við par af heilum pósitífum tölum sem eru þannig að hvor talan um sig er jöfn summu allra heiltalna sem ganga upp í hinni tölunni þannig eru til dæmis tölurnar og vingjarnlegar tölur því að þær sem ganga upp í eru með summuna og þær sem ganga upp í eru og með summuna slík talnapör voru þekkt hjá pyþagóringum og frá þeim er nafnið komið fermat fann vingjarnlega talnaparið og euler bjó til lista yfir talnapör sem eru vingjarnleg árið fann ára ítalskur drengur næstminnsta talnaparið sem er og en euler hafði ekki tekið eftir því nú eru mörg hundruð slík talnapör þekkt en enn þá hefur ekki verið sannað hvort fjöldi slíkra para er óendanlegur eða ekki fullkomin tala er náttúruleg tala sem hefur þann eiginleika að summa allra þátta tölunnar þó ekki talan sjálf er jöfn tölunni sjálfri minnsta fullkomna talan er en tölur sem ganga upp í hana eru og og summa þeirra er þar af leiðandi er fullkomin tala önnur dæmi eru og það eru jafn margar fullkomnar tölur þekktar og fjöldi mersenne frumtalna ef p er frumtala þá er p p fullkomin tala eingöngu er vitað um sléttar fullkomnar tölur en þó er ekki vitað hvort það séu til fullkomnar oddatölur eða ekki aðfeldi einnig er kölluð hrópmerking er aðgerð framkvæmd á náttúrulegum tölum og núlli táknuð með n merking táknsins n er sú að reiknað er margfeldi allra náttúrlegra talna frá einum til tölunnar n þannig fæst og svo framvegis n er lesið n hrópmerkt eða aðfeldið af n auk þess er skilgreint að þetta hefur hagnýtt gildi til dæmis þegar athugað er á hve marga vegu er hægt að raða n mismunandi hlutum upp dæmi hve mörg mismunandi fjögurra stafa orð er hægt að mynda úr bókstöfunum a b c og d þar sem stafirnir eru þá er þetta hægt á mismunandi vegu það er að segja að mismunandi stafa orð eru til sem innihalda eingöngu þessa stafi einnig í verkefnum eins og þessu á hve marga mismunandi vegu er hægt að velja þrjá menn úr tíu manna hópi svarið við þessu er þar sem n táknar heildarfjöldann og k táknar þann fjölda sem valinn er úr heildinni þá fæst að hægt er að velja úr á c mismunandi vegu þegar við kaupum lottó er gott að vita á hve marga vegu er hægt að velja tölur úr talna hópi svarið við því er sem gefur töluna þess vegna eru vinningslíkur réttir á hverja röð í lottó einungis eða nokkurn veginn hér í upphafi kom fram að hrópmerking væri skilgreind fyrir n en aðgerðarlýsingin nær ekki yfir það tilvik því ekki er unnt að hugsa sér margföldun allra heilla talna frá og upp í hins vegar er skilgreint að og kemur það mörgum á óvart en það er rökstutt þannig fyrir öll heil n frá til óendanlegt deilum í gegnum jöfnuna með n og fáum sem gildir fyrir öll n frá til óendanlegt setjum nú og fáum þá eða augljóslega gammafallið er útvíkkun aðfeldis á tvinntalnasléttuna þýska deutsch er tungumál sem talað er og ritað aðallega í þýskalandi austurríki og sviss þýska tilheyrir germönskum málum eins og danska norska sænska íslenska færeyska enska og hollenska germönsk mál flokkast síðan til indó evrópskrar málaættar og eru fjarskyld málum eins og til dæmis sanskrít þýska er nokkuð lík íslensku hvað varðar málfræði m a varðandi beygingar á fallorðum nafnorðin sjálf hafa oftast sömu beygingarmynd í eintölu ákvæðisorðin sem stýra fallinu breytast hins vegar undantekningar frá þessu eru eignarfallsmyndir karlkyns og hvorugkyns nafnorða veik og óreglulega beygð nafnorð auk karlkynsorða af erlendum uppruna nafnorðin hljóðvarpast sum hver í fleirtölu og eða bæta við sig endingu ólíkt flestum málum skyldri þýsku eru öll nafnorð og ávarpsfornöfn rituð með stórum staf og þérun er algeng í þýska stafrófinu er líka bókstafurinn das eszett sem ekki er að finna í öðrum germönskum málum setningarfræði í þýsku er ólík þeirri íslensku að því leyti að aðalsagnir sem fylgja hjálparsögnum koma aftast í setningar eins standa öll sagnorð í aukasetningum aftast tiltekinn greinir ótiltekinn greinir líkt og í ensku aðeins til í eintölu spurnarfornöfn kk kvk eins aðeins ein fleirtölumynd wer persónufornöfn beyging nafnorða nafnorðum í þýsku er skipt í flokka eftir beygingu kvenkyns nafnorð eru eins í öllum föllum eintölu í fyrsta flokki enda kvenkyns nafnorð á en í fleirtölu og karlkyns og hvorugkyns nafnorð enda en og n í eignarfalli eintölu en karlkyns og hvorugkyns nafnorð enda annars á s í eignarfalli eintölu í öllum hinum flokkunum drengur frú og nál ath þetta þarfnast yfirferðar mersenne frumtala er frumtala á forminu p þar sem p er frumtala franski munkurinn marin mersenne rannsakaði slíkar tölur þekktar er mersenne frumtölur og stærst þeirra er talan sem jafnframt er stærsta þekkta frumtalan janúar ekki eru allar tölur á forminu p frumtölur t d er talan ekki frumtala stórt verkefni er í gangi á internetinu um að finna mersenne frumtölur þar sem að þær tölur hafa mikla þýðingu fyrir dulkóðun og ýmsa aðra strjála útreikninga verkefnið hefur fundið sjö af tíu stærstu þekktu frumtölum heims þar af þá stærstu sem var fundin í janúar en hún er tölustafir að lengd marin mersenne september ndash september var franskur munkur hann var stærðfræðingur og heimspekingur og var mikilvægur tengiliður á milli samtímamanna sinna svo sem descartes fermats galileos og pascals auk annarra um hann var sagt það að segja mersenne frá uppgötvun jafngildir því að básúna hana út um alla evrópu þetta var ekki meint sem hrós því að oft vildu fræðimenn halda uppgötvunum sínum leyndum á þessum tíma mersenne fékkst við það að reyna að finna formúlu fyrir frumtölur nokkuð sem margir hafa reynt við en engum tekist í þeirri leit sinni fékkst hann við tölur af gerðinni p þar sem p er frumtala og taldi að allar slíkar tölur væru frumtölur það var hinsvegar ekki rétt hjá honum því að talan þáttast í tölur af þessari gerð nefnast mersenne tölur og þær þeirra sem eru frumtölur kallast mersenne frumtölur galileo galilei febrúar janúar var ítalskur stærðfræðingur stjarnfræðingur og eðlisfræðingur hann var upphafsmaður þess að samhæfa kenningu og tilraunir í eðlisfræði hann leiddi út lögmálið um jafna hröðun fallandi hlutar s at og sannreyndi það með tilraunum einnig leiddi hann út fleygbogaferil hlutar á flugi í þyngdarsviði hann endurbætti sjónaukann og gerði fyrstur manna merkar og framúrskarandi athuganir með sjónauka á stjarnfræðilegum fyrirbærum seinna á ævi hans olli stuðningur hans við kenningar kópernikusar um það að reikistjörnurnar gengju umhverfis sólina árekstri við kirkjuna og sat hann í stofufangelsi vegna þessara kenninga sinna hann hefur alla tíð verið gífurlega mikils metinn fræðimaður og sést það best á því að hann hefur verið nefndur faðir nútíma stjarnfræði faðir nútíma eðlisfræði og faðir vísindanna á þessum tímapunkti urðu vendingar á ferli galileó vorið frétti hann að í hollandi hefði verið fundið upp tæki sem sýndi fjarlæga hluti eins og þeir væru nálægt með ítrekuðum tilraunum uppgötvaði hann hugmyndina á bakvið sjónaukann og gerði sína eiginn og hafði til sölu í gleraugnaverslun aðrir uppfinningamenn höfðu gert svipaðar uppfinningar og galileo en hann skar sig úr því hann komst fljótt að því hvernig var hægt að bæta tækið og gerði sífellt betri sjónauka í ágúst þetta sama ár kynnti hann uppfinningu sína fyrir feneyska öldungaþinginu hann fékk að launum æviráðningu sem prófessor við háskólann í padua og laun hans voru tvöfölduð galileo var nú einn af launahæstu prófessorunum við háskólann haustið byrjaði galíleó að fylgjast með himninum með sjónauka sem stækkuðu allt að sinnum í desember dró hann fasa tunglsins eins og sést í gegnum sjónauka sem sýnir að yfirborð tunglsins er ekki slétt eins og var talið en það er gróft og ójafnt í janúar uppgötvaði hann fjögur tungl sem snúast um júpíter galileo komst einnig að því að sjónaukinn sýndi margar stjörnur sem eru ekki sýnilegar með berum augum þessar uppgötvanir voru algjör opinberun og galíleó gaf út bók sidereus nuncius the sidereal messenger þar sem hann lýsti þessum uppgötvunum hann helgaði bókina cosimo ii de medici fyrrum hertoga sem hann hafði kennt í stærðfræði fyrir nokkrum árum og nefndi hann tunglið jupiter eftir medici fjölskylduna sidera medicea eða medicean stars galileo var verðlaunaður með skipun sem stærðfræðingur og heimspekingur stórhertogans af toskana og haustið sneri hann aftur til lands síns sem þekktur maður áður en hann fór frá padua hafði hann uppgötvað undursamlegt útlit satúrnusar og í flórens uppgötvaði hann að venus fer í gegnum breytingar stig eins og tunglið gerir afstæðiskenningin stundum kölluð afstæðiskenning einsteins er mikilvæg kenning í nútímaeðlisfræði sem sett var fram í tveimur hlutum af albert einstein almennu afstæðiskenningunni og þeirri takmörkuðu sú fyrri er almenn kenning um þyngdarafl og sú takmarkaða fjallar um klassíska aflfræði þegar hlutir ferðast nálægt ljóshraða þótt einstein byggði verk sitt á þekktum niðurstöðum þá vantaði samhengið sem hann gaf til að fullkomna verkið grunnhugmyndin á bakvið báðar kenningarnar er sú að tveir athugendur í sitthvoru tregðukerfinu mæla mismunandi hraða og vegalengd á sama hlutnum en öll eðlisfræðilögmál eru óbreytt á milli tregðukerfa þ e a s mælendur í tveim mismunandi tregðukerfum mæla kannski mismunandi hröðun á hlut en krafturinn á hlutinn fylgir samt sem áður lögmáli newtons áður en afstæðiskenningin kom til sögunnar höfðu menn vissulega ýmsar heildstæðar og ágætlega nytsamlegar hugmyndir eða kenningar um viðfangsefni eðlisfræðinnar kjarni þessara hugmynda var byggður á aflfræði newtons en auk hennar höfðu menn um aldamótin einnig gert sér skýrar hugmyndir til dæmis um rafsegulfræði þegar spurt er hvernig vísindakenning geti útskýrt betur hvað er að gerast þá ber að miða við þessar eldri kenningar og hugmyndir spyrja má hvar afstæðiskenninguna greinir á við eldri kenningar í forspám sínum og útskýringum á því sem fyrir augu ber í athugunum og tilraunum þegar slík frávik koma fyrir eru forspár og skýringar afstæðiskenningarinnar alltaf réttari og betri en þær eldri og því er hún almennt talin réttari kenning á hinn bóginn er að vísu athyglivert að eldri aðferðir eru samt sem áður oft notaðar áfram en það er annars vegar af því að þær eru einfaldari og meðfærilegri og hins vegar vegna þess að frávikin eru þá svo lítil að þau mælast alls ekki miðsóknarafl í sígildri aflfræði er kraftur sem heldur hlut á braut um tiltekinn miðpunkt dæmi um miðsóknarkrafta eru togkraftur í slöngvivað sem heldur steini á hringhreyfingu um hendi veiðimanns rafkraftur á ögn með rafhleðslu sem hreyfist á braut um ögn með andstæða hleðslu eða þyngdarkraftur á fylgihnött sem gengur á braut um sólstjörnu þar sem spurningin lýtur að þyngdaraflinu skulum við skoða síðasta dæmið nánar í viðmiðunarkerfi þar sem sólstjarnan er kyrrstæð gengur fylgihnötturinn eftir sporbaug og miðja sólstjörnunnar er í öðrum brennipunkti sporbaugsins réttara sagt er annar brennipunktur sporbaugsins í massamiðju kerfisins en ef stjarnan hefur miklu meiri massa en fylgihnötturinn þá eru massamiðjan og miðja stjörnunnar nánast á sama stað í þessu viðmiðunarkerfi veldur þyngdarkrafturinn frá stjörnunni hröðun sem fær fylgihnöttinn til að breyta hreyfingarstefnu sinni í sífellu þannig að hann fylgi sporbaugnum en þeytist ekki út í buskann í þessu samhengi er talað um að þyngdarkrafturinn sé afl sem fái fylgihnöttinn til að sækja í átt að miðju stjörnunnar það er að þyngdarkrafturinn sé miðsóknarafl í almennu afstæðiskenningunni sem er kenning einsteins um þyngdaraflið er hreyfingu hluta lýst með öðrum hætti en tíðkast í sígildri eðlisfræði í kenningunni er ekki litið svo á að þyngdarkraftar verki milli hluta heldur er þyngdaráhrifum lýst út frá rúmfræðilegum eiginleikum tíma og rúms í sígildri eðlisfræði er hreyfing hluta í þrívíðu evklíðsku rúmi mæld í algildum tíma sem tifar áfram óháð öllu sem fram fer í afstæðiskenningunni er rúmi og tíma fléttað saman í eina heild svonefnt tímarúm sem hefur fjögur hnit þrjú rúmhnit og eitt tímahnit jöfnur einsteins lýsa því hvernig efnið eða réttara sagt sú orka sem fólgin er í efninu hefur áhrif á tímarúmið hið stærðfræðilega tungumál sem einstein notaðist við er svonefnd deildarúmfræði einnig nefnd diffurrúmfræði sem er alhæfing á hinni aldagömlu rúmfræði evklíðs og tekur til rúma sem búa yfir sveigju kunnuglegt dæmi um sveigt rúm er kúluyfirborð eins og yfirborð jarðar ef slíkt rúm er aðeins skoðað í grennd við tiltekinn punkt þá er erfitt að greina frávik frá hefðbundnu sléttu rúmi sem í þessu tilfelli væri tvívíð slétta eða plan enda skjóta öðru hvoru upp kollinum hugmyndir um að jörðin sé flöt munurinn verður hinsvegar augljós þegar kúluyfirborðið í heild sinni er skoðað nú telur tímarúm afstæðiskenningarinnar fjórar víddir og ein þeirra er á ýmsan hátt frábrugðin hinum þremur þannig að það er erfitt að sjá rúmfræði þess fyrir sér á sama hátt og tvívítt kúluyfirborð hinar almennu reglur deildarúmfræðinnar eru engu að síður í fullu gildi og reiknireglur afstæðiskenningarinnar eru vel skilgreindar í grófum dráttum lýsir kenningin því hvernig efni veldur sveigju tímarúmsins í nágrenni við sig og hún segir fyrir um hreyfingu efnisagna sem verða fyrir þyngdaráhrifum frá efni í kring ef engir aðrir kraftar eins og rafkraftar eða togkraftar frá snúrum verka á tiltekna ögn þá hreyfist hún eftir svonefndum gagnvegi í tímarúminu en það er stysta leið milli tiltekinna punkta og svarar þannig til beinnar línu í evklíðskri rúmfræði gagnvegir á yfirborði jarðar eru svonefndir stórbaugar allir lengdarbaugar eru stórbaugar en breiddarbaugar aðrir en miðbaugur eru það ekki til dæmis liggur stysta leið frá reykjavík til fairbanks í alaska ekki eftir breiddarbaug beint í vestur heldur eftir stórbaug sem liggur í norðlægari stefnu frá reykjavík fyrsta lögmál newtons er á þá leið að hlutur sem enginn kraftur verkar á hreyfist með jöfnum hraða eftir beinni línu í rúminu í vissum skilningi á þetta lögmál einnig við í afstæðiskenningunni þar sem þyngdarsvið kemur fram sem sveigja tímarúmsins í kenningunni verka nefnilega engir þyngdarkraftar og hlutir hreyfast eftir gagnvegum sem eru þær leiðir sem komast næst því að vera beinar línur í hinu sveigða tímarúmi þó að ögn fari jafnan stystu leið í tímarúminu getur ferill hennar í þrívíðu rúmi verið talsvert frábrugðinn beinni línu skoðum aftur dæmið um fylgihnött á braut um sólstjörnu í þessu tilfelli sveigir stjarnan tímarúmið umhverfis sig og fylgihnötturinn ferðast eftir gagnvegi sem er stysta leið á milli punkta í hinu sveigða tímarúmi frá sjónarhóli þrívíða rúmsins lýsir þessi sami gagnvegur hinsvegar brautarhreyfingu eftir sporbaug á ákveðnum hraða á hverjum tíma skemmst er frá því að segja að frávik afstæðiskenningarinnar frá eldri kenningum eru mörg og veigamikil og birtast í mikilvægum fyrirbærum allt í kringum okkur þessi frávik eru bæði megindleg og eigindleg uantitative and ualitative sem kallað er þau koma fram annars vegar í mismunandi útkomum úr tölulegum forsögnum eða útreikningum sem eru bornar saman við mælingar og hins vegar í því að ýmislegt sem gerist eða ber fyrir augu er hreinlega allt öðru vísi samkvæmt afstæðiskenningunni en samkvæmt eldri hugmyndum samkvæmt eldri hugmyndum töldu menn að til væri svokallaður ljósvaki sem bæri ljós og aðrar rafsegulbylgjur milli staða svipað og loft og önnur efni bera hljóðið sem við heyrum tilraunir michelsons og morleys á síðustu tveimur áratugum aldar sýndu hins vegar að þessi ljósvaki er ekki til þetta var eitt af því sem hvatti einstein til dáða enda leysir kenning hans úr þeim vanda sem þarna kom upp samkvæmt henni getur ljósið borist um tómarúm en jafnframt kemur upp úr kafinu að hraði þess er óháður athuganda og hreyfingu hans takmarkaða afstæðiskenningin segir fyrir um það að massi hluta fari eftir hraða þeirra nafnorð í þýsku hafa þau séreinkenni að byrja alltaf á hástaf hvort sem þau eru sérnöfn eða ekki þetta er samkvæmt rechtschreibereform en áður var mjög mismunandi hvaða nafnorð hófust á stórum staf og hver ekki eins og í íslensku þá fallbeygjast þau en hins vegar er greinirinn ekki viðskeyttur í fallbeygingu kyn nafnorða genus der substantive geschlecht der hauptwörter eru ekki alltaf þau sömu og í íslensku og getur reynst erfitt að læra þau en það eru samt ákveðin grunnatriði sem hægt er að miða við þegar um er að ræða samsett orð þá er það síðasta orðið sem ræður kyni fallbeyging í þýsku er nokkurn veginn eins og í íslensku nema að greinirinn er ekki hafður viðskeyttur heldur er í sér orði sjá greinir í þýsku fyrir nánari upplýsingar um greininn nafnorðið er óbreytt í gegnum fallbeygingu nema í eignarfalli í eintölu karlkyni og hvorugkyni og síðan þágufalli fleirtölu nafnorð í eignarfalli eintölu bæta við sig annað hvort es eða s nafnorð í þágufalli fleirtölu bæta alltaf við sig n kenniföll nafnorða eru nefnifall eintölu eignarfall eintölu og nefnifall fleirtölu ekki öll karlkynsorð beygjast reglulega og eru til undantekningar frá þeirri reglu mjög fá nafnorð beygjast óreglulega halldór ásgrímsson f september á vopnafirði dáinn í reykjavík maí var formaður framsóknarflokksins og forsætisráðherra íslands hann sat á alþingi íslendinga og síðan halldór lét af þingmennsku að loknu flokksþingi framsóknarflokksins í ágúst eftir árs setu á þingi en hann var starfsaldursforseti þingsins er hann lét af þingmennsku halldór gegndi ráðherraembætti nær samfellt í tvo áratugi rúm ár og hefur aðeins bjarni benediktsson gegnt lengur ráðherraembætti í stjórnmálasögu landsins halldór var sjávarútvegsráðherra ndash dóms og kirkjumálaráðherra ndash ráðherra norrænnar samvinnu ndash utanríkisráðherra ndash og forsætisráðherra ndash halldór sat á þingi fyrir austurlandskjördæmi fyrst og síðar og loks fyrir reykjavík norður halldór tók við af davíð oddssyni sem forsætisráðherra þann september hann er fimmtándi maðurinn sem gegnir embætti forsætisráðherra frá stofnun lýðveldisins þann júní tilkynnti halldór ásgrímsson að hann hygðist hætta sem forsætisráðherra og sem formaður framsóknarflokksins þessi tilkynning kom í kjölfar slæms gengis framsóknarflokksins í sveitarstjórnarkosningum það sama ár halldór lét af embætti forsætisráðherra á ríkisráðsfundi þann júní og lét með því af ráðherraembætti eftir rúmlega ára setu í ríkisstjórn samtals halldór lét af formennsku í framsóknarflokknum á flokksþingi þann ágúst eftir að hafa verið formaður og varaformaður flokksins í rúmlega aldarfjórðung samfellt sem varaformaður og formaður halldór lést í reykjavík maí ára að aldri af völdum hjartaáfalls grindavík er bær og sveitarfélag á sunnanverðum reykjanesskaga sjávarútvegur er aðalatvinnugreinin og meðal stærstu útgerðar og fiskvinnslufyrirtækin eru þorbjörn vísir og stakkavík í auðlinda og menningarhúsinu kvikunni eru sýningarnar saltfisksetur saga saltfiskvinnslu á íslandi og jarðorka sýning um jarðhita eldvirkni og jarðskjálfta land grindavíkur nær frá reykjanestá og austur að sýslumörkum árnessýslu krýsuvík sem er innan marka sveitarfélagsins tilheyrir hafnarfirði þann febrúar seldi ríkissjóður hafnarfjarðarkaupstað hluta af landi jarðarinnar krýsuvíkur og stóra nýjabæjar krísuvíkurtorfunni samfelld byggð hefur verið í grindavík frá landnámi samkvæmt landnámu var grindavík numin af þeim molda gnúpi hrólfssyni sem settist að í grindavík og þóri haustmyrkri vígbjóðssyni sem nam selvog og krýsuvík stuttu fyrir árið náttúrufræðingurinn bjarni sæmundsson fæddist og ólst upp í grindavík þar er einnig fæddur guðbergur bergsson rithöfundur þá bjó héraðslæknirinn og tónskáldið sigvaldi kaldalóns í grindavík í grindavík hefur verið sjálfvirk veðurathugunarstöð siglingastofnunar íslands síðan en árið setti veðurstofan einnig upp sjálfvirka stöð í grindavík er ungmennafélag grindavíkur og á umfg lið í efstu deildum bæði í körfuknattleik og fótbolta í grindavík hefur lengi verið starfrækt öflugt björgunar og slysavarnastarf en þar er björgunarsveitin þorbjörn frumkvöðull slysavarna á íslandi síra oddur v gíslason var prestur á stað í grindavík á árunum en samhliða preststörfum í grindavík reri hann til fiskjar og hóf þá mikla baráttu fyrir öryggismálum sjómanna björgunarskip grindvíkinga er nefnt eftir oddi v gíslasyni björgunarsveitin þorbjörn var fyrst björgunarsveita á íslandi til að nota svokölluð fluglínutæki til björgunar en það var þegar franski togarinn cap fagnet strandaði hinn mars þáttun er aðgerð í algebru sem felst í að finna alla þætti heiltölu eða margliðu liðun er andstæða þáttunar margliður eru oftast settar fram á forminu þar sem er einhver fasti oft viljum við samt fá margliðuna þáttaða t d til að finna núllstöðvar hennar þáttun margliðunnar er sem dæmi öfug samokaregla eða summa sinnum mismunur vinsælt efni í nútímastærðfræði er frumþáttun heiltalna sem felst í að finna alla frumtöluþætti heiltölu t d hefur talan frumþættina og þ e eftir því sem talan verður stærri verður erfiðara að finna frumtöluþætti hennar en þetta hefur notagildi i dulmálsfræði margir dulmálskóðar í dag byggja á því að ekki er hægt að þátta stórar heiltölur nema á mjög löngum tíma t d rsa dulkóðunin ef við til dæmis hugsum okkur tvær mismunandi frumtölur sem hvor um sig hefði svona tölustafi og margföldum þær síðan saman þá fengist tala sem væri með eitthvað nálægt tölustöfum fengi nú einhver það verkefni að þátta slíka tölu þá gæti það tekið hann margar aldir jafnvel þótt verkið væri unnið í öflugum tölvum um þetta er fjallað á skemmtilegan hátt í bókinni the code book eftir simon singh og víðar latte eða caff latte er kaffidrykkur búinn til með því að hella flóaðri mjólk yfir lögun af espresso hlutfallið milli mjólkur og kaffis er venjulega um þannig að caffé latte hefur miklu meiri mjólk en cappuccino þótt stundum sé þessu ruglað saman nafnið kemur úr ítölsku en caff latte þýðir mjólkurkaffi styttingin latte varð algeng í bandaríkjunum um venjan er að bera caffé latte fram í háu og mjóu glasi og teskeið með löngu handfangi í á kaffihúsum er mjólkin yfirleitt flóuð með heitri gufu úr espressóvélinni rétt eins og þegar mjólkurfroða er búin til og stundum endar dálítil mjólkurfroða efst athugið að ef beðið er um latte á ítalíu færir þjónninn manni nær örugglega mjólkurglas linux eða gnu linux er unix legt og posix samhæft frjálst stýrikerfi sem samanstendur af linuxkjarnanum og ýmsum kerfishugbúnaði þar á meðal gnu tólum stýrikerfið dregur nafn sitt af finnska forritaranum linus torvalds sem gaf út fyrstu útgáfu linuxkjarnans október free software foundation sem þróuðu gnu tólin hafa barist fyrir því að stýrikerfið sé kallað gnu linux til að leggja áherslu á framlag gnu verkefnisins til hugbúnaðarins en það er umdeilt upphaflega var linux þróað sem stýrikerfi fyrir tölvur með intel x samhæfða örgjörva en það hefur síðan þá verið þýtt fyrir fleiri vélbúnaðarútfærslur en nokkuð annað stýrikerfi linux þ e kjarninn er vinsælasta stýrikerfi í heimi þó ekki í gnu linux formi vegna android stýrikerfisins sem notast við linux kjarnann og er mikið notað í snjallsíma og spjaldtölvur linux er líka allsráðandi á ofurtölvum allar á top nota síðan í nóvember og er leiðandi stýrikerfi á netþjónum með fáa keppinauta en er einungis með hlut á borðtölvum chrome os sem líka er byggt á linux er algengt á ódýrum fartölvum linux er líka algengt sem fastbúnaður í ívafskerfum eins og sjónvarpstölvum beinum og snjallúrum þar sem stýrikerfið er sérsniðið að vélbúnaðinum þróun linux er eitt þekktasta dæmið um frjálsa og opna hugbúnaðarþróun frumkóði stýrikerfisins er aðgengilegur og má nota breyta og dreifa samkvæmt skilyrðum opinna hugbúnaðarleyfa eins og gnu general public license hvort sem er í fjárhagslegum tilgangi eða ekki linux fyrir notendatölvur og netþjóna kemur yfirleitt fyrir sem dreifingarútgáfa sem inniheldur linuxkjarnann kerfishugbúnað forritunarsöfn og mikinn fjölda notendaforrita sem eru sniðin að markhópi útgáfunnar algengar linuxútgáfur eru debian ubuntu linux mint fedora opensuse arch linux og gentoo og leyfisskyldu útgáfurnar red hat enterprise linux og suse linux enterprise server linuxútgáfur fyrir borðtölvur eru oftast með gluggakerfi eins og x eða wayland og skjáborðsumhverfi eins og gnome eða kde sumar útgáfur notast við léttari skjáborð eins og lxde eða xfce útgáfur fyrir netþjóna eru oft lausar við myndræn notendaskil eða bjóða upp á þau sem valkost en innihalda gjarnan miðbúnað eins og lamp hugbúnaðarstæðuna þar sem linux er frjáls hugbúnaður getur hver sem er búið til eigin útgáfu miðað við ætluð not stýrikerfið unix var búið til árið í rannsóknarstofnun bandaríska símafyrirtækisins att bell labs af ken thompson dennis ritchie douglas mcilroy og joe ossanna fyrsta útgáfa þess var forrituð í smalamáli og var gefin út árið síðar var stýrikerfið endurskrifað frá grunni í forritunarmálinu c af dennis ritchie fyrir utan kjarnann og nokkra viðmótshluta með því að skrifa frumkóðann í æðra forritunarmáli var auðveldara að aðlaga kerfið að ólíkum vélbúnaði vegna bandarískra laga um bann við einokun gat att ekki hafið starfsemi í tölvugeiranum og neyddist til að gefa hverjum sem var leyfi til að nota hugbúnaðinn sem bell labs þróaði notkun unix breiddist því hratt út meðal fyrirtækja og stofnana í kjölfar dómsmála sem neyddu att til að skipta fyrirtækinu upp árið losaði það sig við bell labs sem við það varð sjálfstætt fyrirtæki og laust undan takmörkunum bell labs hófu því að selja unix sem leyfisskyldan hugbúnað árið hóf richard stallman að þróa gnu verkefnið sem gekk út á að búa til fullbúið unix legt stýrikerfi sem væri eingöngu gert úr frjálsum hugbúnaði árið stofnaði stallman free software foundation hann samdi fyrstu útgáfu gpl hugbúnaðarleyfisins árið um voru hann og samstarfsfólk hans búin að þróa mikið af grunnhugbúnaði stýrikerfisins eins og þýðanda textaritla unix skel og gluggakerfi en vantaði enn kjarna rekla og púka um sama leyti voru hjónin lynne jolitz og william jolitz byrjuð að þróa eigin útgáfu af unix bsd sem byggði á berkeley útgáfu unix bsd sem dreift var innan háskólans vegna leyfisvandamála kom fyrsta útgáfa þess ekki út fyrr en árið stýrikerfin netbsd openbsd og freebsd eru afkomendur bsd linus torvalds höfundur linux hefur sagt að ef hann hefði haft aðgang að frjálsum stýrikerfiskjarna á borð við hinn vænta gnu kjarna eða bsd hefði hann líklega aldrei byrjað að þróa linuxkjarnann árið gaf bandarískur tölvunarfræðikennari við vrije universiteit í amsterdam andrew s tanenbaum út kennslubók í forritun stýrikerfa bókin innihélt útfærslu á unix legu stýrikerfi minix sem var skrifuð frá grunni og fyrst og fremst hugsuð sem námstæki ástæðan var sú að tanenbaum hafði áður notað frumkóða unix við kennslu en gat það ekki lengur vegna breytinga á notkunarleyfum bell labs þótt frumkóði minix væri þannig aðgengilegur var einungis heimilt að nota hann til kennslu til ársins þegar hann kom út með frjálsu leyfi linus torvalds var nemandi í tölvunarfræði við helsinkiháskóla og hóf að þróa eigin stýrikerfiskjarna árið vegna þess að hann var óánægður með takmarkanirnar sem giltu um notkun minix kóðans í bók tanenbaums kerfið var þróað fyrir örgjörvann í tölvu torvalds og hann notaði gnu c þýðandann ágúst setti hann kerfið sem hann hafði skrifað á usenet hópinn comp os minix og óskaði eftir tillögum að úrbótum upphaflega var kjarninn með notkunarleyfi sem takmarkaði notkun í fjárhagslegum tilgangi en árið eftir var hann gefinn út með sama gpl leyfi og gnu hugbúnaðurinn sem hann notaði ýmsir urðu til þess að taka þátt í þróun kjarnans og aðlaga allan gnu hugbúnaðinn fyrir hann sem gerði linux að fullbúnu stýrikerfi upphaflega vildi torvalds kalla kerfið freax en ari lemmke einum af samstarfsmönnum hans líkaði ekki við það nafn og tók upp á því að kalla það linux notkun stýrikerfisins í vinnsluumhverfi hófst eftir miðjan áratug aldar stofnanir á borð við nasa hófu að skipta út dýrum ofurtölvum fyrir tölvuklasa sem notuðu linux í kjölfarið hófu fyrirtæki á borð við dell ibm og hewlett packard að bjóða stuðning við linux til að komast undan ofurvaldi microsoft á borðtölvumarkaðnum linux náði fljótlega miklum vinsældum sem stýrikerfi fyrir netþjóna þar sem það bauð upp á frjálsa hugbúnaðarstæðu fyrir vefþjónustur með apache vefþjóninum gagnaþjóna á borð við mysl og postgresl og vefforritunarmálin php perl og python svokallaða lamp hugbúnaðarstæðu talið er að tæp allra netþjóna keyri á linux notkun linux á notendatölvum óx hins vegar hægt en þar hefur microsoft windows lengi verið með yfirburðastöðu linux hefur verið lýst sem of tæknilegu kerfi fyrir almenna notendur auk þess sem takmarkaður stuðningur við jaðartæki stóð notkun þess fyrir þrifum lengi vel var hlutur linux á borðtölvum talinn vera innan við en er nú talinn vera milli og um á íslandi nýjar notendavænni dreifingarútgáfur á borð við ubuntu frá og linux mint frá áttu stóran þátt í að auka almenna notkun stýrikerfisins á notendatölvum árið setti google android stýrikerfið á markað en það notast við linuxkjarna og sérstakt notendaviðmót sem er skrifað að hluta í java það er því umdeilt hvort android telst sérstakt stýrikerfi eða útgáfa af linux android er með tæplega markaðshlutdeild á snjallsíma og spjaldtölvumarkaðnum tæp á íslandi chrome os sem líka er frá google notar líka linuxkjarnann linux kerfi er einingaskipt unix legt stýrikerfi sem byggist að mestu á þeim hönnunarviðmiðum sem höfð voru til hliðsjónar við hönnun unix á og áratug aldar linux er með samfelldan stýrikerfiskjarna linux kjarnann sem sér um ferlastýringu og aðgang að jaðartækjum og skráarkerfum reklar eru ýmist felldir inn í kjarnann eða hlaðið inn eftir þörfum á keyrslutíma stór hluti af virkni linux kerfa kemur úr hugbúnaði sem þróaður er af öðrum aðilum og sem er samhæfður fyrir linux kjarnann hugbúnaður frá gnu verkefninu er mikilvægur hluti af linux kerfum þaðan kemur algengasta útfærsla aðgerðasafns forritunarmálsins c algeng skipanalínuskel og mörg unix tól sem sjá um algengar grunnaðgerðir stýrikerfisins myndræn notendaskil í linux byggja á einni útfærslu x gluggakerfisins wayland staðallinn hefur rutt sér til rúms í stað x á t d fedora og frá og með ubuntu þar sem mikið af virkni x kerfisins er nú orðin hluti af linux kjarnanum í dæmigerðri linux uppsetningu er eftirtalinn hugbúnaður notendaskilin í linux líka kölluð skelin er annað hvort skipanalínuviðmót myndræn notendaskil eða vélræn stjórntæki í ívafskerfum á borðtölvum eru myndræn notendaskil oftast sjálfgefin en skipanalínuviðmótið er aðgengilegt í gegnum útstöðvarhermi eða sýndarútstöð skipanalínuviðmót eru textaviðmót sem notast við texta fyrir bæði inntak og úttak langalgengasta linux skelin er bash bourne again shell sem var upphaflega þróuð á vegum gnu verkefnisins mest af grunnhugbúnaði linux þar á meðal mikið af notendahugbúnaði notast eingöngu við skipanalínuviðmót slíkt viðmót hentar sérstaklega vel fyrir sjálfvirka keyrslu og samkeyrslu margra forrita og gerir milliferlasamskipti einföld á borðtölvum er algengast að notast við myndræn notendaskil sem sett eru saman í heildstæð skjáborðsumhverfi eins og kde gnome mate cinnamon unity lxde pantheon og xfce algengustu notendaskilin byggja á x gluggakerfinu kallað x eða x sem er netgagnsætt og leyfir forriti sem keyrir á einu kerfi að birta notendaskil á öðru sumar viðbætur x kerfisins virka þó ekki yfir net gluggastjóri eins og mutter kwin eða xfwm er hluti af dæmigerðu skjáborðsumhverfi wayland staðallinn er nýr staðall fyrir gluggaþjóna sem hugmyndin er að taki við af x þjóninum en árið var x enn útbreiddastur ólíkt x þarf wayland ekki utanaðkomandi gluggastjóra og gluggasetjara staðlaða útfærsla wayland er weston en verið er að aðlaga bæði kwin kde og mutter gnome fyrir wayland staðalinn enlightenment var aðlagaður í útgáfu liðun er aðgerð í algebru þar sem einum eða fleiri þáttum er breytt í liði oft kallað að að margfalda upp úr sviga dæmi um þátt er til að liða þáttinn þá er a margfaldað inn í svigann en það þýðir að fyrst er margfaldað ab og síðan ac sem í þessu tilviki er dregið frá þá lítur þetta svona út til eru flóknari dæmi um liðun en við skulum taka það skref fyrir skref fyrst skoðum við einn lið síðan margföldum við fyrri liðinn í hverjum sviga við báða liðina í seinni sviganum og síðan seinni liðinn í fyrri sviganum við hvorn liðinn í seinni sviganum frádráttarmerki fyrir framan liði skipta máli ef hægt þá eru liðir sameinaðir sérstaklega ef þeir eru skilgreindir sem tölur í þessu tilviki er ekki hægt að sameina fleiri liði þáttun er andstæða liðunar ferningsregla fyrir summu ferningsregla fyrir mismun samokareglan íslenska stafrófið er stafróf sem er notað til að skrifa íslensku íslenska stafrófið hefur bókstafi en ef broddstafir eru ekki taldir með það notar eftirfarandi bókstafi þar sem broddarnir yfir sérhljóðum tákna hvorki breytileika í áherslu né lengd heldur annað hljóðgildi tveir sérstakir stafir í stafrófinu eru þeir þorn og eð en stafurinn þ hefur verið í stöðugri notkun í íslensku máli frá upphafi stafurinn z var einu sinni hluti af stafrófinu en var tekinn út árið vegna þess að z er í íslensku borið fram eins og s og þótti því ástæða til að einfalda stafsetningu samtímis var rætt um að fella út y og ý en ekki náðist samstaða um það fimm stafir í íslenska stafrófinu tákna tvö hljóð x é á ó æ stafirnir c w og z eru ekki notaðir almennt í íslensku en koma fyrir í sumum nöfnum sem íslendingar bera aðallega ættarnöfnum og finnast á íslensku lyklaborði margir telja að þeir ættu að vera með í íslenska stafrófinu enda er stafrófið fyrst og fremst tæki til þess að raða orðum og eða nöfnum í rétta röð séu þessir stafir ekki á ákveðnum stað í stafrófinu getur enginn sagt hvar raða skal nöfnum eins og carl eða walter sem bæði eru vel þekkt hérlendis stafrófið var kennt í íslenskum skólum með þessum stöfum allt fram undir þá var stafrófið þannig a á b c d ð e é f g h i í j k l m n o ó p r s t u ú v w x y ý z þ æ ö alls stafir íslenska stafrófið á uppruna sinn í latneska stafrófinu sem á rætur að rekja til gríska stafrófsins a á b d ð e é f g h i í j k l m n o ó og p eiga þar að standa hjá r s t u ú v næst x y ý svo þ æ ö íslenskt stafróf er hér læst í erindi þessi skrítin tvö hér er svo upprunalega útgáfan af vísunum þær birtust fyrst í stafrófskveri séra gunnars pálssonar í hjarðarholti lítið ungt stöfunarbarn sem var prentað í hrappsey og eru taldar vera eftir hann þetta er sú útgáfa sem flestir þekkja og syngja en á seinni árum hefur j og v þó yfirleitt verið bætt inn a b c d e f g eftir kemur h i j k l m n o einnig p ætla eg þar standi hjá r s t u eru þar næst x y ý z þ æ ö allt stafrófið er svo læst í erendi þessi lítil tvö æ eða æ er þrítugasti og fyrsti bókstafurinn í íslenska stafrófinu tuttugasti og áttundi í því færeyska og tuttugasti og sjöundi í því danska norska og fornenska má rekja uppruna þess til munka sem unnu við endurskrifun á bókum og skeyttu gjarnan a og e saman í einn bókstaf til þess að spara pláss finna má dæmi um þetta í gömlum latneskum ritum í alþjóðlega hljóðstafrófinu táknar hann tvíhljóðann ai í íslensku tvíhljóðann a eða sérhljóðann a í færeysku sérhljóðann í dönsku og norsku sem táknar þar sama hljóðið og í sænsku og þýsku æ og æ eru í unicode og iso táknaðir með kóðapunktunum og eða c og e eins og það er skrifað í sextándakerfinu alþjóðlega hljóðstafrófið eða alþjóðlega hljóðritunarstafrófið enska international phonetic alphabet skammstafað ipa er sérstakt stafróf sem er sérstaklega hannað til að lýsa öllum hljóðum mannlegs máls til hljóðritunar það var að frumkvæði alþjóðlega hljóðfræðifélagsins enska international phonetic association árið sem málvísindamenn hófu að þróa samræmt hljóðritunarstafróf nú til dags nýtist það málvísindamönnum talmeinafræðingum söngvurum og leikurum svo fátt eitt sé nefnt með alþjóðlega hljóðstafrófinu er leitast við að lýsa áþreifanlegum eiginleikum mælts máls þá hljóðönum hljómfalli og niðurgreiningu í orð og atkvæði því eru þó takmörk sett þegar kemur að smæstu smáatriðum en reynt hefur verið að auka á notagildi þess með viðbótartáknum þau grunntákn sem stuðst er við í alþjóðlega hljóðstafrófinu eru stafir og sérmerki hægt er að hljóðrita af mismikilli nákvæmni og stöðugt er unnið að því að bæta nákvæmni stafrófsins alþjóðlega hljóðfræðifélagið bætir við fjarlægir og breytir táknum eftir þörf núorðið eru stafirnir alls sérmerkin og hljómfallstákn fjögur í stafrófinu ræðar tölur er talnamengi þeirra talna sem tákna má sem hlutfall tveggja heilla talna þar sem seinni talan er ekki núll mengi þetta er táknað með stafnum sem stendur fyrir uotient eða hlutfall á íslensku og er skilgreint með mengjaskilgreiningarhætti á eftirfarandi hátt ræðu tölurnar eru þétt hlutmengi í mengi rauntalna það þýðir að sérhver rauntala er markgildi samleitinnar runu af ræðum tölum með öðrum orðum þýðir það í hversu lítilli grennd um hverja rauntölu sem vera skal má finna ræðar tölur mengi ræðra talna er teljanlegt sem unnt er að ímynda sér að hægt sé að stilla ræðu tölunum upp í röð formlegar þýðir það að unnt að smíða átæka vörpun frá til þessi merkilegi eiginleiki blasir þó ekki við eitt af vandamálunum er að sérhver ræð tala hefur óendanlega margar jafngildar framsetningar t d er ein leið til að telja það hlutmengi ræðu talnanna sem er hlutfall tveggja jákvæðra heiltalna er með dúfustélsaðferð cantors upptalningin okkar á þessu hlutmengi í væri þá eftirfarandi glöggur lesandi sér þó að með þessu erum við að margnúmera sumar ræðu talnanna t d er við getum þó lagað vörpunina okkar með því að númera tvær jafngildar ræðar tölur aðeins einu sinni í okkar tilfelli myndum við t d sleppa að varpa í að vísu höfum við með þessu ekki sýnt fram á að allt mengið sé teljanlegt en hugmyndin er sú sama eins og með svo margt annað í stærðfræðinni ráðumst við ekki beint á þetta vandamál með því að smíða vörpun með flókinni forskrift heldur er vandamálið leyst í smærri og einfaldari verkefnum til að sýna fram á teljanleika myndum við fyrst sýna fram á teljanleika með dúfustélsaðferðinni með því að sýna að sammengi tveggja teljanlegra mengja sé teljanlegt fæst svo að þar sem og eðlilega eru teljanleg að er teljanlegt þá má nota sér þessar stoðir til að sýna að sé teljanlegt og því rauntölur er talnamengi þeirra talna sem eru annað hvort í mengi ræðra talna eða óræðra talna mengi þetta er táknað með stafnum og má skilgreina sem mengi allra þeirra talna sem táknanlegar eru með óendanlegu tugabroti með eða án lotu tölur sem táknast með lotubundnu tugabroti kallast ræðar og má umrita á formið a b þar sem a og b eru heilar tölur en þær sem táknast með óendanlegu tugabroti án lotu kallast óræðar tölur og er ekki hægt að tákna þær sem hlutfall heilla talna rauntölur er endanlegar en með tilkomu örsmæðaeiknings reyndist nauðsynlegt að víkka út mengi rauntalna þ a það hinnihéldi tvö stök til viðbótar þ e plús og mínus óendanlegt sjá útvíkkaði rauntalnaásinn tvinntölur er talnamengi sem myndað er úr mengi rauntalna auk þvertölunnar sem jafngildir ferningsrótinni af þannig er tvinntalan skilgreind sem þar sem er og og eru rauntölur mengi þetta er táknað með stafnum og er það skilgreint með mengjaskilgreiningarhætti á eftirfarandi hátt breyturnar og í tvinntölunni eru notaðar sem hnit í hnitakerfi tvinntalna sem gjarnan er kallað tvinnsléttan er tvinntalan x yi þá oft táknuð sem hnitið x y tvinnsléttan er í raun bara tvívíð talnalína þar sem að önnur víddin lýsir rauntölum en hin lýsir þvertölum þ e þeim tölum sem fást með því að margfalda saman rauntölu og fastann tvinntalan x yi er sögð vera á rétthyrndu formi aðgerðir í mengi tvinntalna eru þær sömu og í rauntalnamenginu en eru víðtækari að því leyti að í eru allar margliðujöfnur með rauntölustuðlum leysanlegar og hafa jafnmargar lausnir og stig margliðunnar segir til um þ e a s að margliðujafna af stigi n hefur n lausnir í einnig er hægt að draga hvaða rót sem vera skal af sérhverri rauntölu og enn fremur að reikna logra af sérhverri tölu nema af núlli ekkert af þessu er mögulegt í mengi rauntalna nema að sérstaklega vel standi á helstu aðgerðirnar eru skilgreindar á eftirfarandi hátt þar sem og lokað mengi er mengi sem inniheldur alla jaðarpunkta sína fyllimengi lokaðs mengis er opið mengi mengi geta verið bæði opin og lokuð eða hvorki opið né lokað grunnmengi eru til dæmis bæði opin og lokuð og mengi sem inniheldur suma en ekki alla jaðarpunkta sína er hvorugt eftirfarandi skilgreining er jafngild fyrir mengi í firðrúmi mengi x er lokað þá og því aðeins að markgildi sérhverrar samleitinnar runu af stökum í menginu sé í menginu sjálfu sniðmengi lokaðra mengja er lokað endanlegt sammengi lokaðra mengja er lokað mengi getur einnig verði lokað m t t reikniaðgerðar sem þýðir að útkoman sé einnig stak í menginu dæmi mengi heiltalna er lokað m t t samlagningar margföldunar og frádráttar en mengi nátturlegra talna er aðeins lokað m t t samlagningar og margföldunar en ekki frádáttar lokun mengis á við aðgerðina að mynda sammengi úr innmengi og jaðris þess mengis sem skv skilgreiningu verðu lokað mengi t d er lokun mengis a gjarnan táknuð með yfirstrikun eða stöfunum cl algildi eða tölugildi stunduð kallað lengd er í stærðfræði fjarlægð tölu frá tölunni núll á rauntölulínunni og er það táknað með algildismerki eða tölugildismerki sem samanstendur af tveimur lóðréttum strikum hvort sínu megin við stæðuna algildi tölunnar er ef hún er rauntala skilgreind á eftirfarandi hátt sem merkir að hafi gildið ef er stærra en núll og gildið sé minna en núll algildi tölunnar eða væri því einfaldlega og algildi tölunnar eða væri því eða algildi tvinntölunnar í jöfnunni er skilgreint sem ef vigur í jöfnunni sem tilgreinir bæði stefnu og lengd hans samsvarar lengdin algildi vigursins engin samvarandi jafna hinsvegar til fyrir fylki sjá ákveðu og spor algildi hefur eftirfarandi eiginleika vigur eða vektor sjá samheiti innan stærðfræðinnar er mikilvægt hugtak í stærðfræði eðlisfræði og verkfræði sem notaður er til að lýsa stærð eða lengd og stefnu vigur er oft táknaður myndrænt sem strik milli tveggja punkta og með ör sem gefur til kynna stefnuna vigur frá upphafspunkti a til b er gjarnan táknaður vigurinn getur til að mynda táknað hliðrun frá a til b lengd hans gefur til kynna stærð hliðrunarinnar og örin í hvaða stefnu hliðrunin er margar algebrureglur sem gilda um aðgerðir á rauntölum samsvara reglum um vigra svo sem víxlreglan tengireglan og dreifireglan það er hægt að leggja saman vigra draga einn vigur frá öðrum margfalda þá saman og snúa þeim summu tveggja vigra sem hafa sama upphafspunkt má finna með samsíðungsreglunni margföldun vigurs með tölu sem þá er nefnd stigstærð jafngildir því að breyta lengd vigursins og margföldun með neikvæðri stigstærð gefur honum öfuga stefnu og breytir stærð hans það má kerfisbinda lýsingu vigra og aðgerðir þeirra í hnitakerfi vigurinn fær þá hnit sem mótast af vegalengd og stefnu á milli upphafs og endapunkts vigursins samlagningu og margföldun vigra má þá framkvæma á hnitunum sem auðveldar gjarnan reikninga vigrar gegna veigamiklu hlutverki í eðlisfræði sumum hlutum nægir að lýsa með stærð og mælieiningu svo sem massa í kílógrömmum en önnur magnbundin fyrirbæri eins og kraftur og hröðun hafa líka stefnu krafturinn sem beitt er þegar kerra er toguð áfram hefur bæði stærð og stefnu í þá átt sem kerran er dregin slík fyrirbæri eru kölluð vigurstærðir í þessari grein er með vigri átt við rúmfræðilegt fyrirbrigði sem hefur bæði stærð í stærðfræði tala en í eðlisfræði tala ásamt mælieiningu og stefnu sem myndrænt er sýnd með ör þegar við hugsum okkur vigur í kartesísku hnitakerfi hefur hann ákveðinn upphafs og endapunkt þetta er kallaður staðbundinn vigur annars þegar aðeins stærð hans og stefna er tilgreind skipta upphafs og endapunktar ekki máli og er þá talað um frjálsan vigur vigrar eru einnig gjarnan táknaðir með breiðletruðum bókstaf til dæmis vigrarnir a og b eru sagðir jafngildir ef þeir hafa sömu stærð og stefnu óháð staðsetningu þeirra við segjum að a sé samstefna b ef þeir hafa sömu stefnu óháð stærð þeirra ef b er samstefna a er b sagður gagnstefna a kraftur f er vigurstærð sem gæti til dæmis verið newton til hægri ef við veljum talnalínu sem er jákvætt áttuð til hægri er hnit vigursins n en ef krafturinn verkar til vinstri n þ e vigurinn stefnir til vinstri stærð eða lengd vigursins er n í báðum tilfellum án formerkis hliðrun s er einnig vigurstærð og getur verið metrar til hægri þá er hnit vigursins m en ef hliðrunin er í öfuga átt m eftir sem áður er lengd beggja vigra m vinna í eðlisfræðilegum skilningi er innfeldi tveggja vigurstærða okkur nægir að vita að innfeldi tveggja vigra er tölustærð ekki vigur aðgerðin er skýrð í þessu tilfelli er vinnan sem unninn er af hendi þegar n krafti er beitt til að hliðra hlut um metra j vigur í er röðuð n nd af rauntölum vigurinn hefur n víddir vigrar eru gjarnan skrifaðir yfirstrikaðir undirstrikaðir eða feitletraðir til þess að aðgreina þá ótvírætt frá öðrum breytistærðum aðgát skal höfð þegar yfirstrikun er notuð því að hún er einnig notuð til þess að tákna tvinntölur hér verða rithættirnir þrír notaðir á víxl til þess að leggja áherslu á að þeir eru jafngildir í raun vigur sem hefur öll stök núll t d eða kallast núllvigur og er ritaður eða núllvigur hefur enga stefnu og stærðina núll því sjá pýþagórasarregluna og er samkvæmt skilgreiningu samlagningarhlutleysa stærð einnig nefnd lengd vigra er fundin með pýþagórasarreglunni þannig að fyrir fyrir tvívíða vigurinn vigur með stærðina nefnist einingavigur einingavigur má gera úr hvaða vigri sem er með því að deila honum með stærð sinni mengjaaðgerðir er í stærðfræði sú aðgerð að mynda eitt mengi úr gefnum mengjum á ákveðinn hátt sammengi er táknað og lesið a sam b öll stök sem koma fyrir í og eru í sammengi þess sniðmengi er táknað og lesið a snið b öll stök sem eru sameiginleg með og eru í sniðmengi þess mismengi og er táknað og lesið a mis b öll stök sem koma fyrir í en eru ekki hluti af koma fyrir í þessu mismengi hins vegar er mismengið mengi allra staka sem fyrir koma í en eru ekki stök í fyllimengi er fundið út frá gefnu mengi a og tilteknu grunnmengi g sem hið gefna mengi er hlutmengi í fyllimenginu tilheyra öll stök grunnmengisins sem ekki eru stök í a þannig er fyllimengi a það sama og fyllimengi mengisins a er táknað með yfirstrikuðu a niels ryberg finsen desember í færeyjum september var færeyskur læknir af íslenskum og dönskum ættum búsettur í danmörku frá faðir hans hannes finsen var lengi amtmaður í færeyjum og ólst niels þar upp fyrstu árin en var sendur til danmerkur í skóla þegar hann var fjórtán ára þar gekk honum ekki vel og fékk hann þann vitnisburð eftir tveggja ára nám að hann væri drengur góður en skorti bæði hæfileika og dugnað þá var hann sendur til ömmu sinnar og frændfólks í reykjavík og kunni þá enga íslensku hann varð stúdent frá lærða skólanum í reykjavík árið með lélega einkunn fór þá til náms í kaupmannahöfn og tók embættispróf í læknisfræði frá háskólanum þar í borg að náminu loknu var hann um skeið aðstoðarkennari í lífeðlisfræði við háskólann og skurðlæknir við kommunalhospitalet en helgaði sig þó fyrst og fremst ljóslækningum hann sagði sjálfur svo frá að fyrstu hugmyndir sínar um gagnsemi ljóss og sólar hefðu kviknað þegar hann fylgdist með ketti sem lá úti á þaki og færði sig öðru hverju til eftir því sem skuggar hreyfðust til að njóta sólarljóssins sem best helsta viðfangsefni finsens var að rannsaka áhrif ljóss á húðina árið birti hann fyrstu grein sína um efnið om lysets indvirkninger paa huden næsta grein birtist om anvendelse i medicinen af koncentrerede kemiske lysstraaler þar sem hann lýsir ljósameðferð við lupus vulgaris húðberklum sama ár setti hann á stofn finsenstofnunina í kaupmannahöfn finsens medicinske lysinstitut almennt kallað finseninstituttet varð hann prófessor í læknisfræði niels r finsen hlaut nóbelsverðlaun í læknisfræði árið fyrir rannsóknir sínar á ljósameðferð og framlag til lækninga hann var þá orðinn alvarlega sjúkur og gat ekki verið viðstaddur athöfnina heilsu hans hafði farið að hraka þegar hann var á þrítugsaldri hann var veill fyrir hjarta og með vatnssýki í kviðarholi og var í hjólastól seinustu árin hann lést árið eftir nóbelsverðlaunaveitinguna eftir langvarandi veikindi ára að aldri eiginkona nielsar var ingeborg dorothea balslev gift desember hún var dóttir biskupsins í ribe þau eignuðust þrjú börn sem lifðu hún hafði frumkvæði að því að sett var upp ljósastofa þar sem maður hennar gat stundað rannsóknir og lækningar og má ef til vill segja að það hafi verið fyrsta sólbaðsstofan fleygrúnir cuneiform eru letur að því er talið elsta þekkta skriftarformið og var notað í persíu súmer og babýlóníu frá því um f kr til um f kr kerfið var tölulegt atkvæðatáknróf en hvert orð hafði hljóðgildi og tölugildi til dæmis var talan táknuð með einum lóðréttum fleyg en sama tákn var borið fram sem ane og þýddi naut í hebresku þekkist samskonar tákn áður fyrr skrifað sem er líkt einum fleyg sem aleph og þýðir einnig naut þar grikkir sneru þessu tákni við og kölluðu það alpha en héldu sömu merkingu um þó nokkurt skeið dæmi um mikilvægt orð í þessu kerfi er anu nafn æðsta guðs súmera eins og sést á þessu var ritað frá hægri til vinstri í þessu ritkerfi en línurnar fóru niður á við og dálkar færðust æ lengra til hægri fyrstu ritin sem voru skrifuð í þessu ritkerfi voru skattaskrár en elsta frásögn sem fundist hefur var skrifuð á leirtöflur með þessu letri og raunar einnig öðrum en það var gilgamesarkviða fleygrúnir voru ritaðar á leirtöflur með bitlitlum reyrstöfum reyrstafurinn virkaði þá eins og penni eða blýantur stafirnir eða förin eftir reyrstafinn voru fleyglaga sem varð kveikjan að nafngiftinni cuneiform sem þýðir í raun fleyglaga eftir að ritað hafði verið á leirtöflurnar voru þær sólþurrkaðar úti eða brenndar í leirbrennsluofni þessar töflur voru í raun leirskjöl og urðu að fyrstu gagnasöfnunum og bókasöfnum mismunandi gerðir fleygrúna eru til líkt og hinar ýmsu gerðir ritmála eru til í dag nokkrar mismunandi kenningar eru uppi um hvernig fleygrúnirnar urðu til og þróuðust sú fyrsta og jafnframt vinsælasta er sú að myndletur eða myndir sem táknuðu raunverulega hluti væru grunnurinn að fleygrúnum eldri myndletur eða tákn líktust mjög því sem þær lýstu en eftir endurtekna notkun fóru táknin að breytast verða einfaldari og jafnvel óhlutbundin táknin urðu svo fleyglaga sem gerði fólki kleift að tjá einstök málhljóð og óhlutbundin hugtök önnur kenning frá denise schmandt besserat er sú að fleygrúnir séu í raun sprottnar af notkun þrívíðra leirtákna sem voru nokkurs konar gjaldmiðill notuð í skiptum fyrir vörur eða þjónustu leirtákn voru notuð sem miðill til skrásetningar allt frá f kr oft voru notuð fleiri en eitt tákn í hverju tilviki þessi tákn voru yfirleitt mjög einföld geómetrísk form eins og kúlur keilur skífur og sívalningar en einnig flóknari og skreytt útskurði schmandt besserat fann einnig út að í mesópótamíu til forna voru þessi tákn eða hlutir geymdir í leirhylkjum prýddum táknum þess sem þau innihéldu að lokum hafi leirtöflur skreyttar fleygrúnum svo komið í stað hlutanna og hylkjanna af þessum tveimur kenningum má sjá að enn er uppruni fleygrúna nokkuð á huldu frekari rannsókna þarf við til að öðlast fullan skilning á því hvernig þetta forna ritform varð til gilgameskviða er söguljóð frá mesópótamíu og eitt elsta ritaða bókmenntaverk sem þekkt er fræðimenn telja að kviðan eigi rætur sínar að rekja til flokks súmerskra þjóðsagna og kvæða um goðsögnina og hetjukonunginn gilgames sem síðar voru sett saman í lengra kvæði á akkadísku heillegasta eintakið sem til er í dag er varðveitt á tólf leirtöflum úr bókasafni frá öld f kr í eigu assýríska konungsins assúrbanípal mögulegt er að persónan gilgames sé byggð á raunverulegum höfðingja á tímabili ii frumkeisaraveldisins á öld f kr kviðan fjallar um sambandið á milli konungsins gilgamess sem orðinn er spilltur af valdi sínu og snauður að hjartagæsku og vinar hans enkídú sem er hálfgerður villimaður og fer ásamt gilgamesi í hættulegan leiðangur í kvæðinu er sjónum beint talsvert að hugsunum gilgamess um missi í kjölfar dauða enkídús þráin eftir ódauðleika leikur einnig stórt hlutverk í kviðunni hluti hennar segir frá leiðangri gilgamess eftir dauða enkídús til þess að öðlast ódauðleika margar og mismunandi upprunalegar heimildir um verkið hafa varðveist og eru þær flestar meira en tvö þúsund ára gamlar en með því að nota þær elstu í bland við þær sem fram komu síðar á tímum má fá nokkuð góða mynd af efninu þannig að búa megi til heildstæða þýðingu þess vegna er það súmerska útgáfan og síðar akkadíska útgáfan sem nú er vísað til sem hefðbundinnar útgáfu verksins hefðbundna útgáfan er grunnurinn að nútímaþýðingum á verkinu og gamla gerðin er aðeins notuð til uppfyllingar þegar um stórar eyður í fleygleturstöflunni í hefðbundnu útgáfunni er að ræða elsta súmerska gerðin af kvæðinu er frá tíma þriðja keisaraveldisins f kr elsta akkadíska gerðin er tímasett í byrjun annarar aldar f kr hin hefðbundna akkadíska gerð inniheldur tólf töflur sem seiðpresturinn sin lie unninni setti saman úr eldri goðsögnum einhvern tímann á árabilinu til f kr hana fann austen henry layard í bókasafni assúrbanípals í níníve árið hún er rituð á staðlaðri babýlonísku akkadíska mállýskan var aðeins notuð í bókmenntafæðilegum tilgangi mismunurinn á akkadísku og súmersku gerðinni er fólginn í upphafsorðum kvæðanna eldri gerðin hefst á orðunum bar af öðrum konungum en hefðbundna gerðin hefst á hann er sá djúpið akkadíska orðið nagbu djúpið á líklega að vísa til hins óþekkta og dularfulla eigi að síður heldur fræðimaðurinn andrew george því fram að það vísi til hinnar sérstöku þekkingar sem gilgames öðlaðist á fundi sínum með uta napishiti utnapishtim hann öðlast þekkingu á því hvernig ber að tilbiðja guðina hvers vegna dauðinn var áskapaður hinum mennsku hvað gerir mann að góðum konungi og hvernig ber að lifa góðu lífi utnapishtim hetja goðsagnarinnar um flóðið segir gilgames sögu sína sem tengist babýloníska kvæðinu um atrahasis en hann var konungur shuruppak súmerskar borgar í kringum f kr áður en flóðið skall á síðasta taflan stendur ein í kvæðinu er í raun sjálfstætt framhald af hinum ellefu upprunalegu og var að öllum líkindum bætt við síðar þessari töflu hefur venjulega verið sleppt þar til á síðastliðnum árum hún inniheldur óvænta frásögn af enkídú sem er þar á lífi en það stangast á við það sem áður hafði komið fram og hún hefur lítil tengsl við hinar ellefu vel samstæðu töflur sem á undan koma reyndar er kvæðið rammað inn í eins konar hringlaga formgerð þar sem upphafslínur kvæðisins kallast á við lokalínur ellefta erindis það er að segja þar er vitnað til upphafs sögunnar sem gefur heildarmyndinni bæði hringlaga form og endalok tólfta taflan er í raun nánast afrit af eldri frásögn þar sem gilgames sendir enkídú til undirheima til að endurheimta hluti sem hann á þar en enkídú lætur lífið í þessari för og kemur til baka sem andi í því skyni að tengja eðli undirheimanna við gilgames atburður sem mörgum þykir ofaukið í kvæðinu og vísa þá sjöundu töflu þar sem segir frá draumi enkídús um undirheimana kvæðið um gilgames er víða þekkt í dag fyrstu nútímaþýðingu kvæðisins gerði george smith árið skáldsagnahöfundurinn john gardner og john maier gerðu svo nýja enska þýðingu sem gefin var út árið árið kom einnig út ensk þýðing af gilgameskviðu sem maureen gallery kovacs gerði verkið kom út í íslenskri þýðingu stefáns steinssonar árið en þar styðst hann við tvær síðastnefndu útgáfurnar arfleifðin sagan byrjar á kynningu á borginni úrúk í suður mesópótamíu þar sem gilgames á að hafa farið með völd á þriðja árþúsundi f kr þar koma einnig fram lýsingar á afrekum gilgamess í stuttri frásögn honum er lýst sem hetjukonungi hann er að tveimur þriðju hlutum guðlegur og að einum þriðja mennskur afkvæmi hins kröftuga lúgalbanda og villikýrinnar göfugu rímat nínsún sem ku hafa verið vígaleg á velli og átti að hafa unnið mörg mikil verk gilgames hafði mikla fegurð og fullkomnun í útliti frá móðurgyðju sinni arúrú sem er einnig nefnd í verkinu mammetúm og beletílí gilgames gnæfir yfir allt í ríki sínu og fólk óttast hann hann beitir ógnarstjórn og er tákn siðmenningar í kviðunni einmanaleiki hans og einangrun þjaka íbúa úrúk til að auka vanlíðun íbúanna og gera hana varanlega lætur hann reisa mikinn vegg í kringum borgina sem leiðir til uppgjafar fólksins og örvæntingar svo að þau leita grátandi á náðir sólargyðjunnar arúrú enkídú sem svar við ofríki gilgames er villimaðurinn enkídú skapaður í mynd anús hann er tákn náttúrunnar og er skapaður til að lifa með dýrunum bíta gras drekka með þeim úr vatnsbólunum og læra af þeim góðvild með þessu eru guðirnir að leitast við að koma á jafnvægi í borginni úrúk enkídú er gerður hraustur sterkur og loðinn hann þekkir ekki siðmenningu umgengst ekki fólk og lifir á auðninni veiðimaðurinn og yndiskonan gildruveiðimaður er á veiðum í auðninni og þrjá daga í röð verður hann var við ferðir enkídús hinum megin við vatnsbólið veiðimaðurinn verður óttasleginn en heldur ró sinni uns enkídú hverfur á braut með dýrunum hann heldur síðan heim til föður síns og segir honum fréttirnar faðir hans hvetur hann til að halda til úrúk og segja gilgames allt af létta hann veit að gilgames mun beita yndiskonunni sjamat á villimanninn láta hana tæla hann og viti menn það gengur eftir gilgames trúir að með freistingu muni dýrin og villimennskan verða enkídú framandi sjamat og veiðimaðurinn halda inn í skóginn og hitta fyrir enkídú veiðimaðurinn hvetur sjamat til að halda ekkert aftur af sér þegar hún tælir villimanninn hún afklæðist og enkídú fellur í stafi lostafullur leikur þeirra stendur í sex daga og sjö nætur þegar enkídú hefur loks nært hold sitt ætlar hann að halda uppteknum hætti og hlaupast á brott með dýrunum en þau forðast hann og hann finnur að allt er breytt yndiskonan býður honum að koma með sér til úrúk í hofið helga þar sem guð himins og konungsveldis anú og gyðja ástar kynlífs frjósemis og stríða ístar sitja og gilgames ræður ríkjum hann sé vitur en stjórni ríki sínu sem mannýgur tarfur til úrúk enkídú geðjast að boði yndiskonunnar og eltir hana til úrúk hann finnur hjá sér þrá til að eignast vin yndiskonan lýsir gilgamesi fyrir enkídú sem fögrum sterkum manni elskuðum af guðunum hann þarf ekki að sofa en gerir það þó líklega stundum þar sem hann dreymir draum um enkídú gilgames dreymir tvo þýðingamikla drauma sem móðir hans ninsún hin alvitra ræður sem góða fyrirboða þeir eru eru báðir fyrir komu enkídú og vinskapnum sem þróast þeirra á milli yndiskonan heyrir af draumunum og segir enkídú frá eftir einn af ástarleikjum þeirra enkídú og yndiskonan enkídú og sjamat undirbúa sig fyrir brottför úr auðninni og leiðin liggur til úrúk hjá hjarðmönnum þeim er veittur matur og mjöður hjá hjarðmönnum sjamat leiðbeinir honum um hvernig fara á að við slíkt og enkídú borðar sig saddan og verður örlítið hífaður af öldrykkjunni hann vakir síðan yfir hjörðum mannanna um nóttina hann kemur auga á mann og sjamat kallar á manninn og spyr á hvaða ferðalagi hann sé leið hans liggur á brúðkaupsstefnu í úrúk þar sem gilgames muni njóta brúðarinnar heimildir frá mesópótamíu herma að hefð hafi verið fyrir því á þessum tíma að konungur hefði mök við hina útvöldu brúði á undan eiginmanninum enkídú verður myrkur á svip og arkar af stað og sjamat á eftir honum glíman enkídú hindrar för gilgames að rekkju brúðarinnar og þeir takast á fólkið í úrúk verður himinlifandi að sjá að gilgames hefur eignast jafningja sem er líkur honum í útliti en ólíkt honum hefur enkídú siðsemi og góðvild að leiðarljósi gilgames hættir átökunum og enkídú minnir hann á að móðir hans hafi fætt hann einstakan sem mann réttlætis hann beri ægishjálm yfir aðra menn og enlíl hafi gert hann að konungi yfir mannheimum enkídú heyrir samtal gilgames og rímat nínsún móður hans hún bendir syni sínum á að enkídú eigi ekki foreldra enginn hafi alið hann upp né hugsað um hann enkídú brestur í grát þetta vekur upp samkennd hjá gilgamesi og hann faðmar enkídú að sér upp frá þessu verða enkídú og gilgames vinir í raun sem bræður gilgames breytist til hins betra áskorun hetjunnar gilgames vill að þeir félagar fari og drepi húmbaba verndara sedrusviðarskógarins og ber þá hugmynd á borð fyrir enkídú húmbaba gilgames er orðinn leiður á hinu friðsæla lífi í úrúk og vill gera nafn sitt ódauðlegt hann telur að ferð til sedrusviðarskógarins geti hrist upp í hlutunum tilgangur ferðarinnar væri að höggva niður mikil tré og drepa verndara skógarins árann húmbaba sem sólarguðinn og guð réttlætis sjamas hatar gilgames vill gera þetta til þess að öðlast frægð og frama og til að smíða mikilfenglega hluti úr sedrusviðnum enkídú reynar fá hann ofan af þessu en án árangurs varnaðarorð og undirbúningur þeir undirbúa ferðina til sedrusviðarskógarins tveir saman gilgames segir móður sinni frá hættuför þeirra félaga og biður hana að leita á náðir sjamas til verndar móðurbænir ninsún biður sjamas um að vernda og aðstoða son sinn og að láta næturvörðinn stjörnurnar og föður sinn sin mánaguðinn fylgja gilgamesi á næturnar einnig um að hleypa upp stórviðri gegn húmbaba daginn sem hann verði felldur bandið helga ninsún gefur enkídú ráð færir honum hálsmen og nánast ættleiðir hann gilgames felur öldungunum stjórnina í úrúk og biður þá að vægja fólki í dómum sínum síðasta blessunin gilgames biður sjamas um vernd og velgengni þeir vígbúast og gera sig tilbúna í leiðangurinn öldungarnir ráða gilgames frá að treysta of mikið á krafta sína en vera á varðbergi og láta enkídú fara á undan sér þar sem hann þekki óbyggðirnar vel þeir biðja enkídú að vernda gilgames og færa hann heilan heim til úrúk hann skuli færa sjamasi fórn að morgni og ávallt hafa lúgalbanda í huga með því veittu öldungarnir hetjunni fararleyfi ferðin til sedrusviðarskógarins á leið gilgames og enkídú til sedrusviðarskógarins gengur gilgames á fjall áður en hann leggst til hvílu færir fórn og óskar eftir draumtákni frá sjamas hann dreymir fimm ljóta drauma enkídú ræður draumana og allir eru þeir góðir fyrirboðar sá fyrsti er fyrir því að þeir yfirbugi húmbaba annar draumurinn táknar að sjamas verndari gilgames leiði hann í þrengingum þriðji draumurinn merkir að baráttan við húmbabú nálgist en þeir sigri hann fjórði draumurinn sé merki um að gegn húmbaba fari þeir hamstola og sigri áður en dagur rís þar var dólgur afar stór í fimmta draumi finnst gilgamesi hann berjast við villtan tarf sem meiðir hann en gefur honum að drekka að lokum enkídú ræður drauminn þannig að þeir eigi fyrir höndum mikið verk og muni drýgja dáð slíka að ekkert því líkt hafi áður þekkst sameinaðir standa þeir gilgames og enkídú heyra varnaðarorð af himni þeir eiga að taka höndum saman og varna þess að húmbaba komist inn í skóginn svo hann feli sig ekki þar þegar þeir koma í sedrusviðarskóginn sækir uggur að enkídú en gilgames hvetur hann áfram þeir ganga inn í skóginn sedrusviðarskógurinn í skógarjaðrinum sjá þeir sedrusviðinn stíg sem húmbaba hefur markað og sedrusviðarfjallið dvalarstað guðanna gilgames heggur sedrusviðinn og raskar þar með ró húmbaba og hann verður reiður hetjurnar hitta fyrir húmbaba tröllvaxinn ára verndara trjánna og ófreskjan misbýður þeim húmbaba tekinn gilgames verður hræddur en enkídú og sjamas hvetja hann áfram sjamas sendi þrettán vinda sína gegn húmbaba er nístu augu hans hann getur sig hvergi hrært svo að gilgames finnur höggstað á honum með vopni sínu ófreskjan sárbænir gilgames um lífgjöf en enkídú biður hann að drepa ófreskjuna húmbaba snýr sér þá að enkídúi og sárbænir hann að láta vin sinn þyrma lífi sínu bölvunin og vígið þegar enkídú endurtekur bón sína við gilgames formælir ófreskjan þeim báðum gilgames drepur þá ófreskjuna þar með var skógarvörðurinn sem hrellt hafði sýrland og líbanon fallinn þeir skáru úr honum innyflin og tunguna og við það kipptist ófreskjan til sedrusviðurinn gilgames heggur sedrusviðinn og með því rýfur hann helgan reit annúnakí guðanna þeir höggva gríðarstórt tré og smíða úr því mikið hlið og fleyta því niður ána efrat hinni helgu nippúr til dýrðar og fara sjálfir á fleka niður ána gilgames er með höfuð húmbaba í höndum sér smáð kona gilgames prýðist konungsklæðum og gyðjan ístar dáist að honum gilgames hafnar ástleitni gyðjunnar vegna illrar meðferðar hennar á fyrrum elskhugum sínum eins og litla hirðinum fjárhirðinum döðluyrkjumanni föður hennar reiði hennar ístar fær æðiskast og fer á fund föður síns anú guð himins hún biður hann að senda naut himins til þess að hefna fyrir framkomu gilgames og láta nautið éta hann hún hótar því jafnframt að ef hann verði ekki við óskum hennar muni hún opna dyr undirheimanna og vekja upp þá dauðu anú óttast um uppskeru landsins en ístar hefur séð til þess að næga fæðu verði að fá næstu sjö árin svo anú gefur eftir naut himins veldur usla á jörðu niðri og margt fólk liggur í valnum gilgames og enkídú taka höndum saman fella nautið og færa sjamasi hjartað úr því að gjöf þeim er ákaft fagnað á götum úrúk gilgames heldur hátíð í höll sinni bræðurnir fá sér síðan blund og enkídú dreymir illa hann segir gilgamesi drauminn andmæli og sakleysi í dögun segir enkídú gilgames meira af draumi sínum honum finnst sem anú guð vindanna enlíl og sjamas sitji fund og tali um að þeim sem drepið hafi naut himinsins og húmbaba verði refsað fyrir þetta verði sá sem hjó sedrusviðinn að deyja guðirnir eru ósammála um hverjum skuli refsað þegar enkídú veikist verða bræðurnir hryggir og óttast að sjást ekki aftur enkídú skynjar nálægð sjamas sedrusviðarhliðinu formælt enkídú talar til sedrusviðarhliðsins líkt og það væri mennskt hann formælir því og finnst þeim mikið vanþakklæti sýnt gilgames hefur áhyggjur af óráði vinar síns og biður hann að halda sönsum hann er mjög sorgmæddur og ákallar enlíl veiðimanninum formælt enkídú vaknar í dögun og æpir á sjamas hann iðrast þess að hafa orðið mennskur formælir veiðimanninum og biður þess að honum gangi veiðar sínar illa að dýrin sleppi undan honum yndiskonunni formælt eftir formælingar veiðimannsins finnur enkídú þörf hjá sér til að formæla yndiskonunni hann leggur bölvun á hana óskar þess að hún verði alltaf svöng geti ekki unnað barni sínu og að það muni lemja hana að hún fái aðeins að dvelja með ambáttum að mjaðardreggjar kámi hennar fagra skaut fylliraftar æli yfir hátíðaskikkju hennar hún eignist aldrei fagran grip úr alabastri gleði mannfólksins vitji aldrei heimilis hennar og fleira telur hann upp sem gera eigi líf hennar snautt og ömurlegt þetta gerir hann til að hefna sín fyrir það að hún tók þátt í því að gera hann mennskan yndiskonan blessuð þegar sjamas heyrir formælingar hans kallar hann til enkídú af himni og spyr hann hvers vegna hann formæli yndiskonunni sem hefur fært honum gilgames að vin fætt hann og klætt og verið honum góð við orð sjamas dvín reiði enkídús og hann kallar á yndiskonuna sjamat óskar henni þess að varirnar sem formæltu henni muni nú færa henni blessun hann þylur upp fögur örlög henni til handa draumur um dauða menn enkídú líður illa þar sem hann liggur veikur og segir gilgamesi frá draumi sem hann dreymdi fyrst finnst enkídú hann staddur í hættu og kallar á gilgames en hann þorir ekki að koma honum til aðstoðar svo finnst honum hann staddur í heimi hinna látnu gilgames ræður drauminn sem illan fyrirboða dauði enkídús í tólf daga liggur enkídú og æ versnar honum sóttin á tólfta degi þýtur hann upp úr rúminu kallar nafn gilgames og heldur að hann hafi yfirgefið sig enkídú finnst lítil sæmd í að verða sóttdauður honum þykir verðugri dauðdagi að falla fyrir vopnum gilgames hrekkur upp við óp enkídús og óskar honum þess að komast frá hinum dauðu gilgames vill vera við hlið vinar síns og finnur að hann muni syrgja hann enkídú syrgður í sorg sinni skipar gilgames öllum lýð landsins að syrgja vin sinn enkídú allt frá fólkinu í sveitinni til hinna háu guða náttúrunni dýrunum og öllum sem eru í úrúk hann tjáir sig um hversu mikilvægur enkídú var honum líkir honum við sverð sitt og skjöld og fleira sem honum þykir vera hluti af sér hann þreifar á líki enkídús og finnur lífleysi líkama hans honum er líkt við ljónynju sem misst hefur unga sína æðir um og rífur af sér skartið sker af sér hárlokka og hendir á jörðina minnismerki um vin gilgames lætur þau boð út ganga um ríki sitt að handverksmenn landsins skuli reisa enkídú minnismerki úr gulli og kóngablásteini hann heitir því að láta sér vaxa skítugan hárlubba klæðast hundskinni og reika um öræfin daginn eftir fer gilgames og finnur fagra steina gull og fílabein og hleður því á lík enkídús hann færir hinni miklu drottningu ístar fórn og biður hana að fagna enkídú og ganga honum við hlið einnig guðinum namra sít erekígal drottningu undirheims dúmúsí fjárhirði hinnar elskuðu ístar namatar klæðskera örlaganna og ráðgjafa ereskígal húspysju þernu undirheims kassútabat sópara erekígal ninsjúlúha þrifabósa hússins bíbbí slátrara undirheims dúmúsí absú blóraböggli undirheims og að lokum guðinum sjamasi hann færir þeim öllum fórn og þakklætisvott og biður þess að þeir gangi við hlið vinar síns gilgames grætur vin sinn sárt og ákveður að halda af stað um öræfin á leið sinni til útnapistím sem er goðsögn sem líkist nóa í biblíunni sá er lifði af flóðið mikla hann hefur slæma tilfinningu fyrir ferðinni og biður því mánaguðinn sin að færa sér góðan draum draumar hans láta bíða eftir sér og gilgames vaknar við að stríðsmenn og ljón ógna lífi hans hetjan gilgames vegur mótherja sína klæðist skinnum dýranna kastar hræjum þeirra á víð og dreif og étur hold þeirra þetta veldur sjamasi áhyggjum því hann veit að förin er til einskis gilgames er á öðru máli og biður sjamas að senda sér sólskin sporðdrekahjónin gilgames kemur að fjallinu masjú sem gætir sólseturs og sólrisu rætur fjallsins ná niður til undirheima og það teygir sig hærra en nokkuð annað fyrir utan þak himins sporðdrekahjónin verðir sólarinnar gæta inngangsins þau eru uggvænleg ásýndum og gilgames þarf að taka sig taki til þess að mæta þeim sporðdrekamaðurinn segir konu sinni að sá sem nálgist þau minni á einhvern guð hjónin gæta sólarinnar er hún rís og hnígur sporðdrekahjónin sjá að gilgames er ekki nema að tveim þriðju guðlegur og að þriðjungi mennskur þau vilja vita á hvaða ferðalagi hann er svo þau geti vísað honum veginn hann segir þeim að hann vilji fara á fund útnapistím forföður síns til að fræðast um líf og dauða þau segja gilgamesi frá þeim hættum sem hann á í vændum ef hann sem dauðlegur maður kjósi að halda yfir fjallaskarðið jafnframt að enginn hafi áður vogað sér að ganga til móts við rísandi sólu leiðin sé að stórum hluta myrkur gilgames er ákveðinn og vill ótrauður halda áfram og biður þau að opna sér leiðina þau veita honum fararleyfi um masjúfjöll ferð gegnum nóttina gilgames hugleiðir orð hjónanna og heldur af stað eftir undirheimavegi sjamas myrkrið er þétt og ljósglætu hvergi að sjá á þessum hluta leiðarinnar hann kemst í gegnum myrkrið við enda þess mætir honum mild birta gimsteinagarður gilgames gengur í gegnum afar fagran garð þar sem vaxa tré með gimsteinaklasa sem ávexti og laufblöð af kóngablásteini og allt ljómar af birtu hinna ýmsu steintegunda ölselja við hafið ölseljan sídúrí sér hvar gilgames kemur illa til reika hún verður hrædd við hann og læsir að sér gilgames hótar henni öllu illu ef hún opni ekki fyrir sér hún vill vita af hverju hann líti svona illa út og ráfi um öræfin ef hann sé hinn mikli gilgames hann segir ölseljunni frá dauða enkídús sem íþyngi sér og hann leiti friðar fyrir sál sína og óttist endalokin ölseljan segir að lífið sem hann leiti að sé hvergi að finna guðirnir hafi gert mannkynið dauðlegt hún ráðleggur honum að njóta hvers dags lifa lífinu lifandi það sé hið raunverulega hlutverk mannkyns gilgames biður hana að vísa sér veginn til útanapistíms ölseljan segir þessa ferð ómögulega fyrir aðra en guði en ef hann reyni þurfi hann aðstoð ferjumannsins ferjumaðurinn gilgames fer í gegnum skóginn og finnur ferjumanninn úrsjanbí og biður hann um að vísa sér veginn til útnapistíms vötn dauðans úrsjanabí leiðbeinir gilgames svo hann geti haldið ferð sinni áfram þeir ýta úr vör þegar þeir eru ferðbúnir þeir sigla hálfsmánaðar ferð á aðeins þremur dögum og koma að vötnum dauðans og komu þá á vötn dauðans þau þekkti úrsjanabí úrsjanabí segir gilgamesi að hann skuli taka sér tólf stjaka í hendur og alls ekki megi snerta vötn dauðans en þegar ekkert þokast áleiðis með þeim hætti afklæðir gilgames ferjumanninn og býr til segl úr klæðum hans útnapistím útnapistím undrar sig á því hver sé þarna á ferð hann rýnir út í fjarskann og sér að þetta er ekki einn af hans mönnum og veltir því fyrir sér hvort þetta sé dýr þegar þeir hittast vill útnapistím vita hvers vegna gilgames sé sorgmæddur og illa útlítandi gilgames rekur honum raunir sínar og segir honum hvers vegna hann sé kominn til að hitta útnapistím gilgames segir honum jafnframt frá ferð sinni og hremmingum útnapistím segir gilgamesi að eyða ekki tímanum í að berjast gegn dauðleika sínum heldur lifa lífi sínu í gleði einn dag í senn flóðið mikla samkvæmt þýðendum tekur höfundur gilgameskviðu söguna um flóðið mikla beint upp úr goðsögninni um aþrahasis jafnframt notar hann orðin kúkkú sem merkir bæði brauð og myrkur og orðið kibtú sem þýðir bæði hveiti og ógæfa bæði í formi orðaleiks gardner og maier telja ræðu ea í þessari töflu með betri dæmum um líkingamál í mesópótamískum kveðskap þ e þessi akkadísku orð sem nefnd voru og bera tvöfalda merkingu gilgames veltir því upp við útnapistím af hverju hann sem sé þó í mannsmynd hafi öðlast eilíft líf útnapistím segir honum söguna af flóðinu mikla en þá hafi guð vísdómsins og herra jarðar ea beðið hann að smíða sér örk hann átti að útskýra brottför sína fyrir borginni þjóðinni og öldungunum í sjúrúppak þar sem hann bjó með því að segja að guðinn enlíl hafi hafnað honum og því megi hann ekki búa í borg hans hann ætli því halda til bústaðar ea og búa hjá honum hann átti að taka allar lifandi skepnur um borð með sér og þegar örkin væri tilbúin ætlaði sjamas að láta rigna brauði og þá um kvöldið dynja yfir hellidembu hveitis þá átti útnapistím að stíga um borð og þétta meðfram hlerum útnapistím gerði eins og honum var sagt og sama dag gerði veður svo hrikalegt að jörðin splundraðist og gáttir himins opnuðust og allt kaffærðist í vatni fjöll fólk og lönd jafnvel guðirnir urðu skelkaðir við allan hamaganginn í veðrinu hinn gamli heimur hélt á vit fiskanna í sjónum nú fyllir hún flokk fiska í sjónum á sjöunda degi birti til og þögn færðist yfir allt útnapístím sendi dýrin smám saman út af örkinni þegar hættan var liðin hjá enlíl valdur flóðsins varð reiður að sjá að eitthvað hafði komist lífs af enlíl fór um borð í örkina og lé útnapistím og konu hans krjúpa á kné sér sagði þau nú orðin að guðum og bjó þeim bústað langt í burtu við árósana tækifæri til ódauðleika útnapistím gefur gilgamesi tækifæri á að öðlast ódauðleika og leggur fyrir hann prófraun hann þarf að vaka í sex daga og sjö nætur og má ekki leggjast út af gilgames stenst ekki prófraunina tómhentur heim útnapistím færir ferjumanninum gilgames í hendur og óskar þess að hann aðstoði hann við að þrífa sig og bera á sig olíu láti hann kasta dýrshúðinni og klæði hann konunglegum klæðum hann vill síðan að hann komi gilgamesi heim til sín annað ódauðleikatækifæri útnapistím vill ekki senda gilgames tómhentan heim hann vill að hann geti komið til baka með sæmd hann segir honum leyndardóm jurtar nokkurrar sem yngir fólk upp og hvar hana sé að finna gilgames finnur jurtina og ætlar sér að gefa öldungunum hana þegar hann kemur til baka ásamt því að neyta hennar sjálfur eina nóttina þegar ferjumaðurinn og gilgames hvílast kemur snákur og stelur jurtinni þegar gilgames uppgötvar það fyllist hann vonleysi á ný verk manna eru dauðanum æðri þegar þeir koma til úrúk biður gilgames ferjumanninn að ganga upp á úrúk garðana sem umlykja borgina og skoða stórfenglega smíði þeirra þessi tafla er að öllum líkindum skrifuð af öðrum höfundi mun seinna en hin og er ekki beint framhald hinna ellefu taflnanna gilgames mælti gilgames kvartar yfir því við enkídú vin sinn að hann sakni eins og annars af eigum sínum þar á meðal nokkurs konar trumbu og trumbuslegli sem fallið hafi niður í undirheima enkídú býðst til þess að fara og sækja þetta fyrir hann gilgames gleðst og segir honum hvað honum beri að forðast enkídú gerir síðan allt sem honum hafði verið bannað að gera og kemst ekki til baka úr undirheimum gilgames biður til guða sinna að færa sér enkídú aftur sin mánaguðinn bendir honum á að tala við ea ea gerir holu í jörðina og upp úr henni skýst andi enkídús taflan endar á því að gilgames spyr enkídú hvað hann hafi upplifað í undirheimum óljóster síðan hvort enkídú heldur áfram að vera draugur eða hvort hann vaknar til lífs aftur mesópótamía gríska þýtt úr forn persnesku miyanrudan milli fljótanna aramíska beth nahrain hús tveggja áa er það svæði sem liggur á milli ánna efrat og tígris almennt er þó átt við allt árframburðarsvæðið sem afmarkast af sýrlensku eyðimörkinni í vestri þeirri arabísku í suðri persaflóa í suðaustri zagrosfjöllum í austri og kákasusfjöllum í norðri einhver elstu merki um siðmenningu í veröldinni er að finna á þessu svæði og því er það stundum kallað vagga siðmenningar súmerar réðu þar ríkjum í kringum f kr og þróuðu með sér eitt fyrsta ritmál sem þekkt er í sögunni og síðar voru rituð þar niður ein elstu lög sem þekkt eru nokkrar elstu siðmenningar heims byggðu þetta svæði m a súmerar akkaðar babýlóníumenn og assýringar í dag er þetta svæði hluti af írak sýrlandi og tyrklandi mesópótamía hefur um aldir verið þekkt fyrir mjög næringarríkan jarðveg og er þetta því tilvalinn staður fyrir mannabyggð mikla jarðolíu er að finna á þessu svæði en þetta er jafnframt austasti hlutinn af frjósama hálfmánanum mesópótamía hefur stöku sinnum verið nefnd millifljótaland halldór laxness nefnir hana t d svo í greinasafni sínu upphaf mannúðarstefnu útnapíshtim er sögupersóna í söguljóðinu um gilgamesh en þar er hann maður sem að hefur öðlast eilíft líf í þakkargjöf frá guðinum ea en hann byggði örk og tók tvö dýr af hverri tegund karldýr og kvendýr upp í örkina þegar að mikið flóð ógnaði lífi þeirra allra það flóð var ákveðið af guðunum í sameiningu að beiðni ástargyðjunnar ishtars en ea sjávarguðinn var mótfallinn því ishtar var þekkt fyrir mikla frekju og faðir hennar æðsti guðinn anu tilskipaði flóðið þessi saga er þó nokkuð eldri en sambærileg saga úr biblíu kristinna manna en þar heitir hetjan nói málfræðingar hafa sýnt fram á að útnapíshtim og nói eru rituð á sama hátt en á sitthvoru tungumálinu sem bæði notast við fleygrúnaletur þannig að nafnbreytingin er alveg fullkomlega eðlileg 
