ედუარდ ამბროსის ძე შევარდნაძე დ იანვარი სოფელი მამათი ოზურგეთის მაზრა საქართველოს სსრ გ ივლისი თბილისი საქართველო ქართველი პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე წლებში საქართველოს სსრ ის კომპარტიის ცკ ს პირველი მდივანი წლებში საბჭოთა კავშირის საგარეო საქმეთა მინისტრი წლებში საქართველოს პრეზიდენტი იყო სსრკ ის მოწვევების უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი სოციალისტური შრომის გმირი სკკპ ცკ ის პოლიტბიუროს წევრობის კანდიდატი წევრი წლის ივლისიდან წლებში იყო საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის მინისტრის მოადგილე წლებში საქართველოს სსრ შინაგან საქმეთა მინისტრი წელს შევარდნაძე სსრკ ის საგარეო საქმეთა მინისტრად დაინიშნა წელს იგი გადადგა წელს მიხეილ გორბაჩოვის მიწვევით კვლავ დაუბრუნდა მინისტრის პოსტს წელს საქართველოს სახელმწიფო საბჭოს ხელმძღვანელი წლებში საქართველოს რესპუბლიკის პარლამენტის თავმჯდომარე მონაწილეობდა გერმანიის გაერთიანების შესახებ მოლაპარაკებებში წელს ვაშინგტონში აშშ ის სახელმწიფო მდივანთან ჯეიმზ ბეიკერთან ერთად ხელი მოაწერა აშშ სათვის ბერინგის ზღვის აკვატორიის გადაცემას შევარდნაძე ბეიკერის გამყოფი ხაზის მიხედვით ვარდების რევოლუციის შემდეგ წლის ნოემბერში შევარდნაძე თანამდებობიდან გადადგა და პოლიტიკას ჩამოსცილდა სიცოცხლის ბოლო წლები კრწანისის რეზიდენციაში გაატარა ავტორია ავტობიოგრაფიული წიგნისა ჩემი არჩევანი სადაც მისი პოლიტიკური კარიერა გაუხმაურებელი ფაქტები და მოვლენებია აღწერილი ედუარდ შევარდნაძე დაიბადა წლის იანვარს ოზურგეთის მაზრაში სოფელ მამათში ამბროსი შევარდნაძისა და სოფიო პატეიშვილის ოჯახში შევარდნაძის ოჯახი წარმოშობით იყო სოფელ ასკანიდან მისი მამის ბიძაშვილი იყო ცნობილი ფირალი დათიკო შევარდნაძე მისი მამა პედაგოგი იყო და მამათის სკოლაში რუსულ ენასა და ლიტერატურას ასწავლიდა ხოლო დედა აზნაურ გლახუნა პატეიშვილის ქალიშვილი ჰყავდა და და სამი ძმა ევგრაფი აკაკი და იპოკრატე უფროსი ძმა ევგრაფი პოლიომიელიტით დაავადდა და ადრეულ ასაკში შეეზღუდა მოძრაობის უნარი მისი მამა დააპატიმრეს სტალინური რეპრესიების დროს წელს მაგრამ გათავისუფლდა მისი ნამოწაფარის დახმარებით რომელიც შინსახკომის თანამშრომელი იყო წელს დიდი სამამულო ომის დაწყების შემდეგ ფრონტზე გაიწვიეს აკაკი შევარდნაძე ის დაიღუპა ომის ადრეულ წლებში ბრესტის ციხესიმაგრის დაცვისას თბილისში ცხოვრბოდა ფასანაურის ქუჩაზე თავის დასთან ძველ სახლში სარდაფის მსგავს ოთახში ახალგაზრდა ასაკში შევარდნაძე ტუბერკულოზით დაავადდა და რამდენიმე თვე ბახმაროში მკურნალობდა დაწყებითი რვაკლასიანი განათლება მამათის სკოლაში მიიღო წლის ოქტომბრიდან წლის ივნისამდე იყო თბილისის მეორე საფერშალო სკოლის მოსწავლე დაამთავრა თბილისის სამედიცინო ტექნიკუმი წელს დაამთავრა ა წულუკიძის სახელობის ქუთაისის პედაგოგიური ინსტიტუტი დაუსწრებლად სპეციალობით ისტორიკოსია ედუარდ შევარდნაძეს წლის აპრილს მიენიჭა შინაგანი სამსახურის მე რანგის გენერლის წოდება გენერალ მაიორი წლის ნოემბერში აირჩიეს საბჭოთა კავშირის პოლიტბიუროს წევრობის კანდიდატად წელს მიენიჭა სოციალისტური შრომის გმირის წოდება წლის ნოემბრიდან წლის ივლისამდე იყო საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის პოლიტბიუროს წევრობის კანდიდატი წლის ივლისიდან წლის ივლისამდე სკკპ ყრილობებზე აირჩიეს პოლიტბიუროს წევრად მასზე სამჯერ განხორციელდა ტერაქტი ედუარდ შევარდნაძე გარდაიცვალა წლის ივლისს წლის ასაკში ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ დაკრძალულია კრწანისის რეზიდენციაში თავისი მეუღლის გვერდით ედუარდ შევარდნაძეს ჰყავდა მეუღლე ნანული ცაგარეიშვილი შევარდნაძე რომელიც წელს გარდაიცვალა შევარდნაძის ვაჟიშვილი პაატა იუნესკოს თბილისის ბიუროს ხელმძღვანელია ხოლო ქალიშვილი მანანა სატელევიზიო ფილმების სტუდიის დირექტორია საქართველო სახელმწიფო ევრაზიაში კავკასიაში შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე ესაზღვრება ჩრდილოეთიდან რუსეთი სამხრეთიდან თურქეთი და სომხეთი და სამხრეთ აღმოსავლეთიდან აზერბაიჯანი ტრანსკონტინენტური ქვეყანა სამხრეთ აღმოსავლეთ ევროპისა და დასავლეთ აზიის გასაყარზე მდებარეობს თუმცა სოციოპოლიტიკურად და კულტურულად ევროპის ნაწილია თანამედროვე საქართველოს ტერიტორია მუდმივად დასახლებული იყო ადრეული ქვის ხანიდან მოყოლებული კლასიკურ ანტიკურ ხანაში აყვავდა ადრეული ქართული სახელმწიფოები კოლხეთი და იბერია რამაც დასაბამი მისცა საერთო ქართულ კულტურასა და სახელმწიფოებრიობას ქრისტიანობა გაბატონდა ადრეული საუკუნიდან ქვეყანა გაერთიანებული მონარქია გახდა წელს თუმცა მას შემდეგ საქართველომ აღორძინებისა და დაცემის რამდენიმე პერიოდი განვლო სანამ საუკუნეში რამდენიმე მცირე პოლიტიკურ ერთეულად დაიშლებოდა იმპერიულმა რუსეთმა ქართული მიწები ნაწილ ნაწილ დაიპყრო წლებში რუსეთის რევოლუციის შემდგომ აღდგენილი დამოუკიდებელი ქვეყანა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა ბოლშევიკების მსხვერპლი გახდა და წლიდან საბჭოთა კავშირის ნაწილად იქცა საქართველომ დამოუკიდებლობა წელს კვლავ მოიპოვა სამოქალაქო ომისა და მკაცრი ეკონომიკური კრიზისით გამოწვეული ქაოსური პერიოდის შემდეგ ქვეყანა შედარებით სტაბილური გახდა იანი წლების ბოლოს წელს მოხდა ვარდების რევოლუცია საქართველოს მთავრობის მისწრაფება ნატოში გაწევრიანებასა და გამოყოფილი ტერიტორიების დაბრუნებისკენ რუსეთთან ურთიერთობას მკვეთრად აუარესებს პარალელურად მიმდინარე სწრაფმა ეკონომიკურმა განვითარებამ ქვეყანა მნიშვნელოვანი ევრაზიული ენერგეტიკული პროექტების ეპიცენტრი გახადა საქართველო წარმომადგენლობითი დემოკრატიაა ორგანიზებული როგორც უნიტარული საპარლამენტო რესპუბლიკა ქვეყანა ამჟამად რამდენიმე საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრია მათ შორის გაეროს ევროპის საბჭოს სუამის მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციისა და შავი ზღვის ეკონომიკური თანამშრომლობის საქართველო ასევე მიისწრაფვის ევროპის კავშირში ინტეგრაციასა და ჩრდილოატლანტიკურ ალიანსში გაწევრიანებას ქვეყნის სახელწოდება საქართველო მომდინარეობს ქართ ძირისაგან რაც უძველეს სატომო სახელს ქართუ კარდუ ხალდუ ს უკავშირდება წლებში იწოდებოდა საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკად წლებში საქართველოს რესპუბლიკად ქვეყნის საერთაშორისო კოდია საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წლის აპრილის დამოუკიდებლობის გამოცხადებას მალევე მოჰყვა შედეგი აღიარებების სახით საქართველოს დამოუკიდებლობა სცნეს წლის აგვისტოს რუმინეთი და მოლდოვა აგვისტოს აზერბაიჯანი სექტემბერს სომხეთი დეკემბერს უკრაინა დეკემბერს თურქეთი დეკემბერს ლიტვა და მონღოლეთი დეკემბერს აშშ კანადა და ირანი დეკემბერს ინდოეთი ბრაზილია კუბა ტაილანდი დეკემბერს ჩინეთი ბელორუსია სლოვენია ვიეტნამი ეგვიპტე ალჟირი დეკემბერს ხორვატია იორდანია დეკემბერს ლიბანი დეკემბერს პაკისტანი წლის იანვარს ერაყი ეთიოპია ლაოსი და ა შ ქვეყანაში დამყარდა ედუარდ შევარდნაძის რეჟიმი რომლის წლიანი მმართველობა აღინიშნა ადამიანის უფლებებისა და ძირითად თავისუფლებათა უხეში და მასობრივი დარღვევებით საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის რღვევით ქვეყნის ტერიტორიაზე რუსეთის საოკუპაციო სამხედრო ბაზების დაკანონებით და ა შ პირველი პრეზიდენტის და მის მხარდამჭერთა წინააღმდეგ აღიძრა სისხლის სამართლის საქმე ციხეებში აღმოჩნდა რამდენიმე ათეული პოლიტიკური პატიმარი საქართველოში ეროვნულ განმათავისუფლებელი მოძრაობის ახალი მძლავრი ტალღის აგორებამ წელს შემდეგ კი საქართველოს მიერ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის გამოცხადებამ მძაფრი რეაქცია გამოიწვია მის ავტონომიურ წარმონაქმნებში რასაც შედეგად მოჰყვა სამოქალაქო შეიარაღებული დაპირისპირება და სეპარატისტული რეჟიმების ჩამოყალიბება აფხაზეთსა და ე წ სამხრეთ ოსეთში შიდა ქართლში წლის სექტემბერში სამშობლოში დაბრუნებულმა ზვიად გამსახურდიამ ჩეჩნეთის დედაქალაქიდან იგი სამეგრელოში ჩაფრინდა სცადა აფხაზეთის გადარჩენა და კანონიერი ხელისუფლების აღდგენა მაგრამ ე შევარდნაძემ მოიწვია რუსეთის შავი ზღვის ფლოტის სამხედრო ხომალდები ადმირალ ბალტინის მეთაურობით და დახმარების შემთხვევაში რუსეთს აღუთქვა საქართველოს დსთ ში შეყვანა ამან გადაწყვიტა კანონიერი პრეზიდენტისა და მისი ხელისუფლების ბედი სამეგრელოს მაღალმთიან ტყიან მასივში გახიზნული პრეზიდენტი გაურკვეველ ვითარებაში დაიღუპა წლის დეკემბერს საპროტესტო გამოსვლები და დარბევა თბილისში წლის და ივნისს რომელიც თბილისში მართლმადიდებლობის საპარლამენტთაშორისო ასამბლეის სესიის დროს რუსეთის დუმის დეპუტატის სერგეი გავრილოვის მიერ საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის ირაკლი კობახიძის სკამის დაკავებასა და საქართველოს პარლამენტში რუსულ ენაზე ასამბლეის სესიის ჩატარებას მოყვა აქციების მეორე დღეს გადადგა პარლამენტის თავმჯდომარე ირაკლი კობახიძე საქართველოს პარლამენტი დატოვა ზაქარია ქუცნაშვილმა არჩევნების პირველი ტური წლის ოქტომბერს გაიმართა და მასში ქართულმა ოცნებამ ხმათა ით არჩევნების მეორე ტური გაიმართა წლის ნოემბერს არჩევნების მეორე ტურს ოპოზიციურმა პარტიებმა ბოიკოტი გამოუცხადეს პირველ ტურში ამომრჩეველთა აქტივობა იყო ხოლო მეორე ტურში საქართველო ევროპისა და აზიის გასაყარზე კერძოდ კავკასიაში მდებარეობს დასავლეთიდან მას ესაზღვრება შავი ზღვა ჩრდილოეთით რუსეთის ფედერაცია სამხრეთ აღმოსავლეთით აზერბაიჯანი სამხრეთით სომხეთი და თურქეთი საქართველო იმ უძველეს სატრანსპორტო გზაჯვარედინზე მდებარეობს რომელიც აკავშირებდა და აკავშირებს ჩრდილოეთისა და სამხრეთის დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ქვეყნებს სწორედ მასზე გადიოდა ევროპა აზიის დამაკავშირებელი სატრანსპორტო მაგისტრალი ძველი აბრეშუმის გზა საქართველო შავი ზღვით უკავშირდება შავიზღვისპირეთის ქვეყნებს ხოლო ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეებით ხმელთაშუა ზღვის აუზის ქვეყნებს გიბრალტარის სრუტით შესაძლებელია კავშირი მთელს მსოფლიოსთან მდინარე დუნაის მეშვეობით კი აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპის ქვეყნებთან საქართველო ჩ გ და და ა გ და ს შორის მდებარეობს გეოტექტონიკური თვალსაზრისით საქართველოს ალპურ ჰიმალაური დანაოჭების ვრცელ სარტყელში ცენტრალური მდებარეობა უკავია იგი იწყება ატლანტის ოკეანის სანაპიროებიდან და მოიცავს ხმელთაშუა და შავი ზღვების მიმდებარე მთიან ნაწილებს წინა აზიასა და ჰიმალაის მთიანეთს ცნობილია რომ სუბტროპიკულ და ზომიერ კლიმატურ სარტყლებს შორის საზღვარი მიუყვება კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედს რის გამოც საქართველო მდებარეობს სუბტროპიკულ კლიმატური სარტყლის უკიდურეს ჩრდილო ნაწილში საქართველოში ჩამოყალიბებულია სუბტროპიკული კლიმატური სარტყლის ჰავის თითქმის ყველა ტიპი ნოტიო სუბტროპიკული ზომიერად ნოტიო ზომიერად მშრალი და მშრალი კონტინენტური ეს განპირობებულია მისი სუბტროპიკულ და ზომიერ კლიმატური სარტყლების მიჯნაზე მდებარეობით ასევე ბუნებრივი ბარიერების კავკასიონისა და სამხრეთ მთიანეთის არსებობითა და შავი ზღვის გავლენით ეკონომიკურ გეოგრაფიული თვალსაზრისით საქართველო ევროპისა და აზიის შესაყარზე მდებარეობს და ოდითგან დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ცივილიზაციების დამაკავშირებელ ხიდს წარმოადგენდა შავიზღვისპირა მდებარეობა კი მას დიდ უპირატესობას ანიჭებს სამხრეთ კავკასიის სხვა სახელმწიფოებთან აზერბაიჯანთან და სომხეთთან შედარებით საქართველოს ევროპასა და აზიას შორის მდებარეობის შესახებ რამდენიმე მოსაზრება არსებობს საქართველოს სატრანსპორტო გეოგრაფიული მდებარეობა ამჟამად მეტად ხელსაყრელია საბჭოთა კავშირში ყოფნისას იგი სატრანსპორტო ჩიხში იყო და მსოფლიოს ქვეყნებთან ურთიერთობა მხოლოდ მოსკოვის გავლით ხორციელდებოდა დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ქვეყანამ პრაქტიკულად სატრანსპორტო გზაჯვარედინის ფუნქცია შეიძინა საწვავი ლითონები საშენი და სხვა მასალა მინერალური წყლები და სხვა სახმელეთო საზღვარი საქართველოს ჩრდილო დასავლეთ ნაწილში დაბა ლესელიძესთან იწყება შემდგომ იგი მიუყვება ფსოუს რომელიც სათავეს მთა აგეფსთასთან იღებს საქართველოს ჩრდილო საზღვარი ძირითადად ემთხვევა კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედს მთა ვაციკფარსიდან მთა შავიკლდემდე საქართველოს საზღვარი გადის წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთით მთა მყინვარწვერზე და გვერდით ქედზე აღმოსავლეთ საზღვარი იწყება მთა ტინოვროსოდან ეშვება ალაზნის ველზე მიუყვება მდინარე ალაზანს ვიდრე კმ არ დარჩება მინგეჩაურის წყალსაცავთან მდინარის შეერთებამდე საქართველოს სამხრეთი საზღვარი იწყება შავ ზღვასთან სოფელ სარფის მიდამოებში იგი ჯერ მიუყვება შემდეგ კი კვეთს ლაზისტანის ქედის ჩრდილო დაბოლოებას მიუყვება შავშეთის და კვლავ კვეთს არსიანის ქედს ჯავახეთ სომხეთის ვულკანურ მთიანეთს ლოქის ქედს მდინარე მტკვარს და ივრის ზეგანს საქართველოს მცენარეთა სამყარო ფლორა მდიდარი და მრავალფეროვანია იგი დაახლოებით სახეობას ითვლის მათ შორის თესლოვან მცენარეთა რიცხვს მიეკუთვნება გვიმრისებურს ხავსებს მღიერებს სოკოვნებსა და წყალმცენარეებს საქართველოს ცხოველთა სამყარო ფაუნა საკმაოდ მრავალფეროვანია აქ ცნობილია ძუძუმწოვრების მდე ფრინველების ზე მეტი ქვეწარმავლების ამფიბიების თევზების მდე და უხერხემლო ცხოველების ათასობით სახეობა საქართველო საპარლამენტო რესპუბლიკაა სახელმწიფოს მეთაურია პრეზიდენტი რომელიც ირჩევა წლის ვადით პირდაპირი წესით წლის საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ ამოქმედდება კონსტიტუციური ცვლილებები რომლის მიხედვითაც უქმდება პრეზიდენტის პირდაპირი წესით არჩევა მის ნაცვლად პრეზიდენტს საარჩევნო კოლეგია აირჩევს აღმასრულებელ ხელისუფლებას ახორციელებს მთავრობა რომელსაც ხელმძღვანელობს პრემიერ მინისტრი ქვეყნის უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანოა ერთპალატიანი პარლამენტი წევრი რომელიც ოთხ წელიწადში ერთხელ ირჩევა პროპორციული და მაჟორიტარული სისტემით დღევანდელი ტერიტორიული დაყოფით საქართველოში ავტონომიური რესპუბლიკა აჭარისა და აფხაზეთის ეს უკანასკნელი ოკუპირებულია რუსეთის მიერ ქვეყნის დანარჩენი ტერიტორია დაყოფილია პირობით მხარეებად რომლებიც მეტ ნაკლებად ემთხვევა საქართველოს ისტორიულ მხარეებს თუმცა მხარეებს იურიდიული სტატუსი არ გააჩნიათ კონსტიტუციის თანახმად ქვეყნის სახელმწიფო ტერიტორიული მოწყობა უნდა განისაზღვროს საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე ცენტრალური ხელისუფლების იურისდიქციის აღდგენის შემდეგ ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულია მუნიციპალიტეტი მუნიციპალიტეტის სტატუსი აქვს დედაქალაქ თბილისსაც ისტორიოგრაფიაში მიღებული მონაცემებით საუკუნეში ქართველები რაოდენობა მილიონს აღწევდა უცნობია საუკუნეების მონაცემები საუკუნის შუა ხანებში საქართველოს მოსახლეობას დღევანდელ საზღვრებში ათასით ანგარიშობენ აქედან ცხოვრობდა ქალაქებში წლისთვის საქართველოს დღევანდელ საზღვრებში მოსახლეობა ათასზე მეტი იყო აქედან აღმოსავლეთ საქართველოზე მოდიოდა მოსახლეობის ხოლო დასავლეთზე წელს ის ათასამდე გაიზრდა ხოლო წელს ს გადააჭარბა წელს საქართველოს მოსახლეობა იყო ადამიანი წელს კი ერთი საუკუნის განმავლობაში საქართველოს მოსახლეობა ჯერ გაიზარდა პავლე ინგოროყვას ცნობით წელს საქართველოს მოსახლეობა შეადგენდა ადამიანს აქედან ადამიანი იყო ქართველი საქართველოს მოსახლეობა დაახლოებით ათასით შემცირდა პირველი მსოფლიო ომის დროს და პირველი რესპუბლიკის წლებში რაც გამუდმებული ომებით და ტერიტორიების დაკარგვით იყო განპირობებული წელს საქართველოს მოსახლეობა ათასამდე დავიდა საუკუნიდან მოსახლეობის რაოდენობის დადგენა მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის საშუალებით ხდება პირველი აღწერა საბჭოთა საქართველოში წელს ჩატარდა უკანასკნელი წელს დამოუკიდებელ საქართველოში მოსახლეობის აღწერები ჩატარდა და წლებში საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ წლის განმავლობაში საქართველოს მოსახლეობა ერთი მეხუთედით შემცირდა რაც განაპირობა ომებმა და სოციალურ ეკონომიკურმა კრიზისმა და ემიგრაციამ მკვეთრად იკლო შობადობამ იმატა სიკვდილიანობამ და საბოლოოდ ქვეყანა მძიმე დემოგრაფიულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა უკანასკნელი წლის აღწერის წინასწარი მონაცემების მიხედვით საქართველოს ტერიტორიაზე გარდა ოკუპირებული ტერიტორიებისა მოსახლეობა დაახლოებით ადამიანს შეადგენს მოსახლეობის ქალაქებში ცხოვრობს რაც შეეხება საკუთრივ ქართველების რაოდენობას ის იზრდებოდა საუკუნიდან მოყოლებული თუმცა წლამდე მცირდებოდა მისი წილი მთლიან მოსახლეობაში მინიმალურ ნიშნულს მან მიაღწია წელს როცა ქართველები მოსახლეობის ს შეადგენდნენ ქართველების წლიური საშუალო მატების ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი დააფიქსირა წლის აღწერამ ეს გამოწვეული იყო მეორე მსოფლიო ომის დროს ქართველთა დიდი მსხვერპლით ომმა ქართველი შეიწირა ასევე წელს ე წ თურქი მესხების საქართველოდან გასახლებით დეპორტირებულთა შორის ადამიანს ითვლიან ქართველების რაოდენობა წლიდან წლამდე მხოლოდ ით შემცირდა ანუ საქართველოს მოსახლეობის კლება ძირითადად სხვა ეროვნებების ხარჯზე მოხდა საუკუნეებში საქართველოში ყველაზე მეტი რაოდენობის ეთნიკურ უმცირესობას სომხები წარმოადგენდნენ წელს სომხები მთლიანი მოსახლეობის ს შეადგენდნენ წელს შეადგინეს ამის შემდეგ საუკუნის განმავლობაში სომხური მოსახლეობის წილის შემცირება შეინიშნება რაც განპირობებული იყო მათი მიგრაციით რუსეთსა და სომხეთში აფხაზების წილის მოსახლეობაში მერყეობდა დან მდე ოსებისა კი ს შორის საუკუნეში ყველაზე მრავალრიცხოვანი ეთნიკური უმცირესობა აზერბაიჯანელებია ძირითადად საქართველოს წლის აღწერის შედეგების მიხედვით მართლმადიდებელი ქრისტიანები მუსლიმანები სომეხი გრიგორიანელები კათოლიკეები იეჰოვას მოწმეები იეზიდები პროტესტანტები იუდეველები სხვა ათეისტები საუკუნის მეორე ნახევარში საქართველოს მოსახლეობის მხოლოდ ცხოვრობდა ქალაქებში წლებში ეს მაჩვენებელი კვლავ ის ფარგლებში რჩებოდა წელს ურბანული მოსახლეობის წილმა ს მიაღწია წელს ქალაქებში მოსახლეობის ცხოვრობდა წელს დიდი ქალაქებია თბილისი ბათუმი ქუთაისი რუსთავი სოხუმი გორი ზუგდიდი ფოთი ცხინვალი დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან დღემდე გრძელდება საბაზრო რეფორმები ეკონომიკის მთავარი დარგებია სოფლის მეურნეობა ჩაი ციტრუსი ხილი თამბაქო ღვინო მანქანათმშენებლობა მეტალურგია ჰიდრორესურსები დიდი ყურადღება ეთმობა საკურორტო ტურისტული კომპლექსის აღდგენას რომელიც ადრე ყოველწლიურად მლნ ადამიანს ემსახურებოდა სოფლის მეურნეობის პროდუქცია ყურძენი ჩაი ციტრუსები მთავარი სავაჭრო პარტნიორებია რუსეთი თურქეთი აზერბაიჯანი და აშშ ერთობლივი ეროვნული პროდუქტი სტრუქტურა სოფლის მეურნეობა სულ მოსახლეზე ვალუტა ქართული ლარი ილია ჭავჭავაძე საადგილმამულო სათავადაზნაურო ბანკის ხელმძღვანელობის პერიოდში ჯერ კიდევ წლიდან გაზეთ ივერიაში აქვეყნებს ხსენებული ორგანიზაციის საზოგადოებრივი მუშაობისა და ღვაწლის შემაჯამებელ ოქმებს რუბრიკაში შინაური მიმოხილვა ეს უკანასკნელი კი საფუძველი ხდება პირველი ქართული საბანკო საფინანსო ინსტიტუტის პირველი საჯარო წარდგინებისა ილია მიზანმიმართულად მუშაობდა საბანკო მომსახურების კულტურის საქართველოში დამკვიდრების საკითხებზე ასსზე მეტი წლის შემდეგ საუკუნის იან წლებში დამოუკიდებლობის დაბრუნებიდან დღემდე საქართველოს საბანკო საფინანსო ჯგუფები მათი მოღვაწეობა და მიღწევები წარმოადგენს კიდევ ერთ უმნიშვნელოვანეს ეროვნულ ფასეულობას სტაბილური სახელმწიფოებრივი განვითარების გზაზე დღეს საქართველოს ეკონომიკის სექტორში მუშაობს რამდენიმე ძლიერი კომერციული ბანკი და ბანკების ასოციაცია არასაბანკო საკრედიტო სადეპოზიტო ორგანიზაციები და საფინანსო საკრედიტო მხარდაჭერის პროგრამები დაზღვევის სისტემა სახელმწიფო ინსტიტუტები უნივერსიტეტები სასწავლო დაწესებულებები და განათლების ცენტრები ქართული არქიტექტურა დიდი მრავალფეროვნებითა და თავისებურებით გამოირჩევა საქართველოს ყოველ კუთხეს თავისი დამახასიათებელი არქიტექტურული სტილი ჰქონდა და საცხოვრებელი სახლებიც მხარეების მიხედვით მკვეთრად განსხვავდებოდა ერთმანეთისაგან ეს განსხვავება ახლა თანდათან მცირდება საქართველოს ყველა რაიონში ფართოდ გავრცელდა ევროპული სტილი მიუხედავად ამისა განსხვავება მთისა და ბარის რაიონებს დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს შორის მაინც საგრძნობია აღმოსავლეთ საქართველოს სოფლები უფრო კომპაქტურია და მჭიდროდაა დასახლებული ეზოები აქ პატარაა და ამიტომ დასამუშავებელი მიწები სოფლის გარეთაა დასავლეთ საქართველოში საკარმიდამო ნაკვეთები გაცილებით დიდია და საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობებიც ერთადაა საცხოვრებელი სახლები სხვადასხვა ეთნოგრაფიულ პროვინციებში მეტად განსხვავებულია სვანეთსა და აღმოსავლეთ კავკასიონის კუთხეებში თუშეთში ფშავ ხევსურეთში უმეტესად ქვისა და ფიქლის ციხე სახლებია ამასთან განსხვავება საკმაოდაა სვანური და თუშურ ხევსურული კოშკების არქიტექტურაშიც ამავე რეგიონებში გვხვდება სართულიანი ჩარდახიანი სახლები აგრეთვე ერთსართულიანი ქვითკირის სახლები მიწის ბრტყელი სახურავით ძირითადად ფშავ ხევსურეთში ფიქლით აშენებული სახლები როგორც წესი მშრალი დუღაბის გარეშე წყობისაა აღმოსავლეთ საქართველოს ბარისა და მთისწინეთის ზონაში საცხოვრებელი სახლი ძირითადად დარბაზის ტიპისა იყო ქვითა და აგურით აშენებული ერთსართულიან ნაგებობას საფეხურებრივ გვირგვინისებური გუმბათის მსგავსი გადახურვა ჰქონდა რომელიც ბოლოვდებოდა ერდოთი კვამლისა და სინათლისათვის დატოვებული ხვრელით დარბაზის გარდა აღმოსავლეთ საქართველოს ბარის ზოგიერთ რაიონში განსაკუთრებით სამცხე ჯავახეთში გაცრცელებული იყო მიწური სახლები მიწის სიღრმეში გამოკვეთილი ქვისკედლებიანი და მიწის სახურავიანი ნაგებობები დასავლეთ საქართველოში მაღალი ტენიანობისა და ჭაობიანობის გამო უმეტესად აშენებდნენ ერთ ან ორსართულიან ხის სახლებს რომლებიც ხიმინჯებზე იდგა და ყავრის ორფერდა ან ოთხფერდა სახურავი ჰქონდა სამეგრელოსა და აფხაზეთში ფართოდ იყო გავრცელებული მოწნული ჩალით დახურული სახლების ტიპი ფაცხა საუკუნის მეორე ნახევრიდან საქართველოში ახალი არქიტექტურული სტილი დამკვიდრდა ორსართულიანი რამდენიმეოთახიანი ფანჯრებიანი და ხისიატაკიანი სახლები რომლებშიც ღია კერიის ნაცვლად ბუხრები იყო ამოშენებული აღმოსავლეთ საქართველოში სახლები ძირითადად ქვითა და აგურით შენდებოდა დასავლეთ საქართველოში კი ხით გადასახურავად ძირითადად კრამიტი გამოიყენებოდა გურია სამეგრელოში კი ყავარი სახლის მნიშვნელოვანი ელემენტი გახდა ხის აივანი საუკუნის მეორე ნახევრიდან ტრადიციულმა არქიტექტურამ ადგილი თანამედროვე ევროპულ სტილს დაუთმო ამჟამად ძირითად საშენ მასალად გამოიყენება აგური ცემენტის ბლოკები რკინა ბეტონი და თუნუქი განსხვავებაც სხვადასხვა კუთხეში აშენებულ სახლებს შორის მინიმუმამდე დავიდა ქართული ტრადიციული სამზარეულო ერთ ერთი უმდიდრესია მთელ მსოფლიოში ეროვნული ტანსამცლსაგან განსხვავებით ქართული სამზარეულო არა მარტო შენარჩუნებული იქნა არამედ ფართოდ გავრცელდა საქართველოს ფარგლებს გარეთაც წარსულში საქართველოს ცალკეული კუთხეების სამზარეულოებს შორის საგრძონი განსხვავება შეინიშნებოდა ამჟამად ეს განსხვავება თითქმის აღარ არის და ნებისმიერ კუთხეში ფართოდ გავრცელდა ის კერძები რომლებიც ადრე დამახასიათებელი არ იყო აღმოსავლეთ საქართველოს ბარის რაიონებში ძირითადად ხორბლის პურს აცხობდნენ შოთი ლავაში მთაში კი ქერის ხმიადებს დასავლეთ საქართველოში ხორბლის მაგივრობას სიმინდი ასრულებდა და ამიტომ მოსახლეობის ძირითადი საკვებიც მჭადი იმერეთი გურია ან ღომი სამეგრელო აფხაზეთი იყო დასავლეთ საქართველოში ძირითადად სულგუნი და იმერული ყველია მიღებული აღმოსავლეთ საქართველოში კი გუდის ყველი ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში ფართოდ არის გავრცელებული მრავალფეროვანი მცენარეული საკვები რომლებიც ნიგვზითა და სანელებლებითაა შეზავებული სხვადასხვა ფხალეული აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობის კვების რაციონში კი ხორცს უფრო დიდი ადგილი უკავია როგორც დასავლეთ ისე აღმოსავლეთ საქართველოში ფართოდ გავრცელებულია ლობიო ხაჭაპური ხინკალი თევზეული მწნილი და სხვადასხვა საწებლები მთავარი სასმელი საქართველოს თითქმის ყველა კუთხეში ღვინოა მხოლოდ მაღალმთიან პროვინციებში სადაც ვენახები არ არის ღვინოს არაყი და ლუდი ცვლის ქართული სუფრის ტრადიციები მკაცრ წესრიგს ემორჩილება თამადა და სადღეგრძელოები სუფრის აუცილებელი ელემენტებია საქართველოს ნებისმიერი კუთხისათვის სადღესასწაულო სუფრა ასევე წარმოუდგენელია სიმღერის ცეკვისა თუ ხუმრობების გარეშე სადღეგრძელოების თანმიმდევრობა თამადაზეა დამოკიდებული თუმცა გარკვეული ტრადიციები ჩამოყალიბებულია და განსხვავებებიც შეინიშნება სხვადასხვა პროვინციებს შორის გურიაში მაგალითად პირველი სადღეგრძელო მშვიდობისაა კახეთში კი ოჯახის ჭერს დალოცავენ ხოლმე აღმოსავლეთ საქართველოში ბოლო სადღეგრძელო საყველაწმინდოა თუშეთსა და ფშავ ხევსურეთში კი სუფრაზე განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობენ წინაპრებისა და გარდაცვლილთა მოგონების სადღეგრძელოებს თბილისი წლის აგვისტომდე ტფილისი დედაქალაქი და მუნიციპალიტეტი საქართველოში წლებში ერთდროულად იყო ამიერკავკასიის სფსრ დედაქალაქი მდებარეობს აღმოსავლეთ საქართველოში თბილისის ქვაბულში მდინარე მტკვრის ორივე სანაპიროზე ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე ჩრდილოეთით ესაზღვრება საგურამოს ქედის სამხრეთი მთისწინეთი აღმოსავლეთით ივრის ზეგნის ჩრდილო დასავლეთი მონაკვეთი დასავლეთით და სამხრეთით კი თრიალეთის ქედის განშტოებები ქალაქს კმ ფართობი უჭირავს და მილიონზე მეტი მცხოვრები ჰყავს თბილისი კავკასიის რეგიონის მნიშვნელოვანი ინდუსტრიული სოციალური და კულტურული ცენტრია და ბოლო დროს ერთ ერთი უმნიშვნელოვანესი სატრანსპორტო კვანძი ხდება გლობალური ენერგომატარებლებისა და სავაჭრო პროექტებისთვის იხ ბაქო თბილისი ჯეიხანის ნავთობსადენი და ბაქო თბილისი ერზერუმის გაზსადენი ქალაქი ისტორიული აბრეშუმის დიდი გზის ერთ ერთ მარშრუტზე მდებარეობს და მნიშვნელოვანი სავაჭრო სატრანზიტო ცენტრის პოზიცია უჭირავს რუსეთის ჩრდილო კავკასიას თურქეთსა და ტრანსკავკასიის სომხეთისა და აზერბაიჯანის რესპუბლიკების გადაკვეთაზე სტრატეგიული მდებარეობით არც თუ ისე დიდი ხნის წინ თბილისი იყო გახმაურებული ვარდების რევოლუციის ეპიცენტრი რომელიც ქალაქის თავისუფლების მოედანსა და მის შემოგარენში მოხდა წლის საპარლამენტო არჩევნების შედეგების გაყალბების გამო და რომელსაც შედეგად იმდროინდელი საქართველოს პრეზიდენტის ედუარდ შევარდნაძის გადადგომა მოჰყვა თბილისის ძველი სახელწოდება იყო ტფილისი ადრინდელ ქართულ წერილობით ძეგლებში სწორედ ასეთი ფორმითაა ის დამოწმებული მაგ ევსტათი მცხეთელის აბო ტფილელის წამებასასა და მოქცევაჲ ქართლისაჲს ტექსტებში საქართველოს დედაქალაქის ძველი ფორმიდან ტფილისიდან წარმოსდგება მისი სახელი მეზობელთა ენებზე მეზობელ ქვეყნებში ძველად ტფილისი სხვადასხვაგვარად გამოითქმოდა თავდაპირველად სომხურად ტფილისი ტფღის ად ჟღერდა ბერძნულად ბიზანტიური ხანიდან გვხვდება ტიფლის ტიფლიზა ხოლო ლათინურად როგორც ტიფლისი ტიფლიტანა ასევე ტრიფელისი ასევე ჟღერს თბილისის სახელი არამეულ სპარსულ და თურქულ ენებზე რუსული არამეულ სპარსულ თურქულ ფორმას იმეორებს მასვე მოსდევს ევროპის ენებში დამკვიდრებული საგულისხმოა ასევე თბილისი კავკასიურ ენებზე ის ასე გამოითქმის მეგრულად ქართი აფხაზურად ქართ რუსული ფორმა დამკვიდრებული იყო წლის აგვისტომდე როდესაც სსრ კავშირის ცენტრალურმა აღმასრულებელმა კომიტეტმა დაადგინა რომ თანახმად სსრ კავშირის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის სახელმწიფო აგეგმვის და კარტოგრაფიის მთავარი სამმართველოს ბიუროს წარდეგნისა დამტკიცებულ იქნა ქალაქის სახელის ახალი ფორმა რუსული ფორმა რომელიც წარმოადგენს ქართული ახალი სახელწოდების სახელობით ფორმას თანდათან დამკვიდრდა და განმტკიცდა რუსულ ლიტერატურაში რაც შეეხება ქართული სახელწოდების ძველ ფორმას მას რამდენიმე ხანი კვლავაც იყენებდნენ წლიდან საბოლოოდ დამკვიდრდა ქალაქის დღევანდელი სახელწოდება თბილისი ლეგენდის თანახმად თბილისის ტერიტორია ტყით ყოფილა დაფარული ქართველ მეფეს ერთ ერთი ვარიანტით ვახტანგ გორგასალს ნადირობის დროს შველი დაუჭრია შველი ცხელ წყაროში განბანილა და განკურნებული გაქცევია მონადირეებს სხვა ვარიანტით მეფის მიმინო თავს დასცხრომია ხოხობს ფრინველები ცხელ წყაროში ჩაცვივნულან და გაფუფქულან ცხელი წყლის სამკურნალო თვისებებისა და ადგილის ხელსაყრელი მდებარეობის გამო მეფეს ტყე გაუკაფავს და ქალაქი გაუშენებია თბილისი თბილი ძვ ქართულად ტფილი მინერალური წყაროების გამო უწოდეს ქალაქს შემდგომში ამ ადგილზე გოგირდის აბანოები გაშენდა აღნიშნული ადგილი თბილისის ისტორიული უბანი აბანოთუბანია არქეოლოგიური გათხრებით დასტურდება რომ თბილისის ტერიტორია დასახლებული ყოფილა ჯერ კიდევ ძვ წ ათასწლეულში უძველესი წყაროსეული მოხსენიება განეკუთვნება საუკუნის ნახევარს როცა ამ ადგილებში მეფე ვარაზ ბაკურის დროს ციხე ააგეს საუკუნის დასასრულს თბილისი სპარსეთის მოხელის პიტიახშის რეზიდენცია გახდა საუკუნის შუა წლებიდან კვლავ ქართლის მეფეთა ხელში გადავიდა ვახტან გორგასალმა აღადგინა და გააშენა ამიტომ იგი მიჩნეულია ქალაქის დამაარსებლად ზოგიერთი ისტორიკოსის მტკიცებით მეფე ვახტანგ გორგასალი რომელიც საუკუნის მეორე ნახევარში მეფობდა სინამდვილეში ქალაქის აღორძინებასა და აღმშენებლობაშია პასუხისმგებელი მისი დაფუძნების ნაცვლად ვახტანგ გორგასლის მემკვიდრემ დაჩი მა უჯარმელმა ს დამდეგი დაამთავრა ქალაქის ზღუდე გალავნის აგება რომელმაც ქალაქის საზღვრები განავრცო და მამის ანდერძის თანახმად სატახტო ქალაქი მცხეთიდან თბილისში გადმოიტანა თბილისის უძველესი მოსახლეობა გაჩნდა გოგირდოვანი წყაროების უბანში ახლანდელი გორგასლის მოედნის მომიჯნე ტერიტორია სამხრეთ აღმოსავლეთით ქალაქი იფარგლებოდა ყოფილი ორთაჭალის ბაღის მიდამოებით ჩრდილო აღმოსავლეთით მდინარე მტკვარი საზღვრავდა სამხრეთ დასავლეთით თაბორის ქედის კალთები ჩრდილო დასავლეთით კი წავკისისწყალი საუკუნეშივე წარმოიშვა თბილისის მეორე უბანი კალა ციხითურთ შემდგომში ქალაქი იზრდებოდა საკუთრივ თბილისისა და კალის ფარგლებს გარეთ მტკვრის დინების აღმა ზრდას ხელს უწყობდა მისი ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობა აქ გადიოდა მნიშვნელოვანი სავაჭრო გზები აღმოსავლეთ ამიერკავკასიისა და წინა აზიისკენ თბილისი თანდათან შუა აღმოსავლეთის ერთ ერთი მნიშვნელოვანი ცენტრი გახდა მომიჯნავე სახელმწიფოთა სამხედრო სტრატეგიულმა და ეკონომიკურმა ინტერესებმა გაზარდეს ინტერესი მისადმი საუკუნის ბოლოდან იწყება საუკუნოვანი ბრძოლა თბილისისათვის ქართული სახელმწიფოებრიობისა და კულტურის მდგრადობა უშუალოდ დაკავშირებული იყო საქართველოს დედაქალაქის ბედთან წლებში ქალაქს სპარსელები ფლობდნენ თბილისი ბერძულ მწერლობაში პირველად იხსენიება თეოფანე ბიზანტიონელის თხზულებაში წლის აჯანყების აღწერის დროს როგორც იბერიის დედაქალაქი წელს თბილისს ალყა შემოარტყა ბიზანტიელი იმპერატორის ჰერაკლე კეისრისა და ხაზარების გაერთიანებულმა ლაშქარმა ქალაქი ვერ აიღეს ჰერაკლემ მიატოვა თბილისი და შუამდინარეთისკენ დაიძრა წელს ხაზარები კვლავ მოადგნენ თბილისს ყიბღუ ხაკანის მეთაურობით აიღეს ქალაქი და სასტიკად ააოხრეს იგი წლებში არაბმა სარდალმა მარვან იბნ მუჰამადმა მურვან ყრუმ დაიპყრო ამიერიდან თბილისი ახლად წარმოქმნილი თბილისის საამიროს ცენტრი ხდება წელს ქალაქი ხაზარებმა დაარბიეს წელს თბილისში ხალიფას ხელისუფლების განმტკიცების მიზნით დალაშქრა არაბმა სარდალმა ბუღა თურქმა წლებში მეფე ბაგრატ მ არაერთხელ სცადა თბილისის დაკავება მაგრამ ქვეყანაში არსებული არამყარი პოლიტიკური ვითარების გამო ეს შეუძლებელი აღმოჩნდა წელს თბილისის ხელისუფლება ქალაქის წარჩინებულთა უხუცესთა საბჭოს ხელში გადავიდა წელს თბილისი თურქ სელჩუკთა სულთანმა ალფ არსლანმა დალაშქრა და დაიკავა საუკუნის იანი წლებიდან ქალაქს ისევ უხუცესთა საბჭოს მართავდა თამარის მეფობის პირველსავე წლებში თბილისის მოსახლეობის ზედაფენებში თავი იჩინა უფლებათა გაფართოებისაკენ მისწრაფებამ ამ მიზნით მათ მოითხოვეს ახალი სამეფო საბჭოს დარბაზის ე წ კარავის დაწესება ეროვნული მთავრობის ქვეშ თბილისი პირველი კავკასიური საუნივერსიტეტო ქალაქი გახდა წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსების შემდეგ ოცნება რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში განუხორციელებელი დარჩა იმპერიული რუსეთის მმართველობის პერიოდში წლის თებერვალს ბოლშევიკების წითელი არმიის მე ქვედანაყოფი თბილისში შემოიჭრა მის შემოგარენთან მწვავე ბრძოლების შემდეგ და საბჭოთა მმართველობა გამოაცხადა თბილისი მოწმე გახდა მასიური ანტი საბჭოთა დემონსტრაციების ხრუშჩოვის ანტისტალინისტური პოლიტიკის გამო და წლებში რომლებიც პირველ და ბოლო შემთხვევაში საბჭოთა ხელისუფლებამ სისხლით ჩაახშო საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ თბილისმა მნიშვნელოვანი არასტაბილურობისა და მღელვარების პერიოდი გადაიტანა წლის დეკემბერსა და წლის იანვრის მოკლე სამოქალაქო ომის პერიოდში ქალაქის ცენტრის მნიშვნელოვანი ნაწილი დაინგრა და დაზიანდა რამდენიმე წელი ქალაქი სხვადასხვა მაფიოზური კლანებისა და არალეგალური მეწარმეების კონფრონტაციის ადგილი იყო ედუარდ შევარდნაძის მმართველობის პერიოდში კრიმინალმა და კორუფციამ საზოგადოების თითქმის ყველა ფენა და საქმიანობის სფერო მოიცვა უმუშევრობის მკვეთრი ზრდის გამო ქალაქის მოსახლეობის დიდი ნაწილი უკიდურესი სიღარიბის ზღვარზე აღმოჩნდა ცხოვრება იმდენად გაუსაძლისი გახდა რომ წლის ნოემბერში მოსახლეობის დიდი ნაწილი პროტესტის ნიშნად ქუჩებში გამოვიდა მღელვარების ტალღამ რომელიც დღეს ვარდების რევოლუციის სახელით არის ცნობილი კულმინაციას საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ მიაღწია კენჭისყრის შედეგების გაყალბების გამო რაც საბოლოოდ შევარდნაძის მთავრობის გადაყენებით დასრულდა წლიდან ქალაქში შედარებითი სტაბილურობა და ეკონომიკური ზრდა შეიმჩნევა შემცირდა კრიმინალი თუმცა კვლავ მწვავედ დგას სიღარიბისა და დასაქმების პრობლემა თბილისს განაგებს საკრებულო და თბილისის მერი თბილისის საკრებულო არჩევითი წარმომადგენლობითი ორგანოა და ყოველ ოთხ წელიწადში აირჩევა თბილისის მერი არის ქალაქ თბილისის უმაღლესი თანამდებობის პირი და მთავრობის ხელმძღვანელი მერი აირჩევა პირდაპირი არჩევნებით წლის ვადით მერის არჩევის წესს ადგენს საქართველოს ორგანული კანონი საქართველოს საარჩევნო კოდექსი წლამდე მერი დანიშვნთი იყო და მას ჯერ ნიშნავდა საქართველოს პრეზიდენტი შემდეგ საკრებულო ირჩევდა წლიდან თბილისის მერი აირჩევა მოსახლეობის მიერ პირდაპირი წესით ქალაქის მოქმედი მერია კახა კალაძე ხოლო საკრებულოს თავმჯდომარე გიორგი ტყემალაძე ადმინისტრაციულად თბილისი დაყოფილია ათ რაიონად რაიონებში უშუალო მმართველობას ახორციელებენ გამგებლები შესაბამისი სტრუქტურული ერთებულების გამგეობების დახმარებით რაიონები თავის მხრივ იყოფა უფრო მცირე ადმინისტრაციულ ტერიტორიულ ერთეულებად უბნებად სადაც გამგეობების წარმომადგენლობები ახორციელებენ შესაბამისი იურისდიქციის მართვა გამგეობას რაიონული მოწყობა იან წლებში საბჭოთა მმართველობის დროს შეიქმნა საბჭოთა კავშირის ზოგადი დაყოფის შესაბამისად წელს თბილისს შემოუერთდა ღრმაღელის დასახლება ასევე სოფლები წყნეთი ბაგები კოჯორი ტაბახმელა წავკისი შინდისი გლდანი სოღანლუღისა და დელისის ტერიტორია საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ რაიონული სისტემა მცირედ შეიცვალა თბილისის რაიონებია რაიონებს სახელი ქალაქის ისტორიული უბნების მიხედვით ჰქვია თბილისელთა უმრავლესობა არაფორმალურად ქალაქის უფრო მცირე ისტორიული უბნების სისტემას ცნობს ასეთი უბნები მრავლადაა თუმცა მრავალმა მათგანმა გამოკვეთილი ტოპოგრაფიული საზღვრები დროთა განმავლობაში დაკარგა ქალაქს ბუნებრივად მდინარე მტკვარი ყოფს მარჯვენა და მარცხენა სანაპიროებად უძველესი უბნების სახელები სათავეს ადრეული შუასაუკუნეებიდან იღებს უახლესი უბნები ბოლოდროს გაშენებული საცხოვრებელი კვარტლების სახელს ატარებს რევოლუციამდელ თბილისში ქალაქის ეროვნული შემადგენლობა საკმაოდ ჭრელი იყო ეთნიკური უბნების საზღვრებს საკმაოდ დაწვრილებით აღწერს ცნობილი გერმანელი ტურისტული წიგნების გამომცემელი კარლ ბედეკერი საუკუნეების მანძილზე თბილისი იყო არა მხოლოდ პოლიტიკურ სახელმწიფოებრივი ცენტრი არამედ ლიტერატურულ კულტურული საქმიანობის მძლავრი კერაც თბილისში განვითარდა ქართული სასულიერო მწერლობა და საერო ლიტერატურა უმაღლეს დონეს მიაღწია ქართულმა სულიერმა კულტურამ თბილისელ მწერლებს ცხოველი ურთიერთობა ჰქონდათ საქართველოში მოღვაწე მწიგნობრებთან მეცნიერებთან ენერგიულად იღვწოდნენ ქართული ლიტერატურის განვითარებისათვის თბილისის ლიტერატურულ ცხოვრებას შეიძლება თვალი გავადევნოთ საუკუნიდან როდესაც აქ მოღვაწეობდა იოანე საბანისძე განსაკუთრებით გაძლიერდა თბილისის ლიტერატურული ცხოვრება საუკუნეში იოანე შავთელის ჩახრუხაძის სარგის თმოგველის შოთა რუსთაველის მოღვაწეობის ხანაში მომდევნო პერიოდში დაპყრობის მოძალების შედეგად თბილისის ლიტერატურული ცხოვრება შესუსტდა მაგრამ საუკუნეებიდან კვლავ იწყო გამოცოცხლება საუკუნეში თბილისში მოღვაწეობდნენ სულხან საბა ორბელიანი ვახტანგ თეიმურაზ ანტონ ბესიკი საიათნოვა და სხვა თბილისში პირველი დაწყებითი ელემენტარული სკოლები შეიქმნა საუკუნეში ეკლესია მონასტრებთან სიონის კალოუბნის მეტეხის ქაშვეთის ანჩისხატისა და სხვა ეკლესიებთან წელს ანტონ ის ინიციატივით გაიხსნა თბილისის სემინარია რომელმაც დიდი როლი შეასრულა განათლებისა და კულტურის განვითარების ისტორიაში წელს თბილისში დაარსდა რუსული ენის შემსწავლელი სკოლა ეს სკოლები განადგურდა წელს აღა მაჰმად ხანის მიერ თბილისის აოხრების დროს საუკუნის დასაწყისიდან თბილისში აღმავლობის პერიოდი დადგა იან წლებში აქ მოღვაწეობდნენ ქართველი რომანტიკოსები ა ჭავჭავაძე გ ორბელიანი ნ ბარათაშვილი და სხვა იან წლებიდან საფუძველი ჩაეყარა ქართულ კრიტიკულ რეალიზმს გ ერისთავი ლ არდაზიანი დ ჭონქაძე და სხვა იან წლებში ლიტერატურულ სარბიელზე გამოვიდნენ თერგდალეულები ი ჭავჭვაძე ა წერეთელი და სხვა რომლებმაც უმაღლეს საფეხურზე აიყვანეს ქართული კრიტიკული რეალიზმი იანი წლებიდან თბილისში სხვადასხვა დროს ცხოვრობდნენ და მოღვაწეობდნენ ვაჟა ფშაველა ალ ყაზბეგი ნ ლომოური ს მგალობლიშვილი ე ნინოშვილი დ კლდიაშვილი შ არაგვისპირელი ი ევდოშვილი და სხვა წლიდან პირველი მარქსისტული კულტურულ საზოგადოებრივი ჯგუფის მესამე დასის წევრები საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ თბილისში გაიხსნა რამდენიმე სკოლა წელს გაიხსნა პირველი საერო ორკლასიანი სკოლა თბილისის კეთილშობილთა სასწავლებელი რომელიც წელს თბილისის პირველ გიმნაზიად გადაკეთდა თბილისის სასულიერო სემინარია და მასთან სასულიერო სასწავლებელი ნერსესის სომხური სასულიერო სემინარია სამაზრო სასწავლებელი და თავად აზნაურ ოფიცერთა მოსამზადებელი სამხედრო სკოლა წელს თბილისში დაარსდა ამიერკავკასიის ქალთა ინსტიტუტი სამხედრო მოსწავლეთა სკოლა თბილისის კავკასიის მესანგრეთა ბატალიონთან წმ ნინოს ქალთა სასწავლებელი ვაჟთა სამიჯნაო სკოლა საუკუნის იან წლებში თბილისში იყო კერძო სკოლა უმთავრესად ვაჟთა და ქალთა პანსიონების სახით საქველმოქმედო საზოგადოებამ თბილისში გახსნა პირველი ქალთა სკოლა ავლაბარში წლებში სკოლა წელს უფასო სკოლა უღარიბესი მშობლების შვილებისათვის და კიდევ სკოლა იან წლებში თბილისში გაიხსნა ხატიანოვსკის ქალთა პანსიონი დავით ყიფიანის ვაჟთა პანსიონი სადაც ასწავლიდნენ გიმნაზიის პროგრამით ხლამოვის ვაჟთა პანსიონი ფავრის ქალთა პანსიონი ბიუს ვაჟთა პანსიონი ჰაკესა და კანონიჩის ვაჟთა პანსიონი ჟინიუს ვაჟთა და ქალთა პანსიონი რომლის ბაზაზე მონასტირცევმა და ტერ აკოფოვმა გახსნეს კერძო გიმნაზია სადაც ასწავლიდნენ სახელმწიფო ნახევრად კლასიკური გიმნაზიის პროგრამით შარლეს ხოლო ფულკის ხელმძღვანელობით გაიხსნა ფრანგული სკოლა გაიხსნა თბილისის პირველი რეალური სასწავლებელი იმავე წელს თბილისის ქალთა პირველი თანრიგის სასწავლებელი ალექსანდრე ის სახელობის ვაჟთა თბილისის სამასწავლებლო სკოლა საუკუნის დამდეგისათვის მთელ საქართველოში და კერძოდ თბილისში რამდენადმე გაიზარდა სკოლების ქსელი მაგრამ სახალხო განათლების საქმე მაინც ჩამორჩენილი იყო წლებში გახშირდა მოსწავლეთა გაფიცვები და პოლიტიკური გამოსვლები რევოლუციის შემდგომ პერიოდში სტოლიპინის რეაქცია სახლხო განათლების საქმესაც შეეხო მაგრამ მას წინააღმდეგობას უწევდა პროგრელუსი მასწავლებლობა და მოსწავლე ახალგაზრდობა თბილისში არსებობდა რამდენიმე კერძო საბავშვო ბაღი პირველი გაიხსნა მეორე და სხვა საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ შეიქმნა სახელმწიფო საბავშვო ბაღებისა და ბაგა ბაღების ქსელი რომელიც გამუდმებით ფართოვდებოდა წლებში თბილისში გაიხსნა მდე ახალი სკოლა მ შ ოთხწლიანი დაწყებითი შვიდწლიანი შრომის სკოლები ცხრაწლიანი შრომის სკოლები სხვადასხვა სპეციალობით და სამწლიანი და ოთხწლიანი ტექნიკუმები სასწავლო წელს თბილისში იყო უმაღლესი სასწავლებელი თსუ პოლიტექნიკური ინსტიტუტი პედაგოგიური ინსტიტუტი თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია თბილისის კონსერვატორია ამიერკავკასიის კომუნისტური უნივერსიტეტი ვარდების რევოლუციის შემდგომ მასიურად დაიწყო თბილისში თანამედროვე ტიპის შენობების მშენებლობა ასევე პარალელურად ხორციელდებოდა ძველი თბილისის რესტავრაციის პროგრამა თბილისში სამეცნიერო კვლევითი მუშაობა მიმდინარეობდა თსუ ში შემდეგ უნივერსიტეტის ბაზაზე გაიხსნა სხვადასხვა სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტი განსაკუთრებით ფართოდ გაიშალა სამეცნიერო კვლევითი მუშაობა მას შემდეგ რაც დაარსდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია თუ წლისთვის თბილისში სულ იყო სამეცნიერო კვლევითი დაწესებულება უმაღლესი სასწავლებლების ჩათვლით სადაც მუშაობდა ათ მეცნიერ მუშაკი თბილისში აკადემიის სისტემის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის გარდა იყო საკავშირო სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტების ფილიალი მდე სხვადასხვა საპროექტო და უწყებრივი სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტი სულ თბილისში მუშაობდა ათ მეცნიერი მუშაკი მ შ მეცნიერებათა დოქტორი და მეცნიერებათა კანდიდატი თბილისი რესპუბლიკის უდიდესი თეატრალური ცენტრია აქ არის ზ ფალიაშვილის ოპერისა და ბალეტის აკადემიური თეატრი შოთა რუსთაველისა და კოტე მარჯანიშვილის სახელობის აკადემიური დრამატული თეატრები ა გრიბოედოვის სახ რუსული და ს შაუმიანის სახ სომხური დრამატული თეატრები ვ აბაშიძის მუს კომედიის თეატრი მოზარდ მაყურებელთა ქართული და რუსული თეატრები მეტეხის ახალგაზრდული თეატრი სტუდია თოჯინების ქართული და რუს თეატრები მინიატურების სახელმწიფო თეატრი კინოსტუდია ქართული ფილმის თეატრალური სახელოსნო პანტონიმის თეატრი ცირკი ფილარმონია კინოსტუდია ქართული ფილმი საქართველოს თეატრალური საზოგადოება საქართველოს კომპოზიტორთა მხატვართა და არქიტექტორთა კავშირები თბილისში პირველი ქართული სტამბა დააარსა ვახტანგ მ წელს პირველი ქართული ბეჭდვითი ორგანო საქართველოს გაზეთი გამოვიდა წელს იდან ქართული გაზეთი ოფიციალური გაზეთი ტფილისის უწყებანი გამოდიოდა ჟურნალი ცისკარი გაზეთი დროება ი ჭავჭავაძემ გამოსცა ჟურნალი ივერია იდან გაზეთი მუშაობდა ავლაბრის არალეგალური სტამბა წელს დაარსდა ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის მთავარი სამეცნიერო რედაქცია წელს ჩამოყალიბდა საქართველოს საინფორმაციო სააგენტო საქინფორმი რადიომაუწყებლობა მუშაობს იდან ტელეგადაცემები დაიწყო წლის დეკემბრიდან ტელეცენტრია თბილისში ქალაქის მოსახლეობის ქრისტიანია მათგან უმეტესობა მართლმადიდებელია მნიშვნელოვანი რაოდენობის მიმდევრები ჰყავს რუსულ მართლმადიდებლურ ეკლესიასა და სომხურ სამოციქულო ეკლესიას კათოლიკეები ლუთერანები ბაპტისტები და სხვა ქრისტიანული დენომინაციები უმცირესობას წარმოადგენს მოსახლეობის დიდი უმცირესობა ისლამს მისდევს თბილისელთა დაახლ იუდეველია ქალაქში დაახლოებით ათ ქურთი ცხოვრობს რომელთა იეზიდია ქალაქი ისტორიულად ცნობილი იყო რელიგიური ტოლერანტობით ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ძველ თბილისში სხვადასხვა სარწმუნოების ტაძრებისა თუ სამლოცველოების სიუხვით ახლო აღმოსავლეთის მრავალი ქალაქის მსგავსად აზიური კულტურის გავლენით თბილისს ისტორიულად ქალაქის ცალკეული უბნები ჰქონდა გამოყოფილი სპორტული ასპარეზობებისთვის თანამედროვე საბურთალოსა და დიდუბის ტერიტორიებზე ადრე სპეციალური შეჯიბრებები ტარდებოდა განსაკუთრებით პოპულარული სახეობები თბილისში ცხენბურთი ჭიდაობა და ფარიკაობა იყო სოციალურად და ეკონომიკურად დასავლეთთან ინტეგრაციასთან ერთად თბილისში ევროპული სპორტის სახეობებიც ხდება პოპულარული საუკუნეში საუკუნეში აქ უკვე დომინირებს ფეხბურთი კალათბურთი და რაგბი წლისთვის თბილისს უკვე მდე დიდი თუ მცირე სასპორტო დარბაზი თუ დაწესებულება ჰქონდა მათ შორის ოთხი დახურული და ექვსი ღია ოლიმპიური საცურაო აუზი საკალათბურთო მოედანი და დარბაზი ხელბურთის მოედანი ჩოგბურთის კორტი ფეხბურთის მოედანი და ხუთი სტადიონი ამჟამად თბილისში უდიდესია ბორის პაიჭაძის სტადიონი ათას მაყურებელზე და მიხეილ მესხის სტადიონი მაყურებელზე სპორტის სასახლე სადაც ჩვეულებრივ საკალათბურთო ტურნირები ტარდება ათას მაყურებელს იტევს ვერის საკალათბურთო დარბაზი მაყურებელზე გათვლილი ამჟამად თბილისში ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობებია ფეხბურთი რაგბი კალათბურთი და ჭიდაობა ასევე პოპულარულია ჩოგბურთი ცურვა და წყალბურთი თბილისს რამდენიმე პროფესიონალური საფეხბურთო და რაგბის გუნდი ჰყავს ს მოთამაშეები ზაზა ფაჩულია და ნიკოლოზ ცქიტიშვილი თბილისელები არიან თბილისის ერთ ერთი უძლიერესი ფეხბურთის გუნდი დინამო თბილისი წელს გამარჯვებული გახდა ევროპის თასის მფლობელთა თასის გათამაშებაზე საკალათბურთო გუნდი დინამო ასევე ევროლიგის ჩემპიონი გახდა წელს თბილისის მოსახლეობა მუდამ მრავალეთნიკური იყო ქართველების გვერდით ქალაქში მუდმივად ცხოვრობდნენ ქურთები სომხები ებრაელები აზერბაიჯანელები რუსები ბერძნები სწორედ ამიტომ თბილისი კავკასიაში ერთადერთი ქალაქი იყო და არის სადაც მეჩეთს სინაგოგასა და ეკლესიას გვერდი გვერდ იხილავთ ამიტომ სამართლიანადაც თბილისი კავკასიის ცენტრად და ხანდახან დედაქალაქადაც კი წარმოგვიდგებოდა დღესაც ქალაქის მოსახლეობის დაახლოებით ეთნიკურად არაქართულია წელს იულიუს ფონ კლაპროთის ცნობით თბილისში ადამიანი ცხოვრობდა შოთა რუსთაველი რუსთველი დაახ საუკუნის დიდი ქართველი პოეტი და მოაზროვნე ავტორი საქვეყნოდ ცნობილი პოემისა ვეფხისტყაოსანი მსოფლიოს მრავალ ლიტერატურათმცოდნეთა მიერ მიიჩნევა შუასაუკუნეების მსოფლიო ლიტერატურის ერთ ერთ უმნიშვნელოვანეს წარმომადგენლად შოთა რუსთაველის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ ჩვენამდე თითქმის არავითარ ცნობას არ მოუღწევია რიგი ისტორიული ლიტერატურული და ფოლკლორული წყაროების საფუძველზე იქმნება დიდი პოეტის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის არაერთი ვერსია რუსთაველის ბიოგრაფიული მონაცემების დასადგენად ერთ ერთი ძირითადი წყარო თვით მისი პოემაა რუსთაველის ავტორობას გვიმოწმებს ვეფხისტყაოსნის პროლოგი დავჯდე რუსთველმან გავლექსე მისთვის გულ ლახვარსობილი მე რუსთველი ხელობითა ვიქმ საქმესა ამა დარი ეპილოგი აგრეთვე საუკუნეების ქართული მწერლობა ამაზე ადრინდელი ცნობები არ მოგვეპოვება სახელწოდება რუსთაველი რუსთველი უკავშირდება გეოგრაფიულ პუნქტს რუსთავს და ნიშნავს რუსთავის მკვიდრს ან რუსთავის ციხე ქალაქის გამგებელს მეპატრონეს იმდროინდელი საქართველოს სოციალურ პოლიტიკური სინამდვილე გვაფიქრებინებს რომ მეორე მნიშვნელობა უნდა იყოს სწორი რუსთაველის სახელის შესახებ პირდაპირ ცნობას გვაწვდიან თეიმურაზ იგი ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟთა შესახებ ამბობს ესენი შოთა რუსთველმან შეამკო არსთა მკობითაო და საუკუნეებში სხვა ქართველი მწერლები ამასვე ადასტურებს რუსთაველის ფრესკული პორტრეტი საუკუნის ნახევრის წარწერით რომელიც რესტავრირებული სახითაა შემონახული იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის სვეტზე ტ გაბაშვილის მიერ ნანახი და შემდეგში ზეთის საღებავების სქელი ფენით დაფარული ფრესკა გამოავლინა იერუსალიმის სამეცნიერო ექსპედიციამ და ამავე საუკუნეში მონასტრის სააღაპო წიგნში მოსახსენებელი შოთაჲსა ჲ რომელიც იგივე რუსთაველი უნდა იყოს ფრესკის წარწერის მიხედვით რუსთაველს შეუკეთებია და განუახლებია ჯვრის მონასტერი სავარაუდოა რომ პოეტი ყოფილა სამეფო კარის დიდი მოხელე ვეზირი თამარ მეფესთან დაახლოებული პირი როგორც ჩანს მას ევალებოდა ქართულ საკულტო ძეგლებზე მ შ ჯვრის მონასტერზე ზრუნვა გამოთქმულია მოსაზრება რომ პოეტი სიცოცხლის მიწურულს გაემგზავრა იერუსალიმში აღიკვეცა ბერად იქვე აღესრულა და იქვეა დასაფლავებული არ მართლდება გადმოცემა პოეტის ბერად შედგომაზე ფრესკაზე გამოხატული ქართველი დიდებული ერისკაცის სამოსელშია გამოწყობილი თანაც რუსთაველს როგორც ვეზირს შეეძლო საქართველოდანვე წარემართა მონასტრის შეკეთება განახლებისათვის საჭირო საქმიანობა რუსთაველის ბიოგრაფიულ ცნობების შემცველ სხვა წერილობით წყაროებს ჩვენამდე არ მოუღწევია ხალხური გადმოცემით პოეტი მესხი უნდა იყოს მესხად თვლის მას პოეტი არჩილ ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებანიც მიგვანიშნებს შოთას მესხურ წარმოშობაზე შეასძლებელია სახელწოდება რუსთაველი უკავშირდებოდეს მესხეთის რუსთავს რომელიც მდებარეობს ახალციხე ასპინძის შარაგზის მახლობლად პოეტის დაბადების თარიღად მიიჩნევენ წლებს ის ცხოვრობდა საქართველოს მეფის თამარისა და მისი მეუღლის დავით სოსლანის ზეობის პერიოდში ქართული სახელმწიფოსა და მისი ხალხის მატერიალური და სულიერი აყვავების პერიოდში არის კიდევ ერთი ვერსია პოეტის წარმომავლობის შესახებ რომელიც პავლე ინგოროყვამ გამოთქვა თავის მონოგრაფიაში რუსთაველიანა მისი მიხედვით შოთა რუსთაველი ეკუთვნოდა უმაღლესი არისტოკრატიის წრეს ეს დასტურდება პოემის შინაარსით მას კარგად ესმოდა სამხედრო საქმე და მისი ისეთი ნიუანსები რომელთაც მხოლოდ ცნობილი და გამოცდილი სარდალი თუ ფლობდა ასევე ქვეყნის მართვისა და გამგეობის სამეფო კარის ინტრიგების ნადირობისა და ზეპური საზოგადოების გართობის სხვა სახეობათა ზედმიწევნით კარგი ცოდნა მეტყველებს რომ შოთა რუსთაველი თავის ნაწარმოებში ბევრ შემთხვევაში ისტორიულ სინამდვილეს გადმოგვცემს ასეთი დიდგვაროვანი და მაღალი ფეოდალი სახელით შოთა მისი თანამედროვე ეპოქის ისტორიულ წყაროებში მოხსენიებული და მისი გვარის გენეოლოგია მეტნაკლებად ცნობილი უნდა იყოს აქედან გამომდინარე შესაძლებელია რომ პოეტის პიროვნება იყოს შოთა გრიგოლის ძე ჰერეთის ერისთავი ისტორიულ წყაროებში მოხსენიებული შოთა კუპარად მას ჟამთააღმწერელი დადებითად არ ახასიათებს თუმცა არც იმას უარყოფს რომ უდიდესი სახელმწიფო მოღვაწე იყო და იმდროინდელ ყველა მნიშვნელოვან აქციაში იღებდა მონაწილეობას მათ შორის კოხტათავის შეთქმულებაში შოთა რუსთაველმა როგორც ჩანს ბრწყინვალე განათლება მიიღო ჯერ საქართველოში იყალთოს აკადემიაში შემდეგ ბიზანტიაში შეისწავლა ბერძნული არაბული და სპარსული ენები იცნობდა არა მარტო ქართველ მოაზროვნეთა ნაშრომებს არამედ ანტიკურ ფილოსოფიას ემპედოკლეს ჰერაკლიტეს პლატონის ნაშრომებს აღმოსავლურ ლიტერატურას ფირდოუსი გურგანი ნიზამი და სხვა ყოველივე ეს აგრეთვე პოეტის განსწავლულობა ასტრონომიაში ასტროლოგიაში გეოგრაფიაში მედიცინაში ფილოსოფიაში სამართალში ისტორიაში სამხედრო საქმეში და სხვა ასახულია მის პოემაში საქართველოს რესპუბლიკის უმაღლესი ჯილდო ხელოვნებისა და ლიტერატურის დარგში შოთა რუსთაველის სახელს ატარებს შოთა რუსთაველის სახელმწიფო პრემია თბილისის მთავარ გამზირსაც რუსთაველის სახელი ჰქვია ასევე არსებობს შოთა რუსთაველის სახელმწიფო აკადემიური თეატრი შოთა რუსთაველის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტი საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიასთან და ა შ იოჰან სებასტიან ბახი დ მარტი ძვ სტ მარტი აიზენახი გ ივლისი ლაიფციგი ბაროკოს ეპოქის გერმანელი კომპოზიტორი და მუსიკოსი ცნობილია ისეთი ინსტრუმენტული კომპოზიციებით როგორიცაა ფუგის ხელოვნება ბრანდენბურგის კონცერტები და გოლდბერგის ვარიაციები აგრეთვე ვოკალური ნაწარმოებებით მათ შორის მათეს პასიონი და მესა სი მინორი საუკუნეში ხელახლა აღმოჩენიდან მოყოლებული ფართოდ მიიჩნევა ყველა დროის ერთ ერთ უდიდეს კომპოზიტორად ბახი აიზენახში მუსიკოსის ოჯახში დაიბადა ამ დროისთვის მისი ოჯახი უკვე რამდენიმე კომპოზიტორს ითვლიდა წლის ასაკში დაობლდა და მომდევნო ხუთი წელი უფროს ძმასთან იოჰან კრისტოფ ბახთან ცხოვრობდა რის შემდეგაც მუსიკალური განვითარება ლიუნებურგში განაგრძო წლიდან კვლავ თიურინგიაში დაბრუნდა და მუშაობდა მუსიკოსად არნშტატის და მიულჰაუზენის პროტესტანტულ ეკლესიებში ხანგრძლივი პერიოდების განმავლობაში დასაქმებული იყო დიდებულთა კარზე ვაიმარში სადაც განავრცო თავისი საორღანო რეპერტუარი და კეთენში სადაც ძირითადად კამერულ მუსიკაზე მუშაობდა წელს დაინიშნა ლაიფციგის წმ თომას სახელობის ვაჟთა გუნდის ხელმძღვანელად წერდა მუსიკას ქალაქის მთავარი ლუთერანური ეკლესიებისთვის და უნივერსიტეტის სტუდენტური ანსამბლისთვის წლიდან გამოსცა თავისი საორღანო და საკლავირო მუსიკის ნაწილი ლაიფციგში ისევე როგორც წინა სამუშაო ადგილებზე უთანხმოებები ჰქონდა დამქირავებელთან წელს პოლონეთის მეფემ ავგუსტუს მ კარის კომპოზიტორის ტიტული მიანიჭა რამაც სიტუაცია ოდნავ გამოასწორა სიცოცხლის ბოლო ათწლეულები ბახმა დაუთმო თავისი ადრეული კომპოზიციების გადამუშავებას და გაფართოებას თვალის ოპერაციის გართულების შედეგად ის წელს წლის ასაკში გარდაიცვალა ბახმა გაამდიდრა არსებული გერმანული სტილები კონტრაპუნქტის ჰარმონიის და მოტივური ორგანიზაციის ოსტატური გამოყენებით და საზღვარგარეთიდან განსაკუთრებით იტალიიდან და საფრანგეთიდან რიტმების ფორმების და ტექსტურების შემოტანით და ადაპტაციით ბახის კომპოზიციები მოიცავს ასობით როგორც საეკლესიო ისე საერო კანტატას მისი სასულიერო მუსიკა მოიცავს პასიონებს ორატორიებს და მოტეტებს ხშირად ახდენდა ლუთერანული საგალობლების ადაპტირებას არა მხოლოდ დიდი ზომის ვოკალურ ნამუშევრებში არამედ ოთხხმიან ქორალებში და საეკლესიო სიმღერებშიც ფართო რეპერტუარი შექმნა ორღანის და კლავიშიანი ინსტრუმენტებისთვის წერდა კონცერტებს ვიოლინოსთვის და კლავესინისთვის სიუიტებს როგორც კამერული ისე საორკესტრო სახით მისი ბევრი ნაწარმოები კანონის და ფუგის ფორმებს იყენებს საუკუნეში ბახი მეტწილად ცნობილი იყო როგორც ორღანისტი ხოლო მისი საკლავირო მუსიკა როგორიცაა კარგად ტემპერირებული კლავირი დიდაქტიკური ღირსებების გამო ფასდებოდა საუკუნეში გამოიცა ბახის რამდენიმე ბიოგრაფია ხოლო ამ საუკუნის ბოლოს მისი თითქმის ყველა ძირითადი ნაწარმოები გამოცემული იყო კომპოზიტორის შესახებ ცოდნის გავრცელება გრძელდება სპეციალურად მისადმი მიძღვნილი პერიოდული გამოცემების და ვებგვერდების საშუალებით არსებობს მისი ნამუშევრების დანომრილი კატალოგი და ნაწარმოებების კრიტიკულად შესწორებული გამოცემები მისი მუსიკის შემდგომი პოპულარიზაცია გაგრძელდა არაერთი არანჟირებით მათ შორის არია სიმზე და ჩანაწერებით კომპოზიტორის წლის იუბილის აღსანიშნავად გამოიცა მისი ყველა ნაწარმოების შემცველი სამი სხვადასხვა კომპლექტი ბახი დაიბადა აიზენახში ზაქს აიზენახის საგრაფოს დედაქალაქში დღევანდელ გერმანიაში ძვ სტ წლის მარტს ახ სტ წლის მარტს ის იყო ქალაქის მუსიკოსების ხელმძღვანელის იოჰან ამბროზიუს ბახის და მარია ელისაბეტ ლემერჰირტის ვაჟი ის იოჰან ამბროზიუსის მერვე ყველაზე უმცროსი შვილი იყო და სავარაუდოდ მამისგან ისწავლა ვიოლინოზე დაკვრა და მუსიკის თეორიის საფუძვლები მისი ყველა ბიძა პროფესიონალი მუსიკოსი იყო ეკლესიის ორღანისტები კარის მუსიკოსები და კომპოზიტორები ერთ ერთმა ბიძამ იოჰან კრისტოფ ბახმა გააცნო მას ორღანი ხოლო ერთ ერთი უფროსი ბიძაშვილი იოჰან ლუდვიგ ბახი ცნობილი კომპოზიტორი და მევიოლინე იყო ლიუნებურგში ყოფნისას ბახს წვდომა ჰქონდა წმ იოანეს ეკლესიასთან და სავარაუდოდ წლიდან უკრავდა მის ცნობილ ორღანზე ისევე როგორც მისი მასწავლებელი გეორგ ბემი თავისი მუსიკალური ნიჭის გამო ბახს ბემთან მნიშვნელოვანი კონტაქტები ჰქონდა ლიუნებურგში სწავლის დროს და ასევე სტუმრობდა ხოლმე ახლომდებარე ჰამბურგს სადაც აკვირდებოდა უდიდეს ჩრდილო გერმანელ ორღანისტს იოჰან ადამ რაინკენს წელს შტაუფერმა აღმოაჩინა საორღანო ტაბულატურები რომელიც ბახმა ჯერ კიდევ თინეიჯერობის ასაკში მოამზადა რაინკენის და დიტერიხ ბუქსტეჰუდეს ნამუშევრების მიხედვით ისინი აჩვენებს დისციპლინირებულ მეთოდურ კარგად გაწვრთნილ ახალგაზრდას რომელიც მოწადინებულია შეისწავლოს თავისი ხელობა ძლიერი ოჯახური კავშირებისა და მუსიკალურად ენთუზიასტი დამქირავებლის მიუხედავად ამ პოსტზე მუშაობის რამდენიმე წლის შემდეგ ბახსა და ადგილობრივ ხელისუფალთა შორის დაძაბულობამ იჩინა თავი კომპოზიტორი უკმაყოფილო იყო გუნდის მომღერლებით ერთ ერთ მათგანს მტირალა ფაგოტისტიც კი უწოდა ამ სტუდენტმა კი გვარად გაიერბახმა ერთ გვიან საღამოს ჯოხით ცემა დაუპირა ბახმა მასზე საჩივარი შეიტანა თუმცა უფლებამოსილმა პირებმა გაიერბახს მხოლოდ მცირედი შენიშვნა მისცეს ხოლო ბახს მოუწოდეს ნაკლებად მომთხოვნი ყოფილიყო თავისი სტუდენტების მიმართ რამდენიმე თვის შემდეგ ბახმა დამქირავებელი გაანაწყენა არნშტატიდან ხანგრძლივი გამგზავრებით აიღო რა ოთხკვირიანი შვებულება სამსახურში დაახლოებით ოთხი თვე აღარ გამოჩენილა ამ პერიოდში სტუმრობდა ორღანისტსა და კომპოზიტორ დიტერიხ ბუქსტეჰუდეს ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ ლიუბეკში ვიზიტში შედიოდა კილომეტრიანი გზა ორივე მხარეს რომელიც ბახმა სავარაუდოდ ფეხით გაიარა ბახმა მიულჰაუზენი წელს დატოვა და ვაიმარს დაუბრუნდა ამჯერად ორღანისტის ხოლო წლიდან ჰერცოგის კარის კონცერტმაისტერის რანგში სადაც შესაძლებლობა ჰქონდა ემუშავა დიდ კარგად დაფინანსებულ მუსიკალურ კოლექტივთან მეუღლესთან ერთად საცხოვრებლად გადავიდა ჰერცოგის სასახლესთან ახლომდებარე სახლში იმავე წელს დაიბადა მათი პირველი შვილი კატარინა დოროთეა და მათთან საცხოვრებლად გადმოვიდა ბარბარას უფროსი გაუთხოვარი და ის წლამდე გარდაცვალებამდე მათთან ცხოვრობდა და საოჯახო საქმეების წარმართვაში ეხმარებოდა ვაიმარში დაიბადა მათი სამი ვაჟი ვილჰელმ ფრიდმანი კარლ ფილიპ ემანუელი და იოჰან გოტფრიდ ბერნჰარდი წყვილს კიდე სამი შვილი ეყოლა მათ შორის ტყუპები წელს თუმცა ვერცერთმა მათგანმა პირველ დაბადების დღემდე ვერ იცოცხლა ვაიმარში ყოფნისას დაიწყო ბახის საკლავირო ნაწარმოებების წერის ხანგრძლივი პერიოდი მან შეიძინა პროფესიონალიზმი და გამბედაობა რათა გაეფართოვებინა იმ დროს მიღებული მუსიკალური ფორმები და შემოეტანა გავლენები საზღვარგარეთიდან ისწავლა დრამატული შესავალი ნაწილების წერა და დინამიური მოტორული რიტმების და ჰარმონიული სქემების გამოყენება რომლებიც მეტწილად იტალიელების ანტონიო ვივალდის არქანჯელო კორელის და ჯუზეპე ტორელის მუსიკიდან გადმოიღო ამ სტილისტური ასპექტების გადმოღება ნაწილობრივ ვივალდის სიმებიანი და სასულე კონცერტების საკლავირო და საორღანო ტრანსკრიპციების მომზადების დროს მოხდა აღნიშული ტრანსკრიპციების დიდი ნაწილი დღესაც სრულდება ბახს განსაკუთრებით მოსწონდა იტალიური სტილი სადაც ერთი ან რამდენიმე სოლო ინსტრუმენტი ერთმანეთს ენაცვლებოდა ორკესტრის განუწყვეტელი თანხლების ფონზე ვაიმარში ბახი აგრძელებდა საორღანო მუსიკის წერას და შესრულებას აგრეთვე უკრავდა ჰერცოგის ანსამბლთან ერთად ამ დროს დაიწყო პრელუდიების და ფუგების წერა რომლებიც მოგვიანებით შეიკრა მონუმენტურ ნაშრომში კარგად ტემპერირებული კლავირი სადაც კლავირი კლავიკორდს ან კლავესინს აღნიშნავს კრებული ორი წიგნისგან შედგება რომელთაგანაც თითოეული პრელუდიას შეიცავს ყველა მაჟორულ და მინორულ ტონლობაში დაიწყო მუშაობა კრებულზე პატარა საორღანო წიგნი რომელიც ტრადიციული ლუთერანული საგალობლების მელოდიებს მოიცავდა რთული ტექსტურული არანჟირებით წელს კონსულტაციებს უწევდა ხელისუფლების წარმომადგენლებს კრისტოფ კუნციუსის მიერ ჰალეში ზაალე ბაზრის ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესიის მთავარი ორღანის შეკეთებისას რის შემდეგაც ქალაქში დარჩენის და მუშაობის შემოთავაზებაც მიიღო მიუხედავად იმისა რომ ერთ წელს დაიბადნენ და მხოლოდ კილომეტრის დაშორებით ცხოვრობდნენ ბახი და ჰენდელი ერთმანეთს არასოდეს შეხვედრიან წელს ბახმა კილომეტრი გაიარა კეთენიდან ჰალესკენ რათა ჰენდელს შეხვედროდა თუმცა ეს უკანასკნელი ქალაქიდან უკვე წასული დახვდა წელს ბახის უფროსი ვაჟი ვილჰელმ ფრიდმანი ჰალეში ჩავიდა და ჰენდელი თავიანთ ოჯახში ლაიფციგში დაპატიჟა თუმცა ვიზიტი არ შედგა თომასკანტორის თანამდებობა იოჰან კუნაუს ეჭირა წლიდან გარდაცვალებამდე წლის ივნისამდე ბახი ამ პერიოდში ლაიფციგში ნამყოფი იყო წელს დაესწრო მსახურებას წ თომას ეკლესიაში შობის მარხვის პირველ კვირადღეს ხოლო წელს გასინჯა ორღანი წმ პავლეს ეკლესიაში წელს ჰალეში ორღანის გასინჯვისა და ინაუგურაციის დროს იგი კუნაუსაც შეხვდა თანამდებობის შეთავაზების მერე ბახი ლაიფციგში მხოლოდ მაშინ მიიწვიეს როცა გეორგ ფილიპ ტელემანმა განაცხადა რომ ქალაქში გადასვლის ინტერესი არ ჰქონდა იგი ჰამბურგში წავიდა სადაც ქალაქის სენატთან თავისი საკითხები ჰქონდა გასარკვევი ბახის მოვალეობა წმ თომას სკოლის მოსწავლეების სიმღერაში მომზადება და ქალაქის მთავარი ეკლესიებისთვის მუსიკის შექმნა იყო მის მოვალეობაში ლათინურის სწავლებაც შედიოდა მაგრამ უფლება მისცეს ამის გასაკეთებლად ოთხი პრეფექტი მოადგილე დაექირავებინა რომლებიც მუსიკის სწავლებაშიც ეხმარებოდნენ კვირადღის ღვთისმსახურების და წლის განმავლობაში სხვა საეკლესიო დღესასწაულებისთვის აგრეთვე საჭირო იყო საეკლესიო კანტატის დაწერა ბახი თავად ხელმძღვანელობდა თავისი კანტატების შესრულებას რომელთა უმეტესობაც მისი ლაიფციგში გადასვლიდან სამი წლის განმავლობაში შეიქმნა პირველი იყო რომელიც წმ ნიკოლოზის ეკლესიაში შესრულდა წლის მაისს ბახი თავის კანტატებს წლიურ ციკლებად კრავდა დოკუმენტებში ხუთი ციკლია მოხსენიებული რომელთაგანაც დღემდე მხოლოდ სამი შემორჩა ლაიფციგში შექმნილი სამასზე მეტი კანტატიდან ასზე მეტი დაკარგულია ამ ნამუშევრების უმეტესობა წარმოადგენს ყოველკვირეულ ან სადღესასწაულო ღვთისმსახურებაზე წაკითხული სახარების შინაარსის განვრცობას მეორე წლიური ციკლი ბახმა წელს სულთმოფენობიდან მესამე კვირადღეს დაიწყო იგი მხოლოდ საგუნდო კანტატებს ქმინდა რომელთაგანც თითოეული ერთ საეკლესიო საგალობელზე იყო დაფუძნებული მათ შორისაა და ბახი სოპრანოებს და ალტებს გუნდისთვის სკოლიდან ხოლო ტენორებს და ბანებს სკოლიდან და მთლიანად ლაიფციგიდან არჩევდა ქორწილებსა და დაკრძალვებში სიმღერა მათთვის დამატებითი შემოსავლის წყაროს წარმოადგენდა სავარაუდოდ ამ მიზეზით და აგრეთვე სწავლის პროცესში გამოსაყენებლად დაწერა ბახმა სულ მცირე ექვსი მოტეტი ეკლესიაში მისი რეგულარული სამსახურის ნაწილი იყო სხვა კომპოზიტორთა მოტეტების შესრულებაც რომელთაც საკუთარის საფუძვლად იყენებდა ბახის წინამორბედი კანტორის პოზიციაზე იოზეფ კუნაუ ლაიფციგის უნივერსიტეტის წმ პავლეს ეკლესიის მუსიკალური ხელმძღვანელიც იყო თუმცა ბახს კანტორად დანიშვნის შემდეგ ამ ეკლესიისთვის მხოლოდ საზეიმო მუსიკის შექმნა დაევალა მისმა პეტიციამ დავალებოდა მუსიკის დაწერა რეგულარული ყოველკვირეული ღვთისმსახურებისთვისაც შესაბამისად გაზრდილი ანაზღაურებით კურფიურსტამდეც მიაღწია თუმცა ყველგან უარი ეთქვა ამის შემდეგ წლიდან მან ამ ეკლესიაში სადღესასწაულო მსახურებებისთვის მუშაობის ინტერესიც დაკარგა და იქ მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში ჩნდებოდა ხოლმე წმ პავლეს ეკლესიას სხვებთან შედარებით ბევრად ახალი წელს განახლებული და უკეთესი ორღანი ჰქონდა ორღანზე დაკვრა ბახის ოფიციალურ მოვალეობებში არ შედიოდა თუმცა ამ ეკლესიის ორღანზე გადმოცემით საკუთარი სიამოვნებისთვის უკრავდა ხოლმე ბახმა თავისი საკომპოზიტორო და საშემსრულებლო დიაპაზონი კიდევ უფრო გააფართოვა წლის მარტიდან როცა გადაიბარა ის სეკულარული მუსიკალური ანსამბლის ხელმძღვანელობა აღნიშნული ანსამბლი რომელიც ტელემანის დაარსებული იყო წარმოადგენდა ერთ ერთს რამდენიმე ათეული მსგავსი კოლექტივიდან რომლებიც მუსიკალურად აქტიური სტუდენტებისგან შედგებოდა და გერმანული ქალაქების კულტურულ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეჭირა როგორც წესი მსგავს ანსამბლებს ქალაქის წამყვანი მუსიკოსები ხელმძღვანელობდნენ კრისტოფ ვოლფის სიტყვებით მისი დირექტორობის საკუთარ თავზე აღება გაბედული ნაბიჯი იყო რამაც ლაიფციგის მთავარ მუსიკალურ დაწესებულებებზე ბახის გავლენა კიდევ უფრო გააძლიერა მთელი წლის განმავლობაში აწყობდა მუსიკალურ პერფორმანსებს ქალაქის სხვადასხვა სცენაზე მათ შორის კაფე ციმერმანში ყავის სახლში რომელიც კატერინის ქუჩაზე მთავარი ბაზრის მოედნის გვერდით მდებარეობდა ბახის იან და იან წლებში დაწერილი ნაწარმოებების უმეტესობა სწორედ ამ ანსამბლის მიერ სრულდებოდა მათ შორის იყო საკლავირო სავარჯიშო და არაერთი კონცერტი ვიოლინოსთვის და კლავიშიანი ინსტრუმენტისთვის ბახის უკანასკნელ წლებში მისი შემოქმედებითი დრო მეტწილად ორ დიდი ზომის კომპოზიციას ეკავა წლიდან დაწერა და გადაამუშავა რამდენიმე კანონი და ფუგა ფუგის ხელოვნებიდან რომლის გამოსაცემად მომზადებასაც თითქმის გარდაცვალებამდე განაგრძობდა იანი წლების შუაში შეადგინა კანტატა დრეზდენის კარისთვის წელს დაწერილი მცირე კირიე გლორია მესიდან ხოლო ბოლო წლებში აღნიშნული მესა სრულმასშტაბიან სი მინორულ მესად აქცია შტაუფერი ამ ნაწარმოებს ახასიათებს როგორც ბახის ყველაზე უნივერსალურ საეკლესიო ნამუშევარს შედგებოდა რა წლის მანძილზე დაწერილი კანტატების გადამუშავებული ნაწილებისგან მან საშუალება მისცა ბახს კიდევ ერთხელ გამოეკვლია თავისი ვოკალური ნამუშევრები და აერჩია გარკვეული ნაწილი შემდგომი რევიზიისა და დახვეწისთვის მესა რომელიც კომპოზიტორის სიცოცხლეში მთლიანად არასოდეს შესრულებულა ყველა დროის ერთ ერთ უდიდეს საგუნდო ნაწარმოებად ითვლება ბახის მუსიკა მეტწილად მიესადაგება მის თანამედროვე გვიანდელი ბაროკოს მუსიკალურ სტილს თავისი თანამედროვე კომპოზიტორების ჰენდელის ტელემანის და ვივალდის მსგავსად იყენებდა კონცერტების სიუიტების ფორმებს არიებს რეჩიტატივებით ოთხხმიან ქორალს ს და ა შ მისი სტილის განსაკუთრებულობა მდგომარეობს კონტრაპუნქტული ინვენციების და მოტივური კონტროლის ოსტატობაში აგრეთვე მძლავრი ხმოვანების და რთული ტექსტურის მუსიკაში ადრეული ასაკიდანვე აქტიურად ითვისებდა თავისი წინამორბედების და თანამდროვეების მუსიკას ყველაფერს რაც კი ხელმისაწვდომი იყო ევროპის მასშტაბით მათ შორის საფრანგეთიდან იტალიიდან და გერმანიის ყველა რეგიონიდან ყველა მათგანის კვალი მის მუსიკაშიც იგრძნობა ბახის შემოქმედების ცენტრალურ ნაწილს ყოველთვის რელიგიური მუსიკა წარმოადგენდა მისი ასობით საეკლესიო ნაწარმოები გამოხატავს როგორც მის ოსტატობას ასევე ღრმა რელიგიურ რწმენასაც ლაიფციგში თომასკანტორის პოზიციაზე ლუთერის მცირე კატეხიზმოსაც ასწავლიდა რამაც მის მუსიკაშიც ჰპოვა გამოძახილი მისი ნაწარმოებების დიდი ნაწილი დაფუძნებულია ლუთერანულ ქორალზე დიდი ზომის საეკლესიო ნაწარმოებების სტრუქტურაში ჩანს დახვეწილი კომპლექსური დაგეგმარება მძლავრი რელიგიური და მუსიკალური ექსპრესიის მისაღწევად მაგალითად მათეს პასიონი რომელიც ამ ტიპის სხვა ნაწარმოებების მსგავსად რეჩიტატივებით არიებით გუნდებით და ქორალებით გადმოსცემს ქრისტეს ვნებების ბიბლიურ ნარატივს უკვე რამდენიმე საუკუნეა მსმენელში ძლიერ მუსიკალურ და სულიერ განცდებს იწვევს ბახის მიერ გამოცემული და ხელნაწერების სახით შედგენილი კრებულები მოიცავს მის დროში არსებული ყველა ჟანრისთვის დამახასიათებელ არტისტულ და ტექნიკურ შესაძლებლობებს გარდა ოპერისა მაგალითად კარგად ტემპერირებული კლავირი მოიცავს ორ წიგნს რომელთაგანაც თითოეულში მოცემულია პრელუდია და ფუგა ყველა მაჟორულ და მინორულ ტონალობაში და გვთავაზობს ფუგის სტრუქტურული და პოლიფონიური ხერხების თავბრუდამხვევ მრავალფეროვნებას ოთხხმიანი ჰარმონია ბახზე ადრე იღებს სათავეს თუმცა მისი მოღვაწეობა დაემთხვა დროს როცა მოდალური მუსიკა დასავლურ ტრადიციაში მეტწილად ტონალურმა სისტემამ ჩაანაცვლა ამ სისტემაში მუსიკალური ნაწარმოები აკორდიდან აკორდზე გარკვეული წესების დაცვით გადადის და თითოეული აკორდი ოთხი ნოტისგან შედგება ოთხხმიანი ჰარმონიის პრინციპებს ბახი არა მარტო საგუნდო მუსიკაში იყენებს არამედ ციფრული ბანის აკომპანიმენტშიც ეს ახალი სისტემა ბახის შემოქმედების ცენტრალური ელემენტია და ითვლება რომ სწორედ მის კომპოზიციებში ჩაეყარა საფუძველი იმ სქემას რომელიც დასავლეთევროპულ მუსიკაში მომდევნო რამდენიმე საუკუნე დომინირებდა ბახის მიერ ტონალური სისტემის გამოყენება და წვლილი მის სისტემის განვითარებაში სულაც არ გულისხმობს იმას რომ იგი ნაკლები ოსტატობით მუშაობდა მოდალურ სისტემაში და მასთან დაკავშირებულ ჟანრებში განსხვავებით მის თანამედროვეთაგან რომლებიც მთლიანად ახალ სისტემაზე გადავიდნენ ბახი ხშირად უბრუნდებოდა უკვე თითქმის არქაულად მიჩნეულ კილოებს და ჟანრებს ამის მაგალითია ქრომატიული ფანტაზია და ფუგა რომელიც ქრომატიული ფანტაზიის ჟანრის სამაგალითო ნიმუშად ითვლება კიდევ ერთი სტილისტური მახასიათებელი რომლიც გამოყენებაშიც ბახი უფრო შორს წავიდა ვიდრე მისი თანამედროვეები იყო მოდულაცია ტონალობის ცვლა მუსიკალური ნაწაროების შიგნით ბაროკოს ინსტრუმენტები მოდულაციის შესაძლებლობებს მკაცრად ზღუდავდნენ კლავიშიან ინსტრუმენტებზე ტემპერირების მუშა სისტემის გამოგონებამდე მოდულაცია მხოლოდ შეზღუდული რაოდენობის ტონალობებში შეიძლებოდა ხოლო ჩასაბერი განსაკუთრებით ლითონის ჩასაბერი ინსტრუმენტები როგორიცაა საყვირები და ვალტორნები მათზე ვენტილებს დამონტაჟებამდე მხოლოდ ნატურალური ბგერათრიგის ტონებს გამოსცემდნენ ბახი საზღვრების გაფართოებას შეეცადა ორღანის დაკვრისას ის უცნაურ ბგერებს ამატებდა რითიც მომღერლებსაც აბნევდა ხოლმე წელს მაგნიფიკატში მი ში აწყობილ საყვირებს დააკვრევინა მელოდია ენჰარმონიულ დო მინორში ბახის მოღვაწეობის პერიოდში მომხდარი კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა რომელშიც თავადაც მოზრდილი წვლილი შეიტანა იყო კლავიშიანი ინსტრუმენტების ტემპერირების თანაბარი წყობის სისტემის გამოგონება რომელიც საშუალებას იძლეოდა მათზე მუსიკა ყველა შესაძლო ტონალობაში შესრულებულიყო მაჟორული და მინორული ტონალობა ასევე მოდულაცია შესაძლებელი ხდებოდა ინსტრუმენტის გადაწყობის გარეშე მისი ერთ ერთი ადრეული ნაწარმოები კაპრიჩიო საყვარელი ძმის გამგზავრებაზე უკვე აჩვენებდა სხვა თანამედროვე ნაწარმოებებთან შედარებით ბევრად უფრო თამამ მისწრაფებას მოდულაციებისკენ თუმცა ამ მისწრაფების სრული ხორცშესხმა კარგად ტემპერირებულ კლავირში მოხდა ბახის წიგნის პატარა კლავირი ვიჰელმ ფრიდემან ბახისთვის მეორე გვერდი წარმოადგენს მელიზმების ნოტაციას და მითითებებს მათი შესრულების თაობაზე რომელიც მისი წლის ვაჟისთვის იყო განკუთვნილი ბახი როგორც წესი საკმაოდ კონკრეტული იყო თავის ნაწარმოებებში მელოდიური ორნამენტების შესრულებასთან დაკავშირებით მაშინ როცა მისი თანამედროვე კომპოზიტორების უმეტესობა ამ საკითხს შესმრულებელს ანდობდა ხოლმე მისი მელიზმები კი საკმაოდ რთული იყო მაგალითად გოლდბერგის ვარიაციებიდან თითქმის ყველა ტაქტში მდიდარ ორნამენტაციას შეიცავს ბახმა დაამატა მელიზმები ალესანდრო მარჩელოს ჰობოის კონცერტის საკლავირო ტრანსკრიპციას რომლებიც რამდენიმე საუკუნის შემდეგაც სრულდება ამ კონცერტის დაკვრისას მიუხედავად იმისა რომ ბახს ოპერა არ დაუწერია ის არ ეწინააღმდეგებოდა ამ ჟანრს არც მის ორნამენტულ სასიმღერო სტილს საეკლესიო მუსიკაში იტალიელი კომპოზიტორები ხშირად ბაძავდნენ საოპერო სტილს რისი მაგალითიცაა ნეაპოლიტანური მესა თუმცა პროტესტანტულ რეალობაში ამ საკითხს მეტი თავშეკავებით უდგებოდნენ მაგალითად კუნაუ ბახის წინამორბედი ლაიფციგში ცნობილი იყო წერილებით ოპერის და ვირტუოზული იტალიური ვოკალური სტილის წინააღმდეგ ბახი ამ მიდგომას არ იზიარებდა ერთ ერთი კომენტარი მისი მათეს პასიონის შესრულების შემდეგ ის იყო რომ ნაწარმოები ოპერასავით ჟღერდა ბახის ეპოქაში რომელიც ჩვეულებივ შედგებოდა ორღანის ვიოლა და გამბას და კლავესინისგან მხოლოდ თანხლების ფუნქციას ასრულებდა და ნაწარმოებებს ჰარმონიული და რიტმული ბაზისით უზრუნველყოფდა იანი წლების ბოლოდან კანტატების ინსტრუმენტულ მონაკვეთებში მან ორღანს სოლო პარტიები მისცა ჰენდელის მიერ პირველი საორღანო კონცერტების გამოქვეყნებამდე დაახლოებით ათი წლით ადრე მე ბრანდენბურგის კონცერტის და სამმაგი კონცერტის გარდა სადაც უკვე იან წლებში კლავესინის სოლოებია მოცემული ბახმა შექმნა კლავესინის კონცერტები იან წლებში ხოლო მის სონატებში ვიოლა და გამბას და კლავესინისთვის არცერთი ინსტრუმენტი არ უკრავს მხოლოდ აკომპანიმენტს არამედ წარმოადგენს თანაბარუფლებიან სოლო ინსტრუმენტს ამ აზრით ბახმა გადამწყვეტი როლი ითამაშა ისეთი ჟანრების განვითარებაში როგორიცაა საფორტეპიანო კონცერტი ბახი წერდა ვირტუოზულ მუსიკას სხვადასხვა ინსტრუმენტისთვის აგრეთვე ნაწარმოებებს ინსტრუმენტების მითითების გარეშე მაგალითად სონატები და პარტიტები სოლო ვიოლინოსთვის წარმოადგენს ამ ინსტრუმენტის რეპერტუარის მწვერვალს და განსაუთრებით კარგ შემსრულებელს საჭიროებს მუსიკა მორგებულია ინსტრუმენტზე და იყენებს მისი შესაძლებლობების მაქსიმუმს შემსრულებლისგან კი ითხოვს ვირტუოზობას ბრავურას გარეშე მიუხედავად იმისა რომ მუსიკა და ინსტრუმენტი ხშირად განუყოფელი ჩანს მაგალითად მისი ჩელოს და საკლავირო მუსიკაში ბახი ხშირად აკეთებდა მათ ტრანსკრიპციას სხვა ინსტრუმენტებისთვის იგი მაქსიმალურად იყენებდა ინსტრუმენტის შესაძლებლობებს თუმცა ამავე დროს მუსიკის ბირთვი ინსტრუმენტისგან დამოუკიდებელი რჩებოდა გასაკვირი არაა რომ ბახის მუსიკა იოლად და ხშირად სრულდება იმ ინსტრუმენტებზე რომლებისთვისაც არ ყოფილა განსაზღვრული არსებობს მისი ნაწარმოებების ასობით ტრანსკრიპცია და ის შეიძლება შეგვხვდეს ისეთ მოულოდნელ ვითარებაში როგორიცაა ჯაზი გარდა ამისა ბახმა დატოვა არაერთი კომპოზიცია რომელისთვისაც ინსტრუმენტი მითითებული არაა ამ კატეგორიაშია მაგალითად კანონები ასევე მუსიკალური მიძღვნის დიდი ნაწილი და ფუგის ხელოვნება ბახის მუსიკის კიდევ ერთი მახასიათებელია კონტრაპუნქტის გამოყენება ჰომოფონიის ნაცვლად მისი კანონები და განსაკუთრებით ფუგები ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითს წარმოადგენს ამ სტილისა რომელიც ბახს არ გამოუგონია მაგრამ მის განვითარებაში განუზომელი წვლილი შეიტანა ფუგა იმდენადვე სახასიათოა ბახის სტილისთვის როგორც მაგალითად სონატა კლასიკური პერიოდისთვის ბახის არა მხოლოდ მკაცრად კონტრაპუნქტული მუსიკა არამედ მთლიანი შემოქმედების დიდი ნაწილი ხასიათდება სხვადასხვა მელოდიური ხაზით თითოეულ ხმაში სადაც აკორდები რომლებიც ამ ხმებში მჟღერი ნოტებისგან იქმნება ოთხხმიანი ჰარმონიის წესებს ემორჩილება იოჰან ნიკოლაუს ფორკელი ბახის პირველი ბიოგრაფი მისი მუსიკის ამ გამორჩეული თვისების შესახებ წერს მუსიკა რომ მხოლოდ მელოდიური ხაზის გამოთქმა ნოტების უბრალო მიმდევრობა იყოს სამართლიანი იქნებოდა მისი დადანაშაულება სიღარიბეში ბანის დამატება ჰარმონიულ საძირკველზე ათავსებს და ნათელს ხდის მას თუმცა ეს უფრო განსაზღვრავს მას ვიდრე ამდიდრებს მელოდიას ასეთი თანხლებით მიუხედავად იმისა რომ ყველა ნოტი შესაძლოა ბანის არ იყოს ან შემკულს მარტივი ორნამენტებით ზემო ნაწილებში ან მარტივი აკორდული თანხლებით ეწოდებოდა ჰომოფონია მაგრამ სრულიად განსხვებული რამაა როცა ორი მელოდია ისეა ერთმანეთში ჩაქსოვილი რომ ერთმანეთს ესაუბრებიან თანასწორი პიროვნებების მსგავსად პირველ შემთხვევაში აკომპანიმენტი დაქვემდებარებულია და მხარს უჭერს ძირითად პარტიას მეორე შემთხვევაში კი მათ შორის ურთიერთობა სხვაგვარია მათი ურთიერთობიდან ახალი მელოდიური კომბინაციები და მუსიკალური გამოხატვი ახალი ფორმები წარმოიშობა თუ მათ იგივე თავისუფალი და დამოუკიდებელი მანერით სხვა პარტიებიც შეუერთდება შესაბამისად გაფართოვდება მუსიკის სამეტყველო ენაც ხოლო ფორმის და რიტმის სხვადასხვაობის შემოტანასთან ერთად პრაქტიკულად ამოუწურავი გახდება ამდენად ჰარმონია ხდება არა მელოდიის უბრალო თანმხლები არამედ მუსიკალური დიალოგის სიმდიდრის და გამომსახველობის გაზრდის მძლავრი ინსტრუმენტი ამ მიზნის მისაღწევად უბრალო აკომპანიმენტი არ კმარა ნამდვილი ჰარმონია მხოლოდ რამდენიმე მელოდიის ურთიერთობით მიიღწევა დაახლოებით წლიდან გარდაცვალებამდე წელს ბახის ჰარმონია ამ დამოუკიდებელი მელოდიების ურთიერთობისგან შედგება და იმდენად სრულყოფილია რომ თთოეული პარტია ნამდვილ მელოდიად გვეჩვენება აქ ბახი მსოფლიოს ყველა კომპოზიტორს აღემატება პირადად მე ჩემთვის ნაცნობ მუსიკაში მისი ტოლი არავინ მინახავს მის ოთხხმიან ნაწარმოებებშიც კი არცთუ იშვიათად შეგვიძლია მოვაშოროთ ზედა და ქვედა ნაწილები და დარჩენილი ნაწილებიც მელოდიური და სასიამოვნო იქნება ნაწარმოებების სტრუქტურას ბახი თანამედროვეებთან შედარებით ბევრად მეტ ყურადღებას აქცევდა ეს ჩანს მცირედი შესწორებებიდან რომელსაც სხვისი ნაწარმოებების დამუშავებისას აკეთებდა მაგალითად მარკოზის პასიონის უადრესი ვერსია სადაც სცენებს შორის გადასვლები გააუმჯობესა და მისივე ისეთი ნაწარმოებების არქიტექტურიდან როგორიცაა მაგნიფიკატი და ლაიფცგის დროინდელი პასიონები სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში ხშირად ახდენდა თავისი ადრინდელი ნაწარმოებების რევიზიას ფორმის და სტრუქტურის თვალსაზრისით რისი მაგალითიცაა მესა სი მინორში სტრუქტურის მიმართ მისმა დამოკიდებულებამ მოგვიანებით განსაკუთრებით იან წლებში მის მუსიკაში დამალული ნუმეროლოგიური მნიშვნელობების და სიმბოლოების ძიება გამოიწვია თუმცა მსგავს მოსაზრებათა უმეტესობა უსაფუძვლო აღმოჩნდა ბახისთვის მნიშვნელოვანი იყო თავისი ვოკალური ნაწარმოებების ტექსტურ მხარე ლიბრეტოები კანტატების და დიდი ზომის ვოკალური ნამუშევრების შექმნისას სხვადასხვა ავტორებთან თანამშრომლობდა თუმცა საბოლოოდ ტექსტს თავად ასწორებდა და მუსიკის სტრუქტურას უსადაგებდა ხოლმე ცნობილია მისი თანამშრომლობა პიკანდერთან მათეს პასიონზე და ტექსტის ძიების პროცესი რამდენიმე წლით ადრე იოანეს პასიონზე მუშაობისას კატალოგს საუკუნის მეორე ნახევარში დაემატა ხოლო და ზემოთ კიდევ უფრო გვიან წითელი პარასკევის ღვთისმსახურებისთვის ბახი წერდა პასიონებს აგრეთვე ქმნიდა ორატორიებს როგორიცაა საშობაო ორატორია რომელიც ექვსი კანტატისგან შედგება და შობის ლიტურგიკული ციკლის დროს გამოიყენება შედარებით მოკლეა აღდგომის ორატორია და ამაღლების ორატორია ორმაგი გუნდით და ორკესტრით მათეს პასიონი ბახის ერთ ერთი ყველაზე მასშტაბური ნაწარმოებია იოანეს პასიონი კი პირველი პასიონი იყო რომელიც მან ლაიფციგში თომასკანტორის პოზიციაზე მუშაობისას დაწერა ნეკროლოგის მიხედვით ბახის მიზანი იყო საეკლესიო კანტატების ხუთწლიანი ციკლის შექმნა გარდა ამისა წერდა კანტატებს ქორწილებისთვის დაკრძალვებისთის და ა შ შემორჩენილია მდე ასეთი კანტატა რაც მთელი რაოდენობის დაახლოებით მესამედს უნდა წარმოადგენდეს ბახის ციფრულ ვებგვერდზე მოცემულია სია რომელიც საერო კანტატას მოიცავს რომელთანაც დაახლოებით ნახევარი მთლიანად ან მეტწილად არის შემონახული ბახის კანტატები ფორმითა და ინსტრუმენტული შემადგენლობით ძლიერ განსხვავდება ერთმანეთისგან არსებობს კანტატები სოლო მომღერლებისთვის გუნდისთვის მცირე ინსტრუმენტული ჯგუფებისთვის და დიდი ორკესტრებისთვის ბევრი მათგანი იწყება დიდი გუნდური შესავლით რომელსაც მოჰყვება ერთი ან რამდენიმე რეჩიტატივი და არია ან დუეტი სოლისტებისთვსის რასაც ასრულებს გუნდი დასკვნითი ქორალის მელოდია როგორც წესი დასაწყისშივეა მოცემული როგორც ბახის უადრესი კანტატები მისი არნშტატში და მიულჰაუზენში ცხოვრების პერიოდით თარიღდება დღეისათვის ცნობილი ყველაზე ძველი კანტატა არის რომელიც წლის აღდგომისთვის დაიწერა და საგუნდო კანტატას წარმოადგენს რომელიც ასევე ცნობილია როგორც წარმოადგენს დაკრძალვის ცერემონიისთვის დაწერილ კანტატას მიულჰაუზენის პერიოდიდან შედარებით გვიანდელი ვაიმარის პერიოდიდან შემორჩენილია მდე კანტატა მაგალითად გვიანდელი საეკლესიო კანტატებიდან აღსანიშნავია და ლაიფციგის ციკლებიდან მხოლოდ პირველი სამია შემორჩენილი მეტ ნაკლები მთლიანობით საკუთარის გარდა ბახი აგრეთვე ასრულებდა ტელემანის და თავისი შორეული ნათესავის იოჰან ლუდვიგ ბახის კანტატებს ბახი წერდა სეკულარული ხასიათის კანტატებს პოლონეთის სამეფო და საქსონიის კურფიურსტის ოჯახისთვის ან სხვა საჯარო თუ კერძო ღონისძიებებისთვის ნადირობის კანტატა ასეთი კანტატების ტექსტი დიალექტური გლეხური კანტატა ან იტალიური იყო საერო კანტატების დიდი ნაწილი დაიკარგა თუმცა მათი ტექსტი და შექმნის ვითარება ცნობილია მაგალითად პიკანდერის მიერ მოგვიანებით გამოქვეყნებული ლიბრეტოებიდან ზოგიერთის სიუჟეტი მითოლოგიური ხასიათისა იყო სხვები კი თითქმის მინიატურულ ოპერას წარმოადგენდა ყავის კანტატა ბახის მუსიკა მოიცავს მოტეტებს და ასობით ქორალის ჰარმონიზაციას მოტეტები წარმოადგენს საეკლესიო თემატიკის საგუნდო ნაწარმოებებს გუნდის და ინსტრუმენტებისთვის რამდენიმე მათგანი დაკრძალვის ცერემონიებისთვისა იყო დაწერილი შემდეგი ექვსი მოტეტი დადასტურებულად ბახის მიერაა დაწერილი და არის ერთ ერთი ნაწილი მოტეტისა რომლის დანარჩენი ნაწილები შესაძლოა ტელემანის მუსიკაზე იყოს დაფუძნებული ბახის საეკლესიო შემოქმედება ლათინურ ენაზე მოიცავს ისეთ ნაწარმოებებს როგორიცაა მაგნიფიკატი ოთხი კირიე გლორია მესა და მესა სი მინორი მაგნიფიკატი მი მააჟორი ნაწარმოების პირველი ვერსია წლით თარიღდება თუმცა გაცილებით უფრო ცნობილია მაგნიფიკატი რე მაჟორი წლის ვერსია ბახი ქმნიდა მუსიკას ორღანის და იმ დროს გავრცელებული სხვა კლავიშიანი ინსტრუმენტებისთვის მეტწილად კლავესინის ასევე კლავიკორდის და ლუტ კლავესინისთვის რომელიც მისი საყვარელი ინსტრუმენტი იყო ბახი თავისი ცხოვრების განმავლობაში მეტწილად ორღანისტად და საორღანო კომპოზიტორად იყო ცნობილი ამ ინსტრუმენტისთვის წერდა მუსიკას როგორც ტრადიციულ გერმანულ თავისუფალ ჟანრებში როგორიცაა პრელუდიები ფანტაზიები და ტოკატები ასევე უფრო მკაცრ ფორმებშიც როგორიცაა ქორალური პრელუდიები და ფუგები ახალგაზრდა ასაკიდან გაითქვა სახელი თავისი კრეატიულობით და საორღანო ნამუშევრებში უცხოური სტილების შემოტანით გამოკვეთილად ჩრდილოგერმანული გავლენა იქონია მასზე გეორგ ბემმა რომელსაც ლიუნებურგში შეხვდა და დიტერიხ ბუქსტეჰუდემ რომელსაც წელს ლიუბეკში სამსახურში ხანგრძლივი პერიოდით არყოფნისას ეწვია ამ პერიოდში გააკეთა არაერთი ფრანგი და იტალიელი კომპოზიტორის ნაწარმოებთა ასლები რითაც ცდილობდა მათ საკომპოზიტორო ენას გაცნობოდა მოგვიანებით კი გააკეთა ვივალდის და სხვათა კონცერტების ტრანსკრიპციები ორღანის და კლავესინისთვის თავის ყველაზე პროდუქტიულ პერიოდში შექმნა პრელუდია და ფუგა ხუთი ტოკატა და ფუგა და პატარა საორღანო წიგნი ქორალური პრელუდიისგან შემდგარი დაუსრულებელი კოლექცია ვაიმარიდან წასვლის შემდეგ ბახი ორღანისთვის შედარებით ცოტას წერდა თუმცა მისი რამდენიმე ყველაზე ცნობილი ნაწარმოები ამ ინსტრუმენტისთვის ექვსი ტრიო სონატა გერმანული საორღანო მესა და დიდი ქორალი სწორედ ამ პერიოდიდანაა ცხოვრების გვიანდელ პერიოდში აქტიურად უწევდა კონსულტაციებს ახალი ორღანების დამზადებისას და სინჯავდა ახალ ინსტრუმენტებს კანონური ვარიაციები და შუბლერის ქორალები მის მიერ გამოცემული ბოლო საორღანო ნაწარმოებებია ბახს ბევრი ნაწარმოები აქვს დაწერილი კლავესინისთვის რომელთა ნაწილიც შესაძლოა კლავიკორდზეც შესრულდეს მოზრდილი ნამუშევრები განსაზღვრულია კლავესინზე ორი მანუალით რაც მათი შესრულებისას ერთმანუალიან კლავიშიან ინსტრუმენტებზე მაგ ფორტეპიანო სირთულეებს იწვევს რომელიც ხელების გადაჯვარედინებასთანაა დაკავშირებული ბევრი საკლავირო ნამუშევარი ანთოლოგიას წარმოადგენს რომელიც მოიცავს მთელ რიგ თეორეტიკულ სისტემებს და ენციკლოპედიურ ყაიდაზეა აწყობილი ბახის ნაკლებად ცნობილი საკლავირო ნამუშევრებიდან აღსანიშნავია შვიდი ტოკატა ოთხი დუეტი სონატები ექვსი მცირე პრელუდია და ბახი წერდა სოლო ინსტრუმენტების დუეტების და პატარა ანსამბლებისთვის მისი ბევრი სოლო ნაწარმოები როგორიცაა სონატები და პარტიტები ვიოლინოსთვის და ექვსი სიუიტა ჩელოსთვის ფართოდ მოიაზრება მისი შემოქმედების უმთავრეს ნიმუშებს შორის წერდა სონატებს სოლო ინსტრუმენტებისთვის მაგალითად ვიოლა და გამბასთვის კლავესინის ან თანხლებით ასევე ტრიო სონატებს ორი ინსტრუმენტი თანხლებით მუსიკალური მიძღვნა და ფუგის ხელოვნება არის გვიანი პერიოდის კონტრაპუნქტული ნამუშევრები რომლებიც ინსტრუმენტული შემადგენლობის შესახებ მითითებას არ შეიცავს კონცერტის ფორმაში დაწერილი ნაწარმოებებიდან ჩვენამდე მოაღწია ორმა სავიოლინო კონცერტმა ლა მინორი და მი მაჟორი აგრეთვე კონცერტმა ორი ვიოლინოსთვის რომელსაც ხშირად ბახის ორმაგ კონცერტსაც უწოდებენ ბახის ყველაზე ცნობილ საორკესტრო ნამუშევრებს ბრანდენბურგის კონცერტები წარმოადგენს მათი დასახელება უკავშირდება კომპოზიტორის მცდელობას სამსახური მიეღო ბრანდენბურგ შვედტის მარკგრაფ კრისტიან ლუდვიგისგან წელს რისთვისაც წარადგინა აღნიშნული ნაწარმოებები მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა ისინი ს ჟანრის ნიმუშებს წარმოადგენს ბახის საკლავირო კონცერტების დიდი ნაწილი წარმოადგენს არა ორიგინალურ ნაწარმოებს არამედ სხვა ინსტრუმენტებისთვის დაწერილი და ამჟამად დაკარგული კონცერტების ტრანსკრიპციას მათგან აღდგენილ იქნა არაერთი კონცერტი ვიოლინოს ჰობოის და ფლეიტისათვის გარდა კონცერტებისა ბახს დაწერილი აქვს ოთხი საორკესტრო სიუიტა რომლებიც სტილიზებული ცეკვების ნაკრებს წარმოადგენს ფრანგულ უვერტიურასთან ერთად ახალგაზრდობაში ბახი აკეთებდა სხვა კომპოზიტორთა ნაწარმოებების ასლებს მათგან სწავლის მიზნით მოგვიანებით კოპირების და არანჟირების მიზანი მათი შესასრულებლად მომზადება ან მოსწავლეებისთვის სასწავლო მასალად გამოყენება გახდა აკეთებდა იტალიელი ოსტატების ვივალდის პერგოლეზის და პალესტრინას ფრანგი კუპერენის და სხვადასხვა გერმანელი კომპოზიტორის მათ შორის ტელემანის ჰენდელის და საკუთარი ოჯახის წევრების მუსიკის ასევე თავისივე ნაწარმოებების კოპირებას და არანჟირებას თავის მხრივ ხშირია ბახის მუსიკის არანჟირება სხვათა მიერ ზოგიერთი ასეთი არანჟირება მაგალითად გვიანი საუკუნის არია სიმზე ხელს უწყობდა მისი მუსიკის პოპულარიზაციას ზოგჯერ უცნობია ვინ ვის კოპირებას ახდენდა მაგალითად მესას ორმაგი გუნდისთვის ფორკელი ბახის კომპოზიციებს შორის მოიხსენიებს ნაწარმოები საუკუნის დასაწყისში გამოიცა და შესრულდა მიუხედავად იმისა რომ შემორჩენილია ბახის ხელნაწერი პარტიტურის ნაწილი მისი წარმომავლობა კვლავ სადავოა წელს ბახის ნამუშევრების კატალოგის შექმნისას ასეთი ნაწარმოებები მთავარი კატალოგის ნაცვლად მის დანართში შეიტანეს შემოკლებით მაგალითად ზემოთაღნიშნული მესა კატალოგში გვხვდება როგორც თუმცა ნაწარმოებების ავტორობის საკითხი ამით არ გადაწყვეტილა მაგალითად მოგვიანებით მელქიორ ჰოფმანს მიაკუთვნეს არსებობს კიდევ არაერთი ნაწარმოები რომელთა წარმომავლობაზეც საყოველთაოდ მიღებული ვერსია არ არსებობს თუმცა ბახის მიერ მათი ავტორობა ეჭვის ქვეშ დგას ერთ ერთი ასეთია მისი ყველაზე ცნობილი საორღანო ნაწარმოები ტოკატა და ფუგა რე მინორი საუკუნეში ბახის მუსიკას მხოლოდ ვიწრო წრეებში აფასებდნენ საუკუნე მისი პირველი ბიოგრაფიის გამოცემით დაიწყო და მისი ნამუშევრების გამოქვეყნებით დასრულდა ის მიერ მისი ხელახალი აღმოჩენა ფელიქს მენდელსონის მიერ წელს მათეს პასიონის შესრულებით დაიწყო ამ მოვლენიდან მალევე ჩამოყალიბდა ბახის როგორც ყველა დროის ერთ ერთი უდიდესი კომპოზიტორის რეპუტაცია რომელსაც იგი დღემდე ინარჩუნებს საუკუნის მეორე ნახევარში ბახის ახალი ვრცელი ბიოგრაფიაც გამოქვეყნდა საუკუნეში ბახის მუსიკა მასიურად სრულდებოდა და იწერებოდა ხოლო და სხვები მასზე კვლევებს აქვეყნებდნენ საუკუნის მეორე ნახევარში მისი მუსიკის პოპულარობას დიდად შეუწყო ხელი თანამედროვე ადაპტაციებმა საუკუნის დასასრულისთვის სულ უფრო მეტმა კლასიკურმა მუსიკოსმა თქვა უარი რომანტიკულ ერაში ჩამოყალიბებულ საშემსრულებლო სტილზე და დაიწყო ბახის დაკვრა ბაროკოს ერის ავთენტურ ინსტრუმენტებზე განხორციელდა ამ პერიოდში გავრცელებული საშემსრულებლო ტექნიკის და ტემპების შესწავლა ხოლო ინსტრუმენტული ანსამბლების და გუნდების ზომა შემცირდა იმ ზომამდე რასაც ბახი გამოიყენებდა მოტივი სი ლა დო სი ბახის სახელის მუსიკალური კრიპტოგრამა რომელსაც კომპოზიტორიც იყენებდა გამოყენებულ იქნა ათობით კომპოზიციაში რომელიც მას მიეძღვნა დან საუკუნემდე საუკუნეში კომპოზიტორის ჩვენამდე მოღწეული ნამუშევრების სრული კატალოგი ონლაინ რეჟიმში გახდა ხელმისაწვდომი სიცოცხლეში ბახს ტელემანის გრაუნის და ჰენდელის თანასწორი რეპუტაცია ჰქონდა მას წილად ხვდა აღიარება რაც ავგუსტუს ს მიერ კარის კომპოზიტორად დანიშვნაში და ფრიდრიხ დიდის და ჰერმან კარლ ფონ კაიზერლინგის მიერ დაფასებაში გამოიხატა ასეთ დაფასებასთან წინააღმდეგობაში მოდიოდა ის დამცირება რისი ატანაც დამქირავებლების მხრიდან თავისივე მშობლიურ ქალაქში ლაიფციგში უხდებოდა მოწინააღმდეგეები მას იმდროინდელ პრესაშიც არ აკლდა მაგალითად იოჰან ადოლფ შიდე რომლის აზრითაც მას ნაკლებად რთული მუსიკა უნდა ეწერა თუმცა ჰყავდა მომხრეებიც მაგალითად იოჰან მატესონი და ლორენც კრისტოფ მიცლერი გარდაცვალების შემდეგ პირველ ხანებში ბახის რეპუტაცია როგორც კომპოზიტორისა დაეცა მისი მუსიკა ახალ გალანტურ სტილთან მიმართებაში ძველმოდურად მიაჩნდათ ის უფრო მეტად ახსოვდათ როგორც ვირტუოზი ორღანისტი და პედაგოგი მის სიცოცხლეში გამოცემული ნაწარმოებების უმეტესობა სწორედ ორღანის ან კლავესინისთვის იყო ამდენად მისი როგორც კომპოზიტორის რეპუტაცია ძირითადად საკლავირო მუსიკით შემოიფარგლებოდა და ეს უკანასკნელიც მეტწილად მხოლოდ საგანმანათლებლო ღირსებებით ფასდებოდა ბახის ოჯახის წევრები რომელთაც მისი ხელნაწერების დიდი ნაწილი მემკვიდრეობით ერგოთ მათი შენახვით თანაბრად არ იყვნენ დაინტერესებულნი რამაც მნიშვნელოვანი დანაკარგები გამოიწვია ასაკით მეორე ვაჟი კარლ ფილიპ ემანუელ ბახი მამის მემკვიდრეობის შენარჩუნებაზე ყველაზე აქტიურად ზრუნავდა იყო მისი ნეკროლოგის თანაავტორი მონაწილეობდა ოთხხმიანი ქორალების გამოცემაში დადგა რამდენიმე სასცენო ნაწარმოები და ბახის გამოუქვეყნებელი ნაწარმოებების დიდი ნაწილი სწორედ მისი ხელითაა შემონახული ვილჰელმ ფრიდემანი უფროსი ვაჟი ბახის ზოგიერთ კანტატას ჰალეში ასრულებდა ხოლმე თუმცა სამსახურის დაკარგვის შემდეგ მის მფლობელობაში არსებული მოზრდილი კოლექციის ნაწილი გაყიდა ბახის შემოქმედების გავრცელებაში წვლილი შეიტანეს მისმა სტუდენტებმა მათ შორის იყო კომპოზიტორის სიძე იოჰან კრისტოფ ალტნიკოლი იოჰან ფრიდრიხ აგრიკოლა იოჰან კირნბერგერი და იოჰან ლუდვიგ კრებსი აღსანიშნავია რომ ყველა ადრეული თაყვანისმცემელი მუსიკოსი არ ყოფილა მაგალითად დანიელ იციგი ფრიდრიხ დიდის კარზე მაღალი თანამდებობის ოფიციალური პირი ბახს აღმერთებდა მისი უფროსი შვილები მუსიკას კირნბერგერთან სწავლობდნენ ხოლო მათი და სარა ვილჰელმ ფრიდემან ბახთან რომელიც წლებში ბერლინში იმყოფებოდა სარა იციგ ლევი ბახის ნამუშევრების თავგამოდებული კოლექციონერი და კ ფ ე ბახის მფარველი იყო ლაიფციგში ბახის საეკლესიო მუსიკის შესრულება რამდენიმე მოტეტით შემოფარგლებოდა ხოლო თომასკანტორ იოჰან ფრიდრიხ დოლესის დროს სრულდებოდა მისი პასიონებიც გაჩნდა ბახის მოყვარულთა ახალი თაობა ისინი იკვლევდნენ და იწერდნენ მის მუსიკას მათ შორის ისეთი დიდი მასშტაბის ნაწარმოებებს როგორიცა მესა სი მინორი და მათ კერძო გარემოში ასრულებდნენ ერთ ერთი ასეთი იყო გოტფრიდ ფონ სვიტენი მაღალი რანგის ავსტრიელი ოფიციალური პირი რომელმაც უმნიშვნელოვანესი როლი შეასრულა ვენის კლასიკური სკოლის წარმომადგენლებისთვის ბახის მუსიკის გადაცემასა და გაცნობაში ჰაიდნი ფლობდა კარგად ტემპერირებული კლავირის და სი მინორული მესის ხელნაწერს და ბახის ძლიერ გავლენას განიცდიდა მოცარტი ფლობდა ბახის ერთ ერთი მოტეტის ასლს გაკეთებული აქვს მისი არაერთი ნაწარმოების ტრანსკრიპცია და წერდა კონტრაპუნქტულ მუსიკას მისი გავლენით წლის ასაკში ბეთჰოვენი კარგად ტემპერირებულ კლავირს მთლიანად უკრავდა და მოგვიანებით ბახს ჰარმონიის მამამთავარს უწოდებდა ხოლმე საუკუნის პირველ ათწლეულებში გაიზარდა ბახის მუსიკის გამოცემების რაოდენობა ბრაიტკოპფმა დაიწყო ქორალური პრელუდიების გამოქვეყნება ჰოფმაისტერმა საკლავირო მუსიკის კარგად ტემპერირებული კლავირი კი ერთდროულად დაბეჭდეს ზომროკმამა გერმანიაში ნეგელიმ შვეიცარიაში და ჰოფმაისტერმა გერმანიასა და ავსტრიაში წელს გამოიცა ვოკალური მუსიკაც მოტეტები და წლებში რასაც მოჰყვა მაგნიფიკატის მი მაჟორული ვერსია კირიე გლორია მესა ლა მაჟორში და კანტატა წელს ჰანს გეორგ ნეგელიმ მესას სი მინორში ყველა დროის უდიდესი ნაწარმოები უწოდა ბახის გავლენა იგრძნობოდა რომანტიკოსი კომპოზიტორების ახალ თაობაშიც როცა აბრაჰამის წლის ვაჟმა ფელიქს მენდელსონმა თავისი პირველი მაგნიფიკატი შექმნა აშკარა იყო მასზე ბახის ჯერ გამოუქვეყნებელი რე მაჟორული ვერსიის გავლენა ფელიქს მენდელსონმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ბახის მიმართ ინტერესის განახლებაში როცა წელს მათეს პასიონი შეასრულა რითაც ე წ ბახის გაცოცხლება დაიწყო წელს შედგა იოანეს პასიონის პრემიერა რასაც წელს სი მინორული მესის პრემიერა მოჰყვა გარდა ამ და სხვა საჯარო პერფორმანსების და ბეჭდურ მედიაში სულ უფრ მეტი რაოდენობის ინფორმაციის გამოქვეყნებისა იან და იან წლებში მოხდა ბახის ვოკალური ნაწარმოებების გამოცემაც მათ შორის იყო ექვსი კანტატა იოანეს პასიონი და სი მინორული მესა წელს პირველად გამოქვეყნდა მრავალი საორღანო ნაწარმოები წელს კარგად ტემპერირებული კლავირის გავლენით თავისი პრელუდიის და ფუგის წერა დაიწყო ფრედერიკ შოპენმა ხოლო წელს რობერტ შუმანმა გამოსცა ექვსი ფუგა სახელზე მოხდა ბახის მუსიკის ტრანსკრიპცია და არანჟირება იმდროინდელ გემოვნებასა და საშემსრულებლო პრაქტიკაზე მორგების მიზნით კარლ ფრიდრიხ ცელტერის რობერტ ფრანცისა და ფერენც ლისტის მიერ პირველი დო მაჟორული პრელუდია კარგად ტემპერირებული კლავირიდან შარლ გუნომ თავის ში გამოიყენა იოჰანეს ბრამსი ანტონ ბრუკნერი და რიხარდ ვაგნერი ხელს უწყობდნენ ბახის მუსიკის პოპულარიზაციას და აღფრთოვანებით წერდნენ მასზე გერმანიაში ბახის აღზევება მზარდ ნაციონალისტურ და რელიგიურ გრძნობებს დაუკავშირდა რელიგიური და ბაროკოს მუსიკის განახლებულ პოპულარობას დაუკავშირდა ბახი ინგლისში საუკუნის დასასრულისთვის ბახის როგორც ერთ ერთი უდიდესი კომპოზიტორის რეპუტაცია მყარად იყო ჩამოყალიბებული როგორც ინსტრუმენტული ისე ვოკალური მუსიკის თვალსაზრისით მეოცე საუკუნეში გაგრძელდა ბახის ნაწარმოებების მუსიკალური და პედაგოგიური ღირსებების აღიარება რისი მაგალითიც იყო პაბლო კასალსის მიერ ჩელოს სიუიტების შესრულება და ჩაწერა ბახის მუსიკა შეასრულეს და ჩაწერეს კლასიკური მუსიკის ისეთმა შემსრულებლებმა როგორიცაა ჰერბერტ ფონ კარაიანი არტურ გრუმიო ჰელმუტ ვალხა ვანდა ლანდოვსკა კარლ რიხტერი დიტრიხ ფიშერ დისკაუ გლენ გულდი და ა შ საუკუნის მეორე ნახევარში მომხდარი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო ისტორიულად ავთენტური საშემსრულებლო პრაქტიკის დამკვიდრება და გაძლიერება რისი წამომწყებიც დირიჟორი ნიკოლაუს ჰარნონკურტი იყო ბახის საკლავირო მუსიკა კვლავ იმ ინსტრუმენტებზე სრულდებოდა რომელიც კომპოზიტორისთვის იყო ცნობილი და არა თანამედროვე ფორტეპიანოებზე და საუკუნის რომანტიკულ ორღანებზე ანსამბლები რომლებიც ბახის მუსიკას უკრავდნენ ან მღეროდნენ არა მხოლოდ იყენებდნენ ბაროკოს პერიოდის ინსტრუმენტულ შემადგენლობას და სტილს არამედ შემცირდნენ იმ ზომამდე რასაც ბახი გამოიყენებდა თავისი მუსიკის შესრულებისთვის თუმცა ისტორიულად აკურატული სტილი ბახის მუსიკის შესრულების ერთადერთი მიმართულება არ ყოფილა შეიქმნა ფერუჩიო ბუზონის გვიანრომანტიკული სტილის ტრანსკრიპციები ის ჯაზური ინტერპრეტაციები და სხვადასხვა გაორკესტრებები მაგალითად ლეოპოლ სტოკოვსკის ვარიანტი უოლტ დისნეის ფანტაზიას დასაწყისში და სინთეზატორების გამოყენებითაც კი მაგალითად უენდი კარლოსის ბახის მუსიკამ სხვა ჟანრებზეც მოახდინა გავლენა ჯაზ მუსიკოსები როგორიცაა ჟაკ ლუსიე იან ანდერსონი ური კეინი და ასრულებდნენ მისი ნაწარმოებების ჯაზურ ვერსიებს საუკუნის არაერთი კომპოზიტორის მუსიკაში არის ბახის გავლენა მათ შორის ეჟენ იზაის ექვსი სონატა სოლო ვიოლინოსთვის დიმიტრი შოსტაკოვიჩის პრელუდია და ფუგა ჰეიტორ ვილა ლობოსის მის შესახებ გამოქვეყნდა მრავალი წერილობითი ნაშრომი მათ შორის ის აგრეთვე სხვადასხვა კვლევა და ბიოგრფია ალბერტ შვაიცერის ჩარლზ სტენფორდ ტერის ჯონ ბატის კრისტოფ ვოლფის ავტორობით ბახის სრული კატალოგის პირველი ვერსია წელს გამოიცა წიგნმა მისი მუსიკა უფრო ფართო პერსპექტივაში დაანახა მკითხველს წლებში ბახის მუსიკა სისტემატურად ისმინებოდა სრულდებოდა გადაიცემოდა ხდებოდა მისი არანჟირება ადაპტაცია და კომენტირება წელს ბახის დაბადებიდან წლისთავთან დაკავშირებით სამმა სხვადასხვა ხმის ჩამწერმა კომპანიამ მისი ნაწარმოებების სრული აუდიო კატალოგი გამოუშვა ბახის მუსიკა ვოიაჯერის ოქროს ფირფიტაზე სამჯერაა წარმოდგენილი უფრო მეტჯერ ვიდრე ნებისმიერი სხვა კომპოზიტორისა საუკუნეში გაიხსნა მისი რამდენიმე ქანდაკება მისი სახელი ეწოდა ქუჩებს და კოსმოსურ ობიექტებს დაარსდა მისი სახელობის მუსიკალური ანსამბლები მათ შორის და რამდენიმე კონტინეტზე ჩატარდა ბახის ფესტივალები და დაწესდა მისი სახელობის კონკურსები და ჯილდოები მაგალითად იოჰან სებასტიან ბახის საერთაშორისო კონკურსი და მუსიკის სამეფო აკადემიის ბახის ჯილდო საუკუნეში ბახის მუსიკა ონლაინ გახდა ხელმისაწვდომი მაგალითად მუსიკალური ნოტების საერთაშორისო ბიბლიოთეკის პროექტის ფარგლებში ბახის ციფრულ ვებგვერდზე განთავსებულია მისი ხელნაწერების ციფრული ასლები მაღალი რეზოლუციით არსებობს ვებგვერდები რომლებიც სპეციალურად ბახს და მის შემოქმედებას ეძღვნება ამ საუკუნეში ბახის ბიოგრაფიები გამოაქვეყნეს პიტერ უილიამსმა და დირიჟორმა ჯონ ელიოტ გარდინერმა კლასიკური მუსიკის საუკეთესო ნიმუშების მიმოხილვები როგორც წესი მოზრდილი რაოდენობით ბახის მუსიკას შეიცავს მაგალითად ის კლასიკური მუსიკის საუკეთესო ჩანაწერების სიაში რომელიც ჩანაწერს მოიცავს ბახის მუსიკა უფრო მეტი რაოდენობითაა წარმოდგენილი ვიდრე ნებისმიერი სხვა კომპოზიტორის ბახი თავდაპირველად ლაიფციგში წმ იოანეს ძველ სასაფლაოზე დაკრძალეს დაახლოებით წლის განმავლობაში მისი საფლავი აღნიშნული არ იყო წელს მის ნეშტს მიაკვლიეს და წმ იოანეს ეკლესიაში გადაასვენეს ეს შენობა მსოფლიო ომის დროს მოკავშირეთა მიერ წარმოებული დაბომბვის დროს მთლიანად დაინგრა ამიტომ წელს ბახის ნეშტი ამჟამინდელ განსასვენებელში წმ თომას ეკლესიაში გადაიტანეს მოგვიანებით კვლევამ ეჭვქვეშ დააყენა რეალურად ეკუთვნის თუ არა ამ საფლავში მოთავსებული ნეშტი ბახს ეპისკოპალური ეკლესია ბახს ივლისს ჰენდელთან და ჰენრი პერსელთან ერთად იხსენიებს იმავე დღეს ჰენდელთან და ჰაინრიხ შუცთან ერთად არის მისი ხსენება ლუთერანულ ეკლესიაში ასრულებს კევინ მაკლეოდი ასრულებს მეჰმეთ ოკონსარი ფორტეპიანო ასრულებს ჯონ მიშელი ასრულებს ფულდას სიმფონიური ორკესტრი საიმონ შინდლერის დირიჟორობით ფორტეპიანოსთან ფოლკერ შმიდტი ასრულებს მეჰმეთ ოკონსარი კლავესინსა და ორღანზე ასრულებს ადვენტის კამერული ორკესტრი დეივიდ პერი და როქსანა პაველ გოლდშტაინი ვიოლინოები ასრულებს მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტის გუნდი დირიჟორი უ კატერი ასრულებენ სოლომია დროზდი ვოკალი პეტრო ტიტიაევი ვიოლინო და ივან ოსტაპოვიჩი ორღანი ასრულებს ნოა ჰორნი წლის დირკ ფლენტროპის ორღანზე ობერლინის კონსერვატორიაში ასრულებს მართა გოლდშტაინი ასრულებს ჯონ მიშელი ინფორმატიკა მეცნიერება გამომთვლელი მანქანების კომპიუტერი საშუალებით ინფორმაციის დამუშავების შესახებ სიტყვა ინფორმატიკა ნაწარმოებია ფრანგული სიტყვიდან რომელიც თავად წარმოიქმნა ორი ტერმინის ინფორმაცია და ავტომატიკა შეერთების საფუძველზე მე საუკუნეში მეცნიერების და მრეწველობის სწრაფმა განვითარებამ და ინფორმაციის რაოდენობის ზრდამ გამოიწვია ის რომ ადამიანი უძლური აღმოჩნდა აღექვა და დანიშნულებისამებრი დაემუშავებინა ეს ინფორმაცია შეიქმნა აუცილებლობა მოეხდინათ მისი კლასიფიცირება თემებად შენახვა გამოყენება ინფორმაციის მოძრაობის კანონზომიერებების დადგენა და ა შ გამოკვლევებს რომლებიც ამ პრობლემების მოსაგვარებლად წარმოებდა უწოდეს ინფორმატიკა ინფორმატიკა მათემატიკის მსგავსად სხვა მეცნიერებებს ემსახურება იგი არ შეისწავლის კონკრეტულ მატერიალურ ობიექტებს ან პროცესებს ინფორმატიკა სხვა სფეროებს ამარაგებს გამოთვლითი მეთოდებით რომლებიც თავდაპირველად გამოიყენებოდა ატომური ფიზიკისა და საფრენის აპარატების მექანიკის დარგში მოგვიანებით ეკონომიკისა და ადმინისტრაციული მართვის სფეროში ამჟამად კი მისი მომხმარებელია მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების თითქმის ყველა დარგი ინფორმატიკის განვითარებას დიდი სტიმული მისცა კომპიუტერის გამოგონებამ და კომპიუტერული ტექნოლოგიის განვითარებამ აღსანიშნავია რომ არ არსებობს ერთიანი გაგება ამ ტერმინისა მაგალითად ინგლისური სულაც არ არის ზუსტი შესატყვისი იმ ცნებისა რაც ფრანგებისთვის არის ან გერმანელებისთვის ალგორითმი ალგორითმიზაცია არითმეტიკული მოწყობილობა ბაიტი ბიტი ბლოკ სქემა გამოთვლითი ტექნიკა დაპროგრამება დაპროგრამების ენა ინტერფეისი ინფორმაცია კოდირება კომპიუტერი მართვის მოწყობილობა მასივი მონაცემთა ბაზა ოპერატორი ოპერაციული სისტემა პერიფერიული მოწყობილობა პროგრამა პროცესორი რეგისტრი სისტემური პროგრამა ტრანსლატორი ციკლი ბებიჯი ჩარლზ ეიკენი ჰოვარდ ეკერტი პროსპერ ვირტი ნიკლაუს ლავლეისი ადა ლაიბნიცი გოტფრიდ ვილჰელმ მოჩლი ჯონ ნოიმანი ჯონ ფონ პასკალი ბლეზ ტორვალდსი ლინუს შენონი კლოდ ციმერმანი ფილ ს გვარის ახალაღმოჩენილი სახეობა რომლის მახასიათებლებია პატარა ტანი და მცირე ზომის ტვინი როგორც ჩანს ეს სახეობა ჯერ კიდევ არსებობდა არცთუ ისე დიდი ხნის წინ თანამედროვე ადამიანის პარალელურად ინდონეზიის შორეულ კუნძულ ფლორესზე ამ კუნძულზე წელს აღმოჩენილ იქნა შვიდი ჩონჩხის ფრაგმენტები და მათთან ასოცირებული ქვის ინსტრუმენტები სახელი ჰომო არის ლათინური სიტყვა რომელიც ნიშნავს ადამნიანს ან კაცს ხოლოთავად სახეობის სახელი კი აღნიშნავს კუნძულს ინდონეზიაში სადაც ჰომო ფლორესიენსისები აღმოაჩინეს მათ ხშირად ეძახიან ჰობიტებს როგორც ფილმში ბეჭდების მბრძანებელი ჰობიტები არიან პატარაზომის ადამიანები რომლებსაც ტანთან შედარებით დიდი ფეხხები აქვთ ინდონეზიის კუნძულ ფლორესზე აღმოჩინეს შესანიშნავი ნაწილობრივ ზრდასრული ჩონჩხი რომელიც მიაკუთვენს ახლა სახეობას ჰომო ფლორესიენსის მისი თვისებები მომდინარეობს ნებისმიერი სხვა ჰომინიდებისგან განაცხადის გაკეთბა დააჩქარა მისდამი დიდიმა ინტერესმა ხოლო ყურადღება სწრაფად მიიპყრო მისმა შესაძლო იდეამ ლბ არის პატარატანიანი ადამიანი რომელსაც თავის ქალის შიადნ ნაწილის მოცულობა შემდეგნაირი აქვს სმ მისი სიმაღლე დაახლოებით ერთი მეტრი იყო და ხოლო გეოლოგიური ასაკი წელი მკვლევარებმა მიიჩნიეს რომ ეს აღმოჩენა იყო ჰომო ერექტუსისი ბოლო სახე რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში გარდაქმნის შედეგად დადგა ბოლო ხანებში მორვუდმა ბრაუნმა და მათმა კოლეგებმა სინათლე მოჰფინეს ჰომო ფლორესიენსისს მათ იპოვნეს ახალი მტკიცებულებები რის შედეგადაც დადგინდა რომ ჰომო ფლორესიენსისი არ არის ჰომო ერექტუსის ფორმირების შედეგად წარმქმნილი მხოლოდ ამ სახეობის გეოლოგიური ასაკიღა იყო ეჭვქვეშ სხვა ინტერპრეტაციების მიხედვით ლბ არის ჯუჯა ან დაავადებული მიკროცეფალიით ლბ ის დამუშავება მოხდა უამრავი ახალი აპარატურით რის შემდეგაც იგი შედარეს სხვა უკვე ჩვენთვის ცნობილიადამიანის წინაპრებს მსგავსება არსებითი იყო მაგრამ განსხაება მხოლოდ ზომებში იყო საბოლოოდ მივიდნენ დასკვნამდე რომ ლბ არის მიკროსკოპული ადამიანი და რომ მისიმიკუთვენბა არ შეიძლება სხვა რომელიმე სახეობაზე ჰომო ფლორესიენსისი ე წ ჰობიტი იყო უძველესი ადამიანი რომელიც ცხოვრობდა დაახლოებით წლის წინ მეცნიერებმა აღმოაჩინეს პირველი ჰომო ფლორესიენსისის პირველი ნამარხი ძვლის იარაღსა და ცხოველთა ნამარხებს შორის წელს ლინგ ბუას გამოქვაბულში ინდონეზიაში პირველი ნიმუში ფუტი სიმაღლის მეტრი წლის ქალი სახელად ლბ რომელსაც ჰქონდა თითქმის სრულყოფილი თავისქალა და ჩონჩხი რომელიც შეიცავს რამდენიმე ძვალს კიდურებისას ხელისა და ფეხის ძვლებსა და მენჯის ძვალს ლბ ს თხელი აღნაგობა ჰქონდა და მას ზედმეტ სახელად ჰობიტსაც ეძახიან არქეოლოგებმა აღმოაშინეს საღეჭი და ლბ ის ჩონჩხის რვა ნაწილი რასაც ვგებულობთ წლის სტატიიდან რომელიც გამოქვეყნდა ჟირნალში ადამიანის ევოლუცია ამ აღმოჩენებით ვიგებთ რომ ლბ არ იყო ანომალიური მეცნიერები ფიქრობენ რომ ჰომო ფლორესიენსისს შეეძლო ეცხოვრა წლის წინათაც ჰომინინების ოჯახურ ხეში რომელიც მოიცავს იმ სახეობებსაც რომლებიც ადამიანის სიცოცხლის ხაზის ჰომოს გვარი შიმპანზეებისგან გამოყოფის შემდეგ განვითარდნენ ბუნდოვანია მეცნიერებმა განიხილეს რამდენად წარმოადგენს ჰობიტის ნიმუშის უკვე გამქრალ სახეობას ადამიანის საოჯახო ხეში შესაძლებელია იგი იყო ის გვერდითი შტო მილიონი წლის სიძველის ჰომინიდი რომელიც შესაძლოა პირველი იყო რომლის ტანის პროპორციებიც შეიძლება შედარებადი იყოს თანამედროვე თან უფრო თანამედროვე არგუმენტების თანახმად ი შეიძლებოდა განვითარებულიყო პრე ის ჰომინინისგან ფაქტობრივად მეცნიერები ეძებენ გზებს რომ მეტი შეისწავლონ ამ ის ევოლუციის შესახებ ეძებენ სხვადასხვა მინიშნებებს მაგალითად ის წინაპრებს სხვადასხვა ინდონეზიურ კუნძულებზე ერთ ერთ კვლევაში წლის იანვრით დათარიღებულ ს გამოცემაში მკვლევრების ჯგუფი ეძებდა ასეთ მინიშნებებს სულავესის კუნძულზე კონტინენტურ აზიასა და ფლორესის შორის მათ იპოვეს ქვის იარაღები რომლებიც მინიმუმ წლით იყო დათარიღებული რაც მიანიშნებდა რომ ის წინაპარი ცხოვრობდა ამ კუნძულზე სანამ თანამედროვე ადამიანები გამოჩნდებოდნენ წლის წინ მეცნიერებმა ზუსტად არ იციან ვინ იყო ამ იარაღების შემქმნელი თუმცა სამ შესაძლო ვარიანტს განიხილავენ და რომლებიც ნეანდერტალელების ახლო ნათესავები არიან მიკრო ენცეპალიაში თუ ჩავიხედებით მეცნიერების გუნდმა დინ ფალკის პალეანტოლოგი ფლორიდის უნივერსიტეტში ხელმძღვანელობით შეადარა კომპიუტერულად დამუშავებული განზომილებიანი რეკონსტრუქციები მან უწოდა ტვინის ედოკასტები ცხრა მიკროცეფალური თანამედროვე ადამიანის ტვინებიდან ნორმალური თანამედროვე ადამიანის ტვინიდან მათ აღმოაჩინეს ორი კოეფიციენტი როდესაც ზომავდნენ სხვადასხვა თავის ქალას მათ დაადგინეს რომ ადვილად განსაცალკევებელია ნორმალური ადამიანის თავის ქალა მიკროსეფალიდურისგან როდესაც ფალკის ჯგუფმა გამოიყენა კლასიფიკაციის ეს სისტემა ვირტუალური ენდოკასტის ის თავის ქალაზე მათ გაარკვიეს რომ მასში მეტად იყო ნორმალური ადამიანისთვის დამახასიათებელი ნიშნები ვიდრე მიკროცეფალიდურისთვის კრიტიკოსები ამტკიცებენ რომ ნაშთები ეკუთვნოდა გადაშენებულ ადამიანს მიკროცეფალიით პათოლოგიური მდგომარეობა რომელიც ხასიათდება პატარა თავით ჰობიტის ტვინი დღევანდელი ადამიანის ს წარმოადგენდა პატარა ტანითა და შეზღუდული გონებრივი შესაძლებლობებით იმისათვის რომ დაემტკიცებინათ ჰომო ფლორესიენსისი ნამდვილად იყო თუ არა თანამედროვე ადამიანი მიკროცეფალიით მეცნიერებმა შექმნეს თანამედროვე ადამიანისა და მიკროცეფალიით დაავადებული ადამიანის ტვინების მოდელები ჰომო ფლორესიენსისზე დაკვირვების შედეგად მეცნიერმა გუნდმა წლის სახელმწიფო სამეცნიერო აკადემიის ჟურნალში გამოაქვეყნა რომ ჰობიტები თანამედროვე ადამიანთან უფრო ახლოს იყვნენ განვითარებით ვიდრე მიკროცეფალიით დაავადებულებთან ეს ყველაფერი იმაზე დაყრდნობით რომ პატარა ჰობიტები მიკროცეფალიით არ იყვნენ დაავადებულნი სულ ცოტა ხნის წინ მკვლევართა ჯგუფმა წარმოადგინა ახალი პათოლოგიური არგუმენტი იმასთან დაკავშირებით რომ ჰომო ფლორენსისი არ იყო ცალკე სახეობა შრომაში რომელიც წელს გამოქვეყნდა ში მეცნიერებმა დაადასტურეს რომ ლბ ის ტვინის თავისებურებები დიაგნოსტირებული იყო დაუნის სინდრომით თუმცა მოგვიანებით ში გამოქვეყნებული ნაშრომით კოლარდმა და მისმა კოლეგებმა უარყვეს ეს მტკიცება იმაზე დაყრდნობით რომ ჰომო ფლორესიენსისს არ აქვს ყბის ნაწილი უფრო ზუსტად კი ნიკაპი ეს წარმოადგენს ჰომო საპიენსის მთავარ დამახასიათებელ თავისებურებას ორიგინალი დასკვნის ავტორმა მომავალში კიდევ გააკეთა ამ ფაქტის დამადასტურებელი განცხადება წარსულში დიდი ყურადღება დაეთმო შესაძლო პათოლოგიებს რომლებიც შეიძლებოდა ამ სახეობისთვის ყოფილიყო დამახასიათებელი კერძოდ ლბ ისთვის განაცხადა კოლარდმა მეცნიერები ყურადღებას ამახვილებდნენ ამ სახეობების იმ პათოლოგიებზე რომელთაც საერთო არ ჰქონდა ჰომო საპიენსთან მაშინ როცა ლბ ს შეიძლება გააჩნდეს რომელიმე პათოლოგია მას არ აქვს ისეთი დამახასიათებელი თვისება რომელიც საშუალებას მოგვცემს ვთქვათ რომ ის პათოლოგიური ჰომო საპიენსია დაამატა კოლარდმა ში გამოქვეყნებულ კვლევაში კოლადრმა და მისმა კოლეგებმა შეადგინეს თავის ქალისა და კბილის ნიმუშები რომლებიც სხვადასხვა სახეობის თავისებურებას წარმოადგენდა მონაცემებზე დაკვირვების შემდეგ ჯგუფი მივიდა დასკვნამდე რომ ჰომო ფლორესიენსისი მართლაც ცალკე სახოება იყო და ის არ წარმოადგენდა პატარა ტანის ან დეფორმირებულ ადამიანს უფრო მეტიც კვლევებმა აჩვენა რომ ჰომო ფლორესიენსისი პრე ჰომო ერექტუსის პატარა ტანის შთამომავალია რომელიც მიგრირდა აფრიკიდან და სამხრეთ აღმოსავლეთ აზიიდან ეს აჩენს დაშვებას რომ პირველი სახეობა რომელიც აფრიკიდან იმიგრირდა არ იყო ჰომო ერექტუსი ეს იმ შემთხვევაში თუ დავუშვებთ რომ ჰობიტი ცხოვრობდა აზიაში მაგრამ არ განვითარებულა ჰომო ერექტუსისგან აღსანიშნავია საკმაოდ ზრდასრული ჩონჩხი რომელიც აღმოჩენილი იქნა ლიანგ ბუას ტერიტოტიაზე ეს ტერიროტია მდებარეობს ინდონეზიაში ის არის ფლორესის კუნძელი ხოლო რაც შეეხება აღმოჩენილ ჩონჩხს მას აქვს საკმაოდ პრიმიტიული და ამავდროულად უნიკალური აგებულება და ამავდროულად აქვს ისეთი თვისებები რომ იგი ძალიან მარტივად შეიძლება შევადაროთ ნებისმიერ სხვა ჰომინდს არქეოლოგები ძალიან დაინტერესებულნი იყვნენ იმით თუ რა კავშირში იმყოვებოდა აღმოჩენილი ჩონჩხი სხვებთან და ამ ინტერესმა დაჩქარა ის ფაქტი რომ რაც შეიძლება მალე გარკვეულიყო ეს კავშირი და დადგენილიყო სხვადასხვა მსგავსებები თუ განსხვავებები სხვა ნებისმიერ ჰომინდთან როგორც გაირკვა ეს იყო პატარა შრომის უნარიანი ჰომინდი რომელიც არსებობდა დაახლოები წლის წინ არაერთი კვლევა იქნა ჩატარებული და საბოლოოდ გაკეთდა დასკვნები რომ ჰომო ფლორენსისი იყო ბოლოწარმომადგენელი იმ პერიოდისა და მან მოახდინა საბოლოო ე წ საბოლოო განცალკევება ჰომო ერექტუსისა და სხვა იმ წარმომადგენლების რომელთა არსებობობაც ამ კუნძულზე იყო სავარაუდო შედარებით გვიან კი ისეთმა ადამიანებმა როგორებიც არიან მორვუდი ბრაუნი და მისი კოლეგებმა ჩაატარეს საკმაოდ მნიშვნელოვანი და ფართო მასშტაბების კვლევა რომელიც მოიცავდა ჰომო ფლორენსიესისის არსებობის და ურთიერთკავშირების შესახებ მეტი მასალის მოპოვებას და დაასკვნეს რომ მას ჰქონდა ძალიან მცირე ზომის სხეული მაგრამ როგორც ვთქვით იყო საკმაოდ შრომისუნარიანი მათი კვლების შედეგად გაქარწყლდა ის მოსაზრება რომელიც მანამდე არსებობდა და რაც გულისხმობდა იმას რომ ჰომო ფლორენსიესისი ძალინ მჭიდრო კავშირში იმყოვებოდა ჰომო ერექტსებთან მათი გეოლოგიური კავშირიც არ დადასტურდა არსებობდა გასხვავებული დასკვნებიც ერთ ერთი საკმაოდ ცნობილი თეორიის თანახმად წარმოდგენილი სახეობა მიეკუთვნებოდა ჯუჯათა კლასს ჰომო ფლორესიენსისი შედარებით ჰომოების სხვა კლასებთან არ დასტურდება ისიც რომ ეს სახეობა მიკროცეფალიკის წარმომადგენელია როგორც ამას არაერთი მეცნიერი ამტკიცებდა საბოლოოდ არც ერთი შედარება ამ სახეობებისა არ გვაძლევს იმის საბაბს რომ ჰომო ფლორენსიესი მივიჩნიოთ რომელიმე სხვა კლასის ისეთი როგორიც არის ჰომო საპიენსი ჰომო ერექტუსი ან სხვა მსგავსად მათ შორის არ აღნინიშნება არსებითი საერთო ნიშნები და უმეტესი კვლევების თანახმად არც ერთ ჭრილში არ დასტურდება მათი გეოლოგური ურთიერთკავშირიც ერთმანეთთან დასაწყისში ნახსენები იყო რომ ეს შრომის უნარიანი არსება უნდა ვაღიაროთ როგორც უნიკალური ის შეიძლება გამოიყოს ცალკე სახეობად რომელსაც აქვს თავისთვის განკუთვნილი ცალკეული მახასიათებლები რომლებიც არავის მსგავსი არ არის და შესაბამისად ეს ყოველივე არის წინაპირობა იმისა რომ ჰომო ფლორენსიესი მივიჩნიოთ ცალკე კლასის წარმომადგენელ არსებად და განვიხილოთ ისეთი ელემენტები რომლებიც მას არ მიუღია რომელიმე კონკრეტული წინაპრისაგან როდესაც მკვლევრებმა პირველად აღმოაჩინეს ჰომო ფლორესიენსისი მათ ამასობაში მოიძიეს ქვის ხელსაწყოები და ცხოველთა ნაშთები ლიანგ ბუას გამოქვაბულის მიწის ერთსა და იმავე შრეში ხელსაწყოები ძალიან მარტივი იყო ისინი ყველაზე პრიმიტიულ ინსტრუმენტებს წააგავდა რომლებიც იყო ადრეულად აღმოჩენილი ცხოველთა ნაშთებში აღმოჩენილ იქნა კომოდოს დრაკონის ვირთხების ღამურების პიგმეური სპილოს ნაშთები სპილოს ეტყობოდა ნაჭრილობები რაც მიუთითებდა რომ ჰომო ფლორესიენსისები კლავდნენ ცხოველებს ასევე აღმოჩენილი იყო ცეცხლის არსებობის ნიშნები ლიანგ ბუას გამოქვაბულში მეცნიერებმა შემდგომში რამდენიმე ჩიტის ქსოვილიც აღმოაჩინეს ფრთისა და ფეხის ძვალთა ჩათვლით ამ აღმოჩენების მიხედვით დადგინდა რომ ფრინველთა სიმაღლე დაახლოებით მეტრი უნდა ყოფილიყო ისინი კი თევზებით იკვებებოდნენ კვლევა ასევე ინტერესდებოდა ცხოვრებდნენ თუ არა ები თანამედროვე ადამიანებთან ერთად რომლებიც სავარაუდოდ წლის წინათ ცხოვრობდნენ ისეთ ინდონეზიურ კუნძულებზე როგორიც ფლორესია ამბობენ მეცნიერები წინარე ნამუშევრები გვთავაზობს რომ ებს დაკავებული ჰქონდათ გამოქვაბული დან მდე წლის წინათ რაც გვეუბნება რომ ისინი საგრძნობლად განსხვავდებოდნენ მათ ტანით უფრო დიდი ზომის ნათესავებისგან უფრო ახლანდელ კვლევაში რომელიც წლის მარტს გამოქვეყნდა ჟურნალ ში მოხსენიებულია რომ მეცნიერებმა მიაგნეს ნივთმტკიცებას რომელიც ადასტურებს რომ ები გაქრნენ კუნძულიდან ჩვენ მიერ ნახსენებ დროზე ადრე ლიანგ ბუას გამოქვაბულის უფრო ახალი ფენების გამოკვლელვისა შემდეგ და მათი ანალიზის შედეგად მეცნიერებმა დაადგინეს რომ ჰომო ფლორესიენსისი ცოცხალი იყო და გამოქვაბულში წლის წინათ ცხოვრობდა მიუხედავად იმისა რომ ეს ორი სახეობა ერთმანეთის გვერდიგვერდ ცხოვრობდა ეს დიდხანს არ უნდა გაგრძელებულიყო ამბობენ მკვლევრები აღმოსავლეთ ინდონეზიაში აღმოჩენილი იქნა გაქვავებული არქეოლოგიური ძეგლები რომლებიც მოიცავდა ისეთ კონკრეტულ ნაწილებს რომელიც ასოციაციას იწვევდა ვირთხის დრაკონის და სხვა მსგავსი არსებებთან ეს აღმოჩენები თარიღდება დაახლოებით ჩვენს წელთაღრიცვამდე წლით ეს ტერიტორია იწოდება როგორც სოა ბეისინი ამ ტერიტორიაზე არსებული ნაშთები ძველი პერიოდისაა და გარკვეული სამუშაობის შედეგად რამდენიმე წლის წინ იქნა განადგურებული მაგრამ არსებობდა ისეთი ნაშთებიც რომლებიც გადარჩა და ისინი აღმოჩენული იქნა მოგვიანებით მათა მენგის ტერიტორიაზე ჩვენ ბევრი მსგავსების პოვნა შეგვიძლია აქ აღმოჩენილ ნამარხებსა და ლაინ ბუას გამოქვაბულში აღმოჩენილ ნაშთებს შორის ეს უკანასკნელი ნამარხები ძალიან ჰგავს იმ ნაშთებს რომლებიც ვახსენეთ და რომელსაც ჰომო ფლორენსიესისს უწოდებენ არქეოლოგები და მეცნიერები მისი ტვინის მოცულობა ივარაუდება რომ არის დაახლოებით სანტიმეტრი მეცნიერების ნაწილი იმ აზრსაც ემხრობა რომ ჰომო ფლორენსიესის ეს სახეობა იმდენად განვითარებული და კომპლექსურია რომ იგი შესაძლოა მჭიდრო კავშირში იმყოფებოდეს თანამდედროვე ადამიანებთან ანუ ჰომო საპიენსებთან მათა მენგში დაახლოებით ადგილია ისეთი სადაც სხვადასხვა გათხრების შედეგად მოხერხდა რომ აღმოჩენილიყო ქვის იარაღები ისინი გადატანილი იქნა ამ ადგილებიდან სპეციალური ტრანსპორტირების შედეგად ხოლო რაც შეეხება მათ ზომას ის ძალიან მცირე მოცულობისაა მაქსიმალური ზომა აღინიშნება დაახლოებით მმ აღსანიშნავია ის ფაქტორი რომ მათი ხარისხი არც ისე დაზიანებულია და შესაბამისად ეს მეტყველებს იმაზე რომ წყალი რომელთანაც აღნიშნულ იარაღებს ჰქონდათ შეეხება არ არის დიდი ზიანის მომტანი მათთვის მეცნიერების მიერ შესწავლილი იქნა თვითონ წყლის შემადგენლობაც და მისი აგებულება და საბოლოოდ დაასკვნეს რომ მისი მისი დიდი ნაწილი დაახლოებით არის აბსოლუტურად სუფთა შემადგენლობის ეს ანალიზი გაკეთებულია იმ ქვაზე დაკვირვებით რომელიც ამ ტერიტორიის მიდამოებში იქნა აღმოჩენილი გათხრებისა და ფართო შესწავლების წლებად თარიღდება და ამის შემდეგ წლების მიჯნა რომელიც საბოლოოდ დასრულდა ძალიან დიდი და მნიშვნელოვანი შეკრებით სამხრეთ აზიის ერთ ერთ კუნძულზე აღმოჩენილ ქვებს შორის არის ძალიან ბევრი მსგავსება ერთი შეხედვით მათი აგებულება არის ძალიან მარტივი აღმოჩენილია დაახლოებით სახეობის ქვა იარაღი მათ შორის მთავარი განსხვავება აღინიშნება შრეების განლაგებაში სწორედ იმ შრეების რომელთა ერთობაც ქვის მთლიან სურათს ქმნის მათ ერთ ნაწილს შრეები დაფარული აქვს ცოტა უხეში ზედაპირით ან პირიქით მათი ზედაპირი სრულიად პრიალაა ხშირად ერთი ქვის რამდენიმე ზედაპირი შესაძლოა ერთმანეთისაგან სრულიად გასხვავებული იყოს ქვებს აქვს ბირთვი რომლის აგებულებაც შრეებთან ერთად ასევე განსხვავებულია რაც შეეხება ქვების ზომებს მათი მოცულობა მეტნაკლებად გასნხვავებულია ერთმანეთისაგან მაგრამ თუ მხოლოდ არსებით დეტალებს დავუკვირდებით ისინი თითქმის ერთი ზომისანი არიან მეცნიერები სწავლობდნენ თითოეული ქვის ფორმას ფორმებს შორის განსხვავება აღინიშნება იმაში რომ მათი ნაწილი არის წაგრძელებული რომელსაც აქვს საკმაოდ ბასრი კიდეები მიუხედავად ამ დიდი განსხვავებისა დათარიღებებს შორის აღსანიშნავია ის ფაქტი რომ აქ აღმოჩენილ ნაშთებსა და ჰომო ფლორენსიესის სახეობას შორის აღნიშნება ძალიან ბევრი მსგავსება ორივე აღმოჩენაში არსებობს გარკვეული ელემენტები რომლებიც გვაძლევს საშუალებას ვიფიქროთ რომ წარმონაქმნები გარკვეულწილად დაკავშირებულია სხვადასხვა ვულკანურ ძალებთან ასევე მათზე ძალიან დიდ გავლენას ახდენს ნედლეული რომელსაც ამ მდინარეში აქვს ადგილი და მასთან შეხება აღნიშნულ აღმოჩენებს უპირობოდ უწევთ და ასევე ტრანსპორტირებაც მისი გავლით ხდება ორივე ტერიტორიაზე აღმოჩენილ ქვებს შორის მთავარი მსგავსება არის ისევ და ისევ მათ ფორმებში და ზომებში ბირთვის მნიშვნელობა ორივე მათგანთან თითქმის უცვლელია ხოლო განლაგება შრეებისა და აგებულება თვითონ სტრუქტურისა მეტნაკლებად განსხავებულია დაფარვა შრეებისა არ არის რადიკალურად განსხვავებული ის დამოკიდებულია თვითონ ნებისმიერი ქვის ინდივიდუალურობაზე ამ ორი განხილული კვლევისა და აღმოჩენის ჩატარების შემდეგ დავის საგანი იყო ის ფაქტორი რომელი მათგანი შეიძლებოდა რომ მიჩნეულიყო როგორც ტექნიკურად უფრო გამართული და შესაბამისად უფრო გამოსაყენებელი ელემენტი მაგრამ ეს ძალიან რთული საქმე იყო იმ თვალსაზრისით რომ როგორც ვთქვით მათ შორის არსებითი განსხვავება არ იყო არც ზომაში არც ფორმაში და შესაბამისად მათი გამოყენების შანსები და ეფექტურობის ხარისხიც მეტნაკლებად თანაბარი იყო ასევე განიხილავდნენ იმასაც თუ რა დატვირთვა ჰქონდა თვითეულ იმ ელემენტსა თუ ორნამენტის მსგავსს სიმბოლოს რომლებსაც შესაძლოა ქვის ამ ქსოვილე შევხვედროდით ეს ორნამენტები და მათ შორის არსებული განსხვავებები მეცნიერების მეირ აიხსნებოდ აიმით რომ დროდადრო იცვლებოდა მათი გამოყენებითობა იცვლებიდა ყველაფერი რა მიზნითაც შეიძლებოდა გამოგვეყენებინა იგი და ეს კი იყო წინაპირობა იმისა რომ შეცვლილიყო ზოგადად მათი ტიპები მასზე წარმოიშობოდა სხვადასხვა სიმბოლო ეს შეიძებოდა ყოფილიყო პიგმენტების სახითაც და საბოლოოდ კი ყალიბდებოდა როგორც ცალკეული ორნამენტი და იყო თვითონ ქვის შემადგენელი საკმაოდ მნიშვნელოვანი კომპონენტი რომლებიც ძალიან დიდ გავლენას ახდენდა თითოეული მეცნიერის მოსაზრებაზე იმ თვალსაზრისით რომ მათ მიხედვით მკვლევარს შეეძლო ევარაუდა თუ რა დანიშნულება გააჩნდა ამ ნებისმიერ საგანს თავისი გამოყენების გარგლებში და ასევე დაედგინდა მისი არსებობის პერიოდი ე წ წლოვანება საბოლოოდ რომ ითქვას მათა მენგისა და ლაინგ ბუას ტერიტორიებზე ჩატარებული აღმოჩენების შედეგები ფაქტობრივად ერთნაირია ჩვენთვის ჯერ კიდევ უცნობია ამ კონკრეტულ სახეობათა ვინაობები ეს ეხება აღმოჩენილი ადამიანების ჩონჩხებს და მეცნიერები დიდი ხანია ცდილობენ დაადგინონ მათი ნათესაობა ნებისმიერ ჰომინდთან რაც საკმაოდ რთულად განსახორციელებელია ლბ ზე დაყრდნობით ექსპერტებმა დაასკვნეს რომ ჰომო ფლორესიენსისი იწონიდა დან ფუნტამდე დან კილოგრამამდე ჟურნალ ს მიხედვით რომელშიც გამოქვეყნებული სტატია აღწერს ნიმუშს ჰობიტის ნარჩენები წარმოდგენას გვიქმნის მისი წინაპრების უნიკალური თვისებების შესახებ პრიმიტიული თვისებები რომლებიც წინაპრებისგან მიიღო და წარმოქნილი თვისებები განვითარებული თვისებები რომლებიც წინაპრებს არ გააჩნდათ მათ ჰქონდათ თავის ქალა რომელიც ჰგავდა პირვანდელ ჰომო სახეობებისას მათ შორის ბრტყელი დახრილი შუბლი და მოკლე ბრტყელი სახე თუმცა მათი კბილები და ყბა უფრო მეტად ჰგავდა ავსტრალოფითეკუსს ჰომო წინაპარს ჟურნალ ს მიხედვით პალეო შემსრულებლებთან შედარებით ჰეისის კვლევამ უფრო მეტი მსგავსება აღმოაჩინა ჰობიტსა და თანამედროვე ადამიანს შორის ვიდრე წინა კვლევებმა აჩვენა როცა მსგავსება მაიმუნებთან უფრო დიდი იყო ჰობიტს ამ აღწერილობით არ აქვს ქალისთვის დამახასიათებელი ფართოდ გახელილი თვალები და ასევე არ გააჩნია შუბლის დიდი ნაწილი უფრო თანამედროვემოდელირებულ პორტრეტს აქვს ფართო მოკლე სახე და შედარებით თანამედროვე ცხვირის სტრუქტურა ვიდრე სახის წინა მოდელებს წლის არქეოლოგიური მეცნიერების ჟურნალის მიხედვით ჰომო ფლორესიენსისის ძველბის სტრუქტურა ძალზე განსხვავებულია ჩვეულებრივი თანამედროვე ადამიანისაგანის აღნაგობისაგან მაგრამ ძალზე მსგავსი შიმპანზისა და ძველი ჰომინიდის სტრუქტურისა ეს ამტკიცებს იმმოსაზრებას რომ ჰომო ფლორესიენსისი არის კიდევ ერთი სახეობა ძველი ადამიანის სუზან ლარსონმა გააანალიზა ლბ ის ზედა კიდურები მათ დაადგინეს რომ ლბ ის მხრის ძვალი უფრომცირეა ვიდრე ნორმლაური ადამიანის მანამდე ამ საკითხს შეისწავლიდა რიჩარდი რომელმაც ეჭვგარეშე დააყენა ის ფაქტი რომ ეს ნიშანია თანამედროვე ჯუჯებს ახასითებთ ლარსონმა უარყო რიჩარდის მოსაზრება და თქვა რომ ჯუჯებისათვის დამახასიათებელი მხრის ძვალი ჩვეულებრივ წააგავს ნორმალური ადამინისას ისინი ამტკიცებდნენ რომ რიჩარდის მიერ წელს შესწავლილი აფრიკელი ჯუჯების ექვსი ოჯახი არ იყო საკმარის მტკიცებულება რომ მთელ ასეთ მოდგმაზე ესაუბრა ამასთანავე ლარსონმა ვერ შეძლო მიკოცეფალიის კვალი ეპოვნა შესწავლილ ძვლებზე ლარსონმა ასვე შეისწავლა შედარებით მოკლე ლავიწისა და უჩვეულო ფორმების გულსაკიდი სარტყელი მათ შეადარეს მონაცემები ჰომო ერექტუსს და ივარაუდეს რომ ჰომო ფლორსიენსის მკერდის სარტყელი იყო მხრის ევლუციის გარდამავალ ეტაპზე ტოჩერმა ლბ ის მაჯის ძვლებად მიჩნეული ძველბი შეადარა თანამედროვე ადამიანის ადრეული პერიოდის ჰომინიდების და აფიკელთა ძვლებს მათ დაადგინეს რომ შესადარებელი ძვლები სრულად განსხვავდებოდა ჰომო საპიენსის და ნენადერტალერის მაჯის ძველბისგან მსგავსება მხოლოდ ავსტრალოპიტეკთან დადგინდა ჰომო ფლორენსიენსისს მიკუთნებული ძვლები აღმოჩენილი იქნა ტბა ფლორესის მახლობლად გამოკვლევებმა აჩვენა რომ ძველბის ფორმირება ემბრიოგენეზის დროს ჩამოყალიბდა ამასთანავე ტოჩერი ამტკიცებდა რომ ამ ძველბის მიერ მიღებული ფორმა შეუძლებელია შემდეგ განვითარებული დაავადების შედეგად ყოფილიყო ფორმირებული მტკიცებულებებმა ასევე აჩვენეს რომ ჰომო ფლორესიენსისი არა არის თანამედროვე ადამიანი რომელსაც ჯერაც უცნობი ძვლების პათოლოგია ან ზრდის დეფექტი აქვს ძალიან პატარა ტვინის მქონე ჰომინიდის ჩონჩხის მცირე ნაწილები აღმოაჩინეს გვიანი პლეისტოცენის გამოქვაბულების ნაშთებში ფლორესის კუნძულზე ინდონეზიაში სადაც მოხდა ახალი სახეობის ჰომო ფლორესიენსისის გამოყოფა მნიშვნელოვნად განსხვავებული ინტერპრეტაცია გულისხმობს იმას რომ ეს მასალა ეკუთვნის ახალი ჰომინინის ტაქსონს მაგრამ იმ პოპულაციას რომელშიც პატარა ტანის თანამედროვე ადამიანებს ჰქონდათ პათოლოგიურად პატარა ზომის თავი დავის უპირველესი საგანი არის ჰომო ფლორესიენსისის სახეობის წარმომადგენელთა ენდოკრინული არის ღრუს ფორმა და ზომა ნაკლები ყურადღება ექცევა ჰომო ფლორესიენსისის თავის ქალისა და თავის ქალის უკანა ჩაღრმავების მორფოლოგიურ სიზუსტეს აქამდე არ არსებობს არანაირი კვლევა რომელიც მიუთითებდა რა პრობლემა შეიძლება გამოეწვია თავის ქალის ზომის ასეთ ცვალებადობას ჰომო ფლორესიენსისის პატარა თავის ქალიდან თანამედროვე ადამიანის უფრო დიდ თავის ქალამდე მიუხედავად პატარა ზომის თავის ქალისა ჰომო ფლორესიენსისის თავის ქალის გარეგანი აგებულება ვერ იქნება შეთანხმებული ჩვეულებრივი თანამედროვე ადამიანის თავის ქალის ნიმუშთან ამის ნაცვლად ჰომო ფლორესიენსისის ფორმა რომელიც ნაჩვენებია მრავალგანზომილებიანი ანალიზით თანამედროვე ადამიანთან მნიშვნელოვანი განსხვავებებით ჰგავს ჰომო ერექტუსის თავის ქალის მგრძნობიარე ნაწილებს და უფრო ნაკლები კრიტერიუმებით ჰომო ჰაბილისისას შედეგები შეთავსებადია ლიანგ ბუას ჰიპოთეზასთან რომ ეს ნიმუში წარმოადგენსმცირე პოპულაციას რომელსაც შეიძლება კავშირი ჰქონდეს ადრეულ ჰომო ერექტუსთან რომელიც გავრცელდა აღმოსავლეთ აფრიკიდან ან დმანისიდან და ასევე შეიძლება ჰავშირი ჰქონდეს ჰომო ჰაბილისთან კვლევების უმრავლესობა რომლებიც მიუთითებს ლიანგ ბუას კლასიფიცირებულ მსაგავსებებზე ჰომინინებთან დაკავშირებით ყურადღებას ამახვილებს ზომასა და ენდოკრინული არის აგებულებაზე ჰომო ფლორესიენსისებში თავის ქალის უკანა ჩაღრმავებაზე და განსაკუთრებით წინა კიდეურების აგებულებაზე ამასთან ერთად მცირე ანალიზები აკავშირებს თავის ქალის გარეგნულ აგებულებასა და კბილების ამოსვლას ერთმანეთთან მკვლევრების მიერ აღიარებულია რომ ჰომო ფლორესიენსისს ძალიან მცირე მოცულობის ენდოკრინული სისტემა გააჩნია მის სხეულის ზომასთან შედარებით ასევე შესამჩნევია ტვინის მცირე მოცულობაც კავშირების შეფასებისას გათვალისწინებულია ენდოკრინული სისტემის ზომა და ტვინის ხომა თუმცა დღესდღეობით არც ერთი კვლევა არ აჩვენებს იმას რომ თავის ქალის თაღის ზომითა და თავის ქალის ზომით შეიძლება დადგინდეს მორფოლოგიური მსგავსებისა ჰომო ფლორესინსისს თანამედროვე ადამიანსა და ჰომინინის განამარხებულ სახეობებს შორის იმის გამო რომ ჰომო ფლორესიენსისის თავის ქალა ძალიან პატარა ზომისაა თანამედროვე ადამიანსა და უმრავლესი განამარხებული ჰომოების თავის ქალის ზომებთან შედარებით მორფოლოგიურმა ანალიზმა მხედველობაში აუცილებლად უნდა მიიღოს ის თუ როგორ მცირდება თავის ქალის ზომა მის ფორმასთან მიმართებით რადგან ეს ურთიერთკავშირი შესაძლოა არ იყოს იზომეტრიული ისმება ორი ძირითადი კითხვა ჰომო ფლორესიენსისის თავის ქალის გარეგნულ ფორმასთან დაკავშრებით ა შესაძლებელია თუ არა რომ ჰომო ფლორესიენსისის თავის ქალა ერგებოდეს მსოფლიოს მასშტაბით გავრცელებულ არაპათოლოგიური ფორმის მქონე თანამედროვე ადამიანის თავის ქალის მოდელს ბ თუ ეს არ შეიძლება მაშინ ჰომინინის რომელ ტაქსონს ან ჰომინინის თავის ქალის რომელ ნაწილს ემსგავსება ყველაზე მეტად ჰომო ფლორესიენსისის თავის ქალა ორივე კითხვაზე პასუხიხ ძიებისას გამოყენებულია ორი დაშვება რომელთაგან ერთ ერთი ვარაუდობს იმას რომ თავის ქალის ფორმაზე გავლენას არ ახდენს მთლიანი თვაის ქალის ზომა მეორე დაშვება კი იყენებს განამარხებული და არსებული ნიმუშების შედარებას რათა ცდის მეთოდის გამოყენებით შეძლოს ამ ორ კომპონენტს ზომასა და ფორმას შორის კავშირის დადგენა ერთ ერთი შემოთავაზებული იდეის თანახმად მიკროცეფალური თავის ქალა გამოკვლეული როგორც წინა თავის ქალის ნაწილიარის შეუსაბამო ჰომო ფლორესიენსისთან შესადარებლად ვინაიდან ისინი არ არიან ბოლომდე ზრდასრულები ან იმიტომ რომ მათ აქვთ შედარებით მეტი თავის ქალის ტევადობა ნებისმიერ შემთხვევაში მიკროცეფალია შეიძლება მრავალ სინდრომში აისახოს როგორიცაა თუნდაც ფენოტიპი ეს ნაკლებად სარწმუნოს ხდის იმას რომ ნებისმიერი პატარა შესადარებელი ნიმუში შეიძლება ადეკვატურად წარმოადგენდეს მორფოლოგიური ვარიაციების მთელ რიგ შესაძლებლობებს მიკროცეფალურ თავის ქალაში ამიტომ შეზღუდულია ანალიზები არაპათოლოგიურ ნიმუშებზე თუმცა ხდება შედეგების განხილვა და შედარება განამარხებულ ჰომინინებთან რათა შესაძლებლობის შემთხვევაში მოხდეს დაკავშირება და მსგავსების აღმოჩენა იმ ჰიპოთეზის დასადასტურებლად რომ ჰომო ფლორესიენსისის თავის ქალა წარმოადგენს თანამედროვე ადამიანის მიკროცეფალური თავის ქალის მაგალითს მონაცემები თავის ქალის თაღის ცვლილებასთან დაკავშირებით შეგროვდა ლიტერატურული მასალებიდან ჰომო ფლორესიენსისთვის მსოფლიო მასშტაბით ზრდასრული თანამედროვე ადამიანის თავის ქალის ნიმუშებიდან და განამარხებული ჰომინინის თავის ქალიდან ერთგანზომილებიანმა შედარებებმა ზომისა და ფორმის შეთავსებასთან დაკავშირებით ჰომო ფლორესიენსისსა და თანამედროვე ადამაიანის ნიმუშს შორის მოიტანა სხვადასხვაგვარი შედეგები ჰომო ფლორესიენსისი მნიშვნელოვნად არ განსხვავდება თანამედროვესგან თუ შევადარებთ თავის ქალის დადგენილ სიგრძეებს თავის ქალის მაქსიმალურ სიგანეს ან თავის ქალის საბაზისო სიგრძეს მაშინ როცა აღსანიშნავი განსხვავებაა სიმაღლის დადგენილ ზომას შორის ასევე ზედა ყბის პროგენიასა და ბიასტერონიკულ სიგანეებს შორის ჰომო ფლორესიენსისისთვის ღირებულია თანამედროვე ადამიანის თავის ქალის მთელ რიგი ფორმები გარდა თავის ქალის ფარდობითი სიმაღლისა რომლისთვისაც ჰომო ფლორესიენსისს გაცილებით დაბალი მონაცემი აქვს ვიდრე თავის ქალას თავამედროვე ადამიანის ნიმუშებში ამ ცვალებადი სიდიდეების მრავალჯერადმა განხილვებმა აჩვენა რომ ღირებულებათა კომბინაცია რომლებიც ჰომო ფლორესიენსისშია თავმოყრილი მკვეთრად განსხვავდება ყველა თანამედროვე ადამიანისგან პირველი სამი პრინციპის კომპონენტების გეგმები ცვალებადი ფორმის ანალიზში წარმოადგენს კომპაქტურ გროვას თანამედროვე ადამიანის თავის ქალაში რაც გამორიცხულია ჰომო ფლორესიენსისის გარეგანი აგებულების საწინააღმდეგოა თანამედროვე ადამიანის ტვინის სიმჭიდროვე თანამედროვე ადამიანის ორი პოპულაცია ყველაზე პატარა თვაის ქალების სიმჭიდროვით ეს ორი პოპულაცია გვიჩვენებს რომ ზომა მხოლოდ უმნიშვნელო როლს თამაშობს თავის ქალის მორფოლოგიურ განსხვავებაში ამ ანალიზებში ექვსი მთავარი კომპონენტის განხილვისას ევკლიდური მანძილის გამოყენებით ჰომო ფლორესიენსისი ყველაზე მეტად დაშორებული ნიმუშია თანამედროვე ადამიანის ცენტროიდისგან ევკლიდური მანძილის შემთხვევითობის პრინციპზე ჩატარებული ტესტებიდან გამომდინარე თანამედროვე ადამიანის სიმძიმის ცენტრი აღსანიშნავად განსხვავებულია ჰომო ფლორესიენსისისგან თანამედროვე ადამიანის შესადარებელი ნიმუში ჰომო ფლორესიენსისის თავის ქალის ფორმისგან განსხვავდება ცენტროიდის გადახრით სტანდარტისგან გადახრის მაჩვენებელი კი ია როდესაც განამარხებული თავის ქალა გამოყენებულია პრინციპული კომპონენტების ანალიზში განამარხებული ჰომო საპიენსი და ნეანდერტალები განხილულია თანამედროვე ადამიანის ტვინის სიმჭიდროვსი პერიფერიად და დარჩენილი განამარხებული ჰომინინების თავის ქალები ძირეულად შეცვლილია თანამედროვე ადამიანის თავის ქალით მაგალითად მორფოლოგია რომელიც განასხვავებს თითოეულ განამარხებულ ნიმუშს თანამედროვე ადმიანისაგან შეიძლებ აგანსხვავდებოდეს მცირედ სხვა განამარხებული ნიმუშებისგან მაგრამ არა მთლიანია მორფოლოგიური ტრაექტორიით ჰომო ფლორესიენსისი კი მორფოლოგიურად ყველაზე მეტად ჰომო ერექტუსის ნიმუშებს ჰგავს ეს კავშირი მხარდაჭერილია წყვილებად დაჯგუფების არითმეტიკული მეთოდით დაგროვებითი ანალიზისას რომელიც ემყარება კვადრატულ ევკლიდურ მანძილს ნიმუშთა შორის პრინციპის კომპონენტებით სამი მთავარი საკითხი მოიცავს ჰომოს ყველა ჯგუფს ავსტრალოპითეკის გამოკლებით შემდგომ ჰომოს ჯგუფებს ჰომო საპიენსსა და ნეანდერტალებს ადრეული ჰომოს ჯგუფის გამოკლებით რომელშიც შედიან ჰომო ერექტუსი და ჰომო ჰაბილისი ჰომო ფლორესიენსისი დაჯგუფებულია ადრეულ ჰომოებთან განამარხებულ ჰომო საპიენსთან და ნეანდერტალებთან და გავრცელების მიხედვით გავრცელდა გვიანდელ ჰომოებთან ერთად და არა როგორც ცალკეული ჯგუფი ზემოთ აღნიშნული მაგალითი წარმოადგენს რომ მიუხედავად იმისა რომ ექვსი ცვლადი სიდიდე არ წარმოადგენს ჰომინინის თვაის ქალის სახეობების მიხედვით დაყოფის საფუძველს თავის ქალა ისეა დაყოფილი რომ პასუხობს სტანდარტულ ტაქსონომიურ ინტერპრეტაციებს მთავარი მორფოლოგიური განსხვავება გამოყოფილია კლასტერებით ანუ გროვებით რომელიც სიმჭიდროვეს იწვევს როდესაც ფორმა განხილულია შეფასების მაგალითების არარსებობისას მაშინ ჰომო ფლორესიენსისი ყველაზე მეტად ემსგავსება არა აზიელ ჰომო ერექტუსს რომლის გავრცელების ადგილიცაა დმანისი საქართველო და განსხვავდება გვიანდელი ჰომოსგან ასევე ჰომო ფლორესიენსისში ევკლიდური მანძილის კომპონენტების შედარებისას განამარხებული სახეობების ცენტროიდებთან ირკვევა რომ ჰომო ფლორესიენსისი ყველაზე ახლოს დგას არა აზიელ ჰომო ერექტუსთან მსგავსად როდესაც ნიმუშთა ცენტროიდების საშუალო მანძილი გათვალისწინებულია თითოეული ტაქსონისთვის განამარხებულ ჯგუფში ჰომო ფლორესიენსისის ამ ჯგუფისთვის დამატება შეამცირებს ამ საშუალო მანძილს მცოლოდ ჰომო ერექტუსისა და არა აზიელი ჰომო ერექტუსისთვის ეს ნიშნავს იმას რომ ჰომო ფლორესიენსისის ჩართვა ნებისმიერ ამ ჯგუფში შეამცირებს საერთო მორფოლოგიურ ვარიაციას მთლიანი ჯგუფისთვის მაშნ როცა ნებისმიერ სხვა ჯგუფში მისი ჩართვა გამოიწვევდა ვარიაციის გაზრდას როგორც უკვე ვიცით ჰომო ფლორესიენსისის სხეული მცირე ზომებით გამოირჩევა გამონაკლისი არ ყოფილა მისი ტვინი მეცნიერები გააკვირვა ტვინის ასეთმა პატარა მოცულობამ ტვინის სრული მოოცულობა სმ იყო რაც მას შიმპანზესა და უკვე გადაშენებული ავსტრალოპითეკის საფეხურზე აყენებს ლბ ის თავსი ტვინის მოცულობა არის იმის ნახევარი რასაც მისი სავარაუდო უშუალო წინაპარს ჰომო ერექტუსს ჰქონდა ამ აღმოჩენეამ ეჭვქვეშ დააყენა ყველა დეტალი რომელიც ცნობილი იყო ჰომო ფლორენსინსისის შესახებ იმისთვის რომ ეჭვები გამქალიყო საჭირო იყო დაედგიათ თუ როგორ შეიძლებოდა ტვინის მოცულობის ასე შემცირება ლონდონის მუზეუმის მეციერებმა შეადარეს ლბ ის შესახებ ნაპოვნი ცნობები სხვა მათთვის ცნობილ შემთხვევებს აღმოჩნდა რომ იგივე მოხდა მაგადასკარში აწ უკვე გადაშენებული ჯუჯა ჰიპოპოტომთან დაკავშირებით ჰიპიოპოტამის ტვინის მოცულობა გაცილებით მცირე იყო მისი თანამედროვე და წინაპაებისგან განსხვავებით მეცნიერების მტკიცებით მიუხედავად მათი ტვინის მოცულობისა ჰომო ფლორენსიენსისები თავისუფლად აკეთებდნენ იმ მოქმედებებს რომლებსაც მათი წიანპრები მაგალითად როგორიებიცაა ცეცხლის ანთება ნადირობა და საჭმლის მომზადება ფლორენციული ჯუჯები გავრცელებულები არიან და ცხოვრობენ ლიანგ ბუაზე ეს არის გამოქვაბული ფლორენციაში აღმოსავლეთ ინდონეზიაში ტიპური ჯუჯის ჩონჩხი იქნა აღმოჩენილი და მისი მარჯვენა ფეხი ეს ფეხი შეისწავლს და გადააგზავნეს აზიაში რომ შეედარებინათ მთლიანი ჯუჯის ტანს კვლევამ გვაჩვენა რომ ის ჰგავდა მისი წინაპრის გრძელ ფეხს ანუ სავარაუდოა რომ წინაპარი ეყოლებოდა ნორმაკური განვითარების ანუ არაჯუჯა ჩვენთვის მიღებულია ორფხიანი ჰომინიდები როგორც მათი ნიშან თვისება მაგრამ ჩვენ აღქმაში და მისი წარმოშობის და შემდგომი ევოლუციის შესახებ ინფორმაცია არის არასრული არარის გამორიცხული რომ შევაფასოდთ ფეხის სიგრძე და ჩონჩხის ნაწილებით აწყობილი ჩონჩხის სიგრე რომ დაემთხვეს თანამედროვე ადაამიანის შაბლონისა და გამოყენების რეგრესიულ ანალიზს კვლვამ გვაჩვენა რომ კინემატოგრაფიული კორექტირება ტერფის მუხლის და სახსრების არის ადეკვატური ფეხის სიგრძისა ძირითადა არსებობს ადამიანური საერთო ფორმულა რაც ნიშნავს ერთი მეტია ხუთზე ხუთი მეტია ოთხზე ოთხი მეტია სამზე და სამი მეტია ორზე ეს არის ფორმულა რომელიც პირდაპირი ხაზით უკავშირდება ძვლების ფორმულას ეს ფორმულა თანმიმდევრიბით ფიქსირდება და ცალსახაა რომ ყველაზე გავრცელებული ადამიანური ფორმულაა ამას ამტკიცებენ ცნობილი მეცნიერებიც მეცნიერები ამავდროულად ამტკიცებენ იმასაც რომ აღმოჩენილი წინაპარის ტერფი არის არაპროპორციულად ხანგრძლივი შედარებით თანამედროვე ადამიანთან ასევე მეცნიერები უკავშირებენ ნათესავურ კავშირსაც რადგან მისი სიგრძე პროსტიმალური დისტალურთან ნაკლებათ ემთხვევა ასევე და ფორმაც განსხვავებულია მეცნიერების მიერ აღმოჩენილი თითქმის ყველა ძვალი არის პრმიტიულ ფორმის და არის დიდი და თითქოს დაპროექტებულია გვერდითი ზღვარის ძვალზე რაც განსაკუთრებით აღსანიშნავია რადგან ამგვარი აგებულება თითქოს იშვიათად მეორდება ან არ მეორდება ეს არის მსგავსი თანამედროვე ადამიანებისა გარკვეული თვისებებით მაგალითად კისრის კუთხე სხეულის ოდნავ გადახრილი ფორმა და დორსალური ზრდა ფიგურა ფეხები პროპორციები სიგრძე სიგანე და ყველაფერი დანარჩენი ძალიან ჰგავს შიმპაზეების აგებულებას ასე რომ შეგვიძლია ვივარაუდოთ და ცალსახაა დასკვნა რომ ადმაიანის წინაპარი დანამდვილებით იყო შიმპანზე როგორც ჩანს ნაკლებად ტრაპეციული ფორმის აღმოჩნდა ეს ფეხი და ძვლები ვიდრე ბევრი თანამედროვე ადამიანის ეს განსაკუთრებით საინტერესო აღმოჩენა იყო მეცნიერებისათვის თუმცა ორივე შემთხვევაში პროცესი არის სიმეტრიული რომელიც როგორც წესი განიხილეს მტკცებულებად ძვლოვანი მენჯის ქვედა კიდურების ძვლების ფლორესიენსისის ტერფის შემსწავლელმა კომისიამ გამოავლინა ცალსახა ადაპტაციის ბიპეტალიზმი მაგრამ ისინი ასევე გაგზავნილი იქნება ფუნქციურად მნიშვნელოვანი გზების გამოსაკვლევად ამის მიხედვით შედგა გრაფიკი და ანატომიასთან შედარებით ძვლის გამოკვლევების მორფომეტრიკა ჩატარდა ფლორენციაში რაც შეეხება ფლორენციაში აღმოჩეილ ფილოგენიურ ტერფს ექპონატები ფართო სპექტრით არის წარმოდგენილი და თანამედროვე ადამიანის სხეულის ზომებში არ ჯდება და მას ასევე გაჩნია პრიმიტიული თვისებები რომლებიც თვალნათლივია ამრიგად მეცნიერების დიდი ყურადღება ექცევა ადამიანის წინაპრებს მათს აგებულებასა და ევოლუციას რომლებსაც ისინი განიცდიან განვითარების ეტაპზე თითოეული მეცნიერისთვის მნიშვნელოვანია ყოველი ახალი აღმოჩენა რომელიც დაკავშირებულია ადამიანის დღევანდელ სახეობამდე ჩამოაყალიბებასთან ადამიანთა დიდი ყურადღებაც ეპყრობა ამ თემებს და შესაბამისად მეცნიერებიც არ აყოვნებენ შედეგებს რომლებიც მილიონობით წლის წინანდელ ცხოვებას ასახავს და როგორღაც აცოცხლებს მიკროცეფალია არის ჰეტორეგნური დარღვევარომლის დროსაც ტვინი განსაზღვრულ დონემდე იზრდება და შემდეგ წყვეტს ზრდას ამის გარდა სხვა რაიმე ნიშანი მას არ ახასიატებს მიკროცეფალია არც ისე გავრცელებული აშლილობაა ის მხოლოდ ახალდაბადებულების აღენიშნება დღემდე ნაპოვნია ზე მეტი სინდრომი რომელიც ხელს უშლის ტვინის ნორმალურ ზრდას კლინიკურად ისინი დაყოფილია მაღალი ფუნქციონირების მიკოცეფალიად და დაბალი ფუნქციონირების მიკოცეფალიად მათ შორის განსხვავება ისაა რომ მაღალი ფუნქციონირების მიკროცეფალია მუცლად ახასიათებს ორგანიზმს და მისი დადგენა ადრეულ ასაკშია შესაძლებებლია დაბალი ფუნქციონირების მიკროცეფალია კი დაბადების შემდგომ პერიოდთანაა დაკავშირებული მიკოცეფალიის უამრავი შემთხვევაა დაფიქსირებული არქეოლოგიის ისტორიაში სმიტ და ვუდ ჯონსებმა შეამჩნიეს ამ დარღვევის ნიშნები ეგვიპტეში გათხრების შედეგად აღმოჩენილ ქალზე ველსმა დაახასიათა თავის ქალა რომლის შიგთავსიც მხოლოდ სმ იყო და რომელიც ანტიკური პერუს პეიოდით თარიღდება თავის ქალის პროპორციები ტედარებით დიდი იყო ორგანიზმის ზომების შემცირება ძუძუმწოვრებში ძირითადად არის დაკავშირებული მხოლოდ ტვინის ზომის შემცირებასთან იმიტომ რომ ტვინი და მგრძნობიარე ორგანოები ამთავრებენ თავიანთ ზრდას ვიდრე ორგანიზმი ონტოგენეზის პერიოდშია ამაზე დაყრდნობით ფილეტიკური ჯუჯები უფრო დაკავშირებულები არიან ტვინის ზომებთან ვიდრე ფილეტიკური გიგანტები მკვლევრების მიერ აღწერილია ენდოკრინული ტევადობა ამ ჰიპოპოპოტამების გადაშენებული ჯუჯების სახეობებში რომლებიც არიან მადაგასკარიდან პროცენტით უფრო პატარები ვიდრე არიან აფრიკიდან ან ჰყავთ აფრიკელი წინაპრები ეს შედგეები აჩვენებს რომ ტვინის ზომის შემცირება იმაზე დიდია ვიდრე ნავარაუდები იყო ინტრასფიციური გვიანი ონტოგენური ჯუჯების მოდელი რომელის ტვინის ზომა პროპორციულია ტანის ზომისა პროპორციული ცვლილების ბუნება რომელსაც დააკვირდნენ აჩვენებს რომ ძირითადად თავის ტვინის პოტენციური დამოუკიდებელი ზომა დამოკიდებულია ტანის სიდიდეზე დამტკიცებულია რომ ჯუჯა ძუძუმწოვრები რომლებიც კუნძულზე ცხოვრბენ გამოირჩევიან უფრო პატარა ტვინებით ვიდრე ისინი რომლებიც ცხოვრობნე ხმელეთზე კვლევებმა აჩვენა რომ ტანის და სხეულის ურთიერთობა ძუძმწოვრებში რომ შევადაროთ ჯუჯა ძუძუმწოვრების ტვინს მივხვდებით რომ ჯუჯების ტვინი პატარა ზომის არის და ძირითადად პატარა ტვინია ჰომინინები რომლებიც აღმოჩენილია კუნძულ ფლორაზე ინდონეზიაში ტვინის შესწავლის ექსპერიმენტი და გამოკვლევა საკმაოდ ძვირი სიამოვნებაა და თითქმის არ არსებობს უპირატესობა რომ შევადაროთ ცხოველის ტვინი ჯუჯუს ტვინს ეს იქნება ღა თქმა უნდა საკმოდ რთული და ფაქტობრივად არ არსებობს ცნობილი ფაქტი და კვლევა იმის შესახებ თუ ჯუჯუების კუნძულის ძუძუმწოვრების ტვინი ემთხვევა თუ არა ცხოველის ტვინის კუნძულ მადაგასკარიდან აიღეს ნიმუშებად ჯუჯების პროცესისთვის ძუძუმწოვრები ჯუჯები მაგალითად ჰიპოპოტამები რომლებიც იწყებდნენ ზრდას და მეორეს მხრივ უკვე ზრდადასრულებული ჰიპოპოტამები შედარებისას აღმოჩნდა რომ ორივეშეემთხვევაში გენეტიკურად იდნეტურად ემთხვეოდა მათი გენები და ასევე მონათესავე გენებიც იყო იდენტური ძუძუმწოვრებში როგორც ძირითად ჯუჯების კუნძულზე არის მოცემული მაგალითად როგორც ჰიპოპოტამი სპილოები და მათ შორის ირმებიც შესწავლილია რომ მათი ტვინი იზრდება ნელა პირველად სწრაფად იზრდება პირველი ორი წელი და შემდეგ უკვე მოგვიანებით ვითარდება დაახლოებით ორიდან ორმოც წლამდე ასეთი ტვინის ამგვარი ცვლილება საკმაოდ მნიშვნელოვანია რადგან მოზრდილი ჯუჯის ტვინი ჯერ კიდევ განვითარების ფაზაშია ყველაზე გამორჩეული მაგალითი რომელიც აღმოჩენილია ფალკონელის მიერ არის ყველაზე პატარა ჯუჯა სპილო სიცილიაზე და მალტაზე ამ სპილოს ტვინი იზრდება ძალიან ცოტათი დაბადების დროს და სრულდება ტვინის ზრდა როცა ის არის ფეხმძიმედ და მათი ტვინის ზომა არ შეესაბამება სხეულის ზომას ისე როგორც უნდა იყოს ერთ ერთი არგუმენტი თუ რატომ აყალიბებს ჯუჯად პატარა ტვინის ზრდის პროცესიარის ის რომხდება ხმელეთზე მცხოვრები ჯუჯების წინაპრების შიდასახეობრივი სკალირება ტვინის გაზომვის მეთოდებით ხდება ცხოველის შერჩევა და შემდეგ მისი ტვინის და სხეულის მასის გაზომვა თუმცა ყოველთვის სხვადასხვა ანალიზი და შედეგი გვაქვს რადგანაც ჯერჯერობით არ არის შესწავლილი ზუსტი გაზომილი ცხოველი ძუძუმწოვარი სასურველია ზუსტად ვიცოდეთ ძუძუმწოვრის სიგრძე სიგანე წონა და ა შ ქვის იარაღების დათარიღების შემდეგ აღმოჩნდა რომ ჰომო ფლორესიენსისები კუნძულზე დაახლოებით ერთი მლიონი წლის წინ დასახლდნენ მაგრამ ის ფაქტი თუ როგორ მოხვდა ადამიანი ამ კუნძულზე ჯერაც დაუდგენელია კუნძული ფლორესი იზოლირებულია გარე სამყაროდან და ყვალაზე ახლოს დასახლებული პუნქტი კუნზულიდან კილომეტრშია მეცინერებმა და არქეოლოგებმა იპოვეს უამრავი ქვის იარაღი რომელიც დაკავშირებულია ჰომო ფლორესიენსისთან ის ფაქტი რომ ნაპოვნი იარაღები ძალიან წააგავს სხვა ადგილებში ნაპოვნ იარაღებს კიდევ ადასტურებს იმ ფაქტს რამ კუნზულზე მაცხოვრებლებს ჰქონდათ კავშირი გარე სამყაროსთან ის რომ ამ კუნძულზე მაცხოვრებელი ხალხი მონადირეობით იჩნებდა თავს ფაქტია ამ კუნძულზე ეგრეთ წოდებულ ადამიანის საცხოვრებელ ადილზე ადგილი სადაც ადამიანის ძველბი იპოვეს იპოვეს ცხოველის უამრავი ძვალი ექსპერტიზის შედეგად დადგინდა რომ ეს ძვლები მამონტებს ეკუთვნით ამასთანავე აღმოჩენილია სამხილები რომელთა მიხედვითაც შეგვიძლია დაზუსტებით ვთქვათ რომ მათ იცოდნენ თუ როგორ დაენთოთ ცეცხლი და როგორ გამოეყენებინათ ის თავის სასარგებლოდ ალი ქართულ მითოლოგიაში ბოროტი სულები რომლებიც ვნებენ მშობიარეებს ახალშობილებს მარტოხელა მგზავრებს და სხვებს ალები შეიძლება როგორც მამრობითი ასევე მდედრობითი სქესის ყოფილიყვნენ მათ საშინელი შესახედაობა ჰქონდათ სპილენძის კბილები შუშის კვალი დასვრილი თმა გადმოცემის თანახმად ალები ცხოვრობენ ტყეში კლდეებში ნანგრევებში შედიან თავლებში ზოგჯერ მსხვერპლს რომელსაც ახლო ნათესავის სახით ეცხადებიან წყალში იტყუებენ ქალ ალებს ალქალებს იგივე ფუნქციები აქვთ თუმცა ნაკლები ფიზიკური ძალა გააჩნიათ ზოგჯერ მათ ქალღმერთ დალის ფუნქციები მიეწერებათ და მის მსგავსად მშვენიერი ოქროსთმიანი ქალის სახით ეცხადებიან თეთრ კაბაში ალი ერთგული მსახური ხდება ადამიანის რომელიც მას თმას და ბრჭყალებს დააჭრის ალის ბოროტ ძალას წინ აღუდგება მის წინააღმდეგ შელოცვა ან წმინდა გიორგის სახელი ამირანი ქართულ მითოლოგიაში გმირი ამირანიანის ეპოსის მთავარი გმირი ამირანის შესახებ თქმულებები დაფიქსირებულია საქართველოს ყველა კუთხეში ქართული ენის ყველა დიალექტზე რაც მიუთითებს მათი ფორმირების შესახებ ქართველი ერის ეთნოგენეზის ადრეულ სტადიაზე ვარიანტები არსებობს აგრეთვე კავკასიის ქართველებთან მონათესავე ხალხებში ამირანის სახე მოჩანს ძვ წ მე ათასწლეულით დათარიღებულ არქეოლოგიურ ძეგლებში მცხეთის ბრინჯაოს სარტყელი ყაზბეგის განძი თრიალეთის ვერცხლის თასი ამირანი ნადირობის ქალღმერთ დალის და მოკვდავი უცნობი მონადირის შვილია ამირანის ქალწულებრივი ჩასახვის აფხაზურ ვარიანტს ალბათ მატრიარქატის ეპოქისკენ მივყავართ ზოგიერთ გვიანდელ ვარიანტში ამირანის მამა მჭედელი ან გლეხია ნაადრევად დაბადებულმა უმწიფარმა ამირანმა ხარის ძროხის კუჭში ფაშვში დაასრულა მომწიფება ამირანის ღვთაებრივ წარმოშობას მიუთითებს მის მხრებზე მზის და მთვარის გამოსახულება აგრეთვე ის რომ მისი სხეულის ზოგიერთი ნაწილი ოქროსია ამირანი უზარმაზარი ზომისაა თვალები საცერის ტოლა აქვს და საავდროდ გამზადებულ შავ ღრუბელს ჰგავს ამირანი მგელივით დაუღალავია თორმეტი წყვილი ხარის ძალა აქვს და მთიდან დაცურებული მორის სისწრაფე ის იმდენად ძლიერია რომ დედამიწა ძლივს უძლებს მის სიმძიმეს თუმცა ვერც კი მოვა ძალით და სიმაღლით ამბრისთან ამირანის ძალა უხშირესად მის მონათვლას მიეწერება უეჭველია რომ ნათლობის მოტივმა ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ განდევნა უფრო ძველი ინიციაციის მოტივი თუმცა ზოგჯერ დაკავშირებულია მის ბანაობასთან ჯადოსნურ წყაროში რომლის მბრძანებელიც იგრი ბატონია ამირანის გმირობებში დევებთან ვეშაპთან ბრძოლა რომლებსაც ის სჩადის მის ძმადნაფიცებთან ბადრისთან და უსიპთან ერთად ნათლად ჩანს კოსმოგონიურ მოტივებთან კავშირი ვეშაპი გადაყლაპავს ამირანს მაგრამ იგი ვეშაპს გვერდს გაუჭრის და განახლებული გარეთ გამოდის ამასთანავე ამირანი ნეკნებს შორის განაჭერში დაწნულ ბადეს დგამს რათა ვეშაპის მიერ გადაყლაპულმა მზემ დაწვას იგი და შეძლოს გარეთ გამოსვლა ამირანი იტაცებს ზეციურ ქალწულს ყამარს რომელიც ციურ ცეცხლს განასახიერებს და ცხოვრობს ზღვის გადაღმა ან ზღვის თავზე დაკიდებულ კოშკში ამირანი ამარცხებს ყამარის მამას ამინდის და საავდრო ღრუბლების მბრძანებელ ღვთაებას ამირანი ასწავლის ადამიანებს მჭედლობას იგი თვითონაც შესანიშნავი მჭედელია რომელსაც ხმლის ჭედვაც შეუძლია მძიმე ხმალი ამირანის აუცილებელი ატრიბუტია ამირანის სახეში კულტურული გმირის სხვა თვისებებიც ვლინდება დასავლეთ საქართველოს და აფხაზურ ვარიანტებში იგი მავნე მცენარეებსაც ანადგურებს ღმერთთან ბრძოლის გამო ამირანი კავკასიის ქედზე გამოქვაბულშია მიჯაჭვული მის ღვიძლს მუდმივად ძიძგნის არწივი ხოლო ერთგული ძაღლი ჯაჭვს ლოკავს და ცდილობს გალიოს იგი მაგრამ ყოველწლიურად ვნების ხუთშაბათს თუშურ ვარიანტში შობის წინა ღამეს ღმერთის მიერ მიჩენილი მჭედლები ანახლებენ ჯაჭვს ძველი გადმოცემით შვიდ წელიწადში ერთხელ გამოქვაბული იხსნება და ამირანის დანახვა შეიძლება ქრისტიანობის გავრცელებასთან ერთად ამირანი მოწამე გმირის თვისებებს იძენს და იესო ქრისტეს გიორგის ილიას და სხვ ეცილება ამირანის შესახებ თქმულებებმა ასახვა ჰპოვა შუასაუკუნოვან ქართულ ლიტერატურაში კერძოდ შოთა რუსთაველის ვეფხისტყაოსანში ამირანი ტიპოლოგიურად პრომეთესთან და აბრსკილთან ახლოს დგას არმაზი იბერიის სამეფოს უზენაესი წარმართული ღვთაება არმაზის შესახებ ცნობები მხოლოდ ძველ ქართულ ხელნაწერებში და არმაზის ტოპონომშია შემორჩენილი ტრადიციის მიხედვით არმაზის კულტის შემოღება მეფე ფარნავაზს მიეწერება ძვ წ ს რომელსაც გარედან უსესხია იგი მოქცევაჲ ქართლისაჲ ში აღნიშნულია კერპი მცხეთაში იდგა მთაზე არმაზი სინკრეტული ღვთაება იყო რომელიც უზენაესი ცის ჭექა ქუხილის წვიმის და მცენარეთა მბრძანებელი და მეომარი ღმერთის ფუნქციებს ითავსებდა სახელმწიფოებრიობის ჩამოყალიბების პერიოდში არმაზის კულტი ეწინააღმდეგებოდა ადგილობრივ ტომობრივ ღვთაებათა კულტებს არმაზის დღესასწაულის დღეებში რომელიც ჩვეულებრივ ზაფხულში იმართებოდა ფერადი ნაჭრებითა და ყვავილებით მორთულ მცხეთის ქუჩებში მრავალრიცხოვანი მსვლელობები იმართებოდა სამეფო ოჯახის მონაწილეობით საქართველოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების შემდეგ ს ის იანი წწ არმაზის კულტი გაუქმდა სახელი ღვთაებისთვის ფარნავაზს საკუთარი სახელის მიხედვით შეურქმევია რადგან მას სპარსულად არმაზ ერქუა და პატივისცემა და სამსახური დაუწესებია ახლად აღმართული კერპისათვის მეცნიერთა ერთი ნაწილი მას აჰურა მაზდასთან სპარსულ უზენაეს ღვთაებასთან აკავშირებს სხვები კი ხეთურ მთვარის ღვთაების სახელ არმას თან არმაზის სახელს აჰურამაზდასთან აკავშირებდა ივანე ჯავახიშვილი და წერდა არმაზის შესახებ ცნობებს რომ სპარსულ აჰურამაზდასთან სახელის მეტი საერთო არაფერი აქვს ეს უცილობელია და იქვე მაზდეანობა რომ ერთ ხანს საქართველოშიც გავრცელებული იყო და მაშასადამე აჰურამაზდა არმაზის თაყვანისცემაც უნდა ყოფილიყო ჩვენს ქვეყანაში ეს ცხადია წმიდა ნინო მაშინდელ ქართველებს ასე ახასიათებს ვხედევდით ცეცხლის მსახურსა მას ერსა და მოგვებსა და ცთომასა მათსა ზედა ვტიროდიო არმაზობა შესაძლოა ყოფილიყო როგორც უძრავი ისე მოძრავი დღესასწაული მატეანე არმაზობის დღეს არ ასახელებს მოხსენიებულია მხოლოდ არმაზის ბოლო დღესასწაულის დღე აგვისტო თეიმურაზ ბატონიშვილი გამორიცხავს არმაზის კერპისადმი ადამიანების შეწირვის ფაქტს ბარბალე ქართულ მითოლოგიაში მზის განმასახიერებელი ქალღმერთი ძირითადად თაყვანს სცემდნენ როგორც ქალის ნაყოფიერების საწყისის მფარველ ღვთაებას ხალხური წარმოდგენით ბარბალე განაპირობებს მიწათმოქმედების და მესაქონლეობის პროდუქტების სიუხვეს ხელს უწყობს როგორც მსხვილი რქოსანი საქონლის და შინაური ფრინველის ისე ადამიანის განაყოფიერებას ბარბალესადმი იყო მიძღვნილი სხვადასხვა დღესასწაული რომელთაგან მთავარი ზამთრის მზებუდობას ემთხვეოდა ბარბალესადმი მიძღვნილ რიტუალებსა და წეს ჩვეულებებში გამოიყენებოდა საგნები რომლებიც მზის სიმბოლოებს წარმოადგენდნენ თვით ბარბალეს სახელიც ცნობილია აგრეთვე მისი სხვა ვარიანტები საერთო ქართული ბარბალე ბარბარე სვანური ბარბალი ბარბარი და მთიულური ბარბალა ბარბარა ჰპოვებს ლინგვისტურ პარალელებს წრის ბორბლის მოელვარე ალის ქართულ დასახელებებში ბარბალეს სახელში ვლინდება აგრეთვე ფორმალური და სემანტიკური მსგავსება შუმერულ აქადურ ეპითეტთან მოელვარე სხივი ბრწყინვალება ბარბალეს თაყვანს სცემდნენ როგორც მკურნალს რომელიც ადამიანებს თვალს უხელს და განკურნავს თავის ტკივილის ყვავილის და სხვა დაავადებებისგან ბარბალეს შეეძლო აგრეთვე ადამიანებზე უბედურებები გასაჭირი და სიკვდილიც მოეწია ბატონები ბავშვთა გადამდებ ავადმყოფობათა წითელა ყვავილი ქუნთრუშა ყივანახველი საერთო ხალხური სახელწოდება ქართველთა ძვ რელიგიური შეხედულებით ამ სნეულებას იწვევდნენ ანთროპომორფული სახის პატარა ზებუნებრივი არსებები ე წ ბატონები ანგელოზები დაავადებებსაც შესაბამისად ყვავილ ბატონები წითელა ბატონები ხველა ბატონები და ა შ ეწოდებოდა მორწმუნეთა წარმოდგენით ბატონები ამა თუ იმ სოფელში მობრძანდებოდნენ და რომელ ოჯახსაც ეწვეოდნენ იქ ავადმყოფობა ჩნდებოდა სწამდათ რომ მათ მუსიკა ცეკვა ყვავილები ტკბილეულობა უყვარდათ და თუ სურვილს აუსრულებდნენ დაავადებაც იოლად გაივლიდა ამიტომ ავადმყოფის პატრონები ბატონების გასამხიარულებლად მართავდნენ საგანგებოდ მორთულ მოკაზმულ ე წ ბატონების ხეს დგამდნენ ტკბილეულით გაწყობილ ტაბლას უკრავდნენ ფანდურზე მღეროდნენ ბატონების საგალობელს ბატონებო ცეკვავდნენ და გარკვეულ აღკვეთებს იცავდნენ ბატონები ქართველთა უძველესი ნაყოფიერების ღვთაება დიდი დედა ნანას შვილებად მიაჩნდათ და მსგავსად ითვლებოდნენ დობილებისა ნაწილიან ღვთაებებად ბედის მწერლები ქართულ მითოლოგიაში ღვთაება ან რამდენიმე ღვთაება რომელიც ადამიანის და ყველა სხვა სულიერ არსებათა ბედსაც განაგებს ჯავახეთში გავრცელებული ზოგიერთი თქმულების მიხედვით ლიზა თოთაძის გადმოცემით სოფელ ჩუნჩხიდან ისინი ადამიანის ან სხვა სულიერის დაბადების შემთხვევაში ადგილზე იმყოფებიან და მას დაბადებისთანავე საკუთარ ბედს შუბლზე აწერენ ბედის მწერლები გარდაცვლილთა სამეფოში ცხოვრობენ და მუდმივად იყურებიან ბედის წიგნში მზის ქვეშ ადამიანის ცხოვრების ბედით განსაზღვრული ვადის გასვლის შემდეგ ბედის მწერლები ამის შესახებ გარდაცვლილთა სამეფოს მბრძანებელს სულეთის ღმერთს აცნობებენ რომელიც გზავნის შემხვედრებს მგრებრებს რათა ადამიანს ამოაცალონ სული და ჩააბრძანონ გარდაცვლილთა სამეფოში სულეთში ზოგჯერ ბედის მწერლები შეცდომით იძახებდნენ სულეთში ადამიანის სულს რომლის დედამიწაზე ცხოვრების ვადა ჯერ კიდევ არ იყო გასული ასეთ შემთხვევაში ისინი სულს სხეულს უბრუნებდნენ და ადამიანი აგრძელებდა ცხოვრებას მისთვის განკუთვნილი ვადით არსებობენ გადმოცემები ადამიანთა შესახებ რომლებმაც მოინახულეს გარდაცვლილთა სამეფო მკვდარში ჩართულები რომლებიც მიწაზე დაბრუნების შემდეგ წინასწარმეტყველები ხდებოდნენ და სულეთის ამბებს ჰყვებოდნენ ბედის მწერლების ფუნქციები ზოგჯერ თვითონ სულეთის ღმერთს მიეწერებოდა ბოსელი ბოსლე ბოსლა სვან ბოსლო ბეიმღუ ბობღა ნაყოფიერებისა და გამრავლების წარმართული ღვთაება ძველ საქართველოში მისი კულტი ასახულია ბოსლობის დღეობაში ბოსელის უმთავრეს ფუნქციას შეადგენდა საქონლის გამრავლება და მფარველობა ამიტომ მას საქონლის ანგელოზის ეპითეტებითაც მოიხსენიებდნენ ბოსელი თავდაპირველად ცხოველური სახის არსებად კეროდ ხარად უნდა ჰყოლოდათ წარმოდგენილი ქართველი ხალხის ასტრალური რელიგიის მაღალ საფეხურზე რომელიც განვითარებულია მიწათმოქმედებისა და სათანადო სოციალური წყობილების ზედნაშენს წარმოადგენს ბოსელი სამიწათმოქმედო მეურნეობას დაუკავშირდა ასტრალურ ღვთაებათა წრეში მოექცა და ანთროპომორფული სახე მიიღო ამ საფეხურზე მნიშვნელოვნად გაფართოვდა ღვთაების ფუნქციები და მისი მსახურების ფორმები რაც ახალწლის ციკლის დღეობებში უფრო მრავალფეროვნად გამოვლინდა დროთა ვითარებაში ღვთაება ბოსელი გარდაიქმნა დიდ ღმერთად სვან ხოშა ღერბეთ რომლის კულტი ხარისა და მზის კულტების შერწყმის ნიადაგზე ჩამოყალიბდა ასტრალური სარწმუნოების განვითარების გვიანდელ საფეხურზე დროთა განმავლობაში ქრისტიანობის ზეგავლენით ბასილის თანაზიარი გახდა და ასე იხსენიებოდა ქართულ საახალწლო რიტუალებში ბოჩი ჭანურად ნიშნავს მამალ ცხვარს ქართველთა ძველი წარმართული ღვთაება პირველად წერილობით ძეგლებში ექვთიმე მთაწმიდელთან გვხვდება ი ჯავახიშვილის აზრით სახელი ბოჩი ვოჩი ან და ოჩი მეგრულად მამალი თხა ვაცი სახეცლილი ფორმაა უკავშირდება და ნადირთ მფარველი ან მისი მსგავსი ღვთაების სახელია კლაპორტის სიტყვებით ჩაჩნურად სიტყა ბოჯ გარეულ თხას ნიშნავდა თუმცა უსლარის დროს ეს სიტყვა ბუოჟ ად გამოითქმოდა ვ ბარდაველიძეს ოჩი ბოჩი მესაქონლეობის მფარველ ღვთაებად მიაჩნდა ახალი ეთნოგრაფიული მასალის მიხედვით ბოჩი მოსავლიანობის მფარველი ღვთაებაც უნდა ყოფილიყო ნავარაუდევია რომ ძველი ქართული ღვთაება ოჩოპინტრე რომლის სახელში ოჩი ურევია და წარმოგვიდგება როგორც თხის ფეხებიანი და ადამიანის ტანიანი არსება წარმომდგარა ბოჩიდან არანაკლებ მნიშვნელოვანია თავად ხევსურეთის დაარსებაც რომელიც გარეული თხის მონადირებით დაიწყო თეიმურაზ ბატონიშვილი წერს თუმცა იქვე დასძენს კავკასიის შვიდი ძირითადი მთაა თეიმურაზ ბატონიშვილის აზრით ბოჩის ტაძარი დღევანდელი ბიჭვინთის ტაძრის ადგილას მდგარა დალი ქართულ მითოლოგიაში ნადირობის ქალღმერთი ნადირთ პატრონი მიეწერებოდა წმინდა ნადირთა ჯიხვი არჩვი ირემი მფარველობის ფუნქცია საქართველოს მთიანეთში უმეტესად სვანეთში გავრცელებული გადმოცემების თანახმად დალის გარეგნობა მზეთუნახავის გარეგნობას წააგავს დალი მიუვალ კლდეებზე ცხოვრობს საიდანაც ეშვება მისი ოქროს თმები დალი მაქციაა მას შეუძლია ადამიანს გამოეცხადოს ცხოველის ან ფრინველის სახით მის რჩეულ მონადირეს რომელიც მასთან სიყვარულს გაიზიარებს დალი ეხმარება ნადირობაში მანამ სანამ მონადირე მათი სიყვარულის საიდუმლოს ინახავს ამ პირობის დამრღვევი მონადირე აუცილებლად იღუპება დალის და უცნობი მონადირის შვილად ითვლება ამირანი დალი სვანურად წარმოითქმის როგორც დალ კლდის ტურფა ქალი ნადირთა და მთაში ასულ მონადირეთა ბედის გამგებელი ემორჩილება ჯიხვი შუნი არჩვი ირემი მათი მცველი და გამჩუქებელია დალი უძველესი ქალღმერთია შესაძლოა მისი წინაპარი იყო შუმერთა დილბადი აქვს შეხვედრები გერმანულ და სხვა ქვეყნის მითოლოგიასთან პირველად ოჯახის კეთილი ქალღმერთი უნდა ყოფილიყო შემდეგ მაცდურის ავსულის ჯადოქრის თვისებები მიიღო მისი სახელი ცოცხალია ქართულ ფოლკლორში უფრო სვანურში ბეთქილი დალა კოჯას ხელღვაჟალე და სხვა სვანის ცხოვრება იმდენად იყო დაკავშირებული ჯიხვზე და არჩვზე ნადირობასთან რომ ნადირთა ღმერთი და ქალღმერთიც შეუქმნია დალის სახელი ძრწოლვითა და პატივისცემით წარმოითქმის მის საბრძანებელია უხვაანი ლალცხატი სალი კლდეები დალები საშინლად სცემენ ამოწყვეტენ კიდეც იმას ვისაც გადაეკიდებიან ვინც უღალატებს მაგრამ ვისაც სწყალობენ სასურველ ნადირს ახვედრებენ თუნდაც ყანაში სვანები ასახელებენ პირებს რომელთაც დალი სწყალობდა სუმაშერების ისმას დისელ ლევანს ნუაშერების ნუას სიხაოშერების მაკუს ამ უკანასკნელს ხალხში გამოუჩენია დალის ნაჩუქარი რიდე მაშინვე სანადიროდ წასვლის სურვილს მოუცავს ორი მონადირის თანხლებით საჯიხვეები მოუნახულებია ზვავს გადაუტანია მხლებელნი გადარჩენილან ზვავს გადაუტანია საძებნელად წასული ვაჟკაციც მეორე მონადირის ნუას შვილს მამის სკივრი გაუღია დალის ნაჩუქარი უნახავს შინ დაბრუნებული ნუა ლოგინად ჩავარდნილა და ვეღარც ამდგარა სიკვდილის წინ ყველა გარეთ გაუსტუმრებია წყნარი მოთქმის ხმაზე ბიჭებს სარკმელში შეუჭყეტიათ და უნახავთ დალები მომაკვდავს რომ დასტიროდნენ და აცვამდნენ სარკმელზე მტრედი მჯდარა მთელი დღე გულსაკლავად ღუღუნებდაო ხოლო ნუას ხელი რასაც დალი გულში იკრავდა ვეღარ გაუსწორებიათ ბიჭებმა რომ ნახეს დალები უეცრად გამქრალან დალისა და აფსაათის სვანეთში თითქმის ისევე მტკიცეა როგორც წმინდა გიორგის ჯგირაგისა სვანი მოხუცები მრავალ ცნობილ და უცნობ მითს ჰყვებიან დალზე მცდარია ო სპენსერის აზრი რომ დალ სვანთა ერთადერთი ღვთაებაა დალი ფრიად ხორციელი ვნებიანი ქალღმერთია მოსიყვარულე დედა ხიბლავს გამოჩენილ მონადირეებს სიყვარულის ქსელში ახვევს და წყალობას არ აკლებს მაგრამ თუ უღალატა გასცა და გაამხილა ვინმემ არ დაინდობს ზვავს გაატანს ან კლდეზე გადაჩეხავს ბეთქილი დალის სიყვარული ნადირობაში წარმატების საწინდარია კარგ მონადირეზე იტყვიან დალი ჰყავსო სვანურ მითებში თქმულებებში სიმღერებში ცოცხლობს არა ერთი არამედ რამდენიმე დალ დალარ მრ უფრო კი კენტად ზის კლდის ქიმზე ლორელაის მსგავსად ოქროს სავარცხლით ივარცხნის თავთუხისფერ თმას და მღერის ან ჩივის შვილი გონგოფ მგელმა მომტაცაო მამაცი მონადირე გამოივლის ესმის მოთქმა მგელს დაედევნება მოკლავს დალ ოქროს ნაწნავებს გადმოუშვებს შვილს აიყვანს მერე მონადირეს დაიახლოვებს როგორც ვნებიანი ქალღმერთი დალ ნიმფებსა და აფროდიტეს მოგვაგონებს დალისა და დარჯელანის შვილია ქართველთა ეროვნული გმირი ამირანი მითი სოფლის თავში ფრიალო კლდიდან ყოველდღე ქალის შემზარავი კივილი მოისმოდა სიყვარულის ტკივილი ამის გამგონე მაკე ძროხას ხბო არ შერჩებოდა ცხენს კვიცი მიწა იძვროდა სოფელი შეწუხდა მამაცმა დარჯელანმა იკისრა მწვერვალზე ასვლა რომ სოფელი ეხსნა მჭედელს სამი რკინის პალო გამოაჭედვინა კლდეზე საფეხურები გაიკეთა ავიდა გამოქვაბულში დალ ნახა ერთი ნახვით შეუყვარდა დალიც დანებდა მონადირემ კლდეზე ცოცვას მოუხშირა ეჭვიანი ცოლი აედევნა მძინარე ქმარსა და დალს თავზე წაადგა დალს ოქროს ნაწნავებო ოქროს მაკრატლით შეაჭრა და მიატოვა შეჭირვებულმა დალმა დარჯელნას უთხრა ჩემი აღსასრული დადგა მუცელი გამიჭერი ბავშვი ამოიყვანე კუროს ტყავში გაახვიე და სამი გზის შესაყარზე დააგდეო მონადირემ ყველაფერი შეასრულა გამოიარა სამმა წმინდა კაცმა ბავშვი დალოცეს მიხვდნენ რომ დალის ვაჟი იყო და ამირანი მირიმი უწოდეს გასაზრდელად კი ისევ დარჯელანს გადასცეს შეადარეთ ყრმა ჰერაკლეს დაგდება დედისაგან გზაში ათენას და ჰერას გამოვლა და შეცნობა იმისა რომ ბავშვი ღვათაებრივია დევი ბოროტი სული ქართულ მითოლოგიასა და ფოლკლორში დევები თმით დაფარული ზოომორფული არსებები არიან რქებით და მრავალი თავით სამიდან ასამდე თავების რიცხვის ზრდასთან ერთად მათი ძალაც მატულობს მოკვეთილი თავის ადგილზე ახალი ამოდის დევები მიწისქვეშეთში ცხოვრობენ მაგრამ შეიძლება მიწაზეც ცხოვრობდნენ და სასახლეებსა და სიმდიდრესაც ფლობდნენ ჩვეულებრივ ერთად ცხოვრობს შვიდი ცხრა ძმა დევი დევები მესაქონლეობას და ნადირობას მისდევენ იტაცებენ და ატყვევებენ ლამაზ ქალებს საქართველოს მთიელებში დევი მჩაგვრელის და დამმონებლის სინონიმის როლში გვევლინება მათ ებრძვიან ადგილობრივი ღვთაებები დევების ქალური პერსონიფიკაციები ნაკლებად ბოროტები არიან ისინი იფარებენ მომხდურებს და იცავენ მათ თავისი კაციჭამია შვილებისაგან დევი აგრეთვე ქართული ხალხური ზღაპრების პოპულარული პერსონაჟი ადამიანის მსგავსი ფანტატისკური არსება ტანად დიდი და ღონიერი ზოგჯერ მრავალთავიანი განასახიერებს უმთავრესად ბოროტ ძალას დევი მზეთუახავებს იტაცებს და ქვესკნელში ან ზესკნელში მალავს ბევრი ზღაპრის გმირი გონებაჩლუნგ დევს ჯაბნის და კლავს ქართულში დამკვიდრებული სიტყვა დევი ინდოევროპული წარმოშობისა უნდა იყოს ავესტურში გვხვდება და და მას ბოროტი ღვთაების მნიშვნელობა აქვს ამავე სიტყვას ვხვდებით სანსკრიტში დევა სანსკრ აქ ეს სიტყვა ღვთაებრივის შინაარსისაა და გამოიყენება ინდუიზმის კეთილი ღვთაებების აღსანიშნავად ინდურ მითოლოგიაში დევებს ასურები უპირისპირდებიან შებრუნებული ვითარებაა ზოროასტრიზმში აქ კეთილი ღვთაებანი არიან აჰურები შდრ სანსკრიტის ასურა ხოლო ბოროტი დევები ამასთან ქართული დევი სახელობითი ბრუნვის ნიშნის გამო ემსგავსება სანსკრიტის დევი ს სანსკრ რაც სანსკრიტში მდედრობითი სქესის სიტყვაა და ქალღმერთთა აღსანიშნავად გამოიყენება მაგალითად პარვატი ლაკშმი კალი და სხვა იახსარი აღმოსავლეთ საქართველოს მთიელების ფშავ ხევსურეთი მითოლოგიაში ღვთაება ხვთისშვილთა ღმერთის შვილთა რიგიდან სხვა ხვთისშვილებისგან განსხვავებით იახსარი ზეციურ მოციქულად ითვლებოდა რომელიც სვეტის ან ჯვრის სახით წარმოსდგებოდა იახსარს თაყვანს სცემდნენ როგორც ბოროტ ძალებთან დევებთან ქაჯებთან ეშმაკებთან და სხვ მებრძოლ ღვთაებას რომელიც იცავს როგორც მისი მფარველობის ქვეშ მყოფ ადგილს ისე ყველა ადამიანს ვინც შველას ითხოვს ხალხური რწმენის მიხედვით იახსარი განდევნის ბოროტ სულებს სულიერად დაავადებული ადამიანისგან და უბედური შემთხვევით მეხის დაცემა ზვავში მოყოლა და ა შ გარდაცვლილთაგან ამ ფუნქციების გამო და ასევე მოსახლეობის მიგრაციის შედეგად იახსარის კულტმა ფართო გავრცელება ჰპოვა აგრეთვე თუშეთში მთიულეთში გუდამაყარში ერწო თიანეთში და სხვა რაიონებში იახსარს უკავშირდება გამარჯვება დევებზე რომლებიც ავიწროებდნენ ფშავ ხევსურეთის მოსახლეობას ბილწავდნენ მათ სალოცავებს პატივს ჰყრიდნენ მათ ქალებს კლავდნენ ბავშვებს ამით შეწუხებულმა მთიელებმა თავიანთ ღვთაებებს მიმართეს და სთხოვეს დახმარება დევების განდევნაში ღმერთის კართან სათათბიროდ შეკრებილმა ხვთისშვილებმა უზენაეს ღმერთს დევების დასჯა სთხოვეს წინამძღოლის ასარჩევად ღმერთმა ხვთისშვილთა ძალა გამოსცადა შეჯიბრში იახსარმა და კოპალამ გაიმარჯვეს რომლებიც ჩაუდგნენ კიდევაც ლაშქრობას სათავეში მათ გაანადგურეს დევების ჯარი მოკლეს მათი გოლიათები მუზა და ბეღელა ამის შემდეგ დევები უხილავნი გახდნენ და სამუდამოდ მიატოვეს მათი მიწები კვირია ქართულ მითოლოგიაში ღვთაება აღმოსავლეთ საქართველოს მთიელთა წარმოდგენით კვირია ლოკალური სათემო ღვთაებების ხვთისშვილთა წინამძღოლია უზენაეს ღმერთსა და ადამიანებს შორის შუამავალი და სამართლის შემოქმედი მისი ეპითეტებია კარავიანი და ხმელთმოურავი კვირიას პატივსაცემად ეწყობოდა დღესასწაულები კვირიცხოვლობა ხალარჯობა ღამისთევით მსხვერპლის შეწირვით და საკულტო ნადიმებით დღესასწაულების დროს მწვანე ტოტებით ქოხებს აშენებდნენ დასავლეთ საქართველოს მთიელებში კვირია ბუნების ნაყოფიერების მამაკაცური ღვთაებაა მას ეძღვნებოდა ადრეული საგაზაფხულო დღესასწაულები რომლებიც რვა ცალკეულ რიტუალს შეიცავდა დღესასწაულთა დროს აშენებდნენ თოვლის კოშკს აწყობდნენ მეზობელ სოფლებს შორის შეჯიბრებებს მღეროდნენ ჰიმნებს თამაშდებოდა სცენები რომლებშიც თვალნათლივ მოსჩანდა ღვთაების ფალოსური ბუნება დასავლეთ საქართველოს მთიელთა ცალკეულ სიმღერებში კვირია აგრეთვე უზენაეს ღვთაებად გვევლინება რომელიც ზეცას და ზეციურ წყალს განაგებს კვირიას ჰიმნს გვალვის დროს მღეროდნენ რომ წვიმა მოსულიყო კოპალა წინაქრისტიანული სათემო ღვთაება აღმოსავლეთ საქართველოს მთაში ქართულ მითოლოგიაში ფშაველთა ფხოველთა ლოკალური ღვთაება ხვთისშვილთა რიგიდან ხალხური ეტიმოლოგია მის სახელს კომბალიდან აწარმოებს მისი ძირითადი სამლოცველო იყო ფშავსა სოფ უძილაურთა და ხევსურეთში ლიქოკის ხეობა ჭალაისოფელი სალოცავი ლიქოკის ხეობაში კარატის მთის მწვერვალზე დგას ხევსურთა რწმენით კარატის ჯვრის თაყვანისცემა იცავს წყალში დახრჩობისგან და ზვავში მოყოლისგან მას უკავშირდება მოჯადოებულთა და სულიერად დაავადებულთა განკურნება და სხვ კოპალას სამლოცველოები იყო აგრეთვე თუშეთში მთიულეთში გუდამაყარსა და ქართლ კახეთის ჩრდილოეთ ზოლში მორწმუნეთა წარმოდგენით კოპალა გაღვთიშვილებულ ხორციელად ითვლებოდა რისთვისაც იახსართან იახსარი ფშაური ღვთაებაა ერთად მორიგე ღმერთს დაუკისრებია ფშავ ხევსურეთის ტერიტორიაზე ოდესღაც მობინადრე დევ კერპების განადგურება მასვე მიაწერენ ავსულებთან ბრძოლის ფუნქციას საკუთარი საყმოსა და სხვა ხორციელთა დაცვის ბოროტი ძალებისაგან იმავე წარმოდგენით კოპალა როგორც სათემო ღვთაება თავის ყმებს მფარველობდა გასაჭირში თან ახლდა ლაშქრობებში და ხელს უმართავდა ამ ფუნქციათა დამთხვევის გამო კოპალა და იახსარი მოძმე ღვთიშვილებად მიაჩნდათ კოპალას ჰქონდა მამულები სათიბები ზვრები კახეთში კურატების ჯოგი სხვადასხვა დანიშნულების საზოგადოებრივ საკულტო ნაგებობანი სამეურნეო ინვენტარი ფლობდა განძს და ა შ ნაწილიანი ქართულ მითოლოგიაში ადამიანი ან ცხოველი რომელსაც ბოძებული აქვს ღვთაებათა წმინდა ნიშნები ნაწილები ცის ან მზის ღვთაება მას უბოძებს ჯვარს ან მზის გამოსახულებას მთვარის ღვთაება მთვარის ნიშანს და ა შ ნაწილიანებმა უნდა დამალონ მათი წილები რომლებიც როგორც ითვლებოდა განლაგებულია მათ ბეჭებქვეშ მანათობელი ნიშნის ან სანთლის სახით ნაწილიანის შესახებ წარმოდგენები სავარაუდოდ უხსოვარ წარსულში წარმოიშვა ეს დასტურდება არქეოლოგიური მასალით რომელიც გვიანი ბრინჯაოს და ადრეული რკინის ხანას ეკუთვნის ბრინჯაოს ქამრებზე ასახულ მითოლოგიურ სცენებში ფიგურირებენ ადამიანები ასტრალური ნიშნებით მხრებზე და ბარძაყებზე ნაწილიანის კულტი ასახვას ჰპოვებდა ასტრალურ ღვთაებებთან ბავშვთა ზიარების რიტუალებში სავარაუდოდ ნაწილიანის შესახებ წარმოდგენებს უკავშირდება მეფეთა და დიდგვაროვანთა სამოსზე და აღჭურვილობაზე ასტრალური სიმბოლოების აღბეჭდვის ტრადიცია რაც თითქოს მათაც ნაწილიანის კატეგორიას აკუთვნებდა ოჩოკოჩი ქართულ მითოლოგიაში ნადირთმფარველი ღვთაება ზეპირსიტყვიერების პოპულარული პერსონაჟი რომელიც ტყეში ცხოვრობს და გამუდმებული კონფლიქტი აქვს მონადირეებთან მისი სხეულის ერთი ნაწილი ვაცის მამალი თხა მეორე კი ადამიანის მსგავსია მკერდზე რქისებრი წანაზარდი აქვს რითაც ამარცხებს მოწინააღმდეგეებს შედგენილ ტერმინებში ოჩოკოჩი ოჩოპინტრე ოჩიდალი პირველი კომპონენტი ორი ბოჩი ივანე ჯავახიშვილის აზრით დაკავშირებულია ვაცთან და ძვ ნადირთმფარველ წარმართულ ღვთაებას უკავშირდება ვერა ბარდაველიძეს ოჩი ბოჩი მესაქონლეობის მფარველ ღვთაებადაც მიაჩნდა გადმოცემით ოჩოკოჩს მეტყველება არ შეუძლია მაგრამ მისი ხმა ადამიანებს თავზარს სცემს ოჩოკოჩს სხეული ჟანგისფერი თმით აქვს დაფარული ადამიანის მიერ მოკლული ოჩოკოჩი მეორე გასროლის შემდეგ ცოცხლდება გავრცელებული სიუჟეტების თანახმად ოჩოკოჩი ელტვის ტყის დედოფლის ტყაში მაფას სიყვარულს მთქმელი მ სიჭინავა წლის სოფ ლესიჭინე ჩხოროწყუს რაიონი ერთხელ ძროხებს ვმწყემსავდი ღამით ჩემი ამხანაგები დაკარგული ძროხის საძებნელად წავიდნენ და მარტო დავრჩი კარავში უცბად რაღაცნაირი ვოოს ძახილი მომესმა მივხვდი ოჩოკოჩი რომ იყო შევშინდი და კუთხებში ძროხებთან დავიმალე კარი გაიღო და ოჩოკოჩი შემოვიდა საჭმელი შეჭამა და წავიდა ცოტა ხნის შემდეგ ვიღაცამ დამიძახა ცეცხლი გინთიაო და ოჩოკოჩი ისევ შემოვიდა ისიც მიუჯდა ცეცხლს გაითბო ტანი და წავიდა მთქმელი ბ მალანია წლის სოფ ჩხოროწყუს მე არ მინახავს მაგრამ ბევრჯერ გამიგია ოჩოკოჩი კაცისნაირიაო დაბღავისო მთიან და ტყიან ადგილებში ცხოვრობსო კაცს არ ერჩისო მაგრამ თუ გააჯავრა მაშინ შეებრძოლებაო ოჩოკოჩი ახმახიაო იტყოდნენმ ფეხშიშველა დადის და ეშვები აქვსო მკერდზე საფეთელის მსგავსი რქები აქვს წამოზრდილიო როცა დადის ყვირის და მიხარხარებს სადაც კაცი ცხოვრობს იმ ადგილებში არ დადის უმეტესად მონადირეები და მეჯოგეები ხვდებიან მას მთქმელი ა კვარაცხელია წლის სოფ ნაკიფუ ჩემს სახლში ერთხელ მუშაობდა მარტვილის რაიონიდან მოსული კაცი გრიშა ჯგერენაია მან ასეთი ამბავი მოყვა თურმე გრიშას მეზობელი ღამით მდინარეზე დაგებულ ფაცერს დარაჯობდა ცეცხლი ენთო და ღამეს ათევდა ეშინოდა თევზი არავინ მომპაროსო მდინარიდან მოესმა საშინელი ხმაური და წყლის დგაფუნი წყლის შხეფები შორს იფანტებოდნენ კაცმა ნახა რომ აუარებელი თევზი დაცვენილა ფაცერზე დაჭერილი თევზები ცეცხლის პირას დაუყრია ცოტახანში თურმე ამ კაცთან მოსულა ოჩოკოჩი კაცის ფორმის დაბალი ტანის ჩაფსკვნილი ტანი ბალნით ჰქონდა დაფარული ოჩოკოჩს უთქვამს ამ კაცისათვის ეს თევზი ნახევარი ჩემიაო მეც ბევრი ვიშრომეო დანარებიდან გამოვდენე ისინი ხელებით ფეხებითა და ჯოხითაო ამდენი თევზიო ოდესმე თუ დაგიჭერიაო შენი ფაცერით შენც ხომ გესმოდა ჩემი ხმაურიო კაცმა არაფერი უპასუხა საერთოდ ოჩოკოჩთან საუბარი არ შეიძლება მერე ოჩოკოჩს თვითონ გაუყვია შუაზე ეს თევზი თავისი წილიდან ცეცხლზე შეუწვია სამყოფი თევზი და შეუჭამია მერე დარჩენილი თევზი თან წაუღია და წასულა ოჩოპინტრე ან ოჩოპინტე ქართულ მითოლოგიაში გარეულ ცხოველთა წინამძღოლი და მფარველი მისი სახელის პირველი ნაწილი ოჩო ქართული პანთეონის სხვა ღვთაებას ბოჩის უკავშირდება ხოლო მეორე ნაწილი პინტე პინტრე ბერძნულ პანს ოჩოპინტრე თითოეული ცხოველის სულს ფლობს მონადირე სანადიროდ წასვლამდე და ნადირობისას ოჩოპინტრეს ევედრება იღბალს და ნადირის მოკვლის ნებართვას ხევსურების რწმენით ოჩოპინტე ნადირთა მწყემსია რომელზეც ჩაბარებულია ნადირთა სულები ურომლოდაც მონადირე ნადირს ვერ მოჰკლავს ხევსურთა რწმენით ის უხილავი არსებაა ხევსური მონადირე ჯიხვებზე სანადიროდ წასვლის წინ ყოველთვის ნადირთ მწყემს შეახვეწნის რათა ნადავლის გარეშე არ დარჩეს მათი რწმენით როცა მონადირე ნადირს მიეკარება ოჩოპინტე ეტყვის ჯიხვებს და ისინიც გაიბნევიანო როდესაც მონადირე ჯიხვს მოსაკლავად მიეპარება უნდა წარმოთქვას შემდეგი სავედრებელი ნადირთ მწყემსო ოჩოპინტევ შენ გეხვეწები მამეცი ჯიჴვის თავი მომაკლეიე სულნი ხო შენნია ნადირთანი ო მხოლოდ ამ ლოცვის შემდეგ შესაძლებელია რომ ნადირთ მწყემსმა ოჩოპინტემ მონადირეს ჯიხვი მოაკლვევინოსო რაში ქართულ მითოლოგიაში გმირების სწრაფი და ყოვლისშემძლე ცხენი მათ სახელს ირანული და ტაჯიკური მითო პოეტური ტრადიციების ლეგენდარული ცხენის რახშის სახელთან მივყავართ რაშები არაჩვეულებრივად ჩნდებიან ისინი იბადებიან ადამიანის კუნთებიდან ამოდიან ზღვიდან იზრდებიან მიწიდან განარჩევენ მიწიერ ზღვის და ზეციურ რაშებს მიწიერი რაშები კეთილი ფუნქციებით ხასიათდებიან გამჭრიახები არიან და წინასწარმეტყველური უნარი აქვთ ისინი ეხმარებიან გმირებს და მათ ყველა დავალებას ასრულებენ ზღვის რაშები ველური ბუნებით ხასიათდებიან გმირებს ისინი ზღვის სიღრმიდან ჯადოსნური აღვირით ან მიწიერი რაშების დახმარებით ამოჰყავთ ზღვის რაშის რძე სამკურნალოა მაგრამ მისი მოპოვება ხიფათთან არის დაკავშირებული ზეციური რაშები ჩვეულებრივ ფრთოსანნი და ცეცხლისმფრქვევლები არიან მათი გახედვნა ძალიან ძნელია მაგრამ მოთვინიერების შემდეგ გმირების ერთგული მსახურნი ხდებიან და მათ ყველა სურვილს ასრულებენ ქაჯი ქართულ მითოლოგიაში სულები უსიამოვნო გარეგნობის ანთროპომორფული არსებები ქაჯების მუდმივ საცხოვრებელ ადგილს ქაჯეთი ეწოდება ქაჯებს შეუძლიათ დღის ღამედ ღამის კი დღედ ქცევა ზღვაზე ქარიშხლის გამოწვევა ისინი ძირავენ ხომალდებს თავისუფლად გადაადგილდებიან წყლის ზედაპირზე გადაქცევის და გაუჩინარების უნარი აქვთ განარჩევენ მიწიერ და წყლის ქაჯებს მიწიერი ქაჯები ტყეებში და მიუვალ კლდეებში ცხოვრობენ მტრობენ ადამიანებს სასიკვდილოდ სცემენ ან აგიჟებენ მათ წყლის ქაჯები მდინარეებსა და ტბებში ცხოვრობენ ისინი ნაკლებ ბოროტები არიან და ხშირად ეხმარებიან მეთევზეებს ქალი ქაჯები სილამზით გამოირჩევიან ადამიანებთან სასიყვარულო ურთიერთობებს ამყარებენ ხშირად უბედურებისაგან იხსნიან მათ მიყვებიან ცოლად გმირებს თანამედროვე ქართულ ენაში ქაჯი იხმარება ადამიანის მისამართით რომელმაც არ იცის ან ხშირად არღვევს მიღებული ქცევის ნორმებს ღმერთი ქართულ მითოლოგიაში ცის უზენაესი ღვთაება ღვთაებების მამა სამყაროს მბრძანებელი შემოქმედი და მსოფლიო წესრიგის მორიგე ღმერთი აგრეთვე ბუნების და ადამიანთა სიცოცხლის გამგებელი ღმერთმა გამოჭედა ცა შექმნა ხმელეთი და ზღვები გაანათა ისინი ქალწული მზის მზექალის შუქით შექმნა დანარჩენი ღვთაებები ღვთისშვილნი ღმერთი მეცხრე მეშვიდე ცაზე ცხოვრობს და ოქროს ტახტზე დაბრძანდება იგი განაგებს სამყაროს და ადამიანთა საქმეებს და თავის ნება სურვილს ხვთისშვილების მეშვეობით გამოთქვამს ის ჭექა ქუხილის და ციური ცეცხლის მფლობელი და მართლმსაჯულების ღვთაებაა ღმერთი განსაზღვრავს ადამიანთა ბედს აძლევს მათ მოსავალს დღეგრძელობას ნაყოფიერებას და იცავს მათ ყოველივე ცუდისგან იგი ყველგან მყოფი და ყველაფრის მცოდნეა ერთიანი მაგრამ მრავალრიცხოვანი თავის ნაწილებში რომელთა საშუალებით ნებისმიერი არსების სახით შეიძლება მოგვევლინოს ღმერთს თან ახლავს თავისი ერთგული ძაღლები ან მგლები რომლებსაც ის ადამიანთა საშველად ან დასასჯელად აგზავნის ღმერთი წარმოდგენილია ოქროს პირით და საშინელი ანთებული თვალებით მისი წმინდა ცხოველი და სავარაუდო ზოომორფული წინასახე ბუღა ხარია ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ ღმერთი ბიბლიურ მამა ღმერთთან გაიგივდა იბერიულ კავკასიურ ხალხთა მითოლოგია ჩრდილოეთ კავკასიაში და ამიერკავკასიის ნაწილში მცხოვრებ იმ ხალხთა მითოლოგიური წარმოდგენების ერთობლიობას წარმოადგენს რომლებიც საუბრობენ კავკასიური ენების ოჯახში შემავალ ენებზე ამ ხალხთა ჯგუფს განეკუთვნებიან ქართველები ადიღები ყაბარდოელები ადიღები ჩერქეზები აფხაზები აბაზები ჩეჩნები და ინგუშები ვაინახები დაღესტნელები ავარელები ლეკები დარგუელები ლაკები ლეზგები და სხვ და სხვ ეს მითოლოგიური სისტემები წარმოიშვა უხსოვარ წარსულში იბერიულ კავკასიურ ხალხთა წინაპარ ტომებს შორის განვითარების პროცესში ეს სისტემები სხვადასხვა ზეგავლენას განიცდიდა განსაკუთრებით დიდი ზეგავლენა მათზე ქრისტიანობამ და ისლამმა იქონია კავკასიურ იბერიული მითების ცალკეული ციკლები თითქმის არ შემონახულა რადგან დიდ ეპოსებს მაგ ქართული ეპოსი ამირანის შესახებ კავკასიური ნართების ეპოსი შეერწყა თითქმის ყველა მითოლოგიური სიუჟეტი და მოტივი მრავალი წარმოდგენის და სიუჟეტის აღდგენა ხდება ენობრივი მონაცემებში და სიმღერებში ცეკვებში ზეპირ გადმოცემებსა და რიტუალებში გაბნეული მოტივების მიხედვით ეს მოტივები რომლებიც კარგავდნენ პირვანდელ კონტექსტს ზოგჯერ ერწყმოდნენ გვიანდელ რელიგიურ სისტემებს და ქრისტიანული და მუსულმანური კულტის ელემენტებად იქცეოდნენ კავკასიურ იბერიული მითოლოგიის უძველეს პლასტებზე წარმოდგენას იძლევა არქეოლოგია ენეოლითისა და ადრეული ბრინჯაოს ხანიდან ჩვენამდე მოაღწია საყოფაცხოვრებო და საკულტო დანიშნულების საგნების ფრაგმენტებმა რომლებზეც გამოსახულია ასტრალური ნიშნები ჯვრები ოთხკუთხედები ადამიანთა და ცხოველთა ფიგურები სხვადასხვა ტიპის სამარხების არსებობა გვაფიქრებინებს უკვე ამ ეპოქაში სიკვდილისშემდგომი სამყაროს შესახებ კომპლექსური წარმოდგენების არსებობაზე კავკასიელ ხალხთა კოსმოგონიური წარმოდგენების მიხედვით ხმელეთს მრგვალი ფორმა ჰქონდა და გარშემორტყმული იყო ზღვით ან მთებით სამყაროს კიდეზე იდგა ცხოვრების ხე რომელიც ვერტიკალურად აერთებდა ცას დედამიწასა და მიწისქწვეშა სამყაროს ჩეჩნების და ინგუშების წარმოდგენების თანახმად მიწისქვეშა სამყარო ვერტიკალურად შვიდ სხვა სამყაროდ იყოფოდა რომლებიც ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო თითოეული სამყაროს კიდეზე არსებული სოროებითა თუ საიდუმლო გამოქვაბულებით მოგვიანებით ჩეჩნებსა და ინგუშებში წარმოიშვა ერთიანი მიწისქვეშა სამყაროს გაგება კოსმოგონიური წარმოდგენების შემდგომ განვითარებაზე თვალის გადევნება კარგად შეიძლება ენობრივი მონაცემების საფუძველზე რომლის მიხედვითაც სამყარო გადამკვეთ კოორდინატებზე განლაგებული ცალკეული სამყაროებისგან შედგება შდრ ქართული სკნელი ვერტიკალურად განლაგდება ზედა სამყარო ზესკნელი მიწიერი სამყარო სკნელი და მიწისქვეშა სამყარო ქვესკნელი ჰორიზონტალურად სამყაროს ცენტრის სკნელის წინ მოთავსებულია წინა სამყარო წინასკნელი ხოლო უკან უკანა სამყარო უკანასკნელი ზედა სამყარო დასახლებულია ღვთაებებით ფრინველებით და ფანტასტიკური არსებებით შუა ადამიანებით ცხოველებითა და მცენარეებით ქვედა სამყარო ბოროტი ქტონური არსებების დევების დრაკონების აგრეთვე სიღრმისეული წყლების სამყაროა სამ ვერტიკალურ სამყაროს ქართულ მითოლოგიაში შეესაბამება თეთრი წითელი და შავი ფერი წინა სამყაროს ნათელს და კეთილგანწყობილს შეესაბამება გაგება აქ ხოლო მის საპირისპირო უკანა სამყაროს ბნელს იდუმალს ხიფათით და მოულოდნელობებით აღსავსეს გაგება იქ ბოროტი უკანა სამყაროს გამო მრავალი ჩვეულებით იკრძალებოდა უკან მოხედვა ვერტიკალურად და ჰორიზონტალურად განლაგებულ სამყაროთა მთელი ეს სისტემა გარშემორტყმულია ბნელი გარეთა სამყაროთი გარესკნელით რომლის იქით არაფერი არ არსებობს და რომელიც მოიაზრება როგორც გაყინული სიბნელე და უცვლელი მარადისობა ვერტიკალურად განლაგებული სამყაროები ერთმანეთისგან ჰაერის სისქით და ხმელეთით გამოიყოფა ხოლო ჰორიზონტალური შვიდი ცხრა მთით და ზღვით ერთი სამყაროდან მეორეში გადასვლა შესაძლებელია მხოლოდ ღვთაებების და ღმერთკაცებისთვის ხოლო ადამიანს ასეთი გადასვლა შეუძლია მხოლოდ ღვთაების ნებართვით იერის ცვლის ანუ სიკვდილის გზით შდრ ქართული გარდაცვალება როდესაც სული დროებით ტოვებს სხეულს მოგზაურობს ღვთაებებთან ერთად ერთი სამყაროდან მეორეში ხოლო დაბრუნების შემდეგ კვლავ შესახლდება მის სხეულში ქართ გახუა მეგრელაური ინგუშური ბოტკი შირტკა მოგვიანებით ჩნდება ალბათ ქრისტიანობის და მუსულმანობის გავლენით სამოთხის და ჯოჯოხეთის ცნებები ფორმდება სიუჟეტები რომლებიც აღწერს სულის გადასვლას გარდაცვლილთა სამეფოში და ცოდვილთა სასჯელებს ყველა სამყაროს ერთმანეთთან აერთიანებს სამყაროს კიდეზე მდგარი მსოფლიო ხე მისი ვარიანტებია სვეტი რომელსაც ეყრდნობა ცარგვალი კოშკი ციდან დაშვებული ჯაჭვი ირემი უზარმაზარი დატოტვილი რქებით რომლებიც ცამდე აღწევს მასზე მიბმული ცხოველით აფხაზთა წარმოდგენით როდესაც ცხოველი იღვიძებს და განთავისუფლებას ლამობს ხდება მიწისძვრები სამყაროთა შორის კავშირი მყარდება აგრეთვე ჯადოსნური ცხოველების ფრინველების ფანტასტიკური არსებების გმირთა რაშები არწივები თეთრი და შავი ცხვრები დევები ქაჯები და ა შ მეშვეობით ამ წარმოდგენებს უკავშირდება რწმენა ხის და ტყეების ზებუნებრივი ძალის შესახებ მრავალი ტომი აფხაზები ადიღები დაღესტნელები თაყვანს სცემდა ხეებს და სწირავდა მსხვერპლს ქართულ მითებში ღვთაებები ხშირად ევლინებიან ურჩ ქვეშევრდომებს ხეების სახით ჩეჩნების და ინგუშების კოსმოგონიური წარმოდგენა სიცოცხლის წარმოშობას უკავშირებს დედამიწაზე დაშვებულ უზარმაზარ თეთრ ფრინველს დედამიწა მაშინ წარმოადგენდა ბრტყელ უწყლო ხმელეთს მცენარეებისა და ცხოველების გარეშე ფრინველის უკან გაფრენის შემდეგ მისი ექსკრემენტებისგან წარმოიქმნა წყალი და თესლი დაღვრილი წყლისგან წარმოიქმნა ზღვები ტბები მდინარეები ქარით გაფანტული თესლით წარმოიშვა სხვადასხვა მცენარე სხვა ვაინახური მითების მიხედვით მთები ცხოველები და ადამიანები შექმნა დემიურგმა დიალამ კავკასიურ იბერიულ მითებში შემონახულია ძველი წინაქრისტიანული და წინაისლამური ღვთაებების პანთეონები უზენაესი ღვთაებით სათავეში თუმცა მითებში უზენაესი ღვთაების გავლენა სხვა ღვთაებებზე ხშირად არ ვლინდება ისევე როგორც უზენაეს ღვთაებებს ხშირად უფრო არქაული მითოლოგიური პერსონაჟების ნიშან თვისებები აქვს შემორჩენილი რაც ამ წარმოდგენების შედარებით გვიანდელ წარმოშობაზე მიუთითებს ამასთანავე უზენაესი ღვთაების ცნებამ მნიშვნელოვანი ტრანსფორმაცია განიცადა ქრისტიანობის და ისლამის გავლენით ქართული პანთეონის სათავეში დგას უზენაესი ღვთაება ღმერთი რომელიც მიუხედავად იმისა რომ ინაწილებს ზოგიერთ ფუნქციას სხვა ღვთაებებთან არსებითად წარმოადგენს მსოფლიო წესრიგის ერთადერთ დამფუძნებელს და დამცველს ყოველივე არსებულის მბრძანებელს იგი იმყოფება მეცხრე ცაზე და მისი ნების გარეშე არაფერი არ ხდება არც მზისქვეშეთში არც გარდაცვლილთა საუფლოში ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ ღმერთი ასოცირდებოდა ბიბლიურ მამა ღმერთთან დანარჩენ ღვთაებებს ხვთისშვილებს ღმერთის შვილებს ლოკალური ღვთაებების მფარველების და ადამიანთა და უზენაეს ღმერთს შორის შუამავლების ფუნქცია აქვთ ხვთისშვილთა მეთაურად ითვლებოდა კვირია ხმელეთის მმართველი რომელსაც საკუთარი კარავი ანუ სახლეული ჰქონდა ზოგიერთი მითის მიხედვით კვირია ითვლებოდა შუამავლად ღმერთსა და დანარჩენ ხვთისშვილებს შორის რომლებიც მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში იკრიბებოდნენ უზენაესი ღმერთის კართან დასავლეთ საქართველოს მთის ხალხთა მითებში კვირია ნაყოფიერების ფალოსური ღვთაებაა აფხაზური პანთეონის სათავეში დგას ანცვა რომელსაც შერწყმული აქვს ჭექა ქუხილის და ნადირობის ძველი ღვთაებების დედა ღვთაების და სხვათა ნიშან თვისებები ადიღეურ მითოლოგიაში პანთეონის მეთაური დემიურგი და შემოქმედი არის ტხა სიტყვის წარმოშობა ადიღეური დიგე ტიგე მზე საშუალებას იძლევა ვიფიქროთ რომ თავდაპირველად შემოქმედის როლი ეკუთვნოდა მზის ღვთაებას მოგვიანებით ტხას ფუნქციებმა გადაინაცვლა ტხაშხოსთან ტხაშხოს კულტმა მიიღო ქრისტიანობის ზოგიერთი ელემენტი ხოლო ჩრდილოეთ კავკასიაში ისლამის გავრცელების შემდეგ ალაჰის კულტს შეერწყა ჩეჩნურ ინგუშურ მითოლოგიაში უზენაესი ღვთაება დემიურგი არის დიალა დაღესტანში ერთი და იმავე ფუნქციის მქონე მითოლოგიურ პერსონაჟებს არა აქვთ საერთო სახელი თითქმის ყველა ხალხს თავისი ღმერთები ჰყავს პანთეონის სათავეში დგას ზალი ლეკებთან ბეჩედი ავარელებთან გინიში წახურებთან იინიში რუთულებთან და სხვ კავკასიურ იბერიული ხალხების მითოლოგიური წარმოდგენებისთვის დამახასიათებელია მზის მთვარის და სხვა მნათობების პერსონიფიკაცია ქართულ მითებში მთვარე მამაკაცია მზე ქალი ისინი ხან და ძმანი არიან ხან ცოლ ქმარი ხან კი დედა შვილი დაღესტნის მთიელები მთვარეს და მზეს ქალიშვილის და ჭაბუკის იერით გამოსახავდნენ ამასთანავე ზოგიერთ მითში ისინი და ძმად გვევლინებიან ზოგში კი შეყვარებულებად აფხაზთა პანთეონში თავდაპირველად შედიოდა მზის ამოსვლის და ჩასვლის ღვთაება ხაიტი რომელიც დაკავშირებული იყო ცოცხალთა სამყაროსთან გარდაცვლილთა სამყაროსთან ზღვასთან ძველი წარმოდგენებით ხაიტის საზღვაო სამეფოში მთებიდან უზარმაზარი ხვრელით ჩაედინება ყველა მდინარე ხაიტის ქალური შესატყვისი კოდოში რომლის კულტიც გავრცელებული იყო აფხაზეთის სანაპირო ზოლში და ზოგიერთ მოსაზღვრე ადიღეურ ტომში მაგ შაფსუღებში გამოისახებოდა მისადმი მიძღვნილი ტყეებისა და ცალკეული ხის თაყვანისცემით მოგვიანებით აფხაზურ პანთეონში შევიდნენ ამრა მზის პერსონიფიკაცია და ამზა მთვარის პერსონიფიკაცია მთვარის ფაზების წარმოშობის შესახებ მითის მიხედვით ამრა მზე მშვენიერი ქალია ხოლო ამზა მისი ქმარი ამზას მოსდევს მისი და ეშმაკი როდესაც დაეწევა გაქცეულ ძმას იგი იწყებს მის ჭამას ამ დროს ჩნდება ამრა რომელსაც გაუგია უბედურების შესახებ ის თავისკენ ექაჩება ამზას ხოლო და თავისკენ კამათს ღვთაება გადაჭრის დღით იგი ამზას ეშმაკს აძლევს რომელიც ამ პერიოდში თითქმის მთლიანად შთანთქავს მთვარეს ხოლო დღით მის ცოლს ამრას იგი ახერხებს მიუსწროს ამზას სიცოცხლის ბოლოს როდესაც მთვარე ილევა და ალერსით და ზრუნვით კვლავ შთაბეროს სიცოცხლე სავსემთვარეობისას კვლავ ეშმაკი აღიდგენს უფლებებს არსებობს მთვარეზე ლაქების ახსნის სხვადასხვა ვარიანტი მეცხვარის მიერ ზევით ასროლილი და მთვარეზე გაბნეული ძროხის ნაკელი ნართ სასრიყვას ჯოგი რომელიც მთვარეზე ძოვს ქართველთა წარმოდგენით ლაქები მთვარეზე დედის მიერ ცომში მოსვრილი ხელით შვილისთვის სილის გაწვნის კვალია მრავალი კავკასიური ხალხის რწმენით მთვარის დაბნელება ხდება იმის გამო რომ მას თავს ესხმის ურჩხული დრაკონი რომელიც მის შეჭმას ლამობს არსებობდა ტრადიცია მთვარის დაბნელების დროს მისი მიმართულებით სროლისა რათა ეხსნათ იგი ინგუშების და ჩეჩნების მითოლოგიაში ციური მნათობებისადმი მიძღვნილი რამდენიმე სიუჟეტი არსებობს ერთ ერთის მიხედვით პერსონიფიცირებული მზე ან მზის ღმერთი გელა დილით ზღვიდან ამოდის ხოლო საღამოს კვლავ ზღვაში ჩადის როდესაც იგი ჰორიზონტზე ამოდის მისგან ზღვის ქაფი წვეთავს წელიწადში ორჯერ ბუნიობის დროს დედამისს აზას სტუმრობს ზოგიერთი მითის მიხედვით აზა მზის შვილია ყოველივე ცოცხალის მფარველი დაიბადა მზის სხივისგან და წარმოადგენს მზის სხივების მაცოცხლებელ ძალას ერთ ერთი მითის თანახმად მზე და მთვარე ძმები არიან თუმცა სხვადასხვა დედის შვილები რომელთაც მუდმივად დევნის მათი ბოროტი და მოჟი რომელსაც ცაზე თავისი ნათესავები შეუჭამია როცა იგი მათ დაეწევა ხდება დაბნელება სხვა მითი მოგვითხრობს მზისა და სხვა მნათობების წარმოშობის შესახებ მშვენიერ ქალიშვილს მისდევდა მასზე შეყვარებული სახელგანთქმული ოსტატი მჭედელი რომელმაც არ იცოდა რომ ეს ქალიშვილი მისი და იყო იგი მას გავარვარებული ოქროს კომბლით მისდევდა მანამდე ვიდრე ორივენი არ მოკვდნენ კომბლის ნაპერწკლები ვარსკვლავებად გადაიქცნენ ჭაბუკი მზედ ხოლო ქალიშვილი მთვარედ დღემდე ჭაბუკი მზე ცდილობს დაეწიოს ცაზე მის შეყვარებულს მთვარეს კავკასიაში გავრცელებულია მითოლოგიური სიუჟეტები მფარველ ღვთაებებზე და ბუნებრივი ობიექტების მდინარეების ტბების ზღვების მთის მწვერვალების და სხვ მფლობელებზე აგრეთვე ნადირობის ღვთაებებზე რომლის ნებართვის გარეშე მონადირეს არ შეუძლია მოინადიროს რაიმე არსებობს აგრეთვე ლეგენდები გარეული ცხოველების პატრონ ღვთაებებზე ისინი ჩუქნიან მონადირეს ნანადირევს რომლის მოკვლაც მათი ნებართვის გარეშე ეკრძალებათ ხოლო ურჩი ყოველთვის ისჯება ნადირობის ღვთაებებს მიეკუთვნებიან ქართული ოჩოპინტრე დალი აფხაზური აჟვეიფში რომელიც ზოგჯერ აერგთან არის გაიგივებული ადიღეური მეზიტხა რომელმაც განდევნა ნადირობის ადრინდელი ღვთაება მეზგუაში ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ მისი ფუნქციები ნაწილობრივ დაუშჯერჯიამ აიღო რომელსაც აგრეთვე წმინდა გიორგის ნიშნები შეერწყა დაღესტნური აბდალი ავდალი ინგუშური ელტა რომელიც აგრეთვე მცენარეულობის ღვთაებაა და სხვ ნადირობის ღვთაებებთან დაკავშირებული წარმოდგენები ასახულია სანადირო ეპოსში და მითოლოგიურ სიუჟეტებში მონადირეთა შესახებ რომლებიც მისდევენ რა ნადირთა მფარველ ღვთაებებს რომელთაც ცხოველის სახე აქვთ მიღებული მაღალი კლდეებიდან ვარდებიან და იღუპებიან ეს სიუჟეტები ისევე როგორც ხალხური ცეკვებისა და სიმღერების ტექსტები სრულდებოდა საგაზაფხულო დღეობებზე მოგვიანებით კავკასიაში სანადირო მოტივები აგრარულ და კოსმოგონიურ წარმოდგენებს შეერწყა ცეკვა სიმღერები დაღუპული მონადირის შესახებ რომლებიც ყოველწლიურად სრულდებოდა ადრეულ საგაზაფხულო დღეობებზე ეძღვნებოდა ბუნების ნაყოფიერების განახლებას და გამოღვიძებას დაღესტნის მრავალ ხალხში სჩანს ტოტემური წარმოდგენების კვალი ტოტემების როლში გვხვდება დათვი ძროხა ძაღლი ცხენი თხა ცხვარი არწივი დაღესტნის ხალხთა წარმოდგენებში მნიშვნელოვანია გველის როლი ერთგან გველი კეთილი სულია სახლის მფარველი ხოლო მეორეგან წყლის წვიმის და ელვის განსახიერება ტოტემური წარმოდგენები მოჩანს ჩეჩნურ ინგუშურ მითოლოგიაშიც ერთ ერთ ზღაპარში უშვილო წყვილს ძროხამ და დედალმა ცხენმა მოუყვანეს შვილები მშობლებმა ძროხისგან დაბადებულ შვილს მახტატი დაარქვეს ხოლო ცხენისგან დაბადებულს პახტატი მათ გოლიათური ძალა აქვთ და მრავალ გმირობას ჩადიან სხვა ზღაპარში ადამიანის და დათვის კავშირის შედეგად ჩნდება ჯადოსნური უნარის მქონე გმირი ჩაიტონგი ჩეჩნებთან და ინგუშებთან ადამიანთა მფარველად გვევლინებიან ფრინველი ფარა ხაზილგი და გველი მრავალი სიუჟეტი უკავშირდება ელვის და ჭექა ქუხილის ღვთაებებს ადამიანთა ბედის და მოსავლის გამგებლებს ისინი უზენაესი ღმერთების მსგავსად ფლობენ ციურ ცეცხლს და დედამიწაზე გზავნიან წვიმას და გვალვას ქართულმა მითებმა და რიტუალებმა არ შემოგვინახა ელვის და ჭექა ქუხილის უძველესი ღვთაებების სახელები რომელთა კულტიც შეერწყა მათი გამომდევნელი ქრისტიანული წმინდანების ელიას ილიას გიორგის და სხვ კულტს აფხაზურ პანთეონში ელვის და ჭექა ქუხილის მბრძანებელია აფი რომელიც დედამიწაზე ცეცხლოვან ისრებს გზავნის ადიღებს სწამდათ დიდი ელვისმტყორცნელი ღმერთი შიბლე რომელიც სულის ღმერთ ფსატხასთან ერთად პანთეონში ტხას ტხაშხოს შემდეგ მოდიოდა დაღესტანში თაყვანს სცემდნენ ელვის და ჭექა ქუხილის ღვთაებებს ასს ლაკებთან და არშს წახურებთან წვიმის ღვთაებებს ზიუვილს ლაკებთან გუდილს ტაბასარებთან გუდის რუთულებთან გოდეის წახურებთან ფეშაფაის ლეზგებთან აფხაზები ადიღები ქართველები მეხისგან მოკლულს განსაკუთრებული პატივით კრძალავდნენ როგორც წესი სიკვდილის ადგილზე ჭექა ქუხილთან და ელვასთან დაკავშირებულია მჭედლობის მფარველი ღვთაებები ქართული პირქუში აფხაზური შაშვი ადიღეური ტლეფში აფხაზები სამჭედლოს ჭექა ქუხილის ღმერთის აფის ნამსხვრევად თვლიდნენ მთელ კავკასიაში იყო გავრცელებული წარმოდგენები ღმერთსა და ადამიანს შორის შუამავალი ღვთაებების შესახებ რომლებიც გამოსთხოვდნენ ხოლმე ღმერთს ადამიანთათვის სასურველ ამინდს რიტუალების დროს ამ ღვთაებების პატივსაცემად ქალები სოფელში მორთული თოჯინებით დადიოდნენ რომელთაც წყლით რწყავდნენ ხოლო ცერემონიის დასრულების შემდეგ მდინარეში ყრიდნენ ხოლმე ითვლებოდა რომ ეს მსვლელობები შეაჩერებდა გვალვას და კოკისპირულ წვიმებს ლაზარეს გონჯოს და სხვებთან ერთად ქართველები თაყვანს სცემდნენ ქრისტიანულ წმინდანებს რომელთაც საჭირო ამინდი მოჰყავდათ კერძოდ გაღმერთებულ ისტორიულ პიროვნებებს ფალოსური თოჯინებით გამართული რიტუალური მსვლელობები ბევრ რამეში ემთხვევა ძველბერძენი მწერლების მიერ აღწერილ მოსავლიანობის ღვთაებებისადმი მიძღვნილ დღესასწაულებს საქონლის ნაყოფიერებაზე ქართველები უზენაეს ღვთაებას ღმერთს ევედრებოდნენ აგრეთვე წმინდა მარიამს და სხვადასხვა სინკრეტულ ღვთაებას რომლებიც საქონლის მფარველობასთან ერთად აგრარულ ფუნქციებსაც ითავსებდნენ მაგ ბოსელი ბარბალე ბარბოლი ქრისტიანული წმინდა ბარბარე თევდორე ჭაბუკი ლამარი და სხვ შემონახულია აგრეთვე შინაური ცხოველების და მიწათმოქმედების განსაკუთრებულ მფარველებთან დაკავშირებული სიუჟეტები დაღესტანში ლეზგინები თაყვანს სცემდნენ მიწათმოქმედების და მესაქონლეობის ღვთაება გუცარს კავკასიის სხვა ხალხებთან ეს წარმოდგენები უფრო დიფერენცირებულია აფხაზები მესაქონლეობის მთავარ ღვთაება აიტართან ერთად თაყვანს სცემდნენ საქონლის განსაკუთრებით კამეჩების მფარველ ღვთაებას მკამგარიას აკამგარია სკამგარია ადიღები თაყვანს სცემდნენ ხარების მფარველს ხაკუსტაშს და ძროხების მფარველს ფშიშაკს ამათ გარდა იყვნენ მსხვილი და წვრილი საქონლის მფარველი ღვთაებები ახინი და ამიში მთელ კავკასიაშია გავრცელებული ლეგენდები საქონლის მფარველი ღვთაების მიერ გამოგზავნილი ძროხის ან ხარის შესახებ რომელიც ნებაყოფლობით სწირავს თავს მსხვერპლად ამ ღვთაებას ქართველებში ეს ლეგენდები უკავშირდება სხვადასხვა ღვთაების თემის მფარველთა და ქრისტიან წმინდანთა კულტს ქრისტიანული ეკლესია იყენებდა ლეგენდებს ცხოველის შესახებ რომელიც თვითონ მოდის მსხვერპლად შეწირვის ადგილას მაგ ილორის ტაძარში წმინდა გიორგის დღეობაზე სასწაული ხდებოდა მოდიოდა ოქროს რქიანი ხარი რომელიც თითქოს დღესასწაულის წინა ღამით თვით წმინდანის მიერ იყო მოყვანილი ქართული ლეგენდის თანახმად თავდაპირველად ღვთაება ირემს გზავნიდა ნებაყოფლობითი მსხვერპლის მოტივი უახლოვდება შესაბამის ანტიკურ და ძველაღმოსავლურ მოტივებს კავკასიის მთიელებში ცნობილია მიწათმოქმედების ნაყოფიერების და მოსავლის ძველი ღვთაებები როგორებიც არიან აფხაზური ჯაჯა და ანაპა ნაგა ადიღეური ტხაგალეჯი ჩეჩნურ ინგუშური ერდი თუშოლი რომელიც ქართველებშიც არის ცნობილი დაღესტნური იდორი კვარა და სხვ არსებობენ ხელობის მფარველი ღვთაებები კერძოდ ქართული ლამარი აფხაზური ერიში ქსოვის საუნაუ ფქვის და სხვ იბერიულ კავკასიურ მითოლოგიაში შემონახულია წარმოდგენები კეთილი და ბოროტი სულების ტყის კაცების შესახებ რომლებიც მოგვიანებით ქრისტიანობის და ისლამის გავლენით ეშმაკის შაითანის იბლისის შესახებ წარმოდგენებს შეერწყა ჩეჩნურ ინგუშურ მითოლოგიაში კეთილი სულების მფარველების როლში გვევლინებიან ტარამები ბევრია ბოროტი სული ალმაზები ხუნ საგი უბური ვოჩაბი გამსილგი ბოროტ სულთა შორის ბევრი სხვადასხვა დაავადებას განასახიერებს დაღესტნის ხალხებში შაითანები წარმოადგენენ თმებით დაფარულ ანთროპომორფულ არსებებს გადმოტრიალებული ხელ ფეხით და ადამიანზე დაბლები არიან ისინი განცალკევებულად ცხოვრობენ და ისეთივე ცხოვრებას ეწევიან როგორსაც ადამიანები ქორწინდებიან შობენ შვილებს მძიმე მშობიარობის დროს დამხმარე ქალს იწვევენ უყვართ ცხენებით სეირნობა ზოგჯერ ნაცნობი ადამიანის სახეს იღებენ ზოგჯერ თუ ადამიანმა სიკეთე და ზრუნვა გამოამჟღავნა შაითანი მას მდიდარ ადამიანად აქცევს ბოროტი შაითანები ცვლიან ახალშობილებს ხელს კრავენ უფსკრულის კიდეზე მდგომ ადამიანებს აჩერებენ წისქვილებს და ა შ მთის ხალხის რწმენით ყურანისეული ლოცვა შაითანისგან იცავს ავარელებთან შაითანებს საკუთარი სახელები აქვთ იტუ ტიტუ ნისკუ და სხვ შაითანთა სახესხვაობას წარმოადგენენ ვასვასინეკალი ჯერ კიდევ არდაბადებულ ადამიანს დაავადებებს მოუვლენს კეხაი კისერს უმრუდებს ადამიანს აბნევს მას უმთავრესად კი საქონელს ერჩის ჟუნდული ჩვეულებრივ იცავს ადამიანს მაგრამ მის მაწყენარს დაავადებებს მოუვლენს სახის კრუნჩხვებს აჯადოებს და სხვ ჯინები რომლებიც დაღესტნურ მითოლოგიაში გვხვდებიან იყოფიან თეთრ ჯინებად რომლებიც მფარველობენ ადამიანებს ხელს უწყობენ გამდიდრებაში გამდიდრების საიდუმლოს გამამხელელი ადამიანი სასტიკად ისჯება ჯინის მიერ და შავ ჯინებად რომლებიც აგიჟებენ ადამიანს ქართულ მითებში გვხვდება ბოროტი სულები დევები და ქაჯები რომლებიც ქვედა სამყაროში ცხოვრობენ მითოლოგიური წარმოდგენების განსაკუთრებული პლასტი ვლინდება ეპოსში და ფოლკლორში ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხთა და აფხაზური ნართების ეპოსი და ქართული ამირანის ეპოსი წარმოიქმნენ რა უხსოვარ წარსულში სხვადასხვა ისტორიული ეპოქის ანაბეჭდს ატარებენ ეპოსსა და მითს შორის საზღვარი ხშირ შემთხვევაში საკმაოდ პირობითია ეპოსის გმირები ცხოვრობენ სამყაროში რომლის სივრცე დროითი მახასიათებლები მითური სამყაროს შესაბამისი მახასიათებლების მსგავსია ღმერთები გვევლინებიან გმირების დამხმარეების მფარველების ან პირიქით მოწინააღმდეგეთა როლში ნართულ ეპოსში ღმერთები დებეჩი და ტლეპში ღვთაებრივი მჭედლების ორ თაობას განასახიერებენ დებეჩი გავარვარებულ ლითონს ხელით აძლევს ფორმას ხოლო ტლეპში იგონებს მარწუხებს უროს გრდემლს აკეთებს პირველ ნამგალს იგი ასევე მკურნალობს ძვლების მოტეხილობებს აქ ასახულია ლითონის ათვისების ეპოქის დროინდელი უძველესი წარმოდგენები როდესაც მჭედელი რომელსაც თაყვანს სცემდნენ როგორც ღვთაების ყოვლისშემძლე რჩეულს განასახიერებდა ზებუნებრივ ძალას რომელსაც ლითონის დამორჩილება შეეძლო მეორე მხრივ ეპოსის გმირები ამირანი აბრსკილი სასრიკვა სოსრუკო ნასრენ ჟაჩე ბატრაზი პხარმატი და სხვ აღსდგებიან თვით ღმერთის წინააღმდეგ და ცეცხლს მოუპოვებენ ხალხს რაც მათ ბერძნულ პრომეთესთან ანათესავებს და საშუალებას იძლევა ისინი კულტურული გმირების რიგში განვიხილოთ განასახიერებენ რა კეთილ საწყისს ეპოსის გმირები ყოველთვის ეწინააღმდეგებიან ბოროტების სიბნელის და მიწისქვეშა სამეფოს ქტონურ ძალებს რომლებზეც გამარჯვება კოსმოსის მოწესრიგების სიმბოლოა თავის საქმეებში გმირები მრავალ ღმერთს სჯობიან ხოლო ზოგჯერ მათ მოწინააღმდეგედაც გვევლინებიან ადიღეური სოსრუკო ღმერთებს სასმელს სანოს წაართმევს და ადამიანებს აძლევს ებრძვიან მათ და ხშირად იმარჯვებენ კიდეც უაზირმესი კლავს ბოროტ ღმერთ პაკოს ნასრენ ჟაჩე აღსდგება ტხას მბრძანებლობის წინააღმდეგ რის გამოც ოშხამახოს მწვერვალზე მიაჯაჭვავენ საიდანაც მოგვიანებით ნართი ბატრაზი ათავისუფლებს უმეტეს შემთხვევაში ეპოსის გმირები სასწაულებრივად იბადებიან უცოდველი ქალწულისგან ქვისგან ქალღმერთის და მონადირისგან აბრსკილი ამირანი სასრიკვა სოსრუკო სოსკა სოლსა ნადირობას კავკასიურ ეპოსში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს იგი წინ უძღვის ყველა მნიშვნელოვან გმირობას ეპოსის გმირთა გმირობები განასახიერებენ ბუნების მოვლენებს ბუნებრივი ციკლების პერიოდულობას ციურ მნათობთა მოძრაობის როტაციულ ხასიათს თუმცა თვითონ გმირთა ქმედებების ციკლურობა უკვე დაკარგულია და მხოლოდ სიუჟეტის გარკვეული ელემენტები მიუთითებენ მათ თავდაპირველ ხასიათზე მიწისქვეშა სამყაროდან მოილტვის ცოცხლად დამარხული ნართი სოსრუკო ყოველ გაზაფხულზე გაისმის მისი კვნესა სოსრუკოს მიწისქვეშა სამყაროში ჩასვლის დღეს იღვიძებს ბუნება მიწა იცილებს ყინულს ჩნდება წყაროები სოსრუკოს ცრემლები ყოველ წელს გვახსენებენ თავს კლდეზე მიჯაჭვული ან გამოქვაბულში გამომწყვდეული გმირები ამირანი აბრსკილი და სხვ აღმოსავლეთ საქართველოს მთიელთა ფოლკლორში შემორჩენილია სიუჟეტები გიორგის ყოველწლიური მოგზაურობის შესახებ ქაჯების ქვეყანაში გიორგი ამირანის და აშამეზის მსგავსად იტაცებს მშვენიერ ქალებს სიყვარულის და ნაყოფიერების ქალღმერთებს ალბათ ქაჯების მიერ მოტაცებულთ ცხრასიმიან ფანდურს და გრდემლს მოერეკება უზარმაზარ ჯოგს ქაჯების ქვეყნიდან დაბრუნებისას თან მოაქვს მუსიკალური ინსტრუმენტი გაზაფხულის სიმბოლო ამირანი გადაივლის ზღვას და იტაცებს მშვენიერ ყამარს ზეციურ მზიურ ქალიშვილს ღრუბელთა წინამძღოლის შვილს გაზაფხულის სიმბოლურ სახეს ამირანს გადაყლაპავს ვეშაპი რომელიც სიბნელეს განასახიერებს მაგრამ იგი ვეშაპს გვერდს გაუჭრის და გარეთ გამოდის ნართები ჩადიან გმირობებს რომლებიც აბედნიერებენ ადამიანებს და აყვავებენ ბუნებას ნართი აშამეზი ბატრაზთან და სოსრუკოსთან ერთად მიწისქვეშა სამყაროში ჩადის რათა დრაკონისგან მშვენიერი ახუმიდა გამოიხსნას და მოსტაცოს ჯადოსნური სალამური რომლის დაკვრაც მძინარე ბუნებას აღვიძებს და განდევნის ზამთარს რომელიც ჩამოწოლილა დედამიწაზე ვიდრე სალამური დრაკონის ხელშია დაღესტანში სადაც ნართების ეპოსი ფართოდ არ გავრცელებულა აქ ცნობილია მხოლოდ ცალკეული სიუჟეტები ნართებზე კერძოდ ნართ ბარხუზე ეპიკური სიუჟეტები და მოტივები ტიპოლოგიურად ახლოს დგას ამირანის და ნართების ეპოსთან ლეზგინების ეპოსის გმირი შარვილი რომელშიც გაერთიანებულია მითოლოგიური და ზღაპრული ნიშან თვისებები უზარმაზარ ძალას ფლობს გრანიტის კლდეს ჰკვეთს ასი ათას მეომარს ცვლის შეუვალია ისრების და ხანჯლებისთვის მტერი მასთან გამკლავებას მხოლოდ მოტყუების გზით ახერხებს დაღესტნური ეპოსის ზოგიერთი გმირი ღმერთებს ებრძვის ლაკების გმირი ამირი აღუდგება ღმერთ ზალს რისთვისაც მას რკინის ჯაჭვით კლდეზე მიაბამენ სხვა გმირი ადამიანი მაჩალ ლაშიდან მთაში ყინვისგან გათოშილი ქალიშვილებისთვის ცეცხლს პარავს ღმერთს ყველაზე გავრცელებულ სიუჟეტებს შორისაა გმირების ბრძოლა ცალთვალა გოლიათებთან ამირანი ნართები შდრ ბერძნული ოდისევსის ბრძოლა ციკლოპ პოლიფემოსთან ანალოგიური სიუჟეტები გვხვდება აგრეთვე კავკასიელ ხალხთა ფოლკლორში ქართული ხალხური ლექსი თავფარავნელი ჭაბუკი შეიცავს სიეჟეტს გმირზე რომელიც ყოველ ღამე გადაცურავს ზღვას თავის შეყვარებულთან შესახვედრად ქალწული ანთებულ სანთელს ტოვებს ნაპირზე რათა ჭაბუკს გზა მიასწავლოს მაგრამ ბოროტი დედაბერის შელოცვით სანთელი ქარიშხლის დროს ქრება ჭაბუკი ვერ აგნებს ნაპირს და იღუპება ანალოგიური სიუჟეტები შემორჩენილია ადიღებშიც ლეგენდის თანახმად მშვენიერი ადიუხის სახლი დგას მდინარის ნაპირზე რომელზეც გადაჭიმულია ტილოს ხიდი თუ ადიუხის ქმარი სახლში გვიან ღამით ბრუნდება იგი ფანჯრიდან თავის მანათობელ ხელებს უწვდის რომელიც უნათებს გზას და ქმარიც ხიდზე ადვილად გადარეკავს ცხენებს უმადური ქმარი უშლის ადიუხს ხიდის ხელებით განათებას ბნელი ღამით იგი ვარდება ხიდიდან და იხრჩობა რის შემდეგაც ადიუხი ცოლად სოსრუკოს მიყვება რომელსაც მზის ატრიბუტიკა ახასიათებს ადიუხის მანათობელი ხელები გვახსენებს ძველ მითს განთიადის ქალღმერზე რომლის ვარდისფერი თითებიც ანათებს დილის ცას ლეგენდის ქართულ ვარიანტში დაღუპული გმირი მის აქსესუარებთან ერთად წითელი სამოსი ანთებული სანთელი ღამით ცურვა ტვირთი რომელიც მიაქვს და საბოლოოდ სიკვდილი ქალღმერთის სიყვარულის გამო დაღუპულ ღვთაებებს და გმირებს უახლოვდება ტყაშმაფა ანუ ტყის მბრძანებელი მეგრ ტყაშმაფა ტყაში მაფა ქართულ მითოლოგიაში ტყის მეფე ქალი გარეულ ცხოველთა მბრძანებელი მომხიბლავი და მაცდური დალივით ვნებიანი ხალხური წარმოდგენებით ტყაშმაფა ოქროსთმიანი ზოგჯერ შავთმიანი მშვენიერი ქალია რომელიც ტყეში ცხოვრობს მასზეა დამოკიდებული მონადირის იღბალი ტყაშმაფა მონადირესთან საიდუმლო სასიყვარულო კავშირს ამყარებს საიდუმლოს გაცემის შემთხვევაში იგი მის რჩეულს სიკვდილს მოუვლენს ზოგჯერ ქვად აქცევს ხოლო მის ოჯახს გააღატაკებს ტყაშმაფას სიყვარულს ეძიებს ოჩოკოჩი რომლის ძალადობის გამო ტყაში მაფა კვდება ან მონადირის ხელშეწყობით შველის თავს ზოგი მკვლევარი ტყაშმაფას დალისთან და უსახელო ტყის ქალის სახელთან აკავშირებს რომელიც საქართველოს სხვადასხვა რაიონებში გავრცელებულ გადმოცემებსა და რიტუალურ სიმღერებში გვხვდება პოპულარული აღწერით ტყაშმაფას გრძელი თეთრი თმები აქვს რომელიც შიშველ ტანს უფარავს და კოჭებამდე წვდება როდესაც ტყაშმაფა იცინის რძესავით თეთრი კბილები უჩანს ტყაშმაფა ტყეში ცხოვრობს და ღამეულ მგზავრებს თუ შეხვდება და გამოელაპარაკება ტყაშმაფას პასუხი არ უნდა გასცე ხელებით უნდა ელაპარაკო თორემ ჭკუაზე შეგშლის დანია ოფიციალურად დანიის სამეფო სუვერენული სახელმწიფო ჩრდილოეთ ევროპაში რომლის შემადგენლობაში შედის ორი დომინიონი ფარერის კუნძულები ატლანტის ოკეანეში და გრენლანდია ჩრდილოეთ ამერიკაში საკუთრივ დანია სკანდინავიურ ქვეყნებს შორის ყველაზე სამხრეთით მდებარე სახელმწიფოა მდებარეობს შვედეთისა და ნორვეგიის სამხრეთით ხოლო ერთადერთი სახელმწიფო რომელთანაც მას სახმელეთო საზღვარი გააჩნია არის გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა ქვეყნის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი მდებარეობს იუტლანდიის ნახევარკუნძულსა და უამრავ კუნძულზე რომელთა შორის აღსანიშნავია ზელანდია ფიუნი ლოლანი ფალსტერი და ბორნჰოლმი ასევე უამრავი მცირე ზომის კუნძული რომელთა ერთობლიობა ქმნის დანიის არქიპელაგს დანიის სამეფო არის საპარლამენტო ტიპის კონსტიტუციური მონარქია რომლის მთავრობის ადგილსამყოფელია ქვეყნის დედაქალაქი კოპენჰაგენი დანია უნიტარული სახელმწიფოა თუმცა საკუთარი შიდა საკითხების მოგვარების უფლება ცენტრალური მთავრობის მიერ დელეგირებულია გრენლანდიისა და ფარერის კუნძულების მოსახლეობისადმი ამგვარ წყობილებას დანიაში უწოდებენ რაც ქართულად ითარგმნება როგორც დანიის სამეფო ფარერის კუნძულების სტატუსი განსაზღვრულია როგორც ადამიანთა საზოგადოება სამეფოს შიგნით ხოლო გრენლანდიის მოსახლეობა დამოუკიდებელი ერი თვითდამკვიდრების უფლებით დანიის ისტორია მნიშვნელოვნად არის განპირობებული მისი ადგილმდებარეობით ჩრდილოეთისა და ბალტიის ზღვებს შორის რაც გულისხმობდა გერმანიისა და შვედეთის მიერ ბალტიის ზღვის გაკონტროლებების მცდელობების ეპიცენტრში ყოფნას რადგანაც კილის არხის გათხრამდე ბალტიის ზღვაში მხოლოდ სამი მომცრო არხის დანიის კარიბჭეების მეშვეობით შეიძლებოდა გადასვლა ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში დანია ედავებოდა შვედეთსა და ნორვეგიას სკანიის ტერიტორიას ხოლო ჰანზის კავშირს შლეზვიგისა და ჰოლშტაინის საჰერცოგოებს საბოლოოდ დანიამ წააგო ორივე კონფლიქტი რის შედეგადაც სკანია დარჩა შვედეთს ხოლო შლეზვიგ ჰოლშტაინი გერმანიის იმპერიას რაც შეეხება დომინიონებს დანიამ მიიერთა გრენლანდია და ფარერის კუნძულები წელს დანია ნორვეგიის ერთიანი სამეფოს მოშლის შემდეგ თუმცა დანიის მონარქი რომელიც ასევე გაერთიანებული სახელმწიფოს მონარქიც იყო ფლობდა კოლონიებს საუკუნიდან როგორც ფარერის კუნძულები ასევე გრენლანდია გახდნენ დანიის სახელმწიფოს ნაწილი საუკუნეში თუმცა მიიღეს შიდა საკითხების გადაწყვეტის უფლება და წლებში ქვეყანა მდებარეობს ჩრდილოეთ ევროპაში უკავია იუტლანდიის ნახევარკუნძული და მიმდებარე კუნძულები სახმელეთო საზღვარი აქვს გერმანიასთან დანიას გააჩნია თანამედროვე მოწინავე და განვითარებული შერეული საბაზრო ეკონომიკა რომელიც რეიტინგში მთლიანი შიდა პროდუქტის მხრივ ერთ სულ მოსახლეოზე მე ადგილზეა და მე ადგილზე ერთობლივი შიდა პროდუქტის მხრივ ერთ სულ მოსახლეზე წელს იმპორტის ტარიფების ლიბერალიზაციამ დაასრულა მერკანტილიზმი საუკუნისა და საუკუნის დასაწყისის ლიბერალიზაციამ კი ჩამოაყალიბა დანიის ლიბერალური ტრადიცია საერთაშორისო ვაჭრობაში რომელიც მხოლოდ იან წლებში დაიმსხვრა ძლიერ დაცულია საკუთრების უფლება ეკონომიკური თავისუფლების ინდექსის მაჩვენებლით დანიის ეკონომიკა შეფასებულია როგორც ერთ ერთი ყველაზე თავისუფალი ეკონომიკა ძლიერ ეფუძნება საერთაშორისო ვაჭრობას და დანია ცნობილია თავისუფალი ვაჭრობის დამცველად ევროკავშირში წლის მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის მოხსენების ისა და გამოცემა ეკონომისტის თანახმად დანიის ეკონომიკა მსოფლიოში ერთ ერთი ყველაზე კონკურენტუნარიანია მსოფლიო ბანკის თანახმად დანიას ევროკავშირში ყველაზე თავისუფალი შრომითი ბაზარი აქვს დამსაქმებელს მუშის ქირაობა და დათხოვნა შეუძლია მაშინ როცა მოესურვება სამსახურებს შორის უმუშევრობის კომპენსაცია საკმაოდ მაღალია მსოფლიო ბანკი დანიას ევროკავშირში ბიზნესის ყველაზე ადვილად კეთების ადგილად მიიჩნევს ბიზნესის წამოწყება შესაძლებელია რამდენიმე საათში ძალიან დაბალ ფასად დანიას კომპანიების დაბეგვრის საკმაოდ კუნკურენტუნარიანი მაჩვენებელი აქვს საგადასახადო სისტემა მტკიცედ ეფუძნება იან დამატებითი ღირებულების გადასახადს ასევე საშემოსავლო და სხვა გადასახადებს წელს გადასახადების ზღვრული მაჩვენებელი იყო დანიის მოქალაქეთაგან მლნ ადამიანი ეკონომიკურად აქტიურია დანიას მსოფლიოში მესამეული განათლების მქონეთა მეოთხე ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი გააჩნია წელს მშპ საათში მუშაობისათვის მე ყველაზე მაღალი იყო მსოფლიოში მსოფლიო ბანკის მონაცემებით დანიაში ყველაზე დაბალია ეკონომიკური უთანასწორობის მაჩვენებელი ის თანახმად კი ყველაზე მაღალია სახელფასო მინიმუმი წლისთვის უმუშევრობის მაჩვენებელი იყო რაც ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელზე დაბალია დანიის სახელმწიფო ჩამოყალიბდა საუკუნეებში წლიდან გამოცხადდა კონსტიტუციურ მონარქიად წელს ოკუპირებული იყო გერმანიის მიერ წელს აღიარა ისლანდიის დამოუკიდებლობა ხოლო წელს ფარერის კუნძულების თვითმმართველობა წლიდან ნატოს წევრია ხოლო წლიდან ევროკავშირის მარგრეტე გახდა პირველი დედოფალი წლის შემდეგ წელს საერთო სახალხო რეფერენდუმზე უარყოფილ იქნა მაასტრიხტის ხელშეკრულება მთავრობა იძულებული გახდა გარკვეული ცვლილებები შეეტანა რის შემდეგაც განმეორებით რეფერენდუმზე იგი მიიღეს კოპენჰაგენსა და რამდენიმე ახლომდებარე კუნძულს აქვთ ხალხური მუსიკის მდიდარი ტრადიციები დანიური სამეფო ორკესტრი არის მსოფლიოს ერთ ერთი ძველი ორკესტრი ყველაზე ცნობილი კლასიკური დანიელი კომპოზიტორია კარლ ნილსენი განსაკუთრებით ცნობილი ექვსი სიმფონიით და ბუკების კვინტეტით სამეფო დანიური საბალეტო დასი ქორეოგრაფ აუგუსტ ბურნონვილის ნამუშევრებზეა კონცენტრირებული დანიელები ცნობილები არიან ჯაზისადმი ინტერესით მსოფლიოში განთქმულია კოპენჰაგენის ჯაზ ფესტივალი როკ და ბით მუსიკის ადრეულ წლებში ჯაზის პოპულარობამ იკლო თანამედროვე პოპ და როკ სცენა ცნობილია შემდეგი დანიელი მუსიკოსებით და ჯგუფებით მედინა და ლარს ულრიხი ჯგუფ მეტალიკისესკიზი მუსიკა წევრი არის რიგით პირველი დანიელი მუსიკოსი რომელიც როკ ენ როლის დიდების დარბაზის წევრად იქცა ახმეტა ქალაქი საქართველოში ახმეტის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს მდინარე ალაზნის მარჯვენა მხარეს მდინარე ილტოს ქვემო დინებასა და მდინარე ორვილს შორის გაშლილ ვაკეზე პანკისის ხეობის შესასვლელთან ზღვის დონიდან მეტრ სიმაღლეზე ქალაქად გამოცხადდა წელს მოსახლეობა წ ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები ახმეტის ჩრდილოეთით მდებარეობს საუკუნის სამნავიანი ბაზილიკა ღვთაება რომელიც წყაროებში იხსენიება როგორც ერთ ერთი ასურელი მამის ანტონ მარტყოფელის დროებითი ადგილსამყოფელი თქმულების მიხედვით თამარ მეფეს ძალზე მოსწონებია წყლითა და ნოყიერი ნიადაგით მდიდარი ეს კუთხე და უნატრია ახ ნეტავ აქ ზვარი და ხეხილი გაშენდესო მეფის სურვილი ასრულებულა დასახლებისთვის კი ახმეტა დაურქმევიათ ახმეტა როგორც მნიშვნელოვანი დასახლება იხსენიება საუკუნის იანი წლებიდან ვახუშტი ბაგრატიონის ცნობით ახმეტა განთქმული იყო საუკეთესო ღვინით ლეკიანობის დროს ახმეტაში ხშირად იმართებოდა ბრძოლები საუკუნის იან წლებში ახმეტა მიწისძვრამ დაანგრია წელს კი ხუნძახის მმართველმა ნურსალ ბეგმა ააოხრა საუკუნის დასაწყისში გიორგი მაღალაშვილს ახმეტაში ეკლესიის აგება დაუწყია მშენებლობა მის შვილებს დაუმთავრებიათ მაღალაშვილის ქართლიდან კახეთში გადასახლება სვეტიცხოვლის საკათალიკოსო მამულების მართვა გამეგეობასთან უნდა იყოს დაკავშირებული სავარაუდოა რომ ახმეტაში მან რაღაც სახელო და მასთან ერთად მამულიც მიიღო ცხენი ან ოთხფეხა ჩლიქოსანი ძუძუმწოვარი ცხოველი ცხენები დიდი ხნის განმავლობაში ეკონომიკურად ყველაზე მნიშვნელოვანი მოშინაურებული ცხოველები იყვნენ და განსაკუთრებულ როლს ასრულებდნენ ადამიანთა და ტვირთის ტრანსპორტირებაში ათასობით წლის განმავლობაში ცხენი შინაური ცხოველია ის წარმოიშვა გარეული ცხენისაგან საკვების მოპოვებისა და მტრისაგან თავდაცვის პირობების გავლენით ცხენს გამოუმუშავდა სწრაფი სირბილის უნარი ცხენს აქვს გრძელი წვრილი და ღონიერი ფეხები რომლებიც მარტო ერთი კარგად განვითარებული თითით ბოლოვდება თითი დაფარულია დიდი და მაგარი ჩლიქით იმის გამო რომ ცხენს ფეხზე მარტო ერთი თითი აქვს შემცირებულია ფეხის ხახუნი ნიადაგზე ეს კი უადვილებს ცხენს სწრაფ სირბილს ცხენის შორეულ წინაპრებს თითების მეტი რაოდენობა ჰქონდათ მაგრამ შემდეგ გაშლილ მშრალ ველებზე არსებობასთან შეგუების პროცესში თითების რაოდენობა თანდათან შეუმცირდათ ახლაც ცხენს ფეხის ჩონჩხში შერჩენილი აქვს ორი ძალიან დაპატარავებული ძვალი რომლებსაც გრიფელის ძვლები ეწოდება მტრებისაგან თავდასაცავად მარტო სწრაფი სირბილის უნარი საკმარისი არ იქნებოდა ცხენს რომ არ ჰქონოდა აგრეთვე მტრის მოახლოების შეტყობის უნარი ცხენს კარგი მხედველობა სმენა და ყნოსვა აქვს შედარებით გრძელ კისერზე მაღლა აწეული თავი საშუალებას აძლევს შორიდანვე დაინახოს მტერი მაღლა აცქვეტილი ყურები და დიდი ნესტოები მოწმობენ ცხენის მახვილ სმენასა და ყნოსვას ველის პირობებში წარმოშობილ ცხენს თავიდანვე აწუხებდნენ ბუზები და სხვა მწერები მათ წინააღმდეგ ცხენს შეუძლია აამოძრაოს კანი და ამით დააფრთხოს მწერები მწერების მოგერიებაში ცხენს ეხმარება გრძელი კუდიც ცხენი ბალახის მჭამელი ცხოველია მცენარეული საკვების შესაბამისად აგებულია მისი კბილები და კუჭ ნაწლავიც ცხენი არ ცოხნის საკვებს მან საძოვარზევე უნდა მოასწროს საკვების დაღეჭვა ამიტომ ძალიან კარგად განვითარებული კბილები აქვს რის გამოც მისი ყბებიც გრძელია გრძელი ყბები კი ცხენის თავს წაგრძელებულ ფორმას აძლევს ზედა და ქვედა ყბის წინა ნაწილში ექვს ექვსი დიდი და წინ დახრილი მჭრელი კბილი აქვს ამ მჭრელებით ცხენი ბალახს გლეჯს ეშვები მხოლოდ ულაყს აქვს მაგრამ ისინი ძალიან დაპატარავებულია მჭრელების უკან ყბებზე უკბილო მანძილია რომლის შემდეგ ორივე ყბის თითოეულ მხარეზე ექვსი ძირითადი კბილია ძირითადი კბილები დიდია მათი ზედაპირი ბრტყელია და მინანქრის ნაოჭებითაა დაფარული ასეთი კბილების საშუალებით ცხენი ძალიან კარგად ღეჭავს ბალახს თივას და სხვა მცენარეულ საკვებს ცხენის კუჭი დიდი მოცულობისაა მაგრამ მარტივი აგებულებისა ე ი არ არის დაყოფილი როგორც მცოხნელებში სამაგიეროდ ცხენს გაცილებით დიდი ბრმანაწლავი აქვს ვიდრე მცოხნელებს ძნელად მოსანელებლი მცენარეული საკვები ნაწილობრივ ბრმა ნაწლავში განიცდის მონელებას ცხენის ნაწლავების საერთო სიგრძე სხეულის სიგრძეს მხოლოდ ჯერ აჭარბებს იმ დროს როდესაც მცოხნელებში ნაწლავები სხეულის სიგრძეზე ჯერ გრძელია ამიტომ ცხენი ნაკლებად არის შეგუებული დიდი მოცულობის უხეში საკვების ჭამას მას უფრო მეტად ესაჭიროება ნოყიერი საკვები როგორიცაა ქერი ან შვრია ცხენის სიცოცხლის ხანგრძლივობა წელს ზოგჯერ წელსაც აღწევს ცხენი შობს ერთ კვიცს იშვიათ შემთხვევაში ორს ახალდაბადებულ კვიცს დაბადებიდან რამდენიმე წუთის შემდეგ შეუძლია ფეხზე დგომა და მალე დედასთან დადევნებაც კი შინაური ცხენის ჯიშები მრავალგვარია ისინი შესასრულებელი სამუშაოს მიხედვითაა სპეციალიზებული მაგალითად არიან საჯდომი მარბოლარი მძიმე ტვირთმზიდავი ცხენები ჩვენში ცხენის მრავალი ადგილობრივი ჯიშია შექმნილი რომელთაგან განსაკუთრებით გამოირჩევა ვლადიმირული მძიმე ტვირთმზიდავი ცხენი მარბოლარი ჯიშის ცხენებიდან განთქმულია მარბოლარი ცხენი რომელიც უკვე საუკუნენახევარზე მეტია რაც გამოიყვანეს საჯდომი ცხენებიდან ცნობილია დონური ცხენი რომელიც დონის ველების პირობებში ჩამოყალიბდა ამ ჯიშს იყენებენ არმიაში მისი უპირატესობა ისაა რომ მას შეუძლია ტვირთის გადაზიდვა და სასოფლო სამეურნეო სამუშაოების შესრულება ამ ცხენის შემდგომი გაუმჯობესების შედეგად შექმნილია ახალი ჯიში ე ი ბუდიონური ცხენი ცხენების ადგილობრივი ჯიშებიდან აღსანიშნავია თუშური და მეგრული ცხენები თუშური ცხენი კარგადაა შეგუებული მთაში არსებობას და ფართოდაა მოშენებული აღმოსავლეთ საქართველოში ის კარგ საჯდომ სასაპალნე ცხენად ითვლება ტანით შედარებით პატარაა სიმაღლე სმ ს არ აღემატება მეგრული ცხენი ფართოდაა გავრცელებული დასავლეთ საქართველოში ის კარგი მუშა ცხენია და სწრაფმავალიცაა ტანად შედარებით პატარაა სიმაღლე სმ ს აღწევს ცხენის ჯიშის კიდევ უფრო გასაუმჯობესებლად საქართველოშიც მუშაობენ მუსიკა ხელოვნების სახე რომელიც სინამდვილეს ასახავს მუსიკალური მხატვრული ფორმებით და აქტიურად ზემოქმედებს ადამიანის ფსიქიკაზე მუსიკას შეუძლია კონკრეტულად და დამაჯერებლად გადმოსცეს ადამიანთა ემოციური მდგომარეობა იგი გამოხატავს გრძნობებთან დაკავშირებულ განზოგადოებულ იდეებს მუსიკალური სახეების ხორცშესხმის საშუალებაა განსაზღვრული წესით ორგანიზებული მუსიკალური ბგერები მუსიკის ძირითადი ელემენტები და გამოხატვის საშუალებებია რიტმი მეტრი ტემპი დინამიკა ტემბრი კილო მელოდია ჰარმონია ფაქტურა მუსიკა შესაძლოა იყოს ერთხმიენი მონოდია და მრავალხმიანი პოლიფონია ჰომოფონია ჰეტეროფონია მუსიკა ფიქსირდება სანოტო ჩაწერით და ხორციელდება შესრულების პროცესში შესრულების საშუალებების შესაბამისად მუსიკას ყოფენ ვოკალურ ინსტრუმენტულ საკრავიერ და ვოკალურ ინსტრუმენტულ სახეებად მუსიკა ხშირად თანმხლებია ხელოვნების სხვა დარგებისა ქორეოგრაფია თეატრალური ხელოვნება კინო მუსიკა შესაძლოა იყოს ეპიკური ლირიკული ტრაგიკული კომიკური დრამატული ან სხვა შინაარსის ანტიკური და თანამედროვე ცივილიზაციის ხალხმა საკუთარი მუსიკალური სისტემები განავითარეს თითოეული კულტურის ხალხის ხასიათის თავისებურებები ვლინდება მის მუსიკაში ხალხური შემოქმედების საფუძველზე საზოგადოების განვითარების კანონზომიერებების შესაბამისად ვითარდება პროფესიული მუსიკა ჩნდება სხვადასხვა სტილი სკოლები მიმდინარეობები მუსიკისათვის დამახასიათებელია მდგრადი ტიპური სტრუქტურები რომლებიც გამოხატავენ კონკრეტული ეპოქის მუსიკალური აზროვნების თავისებურებებს ჰ სპენსერის აზრით მუსიკა წარმოიშვა აღელვებული მეტყველების ინტონაციების საფუძველზე ჩარლზ დარვინის აზრით მუსიკა წარმოიშვა ნადირ ფრინველის სასიყვარული გადაძახილიგან კ ბიუხერი მუსიკის წარმოშობის საფუძვლად მიიჩნევდ აპირველყოფილი ადამიანის შრომის რიტმს ჟ კომაბარიე მუსიკის გაჩენას უკავშირებდა მაგიური შელოცვების რიტუალებს მუსიკის წარმოშობის ხანგრძლივ პროცესში განსაკუთრეული მნიშვნელობა ენიჭება პირველყოფილი ადამიანის სინკრეტულ კომპლექსს ხელოვნების წინა ეტაპს რომელიც აერთიანებდა მუსიკის ცეკვის და მეტყველების ელემენტებს პირვლადი ქაოსური დიდი დიაპაზონის შემცველი ბგერების რიგი რომელიც ბუნების ხმების მიბაძვას წარმოადგენდა შეიცვალა რამდენიმე ტონზე აგებული მყარი და მერყევი ბგერების შემველი თხზულებით გაჩნდა მუსიკალური საკრავები პირველყოფილი თემური წყობილების რღვევასთან ერთად მუსიკა ჩამოყალიბდა როგორც ხელოვნების დარგი ერთმანეთს გამოეყო ხალხური და პროფესიული მუსიკა პირველი პროფესიონალუ მუსიკოსები ეგვიპტეში ბაბილონში ჩინეთში შუმერში სირიაში პალესტინაში ინდოეთში საბერძნეთში ამიერკავკასიაში შუა აზიაში ერთდროულად კომპოზიტორებიც იყვნენ და შემსრულებლებიც თანდათანობით განვითარდა მეცნიერული აზრი მუსიკის შესახებ პლატონმა დაიწყო მუსიკის ესტეტიკის შესწავლა პითაგორამ მუსიკის აკუსტიკისა პრაქტიკაში დამკვიდრდა ახალი მუსიკალური საკრავები ქნარი ჩანგი ჩასაბერი და დასარტყამი საკრავები შუა საუკუნეებში მუსიკალური ცხოვრება ძირითადად ეკლესია მონასტრებში მიმდინარეობდა განვითარდა ტრუბადურების ტრუვერებისა და მინეზინგერების ხელოვნება გაჩნდა პირველი არასტაბილური ანსამბლები საუკუნეებში ჩამოყალიბდა გრიგორიანული ქორალი მონოდიური მუსიკა რომელიც შედგებოდა რეჩიტატივისა და გალობისგან საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში გაჩნდა მრავალხმიანობა რამაც შეავიწროვა ერთხმიანი მუსიკა ჩამოყალიბდა ახალი ჟანრები მოტეტი და მესა საუკუნეში გვიდო დ არეცოს მიერ გამოგონებულმა ჩაწერის საშუალებებმა შესაძლებელი გახადა მუსიკალური ნაწარმოების ფიქსირება საუკუნეში საფრანგეთსა და იტალიაში ჩამოყალიბდა ახალი სტილი არს ნოვა ამავე პერიოდში კიევის რუსეთსა და ნოვგოროდში ვითარდება საკულტო გალობა ტროპარი სტიქირი ჰიმნები აღმოსავლეთის ქვეყნებში კი მონოდიური ვოკალური და საკრავიერი მუსიკა მუღამი მაკამი რაგა აღორძინების ეპოქამ გავლენა იქონია მუსიკაზეც ხელოვანი გათავისუფლდა ტრადიციული კანონიკური დოგმებისგან გავრცელდა საოჯახო მუზიცირების ფორმები უმაღლეს მწვერვალს მიაღწია საუნდო მრავალხმიანობამ ა კაპელამ მკაცრი სტილის პოლიფონიამ შეიქმნა მუსიკალური თეორიული ტრაქტატები საუკუნეებში საერო მუსიკა გახდა საეკლესიოზე მეტად პრიორიტეტული შექიმნა საოპერო თეატრები ფილარმონიული საოგადოებები კონსერვატორიები დაიწყო ნოტების ბეჭდვა განვითარდა მუსიკალური საკრავები ვიოლიონის ოჯახი წელს შეიქმნა ფორტეპიანო გაჩნდა მუსიკალური ჟურნალები წარმოიშვა და სწრაფად განვიტარდა ოპერა ორატორია კანტატა თავისუფალი სტილის პოლიფონიამ მწვერვალს მიაღწია იოჰან სეასტიან ბახის შემოქმედებაში ჩაისახა საკრავიერი კონცერტის ფორმები ჩამოყალიბდა მაჟორულ მინორული სისტემა განმანათლებლობის ეპოქაში აღსანიშნავია გლუკის საოპერო შემოქმედება ვენის კლასიკური სკოლის ჰაიდნი მოცარტი ბეთჰოვენი როლი ჩამოყალიბდა სიმფონიის და სონატის ცალკეული ფორმები აღმავლობა განიცადა ეროვნულმა მუსიკალურმა სკოლებმა რუსეთში გლინკა პოლონეთში შოპენი უნგრეთში ლისტი ჩეხეთში სმეტანა დვორჟაკი ესპანეთში ალბენისი გრანადოსი ნორვეგიაში გრიგი ფინეთში სიბელიუსი კლასიციზმის შემდეგ დიდ გაქანებას მიაღწია რომანტიზმმა შუბერტი შუმანი მენდელსონი ვებერი ბერლიოზი ვაგნერი შეიქმნა პრგრამული სიმფონიური მუსიკა ბერლიოზი ლისტი საუკუნის ნახევარში აღსანიშნავია ვაგნერი ბრუკნერი ბრამსის ვერდის ბიზეს შემოქმედება მუსიკაში გაძლიერდა რეალიზმი საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში გაწყდა რომანტიზმის ხაზი ჩაისახა ექსპრესიონიზმი შენბერგი საფრანგეთში ჩამოყალიბდა იმპრესიონიზმი დებიუსი რაველი იტალიაში გაჩნდა ვერიზმი მასკანის ლეონკავალოს პუჩინის ოპერები რუსეთში განვითარდა მძლავრი ჯგუფის და ჩაიკოვსკის ტრადიციები საფუძველი ჩაეყარა ეროვნულ კლასიკურ მუსიკას საქართველოში არაყიშვილი ფალიაშვილი ბალანჩივაძე დოლიძე სომხეთში კომიტასი სპენდარიანი უკრაინაში ლისენკო ლეონტოვიჩი აზერბაიჯანში ესტონეთში ლიტვაში ლატვიაში საუკუნეში გაჩნდა ოპერეტა მსუბუქი და საესტრადო მუსიკალური ჟანრები საუკუნის იანი წლებიდან მნიშვნელოვან მოვლენას წარმოადგენდა ამერიკელ შავკანიანთა წიაღში გაჩენილი ჯაზი იანი წლებიდან განსაკუთრებით გავრცელდა პოპ მუსიკა და როკი საუკუნის მუსიკალური ცხოვრებისთვის დამახასიათებელია აფრიკის აზიის და ლათინური ამერიკის ქვეყნების მუსიკალური ცხოვრების დაახლოება ევროპულ მუსიკალურ კულტურასთან ბლუზი ელექტრონული მუსიკა ვესტერნი კამერული მუსიკა კლასიკური მუსიკა კომიკური ოპერა მარში ოპერა ოპერეტა პანკი პასტორალი პოპ მუსიკა რაფსოდია რეგი რეპი როკ მუსიკა მეტალი საესტრადო მუსიკა სერენადა სიმფონიური მუსიკა სიმფონია სიმღერა სიუიტა სონატა სოული ტანგო ქანთრი ხალხური მუსიკა შანსონი ჯაზი ჰეროიკული ოპერა ჰიმნი დასარტყმელი საკრავები ელექტრონული საკრავები კლავიშებიანი საკრავები სასულე საკრავები სიმებიანი საკრავები ხემიანი საკრავები მუსიკის დარგის მოღვაწეები მუსიკალური კოლექტივები ეროვნული მუსიკა ჰუგო ალვარ ჰენრიკ აალტო დ თებერვალი კუორტანე ფინეთი გ მაისი ჰელსინკი ფინეთი ფინელი არქიტექტორი და დიზაინერი მოღვაწეობდა ფინეთში შვედეთში და აშშ ში ეროვნული ტრადიციების ნიადაგზე ერთმანეთს შეუხამა ფუნქციონალიზმისა და ორგანული არქიტექტურის პრინციპები შექმნა ლანდშაფტთან შერწყმული მოცულობით სივრცობრივი კომპოზიციები აგურთან მინასთან სპილენძსა და ბეტონთან ერთად აქტიურად გამოიყენა ადგილობრივი მასალა ხე და გრანიტი დაიბადა კუორტანეში ფინეთი არქიტექტურას სწავლობდა ჰელსინკის ტექნოლოგიის უნივერსიტეტში წლებში წელს ივასკილაში ბრუნდება სადაც თავის პირველ არქიტექტურულ სტუდიას ხსნის მომდევნო წელს აინო მარსიოზე ქორწენდება მათმა საქორწინო მოგზაურობამ იტალიაში განაპრიობა მისი ინტელექტუალური კავშირი ხმელთაშუა ზღვის რეგიონთან რაც მნიშვნელოვანი მიმართულება დარჩა აალტოს მთელი დანარჩენი ცხოვრების განმავლობაში წელს მას სტუდია ტურკუში გადააქვს და თანამშრომლობას არქიტექტორ ერიკ ბრიგმანთან იწყებს წელს ის უკვე ჰელსინკიში გადადის წლებში მან თავისთვის საოფისე საცხოვრებელი სახლი დააპროექტა მუნკინიემის უბანში თუმცა მოგვიანებით იმავე უბანში სპეციალურად მხოლოდ ოფისისთვის განკუთვნილი შენობა ააგო მიუხედავად იმისა რომ მას ხშირად სკანდინავიური მოდერნიზმის პირველ და ყველაზე გავლენიან არქიტექტორად მიიჩნევენ ისტორიული ფაქტების უფრო ღრმა ანალიზი ააშკარავებს რომ აალტო მისდევდა სხვა პიონერებს შვედეთში მათ შორის გუნარ ასპლუნდსა და სვენ მარკელიუსს რომელთანაც მას მჭიდრო მეგობრობა აკავშირებდა აალტოს და მრავალ სხვა ამ თაობის არქიტექტორს სკანდინავიურ ქვეყნებში ერთი საერთო რამ აკავშირებდათ მათ დაიწყეს კლასიკური განათლებით და პირველებმა ჩამოაყალიბეს ე წ სკანდინავიური ნორდული კლასიციზმი სანამ იან წლებში მოდერნიზმში გადაინაცვლებდნენ აალტოში ეს ტრანსფორმაცია ყველაზე მკაფიოდ გამოიხატა ვიიპურის ბიბლიოთეკაში რომლის პროექტმაც მნიშვნელოვანი ტრანსფორმაცია განიცადა თავდაპირველი კლასიკური საკონკურსო ნიმუშიდან დასრულებულ მაღალი მოდერნიზმის შენობამდე მისი ჰუმანისტური მიდგომა სრულიად გამოვლინდა აქ ინტერიერში გამოყენებული ბუნებრივი მასალები თბილი ფერები და რბილი ხაზები ვიიპურის ბიბლიოთეკის პროექტი რვა წელი მიმდინარეობდა და ამავე პერიოდში შექმნა აალტომ ტურუნ სანომატის შენობა და პაიმიოს სანატორიუმი შესაბამისად ტურუნ სანომატის შენობაში პირველად აისახა აალტოს გადასვლა მოდერნიზმში რამაც თავის მხრივ გავლენა იქონია მის დანარჩენ ორ მიმდინარე პროექტზეც თუმცა მიუხედავად იმისა რომ ტურუნ სანომატისა და პაიმიოს შენობები შედარებით წმინდა მოდერნისტული ნამუშევრებია უკვე მათშიც აისახა აალტოს მიერ ამგვარი მიმართულების მიმართ კრიტიკული მიდგომის მარცვლები და მისი ლტოლვა უფრო გაბედულ სინთეზურ მიდგომასთან აალტო იყო მოდერნისტ არქიტექტორთა საერთაშორისო კონგრესის წევრი დაესწრო მეორე კონგრესს ფრანკფურტში წელს და მეოთხე კონგრესს ათენში წელს თუმცა მსოფლიოს ყურადღება მისმა არქიტექტურამ მხოლოდ პაიმის სანატორიუმისა და ვიიპურის ბიბლიოთეკის დასრულების შემდეგ მიიპყრო მისი რეპუტაცია მკვეთრად გაიზარდა აშშ შიც წელს ნიუ იორკის მსოფლიო ექსპოზიციაზე ფინური პავილიონის შექმნის შემდეგ რომელსაც ფრენკ ლოიდ რაიტმა გენიოსის ნამუშევარი უწოდა აალტოს რეპუტაციას სამუდამო ბეჭედი დაესვა ზიგფრიდ გიდიონის გავლენიან ნაშრომში მოდერნისტულ არქიტექტურაზე სივრცე დრო და არქიტექტურა ახალი ტრადიციის აღმასვლა მისი ჩართვით სადაც აალტოს ყველა მოდერნისტ არქიტექტორზე მეტი ყურადღება დაეთმო ლე კორბუზიეს ჩათვლით აალტოს განხილვაში გიდიონმა უპირატესობა მიანიჭა მის ისეთ თვისებებს რომლითაც ის განუდგა პირდაპირ ფუნქციონალობას რაშიც აირეკლა ხასიათი ატმოსფერო ცხოვრების ინტენსიურობა და ეროვნული თავისებურებებიც კი მისი თქმით ფინეთი ყველგან თან დაჰყვება აალტოს აალტოს ჯილდოებს შორის არის სამეფო ოქროს მედალი არქიტექტურისთვის ბრიტანელ არქიტექტორთა სამეფო ინსტიტუტისგან და ოქროს მედალი ამერიკის არქიტექტორთა ინსტიტუტისგან აალტოს შემოქმედების ფართო სპექტრი მოიცავს ავეჯს მინის დიზაინს არქიტექტურასა და ფერწერას მისი ლარნაკების დიზაინი მსოფლიოშია განთქმული მან გამოიგონა ლამინირებული დაგრეხილი ხის ავეჯის ახალი ფორმა წელს აალტოს ავეჯს აწარმოებს ფირმა არტეკი რომლის თანადამფუძნებელი აალტო იყო აალტოს მინის ნაწარმს უშვებს ფინური კომპანია ლიტალა აალტოს კარიერის განმავლობაში მისი სტილი ტრანსფორმაციას განიცდის წინამოდერნისტულიდან ნორდული კლასიციზმი წმინდა საერთაშორისო სტილის მოდერნიზმამდე და უფრო სინთეზურსა და იდიოსინკრეტულ მიდგომამდე მეცნიერება ადამიანის საქმიანობის სფერო რომლის მიზანია გარემომცველი სამყაროს შესახებ ობიექტური ცოდნის მიღება დამუშავება და სისტემატიზაცია მეცნიერული ცოდნის დაგროვება ხდება ბუნების საზოგადოების ან სხვა ობიექტის სამეცნიერო მეთოდის საშუალებით შესწავლის შედეგად ამავე დროს მეცნიერება საზოგადოებრივი ცნობიერების ერთ ერთი ფორმას წარმოადგენს სამყაროს მეცნიერული სურათი მეცნიერებათა კლასიფიკაციას მიეძღვნა უამრავი გამოკვლევა და ნაშრომი მაგრამ ამ თემაზე რაიმე საერთო თვალთახედვა არ არსებობს კლასიფიკაციის კრიტერიუმის შესაბამისად შესაძლებელია ესა თუ ის მეცნიერება განხილულ იქნეს როგორც ცოდნის განცალკევებული სფერო ან როგორც სხვა მეცნიერების დარგი შტო უკანასკნელ ათწლეულებში მრავალი ახალი დარგი ჩამოყალიბდა მეცნიერებათა მიჯნაზე როგორებიცაა მაგალითად მათემატიკური ლინგვისტიკა სოფლის მეურნეობის გეოგრაფია ბიოქიმია გეოფიზიკა და ა შ რომელთა ადგილის განსაზღვრა მეცნიერებათა სისტემაში არ არის ერთმნიშვნელოვანი პრობლემა ყველაზე ხშირად მეცნიერებათა სისტემას შემდეგ ჯგუფებად ჰყოფენ მეცნიერება ანტიკურ ხანაში წარმოიშვა საზოგადოების პრაქტიკული მოთხოვნილებების გამო მაგრამ ჩამოყალიბდა მე საუკუნეებში ამ დროიდან სამეცნიერო საქმიანობის აღმოჩენების სამეცნიერო ინფორმაციის მეცნიერთა რიცხოვნობის მოცულობა ყოველ წელში ორმაგდებოდა მეცნიერების განვითარების პროცესში ერთმანეთს ენაცვლებოდა ექსტენსიური და რევოლუციური პერიოდები სამეცნიერო ტექნიკური რევოლუციის შედეგად ჩამოყალიბდა ერთიანი სისტემა მეცნიერება ტექნიკა წარმოება რომელშიც წამყვანი როლი მეცნიერებას ეკუთვნის ისტორიული განვითარების პროცესში მეცნიერება მნიშვნელოვანი სოციალური ინსტიტუტი გახდა და დიდი გავლენა მოიპოვა საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროზე მეცნიერება მჭიდროდაა დაკავშირებული ფილოსოფიასთან იდეოლოგიასთან და პოლიტიკასთან რაც განსაზღვრავს მის საზოგადოებრივ როლს სამეცნიერო დისციპლინათა სახელდებისათვის გამოიყენება ტერმინები რომლებიც უმეტეს შემთხვევაში ბერძნული წარმოშობისაა ამ ტერმინების ფორმანტებს შორის ყველაზე ხშირად გვხვდება ია იკა აგრეთვე სამეცნიერო დაწესებულება არის მეცნიერთა და სხვა პირთა გაერთიანება რომლებიც სამეცნიერო კვლევებს აწარმოებენ იგი უძველეს ხანაში წარმოიშვა ხოლო მე საუკუნეებიდან მეცნიერთა პროფესიული გაერთიანების სახე მიიღო ხშირად მათ აკადემიებს უწოდებდნენ მე საუკუნეში გამოჩნდა სპეციალიზებული სამეცნიერო დაწესებულებები გეოგრაფთა მედიკოსთა და სხვა ელისო კონსტანტინეს ასული ვირსალაძე დ სექტემბერი თბილისი საქართველოს სსრ სსრ კავშირი ქართველი მუსიკოსი პიანისტი და პედაგოგი საქართველოს სახალხო არტისტი სსრ კავშირის სახალხო არტისტი შოთა რუსთაველის სახელობის პრემიისა და რუსეთის ფედერაციის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის საპატიო დოქტორი საპატიო ნიშნის ორდენისა და ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენის კავალერი მუსიკათმცოდნეთა შეფასებით ვირსალაძის შესრულება ხასიათდება მაღალი მუსიკალური კულტურით ვირტუოზული ტექნიკითა და არტისტიზმით საყოველთაოდ აღიარებულია თანამედროვეობის ერთ ერთ უდიდეს პიანისტად მეათეკლასელმა პირველი სოლო კონცერტი გამართა მსმენელმა მისი შესრულებით მოცარტის ორი სონატა ბრამსის რამდენიმე ინტერმეცო შუმანის მერვე ნოველეტა და რახმანინოვის პოლკა მოისმინა წელს წლის ასაკში ახალგაზრდობის რესპუბლიკური ფესტივალის გამარჯვებული ხდება ხოლო წელს ახალგაზრდობისა და სტუდენტთა ვენის მსოფლიო ფესტივალის ლაურეატი მეორე პრემია ვერცხლის მედალი წლიდან თბილისის ფილარმონიის ხოლო წლიდან მოსკოვის ფილარმონიის სოლისტია ელისო ვირსალაძის ხელოვნებამ ფართო საერთაშორისო აღიარება მოიპოვა იგი მოსკოვის საკავშირო კონკურსის მესამე პრემია და ჩაიკოვსკის სახელობის საერთაშორისო კონკურსის მესამე პრემია აგრეთვე ცვიკაუს გდრ შუმანის სახელობის საერთაშორისო კონკურსის პირველი პრემია ლაურეატია პიანისტის რეპერტუარში წარმოდგენილია საუკუნეების დასავლეთევროპელი კომპოზიტორების ბეთჰოვენი ლისტი მოცარტი შოპენი შუბერტი შუმანი აგრეთვე ჩაიკოვსკის პროკოფიევისა და შოსტაკოვიჩის ნაწარმოებები ელისო ვირსალაძე რეგულარულად მართავდა და მართავს კონცერტებს მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში წარმატებით გამოდიოდა ლონდონის მილანის რომის პარიზის ლისაბონის ბერლინის საკონცერტო სცენებზე გარდა ამისა ვირსალაძე საგასტროლო ტურნეებს მართავს ისრაელში ამერიკასა და იაპონიაში ნაყოფიერად თანამშრომლობს საფრანგეთის გერმანიის იტალიის ესპანეთის შვეიცარიის ამერიკის შეერთებული შტატებიისა და სხვა ქვეყნების წამყვან ორკესტრებთან მათ შორის სანქტ პეტერბურგის ფილარმონიისა და ლონდონის ფილარმონიის ორკესტრებთან ერთად არაერთხელ გამოსულა ევროპელი ამერიკელი და იაპონელი მსმენელების წინაშე წლების განმავლობაში თანამშრომლობდა ისეთ ავტორიტეტულ დირიჟორებთან როგორებიც იყვნენ რუდოლფ ბარშაი ანტონი ბიტი კურტ ზანდერლინგი ვოლფგანგ ზავალიში კირილ კონდრაშინი კურტ მაზური რიკარდო მუტი გენადი როჟდესტვენსკი ევგენი სვეტლანოვი იური ტემირკანოვი და სხვ მუსიკოსის შემოქმედებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ქართველ კომპოზიტორთა ნაწარმოებებსაც ასევე წლების მანძილზე თანამშრომლობდა ქართველ დირიჟორებთან რომელთა შორის იყვნენ და არიან ქართული ხელოვნებისა და კულტურის თვალსაჩინო წარმომადგენლები ზაზა აზმაიფარაშვილი ჯემალ გოკიელი ოდისეი დიმიტრიადი ჯანსუღ კახიძე ვახტანგ კახიძე ვახტანგ ჟორდანია ზაქარია ხუროძე და სხვ მის შემოქმედებას მაღალ შეფასებას აძლევდნენ ისეთი უდიდესი მუსიკოსები როგორებიც იყვნენ ალექსანდრე გოლდენვეიზერი ჰენრიხ ნეიჰაუსი იაკობ ზაკი მარია გრინბერგი სვიატოსლავ რიხტერი და სხვ რიხტერის მიწვევით ელისო ვირსალაძე მონაწილეობდა სხვადასხვა საერთაშორისო ფესტივალებზე მათ შორის ფესტივალებზე სახელწოდებით და წლიდან კროითის ფესტივალის ხოლო წლიდან ოლეგ კაგანის ხსოვნისადმი მიძღვნილი მოსკოვის საერთაშორისო ფესტივალის უცვლელი მონაწილე იყო ხმისჩამწერი ლეიბლების და ის მიერ გამოცემულია ელისო ვირსალაძის შემოქმედების მრავალი ჩანაწერი ელისო ვირსალაძის კლასიკური მუსიკის ცენტრის ორგანიზებით არაერთი მნიშვნელოვანი პროექტი განხორციელდა მათ შორის პროექტი კლასიკური მუსიკა ალტერნატიულ სივრცეში აღნიშნული პროექტი მიზნად ისახავს ალტერნატიულ სივრცეებში მუზეუმების ბიბლიოთეკების გალარეების და სხვა ალტერნატიულ დარბაზებში კლასიკური მუსიკის კონცერტების ჩატარებას რაც ხელს შეუწყობს მის პოპულარიზაციას მსმენელთა რაოდენობის გაზრდასა და ახალგაზრდების დაინტერესებას კლასიკური მუსიკის ჟანრით იმავე წლის დეკემბერს ელისო ვირსალაძის კლასიკური მუსიკის ცენტრის ორგანიზებით პროექტის კლასიკური მუსიკა ალტერნატიულ სივრცეში კვლავ შედგა კონცერტების სერია რომელშიც საერთაშორისო კონკურსების ლაურეატები და მსოფლიოში გამოჩენილი მუსიკოსები მონაწილეობდნენ ღონისძიება პოლონეთის კულტურისა და საქართველოს კულტურის სამინისტროების ხელშეწყობით განხორციელდა მსოფლიო სამუსიკო ხელოვნების განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული პიროვნული წვლილისათვის და მრავალწლიანი ნაყოფიერი შემოქმედებითი პედაგოგიური და საზოგადოებრივი მოღვაწეობისათვის წელს საპატიო ნიშნის ორდენით ხოლო წელს ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენით დაჯილდოვდა კონსერვატორია თავდაპირველი მნიშვნელობით თავშესაფარი უმაღლესი მუსიკალური სასწავლო დაწესებულება რომელიც ამზადებს ხელოვნების სპეციალისტებს შემსრულებლებს ინსტრუმენტალისტებს ვოკალისტებს დირიჟორებს კომპოზიტორებს მუსიკათმცოდნეებს ს ში კონსერვატორიას უწოდებდნენ ობოლ და უპატრონო ბავშვთა თავშესაფარს სადაც მათ ხელობას ასწავლიდნენ პირველი კონსერვატორია ნეაპოლში ს ში ასეთ თავშესაფარში შემოიღეს მუსიკის სწავლება ს ში იტალიაში კონსერვატორიები მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ მუსიკოს შემსრულებელთა და კომპოზიტორთა მომზადებაში აქ სწავლობდნენ ევროპის სხვა ქვეყნების მუსიკოსებიც ბურჟუაზიული წყობილების განვითარებასთან ერთად დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში გაიზარდა მოთხოვნა პროფესიონალ მუსიკოსებზე ამან კი გამოიწვია სპეციალური მუსიკალური უმაღლესი სასწავლებლის შექმნის აუცილებლობა პირველი ასეთი სასწავლებლი იყო პარიზის ეროვნული მუსიკალური ინსტიტუტი რომლის საფუძველზე დაარსდა მუსიკისა და დეკლამაციის კონსერვატორია საუკუნის ნახევარში კონსერვატორიები შეიქმნა ევროპისა და ამერიკის მრავალ ქალაქებში საზღვარგარეთის კონსერვატორიათა უმრავლესობა ამზადებს შემსრულებლებსა და კომპოზიტორებს მუსიკათმცოდნეები ამთავრებენ უნივერსიტეტების მუსიკალურ ფაკულტეტებს კონსერვატორიაში სწავლების ვადაა წელი რუსეთში პირველი კონსერვატორიები დაარსდა პეტერბურგსა და მოსკოვში გაიხსნა მოსკოვის ფილარმონიული საზოგადოების მუს დრამ სასწავლებელი დან კონსერვატორიის უფლებებით კონსერვატორია დაარსდა სარატოვში კიევსა და ოდესაში თბილისში საბჭოთა წყობილების დამყარების შემდეგ კონსერვატორიები გაიხსნა თითქმის ყველა რესპუბლიკაში კონსერვატორიაში არის თეორიული საკომპოზიციო ვოკალური საფორტეპიანო საორკესტრო ხალხური საკრავების ფაკულტეტები ზოგიერთ კონსერვატორიაში სადირიჟორო განყოფილებაც მოსკოვის კონსერვატორიის გარდა ყველას აქვს დაუსწრებელი განყოფილება კონსერვატორიათა უმრავლესობაში შექმნილია საღამოს განყოფილება და ორწლიანი ვოკალურ მოსამზადებელი კურსები აგრეთვე ნიჭიერთა ათწლედები დიდ კონსერვატორიებში არის ასპირანტურა და ასისტენთა სტაჟირების განყოფილება შემოქმედებითი მუშაკებისათვის ასტრონომია ასტრონ მნათობი და ნომოს კანონი საბუნებისმეტყველო მეცნიერების დარგია რომელიც შეისწავლის ცის მნათობებს მზეს მთვარეს ცთომილებსა და მათ თანამგზავრებს კომეტებსა და მათ მეტეორულ სხეულებს ვარსკვლავებს ნისლეულებს ვარსკვლავთა სისტემებსა და ნივთიერებას რომელიც ავსებს ვარსკვლავთშორის სივრცეებსა და ცის სხვა ობიექტებს მათ მდებარეობასა და მოძრაობას კოსმოსურ სივრცეში ფორმასა და აგებულებას ფიზიკურ თვისებებსა და ქიმიურ შემადგენლობას მათ წარმოშობასა და განვითარებას ასტრონომია შეისწავლის დედამიწასაც როგორც ერთიან მთლიან ციურ სხეულს წარმოშობით აგებულებითა და მოძრაობით ცის სხვა სხეულებთან დაკავშირებულს იგი იკვლევს იმ ზემოქმედებებს რომლებსაც ცის სხეულები უფრო მეტად მზე დედამიწაზე და მის ატმოსფეროში მიმდინარე პროცესებზე ახდენენ ასტრონომია უძველესი მეცნიერებაა იგი ჩაისახა და განვითარდა ადამიანის ცხოვრების პრაქტიკულ მოთხოვნათა საფუძველზე როგორიცაა დროის აღრიცხვა დღისა და ღამის ცვლა მთვარის ფაზები წლის სეზონური მოვლენები და სხვა ასე მაგალითად მიწის დროულად დამუშავებისათვის საჭირო იყო წელიწადის სეზონების მოახლოების განსაზღვრა ეს კი შესაძლებელი იყო ცაზე მნათობების მდებარეობაზე დაკვირვებით დედამიწის ვრცელ ზედაპირზე გადაადგილების დროს თუ შორეული მოგზაურობისას აუცილებელი იყო გარემოში გაგნება ესეც მნათობებზე დაკვირვებას ემყარებოდა რელიგიურ სარიტუალო თარიღების დადგენის კელენდრის მოწესრიგებისა და სხვა ამგვარ ამოცანათა გადაწყვეტის აუცილებლობაც ცის მნათობებსა და მოვლენებზე დაკვირვებას მოითხოვდა ძვ წ მე ს ში საბერძნეთში ჩამოყალიბდა მოძღვრება დედამიწის სფერულ მოყვანილობაზე შემუშავდა სამყაროს აგებულების ზოგადი სურათი ასტრონომიის სამი ძირითადი ამოცანა რომლებიც ითხოვენ თანდათანობით მიდგომას არის ჩამოთვლილთაგან პირველი ამოცანის გადაჭრა შესაძლებელია მრავალწლოვანი დაკვირვებების ხარჯზე რომლებიც უძველესი დროიდან დაიწყო და შესაბამისად ამ საკითხთან დაკავშირებით ასტრონომია უზარმაზარ ინფორმაციას ფლობს ამასთან დაკვირვების შედეგად მიღებული ინფორმაცია შემდგომში უნდა იყოს შეჯერებული მექანიკის უმთავრეს კანონებთან რომელთა ჩამოყალიბებამ და განვითარებამ უკანასკნელი საუკუნის განმავლობაში ასტრონომია ჩვეულებრივ მოკვდავთა თავშესაქცევისგან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებად აქცია კონცეპტუალურად გაემიჯნა რა ამით ასტროლოგიას ციური სხეულების ფიზიკური აგებულების შესახებ თანამედროვე მეცნიერება შედარებით ნაკლებ ინფორმაციას ფლობს და შესაბამისად ჩამოთვლილ სიაში მეორე ამოცანაზე პასუხის გაცემა შედარებით პრობლემატური და ალბათური ხასიათისაა ამ საკითხთან დაკავშირებით მეცნიერული ძვრები ასტრონომიაში წლის წინ დაიწყო ფარდობითობის თეორიისა და კვანტური თეორიის შემუშავების შემდეგ დასახულ მიზანთა შორის ასტრონომიაში თითქმის არაფერია ცნობილი მესამე ამოცანასთან დაკავშირებით რომელიც მათ წარმოშობას და განვითარებას ეხება დაკვირვებების შედეგად მიღებული აღნიშნული უზარმაზარი ინფორმაცია იმდენად მწირია რაოდენ პარადოქსალურიც არ უნდა იყო ეს რომ ამ თემაზე მხოლოდ ზოგადი მოსაზრებების დონეზე შეიძლება საუბარი არაფერი კონკრეტული დღესდღეობით ამ ამოცანის გადაჭრის მეთოდებსა და გზებზე არ არის ცნობილი ასტრონომიული მოვლენების შესწავლის საფუძველს დაკვირვება ანუ დამზერა ოპტიკური ასტრონომია წარმოადგენს ასტრონომიის ჩასახვა მაშინ დაიწყო როცა ჩვენი უძველესი წინაპარი გარემოსა და ცას დააკვირდა დასაწყისში დაკვირვებები უმარტივესი იყო საუკუნეების მანძილზე ადამიანი შეუარაღებელი თვალით აკვირდებოდა ცას და მხოლოდ კუთხსაზომ იარაღებს ხმარობდა ასე მარტივად შეუიარაღებულ ადამიანს შეეძლო ცაზე მნათობების მხოლოდ ხილულ მდებარეობათა ცვლილების შესწავლა საუკუნის ათიან წლებში დაიწყო ტელესკოპური ასტრონომიის ეპოქა ოთხ საუკუნეზე მეტია რაც იგი განუწყვეტლივ ვითარდება გალილეის მიერ პირველად გამოყენებული პატარა პრიმიტიული ჭოგრიდან თანამედროვე გიგანტ ტელესკოპებამდე რომლებიც მნათობთა გამოსხივების ანალიზისათვის აღჭურვილია მრავალნაირი დამატებითი ტექნიკური და ფიზიკური საშუალებებით ამ უკანასკნელთა წყალობით უკვე საუკუნის შუა წლებიდან დაიწყო ცის სხეულების ფიზიკური ბუნების სისტემატური კვლევა ამას ხელს უწყობდა მეცნიერული მიზნებისათვის ფოტოგრაფიის გამოყენება სპექტრული ანალიზის საფუძვლების ჩამოყალიბება ექსპერიმენტული და თეორიული ფიზიკის განვითარება და სხვ ასტრონომიის მთავარ დასამზერ იარაღს ტელესკოპი წარმოადგენს ცნობილია ამ ოპტიკური იარაღის ორი ძირითადი სახეობა ერთია ტელესკოპი სხივების გარდამტეხი ობიექტივით მეორე ტელესკოპი სხივების ამრეკლი სარკით პირველს ეწოდება რეფრაქტორი მეორეს რეფლექტორი სკოლებში ხშირად სარგებლობენ ე წ მენისკური ტელესკოპებით რომლებშიც გამოყენებულია სარკისა და ამოზნექილ ჩაზნექილი ლინზის მენისკის კომბინაცია რაც ოპტიკურ ძალას მატებს ტელესკოპს ტელესკოპის დანიშნულებაა რაც შეიძლება მეტი სხივები შეკრიბოს ერთ ფოკუსში რათა გამოავლინოს და დაგვანახოს გამოსხივების სუსტი წყაროები ანუ მკრთალი მნათობები ამასთან ტელესკოპით უნდა მივიღოთ ცის სხეულთა გამოსახულებები უკანასკნელ დროს დიდი გამოყენება პოვა რადიოტელესკოპებმა რადიოასტრონომია მნათობის ელექტრომაგნიტური გამოსხივება რადიოტალღების შემცველიცაა მათი მიღება და ანალიზი ამდიდრებს ინფორმაციას გამომსხივებელ სხეულთა ფიზიკური ბუნების მოძრაობისა და სხვათა შესახებ რადიოტელესკოპის ძირითადი ნაწილებია პარაბოლოიდური ფორმის ან სხვა სახის ლითონის ანტენა სპეციალური რადიომიმღები რომელიც ტალღსადენებით შეერთებულია ანტენასთან და რადიოსიგნალების ჩამწერი აპარატურა მნათობის რადიოტალღები ანტენაში იწვევს ელექტრომაგბიტურ რხევას რომელიც ტალღსადენით მიმღებსა დაჩამწერ ხელსწყოებამდე აღწევს რადიოლოკატორად წოდებული განსაკუთრებულად მოწყობილი რადიოაპარატურა იმის საშუალებას იძლევა რომ დედამიწიდან მნათობისაკენ გაიგზავნოს რადიოიმპულსი რომელიც მნათობის ზედაპირიდან აირეკლება იმავე პუნქტში დაბრუნდება და მიმღები აპარატურით ჩაიწერება რაკი ცნობილია ელექტრომაგნიტურ ტალღათა გავრცელების სიჩქარე შესაძლებელია მნათობამდე მანძილის გაზომვაც ასეთი გაზომვა ჩატარებულია მტვარის ვენერას მარსის ზედაპირის სხვადასხვა წერტილისათვი ამ უკანასკნელ შემთხვევაში მიიღება წარმოდგენა პლანეტის ზედაპირის რელიეფის შესახებაც ტელესკოპებით ლაბორატორიული იარაღებით და გამომთვლელი მანქანებით აღჭურვილ სამეცნიერო კვლევით დაწესებულებებს სადაც სისტემატურად მიმდინარეობს ასტრონომიული დაკვირვებები და მათი კვლევა ანალიზი ასტრონომიულ ობსერვატორიებს უწოდებენ ასტრონომიული ხელსაწყოებია ასტროგრაფი ასტროლაბი ასტრონომიული საათი დიოპტრი რეფრაქტორი რეფლექტორი ტელესკოპი ფოტომეტრი ჰელიომეტრი დროთა განმავლობაში ასტრონომიული ცოდნა ივსებოდა და მდიდრდებოდა მისი გამოყენება კი სულ უფრო მრავალფეროვანი ხდებოდა მაგალიტად ამჟამად მზის ფიზიკური ბუნების გამოკვლევა მრავალი ისეთი მოვლენის გაღრმავებულ შესწავლას ემსახურება რომლებიც უშუალოდ დაკავშირებულია ცივილიზებული საზოგადოების ყოველდღიურ საქმიანობასთან რადიოკავშირი დედამიწის მაგნეტიზმი ფიზიკური და ქიმიური პროცესები დედამიწის ატმოსფეროსა და გარემომცველ კოსმოსურ სივრცეში ამინდის პროგნოზი მზის ენერგიის ტექნიკური გამოყენება და ა შ ვარსკვლავთა ბუნების კვლევით შეგვიძლია შევისწავლოთ ნივთიერებების ქცევა ისეთ ფიზიკურ პირობებში რომელთა განხორციელება ლაბორატორიებში ჯერ არ ხერხდება მასაშადამე ასტრონომიული დაკვირვებით შესაძლებელია ფიზიკური ცდის პირობების გაფართოება ეს კი მეტ შუქს ჰფენს ბუნების მოვლენებს და ხელს უწყობს კერძოდ ნითიერების აგებულების შესწავლას რაც თანამედროვე ფიზიკის ერთ ერთი ძირითადი ამოცანაა ამით ასტრონომია განსაკუთრებით კიმისი ერთ ერთი დარგი ასტროფიზიკა უახლოვდება ფიზიკას შიგაატომური ენერგიის ხელოვნურად წარმოქმნისა და გამოყენების საკითხების დამუშავება მზისა და ვარსკვლავთა შიგა აგებულების კვლევის პროცესში დაიწყო და პლანეტების თანამგზავრების საპლანეტათაშორისო სადგურებისა და ხომალდების გაშვება მთლიანად ცის სხეულების ტრაექტორიების გამოთვლის ასტრონომიულ მეთოდებს ემყარება ასტრონომია მრავალდარგოვანი მეცნიერებაა ცის სხეულების მდებარეობის ზუსტი განსაზღვრის მეთოდებს და მათს მოძრაობას შეისწავლის ასტრომეტრია და ცის მექანიკა რომელთა საფუძველია ცაზე მნათობთა მდებარეობის ერთობ ზუსტი განსაზღვრა და მათემატიკური გამოთვლა ასტროფიზიკა შეისწავლის მნათობდა ფიზიკურ ბუნებას რისთვისაც უმთავრესად ფიზიკურ მეთოდებს იყენებს ვარსკვლავთა ასტრონომია იკვლევს ვარსკვლავთა სამყაროს აგებულების ზოგად კანონზომიერებებს კოსმოგონია ცის სხეულთა და მათი სისტემების წარმოშობა განვითარების საკითხებს ასტრონომიის სხვა დარგებია ასტროლოგია კოსმოლოგია რადარული ასტრონომია რენტგენული ასტრონომია სელენოლოგია სფერული ასტრონომია ასტეროიდი გალაქტიკა ვარსკვლავი თანავარსკვლავედი კომეტა მეტეორიტი მზის სისტემა ნისლეული პლანეტა შავი ხვრელი ჯორდანო ბრუნო გალილეო გალილეი იოჰანეს კეპლერი ნიკოლოზ კოპერნიკი ისააკ ნიუტონი პტოლემეუსი ტიხო ბრაგე ედვინ ჰაბლი უილიამ ჰერშელი გეოგრაფია საბუნებისმეტყველო და საზოგადოებრივ მეცნიერებათა ერთიანი კომპლექსი რომელიც შეისწავლის დედამიწის გეოგრაფიული გარსის განვითარების კანონზომიერებებს სტრუქტურას ბუნებრივ და სოციალურ ეკონომიკურ სისტემათა ფუნქციონირებასა და ურთიერთკავშირს რომელიც ამუშავებს რაციონალურ ბუნებათსარგებლობის პრინციპებს საზოგადოების ოპტიმალურ ტერიტორიულ ორგანიზაციასა და ეკოლოგიურად მდგრადი ცხოველმოქმედი გარემოს ფორმირებას შეისწავლის დედამიწაზე არსებული ობიექტებისა და სისტემების ორგანიზაციისა და ფუნქციონირების სივრცით დროით ასპექტებს გეოგრაფიის შესწავლის ზოგადი ობიექტი შეიძლება იყოს ნებისმიერი მოვლენა პროცესი და სისტემა რომელსაც გააჩნია ან შეიძლება პოტენციურად გააჩნდეს სივრცითი სტრუქტურა საბუნებისმეტყველო და საზოგადოებრივ გეოგრაფიულ დისციპლინათა გაერთიანება მეცნიერებათა ერთ სისტემაში განპირობებულია მათი საკვლევი ობიექტების მჭიდრო კავშირითა და მეცნიერების ამოცანათა ერთობით გეოგრაფიის მთავარი მიზანია საზოგადოების გონივრული ტერიტორიული ორგანიზაციისა და ბუნებათსარგებლობის საშუალებების გამოკვლევა საზოგადოების ეკოლოგიურად უსაფრთხო განვითარების სტრატეგიის ფუნდამენტის შექმნა გეოგრაფიული კვლევის მნიშვნელოვანი ობიექტია ადამიანის და ბუნების ურთიერთგავლენა გეოგრაფიული გარემოს კომპონენტების განაწილებისა და ურთიერგავლენის კანონები ლოკალურ რეგიონულ ეროვნულ კონტინენტურ ოკეანურ და გლობალურ დონეებზე გეოგრაფიის როგორც მეცნიერების შესწავლის ზოგადი ობიექტია გეოგრაფიული გარსი ანუ ლანდშაფტური გარსი რომელშიც ერთმანეთს ეხებიან და ურთიერთქმედებენ ლითოსფერო ჰიდროსფერო ატმოსფერო და ბიოსფერო გეოგრაფიული გარსის განვითარება იცვლება დროსა და სივრცეში დროში ცვალებადობა არის რიტმულიც და ურიტმოც შესაბამისად პერიოდული და ეპიზოდური სივრცეში განვითარების უთანაბრობა გამოიხატება უწინარეს ყოვლისა ჰორიზონტალური და ვერტიკალური ზონალურობით გეოგრაფიაში გამოიყოფა ორი ძირითადი მიმართულება ფიზიკური გეოგრაფია და საზოგადოებრივი გეოგრაფია ფიზიკური გეოგრაფია შეისწავლის დედამიწის ზედაპირის ბუნებას არკვევს ბუნებრივი პროცესებისა და მოვლენების მიზეზებსა და მათი განვითარების კანონზომიერებებს საზოგადოებრივი გეოგრაფია გეოგრაფიულ მეცნიერებათა სისტემის ნაწილია რომელიც შეისწავლის დედამიწაზე არსებული ანთროპოგენური ობიექტებისა და სისტემების ორგანიზაციისა და ფუნქციონირების სივრცით დროით ასპექტებს მისი შესწავლის ზოგად ობიექტს შეიძლება წარმოადგენდეს ნებისმიერი საზოგადოებრივი მოვლენა პროცესი და სისტემა რომელსაც გააჩნია ან შეიძლება პოტენციურად გააჩნდეს სივრცითი სტრუქტურა განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს კარტოგრაფია მეცნიერება ობიექტური სინამდვილის საგნებისა და მოვლენების კონკრეტული სივრცის და მისი დროის მიხედვით ცვალებადობის შესახებ წარსულში გეოგრაფია აღწერითი ხისიათისა იყო ამჟამად მისი ძირითადი ამოცანაა დედამიწის ბუნების მოსახლეობისა და მეურნეობის შესწავლა ტერმინი გეოგრაფია ბერძნული წარმოშობისაა და სიტყვასიტყვით დედამიწის აღწერას ნიშნავს მიწა აღწერა კაცობრიობის უდიდესი და უმნიშვნელოვანესი დარგია რომელიც უპირველეს ყოვლისა მიზნად ისახავს დედამიწის მთელი გეოგრაფიული ლანდშაფტური გარსის კომპლექსურ შესწავლას მის აგებულებასა და მნიშვნელობას ამავდროულად გეოგრაფიული ანუ ლანდშაფტური გარსის განვითარება იცვლება დროსა და სივრცეში გეოგრაფია ზუსტი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაა მისი მთავარი ნაწილია ფიზიკური გეოგრაფია რომელიც აღწერს დედამიწის გეოგრაფიულ გარსსა და მის სტრუქტურულ ნაწილებს ფიზიკური გეოგრაფიის მთავარი ამოცანაა მთელი დედამიწის ზედაპირის ბუნების შესწავლა და აღწერა ბუნებრივი პროცესებისა და მისი მოვლენების გარკვევა გეოგრაფია კაცობრიობის ერთ ერთი უძველესი დარგია მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის მანძილზე მრავალგზის შეიცვალა გეოგრაფიის ამოცანები და შინაარსი თავდაპირველად გეოგრაფიას აღწერითი ხასიათი ჰქონდა საუკუნეში კი მეცნიერებად ჩამოყალიბდა უნდა აღინიშნოს რომ ელემენტარული გეოგრაფიული წარმოდგენა იმდოინდელ ყველა საზოგადოებას გააჩნდა აღნიშნული წარმოდგენები გამოიხატება ადგილობრივ გეოგრაფიულ ტერმინებში მაგალითად ტერმინები ტბა ან ტყე გამოხატავდა როგორც ამა თუ იმ ადგილის მდებარეობას და სხვ აქედან გამომდინარე შეგვიძლია ვივარაუდოთ რომ იმ დროს საზოგადოებას საკმოდ ფართო ცოდნა ჰქონდა ამა თუ იმ მონაკვეთის ტერიტორიის გეოგრაფიულ მდებარეობაზე თუმცა სისტემატიური გეოგრაფიული აზრი ჩამოყალიბდა მხოლოდ ძველ ბერძენ ნატურფილოსოფიურ ცოდნაში სისტემატიური ცოდნა ჩაისახა ძველ ბერძენთა მიერ შექმნილ მილეტის პითაგორისა და სხვა სკოლებში სადაც განიხილებოდა ბუნების მთლიანობისა და სხვა საკითხები მაინც ძველად წარსულში მცირე რაოდენობით მოხერხდა გეოგრაფიული ცოდნის შეგროვება მაგრამ უნდა ითქვას რომ იმ დროს ჩაისახა თანამედროვე გეოგრაფიის არაერთი დარგის საფუძველი თავდაპირველად ჩამოყალიბდა ქვეყანათმცოდნეობა რადგან საზოგადოებას უფრო აინტერესებდა თავის სივრცითი გარემოს გარკვევა ქვეყანათმცოდნეობას როგორც საბუნებისმეტყველო მიმდინარეობას მხოლოდ აღწერითი ხასიათი ჰქონდა ძველ ბერძნულ წყაროებში პირველი ქვეყანათმცოდნეების დანიშნულება იყო სანაპიროებისა და ხმელეთის აღწერა და ასევე დედამიწის მოვლა ჰეკატეოს მილეტელმა დაახლ ძვ წ დაახლ ძვ წ პირველმა დაიწყო ლიბიის აფრიკა გამოყოფა ანუ იმ დროს უკვე ხდებოდა იმდროინდელი დედამიწის ზედაპირის ბუნებრივად დანაწევრება ერთ ერთი ისტორიკოს გეოგრაფი აღნიშნავდა რომ ჰეკატეოსის შრომებში შეინიშნებოდა კლიმატის ფაუნისა და ფლორის მიმართ სამეცნიერო ინტერესი აქედან გამომდინარე ეს იყო პირველი შრომა საერთო გეოგრაფიის თემატიკაზე ამასთანავე ჰეკატეოს მილეტელმა პირველმა შეადგინა ხმელეთის დასახლებული ნაწილის კარტოგრაფიული გამოსახულება უძველესი გეოგრაფიული თხზულება რომელმაც ჩვენამდე თითქმის მთლიანად მოაღწია არის ჰეროდოტეს ცნობილი ნაშრომი ჰეროდოტე დაახლ ძვ წ დაახლ ძვ წ დიდი ისტორიკოსი და ქვეყანათმომლახველი იყო რომელმაც არაერთ იმ დროს ცნობილ ქვეყანასა და ქალაქებში იმოგზაურა და საბოლოოდ აღწერა ნანახი მიუხედავად არაგეოგრაფიული სახელწოდებისა მისი თხზულება წარმოადგენს გეოგრაფიული ხასიათის აღწერას რომელშიც ქვეყანათმცოდნეობასთან ერთად გაშუქებულია ეთნოგრაფიული მასალაც ამასთან ერთად ჰეროდოტემ გამოიჩინა ინტერესი ისტორიული გეოგრაფიისადმიც ანტიკური გეოგრაფიული ცოდნა დაგვირგვინებულია სტრაბონის მიერ დაწერილ შრომაში გეოგრაფია წიგნად სტრაბონის აღნიშნული შრომა წარმოადგენს ქვეყანათმცოდნეობითი შინაარსის ნაწარმოებს მისი ნაშრომის მოცულობის დაახლ დაყრდნობილია ქვეყნების რეგიონალურ დახასიათებაზე კერძოდ ბუნებრივი ეთნიკური და პოლიტიკური პრინციპებით სტრაბონმა ტავრის მთიანი სისტემის მიხედვით შემოგვთავაზა აზიის ორ ნაწილად დაყოფა იგი წერდა რომ საჭიროა ოიკუმენეს დაყოფა წრეებად რათა მეცნიერებს შეეძლოთ ფაუნის ფლორისა და კლიმატის ცვლილებების ჩვენება იმ დროს სტრაბონს განსაკუთრებით ბიზანტიელები აფასებდნენ რომლებიც მას გეოგრაფს უწოდებდნენ გეოგრაფიის მეორე მიმდინარეობა რომელიც ანტიკურ პერიოდში ჩაისახა იყო მიწათმცოდნეობა ზოგადდედამიწისმცოდნეობა რომლის ჩარჩოებში განიხილებოდა დედამიწის ფორმა სარტყლები ხმელეთისა და წყლის ურთიერთკავშირი და ასევე მრავალი ბუნებრივი მოვლენის მიზეზი ამ მიმართულების პირველშემქმნელი იყო თალეს მილეტელი ძვ წ იგი იყო იმდროინდელი მთელი ფილოსოფიისა და ზოგადად მეცნიერების პირველშემქმნელი თალესმა ბუნების მოვლენების ახსნა სცადა მატერიალისტურ საფუძველზე მან სამყაროს არსად ანუ მრავალფეროვან მოვლენათა და საგანთა პირველსაწყისად წყალი მიიჩნია მისი აზრით ყველაფერი წყლისაგან წარმოიქმნება და წყალად გარდაიქმნება თალესი ბუნებას გასულიერებულად წარმოიდგენდა ამასთანავე თალესს დედამიწა წარმოედგინა როგორც კუნძულები რომელიც მისი აზრით დიდ მსოფლიო ოკეანეში დატივტივებდა შედეგად მისმა ნააზრევმა შემდგომში საფუძველი ჩაუყარა დედამიწის სფეროების იდეის საქმეს იგი ჰილოძოისტი იყო აღსანიშნავია ასევე პარმენიდე ელეელი დაახლ ძვ წ ან რომელმაც წამოწია იდეა დედამიწის ბირთვისებური ფორმის შესახებ პარმენიდეს იდეის საფუძველზე ძველმა ბერძენმა მეცნიერმა ევდოქსე კნიდოსელმა დაახლ ძვ წ საფუძველი ჩაუყარა კლიმატური სარტყლების იდეას მანვე შემოიტანა ცნება ჰორიზონტი ევდოქსე კნიდოსელმა პირველად დადგინა დედამიწის სითბური სარტყლები ძველ საბერძნეთში უდიდესი გავლენა მეცნიერებაზე მოახდინა არისტოტელემ ძვ წ ძვ წ რომელმაც შექმნა გეოსფეროების იდეა არისტოტელე მეცნიერებაში ფაქტებით ლაპარაკობდა მასვე ეკუთვნის იდეა ერთიანი ოკეანის შესახებ ცდილობდა აეხსნა მიწისძვრის მოვლენა თითოეულ მოვლენის გარკვევისას ფაქტებს ეყრდნობოდა ასევე განავითარა ევდოქსეს იდეები არისტოტელე თამამად შეიძლება ითქვას რომ იყო ზოგადდედამიწისმცოდნეობის ფუძემდებელი განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი მეტეოროლოგიკა რომელშიც გაშუქებულია არაერთი აქტუალური გეოგრაფიული საკითხი მ შ აღწერს მრავალ გეოგრაფიულ ერთეულს გეოგრაფიულ ისტორიაში განსაკუთრებულ ადგილს ყოველთვის იკავებდა რუკები პირველი გეოგრაფიული რუკა შეადგინა თალესის მოწაფემ მილეტის სკოლის წარმომადგენელმა ანაქსიმანდრემ ძვ წ რომელიც თვლიდა რომ დედამიწა არის სამყაროს უძრავი ცენტრი იგი ამასთანავე კოსმოსის გეოცენტრული მოდელის შემქნელია ძველად ყველა ხალხს ჰქონდა დაახლოებით რუკის მსგავსი ჩანახაზები თუმცა ეს რუკები მეცნიერულ საფუძველს მოკლებული იყო რუკა რომ გამოიხატოს როგორც რეალობის სწორი ამსახველი დოკუმენტი იგი აუცილებლად უნდა ეყრდნობოდეს მათემატიკურ მეთოდებს გეოგრაფიაში მათემატიკურ კარტოგრაფიული მიმდინარეობის პირველშემქმნელია ერატოსთენე კირენელი ძვ წ რომელიც გეოგრაფიაში მეთემატიკის საფუძვლების ფუძემდებელია ერატოსთენემ პირველმა გაზომა დედამიწის მერიდიანის სიგრძე მათემატიკურ გეოგრაფიულ მიმდინარეობაში დიდი წვლილი შეიტანა ჰიპარქემ დაახლ ძვ წ ძვ წ რომელიც ასტრონომიის ერთ ერთი ფუძემდებელი იყო შემოიღო გეოგრაფიული კოორდინატები განედი და გრძედი ჰიპარქემ განავითარა კარტოგრაფიის სტერეოგრაფიული და ორთოგრაფიული პროექციები იგი უძველესი ასტრონომიული და გეოდეზიური ხელსაწყოს ასტროლაბის შემქმნელია მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე პოსეიდონიოსის ძვ წ გაზომვები პოსეიდონიოსი არისტოტელეს საწინააღმდეგოდ აღნიშნავდა რომ ეკვატორული სარტყელი შესაძლოა დასახლებული ყოფილიყო კარტოგრაფიული აზროვნების უდიდეს მწვერვალს წარმოადგენს კლავდიოს პტოლემეს დაახლ წწ შრომები მისი მთავარი გეოგრაფიული შრომაა გეოგრაფიის სახელმძღვანელო წიგნად ერთის მხრით პტოლემე გეოგრაფიას ასტრონომიული თვალსაზრისით მიუდგა მეორე მხრით იგი ცდილობდა რომ მისთვის ცნობილი სამყარო დაეტანებინა რუკაზე დაამუშავა კარტოგრაფიული პროექციის თეორია მოგვცა ათასი პუნქტის კოორდინატები ნაშრომს ახლავს დედამიწის ზედაპირის რუკა მრავალი საუკუნის მანძილზე პტოლემე რჩებოდა გეოგრაფიის დიდ ავტორიტეტად უნდა შევნიშნოთ რომ ფიზიკურ გეოგრაფიულმა მიმდინარეობამ ანტიკურ პერიოდში განვითარება ვერ ჰპოვა თუმცა ბერძენმა ნატურფილოსოფოსებმა და გეოგრაფებმა საფუძველი ჩაუყარეს ფიზიკურ გეოგრაფიულ დისციპლინებს ქვეყანათმცოდნეობას ზოგადდედამიწისმცოდნეობასა და კარტოგრაფიას ანტიკური გეოგრაფიული აზრი დაგვირგვინდა მაინც სტრაბონისა და პტოლემეს შრომებით ევროპაში გეოგრაფიული წარმოდგენები ყალიბდებოდა ბიბლიური დოგმებისა და ანტიკური მეცნიერების ზოგიერთი დასკვნისაგან რომელიც განწმენდილი იყო ყოველივე წარმართულისაგან შუა საუკუნეებში გეოგრაფიული ცოდნა მხოლოდ ქვეყანათმცოდნეობითი თვალსაზრისით განვითარდა სხვა დისციპლინები რომლებიც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული მათემატიკასთან და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებთან განვითარება ვერ პოვა მეტიც ხშირ შემთხვევაში ისინი მივიწყებულ იქნა საუკუნის გეოგრაფიული თხზულებიდან აღსანიშნავია კოზმა ინდიკოპლევსტის ცნობილი შრომა სადაც გაშუქებულია ევროპის ინდოეთის შრი ლანკისა და ეთიოპიის ქვეყანათმცოდნეობითი საკითხები ამ ნაშრომმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა ანტიკური იდეა მხოლოდ არაბულ კულტურაში არის შემონახული თუმცა ამ იდეებმა შემდგომ განვითარება ვერ მოიპოვა გეოგრაფიული ცოდნის მატარებლები იყვნენ ვაჭრები სამხედროები და მისიონერები ქვეყანათმცოდნეობამ ყველაზე დიდი განვითარება მოიპოვა არაბულ ეპოქაში რომელიც შეპირობებული იყო არაბეთის სახალიფოს სიდიადესთან რომელიც ს მოყოლებული ფართოვდებოდა ცენტრალური აზიიდან დაწყებული დამთავრებული პირენეს ნახევარკუნძულამდე ქვეყანათმცოდნეობის განვითარების ერთ ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო არაბეთის ვაჭრობა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის მის ტრადიციულ გაგებაში არაბული ქვეყანათმცოდნეობითი ნაწარმოები აღწერითი ხასიათისა იყო და იძლეოდნენ დასახლებული პუნქტების ხალხის სიმდიდრეების სავაჭრო მეთოდებისა და გზების აღწერას ამგვარ ნაწარმოებებს მიეკუთვნება აბუ იბნ ხორდადბეჰის თხზულება წიგნი გზებისა და სახელმწიფოების შესახებ რომელიც დაწერილია საუკუნეში აღსანიშნავია ასევე არაბი ისტორიკოსი და გეოგრაფი ალ ჰამავი იაკუთი რომელმაც მრავალ ქვეყანაში იმოგზაურა და დაწერა არაერთი საყურადღებო ნაშრომი მ შ მნიშვნელოვანია გეოგრაფიის ლექსიკონი რომელშიც ასახულია არაბული გეოგრაფიისა და ისტორიის ლიტერატურის მიღწევები მეტად მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე იბნ ბატუტას ხანგრძლივი მოგზაურობანი იბნ ბატუტამ სამყაროს სივრცითი აღწერის საქმე დაიწყო და მოიარა ეგვიპტე ირანი არაბეთი მესოპოტამია სირია მცირე აზია ყირიმი რუსეთის სამხრეთ ნაწილი შუა აზია ინდოეთი ავღანეთი ინდონეზია და ჩინეთი მისი პირველი მოგზაურობა დაიწყო წელს ბოლო მოგზაურობა კი განხორციელდა წწ და ამჯერად გადაკვეთა საჰარის დასავლური და ცენტრალური ნაწილი წელი ქვეყანათმომლახველობაში გაატარა და ზღვით გასცურა დაახლ ათ კმ იბნ ბატუტა მსოფლიოს ერთ ერთი უდიდესი მოგზაური იყო ჭეშმარიტი ქვეყანათმომლახველი ალ მასუდმა მოახდინა მუსონების აღწერა იგი იმყოფებოდა მოზამბიკის სრუტეზე და აგრეთვე მუშაობდა ატმოსფერული მოვლენების აღწერაზე საუკუნის ყველაზე დიდი გეოგრაფი იყო ალ ბირუნი რომელმაც დიდი ხანი მოგზაურობაში გაატარა და საფუძვლიანად შეისწავლა ირანის მთიანეთი და ასევე ცენტრალური აზიის დიდი ნაწილი შესანიშნავად აღწერა ინდოეთი საუბრობს გეოგრაფიულ პროცესებზე არაბული კულტურის უდიდესი მეცნიერი იყო იბნ სინა იგივე ავიცენა რომელიც ჯერ კიდევ საუკუნეში სწერდა დენუდაციური პროცესების შესახებ აღწერა მთიანი ქვეყნების დამსხვრევის მოვლენები თუმცა ყველაფრის მიუხედავად არაბული გეოგრაფია თეორიულ წარმოდგენაში ვერ განვითარდა არაბული გეოგრაფიის წარმატება მდგომარეობს იმაში რომ მათ განავითარეს სამყაროს სივრცითი წარმოდგენა რუკებს არაბულ კულტურაშიც გამორჩეული ადგილი ეკავათ თუმცა რუკების უდიდესი ნაწილი დაბალი დონისა იყო რამეთუ მოკლებული იყო გრადუსთა ბადეს გამონაკლისს შეადგენდა ალ იდრისი და მისი რუკები იდრისის შექმნა მსოფლიოს იმ დროისათვის ცნობილი ნაწილის რუკა ქაღალდზე და ვერცხლის ბრტყელ მრგვალ ფირფიტაზე და დაწერა შრომა საუკუნის შუა წლებიდან ევროპელთა სივრცობრივი თვალთახედვა გაფართოვდა მაგრამ ამან ნაკლები ზეგავლენა მოახდინა მათ გეოგრაფიულ თვალსაწიერზე გეოგრაფიული ცნობების მოპოვება დაიწყეს მისიონერებმა პლანო კარპინიმ და ვილემ რუბრუკვისმა უმნიშვნელოვანესი იყო აგრეთვე მარკო პოლოს ნაშრომები ამ პერიოდში ვითარდებოდა რუკების შედგენის ხელოვნებაც საუკუნეში სპარსეთსა ინდოეთსა და თურქეთში იმოგზაურა ათანასე ნიკიტინმა დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები დაახლოებით ორ საუკუნეს გაგრძელდა ყველაფერი ქრისტეფორე კოლუმბის მოგზაურობით დაიწყო და გაგრძელდა საუკუნის დასასრულამდე დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები მსოფლიო მნიშვნელობის მოვლენა იყო ამ პერიოდში დაზუსტდა დასახლებული კონტინენტების მოხაზულობა გამოკვლეულ იქნა ხმელეთის ზედაპირის დიდი ნაწილი მან ახალი მასალა მისცა ცოდნის სხვა დარგებსაც მაგ ეთნოგრაფიას ან ბოტანიკას ექსპედიციების გაგზავნის ზოგადი მიზეზები იყო სასაქონლო წარმოების ზრდა ევროპულ ქვეყნებში ძვირფასი ლითონების ნაკლებობა და ამით გამოწვეული ახალი მიწების ძიება ოქრო ვერცხლის სანელებლების სპილოს ძვლის ტროპიკებში ძვირფასი ბეწვეულის მორჟის ეშვების ჩრდილოეთ ქვეყნებში მოსახვეჭად ამ პერიოდში გეოგრაფიული აზრი თანდათან თავისუფლდებოდა საეკლესიო დოგმებისაგან აღორძინდა დედამიწის სფერულობის იდეა და მასთან ერთად პტოლემეს კონცეფცია ევროპის დასავლეთ და აზიის აღმოსავლეთ სანაპიროების სიახლოვის შესახებ საუკუნის გეოგრაფიული თხზულებიდან აღსანიშნავია ენეა სილვიო დე პიკოლომინის პიუს კომენტარები და წერილები განიხილავს დედამიწის ფორმას ასავე საუბრობს კლიმატურ სარტყლებსა და მათ თავისებურებაზე აგრეთვე აღნიშნავს დედამიწის დანაწილებაზე ქვეყნის ნაწილებად და ამასთანავე განიხილავს ევროპასა და აზიას აღწერა მთის ქედები და მდინარეები უპირველესად აღსანიშნავია ქრისტეფორე კოლუმბის წწ დიდებული მოგზაურობა რითაც ყოველივე ამერიკის აღმოჩენით დამთავრდა ამერიკის გახსნას მოჰყვა მსოფლიო ეკონომიკური ეთნოგრაფიული პოლიტიკური და სამეცნიერო რეზონანსი მთლიანობაში კოლუმბმა ამერიკის მიმართულებით განახორციელა ოთხი მოგზაურობა მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე ვასკო და გამას მოგზაურობა ვასკო და გამა იყო პირველი ევროპელი რომელმაც ზღვაოსნური მიმოსვლა განახორციელა ევროპიდან ინდოეთის მიმართულებით უმნიშვნელოვანესი იყო აგრეთვე ფერნანდო მაგელანის დიადი მოგზაურობა დედამიწის გარშემო საყურადღებოა ასევე ალბუკერკეს ჯეიმზ კუკის ზღვაოსნური მარშრუტები ნიშანდობლივია რომ ამ პერიოდში ფართოდ განვითარდა კარტოგრაფიული ხელოვნებაც განსაკუთრებული პოპულარობით სარგებლობდა რუკები ხოლო საუკუნიდან ატლასები გაჩნდა ცალკეული ქვეყნების დაწვრილებითი აღწერილობანი რომლებშიც ყურადღება გამახვილებული იყო ეკონომიკურ და პოლიტიკურ საკითხებზე სს ზოგად დედამიწისმცოდნეობას გამოყენებითი ხასიათი მიეცა იგი ძირითადად ნავიგაციის ინტერესებს ემსახურებოდა ამ დროის უდიდესი გეოგრაფიული შრომაა ბერნჰარდ ვარენიუსის რომელშიც შეჯამებულია დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების პერიოდის მეცნიერული ცოდნა განხილულია დედამიწის ხმელეთის ზედაპირის ჰიდროსფეროსა და ატმოსფეროს ძირითადი თავისებურებანი ერთ ერთი პირველი რუკა სადაც დაცული იყო გრადუსთა ბადე შეადგინა ცნობილმა გეოგრაფმა და ასტრონომმა პაოლო ტოსკანელიმ პაოლო ტოსკანელი თავგამოდებით იცავდა დედამიწის სფერულობის იდეას ამასთანავე წამოაყენა დასავლეთის გზით ინდოეთამდე მიღწევის შესაძლებლობის იდეა აღსანიშნავია რომ წელს მარტინ ბეჰაიმმა გამოიგონა გლობუსი საუკუნიდან მოყოლებული ევროპის ტერიტორიაზე დაიწყო ძველი ავტორებისა და არაბების წერილებისა და კომენტარების თარგმნები ამასობაში იმატა ინტერესმა ქვეყნების ბუნებრივი პირობების შესწავლისა და დედამიწის ბუნების ახსნისადმი საუკუნეებში განხორციელდა დიდი სამეცნიერო საბუნებისმეტყველო ექსპედიციები რომელიც მეცნიერურ ამოცანებსაც ისახავდა მიზნად დიდმა მეცნიერმა ფრანსის ბეკონმა მოახდინა რეფორმა მეცნიერულ მეთოდებსა და მეთოდოლოგიაში მნიშვნელოვნად უჭერდა მხარს მეცნიერულ გეოგრაფიაში აღმოჩენების საქმეს და საუბრობდა მათ მნიშვნელობაზე მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე გოტფრიდ ვილჰელმ ლაიბნიცის ჟორჟ ბიუფონისა და მიხეილ ლომონოსოვის წარმოდგენები დედამიწის ბუნების შესახებ პირველ მეცნიერ მოგზაურად შეიძლება მივიჩნიოთ ედმუნდ ჰალეი ცნობილი ასტრონომი და გეოფიზიკოსი იგი მონაწილეობდა წმინდა სამეცნიერო ექსპედიციებში სადაც ცდილობდა დედამიწის მაგნეტიზმის გარკვევას უნდა დავასახელოთ აგრეთვე უილიამ დამპირი ზღვაოსანი და მეკობრე რომელმაც შეასრულა სამი დიდი ზღვაოსნური მარშრუტი შედეგად დასწერა ნაშრომი სადაც აღწერა ზღვის მარილიანობა ასევე ცდილობდა დაედგინა ოკეანური დინებებისა და ქარის ურთიერთკავშირი ამ პერიოდში მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე დანიელ გოტლიბ მესერშმიდტის მოგზაურობა რომელსაც მოჰყვა დიდძალი ბოტანიკურ ზოოლოგიური მინერალოგიური ეთნოგრაფიული და არქეოლოგიური კოლექციების შეგროვება შედგენილი აქვს რუკები აღმოაჩინა სასარგებლო წიაღისეულები და ა შ საუკუნეში გრანდიოზული სამეცნიერო და საბოლოოდ გახსნითი ექსპედიციები მოაწყო წარმოშობით დანიელმა ზღვაოსანმა ვიტუს ბერინგმა რომლის შედეგად ალექსი ჩირიკოვთან ერთად აღმოაჩინა ჩრდილოეთ დასავლეთ ამერიკა და ალეუტის კუნძულები საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დამდეგს ფიზიკურ გეოგრაფიაში არ შექმნილა დიდი განმაზოგადებელი შრომები საუკუნე არის გეოგრაფიის შექმნის თარიღი სწორედ საუკუნეში ჩამოყალიბდა გეოგრაფია როგორც დამოუკიდებელი მეცნიერება წლების მანძილზე დაგროვილმა ფაქტობრივმა მასალამ და თეორიულმა სინთეზმა განპირობა გეოგრაფიის შიდა კანონზომიერებანი ასევე გეოგრაფიულმა აღმოჩენებმაც იქონია გავლენა სამყაროს წარმოდგენის შესახებ საუკუნის მკვლევართაგან აღსანიშნავია დეივიდ ლივინგსტონი ფერდინანდ ფონ რიხტჰოფენი ნიკოლოზ პრჟევალსკი და ფრიტიოფ ნანსენი თეორიული გეოგრაფიის საკითხებზე მუშაობდნენ ბუნების დიდი მკვლევარები ალექსანდერ ჰუმბოლდტი და კარლ რიტერი სწორედ ამ ორმა მკვლევარმა აიყვანა გეოგრაფია პროფესიონალ დონეზე და მათ საბოლოოდ აწარმოეს გეოგრაფიული კვლევის სინთეზი ალექსანდრ ფონ ჰუმბოლდტი იყო კაცობრიობის ერთ ერთი უდიდესი გენია დიდი მოაზროვნე და გეოგრაფი რომელმაც დაწერა ცნობილი შრომა კოსმოსი განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი ხუთწლიანი მოგზაურობა ლათინურ ამერიკაში მთელი თავისი ცხოვრება მოგზაურობდა მეცნიერების მრავალმხრივი მცოდნე იყო მისი შეხედულებანი დაედო საფუძვლად ზოგად ფიზიკურ გეოგრაფიასა და ლანდშაფტმცოდნეობას აგრეთვე მცენარეთა გეოგრაფიასა და კლიმატოლოგიას საუკუნის გეოგრაფიაში დიდი წვლილი შეიტანა ასევე კარლ რიტერმა რომელიც გეოგრაფიის პირველი პროფესიონალი მცოდნე პროფესორი იყო არაერთი დიდმოცულობითი შრომის ავტორია კარლ რიტერის ნაშრომში მოცემულია გეოგრაფიის როგორც ამხსნელი მეცნიერების განსაზღვრა შედარებითი მეთოდის გამოყენებით ცდილობდა მრავალი ბუნებრივი მოვლენის კლასიფიკაციასა და ახსნას ამით იგი დაუახლოვდა ლანდშაფტის მთლიანობის თანამედროვე წარმოდგენას კარლ რიტერი გეოგრაფიული დეტერმინიზმის მომხრე იყო ალექსანდრ ფონ ჰუმბოლდტისა და კარლ რიტერის იდეებმა დიდი გავლენა მოახდინა საუკუნისა და საუკუნის დასაწყისის გეოგრაფიული აზროვნების განვითარებაზე ამავე პერიოდში რუსეთში საფრანგეთში გერმანიასა და ამერიკაში დაარსდა გეოგრაფიული სკოლები რომლებსაც მსოფლიო მნიშვნელობა ჰქონდათ აქვე აღიზარდა მრავალი გამოჩენილი გეოგრაფი რომლებმაც თავიანთი შრომებით საფუძველი ჩაუყარეს როგორც მეცნიერულ გეოგრაფიასა და მისი აზრის განვითარებას ისე მის მომიჯნავე დარგების შესწავლის საქმეს საუკუნიდან მოყოლებული დაიწყო გეოგრაფიული მეცნიერების ინტენსიური დიფერენციაცია ფიზიკურ გეოგრაფიას გამოეყო საკმაოდ ბევრი სპეციალური დარგი მაგ გეომორფოლოგია ხოლო ამ უკანასკნელს ქვედარგები ახალმა გამოყოფილმა დარგებმა გაზარდეს გეოგრაფიული კვლევის არე და მისი პერსპექტივა დიფერენციაცია წლების მანძილზე მიმდინარეობდა რის საფუძველზე გეოგრაფიამ მჭიდრო კავშირი დაამყარა ბუნებისმეტყველების სხვა დარგებთან მ შ გეოგრაფია ოკეანოლოგიისა და ჰიდროლოგიის საშუალებით უკავშირდება გეოფიზიკას კლიმატოლოგიისა და ლანდშაფტოლოგიის მეშვეობით დაკავშირებილია ბიოგეოცენოლოგიასთან გეოლოგიას იგი უმთავრესად გეომორფოლოგიით უკავშირდება ჰიდროლოგია გეოგრაფიას აკავშირებს ჰიდროტექნიკასთან ჰიდრავლიკასთან ბიოგეოგრაფია კი გეოგრაფიას ბიოლოგიასთან აკავშირებს გარკვეულწილად გეოგრაფია უკავშირდება მათემატიკას გეოქიმიასა და გეობოტანიკას გეოგრაფია გეოლოგიის მიჯნაზე იმყოფება ასევე სპელეოლოგია პალეოგეოგრაფია და გლაციოლოგია გეოგრაფიასთან უშუალოდ არის დაკავშირებული მეცნიერების სპეციფიკური დარგი კარტოგრაფია საუკუნეში ჩვენთვის ცნობილია ერთი მთლიანი მსოფლიო ოკეანე ზღვებითურთ და შვიდი კონტინენტი ცნობილია დედამიწის უამრავი ბუნებრივი უბანი დიდი თუ პატარა გამოკვლეულია მსოფლიო ოკეანეც და მის ირგვლივ გარშემორტყმული ხმელეთიც და ბოლო ბოლო ვიცით რომ დედამიწა მრგვალია და მოქცეულია მზის სისტემაში და ბრუნავს მზის ირგვლივ ელიფსურ ორბიტაზე საუკუნეში დაგროვილმა დიდმა სამეცნიერო მასალამ თავისი გაგრძელება ჰპოვა საუკუნეშიც თუმცა საუკუნეს ჯერ ბევრი აქვს სათქმელი და გასაკეთებელიც სს არსებითი კავშირი მაინც არსებობს ერთგვარად საუკუნე გეოგრაფიული აზრებისა და იდეების გაგრძელების ხანაა მიუხედავად იმისა რომ საუკუნე მხოლოდ ახალგაზრდა გეოგრაფიული პერიოდია მაინც არსებობს წარმატებები და დაწერილია არაერთი სამეცნიერო შრომა დღეისათვის არსებობს მრავალი გეოგრაფიული დაწესებულება მ შ ინსტიტუტები საზოგადოებები კავშირები და სხვა მნიშვნელოვნად გაუწევს კოორდინაციას გეოგრაფიული აზრის შემდგომ განვითარებას საუკუნეში შექმნილმა სამეცნიერო კვლევითმა ინსტიტუტებმა უდიდეს გეოგრაფიულ წარმატებას მიაღწია და ასეთი ტემპებით წინსვლა გამოიწვევს ასევე საუკუნეში ახალი გეოგრაფიული შეხედულებების აზრებისა და თეორიების შექმნას და საბოლოოდ მათ დამუშავებას მითუმეტეს რომ საუკუნეს გააჩნია უდიდესი პოტენციალი რამეთუ მეცნიერებას მხარს უჭერს განვითარებული და მუდამ წინსვლითი ტექნიკა ფიზიკური გეოგრაფია არის დედამიწის გეოგრაფიული გარსის კომპლექსურად შემსწავლელ გეოგრაფიულ მეცნიერებათა სისტემა იგი შედგება გეოგრაფიული გარსის და მისი სტრუქტურული ნაწილების ბუნებრივი ტერიტორიული კომპლექსების ზოგადი თავისებურებების შემსწავლელი მეცნიერებისა დედამიწისმცოდნეობა ლანდშაფტმცოდნეობა პალეოგეოგრაფია და კერძო გეოგრაფიული გარსის ცალკეული კომპონენტების შემსწავლელ მეცნიერებათაგან გეომორფოლოგია კლიმატოლოგია ხმელეთის ჰიდროლოგია ოკეანოლოგია გლაციოლოგია გეოკრიოლოგია ნიადაგების გეოგრაფია ბიოგეოგრაფია საზოგადოებრივი გეოგრაფია არის გეოგრაფიის ნაწილი რომელიც მოიცავს ამ მეცნიერების ყველა ასპექტს გარდა იმ საკითხებისა რომლებიც უშუალოდ ეხება ფიზიკურ ბუნებრივ გარემოს და ისეთი გეოგრაფიული დისციპლინებისა რომლებიც შეისწავლიან წმინდა ტექნიკურ საკითხებს გეოგრაფიული აღმოჩენები ეწოდება ახალი გეოგრაფიული ობიექტების ან კანონზომიერებების მიკვლევას გეოგრაფიის განვითარების ადრეულ ეტაპზე უმთავრესი ყურადღება ექცეოდა ხმელეთის ჯერ კიდევ უცნობი ნაწილების აღმოჩენას ტერიტორიული აღმოჩენები შემდგომში გეოგრაფია როგორც მეცნიერების განვითარებასთან ერთად სულ უფრო და უფრო მეტი მნიშვნელობა მოიპოვეს ისეთმა აღმოჩენებმა რომლებიც ხელს უწყობდენ გეოგრაფიულ კანონზომიერებათა გამოვლინებას გეოგრაფიული ცოდნის ჩანასახი ჯერ კიდევ პირველყოფილ საზოგადოებაში არსებობდა ლეგენდებისა და პრიმიტიული ნახატი რუკების სახით როცა ძველ ხალხებს გეოგრაფიული თვალსაწიერი გაუფართოვდათ შეექმნათ წარმოდგენა თავიანთ ირგვლივ დასახლებულ სამყაროზე უფრო გვიან ჩაისახა პირველი მეცნიერული წარმოდგენა დედამიწის სფერულობის შესახებ თუმცა დასახლებული ქვეყანა კვლავ ვიწროდ იყო შემოზღუდული მაგ ძველი ბერძნების ოიკუმენეა ხალხთა შორის ურთიერთობის განვითარებასთან ერთად ფართოვდება გეოგრაფიული ჰორიზონტიც ეს პროცესი რომელიც მონათმფლობელური და ფეოდალური წყობილების დროს თანდათან ვითარდებოდა მკვეთრად აჩქარდა წარმოების კაპიტალური წესის ჩასახვასთან ერთად ახლა უკვე სახმელეთო და საზღვაო ექსპედიციათა შედეგად იქმნება მეცნიერული წარმოდგენები მთლიანად დედამიწის შესახებ ტერიტორიული აღმოჩენები აისახება მსოფლიოს გეოგრაფიულ რუკაზე ტერიტორიული აღმოჩენები მჭიდროდაა დაკავშირებული საზოგადოების განვითარების საერთო პროცესთან მათი სოციალურ ისტორიული როლი საზოგადოების განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე სხვადასხვაა ძველი სამყაროს ისტორიიდან ჩვენთვის ცნობილია ძველ ბერძენთა და რომაელთა ძველ ეგვიპტელთა და დასავლეთ აზიის ხალხთა აღმოჩენები ცნობილია ზოგიერთი მოგზაურის სახელი კართაგენელი ჰანონი ძვ წ ს მასალიის მკვიდრი პითეა ძვ წ ს და სხვ უდიდეს შედეგებს მიაღწიეს ცნობილმა მოგზაურებმა მარკო პოლომ ქრისტეფორე კოლუმბმა ვასკო და გამამ ჯეიმზ კუკმა და ა შ მნიშვნელოვანია ახალი აღმოჩენები რომლებიც ანტარქტიდის ყინულზედა და ყინულქვეშა რელიეფის რუკაზე გადატანას უკავშირდება მსხვილ ორო ჰიდროგრაფიულ ერთეულთა აღმოჩენები კვლავაც მოსალოდნელია ხმელეთის ზოგიერთ მივარდნილ ნაწილში ტერიტორიულ აღმოჩენებს გარკვეული მნიშვნელობით შეიძლება გავუტოლოთ ოკეანოგრაფიულ კვლევასთან დაკავშირებული აღმოჩენებიც იგივე ითქმის სპელეოლოგიურ გამოკვლევებზეც ასე მაგ საქართველოში აღმოჩენილია ასობით კარსტული მღვიმე თუკი გასული საუკუნის იანი წლებისათვის საქართველოში ცნობილი იყო მ მდე მღვიმე ახლა მათი რაოდენობა ს უტოლდება საქართველოს გეოგრაფიულ შესწავლას დიდი ხნის ისტორია აქვს შორეულ პერიოდში ქართველ მოღვაწეებს საერო და სასულიერო პირებს სრული წარმოდგენა ჰქონდათ საქართველოსა და მის მეზობელ ქვეყნებზე საყურადღებო გეოგრაფიულ ინფორმაციას იძლევიან სს ცნობილი ქართველი მოღვაწეები გიორგი მერჩულე იოანე პეტრიწი და შოთა რუსთაველი რუსთაველის ვეფხისტყაოსანში კარგად ჩანს მაშინდელი მსოფლიოს ფართო და ღრმა ცოდნა მეცნიერული გეოგრაფიით დაინტერესება საქართველოში მხოლოდ საუკუნეში დაიწყო ამ ეპოქაში საქართველოში მოღვაწეობდა დიდი მეცნიერი ვახუშტი ბაგრატიონი რომელმაც საქართველოს გეოგრაფიულ შესწავლას ჩაუყარა საფუძველი აღწერა სამეფოსა საქართველოსა ვახუშტიმ რუსეთში დაასრულა წელს საუკუნემდე საქართველოსა და კავკასიის შესწავლა ძირითადად უცხოეთიდან ხორციელდებოდა მ შ დაკვირვებასა თუ კვლევებს აწარმოებდნენ მისიონერები მოგზაურები ქვეყანათმომლახველები და სხვ საქართველოს გეოგრაფიის სისტემატური კვლევა კოლექტიური ხაზით მხოლოდ საუკუნიდან დაიწყო ამ პერიოდში დაარსდა უმნიშვნელოვანესი სამეცნიერო დაწესებულებები და სწორედ ამ ეპოქას უნდა მივაკუთვნოთ გეოგრაფიული აზროვნების ყველაზე დიდი ხანა აქვე აღიზარდა მრავალი გამოჩენილი გეოგრაფი რომლებმაც თავიანთი შრომებით მნიშვნელოვანწილად განსაზღვრეს ქართული გეოგრაფიული აზრის პრინციპები სახელდობრ საერთო გეოგრაფიული აზროვნებისათვის დიდი წვლილია ალექსანდრე ასლანიკაშვილის გიორგი გეხტმანის თეოფანე დავითაიას გრიგოლ დევდარიანის ბორის დობრინინის ლევ ვლადიმიროვის ვსევოლოდ ზენკოვიჩის მიტროფანე კორძახიას მელენტი სანებლიძის ზურაბ ტატაშიძის დავით უკლებას ბესარიონ ყავრიშვილის შალვა ყიფიანის იასე შაქარიშვილის სერგი ცხაკაიას დავით წერეთლის ვახტანგ ჯაოშვილისა და სხვათა შრომები მიუხედავად ხანდაზმულობისა მათ ნაშრომებს დღესაც არ დაუკარგავთ თავიანთი მეცნიერული ღირებულება დაბოლოს განსაკუთრებით აღსანიშნავია აგრეთვე დიდი ქართველი მკვლევარები ალექსანდრე ჯავახიშვილი და ლევან მარუაშვილი ალექსანდრე ჯავახიშვილი გვევლინება როგორც ბუნების მკვლევარი ასევე ღვაწლმოსილი მეცნიერიც მისი თაოსნობით საქართველოში დაიწყო კვლევითი და სამეცნიერო პედაგოგიური მუშაობა რასაც უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა ხოლო ლევან მარუაშვილი საუკუნის ერთ ერთი სახელოვანი მეცნიერი ბუნების დიდი მკვლევარი იყო რომელმაც კავკასიის გეოგრაფიის შესწავლის საქმე ახალ ეტაპზე აიყვანა საუკუნის საქართველოში ფართოდ მოიკიდა ფეხი გეომორფოლოგიამ კლიმატოლოგიამ ჰიდროლოგიამ სპელეოლოგიამ გლაციოლოგიამ ნიადაგების გეოგრაფიამ და ა შ დღეისათვის გეოგრაფიის სწავლება მიმდინარეობს თსუ ში და სხვა ინსტიტუტებში სხვადასხვა დაწესებულებებში მოღვაწეობენ გეოგრაფიის დოქტორები პროფესორები აკადემიკოსები და სხვ ფიზიკური გეოგრაფიის დანიშნულებაა დედამიწის გეოგრაფიული გარსის კომპლექსურად შესწავლა ფიზიკური გეოგრაფიის საფუძველია ზოგადი დედამიწისმცოდნეობა და ლანდშაფტმცოდნეობა ზოგადი დედამიწისმცოდნეობა შეისწავლის გეოგრაფიული გარსის კანონზომიერებას ხოლო ლანდშაფტმცოდნეობა ბენებრივ ტერიტორიულ კომპლექსებს ფიზიკური გეოგრაფიის დარგებია სოციალურ ეკონომიკური გეოგრაფია არის გეოგრაფიული მეცნიერების სისტემა რომელიც შეისწავლის საზოგადოების ტერიტორიულ ორგანიზაციას გამოიყოფა იხ სრული ნუსხა მათემატიკა მეცნიერება რომელიც ეფუძნება აბსტრაგირებას დედუქციურ მსჯელობას და სიმბოლურ ლოგიკას ზოგჯერ მათემატიკას აღწერენ როგორც მეცნიერებას რიცხვების გეომეტრიული ფიგურების და გარდაქმნების შესახებ უფრო ფორმალური თვალთახედვით მათემატიკა სწავლობს აქსიომატურად განმარტებულ აბსტრაქტულ მათემატიკურ სტრუქტურებს ერთი მხრივ მათემატიკა იქმნება წმინდა თეორიული ინტერესების გამო წმინდა მათემატიკა მეორე მხრივ მათემატიკური კვლევა სათავეს იღებს საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებიდან გამოიყენება ინჟინერიაში მედიცინაში და ეკონომიკაში გამოყენებითი მათემატიკა ტერმინი მათემატიკა ბერძნული წარმოშობისაა მეცნიერებას ცოდნას სწავლას ნიშნავს ხოლო სწავლის მოყვარულს მათემატიკა ერთ ერთი უძველესი მეცნიერებაა მან პირველი აღმავლობა ძველ საბერძნეთსა და ელინისტურ სამყაროში განიცადა აქ პირველად დაინერგა მისწრაფება წმინდა ლოგიკური დამტკიცებებისკენ აქვე გაჩნდა პირველი აქსიომატიზაცია კერძოდ ევკლიდეს გეომეტრია შუა საუკუნეებში მათემატიკა არსებობას განაგრძობდა ადრეული ჰუმანიზმის უნივერსიტეტებსა და არაბულ სამყაროში ადრეულ ახალ დროში ფრანსის ვიეტიმ შემოიტანა ცვლადის ცნება რენე დეკარტმა კი საკოორდინატო სისტემის შემოტანით გზა გაუხსნა გეომეტრიისადმი გამოთვლით მიდგომას მოგვიანებით გოტფრიდ ლაიბნიცმა და ისააკ ნიუტონმა საფუძველი ჩაუყარეს უსასროლოდ მცირეთა ანალიზს გვიანდელი ახალი დროის სხვა მნიშვნელოვანი ამოცანა იყო უფრო და უფრო რთული ალგებრული განტოლებების ამოხსნა ამ საკითხების კვლევისას ნ ჰ აბელი და ე გალუა მივიდნენ ჯგუფის ცნებამდე რაც თანამედროვე ალგებრის შექმნის ერთ ერთი წინაპირობა იყო მე საუკუნის განმავლობაში ა ლ კოშის და კ ვაიერშტრასის შრომებში განხორციელდა უსასროლოდ მცირეთა ანალიზის ზუსტი ჩამოყალიბება ჟ ა პუანკარემ შექმნა ტოპოლოგია ამავე საუკუნის ბოლოს გ კანტორმა შექმნა სიმრავლეთა თეორია რამაც დიდი გავლენა იქონია მათემატიკის შემდგომ განვითარებაზე მე საუკუნის პირველი ნახევრში მათემატიკა გერმანელი მათემატიკოსის დ ჰილბერტის მიერ შემუშავებული ე წ ჰილბერტის პროგრამის გავლენას განიცდიდა რაც მათემატიკის მთლიან აქსიომატიზაციას გულისხმობდა ამავე დროს მათემატიკაში სულ უფრო ძლიერდება აბსტრაქცია ე ი ცნებების მათ არსებით თვისებებზე დაყვანის ტენდენცია ამგვარად სხვა მათემატიკოსებთან ერთად ე ნეოტერმა საფუძველი ჩაუყარა აბსტრაქტულ ალგებრას ფ ჰაუსდორფმა ზოგად ტოპოლოგიას ს ბანახმა ფუნქციონალურ ანალიზს აბსტრაქციის კიდევ უფრო მაღალ საფეხურძე მათემატიკის სხვადასხვა დარგებში მსგავსი კონსტრუქციების დაკვირვებით ს აილენბერგმა და ს მაკლეინმა შექმნეს კატეგორიათა თეორია საქართველოში მათემატიკური კვლევა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გახსნისთანავე წელი დაიწყო ქართველი მათემატიკოსების პირველ თაობას განეკუთნებოდნენ ანდრია რაზმაძე ნიკოლოზ მუსხელიშვილი არჩილ ხარაძე და გიორგი ნიკოლაძე პირველი დარგი რომელშიც საქართველოში დაიწყო მეცნიერული მუშაობა იყო ვარიაციული აღრიცხვა ა რაზმაძე ნ მუსხელიშვილის ი ვეკუას და ვ კუპრაძის ხელმძღვანელობით ჩამოყალიბდა კვლევითი ჯგუფი დრეკადობის თეორიასა და დიფერენციალური და ინტეგრალური განტოლებების დარგებში შ მიქელაძის თაოსნობით საფუძველი დაედო მეცნიერულ კვლევას რიცხვით ანალიზში ვ ჭელიძემ მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი მუშაობის ორგანიზაციას მათემატიკური ანალიზის დარგებში გ ჭოღოშვილმა საფუძველი ჩაუყარა კვლევას ტოპოლოგიასა და აბსტრაქტულ ალგებრაში დღეს საქართველოში მოქმედებს რამდენიმე მათემატიკური კვლევითი დაწესებულება მათ შორის ა რაზმაძის სახელობის მათემატიკის ინსტიტუტი მათემატიკური კვლევა მიმდინარეობს ასევე ქვეყნის უმაღლეს სასწავლებლებში მათემატიკა ფორმალური ენის გამოყენებით სწავლობს წარმოსახვით იდეალურ ობიექტებს ეს ობიექტები მოიცემა ფორმალური აღიწერით განმარტებების საშუალებით მათემატიკა დედუქციური მეცნიერებაა ეს ნიშნავს რომ მისი თითოეული მტკიცებულება თეორემა მიიღება სხვა უკვე ცნობილი თეორემების საფუძველზე დამტკიცების საშუალებით პირველადი წინადადებები ე წ აქსიომები მიიღება დაუმტკიცებლად და მოცემული მათემატიკური თეორიის ლოგიკურ საფუძველს წარმოადგენს შესწავლის საგნისა და მეთოდების მიხედვით საბაზისო მათემატიკა შეიძლება დაიყოს სამ ნაწილად ალგებრა ანალიზი გეომეტრია თუმცა ეს დაყოფა ძალზედ პირობითია და მათემატიკის შედარებით მაღალ საფეხურებზე კარგავს მნიშვნელობას უმაღლესი მათემატიკის უფრო კონკრეტული მიმართულებებია აბსტრაქტული ალგებრა წრფივი ალგებრა კატეგორიათა თეორია ალგებრული გეომეტრია ალგებრული ტოპოლოგია დიფერენციალური ტოპოლოგია ფუნქციონალური ანალიზი კომპლექსური ანალიზი რიცხვითი ანალიზი დიფერენციალური განტოლებები მათემატიკური ფიზიკა მათემატიკური ლოგიკა ალბათობის თეორია დისკრეტული მათემატიკა და ა შ ეს მიმართულებებიც მჭიდროდ არიან ერთმანეთან დაკავშირებული და ინტენსიურად იყენაბენ ერთიმეორის შედეგებს და მეთოდებს მათი უმრავლესობა შეიძლება ისევ დავყოთ კიდევ უფრო ვიწრო დარგებად მაგალითად აბსტრაქტული ალგებრიდან გამოიყოფა კომუტატური ალგებრა უნივერსალური ალგებრა ჯგუფთა თეორია და სხვა დისკრეტული მათემატიკის ქვედარგებია გრაფთა თეორია კომბინატორიკა თამაშების თეორია და სხვა გამოყენებითი მათემატიკა მიზნად ისახავს განავითაროს პრაქტიკული მათემატიკური მეთოდები ფიზიკის ტექნოლოგიის ეკონომიკის და სხვა სფეროების ამოცანების გადასაჭრელად მე საუკუნეში კომპიუტერული ტექნიკის განვითარებასთან ერთად მათემატიკის გამოყენების არეალი მკვეთრად გაფართოვდა და მან პირდაპირად თუ ირიბად ყოველდღიური ცხოვრების თითქმის ყველა ნაწილში შეაღწია გამოყენებითი მათემატიკის სამი ტრადიციული მიმართულებაა დიფერენციალური განტოლებები რიცხვითი ანალიზი ალბათობის თეორია უშუალო პრაქტიკული გამოყენების მქონე მათემატიკის დარგებს შორისაა მათემატიკური ფიზიკა მათემატიკური სტატისტიკა ფინანსური მათემატიკა მათემატიკური ბიოლოგია კრიპტოგრაფია გრაფთა თეორია თამაშების თეორია და სხვა ზოგადად გამოყენებით მათემატიკად შეიძლება ჩაითვალოს მათემატიკის ის ნაწილი რომელიც არამათემატიკური ამოცანების მოდელირებისთვის გამოიყენება ხშირად მსგავსი ამოცანების შესწავლა წმინდა თეორიული კვლევის განვითარებას უდებს საფუძველს და პირიქით მათემატიკის თავდაპირველად წმინდა თეორულმა ნაწილმა შეიძლება პრაქტიკული გამოყენება ჰპოვოს სკოლებში მათემატიკა ერთ ერთი ძირითადი საგანია სკოლებში ისწავლება არითმეტიკა ელემენტარული ალგებრა ფუნქციები და ა შ სკოლებში როგორც წესი არ ისწავლება უმაღლესი მათემატიკა რომელიც აბსტრაქციის მაღალ დონეს მოითხოვს სასკოლო მათემატიკის ტიპური თეორემებია ბეზუს თეორემა პითაგორას თეორემა სინუსების თეორემა ვიეტას თეორემა იხ სრული ნუსხა ფიზიკა ძველ ბერძ ბუნება საბუნებისმეტყველო მეცნიერება რომელიც შეისწავლის ბუნების უმარტივეს და ამავე დროს ყველაზე უზოგადეს კანონზომიერებებს იკვლევს მატერიის აგებულებასა და თვისებებს სივრცესა და დროში მის მოძრაობის ზოგად ფორმებს ფიზიკა სხვა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებთან ერთად შეისწავლის გარემომცველ სამყაროს ობიექტურ თვისებებს მის ერთ ერთ ცენტრალურ თემას წარმოადგენს მატერიის აგებულების შესწავლა ფიზიკაში ტრადიციულად გამოყოფენ მატერიის ორ ფუნდამენტალურ სახეს ნივთიერებასა და ფიზიკურ ველს თუმცა ასეთი დაყოფა პირობითია რამდენადაც ველის კვანტური თეორიის მიხედვით ნებისმიერი ნაწილაკი აღიწერება დაკვანტული ფიზიკური ველით ველების დაკვანტულობა მათ აძლევთ კორპუსკულარულ ნიშნებს უკანასკნელ წლებში სამყაროს აჩაქრებული გაფართოების რაც დასტურდება ასტრონომიული დაკირვებებით ასახსნელად წამოაყენეს ჰიპოთეზები ახალი სახის მატერიის არსებობის შესახებ რომელიც ცნობილია ბნელი მატერიის სახელწოდებით დღეისათვის ბნელი მატერიის ბუნება უცნობია ყველა მატერიალური ობიექტი განიცდის ცვლილებას დროის მიხედვით იცვლება მათი ურთიერთმდებარეობა ფორმა ზომები აგრეგატული მდგომარეობა ფიზიკური და ქიმიური თვისებები და ა შ ყოველგვარი ცვლილება ყოველგვარი პროცესი რომელიც მიმდინარეობს ჩვენს გარემომცველ სამყაროში წარმოადგენს მატერიის მოძრაობას მოძრაობა მატერიის შინაგანი თვისებაა იგი წარმოუდგენელია მატერიის გარეშე მოძრაობა არის მატერიის არსებობის საშუალება ფიზიკის მიერ შესწავლადი მატერიის უზოგადესი მოძრაობის ფორმები მექანიკური მოლეკულურ სითბური ელექტო მაგნიტური ატომური ბირთვული წარმოადგენენ მატერიის უფრო რთულ მოძრაობის ფორმების ქიმიური ბიოლოგიური და სხვ შემადგენელ ნაწილს ამიტომაც ფიზიკა წარმოადგენს სხვა საბუნებისმეტყველო მეცნეირებების ასტრონომია ბიოლოგია ქიმია გეოლოგია და სხვ საფუძველს ამრიგად ფიზიკა სწავლობს ამა თუ იმ სახის მატერიის თვისებებსა და ქცევას მისი გამოვლინების ფართო საზღვრებში დაწყებული სუბმიკროსკოპული ელემენტარული ნაწილაკებიდან ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკა დამთავრებული მთლიანად სამყაროთი კოსმოლოგია მეცნიერება რომელსაც დღევანდელი გაგებით ჩვენ ვუწოდებთ ფიზიკას ჩამოყალიბდა არც თუ ისე შორეულ წარსულში კონკრეტულად კი დაახლოებით წლის წინ რამდენიმე ასეული წლის წინ კაცობრიობის მიერ დაგროვილი მეცნიერული ცოდნა იმდენად მცირე იყო რომ ერთ ადამიანს შეეძლო დაწვრილებით გაცნობოდა თითქმის ყველა ძირითად სამეცნიერო იდეას მართლაც იმდროინდელ მეცნიერებს უწოდებდნენ ნატურფილოსოფოსებს ძველ დროში კი ისინი ფილოსოფოსებად იწოდებოდნენ რომელშიც მოიაზრებოდა რომ იგი სწავლობდა ბუნებისმცოდნეობის ყველა ასპექტს აღორძინების ეპოქიდან სამეცნიერო ინფორმაციის დაგროვება მიმდინარეობდა ისე სწრაფად რომ წარმოდგენა მეცნიერზე როგორც ადამიანზე რომელიც ფლობდა უნივერსალურ ცოდნას უკვე დაკარგა აზრი ამჟამად მეცნიერებები იყოფიან ფიზიკოსებად ქიმიკოსებად ბიოლოგებად და ა შ საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს შორის ფიზიკას ცენტრალური ადგილი უკავია ფიზიკის ზუსტი განმარტება არც თუ ისე ადვილია ის მჭიდროდაა გადაჯაჭვული სხვა დისციპლინებთან რომლებიც მას გამოეყვნენ ცალკე დამოუკიდებელ კვლევის სფეროებად არც თუ ისე ხშირადაა შესაძლებელი მკაცრი საზღვარი გავავლოთ საკუთრივ ფიზიკასა და მექანიკას ატომურ ფიზიკასა და ქიმიას შორის ასევე არსებობენ მოსაზღვრე მეცნიერებები მაგალითად ბიოფიზიკა ფიზიკური ქიმია რომლებიც აქტიურად იყენებენ ფიზიკურ მეთოდებს თავიანთი ამოცანების გადასაწყვეტად თუმცა ფიზიკის ერთ ერთი გამოკვეთილი განმასხვავებელი ფაქტორის მითითება მაინც შესაძლებელია ფიზიკა ეს არის მეცნიერება ბუნებაში მიმდინარე პროცესების განმსაზღვრელ ფუნდამენტალურ კანონზომიერებების შესახებ მისი ძირითადი ამოცანაა გამოავლინოს ჩვენი სამყაროს ფუნდამენტალური საზღვრები სთავაზობს რა სხვა მეცნიერებებს ცოდნის საფუძვლებს ხსნის ახალ შესაძლებლობებს საინჟინრო გადაწყვეტილებებში იძლევა ძლიერ ბიძგს ახალ ტექნოლოგიებში ფიზიკა მჭიდროდაა დაკავშირებული ბუნების შესახებ ჩვენი წარმოდგენის განვითარებაში ფაქტობრივად ის განსაზღვრავს თანამედროვე საბუნებისმეტყველო მეცნიერულ მსოფლმხედველობას ფიზიკის მიერ დადგენილი კანონზომიერებები ყველაზე უფრო ზოგადი და ძირეულია ისინი უნდა იძლეოდნენ იმ კერძო სახის კანონზომიერებათა ახსნის პრინციპულ შესაძლებლობას რომელსაც აყალიბებს დანარჩენი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები ეს სრულებით არ ნიშნავს იმას რომ ნებისმიერი მოვლენის ახსნა უკვე შესაძლებელია თანამედროვე ფიზიკის კანონებზე დაყრდნობით ვინაიდან თანამედროვე ფიზიკა ჯერ კიდევ შორსაა ამ მიზნისგან ძირითად დებულებას რომელსაც ეყრდნობა მთელი მეცნიერული შემეცნება წარმოადგენს დებულება გარე სამყაროს ობიექტური ჩვენი ცნობიერებისგან დამოუკიდებელი არსებობის შესახებ ამ დებულების გარეშე შეუძლებელი იქებოდა ყოველგვარი ნამდვილი მეცნიერების არსებობა რასაც ამტკიცებს მეცნიერებისა და ტექნიკის განვითარების მთელი ისტორია მაგრამ იმისათვის რომ ამ დებულებას ჰქონდეს გარკვეული აზრი უნდა გაირკვეს როგორია გარე სამყაროს შინაარსი და მისი არსებობის ფორმები ფილოსოფისაა და ბუნებისმეტყველობის განვითარებამ ცხადყო რომ გარე სამყაროს შინაარს შეადგენს მატერია და რომ ცალკეული სხეულები და მოვლენები წარმოადგენენ მატერიის სხვადასხვა სახეს და მისი ცვლილების ფორმებს ამ ფორმების მრავალსახეობა არ ეწინააღმდება სამყაროს ერთიანობას იგი არის ამ ერთიანობის აუცილებელი პირობა მატერია ობიექტური რეალობაა რომელიც მოქმედებს ჩვენი გრძნობის ორგანოებზე და არსებობს ჩვენი ცნობიერებისგან დამოუკიდებლად მატერიიის მრავალი სახე არსებობს პირველად შესწავლილი იყო მატერიის ის უმარტივესი სახე რომელსაც ხშირად ეწოდება მატერია ვიწრო გაგებით ანუ ნივთიერება შემდგომში აღმოჩნდა რომ გარდა მატერიის ამ სახისა არსებობს კიდევ სხვა სახეები ელექტრომაგნიტური და სხვა ბუნების ველები რომელთა აგებულება და თვისებები მნიშვნელოვნად განსხვავდება ნივთიერების აგებულებისა და თვისებებისგან მიუხედავად იმისა რომ მათაც აქვთ ენერგია იმპულსი გავრცელების სიჩქარე და მრავალი სხვა სიდიდე რომლებიც ჩვეულებრივი მატერიის ნივთიერების დამახასიათებელ სიდიდეებად ითვლებოდნენ კლასიკური ფიზიკა თვლიდა რომ ნივთიერება ყოველთვის შეიძლება წარმოვიდგინოთ როგორც ნივთიერი წერტილების ერთობლიობა ე ი ისეთი ნაწილაკების ერთობლიობა რომელთა ხაზოვანი ზომები შეიძლება უგულებელვყოთ მათ შორის მანძილებთან შედარებით ყოველი ფიზიკური მოვლენა განიხილებოდა როგორც ნაწილაკების ურთიერთქმედებისა და მოძრაობის შედეგი სულ სხვა ხასიათისაა მატერიის მეორე სახე ველი შეუძლებელი იყო მისი წარმოდგენა მცირე ზომის ნაწილაკთა ერთობლიობის სახით ვინაიდან იგი უწყვეტად იყო გავრცელებული მთელს სივრცეში ყოველი ცვლილება ველში განიხილებოდა როგორც უწყვეტი ტალღების გავრცელება და ამ ცვლილებათა კანონები არ დაიყვანებოდა ნაწილაკების მოძრაობის კანონებზე ცხადია რომ ის მკვეთრი განსხვავება აღნაგობის მხრივ რომელიც კლასიკური ფიზიკის თანახმად არსებობს ნივთიერებასა და ველს შორის საკითხისადმი ცალმხრივი მიდგომის შედეგია თუ ნივთიერება მხოლოდ წყვეტილია ხოლო ველი უწყვეტი მაშინ შეუძლებელია არსებობდეს მათ შორის ის მჭიდრო კავშირი რომლის არსებობა თანამედროვე ფიზიკის თვალსაზრისით წარმოადგენს საბოლოოდ დადგენილ ფაქტს ამიტომაც ვერ შეძლო კალასიკურმა ფიზიკამ ნივთიერებისა და ველს შორის არსებული კავშირის ახსნა ფიზიკის განვითარებამ ცხადყო რომ ველი უწყვეტობასთან ერთად ატარებს წყვეტილი აღნაგობის მრავალ ნიშანს და ნივთიერებაც წყვეტილ აღნაგობასთან ერთად უწყვეტობის თვისებათა მატარებელია ნივთიერებისა და ველის თვისებების ასეთი დაახლოების შედეგად შესაძლებელი გახდა მნიშვნელოვანი ნაბიჯის გადადგმა მატერიიის აღნაგობის საკითხის გარკვევაში მატერიის არსებობის ფორმებია სივრცე და დრო ისინი არ არიან მატერიალური ობიექტები მაგრამ წარმოადგენენ ჩვენი ცნობიერებისგან დამოუკიდებელ ობიექტურ რეალობებს და აუცილებელნი არიან როგორც ცალკეული სხეულების არსებობისა და ურთიერთქმედებისათვის ისე მოვლენათა მიმდინარეობისათვის არ არსებობს სხეული და მოვლენა რომელიც არ იმყოფებოდეს და არ მიმდინარეობდეს სივრცესა და დროში და არ იარსებებდა სივრცე და დრო რომ არ არსებობდნენ ცალკეული სხეულები და მოვლენები ცხადია სივრცე და დრო არ არიან დამოუკიდებელნი მატერიისგან და მატერიის სივრცისა და დროის თვისებებს შორის უნდა არსებობდეს მჭიდრო კავშირი კლასიკური ფიზიკის ძირითად ნაკლს წარმოადგენდა სწორედ სივრცისა და დროის აბსოლუტირება და მათი სრული მოწყვეტა მატერიისგან ფიზიკა ჯერ კიდევ შორსაა მატერიის სივრცისა და დროს შორის არსებული კავშირების სრულად ამომწურავად გაგებისგან მაგრამ ფარდობითობის თეორიის საშუალებით შესაძლებელი გახდა ამ კავშირის ნაწილობრივ გარკვევა მაინც ყოველივე ზემოთქმული მატერიის სივრცისა და დროის შესახებ არ არის დამოკიდებული იმაზე თუ რამდენად კარგად არის ჩვენთვის ცნობილი მათი კონკრეტული თვისებები ფიზიკისა და საზოგადოდ მთელი ბუნებისმეტყველების განვითარებასთან ერთად იცვლება შეხედულებები მატერიის სივრცისა და დროის სტრუქტურების შესახებ სულ უფრო და უფრო ცნობილი ხდება კავშირი მათ შორის მაგრამ ამ ცვლილებებს არავითარ შემთხვევაში არ შეუძლია მიგვიყვანონ მატერიის სივრცისა და დროის ობიექტური არსებობის უარყოფამდე მატერია არსებობს დროსა და სივრცეში სივრცე განსაზღვრავს ერთდროულად არსებული ობიექტების ერთმანეთის მიმართ ურთიერთ განლაგებას და მათ ფარდობით სიდიდეს მანძილსა და ორიენტაციას ბუნების ყველა მოვლენა მიმდინარეობს განსაზღვრული თანმიმდევრობით და გააჩნია სასრულო განგრძობადობა დრო განსაზღვრავს ბუნებაში მიმდინარე მოვლენების თანმიმდევრობას და მათ ფარდობით ხანგრძლივობას სივრცე და დრო არ არსებობენ თავისთავადად მატერიისგან მოწყვეტილად ისევე როგორც მატერია არ არსებობს სივრცისა და დროისგან მოწყვეტილად მატერიის სხვადასხვა მოძრაობების ფორმათა ზომას წარმოადგენს ენერგია ხარისხობრივად მატერიის სხვადასხვა ფიზიკური მოძრაობის ფორმები ერთმანეთში ურთიერთგარდაქმნადია მაგრამ ამასთან თვით მატერია არ ისპობა ფიზიკას უდიდესი მნიშვნელობა აქვს არა მარტო თავისი შინაარსის არამედ მეთოდის მხრივაც ექსპერიმენტალური და თეორიული მეთოდების გაერთიანება და მათი ერთდროული გამოყენება დამახასიათებელია ფიზიკისთვის ხოლო მოვლენათა მიმდინარეობაში პირობების შეცვლის შესაძლებლობა ბუნების პროცესების ყოველმხრივი შესწავლა და მათ მახასიათებელ სიდიდეთა შორის რაოდენობრივი კავშირის დამყარება ფიზიკის ექსპერიმენტალური მეთოდისთვის მეორე მხრივ თეორიული მსჯელობა რომელიც აკაშირებს სხვადასხვა მოვლენას ერთმანეთთან და ხსნის ამ კავშირს დასაშვებ ძირითად დებულებებზე დაყრდნობით საშუალებას გვაძლევს არამარტო ჩამოვაყალიბოთ მოვლენათა ცალკეული ჯგუფის თეორია არამედ ვიწინასწარმეტყველოთ კიდეც ფაქტები და კავშირები მოვლენათა შორის თავისი არსით ფიზიკა ექსპერიმენტალური მეცნიერებაა მისი კანონები ემყარება ცდის საფუძველზე დადგენილ ფაქტებს ექსპერიმენტალური ფაქტების განზოგადების შედეგად დგინდება ფიზიკური კანონები ბუნებაში არსებული მდგრადი განმეორებადი ობიექტური კანონზომიერებები რომლებიც ამყარებენ კავშირს ფიზიკურ სიდიდეებს შორის განასხვავებენ ექსპერიმენტალურ და თეორიულ ფიზიკას ექსპერიმენტალური ფიზიკა მოიცავს ცდებს რომლებიც ტარდება ახალი ფაქტების აღმოსაჩენად და მანამდე ცნობილი ფიზიკური კანონების შესამოწმებლად თეორიული ფიზიკის მიზანს წარმოადგენს ბუნების კანონთა ფორმულირება და კონკრეტული მოვლენების ახსნა ამ კანონების საფუძველზე ასევე ახალი მოვლენების წინასწარმეტყველება თანამედროვე ფიზიკური თეორიები მაგალითად კვანტური მექანიკა ერთი შეხედვით წარმოგვიდგება როგორც რთული აბსტრაქტული მათემატიკური კონსტრუქციები თუმცა ყველა ეს თეორია დამყარებულია ცდებზე მხოლოდ ცდა წარმოადგენს მათი მართებულობის კრიტერიუმს უნდა შეინიშნოს რომ ყველა გაზომვა არ წარმოადგენს ფიზიკურ ცდას ფიზიკურ ცდას ანუ ფიზიკურ ექსპერიმენტს წარმოადგენს მხოლოდ ისეთი გაზომვები რომლებშიც ყველა ზემოქმედება რომელიც ხორციელდება საკვლევ სისტემაზე ექვემდებარება აღრიცხვას ფიზიკური ცდის მნიშვნელოვან თვისებას წარმოადგენს მისი აღწარმოებადობა ფიზიკური ცდის განმეორებამ სხვა ლაბორატორიებში განსხვავებული კონსტრუქციის გამზომი ხელსაწყოებით უნდა მოგვცეს იგივე შედეგი რაც მიღებული იქნა საწყის ცდის დროს ერთნაირი მიზეზები ყოველთვის იწვევენ ერთნაირ შედეგებს ეს ნიშნავს რომ თუ დროის მიხედვით ცვალებად რაიმე მოვლენისთვის მოცემულია გარკვეული საწყისი პირობები მაშინ ერთნაირი საწყისი პირობებისთვის ეს მოვლენა ყოველთვის მსგავსად მიმდინარეობს ცდას საფუძველზე ჩვეულებრივად მყარდება რაოდენობრივი კავშირი მოვლენის დამახასიათებელ ფიზიკურ სიდიდეებს შორის ეს არის მათემატიკური თანაფარდობები რომლებიც იძლევა ცალკეული სიდიდეების მიხედვით დანარჩენი სიდიდეების განსაზღვრის საშულებას ასეთი შედეგების საფუძველზე იქმნება ცალკეული ჰიპოთეზები მაგრამ თეორიიის დანიშნულებაა ახსნას მოვლენა რაც შეიძლება მცირე რაოდენობის ძირითად ჰიპოთეზებზე დაყრდნობით ამრიგად ცდასა და თეორიას შირის არსებობს მჭიდრო კავშირი ცდა იძლევა თეორიის შექმნისთვის საჭირო ცნობებს ხოლო თეორია და მისგან გამომდინარე დასკვნები მოწმდება ცდის საშუალებით თუ აღმოჩნდა რომ თეორიის თუნდაც ერთი შედეგი არ მართლდება ცდებით მაშინ ეს თეორია არაზუსტია და მოითხოვს გადამუშავებას ყოველი თეორიის ღირსება ძირითადად განისაზღვრება იმით თუ რამდენად ეფექტურად ემსახურება იგი ექსპერიმენტული ფაქტების რაოდენობრივ ახსნას თავისი თეორიების ჩამოყალიბებისას ფიზიკა ფართოდ სარგებლობს ისეთი მძლავრი იარაღით როგორიც არის მათემატიკური ანალიზი და მით ანიჭებს ამ თეორიებს ლოგიკურ სიმკაცრესა და ასხმულობას ენათესავება რა მათემატიკას თავისი თეორიული მეთოდით ფიზიკა ყველა სხვა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაზე უფრო მჭიდროდ არის დაკავშირებული მასთან მათემატიკისა და ფიზიკის ისტორია ნათლად გვიჩვენებს თუ რამდენად ძლიერ ბიძგებს აძლევდა და აძლევს ფიზიკა მათემატიკას მეორე მხრივ მათემატიკა ხშირად წინასწარ ჭვრეტს ფიზიკის განვითარების გზებს აყალიბებს რა მათემატიკურ სქემებს რომელებისც შემდგომში ფიზიკური კვლევა ძიების აუცილებელ იარაღად იქცევა ფიზიკა ეყრდნობა მათემატიკას იმისათვის რათა ის იყოს მისი ლოგიკური საფუძველი რომლის მეშვეობით ზუსტად იქნება ჩამოყალიბებული ფიზიკური კანონები და ამასთან მოსალოდნელი შედეგები განისაზღვროს რაოდენობრივად ყოველთვის როცა განტოლებების ანალიზური ამოხსა ვერ ხერხდება ასეთ შემთხვევებში გამოიყენება რიცხვითი ანალიზი და მოდელირება ამრიგად მეცნიერული მატემატიკური გამოთვლების ჩატარება ფიზიკის განუყოფელი ნაწილია და ის წარმოადგენს გამოთვლითი ფიზიკის სფეროს ფიზიკისა და მათემატიკის ძირითადი განსხვავება მდგომარეობს იმაში რომ ფიზიკა საბოლოო ჯამში ახორციელებს მატერიალური სამყაროს აღწერას ის ამოწმებს თავის თეორიებს ადარებს რა მისი თეორიიდან გამომდინარე შედეგებს და მონაცემებს ექსპერიმენტალურ მონაცემებთან მაშინ როდესაც მათემატიკას საქმე აქვს მხოლოდ აბსტრაქტულ ობიექტებთან და ნიმუშებთან თუმცა ეს განსხვავება ყოველთვის არ არის ცხადი არსებობს ფიზიკისა და მათემატიკის დიდი შემაკავშირებელი შუალედური რგოლი რომელიც ცნობილია მათემატიკური ფიზიკის სახელწოდებით ფიზიკას ასევე მჭიდო კავშირი აქვს სხვა მეცნიერებებთან ისევე როგორც გამოყენებით სფეროებთან როგორიცაა გამოგონება და მედიცინა ფიზიკის პრინციპები არის საფუძველი სხვა მეცნიერებებისათვის იმდენად რამდენადაც ფიზიკის მიერ შესწავლადი ზოგიერთი მოვლენა როგორიცაა ენერგიის შენახვა და გარდაქმნა ვრცელდება ყველა მატერიალურ სისტემებში ფიზიკა როგორც ხშირად აღნიშნავენ წარმოადგენს ფუნდამენტალურ მეცნიერებას რამეთუ ყოველ სხვა დისციპლინას ბიოლოგია ქიმია გეოლოგია მედიცინა და სხვ საქმე აქვს სპეციფიკური ტიპის მატერიალურ სისტემებთან რომლებიც თავის მხირვ ემორჩილებიან სწორედ ფიზიკის კანონებს ასე მაგალითად ქიმია შეისწავლის მთელ რიგ ისეთ საკითხებსა და პროცესებს რომლებიც ცნობილია როგორც ქიმიური რეაქციები რომლებიც იწვევენ ქიმიური ნივთიერებების ცვლილებას ქიმიური ნაერთების სტრუქტურა რეაქციისუნარიანობა და თვისებები განისაზღვრება ძირითად შემადგენელ მოლეკულათა თვისებებით რომლებიც კარგად აღიწერებიან ფიზიკის ისეთი დარგების მიერ როგორიცაა კვანტური მექანიკა ან კვანტური ქიმია თერმოდინამიკა და ელექტრომაგნეტიზმი ფიზიკა ცდისეული მეცნიერებაა სწორედ ამიტომ ფიზიკურ პროცესებზე დაკვირვებას და სხვადასხვა ფიზიკური სიდიდეების გაზომვას აქ განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა ფიზიკურ სიდიდეებს შორის რაოდენობრივი თანაფარდობების დასადგენად საჭიროა მათი გაზომვა სიდიდის გაზომვა ეს ნიშნავს ამ სიდიდის შედარებას პირობით ერთეულად მიღებულ ერთგვაროვან სიდიდესთან ეტალონთან ერთეულთა სისტემის აგების მეთოდიკა შემოთავაზებულიქნა გერმანელი მეცნიერის კ გაუსის მიერ საუკუნის პირველ ნახევარში მან აჩვენა რომ ფიზიკურ სიდიდეთა ერთეულთა სისტემის ასაგებად საკმარისია შეირჩეს რამდენიმე ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი ერთეული ამ ფიზიკურ სიდიდეთა ერთეულებს უწოდებენ ძირითად სიდიდებს ხოლო დანარჩენი ფიზიკური სიდიდეები რომლებიც განისაზღვრებიან ძირითადი სიდიდეებით განტოლებების მეშვეობით იწოდებიან წარმოებულ ერთეულებად ძირითად და წარმოებულ ერთეულთა ერთობლიობას უწოდებენ ერთეულთა სისტემას იმისდა მიხედვით თუ რომელი ფიზიკური სიდიდეებია შერჩეული ძირითად სიდიდეებად და რა ერთეულებია დადგენილი მათ გასაზომად შეიძლება შეიქმნას ესა თუ ის ერთეულთა სისტემა ისტორიულად სხვადასხვა სახელმწიფო ქმნიდა საკუთარ ერთეულთა სისტემას რომელიც უმეტეს შემთხვევაში არ ემთხვეოდა მეზობელი სახელმწიფოების ერთეულთა სისტემებს რაც იწვევდა ძალიან დიდ სირთულეებს როგორც საერთაშორისო ვაჭრობაში ასევე მეცნიერებასა და ტექნიკის სფეროში სიახლეების გაცვლისას უნივერსალური ერთეულთა სისტემის შექმნის საკითხის განხილვა მოხდა წ წ წლის ოქტომბერი ზომა წონის საერთაშორისო კონფერენციებზე წელს ზომა წონის მე საერთაშორისო კონფერენციაზე დადგინდა შვიდი საბაზისო ძირითადი სიდიდე რომლებიც ერთეულთა საერთაშორისო სისტემის შემოკლებით საფუძველს შეადგენს საერთაშორისო ერთეულთა სისტემა შვიდი საბაზისო ერთეულის გარდა ასევე შეიცავს ორ დამატებით და საკმაოდ დიდი რიცხვ წარმოებულ ერთეულებს ძირითად ერთეულებად მიღებულ იქნენ ფიზიკის ფესვები ისევე როგორც მთლიანად დასავლური მეცნიერების მომდინარეობს ბერძნული ფილოსოფიის საწყის პერიოდიდან ჩვ წ აღ მდე მე საუკუნიდან ის ჩაისახა ისეთ კულტურაში რომელიც არ აკეთებდა განსხვავებას მეცნიერებას ფილოსოფიასა და რელიგიას შორის იონში მილეთის სკოლის ბრძენებს არ აინტერესებდათ ასეთი დანაწევრება ისინი ცდილობდნენ შეეცნოთ ჭეშმარიტი ბუნება ანუ ნივთიერების ჭეშმარიტი შემადგენლობა რომელსაც ისინი უწოდებდნენ ფიზისს სწორედ ამ ბერძნული სიტყვიდან მომდინარეობს ტერმინი ფიზიკა და თავდაპირველი განმარტებით ის მოიაზრებდა ნივთიერების ჭეშმარიტი შემადგენლობის შეცნობისაკენ სწრაფვას მოგვიანებით მილეთის სკოლის ფილოსოფოსებს ბერძნებმა უწოდეს ჰილოძოისტები ანუ მატერიის როგორც ცოცხალის მაღიარებლები რამდენადაც ეს უკანასკნელნი ვერ ხედავდნენ განსხვავებას სულიერ და არასულიერს მატერიასა და სულს შორის უფრო მეტიც მათ არ გააჩნდათ ცნება მატერიის აღსანიშნავი სიტყვაც კი აღიქვამდნენ რა არსებობის ყველა ფორმებს როგორც ფიზისის გამოვლინებად რომელიც იმთავითვე დაჯილდოებული იყო სიცოცხლითა და სულიერებით ისინი სამყაროს განიხილავდნენ როგორც ადამიანის ორგანიზმის მსგავს ცალკეულ ორგანიზმს რომელიც სუნთქავს ჰაერს კოსმიური პნევმით ფიზიკა ისევე როგორც ზოგადად მეცნიერება წარმოადგენს საზოგადოებრივ მოვლენას და გააჩნია თავისი ობიექტური განვითარების კანონები რომელთა დადგენა ასევე შესაძლებელია მხოლოდ ამ მეცნიერების ისტორიული მსვლელობის შესწავლით უძველესი დროიდანვე დიდი იყო ადამიანის ინტერესი ბუნებისა და ბუნებრივი მოვლენების მიმართ მას აინტერესებდა თუ რატომ ვარდებოდა მიწაზე სხეულები რატომ ჰქონდა სხვადასხვა ნივთიერებებს სხვადასხვა თვისებები რისგან შესდგებოდა დედამიწა და ციური სხეულები და ა შ იმ პერიოდში შექმნილი თეორიების უმრავლესობა მცდარი იყო ვინაიდან მხოლოდ ფილოსოფიურ ჭრილში იყო გააზრებული და არ იყო შემოწმებული სისტემური ექსპერიმენტული ხერხებით გარემომომცველ ბუნებაში მიმდინარე ფიზიკური მოვლენები უძველესი დროიდან იქცევდნენ ადამიანთა ყურადღებას ამ მოვლენების ახსნის მცდელობები წინ უსწრებდა ფიზიკის როგორც მეცნიერების წარმოშობას ბერძნულ რომაული კულტურის ეპოქაში სს ჩვ წ აღ მდე პირველად ჩაისახა იდეები ნივთიერების ატომური აგებულების შესახებ ლევკიპი ანაქსაგორა დემოკრიტე ეპიკურე ლუკრეციუსი შეიქმნა სამყაროს გეოცენტრული სისტემა პტოლემიოსი მზის მთვარისა და პლანეტების მოძრაობის გეოცენტრული მოდელი მე საუკუნე აღსანიშნავია რომ ეპიციკლების მოდელზე დაფუძნებული სამყაროს ასეთივე სისტემა ინდოეთში შეიქმნა გამოჩენილი ინდოელი ასტრონომისა და მათემატიკოსის არიაბხატის მიერ ეპიციკლების მოდელი შექმნეს ასევე არაბმა იბნ აშ შატირმა და ირანელმა ნასირ ად დინ ატ ტუსიმ წწ დადგინდა სტატიკის უმარტივესი კანონები ბერკეტის წესი აღმოჩენილიქნა სინათლის წრფივი გავრცელებისა და არეკვლის კანონები ფორმულირებულიქნა ჰიდროსტატიკის საწყისები არქიმედეს კანონი დაიმზირა ელექტრობისა და მაგნიტიზმის უმარტივესი გამოვლენებები იმდროინდელი ცოდნის სისტემატიზაცია და საერთო დასკვნები გაკეთდა ბერძენი ფილოსოფოსის არისტოტელეს მიერ ს ჩვ წ აღ მდე არისტოტელეს ფიზიკა შეიცავდა ცალკეულ მართებულ პოზიციებს მაგრამ ამავე დროს უარყოფდა წინამორბედთა მრავალ პროგრესულ იდეებს კერძოდ კი ატომურ ჰიპოთეზას არისტოტელე უპირატესობას ანიჭებდა გონებაჭვრეტით წარმოდგენებს და ცდას არ მიიჩნევდა ცოდნის მთავარ საიმედო კრიტერიუმად არისტოტელეს მოძღვრება დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა და მრავალი საუკუნეების განმავლობაში მისი გადამოწმება არავის უფიქრია ამან კი მნიშვნელოვანწილად შეაფერხა მეცნიერების განვითარება მეცნიერება აღორძინდა მხოლოდ სს ში როდესაც დაიწყო ბრძოლა არისტოტელეს მოძღვრების წინააღმდეგ მე საუკუნის პირველ ნახევარში ნ კოპერნიკმა დაუდო საფუძველი ბუნებისმეტყველების თეოლოგიისგან განთავისუფლებას წამოაყენა რა თავისი სამყაროს ჰელიოცენტრული სისტემა მანამდე არსებული და მყარად დამკვიდრებული გეოცენტრული სისტემის საპირისპიროდ მე საუკუნეში დაიწყო ფიზიკაში ექსპერიმენტული მეთოდების გამოყენება ამან განაპირობა პირველი ფუნდამენტური ფიზიკური თეორიის ნიუტონის კლასიკური მექანიკის შექმნა ფიზიკის როგორც მეცნიერების ამ სიტყვის თანამედროვე გაგებით განვითარება დაიწყო გალილეო გალილეის შრომებით საუკუნის ლი ნახევარი გალილეი მიხვდა რომ მოძრაობის კანონების აღმოსაჩენად საჭირო იყო მოძრაობის აღწერა მათემატიკურად არ შეიძლება შემოვისაზღვროთ მხოლოდ მოძრავი სხეულებზე უბრალო დაკვირვებით რომ საჭიროა ცდების ჩატარება რათა გაირკვეს თუ როგორ იცვლება დროის მიხედვით მოძრავი სხეულის მახასიათებელი სიდიდეები გალილეიმ აჩვენა რომ მოცემულ სხეულზე გარემომცველი სხეულების ზემოქმედებას განსაზღვრავს არა სიჩქარე როგორც ითვლებოდა არისტოტელეს მექანიკაში არამედ სხეულის აჩქარება ეს მტკიცება წარმოადგენდა ინერციის კანონის პირველ ფორმულირებას გალილეიმ აღმოაჩინა მექანიკაში ფარდობითობის პრინციპი გალილეის ფარდობითობის პრინციპი დაამტკიცა რომ სხეულთა თავისუფალი ვარდნის აჩქარება დამოკიდებული არ არის მის სიმკვრივესა და მასაზე მექანიკის მეშვეობით დაასაბუთა კოპერნიკის თეორია გალილეის მიერ მნიშვნელოვანი შედეგები იქნა მიღებული ფიზიკის სხვა სფეროშიც მან გამოიგონა ჭოგრიტი და მის მეშვეობით გააკეთა მთელი რიგი ასტრონომიული აღმოჩენები მთები მთვარეზე იუპიტერის თანამგზავრი და სხვ სითბური მოვლენების რაოდენობრივი შესწავლა დაიწყო გალილეის მიერ პირველი თერმომეტრის გამოგონების შემდგომ ფიზიკაში უმნიშვნელოვანესი მიღწევა იყო მე საუკუნეში კლასიკური მექანიკის შექმნა გალილეის ქ ჰიუგენსის და სხვა წინამორბედების იდეების განვითარებით ისააკ ნიუტონმა ჩამოაყალიბა კლასიკური მექანიკის ყველა ძირითადი კანონი წელს დაბეჭდილ საკუთარ შრომაში სახელწოდებით ნატურფილოსოფიის მათემატიკური საწყისები მე საუკუნის მეორე ნახევარში სწრაფად განვითარდა გეომეტრიული ოპტიკა ყალიბდება ფიზიკური ოპტიკის საფუძვლები ჰიუგენსმა საფუძველი ჩაუყარა სინათლის ტალღურ თეორიას რომლის თანახმადაც სინათლე ეს არის ტალღების ნაკადი რომლებიც ვრცელდებიან განსაკუთრებულ ჰიპოთეტურ გარემოში ეთერში რომელიც ავსებს მთელს სივრცეს და აღწევს ყველა სხეულის შიგნით ძირითადად მე საუკუნეში აიგო კლასიკური მექანიკა და დაიწყო ოპტიკის ელექტრობის მაგნეტიზმის სითბური და აკუსტიკური მოვლენების კვლევა მე საუკუნეშიც გრძელდებოდა კლასიკური მექანიკის კერძოდ კი ციური მექანიკის განვითარება მის საფუძველზე შეიქმნა მსოფლიოს ერთიანი მექანიკური სურათი რომლის თანახმადაც სამყაროს მრავალფეროვნება არის სხეულის შემადგენელ ატომთა მოძრაობების სხვადასხვაობის შედეგი მოძრაობებისა რომლებიც ემორჩილებიან ნიუტონის კანონებს ეს სურათი მრავალი წლის განმავლობაში ახდენდა უძლიერეს გავლენას ფიზიკის განვითარებაზე ფიზიკური მოვლენის ახსნა ითვლებოდა მეცნიერულად და სრულად თუ ამ მოვლენის ახსნა მოხდებოდა კლასიკური მექანიკის კანონებით ფიზიკის სხვა სფეროებშიც მიმდინარეობდა ცდისეული ფაქტების შემდგომი დაგროვება ხდებოდა უმარტივესი ექსპერიმენტალური კანონების ფორმულირება ჰ ქავენდიშმა და შ კულონმა ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად აღმოაჩინეს ელექტროსტატიკის კანონი რომელიც განსაზღვრავს უძრავი ელექტრული მუხტების ურთიერთქმედების ძალას კულონის კანონი წარმოიშვა მოძვღვრება ელექტრობის შესახებ ასევე მნიშვნელოვანი პროგრესი განიცადა სითბური მოვლენების კვლევამ მე საუკუნის დასაწყისში ხანგრძლივი კონკურენტული ბრძოლა სინათლის კორპუსკულარულ და ტალღურ თეორიებს შორის დასრულდა ტალღური თეორიის გამარჯვებით ეს მოხდა მას შემდეგ რაც თ იუნგმა და მასთან ერთად ერთდროულად ო ჟ ფრენელმა ტალღური წარმოდგენების მეშვეობით წარმატებით ახსნეს სინათლის ინტერფერენციისა და დიფრაქციის მოვლენები განსაკუთრებული მნიშვნელობა ფიზიკისათვის და საერთოდ მთელი ბუნებისმეტყველებისათვის ჰქონდა ენერგიის შენახვის კანონის აღმოჩენას რომელიც არეთიანებდა და ერთმანეთთან აკავშირებდა ბუნების ყველა მოვლენას მე საუკუნის ექსპერიმენტალურად დამტკიცდა სითბოს რაოდენობისა და მუშაობის ეკვივალენტურობა ენერგიის შენახვის კანონი გახდა თერმოდინამიკის სითბური მოვლენების თეორიის ძირითადი კანონი რომელშიც არ ითვალისწინება სხეულების მოლეკულური აგებულება თერმოდინამიკის განვითარებასთან ერთად ვითარდებოდა სითბური პროცესების მოლეკულურ კინეტიკური თეორია მოლეკულურ კინეტიკური თეორიის განვითარების მეორე ეტაპი დაწყო ჯ მაქსველის შრომებით წელს მან ფიზიკაში პირველად შემოიტანა ალბათობის ცნება და იპოვა მოლეკულების სიჩქარეების მიხედვით განაწილების კანონი ალბათობა იმისა რომ მოლეკულის სიჩქარე მოთავსებულია მნიშვნელობათა განსაზღვრულ ინტერვალში მაქსველის განაწილება სტატისტიკურმა მექანიკამ დასრულებული სახე მიღო წელს ჯ გიბსის შრომებში რომელმაც შექმნა თერმოდინამიკურ წონასწორობაში ნებისმიერი სისტემისათვის და არა მხოლოდ აირებისთვის განაწილების ფუნქციის გამოთვლის მეთოდი მე საუკუნის მე ნახევარში ელექტრომაგნიტური მოვლენების შესწავლის პროცესი დასრულებულ იქნა მაქსველის მიერ რომელმაც ელექტრომაგნიტური ველისათვის დაწერა განტოლებები მაქსველის განტოლებები რომლებმაც არამარტო ახსნეს იმ დროისათვის ცნობილი ყველა ფაქტები ერთიანი თვალსაზრისით არამედ მოხერხდა ახალი მოვლენების წინასწარმეტყველებაც ჰ ჰერცის მიერ ელექტრომაგნიტური ტალღების ექსპერიმენტალურად აღმოჩენამ დაამტკიცა ამ დასკვნის სამართლიანობა მე საუკუნეში ასევე გრძელდებოდა მყარი სხეულების მექანიკის განვითარება წელს გ კირხოფმა და რ ბუნზენმა საფუძველი ჩაუყარეს სპექტრალურ ანალიზს აკუსტიკაში შემუშავებულ იქნა დრეკადი რხევებისა და ტალღების თეორია ჰ ჰელმჰოლცი ჯ რელეი და სხვ შეიქმნა დაბალი ტემპერატურების მიღების ტექნიკა თხევად მდგომარეობაში მიღებული იქნა ყველა აირი გარდა ჰელიუმისა ხოლო მე საუკუნის დასაწყისში ჰ კამერლინგ ონესის მიერ შეძლო ჰელიუმის გათხევადება წელს მის მიერ აღმოჩენილი იქნა ზეგამტარობის მოვლენა ფიზიკაში ახალი ეპოქის დადგომა მომზადდა მე საუკუნის დასასრულს ჯ ტომსონის მიერ ელექტრონის აღმოჩენით გაირკვა რომ ატომები არ არიან ელემენტარული არამედ წარმოადგენენ რთულ სისტემებს რომელთა შემადგენლობაში შედიან ელექტრონები მნიშვნელოვანი როლი ამ აღმოჩენაში ითამაშა აირებში განმუხტვის მოვლენების კვლევამ მე საუკუნი დასასრულსა და მე საუკუნის დასაწყისში ჰ ლორენცის მიერ საფუძველი ჩაეყარა ელექტრონული თეორიის შექმნას რომელსაც ხშირად უწოდებდნენ მიკროსკოპულ ელექტროდინამიკას მე საუკუნის დასაწყისში გაირკვა რომ ელექტროდინამიკა მოითხოვს სივრცისა და დროის შესახებ წარმოდგენების ძირეულ გადახედვას იმ წარმოდგენების რომლებიც საფუძვლად უდევს ნიუტონის კლასიკურ მექანიკას წელს აინშტაინმა შექმნა ფარდობითობის სპეციალური კერძო თეორია ახალი მოძღვრება სივრცისა და დროის შესახებ ფარდობითობის სპეციალური თეორიის შექმნამ აჩვენა მსოფლიოს მექანიკური სურათის შემოსაზღვრულობა მცდელობები ელექტრომაგნიტური პროცესები დაეყვანათ მექანიკურ ჰიპოთეტურ გარემოს ეთერის წარმოდგენამდე არმოჩნდა უსაფუძვლო წარმოდგენა ქმედების კვანტის ერგ წმ არსებობის შესახებ ჩაისახა წონასწორული სითბური გამოსხივების სტატისტიკური თეორიის ჩარჩოებში ამრიგად მოხდა სინათლის კორპუსკულაული თეორიის აღორძინება და ახალ ხარისხობრივ დონეზე აყვანა შედეგად აღმოჩნდა რომ კლასიკური ფიზიკის თვალსაზრისით შეუთავსებელი ტალღური და კორპუსკულარული თვისებები თანაბრად არის დამახასიათებელი სინათლისთვის ანუ მას გააჩნია ორმაგი ბუნება დუალიზმი ტალღური და კორპუსკულარული გამოსხივების დაკვანტვა იძლეოდა იმის დასკვნის საშუალებას რომ შიგაატომური მოძრაობის ენერგია ასევე იცვლება ნახტომისებურად სწორედ ასეთი დასკვნა გაკეთდა ნ ბორის მიერ წელს ამ დროისთვის ე რეზერფორდმა რომელიც ახდენდა მის მიერ ჩატარებული ნაწილაკების ნივთიერებაზე გაბნევის ექსპერიმენტალური შედეგების ინტერპრეტირებას აღმოაჩინა ატომის ბირთვი და წარმოადგინა საკუთარი ატომის ბირთვული პლანეტარული მოდელი ატომთა მდგრადობისა და მისი წრფივი სპექტრის ასახსნელად ბორმა ჩამოაყალიბა პოსტულატი რომლის თანახმადაც ატომებს შეუძლიათ იმყოფებოდნენ მხოლოდ განსაკუთრებულ სტაციონარულ მდგომარეობებში ამ მდგომარეობაში ყოფნისას ელექტრონები არ ასხივებენ და მხოლოდ ერთი სტაციონარული მდგომარეობიდან სხვა სტაციონარულ მდგომარეობაში გადასვლისას ასხივებს ან შთანთქავს ენერგიას ქმედების დისკრეტულობა ეს ფუნდამენტური ფაქტი ითხოვდა როგორც მექანიკის კანონების ისე ელექტროდინამიკის კანონების რადიკალურ გარდაქმნას პლანკის მუდმივა ეს არის უნივერსალური მსოფლიო მუდმივა რომელიც თამაშობს ბუნების მოვლენების მასშტაბის როლს კლასიკური კანონები სამართლიანია მხოლოდ საკმაოდ დიდი მასის ობიექტთა მოძრაობის განხილვისას რეზერფორდის მიერ ატომის ბითვის აღმოჩენას წინ უსწრებდა რადიოაქტივობის მძიმე ატომების რადიოაქტიური გარდაქმნები ჰ ბეკერელი პიერ და მარია კიურები და ასევე იზოტოპების ფ სოდდი აღმოჩენა წელს ჯ ჩედვიკის მიერ ნეიტრონის აღმოჩენამ განაპირობა ბითვის თანამედროვე პროტონულ ნეიტრონული მოდელის შექმნა ჰეიზენბერგი დ ივანენკო წელს ფრედერიკ და ირენ ჟოლიო კიურიმ აღმოაჩინეს ხელოვნური რადიაქტივობა დამუხტული ნაწილაკების ამაჩქარებლების შექმნამ ხელი შეუწყო სხვადასხვა ბირთვული რეაქციის შესწავლას ამ ეტაპის ფიზიკაში უმნიშვნელოვანეს შედეგს წარმოადგენდა ბირთვის გაყოფის აღმოჩენა და ბირთვული ენერგიის გამონთავისუფლების შესაძლებლობა ატომ ბირთვის ფიზიკის განვითარებასთან ერთდროულად სწრაფი განვითარება დაიწყო ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკამაც მიუხედავად იმისა რომ ფიზიკას საქმე აქვს სხვადასხვა სისტემებთან ზოგიერთი ფიზიკური თეორია შეიძლება გამოყენებულიქნას ფიზიკის სხვადასხვა სფეროში ასეთი თეორიები სამართლიანია გარკვეულ საზღვრებში მაგალითად კლასიკური მექანიკა სამართლიანია კარგად მუშაობს თუ საკვლევი ობიექტები რამდენადმე აღემატებიან ატომურ ზომებს სიჩქარეები გაცილებით ნაკლებია სინათლის სიჩქარეზე და გრავიტაციული ძალები მცირეა ეს თეორიები ჯერ კიდევ აქტიურად გამოიკვლევიან მაგალითად კლასიკური მექანიკის ისეთი ასპექტი როგორიცაა ქაოსის თეორია აღმოჩენილ იქნა მხოლოდ მე საუკუნეში სწორედ ფიზიკური თეორიები წარმოადგენენ ყველა ფიზიკური კვლევების საფუძველს ფიზიკური მატერიის საკვლევ ობიექტებისა და მოძრაობის ფორმების ნაირსახეობათა შესაბამისად ფიზიკა დაყოფილია ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებულ სხვადასხვა დარგებად ფიზიკის დაყოფა ცალკეულ დარგებად პირობითია და შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა კრიტერიუმებზე დაყრდნობით ფიზიკის ეს დარგები შეისწავლიან მატერიალური სამყაროს ცალკეულ ასპექტებს ფიზიკის ერთ ერთი უდიდეს დარგი კონდენსირებული გარემოს ფიზიკა შეისწავლის მყარ სხეულებსა და სითხეებს ატომური მოლეკულური ფიზიკა და ოპტიკის კვლევის საგანს წარმოადგენს ინდივიდუალური ატომები და მოლეკულები ელემენტარულ ნაწილაკთა ფიზიკა რომელიც ასევე ცნობილია მაღალი ენერგიების ფიზიკის სახელწოდებით შეისწავლის სუბმიკროსკოპულ ატომებზე გაცილებით მცირე ზომის ნაწილაკებს რომლისგანაც შედგება მთელი მატერია დაბოლოს ასრტოფიზიკას საქმე აქვს ასტროფიზიკური მოვლენებთან და მათ ახსნათან ბიოფიზიკა გეოფიზიკა ფიზიკური ქიმია ბირთვული ელექტრონიკა ბირთვული ენერგეტიკა კოსმოსური ტექნოლოგია ალბერტ აინშტაინი ანდრე მარი ამპერი ანტუან ბეკერელი ნილს ბორი პოლ დირაკი პიერ კიური შარლ ოგიუსტენ კულონი ჯეიმზ კლარკ მაქსველი ისააკ ნიუტონი მაქს პლანკი ვილჰელმ კონრად რენტგენი მაიკლ ფარადეი ჯეიმზ ჯოული კრისტიან ჰიუიგენსი ბიოლოგია სწავლობს ცხოვრების ფომრებს საათის ისრის მიმართულებით მარცხნიდან ზემოთ გვიმრა გაზელი გოლიათი ხოჭო ბიოლოგია სიცოცხლე სწავლება მეცნიერება მეცნიერება რომელიც შეისწავლის ცოცხალ არსებათა აგებულებას ფუნქციებს გავრცელებას წარმოშობას განვითარებას კავშირს ერთმანეთთან და არაცოცხალ ბუნებასთან იგი მოიცავს სიცოცხლის შემსწავლელ მრავალ სხვა მეცნიერებას ბიოლოგიის კვლევის მთავარი მეთოდებია დაკვირვება აღწერა შედარება და ცდა კვლევის შედეგები განიხილება ცოცხალ არსებათა ისტორიული ნათესაობისა და განვითარების თვალსაზრისით ბიოლოგიის მიერ დადგენილ ფაქტებს და კანონზომიერებებს იყენებს მედიცინა სოფლის მეურნეობა და სხვა დარგები ტერმინი ბიოლოგია მიღებულია ბერძნული სიტყვებისაგან სიცოცხლე და მოძღვრება ეს ტერმინი პირველად წელს შემოიღეს ფრანგმა მეცნიერმა ჟ ბ ლამარკმა და გერმანელმა მეცნიერმა გ რ ტრევინარიუსმა ბიოლოგიური ცოდნის საწყისებს ვხვდებით ძველი ცივილიზაციების მოაზროვნეთა და მკურნალთა თხზულებებში მათ შორის ჰიპოკრატესთან არისტოტელესთან და სხვ შუა საუკუნეებში ბიოლოგიის განვითარება შეფერხდა თუმცა უკვე მე საუკუნეების მკვლევარებმა დიდძალი მასალა დააგროვეს ორგანიზმების აგებულების შესახებ ქიმია მეცნიერება რომელიც შეისწავლის ნივთიერების შემადგენლობასა და აღნაგობას ნივთიერების თვისებებს და გარდაქმნებს ამ გარდაქმნათა ხელშემწყობ ან თავიდან აცილებისათვის აუცილებელ პირობებს ქიმიკოსები სწავლობენ ქიმიურ ელემენტებს ქიმიას გააჩნია ორი ძირითადი დარგი ორგანული ქიმია და არაორგანული ქიმია ორგანული ნივთიერებების ძირითადი ელემენტია ნახშირბადი ძნელი სათქმელია თუ როდის წარმოიშვა პირველად სიტყვა ქიმია და რა აზრს იტევდა იგი თავდაპირველად თავის თავში ამის შესახებ მრავალ ისტორიკოსს აქვს გამოთქმული საკუთარი ჰიპოთეზა თუმცა დღემდე არ მოხერხდა საერთო აზრამდე მისვლა ტერმინები ქიმია ქიმიკოსი ინტენსიურად გამოიყენება სამეცნიერო ლიტერატურაში მონოგრაფიებსა და სახელმძღვანელოებში საუკუნიდან მოყოლებული მრავალ ევროპულ ენაზე სიტყვა ქიმიას იდენტური მნიშვნელობა გააჩნია ინგლისურად გერმანულად ფრანგულად იტალიურად ესპანურად და პორტუგალიურად შვედურად და დანიურად და თურქულად ამ ჩამონათვალში ყურადღება მისაქცევია ფუძეზე ქემ ან ქიმ რომელიც თითოეულ მათგანში ფიგურირებს შესაძლოა ეს არის ის ადგილი საიდანაც შეიძლება ტერმინ ქიმიის განსამარტი გასაღების მოძებნა ზუსტად მსგავსი გზით მიდიოდნენ ისტორიკოსები რომლებიც ამ პრობლემაზე იმტვრევდნენ თავს და როგორც ერთ ერთი მათგანი აღნიშნავდა სიტყვა ქიმია თანაჟღერადია რამდენიმე ძვ ბერძნული სიტყვისა მაგალითად სიტყვა ქიმოს ის რომელიც წვენს ნიშნავს ეს სახელწოდება გვხვდება უძველეს ხელნაწერებში რომელიც მედიცინასა და ფარმაციას ეხება ქიმა ან ქიუმა ძვ ბერძნულად დნობას ნიშნავს და არ არის აზრს მოკლებული იმის ვარაუდიც რომ ქიმია თავდაპირველი მნიშვნელობით ლითონების გამოდნობის ხელოვნებას ნიშნავდა აი ქიმევსის ი კი არევას ნიშნავს რაც როგორც ყველას მოეხსენება ერთ ერთი აუცილებელი პროცესია ქიმიაში ასე რომ ეს ძვ ბერძული სიტყვაც შეიძლება მოვიაზროთ ამ ტერმინის პირველწყაროდ მრავალი მეცნიერი ცნება ქიმიის სამშობლოდ ძვ ეგვიპტეს ასახელებს ძველი ეგვიპტელები სიტყვით ქემა მდინარე ნილოსის ნაყოფიერ ნაპირებს მოიხსენიებდნენ საინტერესოა ის ფაქტიც რომ ძველ ბერძნულ ენაში სიტყვა ნიადაგი წარმოითქმის როგორც გუმუს ამ მოსაზრებას ემხრობოდა ფრანგი ქიმიკოსი მარსელენ ბერტლო რომელიც თავის თანამოაზრეებთან ერთად ამტკიცებდა რომ ქიმია იმ ცოდნის ერთობლიობას წარმოადგენს რომელიც დედამიწის წიაღის შესწავლასთან იყო დაკავშირებული გამოთქმული იყო ასეთი ეგზოტიკური მოსაზრება თითქოს ქიმია წარმოსდგება ძველი ჩინური სიტყვისაგან კიმ რაც ოქროს ნიშნავს ისტორიული წყაროების თანახმად ტერმინი ქიმია იმ მნიშვნელობით რომელიც მან დასავლურ ევროპულ ცივილიზაციაში შეიძინა პირველად გამოიყენა ზოსიმე პანოპოლიტანელმა ჩვენი წელთაღრიცხვის საუკუნის მეორე ნახევარში ზოგიერთი ქიმიური პროცესი მაგალითად მადნისაგან ლითონების მიღება ტანსაცმლის ღებვა ტყავის გამოყვანა და სხვა ადამიანის მიერ კულტურული ცხოვრების გარიჟრაჟზე გამოიყენებოდა მე საუკუნეებში ჩაისახა ალქიმია რომლის მიზანი იყო სხვადასხვა ლითონების გადაქცევა კეთილშობილ ლითონებად აღორძინების ეპოქიდან დაწყებული ქიმიურ კვლევებს სულ უფრო და უფრო აქტიურად იყენებდნენ პრაქტიკული მიზნებისათვის მეტალურგია მინის წარმოება კერამიკის და საღებავების დამზადება მე საუკუნის მე ნახევარში რ ბოილმა პირველმა შემოიღო ქიმიური ელემენტის ცნების მეცნიერული განმარტება პედაგოგიკა მეცნიერება ადამიანის აღზრდისა და განათლების შესახებ ამ ტერმინში თავდაპირველად მხოლოდ ბავშვთა აღზრდა იგულისხმებოდა იგი შეისწავლის აღზრდის არსს მიზნებს ამოცანებს და კანონზომიერებებს მის როლს საზოგადოების ცხოვრებასა და ადამიანის განვითარებაში განათლებისა და სწავლების პროცესს თანამედროვე პედაგოგიკაში განათლების პრობლემები წყდება ადამიანის ფილოსოფიური კონცეფციების სოციალურ ფსიქოლოგიური და ფსიქო ფიზიოლოგიური გამოკვლევების საფუძველზე სიტყვა პედაგოგიკა ბერძნული წარმოშობისაა და ბავშვების აღზრდას ნიშნავს პედაგოგიური სწავლებები ძვ წ მე საუკუნეებში გამოჩნდა ძველ საბერძნეთსა და ძველ აღმოსავლეთში როგორც ფილოსოფიური სისტემის ნაწილი მე საუკუნეებში ბურჟუაზიული საზოგადოების ჩამოყალიბების პროცესში აღმოცენდა იან კომენსკის ჟან ჟაკ რუსოს ი პესტალოცის ფ დისტერვეგის და სხვათა პროგრესული პედაგოგიური სისტემები იხ სრული ტექსტი პედაგოგი ბერძნულად აღმზრდელი ეწოდება პიროვნებას რომელიც აწარმოებს პრაქტიკულ მუშაობას ბავშვების და მოზარდების აღზრდის განათლებისა და სწავლებისათვის და აქვს სპეციალური მომზადება ამ დარგში იხ სრული ნუსხა კლოდ ლუი ბერთოლე დ დეკემბერი ტალუარი ზემო სავოია გ ნოემბერი პარიზი ფრანგი ქიმიკოსი ქიმიური წონასწორობის შესახებ მოძღვრების ფუძემდებელი პარიზის პოლიტექნიკური და ნომალური სკოლების პროფესორი მედიცინის დოქტორი ლავუაზიესთან და სხვა მეცნიერებთან ერთად დაამუშავა ახალი ქიმიური ნომენკლატურა ბერთოლემ შეიმუშავა ქსოვილების სანთლისა და ქაღალდის ქლორით გათეთრების მეთოდი მიიღო ქვექლოროვან და ქვექლომჟავათა მარილები მათ შორის ბერთოლეს მარილი დაადგინა რომ ქიმიური რეაქციის მიმართულუბას განსაზღვრავს მორეაგირე ნივთიერებების მასა თვისებები და რეაქციის პირობები ბერთოლე ქიმიურ რეაქციის განიხილავდა როგორც უწყვეტ და შექცევად პროცესს თვლიდა რომ ამ დროს წარმოქმნილი ნივთიერებების შედგენილობა ცვალებადია საუკუნის დამდეგს ნ კურნაკოვმა აღმოაჩინა ცვალებადი შედგენილობის ინდივიდუალური ქიმიური ნაერთები და მათ ბერთოლიდები უწოდა რობერტ ბოილი დ იანვარი ლიზმორი ირლანდია გ დეკემბერი ლონდონი ანგლო ირლანდიელი ქიმიკოსი და ფიზიკოსი მიიღო ოქსფორდის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორის ხარისხი ფიზიკაში ლონდონის სამეფო საზოგადოების თანადამფუძნებელი წიგნში ქიმიკოს სკეპტიკოსი გამოიცა ანონიმურად ბოილი ამტკიცებდა რომ ქიმია უნდა გამოიყოს დამოუკიდებელ მეცნიერებად იგი უარყოფდა მოძღვრებას ოთხი სტიქიის ცეცხლი ჰაერი წყალი და მიწა შესახებ ილაშქრებდა პარაცელსის საწყისის გოგირდი ვერცხლისწყალი მარილი წინააღმდეგ რომლებისგანაც თითქმის ყველა ბუნებრივი სხეული შედგებოდა ბოილი ელემენტებად თვლიდა მარტივ სხეულებს რომელთა მიღება სხვა სხეულიდან შეუძლებელი იყო ბოილი ექსპერიმენტულ კვლევაში ფართოდ იყენებდა თვისებრივ და რაოდენობრივ მეთოდებს დამოუკიდებლად მიიღო ფოსფორი და აღწერა მისი თვისებები მან ჩამოაყალიბა ქიმიური ელემენტების პირველი მეცნიერული განმარტება შემოიტანა ქიმიაში ექსპერიმენტული მეთოდი საფუძველი ჩაუყარა ქიმიური ანალიზის სველ მეთოდს ბოილს უკუთვნის ფუნდამენტური შრომები ფიზიკაში რ ტოუნლეისთან ერთად დაადგინა აირის ერთი და იმავე მასისათვის მოცულობის დამოკიდებულება წნევისაგან უცვლელი ტემპერატურის პირობებში ჯონ დალტონი დ სექტემბერი იგლსფილდი ინგლისი გ ივლისი მანჩესტერი ინგლისელი ფიზიკოსი და ქიმიკოსი ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი მიიღო თვითგანათლება კენდალში და მანჩესტერში ასწავლიდა მათემატიკას მანჩესტერის ლიტ ფილოს საზოგადოების წევრი მდივანი და თავმჯდომარე დალტონმა შეისწავლა აირთა ნარევების თვისებები აღმოაჩინა აირების პარციალურ წნევათა კანონი და ხსნადობის დამოკიდებულება მათ პარციალურ წნევაზე დალტონის კანონები გამოიკვლია სითხეთა აორთქლების დამოკიდებულება წნევაზე ტემპერატურასა და სხვა ფაქტორებზე დაადგინა ჟ შარლისაგან დამოუკიდებლად და გეი ლუსაკზე ადრე რომ მუდმივი წნევის პირობებში ტემპერატურის ერთნაირი მატების დროს ყველა აირი ერთნაირად ფართოვდება დალტონს ეკუთვნის ფუნდამენტური შრომები ქიმ ატომისტიკაში ჯერად ფარდობათა კანონი და შედგენილობის მუდმივობის კანონი პირველმა აღწერა მხედველობის დეფექტი რომლითაც თვითონ იყო დაავადებული და რომელმაც შემდგომში დალტონიზმის სახელწოდება მიიღო ანტუან ლორან ლავუაზიე დ აგვისტო პარიზი გ მაისი იქვე ფრანგი ქიმიკოსი პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი ადიუნქტი დან დაამთავრა პარიზის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი ამავე დროს სწავლობდა საბუნებისმეტყველო მეცნიერების დარგებს განსაკუთრებით ფიზიკასა და ქიმიას საფრანგეთის დიდი რევოლუციის პერიოდში კონსტიტუციური მონარქიის მომხრე იყო ლავუაზიეს თავი მოკვეთეს ლავუაზიეს შრომებმა ქიმია აქცია ზუსტ გაზომვებზე დაფუძნებულ მეცნიერებად მასის შენახვის კანონზე დაყრდნობით ლავუაზიემ უარყო ფლოგისტონის მცდარი ჰიპოთეზა მან მთელი რიგი ცდების საფუძველზე დაასაბუთა რომ წვა და გამოწვა ნივთიერების ჟანგბადთან შეერთების პროცესია ლავუაზიემ ფრანგი სამხედრო ინჟინერ ჟ მენიესთან ერთად დაადგინა რომ წყალი ჟანგბადისა და წყალბადის ნაერთია მათვე მიიღეს წყალი წყალბადისა და ჟანგბადისაგან ფრანგ ქიმიკოსებთან კ ბერთოლე ლ გიტონ დე მორვო ა ფურკრუა ერთად დაამუშავა რაციონალური ქიმიური ნომენკლატურის პროექტი რომლის ძირითადი პრინციპები დღემდეა შემონახული ლავუაზიემ სხვა ფრანგ მეცნიერებთან ერთად დააარსა ქიმიური ჟურნალი გამოაქვეყნა ქიმიის საწყისი კურსი რომელშიც ქიმია განსაზღვრა როგორც მეცნიერებათა შედგენილობისა და ანალიზის შესახებ ლავუაზიემ თავისი შრომებით მყარი საფუძველი მოუმზადა ქიმიაში ატომიზმის შემოტანას საუკუნის დამდეგს მისმა შეხედულებებმა საყოველთაო აღიარება პოვა ლავუაზიე თერმოქიმიის ერთ ერთ ფუძემდებლად ითვლება ლავუაზიემ და ლაპლასმა პირველად განსაზღვრეს მთელი რიგი ნაერთების დაშლის სითბო მისი წარმოქმნის სითბოს ტოლია ლავუაზიემ დაამტკიცა რომ სუნთქვის დროს შთაინთქმება ჟანგბადი და გამოიყოფა ნახშირორჟანგი მიხეილ ვასილის ძე ლომონოსოვი დ ნოემბერი ძვ სტ ნოემბერი არხანგელსკის გუბერნია სოფ დენისოვკა ახლანდ სოფელი ლომონოსოვო გ აპრილი ძვ სტ აპრილი პეტერბურგი რუსი მეცნიერ ბუნებისმეტყველი ენციკლოპედისტი ფიზიკური ქიმიის ერთ ერთი ფუძემდებელი პოეტი თანამედროვე რუსული სალიტერატურო ენის შემქმნელი მხატვარი ისტორიკოსი დამოუკიდებელი რუსული მეცნიერების მებაირახტრე ლომონოსოვის სამეცნიერო მოღვაწეობა შეიძლება დაიყოს პერიოდად მდე იგი ძირითად ფიზიკისა და ქიმიის საკითხებზე მუშაობდა იდან უმეტესად ქიმიურ პროცესებს სწავლობდა ხოლო იდან სიცოცხლის ბოლომდე სამეცნიერო კვლევით მუშაობას ეწეოდა ბუნებისმეტყველებისა და გამოყენებითი მეცნიერების სხვადასხვა სფეროში ლომონოსოვი დიდ ყურადღებას აქცევდა განათლების საქმეს რუსეთში მისი თაოსნობის შედეგად წელს მოსკოვში შეიქმნა უნივერსიტეტი რომელიც დღემდე მის სახელს ატარებს ლომონოსოვის მეცნიერული გამოკვლევები ქიმიასა და ფიზიკაში ემყარებოდა წარმოდგენებს ნივთიერების ატომურ მოლეკულური აღნაგობის შესახებ ლომონოსოვმა გადაწყვიტა ამ წარმოდგენების საფუძველზე დაეწერა დიდი კორპუსკულური ფილოსოფია ამ ჩანაფიქრის განხორციელება ვერ მოახერხა მისი ფიზ და ქიმ შრომების დიდი ნაწილი უნდა განვიხილოთ როგორც მოსამზადებელი მასალა ამ სამუშაოსათვის პირველი ნაბიჯი ამ მიმართულებით იყო მოძღვრების განვითარება მატერიის არამგრძნობიარე ე ი არასაგრძნობი ნაწილაკების კორპუსკულების მოლეკულების შესახებ ლომონოსოვს შესაძლებლად მიაჩნდა ნივთიერების ყველა თვისების ამომწურავად ახსნა კორპუსკულების სხვადასხვა წმინდა მექანიკური მოძრაობის შესახებ არსებული წარმოდგენების მეშვეობით კორპუსკულები ატომებისაგან შედგება ამრიგად ლომონოსოვის თეორიაში არ არის განხილული ცეცხლის სინათლის სითბოს მატერიები და სხვა სპეც მატერიები მთელი სივრცის შემავსებელი ეთერის გამოკლებით მან დაუშვა რომ სითბოს განაპირობებს ნივთიერების ნაწილაკთა ბრუნვითი მოძრაობა მოლეკულურ კინეტიკურ თეორიას ლომონოსოვმა საფუძვლად დაუდო მოძრაობისა და მატერიის შენახვის ფილოს პრინციპის თავისი ფორმულირება ბუნებაში მომხდარი ყველა ცვლილება მდგომარეობის არსის მიხედვით ისეთია რომ რამდენიც ერთ სხეულს წაერთმევა იმდენივე დაემატება მეორეს ბუნების ეს საყოველთაო კანონი ვრცელდება მოძრაობის წესებზეც რადგან სხეული რომელიც თავისი ძალით ამოძრავებს მეორეს რამდენსაც თვითონ კარგავს იმდენს ანიჭებს მეორეს რომელიც მისგან მოძრაობას იღებს ლომონოსოვი თვლიდა რომ ნივთიერებისა და მოძრაობის შენახვის კანონები ძირითადი კანონებია რომლებიც არ მოითხოვს შემოწმებას ბუნებისმეტყველების აქსიომებით ლომონოსოვმა ცეცხლოვანი მატერიის ფლოგისტონის შესახებ მოძღვრების უსაფუძვლობის დასამტკიცებლად გაიმეორა რობერტ ბოილის ცდა რომელმაც დახშულ ჭურჭელში მოათავსა ლითონი და გააცხელა იგი ჭურჭლის გახსნის შემდეგ ბოილმა აწონა ჭურჭელი მასში წარმოქმნილი ხენჯით და აღმოაჩინა რომ დამწვარი ლითონი უფრო მეტს იწონიდა ვიდრე სუფთა ლითონი რაც ცეცხლოვანი მატერიის მინის კედლებში შეღწევით ახსნა ლომონოსოვმა ბოილისაგან განსხვავებით ლითონის შემცველი ჭურჭლის გაცხელების შემდეგ მასში ჰაერი არ შეუშვა და წონა უცვლელი დარჩა ლომონოსოვი დარწმუნდა რომ სახელოვანი რობერტ ბოილის აზრი მცდარია ვინაიდან გარე ჰაერის შეუშვებლად დამწვარი ლითონის წონა უცვლელი რჩება ამგვარად ლომონოსოვმა თავისი თანამედროვე მეცნიერებისაგან განსხვავებით ცეცხლოვანი მატერია გამორიცხა ქიმ აგენტების სიიდან და ახლო მივიდა წვისა და ჟანგვის პროცესების სწორ გაგებასთან ლომონოსოვს ღრმად ესმოდა ქიმიისა და ფიზიკის კავშირი წწ მან წაუკითხა სტუდენტებს კურსი ჭეშმარიტი ფიზიკური ქიმიის შესავალი ლომონოსოვმა დაამუშავა ქიმიური ობიექტების ფიზიკურად გამოსაკვლევი ხელსაწყოები ვისკოზიმეტრი სიბლანტის გასაზომად რეფრაქტომეტრი გარდატეხის მაჩვენებლის განსასაზღვრავად და სხვ ლომონოსოვი ყურადღებით იკვლევდა ატმოსფერული ელექტრობას გ რიხმანთან ერთად მათ დაამუშავეს სპეციალური აპარატურა მეხის მანქანა ლომონოსოვი უშვებდა რომ ელექტრული ველი განპირობებულია ეთერის ნაწილაკების ბრუნვითი მოძრაობით მნიშვნელოვანი იყო ლომონოსოვის მიერ ე წ ღამის სამზერი მილის გამოგონება უ ჰერშელზე ადრე ლომონოსოვმა ააგო არეკვლითი სარკული ტელესკოპი რომელსაც არ ჰქონდა დამატებითი ბრტყელი სარკე წ მაისს მზის დისკოზე ვენერას გავლისას ლომონოსოვმა ამ უკანასკნელის ატმოსფერო აღმოაჩინა რასაც დაუკავშირა ვენერას გავლისას მზის კიდის ერთგვარი განრთხმა თავისივე კონსტრუქციის საქანის საშუალებით რომლის ამპლიტუდა და რხევის მიმართულება დიდი სიზუსტით იზომებოდა ლომონოსოვი დედამიწის გრავიტაციასაც იკვლევდა ლომონოსოვი რუსული ლიტერატურის რეფორმატორი იყო წელს მან გერმანიიდან პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიას გამოუგზავნა წერილი რუსული მოლექსეობის შესახებ რომელშიც რუსული სილაბურ ტონური ლექსთწყობის თეორია ჩამოაყალიბა ამ თეორიის პოეტური გამოხატულება იყო ლომონოსოვის პატრიოტული ოდა ხოტინის აღებაზე გამოქვეყნდა საპროგრამო ლექსში გაბაასება ანაკრეონთან იანი წწ მიჯნა ლომონოსოვმა უარყო სატრფიალო ლირიკა და პოეზიას მაღალი მოქალაქეობრივი მისია დააკისრა რომელსაც დღესასწაულებისათვის წერდა მათ უმეტეს ნაწილს სახოტბო ელფერი ჰქონდა რადგან ისინი დედოფალ ელისაბედ პეტრეს ასულის ტახტზე ასვლის გამო იყო შეთხზული სინამდვილეში კი ისინი სამშობლოს ბედ იღბალზე ჩაფიქრებული პოეტის განცდებს ასახავდნენ ლომონოსოვის მდიდარი ლიტერატურული მემკვიდრეობიდან აღსანიშნავია დაუმთავრებელი პოემა პეტრე დიდი ტრაგედიები ტამირა და სელიმი დემოფონტი ასამდე ლექსი ოდები სახოტბო სიტყვები და სხვ ლომონოსოვი დიდ ყურადღებას აქცევდა რუსეთში მეტალურგიის წარმოების განვითარებას იგი არაერთხელ უსვამდა ხაზს ჩრდილოეთ საზღვაო გზის ათვისების მნიშვნელობას რუსეთის პოლიტიკური და სამეურნეო ცხოვრების წინსვლაში დიდ ყურადღებას უთმობდა აგრეთვე რუსეთის მოსახლეობის კვლავწარმოების საკითხებს ისტორია თხრობა მოთხრობა გარდასულ ამბებზე ისტორიას შეიძლება ჰქონდეს ორი ძირითადი განსაზღვრება ისტორია არის ცოდნის სფერო რომელიც შედგება მეცნიერების ცალკეული დარგებისაგან დამხმარე და სპეციალიზებული ისტორიული დისციპლინებისაგან ცალკეულ ნაწილთა სპეციალიზაციის ხარისხი სხვადასხვაა რის გამოც გამოყოფენ რამდენიმე ჯგუფს პირველ ჯგუფს შეადგენს ისტორიული მეცნიერების ის დარგები რომელთა ფარგლებში ისტორიკოსები საზოგადოების ისტორიას შეისწავლიან მთლიანად ან ნაწილების მიხედვით ისტორიას სწავლობენ ფორმაციებისა და ეპოქების კომპლექსური პრობლემების მიხედვით სივრცობრივ გეოგრაფიული პრინციპით გარდა ამისა ცალკე შეისწავლიან ადამიანთა ისტორიის სხვადასხვა მხარესა და მოვლენას პირველ შემთხვევაში მსოფლიო ისტორიაში გამოიყოფა პირველყოფილი საზოგადოების ისტორია ძველი მსოფლიოს ისტორია შუა საუკუნეების ისტორია ახალი ისტორია და უახლესი ისტორია სივრცობრივ გეოგრაფიული პრინციპის მიხედვით გამოიყოფა დიდი ერთმანეთთან ისტორიულად დაკავშირებული რაიონების რეგიონალური ისტორია და ცალკეული ქვეყნებისა და ხალხების ისტორია მეორე ჯგუფს ქმნის დამხმარე და სპეციალიზებული ისტორიული დისციპლინები წყაროთმცოდნეობა პალეოგრაფია დიპლომატიკა ქრონოლოგია ისტორიული მეტროლოგია სფრაგისტიკა გენეალოგია ჰერალდიკა ნუმიზმატიკა დამოუკიდებელ ადგილს იკავებს ორი სპეციალიზებული ისტორიული მეცნიერება არქეოლოგია და ეთნოგრაფია ტერმინი ისტორია ბერძნული წარმოშობისაა და ნიშნავს მონათხრობს წარსულის შესახებ თვითონ ისტორიული მეცნიერება არის ისტორიოგრაფიის შესწავლის საგანი ამ დისციპლინის ტერმინოლოგიით ისტორია არის მხოლოდ ის რაც დოკუმენტურად დასტურდება ამგვარად ისტორიული მეცნიერება იწყება იმ დროიდან როცა გამოჩნდა წერილობითი ინფორმაცია პირველი მონუმენტური შრომა რომელშიც აღწერილია კონკრეტული ისტორიული მოვლენები კერძოდ ბერძნულ სპარსული ომები და მისი თანადროული ქვეყნები და ხალხები აქემენიდთა იმპერია ეგვიპტე სკვითები ეკუთვნის ბერძენი ისტორიკოსის ჰეროდოტეს კალამს ამ ნაწარმოებს ერქვა ისტორია რაც ძველბერძნულად აღმოჩენას გამოკვლევას ნიშნავს ამ დამსახურების გამო ციცერონმა ჰეროდოტეს ისტორიის მამა უწოდა ისტორიული ხასიათის ინფორმაციას მისი უზარმაზარი მოცულობის გამო ყოფენ მრავალი ასპექტის მიხედვით როგორებიცაა რეგიონები და ქვეყნები კულტურები და ხალხები მეცნიერების და ტექნოლოგიების დარგები ქრონოლოგია და თემატიკა და სხვა შესაბამისად არსებობს მრავალი სხვადასხვა კლასიფიკაცია რომლის ერთ ერთი ნიმუშიც აქ არის წარმოდგენილი ენათმეცნიერება მეცნიერება ადამიანის ბუნებრივი ენების მათი აგებულებისა და ფუნქციონირების ზოგადი კანონების შესახებ ენათმეცნიერებების გავრცელებული სახელწოდება უცხო ენებზე არის ლინგვისტიკა იგი მომდინარეობს ლათინური საგან რაც ნიშნავს ენას ენის შესასწავლი ასპექტების თვალსაზრისით პირობითად გამოიყოფა ენათმეცნიერების დისციპლინების ორი კლასი შიგა და გარე ენათმეცნიერება უძველესი დროიდან ვითარდებოდა ძველ აღმოსავლეთსა და მესოპოტამიაში სირიასა და ეგვიპტეში აგრეთვე ინდოეთსა ძვ წ მე სს პანინი და საბერძნეთში არისტოტელე მეცნიერულ კვლევებს ამ დარგში საფუძველი ჩაეყარა მე საუკუნის დასაწყისიდან ზოგადი და შედარებით ისტორიული ენათმეცნიერების ფორმით პირველი ფორმის წარმომადგენელი იყო ვილჰელმ ჰუმბოლდტი ხოლო მეორისა ფრანც ბოპი ვილჰელმ გრიმი და სხვები ენათმეცნიერების ისტორიის ძირითადი მიმართულებებია იხ სრული ტექსტი იხ სრული ნუსხა ჯავა არის ზოგადი დანიშნულების კონკურენტული ობიექტურად ორიენტირებული პროგრამირების ენა არის მკაცრად სტატიკურად ტიპიზირებული ენა სინტაქსური აგებულებით ის წააგავს უფრო ადრეულ ენებს და მისი ობიექტური მოდელი აგრეთვე მნიშვნელოვნად ნასესხებია და ენებიდან პროგრამები კომპილირდება ბაიტ კოდებში და ეშვება ვირტულურ მანქანაში რაც უზრუნველყოფს კომპილირებული პროგრამის დამოუკიდებლობას გამშვები სისტემასთან მიმართებაში ოფიციალურად წლის მაისს გამოვიდა ს პირველადი შემუშავება ეკუთვნის რომელიც დღემდე რჩება ვირტუალური მანქანის და ენის სპეციფიკაციის ძირითად განმსაზღვრელად მხარდაჭერილია ძირითად კომპიუტერულ და მობილურ ოპერაციულ სისტემებში უამრავ საყოფაცხოვრებო და ციფრული მოწყობილობაში აგრეთვე საბანკო პლასტიკურ და სხვა სახის სერვის ბარათებში დღეს ყველაზე გავრცელებული ენაა მოწყობილობათა რაოდენობის მიხედვით რომლებიც ასრულებენ პროგრამებს და აგრეთვე ყველაზე პოპულარული ენაა იმ პროგრამისტების რაოდენობის მიხედვით რომლებიც წერენ თავის პროგრამებს ზე ს ისტორია იწყება წლის დეკემბრიდან როდესაც ში მცირე ჯგუფის მიერ ინიცირებულია მწვანე პროექტი ამ პროექტის მიზანი იყო სამომხმარებლო ციფრული მოწყობილობების დაპროგრამების შესაძლებლობა ისევე როგორც ეს კომპიუტერებზე შეიძლებოდა მწვანე პროექტის ფარგლებში ჯეიმზ გოსლინგის მიერ შეიქმნა ახალი პროგრამირების ენა რომელიც არ იყო დამოკიდებული კონკრეტული მოწყობილობის აგებულების დეტალებზე შემდგომში სახელი შეუცვალეს და მას დაერქვა მოწყობილობის წარმატებული დემონსტრაციის შემდეგ წელს მწვანე პროექტი ში გადადის რომელსაც სრულად აფინანსებს საბოლოო ჯამში დაიხურა როგორც არაპერსპექტიული იმ დროისათვის თუმცა აღმოაჩნდა რომ ის პრობლემები რომლების გადაჭრასაც ცდილობდნენ ამ პროექტში აგრეთვე აქტუალურად იდგა სხვა სწრაფადგანვითარებად დარგში ინტერნეტში განცხადება ალფა ვერსიის გამოსვლის შესახებ გაკეთდა წლის მაისს კონფერენციაზე საბოლო ვერსიით გამოვიდა წელს პირველი ფართო აღიარება ტექნოლოგიამ მიიღო წელს როდესაც გამოვიდა ს შემდეგი ვერსია ს ვერსიები შემდეგი ქრონოლოგიით გამოდიოდა წლის იანვარი წლის თებერვალი სიახლეები შეიცავდა ბიბლიოთეკის გაუმჯობესებას ახალ ტექნოლოგიას რელაციურ მონაცემთა ბაზებთან სამუშაოდ და პროგრამირების ინტერფეისს აგრეთვე მნიშვნელოვანი იყო სტანდარტის მხარდაჭერის გამოჩენა წლის დეკემბერი პირველად გამოჩნდა ბიბლიოთეკა მომხმარებლის ინტერფეისის გაუმჯობესებული მხარდაჭერით შედარებით უფრო ადრეულ თან წლის მაისი გაზრდილი წარმადობა და ტექნოლოგიები წლის თებერვალი ბიტიანი არქიტექტურის მხარდაჭერა დამუშავების ჩადგმული შესაძლებლობები წლის სექტემბერი ენის ახალი კონსტრუქციები როგორიცაა კლასის პარამეტრები ციკლის გაფართოებული შესაძლებლობები პრიმიტიული ტიპების ავტომატური კონვერტაცია შესაბამის ობიექტურ ტიპებში და პირიქით უტიპო ცვლადი არგუმენტების სია ფუნქციაში სტატიკური და მეტამონაცემების ანუ ანოტაციების მხარდაჭერა წლის დეკემბერი სხვა უამრავ სიახლეებს შორისაა ჩადგმული მონაცემთა ბაზა გრაფიკული ინტერფეისის გაფართოებული შესაძლებლობები სკრიპტული ენების მხარდაჭერა და კომპილატორთან პროგრამულად მუშაობის შესაძლებლობა ს ძირითადი მახასიათებელი თვისებაა იყოს დამოუკიდებელი შესრულების გარემოს აგებულების დეტალებისაგან პლატფორმის ყველაზე ცნობილი დაპირების დაწერე ერთხელ გაუშვი ყველგან შესაბამისად ასეთი მიდგომა უპირველეს ყოვლისა ამარტივებს პროგრამის შემქმნელის შრომას რადგან ვთქვათ ოპერაციულ სისტემაში დაწერილი პროგრამა შესაძლებელია ცვლილების გარეშე გადავიტანოთ სხვა მაგალითად ოპერაციული სისტემაში ცნება შესრულების გარემო ს შემთხვევაში გაცილებით შორსაა წასული ვიდრე უბრალოდ ოპერაციული სისტემა ასე მაგალითად ამოსაბეჭდი მოწყობილობა აგრეთვე შესრულების გარემოს ერთ ერთი შემადგენელი ნაწილია ამიტომ ზე შექმნილია სპეციალური პროგრამირების ინტერფეისი სახელად რომლის გამოყენებით შეგიძლიათ ისე დაწეროთ პროგრამა რომ პრინტერის აგებულების დეტალები არ იყოს არსად ნახსენები ეს ის სამუშაო რასაც საკუთარ თავზე იღებს შესრულების გარემოს სხვა მნიშვნელოვანი მაგალითია რელაციური მონაცემთა ბაზა ერთ ერთი პირველი პროგრამირების ინტერფეისი სახელად უზრუნველყოფდა ნებისმიერი მწარმოებლის მონაცემთა ბაზასთან მიერთების და ბრძანებების შესრულების ერთნაირ მექანიზმს აბსტრაქციის დონე კიდევ უფრო თვალშისაცემია დღეს როდესაც შემდეგ კი ტექნოლოგიები განვითარდა რომელთა წყალობით დღეს შეგვიძლია ისე ვიმუშაოთ რელაციურ მონაცემთა ბაზასთან რომ არ გამოვიყენოთ ამ ბაზისთვის დამახასიათებელი ენის დიალექტი შესრულების გარემოდ აგრეთვე სხვა პროგრამები შეგვიძლია განვიხილოთ ყოვლისმომცველი გაერთიანების სურვილის წყალობით ში განვითარდა ტექნოლოგია რომლის დახმარებით შეგვიძლია თავად ს პროგრამების როგორც პროგრამული მოდულების მართვა მეხსიერების გაჟონვა არის ისთვის დამახასიათებელი პრობლემა ში ეს პრობლემა გადაჭრილია მეხსიერების ავტომატური მართვის მექანიზმით სახელად პირდაპირ თარგმანში ნაგვის შემგროვებელი რომელიც თავის თავზე იღებს მეხსიერებაში ყველა იმ ობიექტის პოვნას და წაშლას რომელიც პროგრამაში არ გამოიყენება ში შეუძლებელია ობიექტის მეხსიერებიდან უშუალოდ წაშლა შეიძლება მხოლოდ მიუთითოთ რომ ესა თუ ის ობიექტი განკუთვნილია წასაშლელად ამ ობიექტზე ყველა კავშირის მოსპობით დამატებით შესაძლებელი გამოვიყენოთ გამოძახება რომლის შემდეგ ეცდება მისთვის მოსახერხებელ დროს გაწმინდოს მეხსიერება აქ ისევ არ იგულისხმება არანაირი გარანტია რომ მეხსიერება გაწმენდილი იქნება ამ გამოძახების დასრულებისთანავე მ მნიშვნელოვნად შეცვალა ციფრული ტექნოლოგია მისი ზეგავლენა აშკარაა ამ ტექნოლოგიის გამოყენების თითქმის მთელ სპექტრზე გამარჯობა სამყარო ზე რომელსაც შეტყობინება კონსოლზე გამოაქვს ასე გამოიყურება გამარჯობა სამყარო ს სტანდარტულ გრაფიკული ინტერფეისში ასე გამოიყურება ორივე ზემოთ მოყვანილი მაგალითი საკმაოდ მარტივად გამოიყურება განსხვავებით მაგალითად სგან სადაც გრაფიკულ ინტერფეისში ანალოგიური პროგრამის დაწერა შედარებით შრომატევადია ს სინტაქსი მნიშვნელოვნად წააგავს სინტაქს თუმცა აგებულია როგორც ექსკლუზიურად ობიექტურად ორიენტირებული ენა მთელი საწყისი კოდი იწერება კლასის შიგნით ამიტომ ყველაფერი ში ობიექტია გარდა პრიმიტიული ტიპების გამარტივების მიზნით კლასს შეუძლია იყოს მხოლოდ ერთი კლასის შთამომავალი ეს შეზღუდვა გარკვეულწილად კომპენსირდება იმით რომ კლასს შეუძლია უზრუნველყოს ინტერფეისების ნებისმიერი რაოდენობა ენას გააჩნია ჩადგმული საშუალებები შეცდომების დამუშავებისთვის და მრავალპროცესიანი პროგრამირებისთვის განვიხილოთ რამდენიმე მარტივი მაგალითი ზე პირველ მაგალითში ნაჩვენებია ფაქტორიალის გამოთვლის პროგრამა ფაქტორიალის გამოსათვლელად ვიყენებთ რეკურსიულ ფორმულას პროგრამამ უნდა გამოითვალოს და ჩამოწეროს ფაქტორიალის მნიშვნელობები ის მნიშვნელობებისათვის დან მდე აპლეტი არის პროგრამა რომელსაც შეუძლია შესრულდეს ვებ ბრაუზერში ქვემოთ მოყვანილია მარტივი აპლეტის კოდი ამ აპლეტის შესრულებისას ეკრანზე გამოდის ღილაკი რომელზე დაწკაპების გამოდის ტექსტური შეტყობინება ვირტუალური მანქანა წარმოადგენს გამშვებს კომპილირებული პროგრამისთვის ვირტუალური მანქანა უზრუნველყოფს ოპერაციულ სისტემასთან ურთიერთობას კლასების ჩატვირთვას და მეხსიერების ავტომატურ კონტროლს სტანდარტული რედაქცია საბაზისო ყველა ტექნოლოგიისთვის კორპორატიული რედაქცია რომელიც შედგება უამრავი სხვა ქვეტექნოლოოგიისაგან მათ შორის ყველაზე ცნობილებია სერვლეტები სერვერული გვერდები სერვერული სახეები საწარმო ობიექტები ვებ სერვისები მობილური რედაქცია რომელიც ეშვება მობილურებზე და სხვა მცირერესურსიან მოწყობილობებზე სერვის ბარათების დაპროგრამება მრავალფეროვანი ვებ გვერდების ტექნოლოგია რომელიც კონკურენციას უწევს თავის უფრო ადრეულ ანალოგებს და იანვარი გრიგორიანული კალენდრის პირველი თვე იანვარში დღეა ასე უწოდეს მას იანუსის შესასვლელთა და გამოსასვლელთა ყოველგვარი საწყისის რომაული ღმერთის მიხედვით იანვარი და თებერვალი არიან კალენდრის ბოლო დამატებული თვეები ვინაიდან რომაელები ზამთარს თვლიდნენ პერიოდად თვეების გარეშე რადგან ტრადიციულად კონსულებს იანვარში ირჩევდნენ ეს თვე გახდა წლის პირველი თვე შეცვალა ამ მიმართებით მარტი იანვრის ძველქართული სახელწოდებაა აპანი აპნისი კორნელი კეკელიძე აპნისს დეკემბერი იანვრით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით აპნისი არის ნათესაობითი ბრუნვა თთუე აპნისი აპნისაჲ სახელობითი ბრუნვა იქნება აპანი რაც იგივე ავესტური აპამ ფალაური ავან ან ახალ სპარსული აბან არის აქედან გამოყავთ ებრაული აბ იც ეს სახელი თუ მის ეტიმოლოგიას მივაქცევთ ყურადღებას ძველ ირანულში მდინარისა და წყლის სახელთანაა დაკავშირებული უნდა მივიჩნიოთ იმ თვის სახელთა დუბლიკაციად რომლესაც სურწყანი ეწოდება თებერვალი განწმენდა გრიგორიანული კალენდრის მეორე თვე თებერვალში დღეა გარდა ნაკიანი წლისა როდესაც მასში დღეა სახელი ეწოდა მიწისქვეშა სამეფოს რომაული ღვთაების მიხედვით იანვარი და თებერვალი არიან კალენდრის ბოლო დამატებული თვეები ვინაიდან რომაელები ზამთარს თვლიდნენ პერიოდად თვეების გარეშე თებერვალს ქართულ წარმართული კალენდარში სურწყუნისი ეწოდებოდა ხალხური დასახელებაა განცხადებისთვე თებერვალი არის ზამთრის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზაფხულისა სამხრეთ ნახევარსფეროში თებერვლის ზოდიაქოს ნიშნებია მერწყული და თევზები თებერვალი იწყება კვირის იმავე დღეს როგორც მარტი და ნოემბერი გარდა ნაკიანი წლისა როდესაც მისი საწყისი დღე ემთხვევა აგვისტოსას კორნელი კეკელიძე სურწყნისს იანვარი თებერვლით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით სურწყნისაჲ თთუე არის ნათესაობითი ბრუნვა სახელობითი უნდა იყოს სურწყანი ეს სახელი ორი ნაწილისაგან შედგება სურ და წყანი უკანასკნელი უნდა იყოს ახლანდელი წყალი ხოლო პირველი იგივე წყალი ავესტური ფორმით ზენდ ავესტაში ოცდარვა იაზატებს შორის ცნობილი იყო არდავირ სურ რაც ნიშნავს წყარო ზეციური წყლისა მარტი გრიგორიანული კალენდრის მესამე თვე მარტში დღეა სახელი ეწოდა ომის რომაული ღვთაების მარსის მიხედვით რომელიც იმ დროს ჯერ კიდევ გაზაფხულისა და მიწათმოქმედების ღმერთად ითვლებოდა იანვრისა და თებერვლის დამატებამდე მარტი იყო კალენდრის პირველი თვე მარტის ძველქართული სახელწოდებაა მირკანი მარტი არის გაზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და შემოდგომისა სამხრეთ ნახევარსფეროში ბუნიაობის ერთ ერთი დღე მარტზე მოდის მარტის ზოდიაქოს ნიშნებია თევზები და ვერძი მარტი იწყება კვირის იმავე დღეს როგორც ნოემბერი ჩვეულებრივ წლებში და როგორც თებერვალი ნაკიან წელში კორნელი კეკელიძე მირკანს თებერვალი მარტით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით მიჰრაკანი ან უფრო ძველი ფორმა მისი რომელიც დამოწმებულია ერთ ძეგლში მეჰრაკანი მომდინარეობს ავესტური საგან მეშვიდე თვე და უდრის სომხურ მეჰეკან ს და მის ორეულს კაპადოკიურ მითრაკანა ს აპრილი გრიგორიანული კალენდრის მეოთხე თვე აპრილში დღეა სახელი ეწოდა ლათინური სიტყვის გამო გახსნა გაშლა ძველი ქართული წარმართული კალენდრით მისი სახელწოდებაა იგრიკა აპრილი არის გაზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და შემოდგომისა სამხრეთ ნახევარსფეროში აპრილის ზოდიაქოს ნიშნებია ვერძი და კურო აპრილი იწყება კვირის იმავე დღეს როგორც ივლისი ჩვეულებრივ წლებში და როგორც იანვარი ნაკიან წელში კორნელი კეკელიძე იგრიკს მარტით აპრილით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით იგრიკაჲ ანუ თთუე იგრიკისაჲ ნამდვილი პირველადი ფორმა არის იგრი იგრისაჲ იგრი უნდა იყოს მოდიფიკაცია სომხურში არეგი სა რომელმაც თავში ა ი ახმოვანებით შუაში გ რ მეტათეზით და ნათესაობით მრუნვაში ე ბგერის გამოვარდნით მოგვცა იგრისა ქართული იგრიკას სომხურ არეგასთან აახლოებდა მარი ბროსეც მაისი გრიგორიანული კალენდრის მეხუთე თვე მასში დღეა სახელი ეწოდა ნაყოფიერების რომაული ღვთაების მერკურის დედის მაიას მიხედვით მაისის ძველქართული სახელწოდებაა ვარდობისა ვარდობისთვე მაისი არის გაზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და შემოდგომისა სამხრეთ ნახევარსფეროში მაისის ზოდიაქოს ნიშნებია კურო და მარჩბივი არც ერთი თვე არ იწყება კვირის იმ დღით რითაც მაისი კორნელი კეკელიძე ვარდობისას აპრილი მაისით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით ვარდობისაჲ თთუე წმინდა ქართული სახელია რომელიც აღნიშნავს ვარდის ან ზოგადად ყვავილის გაშლის სეზონს ამიტომაცაა რომ მას ბიბლიის ძველ ვერსიებში ეწოდება აგრეთვე თვე ყვავილობისაჲ ვარდობისა და ყვავილობის თვის შესატყვისად ბიბლიის სხვა ადგილებში გამოიყენება თთუე ახალთაჲ ანუ ახლისაჲ რაც უდრის ბერძნული ბიბლიის სლავურის ხოლო ებრაულ ბიბლიაში აქედან რუსულშიც ამ სახელებს უდრის თვის სახელი ავივ საყურადღებოა რომ ებრაელების მეორე თვეს რომელიც დაახლოებით იმავე სეზონში მოდიოდა ეწოდება ზიფ რაც ყვავილთა თვეს ნიშნავს ივლისი გრიგორიანული კალენდრის მეშვიდე თვე ივლისში დღეა სახელი ეწოდა იულიუს კეისრის მიხედვით რომელიც ამ თვეში იყო დაბადებული ადრე მას ერქვა მეხუთე ივლისის ძველი წარმართული კალენდრით თიბისა ხალხური სახელწოდებანია მკათათვე და კვირიკობისთვე სულხან საბას მიხედვით ადრე ავი და კვინტოლიონიც ეწოდებოდა ივლისი არის ზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზამთრისა სამხრეთ ნახევარსფეროში ივლისის ზოდიაქოს ნიშნებია კირჩხიბი და ლომი ივლისი იწყება კვირის იმავე დღეს რითაც აპრილი ჩვეულებრივ წლებში და იანვარი ნაკიან წელში კორნელი კეკელიძე თიბისას ივნისი ივლისით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით თიბისაჲ თთუე წმინდა ქართული სახელია მაჩვენებელი იმ სეზონისა როდესაც თიბვას აქვს ადგილი მნიშვნელობით ეს იგივეა რაც სომხური მარგაც მარგა მინდორი ველი აგვისტო ძვ სახელები მარიამობისთვე ქველთობისა გრიგორიანული და იულიანური კალენდრების მერვე თვე მოქცეულია ივლისსა და სექტემბერს შორის აგვისტოში დღეა ამ თვეს თავდაპირველად ლათინურად სექსტილისი ერქვა რადგანაც ორიგინალურ რომაულ ათთვიან კალენდარში რომელიც რომულუსმა შემოიღო ძვ წ წელს და რომელშიც წელიწადი მარტში იწყებოდა მეექვსე ადგილი ეკავა სექს ლათინურად ექვსი ძვ წ წლისათვის იგი მერვე თვე გახდა მას შემდეგ რაც რომის მეფე ნუმა პომპილიუსმა კალენდარში მარტამდე იანვარი და თებერვალი ჩაამატა მან ასევე თვეს დღე მიაკუთვნა იულიუს კეისარმა რომელმაც ძვ წ წელს იულიუსის კალენდარი შემოიღო თვეს დღე დაუმატა რითაც მან თავისი დღევანდელი სიგრძე დღე მიიღო ძვ წ წელს მას ოქტავიანე ავგუსტუსის პატივსაცემად აგვისტო უწოდეს ფართოდ გავრცელებული აზრის მიუხედავად მას ერთი დღე თებერვლისაგან არ აუღია სენატის გადაწყვეტილების მიხედვით რომლის ციტირებასაც მაკრობიუსი აკეთებს საამისოდ ეს თვე იმიტომ შეირჩა რომ ავგუსტუსის ტრიუმფის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები ეგვიპტის დაპყრობის ჩათვლით სწორედ ამ თვეს ემთხვეოდა ქართული წარმართული კალენდრის მიხედვით ქველთობისა ერქვა შემდეგ აგვისტოს პარალელურად მარიამობისთვე გავრცელდა აგვისტო არის ზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზამთრისა სამხრეთ ნახევარსფეროში აგვისტოს ზოდიაქოს ნიშნებია ლომი და ქალწული აგვისტო იწყება კვირის იმავე დღეს როგორც თებერვალი მხოლოდ ნაკიან წელს კორნელი კეკელიძე ქველთობისას ივლისი ივლისით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით ქუელთობისაჲ თთუე სახელობითი ბრუნვა ქუელთობა მისი მოსაზრებით შეცდომაა სახელწოდება ქუელთობისას პირველი ნაწილის ქუე ს ქვე დ და შესაბამისად მისგან ქველის წარმოება და მასზე აპელირება პირვანდელი ფორმაა ქუე რომელიც კავშირშია ირანული წარმართული კალენდრის ერთ ერთ თვესთან ფარვარდინთან რომლის დროსაც იმართებოდა ქვესკნელთა მყოფთა დღესასწაული ფრავარტა სექტემბერი გრიგორიანული კალენდრის მეცხრე თვე შეიცავს დღე ღამეს სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო რომ იგი იყო მეშვიდე თვე რომაული კალენდრისა ლათინურად შვიდი როდესაც წელი იწყებოდა მარტში ქართული წარმართული კალენდრით ახალწლისა ხოლო ხალხური სახელწოდებაა ენკენისთვე სექტემბერი არის შემოდგომის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და გაზაფხულისა სამხრეთ ნახევარსფეროში ბუნიობის ერთ ერთი დღე სექტემბერზე მოდის სექტემბრის ზოდიაქოს ნიშნებია ქალწული და სასწორი სექტემბერი ყოველთვის იწყება კვირის იმავე დღეს რითაც დეკემბერი კორნელი კეკელიძე ახალწლისას აგვისტო სექტემბრით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით ახალწლისაჲ თთუე სახელობითი ბრუნვა ახალწელი არის შესატყვისი ირანული ნავროზისა ახალი დღე და თარგმანი სომხური ნავასარდისა ახალი წელი ნოემბერი გრიგორიანული კალენდრის მეთერთმეტე თვე ნოემბერში დღეა სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო რომ იგი იყო მეცხრე თვე რომაული კალენდრისა ლათინურად ცხრა როდესაც წელი იწყებოდა მარტში ქართული წარმართული კალენდრით ტირისკონი ტირისკნისი ქართული ხალხური სახელწოდებაა გიორგობისთვე აგრეთვე ჭინკობისთვე ნოემბერი არის შემოდგომის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და გაზაფხულისა სამხრეთ ნახევარსფეროში ნოემბრის ზოდიაქოს ნიშნები ღრიანკალი და მშვილდოსანი ნოემბერი იწყება კვირის იმავე დღეს რითაც მარტი გარდა ნაკიანი წლისა თებერვალი კორნელი კეკელიძე ტირისკონს ოქტომბერი ნოემბერით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით უნდა იყოს ტირისკანი და არა ტირისკონი ტირისკანი იყოფა ტირის და კანი ნაწილებად პირველი ნაწილი ტირის არის სახელწოდება ძველი ირანული თვის საიდანაც მომდინარეობს როგორც ახალსპარსული მეოთხე თვის სახელი ტირ ასევე კაპადოკიური და სომხური აქაც მეოთხე თვეა მეორე დაბოლოება კანი არის ირანულ სომხური დაბოლოებაა როგორც მაგალითად ირანული ფროტი კან ანდა შემდგომი ფროტი გან კაპადოკიურად მითრაკან სომხური მეჰეკან და აჰეკან დეკემბერი გრიგორიანული კალენდრის მეთორმეტე და უკანასკნელი თვე დეკემბერში დღეა სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო რომ იგი იყო მეათე თვე რომაული კალენდრისა ლათინურად ათი როდესაც წელი იწყებოდა მარტში ქართული წარმართული კალენდრით ტირისდენი ქრისტიანობიდან მომდინარე ხალხური სახელწოდება ქრისტეშობისთვე დეკემბერი არის ზამთრის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზაფხულისა სამხრეთ ნახევარსფეროში მზებუდობის ერთ ერთი დღე დეკემბერზე მოდის დეკემბრის ზოდიაქოს ნიშნებია მშვილდოსანი და თხის რქა დეკემბერი ყოველთვის იწყება კვირის იმავე დღეს რითაც სექტემბერი კორნელი კეკელიძე ტირისდენს ნოემბერი დეკემბერით საზღვრავდა კ კეკელიძის აზრით უნდა იყოს ტირისდინი და არა ტირისდენი ტირისდენი იყოფა ტირის და დინი ნაწილებად პირველი ნაწილი ტირის არის სახელწოდება ძველი ირანული თვის საიდანაც მომდინარეობს როგორც ახალსპარსული მეოთხე თვის სახელი ტირ ასევე კაპადოკიური და სომხური აქაც მეოთხე თვეა მეორე დაბოლოება დინი არის ირანული დაბოლოება თვის სახელწოდებისა მაგ ფარვარ დინ რიკარდა ჰუხი გერმ დ ივლისი ბრაუნშვაიგი გ ნოემბერი შენბერგი გერმანელი მწერალი ქალი ფილოს დოქტორი იდან პრუსიის ხელოვნებათა აკადემიის წევრი აკადემიიდან გამოვიდა ფაშისტური დიქტატურის წინააღმდეგ პროტესტის ნიშნად ფაშისტური გერმანიის დამარცხების შემდეგ კულტურ ბუნდის საპატიო თავმჯდომარე გერმ მწერალთა საერთო გერმ კონგრესის საპატიო თავმჯდომარე თავდაპირველად წერდა ნეორომანტიკულ რომანებს ლირიკულ ლექსებსა და ნოველებს აღსანიშნავია მისი რომანები ფონ ლუდოლფ ურსლოი უმცროსის მოგონებანი ტრიუმფი ქუჩა ბანდიდან დიდი ომი გერმანიაში ტ გადამუშავებული სათაურით ოცდაათწლიანი ომი შემდეგ ჰუხის შემოქმედებაში გაჩნდა ფილოსოფიური და რელიგიური თემატიკა ლუთერის რწმენა საღვთო წერილის აზრი გაუპიროვნება უაღრესად საინტერესოა ჰუხის რომანტიზმის აღქმა რეცეფცია რომანტიზმი ტ ი ვ გოეთეს ვ რააბეს პრემიების ლაურეატი ლინუქსი მრავალფუნქციონალური მძლავრი თავისუფალი საოპერაციო სისტემა რომელიც იუნიქსის მაგვარი საოპერაციო სისტემების ერთ ერთი ნაირსახეობაა საოპერაციო სისტემა იუნიქსი შეიქმნა სამოციან წლებში კვლევისა და განვითარების ორგანიზაცია ბელ ლაბსში ამჟამად ს თანამშრომლების ჯგუფის მიერ ის შექმნისას გათვალისწინებული იქნა მისი მულტიპლატფორუმულ საოპერაციო სისტემად ჩამოყალიბება ანუ უნდა ყოფილიყო შესაძლებელი მისი სხვადასხვა არქიტექტურის მანქანებზე უპრობლემოდ მუშაობა სწორედ მისმა მულტიპლატფორმულობამ განაპირობა ის უდიდესი პოპულარულობა ის პოპულარულობასთან ერთად სხვადასხვა კომპანიებმა დაიწყეს ის ბაზაზე საოპერაციო სისტემების შექმნა არის თავისუფალად გავრცელებადი ლიცენზიაზე დამყარებული საოპერაციო სისტემა რომელიც შეიქმნა მაგვარი საოპერაციო სისტემა ის გავლენით და არა მის ბაზაზე მისი თავდაპირველი ვერსიის შემქმნელია ფინეთის ჰელსინკის უნივერსტიტეტის სტუდენტი ლინუს ტორვალდსი საგულისხმოა ის ფაქტი რომ სტუდენტმა ახალი საოპერაციო სისტემა საკურსო ნაშრომის ფარგლებში შექმნა შექმნილია მრავალრიცხოვან პროგრამისტთა და ინტერნეტის ქსელში მომუშავე ენთუზიასტთა დახმარებით მასში არ არის გამოყენებული ის პროგრამული კოდი ასევე არც ერთი სხვა ის პროგრამული კოდი ის მეტი წილი პროგრამები შექმნილია პროექტის ჩარჩოში კემბრიჯში მასაჩუსეტსი თუმცა მის შექმნაში ასევე მონაწილეობა თითქმის მთელი მსოფლიოს პროგრამისტებმა მიიღეს აღსანიშნავია ისიც რომ ის ბაზაზე შექმნილი პროგრამების უმეტესობა არის ღია პროგრამული კოდით და ამასთან უფასოა ვერსიის ის გამოჩენისას არასდროს არ გაკეთებულა ოფიციალური განცხადება მისი შექმნის თაობაზე ვერსიის პროგრამული წყარო პროგრამის კოდის ნორმალური შესრულების შესაძლებლობასაც კი არ იძლეოდა და მიუთითებდა იმაზე რომ მომხმარებელი მიმართავდა მანქანას ეს მისი კომპილირებისა თუ სრულყოფის შესაძლებლობას იძლეოდა თავდაპირველად შეიქმნა ინტელის ბიტიანი ბაზაზე შექმნილ ან უფრო მძლავრ პროცესორებზე სამუშაოდ ამჟამად ასევე შემდეგი პლატფორმის მანქანებზეც მუშაობს წარმატებით შეიძლება გამოვიყენოთ როგორც სამუშაო სადგურად ასევე სერვერის პლატფორმად დღესდღეობით მაგვარი საოპერაციო სისტემების ღირსეული კლონია სრულყოფილი მრავალფუნქციონალური მრავალამოცანიანი საოპერაციო სისტემაა რომელიც წარმატებით ართმევს თავს თანამედროვე საინფორმაიციო ტექნოლოგიების მზარდ მოთხოვნილებებს მასზე შესაძლებელია ის გრაფიკულ გარემოში და ბრძანებათა სტრიქონში მოხერხებული მუშაობა ის მომხმარებელთათვის არსებობს თანამედროვე გრაფიკული და საოფისე პროგრამები ასევე მათთვის ინტერნეტში სრულყოფილად სამუშაოდ უამრავი პროგრამა რომლითაც შესაძლებელია ვებ გვერდების დათვალიერება ელექტრონული ფოსტის მიღება და გაგზავნა და სხვა პოპულარული საკომუნიკაციო საშუალებების გამოყენება არანაკლები რაოდენობით არსებობს პროგრამირებით დაინტერესებულ პირთათვის განკუთვნილი პროფესიონალური დონის გრაფიკული ინტერფეისიანი პროგრამული პროდუქტები ამასთან პროგრამული უზრუნველყოფის სრული სპექტრი არსებობს ის როგორც ინტერნეტ ბეჭდვით თუ ფაილ სერვერად გამოსაყენებლად ისთვის არსებობს უმძლავრესი პროგრამული პროდუქტები მონაცემთა ბაზების შესაქმნელად რომლის ნათელი მაგალითია კომპანია რომელიც თავის პროდუქციას სხვა საოპერაციო სისტემებთან ერთად ასევე პლატფორმისათვის ქმნის ამჟამად საკმაოდ დეტალურად არის დოკუმენტირებული ასევე დოკუმენტირებულია ის ბაზაზე შექმნილი პროგრამები ეს ინფორმაცია უფასოა და შესაბამის ინტერნეტ გვერდებზე არსებობს ის პრინციპია მომხმარებელს უფასოდ მიეწოდოს რაც შეიძლება მეტი ინფორმაცია და პროდუქტი პროგრამა რაც ხელსაყრელი ალტერნატივაა მომხმარებლისთვის ულრიხ ფონ ჰუტენი დ აპრილი შტეკელბერგი გ აგვისტო კ უფენაუ ციურიხის ტბა გერმანელი ჰუმანისტი მწერალი პოლიტიკური მოღვაწე ეკუთვნოდა რაინდთა წოდებას იყო ერფრუტის ჰუნანისტთა წრის აქტიური წევრი ბნელი ადამიანების წერილების ერთ ერთი მთავარი ავტორი ამხელდა სამღვდელოების სქოლასტიკურ ცრუმეცნიერებას და გახრწნილობას გამოდიოდა საერო კულტ განვითარების მომხრედ თავის პუბლიცისტიკაში ოსტატურად იყენებდა კათოლ დოგმების კრიტიკის რაციონალისტურ მეთოდს გერმ რეფორმაციის დაწყების შემდეგ მიემხრო მ ლუთერის ირგვლივ შემოკრებილ ოპოზიციას მოითხოვდა აშკარა ომს პაპობასა და მთავრებთან მონაწილეობდა რაინდთა აჯანყებაში გერმანიაში წლებში რომლის დამარცხების შემდეგ გაიქცა შვეიცარიაში სადაც მალე გარდაიცვალა ჰუტენს ეკუთვნის სატირულ პოლემიკური ლექსები დიალოგები მოწოდებები ღია წერილები პამფლეტები წერდა ჯერ ლათინურ ენაზე შემდეგ გერმანულზეც ტერმინი საინფორმაციო მეცნიერება ახალია ისევე როგორც თვით ეს საქმიანობა ამიტომ მისი ზუსტი განმარტება შეუძლებელია იგი ორი მნიშვნელობით შეიძლება იქნეს გამოყენებული ფართო გაგებით საინფორმაციო მეცნიერება შეიძლება ეწოდოს ნებისმიერ სწავლებას რომელიც იკვლევს ამა თუ იმ ფორმის და შინაარსის ინფორმაციას მისი მოპოვების შენახვის გადამუშავების გარდაქმნის და გადაცემის საკითხებს ამ თვალსაზრისით საინფორმაციო მეცნიერებებს შეიძლება მივაკუთვნოთ როგორც ინფორმატიკა ინფორმაციის თეორია კომპიუტერული ტექნოლოგია ასევე ჟურნალისტიკა ბიბლიოთეკათმცოდნეობა საარქივო საქმე და ა შ ვიწრო გაგებით საინფორმაციო მეცნიერებაში იგულისხმება ინფორმატიკა მაგრამ არ არსებობს თვით ამ ტერმინის ერთნაირი გაგება სხვადასხვა ენებში აღნიშნულიდან გამომდინარე ალბათ უპრიანი იქნება თუ ე წ საინფორმაციო მეცნიერების თეორიულ ნაწილს ინფორმატიკად მოვიხსენიებთ ხოლო მის ტექნიკურ მხარეს კომპიუტერულ ტექნოლოგიად ტექნოლოგია ბერძნულად ოსტატობა სიტყვა სწავლება სუფიქსი არის მეცნიერება იმ იარაღების პროცესებისა და მეთოდების შესახებ რომელიც გამოიყენება სხვადასხვა საგნების და ობიექტების დამზადებისათვის რაიმეს წარმოების მიზნით სხვაგვარად ტექნოლოგია ეს არის ნივთიერების ენერგიის და ინფორმაციის გადამუშავების ხერხი ადამიანის პრაქტიკული საქმიანობა საჭმლის მომზადებიდან დაწყებული და სახლის მშენებლობით დამთავრებული დამოკიდებულია რთულ ტექნოლოგიურ სისტემებზე რომლებიც მილიონი წლის განმავლობაში ჩამოყალიბდა პირველყოფილი შრომის იარაღების დამზადება ცეცხლის მოხმარება რკინის დნობა ბორბლის გამოყენება ტანსაცმლის კერვა და სხვა პირველი ტექნოლოგიური პროცესებია რომლის გამოყენებაც ადამიანმა დაიწყო ტექნოლოგიების განვითარების პროცესში გარდატეხა შეიტანა ისეთმა მოვლენებმა როგორებიც იყო ორთქლის ძრავის გამოგონება წელს ელექტრობისა და შიგა წვის ძრავის გამოყენება იან წლებში კავშირგაბმულობის საშუალებებისა და ელექტრონიკის განვითარება ბოლო ათწლეულებში ასევე ატომური და კოსმოსური ტექნიკა და ტექნოლოგიები პროგრესული ტექნოლოგია ავტომატიზაციისა და სპეციალიზაციის მაღალი დონით რომელზეც მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული თანამედროვე საზოგადოება შესამჩნევ კონტრასტს ქმნის იმ ტექნოლოგიებთან მძიმე შრომის გამოყენება სპეციალიზაციის დაბალი დონე რომელიც ჯერჯერობით გამოიყენება ბევრ ქვეყანაში ტექნოლოგია არის სფერო რომელშიც ხდება სხვა მეცნიერებების კვლევების შედეგების პრაქტიკული გამოყენება საზოგადოების მოთხოვნილების შესაბამისად ჰაინრიხ რუდოლფ ჰერცი დ თებერვალი ჰამბურგი გ იანვარი ბონი გერმანელი ფიზიკოსი ელექტროდინამიკის ერთ ერთი ფუძემდებელი სწავლობდა დრეზდენის უმაღლეს ტექნიკურ სკოლაში მიუნხენისა და შემდეგ ბერლინის უნივერსიტეტებში იდან იყო ჰ ჰელმპოლცის ასისტენტი კილის უნივერსიტეტის დოცენტი კარლსრუეს უმაღლესი ტექნიკური სკოლის პროფესორი იდან ბონის უნივერსიტეტის პროფესორი ძირითადი შრომები აქვს ელექტროდინ საკითხებზე მაქსველის განტოლებებიდან გამომდინარე ჰერცმა წლებში ექსპერიმენტულად დაამტკიცა ელექტრომაგნიტური ტალღების არსებობა და გამოიკვლია მათი თვისებები სარკიდან არეკვლა გარდატეხა პრიზმებში და ა შ ელექტრომაგნიტურ ტალღებს ჰერცი იღებდა თავის მიერ გამოგონებული ვიბრატორით ჰერცმა ექსპერიმენტულად დაადასტურა მაქსველის თეორიის დასკვნა იმის შესახებ რომ ელექტრომაგნიტური ტალღების გავრცელების სიჩქარე ჰაერში ტოლია სინათლის სიჩქარისა დაადგინა ელექტრომაგნ და სინათლის ტალღების თვისებათა იგივეობა შეისწავლა აგრეთვე გამტარში ელექტრომაგნიტური ტალღების გავრცელება და აჩვენა მათი გავრცელების სიჩქარის გაზომვის წესი განავითარა რა მაქსველის თეორია ელექტროდინ განტოლებებს მისცა სიმეტრიული ფორმა რომელიც კარგად წარმოაჩენს სრულ ურთიერთკავშირს ელექტულსა და მაგნიტურ მოვლენებს შორის იმ ჰიპოტეზიდან გამომდინარე რომ ეთერს წარიტაცებს მოძრავი სხეულები ააგო მოძრავი სხეულების ელექტროდინამიკა მაგრამ მისი ელექტროდინამიკა ცდასთან წინააღმდეგობაში აღმოჩნდა და მოგვიანებით ადგილი დაუთმო ჰ ლორენცის ელექტრონულ თეორიას ჰერცის შრომებმა განაპირობა უმავთულო ტელეგრაფიის რადიოკავშირის ტელევიზიის რადიოლოკაციისა და სხვ დარგების შექმნა ტერმინი თეატრი ბერძნულად სანახაობების ადგილი ორი მნიშვნელობით გამოიყენება თეატრის ფესვები უძველეს სასოფლო სამეურნეო და სამონადირეო თამაშებში და მასობრივ სახალხო რიტუალებშია ძველ საბერძნეთში არსებობდა თეატრის სხვადასხვა სახეობები თავისი ტრადიციებით სცენური ტექნიკით მდიდარი და მრავალფეროვანი სანახაობრივი ფორმები შექმნეს აღმოსავლეთის ხალხებმა ინდოეთში ჩინეთში იაპონიაში ინდონეზიაში და სხვაგან შუა საუკუნეების ევროპაში თეატრალური შემოქმედების მატარებლები იყვნენ მოხეტიალე მსახიობები ჰისტრიონები ჟონგლიორები და სხვები აღორძინების ხანის პირველი ევროპული პროფესიული თეატრი იყო იტალიური ნიღბების ხალხური კომედია კომედია დელ არტე მე სს ამ დროიდან თეატრი ხდება ლიტერატურული ამასთან ერთად ნაკლებად მობილური რომელიც ბინას იდებს საქალაქო კულტურის ცენტრებში თეატრალური ხელოვნების ნაწარმოები სპექტაკლი იქმნება დრამატული ან მუსიკალურ სცენური ნაწარმოების საფუძველზე რეჟისორის ჩანაფიქრის შესაბამისად ბალეტში ბალეტმაისტერის და დირიჟორის ოპერაში რეჟისორის და დირიჟორის მსახიობების მონაწილეობით თეატრის ძველი ქართული სახელწოდებაა სახილველი მუსიკალური თეატრის სახეობებია ოპერა ოპერეტა მიუზიკლი უსიტყვო თეატრია პანტომიმა თეატრში ძირითადად ადამიანები თამაშობენ მაგრამ ამასთან ერთად არსებობს თეატრები თოჯინების ან ჩრდილების მონაწილეობით საქართველოში უცხოეთში ხელოვნება ადამიანის აქტივობების ფართო ცნება რომელიც გულისხმობს ვიზუალური აუდიო ან გამომხატველობითი ნამუშევრების შექმნას ავტორის წარმოსახვის ან ტექნიკური ნიჭის გადმოცემას რომლის მიზანია მშვენიერების ან ემოციური ძალის შეფასება ხელოვნება ყველაზე უფრო განზოგადებული ფორმით გულისხმობს ხელოვნების ნიმუშების შექმნას ხელოვნების კრიტიკას ხელოვნების ისტორიის შესწავლასა და ხელოვნების ესტეტიკის გავრცელებას აღქმას ხელოვნების უძველეს ნიმუშებს წარმოადგენს ვიზუალური ხელოვნების ქმნილებები რაც გულისხმობს ნახატებისა და საგნების შექმნას ისეთ სფეროებში როგორიცაა მხატვრობა ქანდაკება გრაფიკა ბეჭდვა ფოტოგრაფია და ვიზუალური მედიის სხვა საშუალებები არქიტექტურა ხშირად მიჩნეულია ვიზუალური ხელოვნების ერთ ერთ ფორმად თუმცა როგორც დეკორატიული ხელოვნება ან რეკლამა არქიტექტურა ობიექტების შექმნას გულისხმობს სადაც პრაქტიკული გამოყენება მთავარია რაც მაგალითად მხატვრობისთვის სულაც არაა დამახასიათებელი მუსიკა თეატრი კინო ცეკვა და სხვა გამომხატველობითი ხელოვნების ფორმები ისევე როგორც ლიტერატურა ან სხვა ინტერაქციული მედიის ფორმები ფართო გაგებით ხელოვნებას მიეკუთვნება საუკუნემდე ხელოვნებაში იგულისხმებოდა ნებისმიერი უნარი ან ხელოვნობა ისევე როგორც ოსტატობა ხელოსნობა და მეცნიერება საუკუნის შემდეგ თანამედროვე გაგებით როდესაც ესტეტიკური აღქმა გახდა ძალიან მნიშვნელოვანი სახვითი ხელოვნება გამოყოფილია და ზოგადად გამოირჩევა სპეციფიკური უნარებით როგორებიცაა დეკორატიული და გამოყენებითი ხელოვნება ხელოვნება შესაძლოა დავახასიათოთ მიმეზისის რეალობის გამოხატულება ტერმინებით ნარატივით გამომსახველობით ემოციების კომუნიკაციით ან სხვა მახასიათებლებით რომანტიკული პერიოდის დროს ხელოვნება აღქმული იყო როგორც ადამიანის გონების სპეციფიკური უნარი თუ შევადარებთ რელიგიასა და მეცნიერებას იმის განმარტება თუ რას შეადგენს ხელოვნება საკამათოა და იცვლება დროთა განმავლობაში ხელოვნების ბუნება და მასთან დაკავშირებული კონცეფციები როგორებიცაა კრეატიულობა და ინტერპრეტაცია ესთეტიკის სახელით არის ცნობილი ხელოვნება შეიძლება დაეფუძნოს ფორმას ფიგურას ფერწერა სკულპტურა სიტყვას ლიტერატურა ბგერას მუსიკა მოძრაობას ცეკვა ან მათ ჰიბრიდს თეატრი კინო ოპერა ხელოვნების ისტორიის კუთხით ხელოვნების ნიმუშები იმდენი ხანია არსებობს რაც არსებობს ადამიანი დაწყებული პრეისტორიული ხელოვნებით დამთავრებული თანამედროვე ხელოვნებით თუმცა ზოგი თეორია ეწინააღმდეგება ხელოვნების ნიმუშების შინაარს კონცეფციას თანამედროვე დასავლურ საზოგადოებებში ხელოვნების ერთ ერთი ადრეული განმარტება მჭიდროდაა დაკავშირებული ლათინურ მნიშვნელობასთან რომელიც უხეში თარგმანით ნიშნავს უნარს ან ოსტატობას რაც ასოცირდება სიტყვასთან ხელოვანი ზოგი თანამედროვე სწავლული უფრო უპირისპირდება ერთმანეთს ხელოვნების მნიშვნელობასთან დაკავშირებით ვიდრე პლატონი და არისტოტელე სადაც არისტოტელე მკაცრად მხარსუჭერს ხელოვნებას ზოგადად ხოლო პლატონი უპირისპირდება ხელოვნების მნიშვნელობას პლატონის რამდენიმე დიალოგში წამოყენებული კითხვები ხელოვნების შესახებ სოკრატე ამბობს რომ პოეზია ინსპირირებულია მუზების მიერდა ამდენად არ არის რაციონალური იგი ამტკიცებს ამას ისევე როგორც ღვთაებრივი სიგიჟის ფორმებს სიმთვრალე ეროტიზმი და სიზმარი ფედრუსში და მაინც რესპუბლიკაში გამოყოფს ჰომეროსის დიდ პოეტურ ხელოვნებას იონში სოკრატე არანაირ მინიშნებას არ იძლევა ჰომეროსზე რესპუბლიკისგან განსხვავებით იონის დიალოგი გვარწმუნებს რომ ჰომეროსის ილიადას იგივე ფუნქცია ჰქონდა ძველ საბერძნეთში რა ფუნქციაც აქვს ბიბლიას დღეს თანამედროვე ქრისტიანულ სამყაროში ლიტერატურულ ხელოვნებასა და მუსიკაზე დაყრდნობითარისტოტელე ეპიკურ პოეზიას ტრაგედიასა და კომედიას როგორც მუსიკას მიიჩნევდა იმიტირებულ ხელოვნებად მაგალითადმუსიკა იმიტაციაა რიტმისა და ჰარმონიის მაშინ როდესაც ცეკვა მხოლოდ რიტმისდა პოეზია ენის ეს ფორმები ასევე განსხვავდება იმიტაციის საგნით კომედია მაგალითად დრამატული იმიტაციაა საშუალოზე უარესი ადამიანების მაშინ როდესაც ტრაგედია იმიტაციაა საშუალოზე უკეთესი ადამიანების და ბოლოს ფორმები განსხვავდება იმატაციის საშუალებით თხრობის ან გმირის ცვლილების ან უცვლელობის დრამატულობის ან არადრამატულობის საშუალებით არისტოტელეს სწამდა რომ იმიტაცია ბუნებრივია ადმიანისთვის და წარმოადგენს ადამიანის უპირატესობას ცხოველზე მეორე და შედარებით უფრო ახალი დახასიათებით რომელიც შეიქმნა საუკუნის დასაწყისში სიტყვა ხელოვნება გულისხმობს კრეატიულ ან სახვით ხელოვნებას სახვითი ხელოვნება ნიშნავს უნარს რომელიც გამოიყენება მხატვრის კრეატიულობის გადმოსაცემად ან მაყურებლების ესთეტიკური შეგრძნებების დასაკმაყოფილებლად გარდა ამისა სიტყვა ხელოვნება შეიძლება ნიშნავდეს მრავალს კრეატიული ნიჭის კვლევას კრეატიული უნარის გამოყენების პროცესს კრეატიული უნარის პროდუქტს ან აუდიტორიის კრეატიულ უნართან დაკავშირებულ გამოცდილებას კრეატიული ხელოვნება დისციპლინათა ერთობლიობაა რომელიც ქმნის ხელოვნების ნიმუშს პიროვნული ემოციებით და აწვდის მესიჯს განწყობას ან სიმბოლოებს აღქმნელს ინტერპრეტაციისთვის ხელოვნება არის რაღაც რაც წარმოქმნის ინდივიდუალურ აზრებს ემოციებს რწმენას ან იდეებს შეგრძნებების მეშვეობით ხელოვნების ნიმუში შესაძლოა იქნას შექმნილი ამ მიზნით ან ახსნილი ნახატების ან საგნების საფუძველზე ზოგიერთი მეცნიერისთვის მაგალითად კანტისთვის მეცნიერება და ხელოვნება უნდა იყოს განცალკევებული იმით რომ მეცნიერება არის ცოდნის სახლი ხოლო ხელოვნება არტისტული გამოხატულების თავისუფლების სახლი ხშირად თუ ეს უნარი გამოყენებულია პრაქტიკაში ხალხი მას მიიჩნევს ხელოსნობად ვიდრე ხელოვნებად მსგავსადვე თუ ნიჭი გამოყენებულია კომერციულ ან სამრეწველო სფეროში ის შეიძლება იქნეს მიჩნეული კომერციულ ხელოვნებად სახვითი ხელოვნების ნაცვლად მეორე მხრივ ხელოსნობა და დიზანი ზოგჯერ მიჩნეულია გამოყენებით ხელოვნებად თუმცა სახვით ხელოვნებას გააჩნია ზოგ შემთხვევაში მიზნები წმინდა კრეატიულობის და თვითგამოხატვის მიღმა ხელოვნების ნიმუშების მიზანი შესაძლოა იყოს იდეათა გაზიარება პოლიტიკურად სულიერად თუ ფილოსოფიურად მოტივირებული ხელოვნებით რათა შეიქმნას მშვენიერების აღქმა გამოვლინდესაღქმის ბუნება სიამოვნებისთვისა თუ ძლიერი ემოციების გენერირებისთვის შეიძლება მიზეზი არც არსებობდეს ფილოსოფოსმა რიჩარდ ვოლჰაინმა აღწერა ხელოვნების ბუნება როგორც ადამიანთა კულტურის ერთ ერთი ყველაზე ილუზორული ტრადიციული პრობლემა ხელოვნება აღწერილია ასევე როგორც გადამზიდი ემოციებისა და იდეების გამოხატვისთვის ან გაზიარებისთვის როგორც საშუალება ფორმალური ელემენტების აღმოჩენისა და აღქმისთვის ხელოვნებას როგორც მიმეზისს ღრმა ფესვები აქვს არისტოტელეს ფილოსოფიურ ნააზრევში ლევ ტოლსტოიმ ხელოვნება მიამსგავსაკომუნიკაციის არაპირდაპირ ფორმას ბენედეტო სროსე და რ ჯ კოლინგვუდმა განავითარეს იდეალისტური აღქმა რომ ხელოვნება გამოხატავს ემოციებს და რომ ხელოვნების ნიმუში დიდწილად შემქმნელის გონებაში არსებობს ხელოვნების თეორია როგორც ფორმა სათავეს იღებს იმანუელ კანტის ფილოსოფიაში ხოლო საუკუნის დასაწყისში იგი როჯერ ფრაიმ და ქლაივ ბელმა განავითარეს მოგვიანებით მოაზროვნეებმა რომლებზეც გავლენა იქონია მარტინ ჰაიდეგერმა ხელოვნება აღწერეს როგორც საშუალება რომლითაც საზოგადოება ვითარდება თავად თვითგამოხატვისთვის და ინტერპრეტაციისთვის ჯორჯ დიკიმ შემოგვთავაზა ხელოვნების ინსტიტუციური თეორია რომელიც განმარტავს ხელოვნების ნიმუშს როგორც არტიფაქტს რომლითაც კვალიფიციური პიროვნება მოქმედებს სოციალური ინსტიტუტის სახელით ლარი შინერმა სახვითი ხელოვნება აღწერა როგორც არა როგორც არსი ან ბედისწერა არამედ როგორც რაღაც რაც ჩვენ შევქმენით ხელოვნება იმ ფორმით რა ფორმითაც იგი ჩვენდღეს გვესმის წლის წინანდელი ევროპული გამოგონებაა სკულპტურები გამოქვაბულის ნახატები ქვაზე ნახატები და პეტროგლიფები წლის წინანდელია და ზედა პალეოლითის ხანაშია აღმოჩენილია მაგრამ ამგვარი ხელოვნების ზუსტი შინაარსი ხშირად საკამათოა რადგან ძალიან ცოტა ინფორმაციას ვფლობთ იმ კულტურათა შესახებ რომელთაც ზემოთაღნიშნული ხელოვნების ნიმუშები შექმნეს უძველესი ხელოვნების ნიმუშები ლოკოკინის გახვრეტილი ბაკნები წლის წინანდელია და აღმოჩენილია სამხრეთ აფრიკის ერთ ერთ გამოქვაბულში წლის წინანდელი კონტეინერები რომლებსაც სავარაუდოდ საღებავის ჩასასხმელად იყენებდნენ ასევე აღმოჩენილია ხელოვნების ტრადიციის საფუძველი უძველესი ცივილიზაციების ხელოვნებაში უნდა ვეძიოთ ძველი ეგვიპტე მესოპოტამია სპარსეთი ინდოეთი ჩინეთი ძველი საბერძნეთი რომი ისევე როგორც ინკა მაია და ოლმეკი უძველესი ცივილიზაციების თითოეულმა ცენტრმა განავითარა მისთვის დამახასიათებელი გამორჩეული ხელოვნების სტილი ცივილიზაციების ზომისა და არსებობის ხანგრძლივობის გამო ბევრი ხელოვნების ნიმუში გადარჩადა დიდია მათი ზეგავლენა სხვა კულტურებზე და შემდგომ ეპოქებზე ზოგ ცივილიზაციას პირველი ჩანაწერებიც კი შემორჩა იმისა თუ როგორ მუშაობდა არტისტი მაგალითად ბერძნული ხელოვნების ეს პერიოდი ხასიათდება პატივისცემითა და მოკრძალებით ადამიანის ფიზიკური ფორმების მიმართდა იმ შესაბამისი უნარების განვითარებით რომლებიც საჭიროა ორგანიზმის კუნთოვანი სისტემის სხეულის პოზის მშვენიერებისა და ანატომიურად სწორი პროპორციების გადმოსაცემად ბიზანტიურ და შუა საუკუნეების ხელოვნებაში უმეტესად ხელოვნება გადმოსცემდა ბიბლიური და რელიგიური კულტურის სუბიექტებს და გამოიყენებოდა სტილი რომელიც აღწერდა სამოთხისეულ ღვთიურ დიდებას მაგალითად ნახატებში გამოიყენებოდა ოქროსფერი უკანა ფონის დასამუშავებლად ასევე შუშა მოზაიკებსა და ფაჯრებში რაც ფიგურებს უფრო გაიდეალებულად წარმოაჩენდა თუმცა კლასიკური რეალისტური ტრადიცია შენარჩუნდა ბიზანტიურ მცირე ნამუშევრებში ხოლო რეალიზმი თანდათან გაიზარდა კათოლიკური ევროპის ხელოვნებაში აღორძინების ხანის ხელოვნებამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა მატერიალური სამყაროს რეალურად გამოსახვას და ადამიანის როლს მასში რაც აისახა ადამიანის სხეულის რეალისტულ გადმოცემაში და გრაფიკული პერსპექტივის სისტემატიური მეთოდის განვითარებაში სამგანზომილებიანი სივრცის სიღრმის გადმოსაცემად აღმოსავლეთში ისლამურ ხელოვნებაში იკონოგრაფიის აკრძალვამგანაპირობა გეომეტრიული ფიგურების კალიგრაფიისა და არქიტექტურის აქტუალურობა დასავლეთში კი რელიგია დომინირებდა ხელოვნების სტილსა და ფორმებზე ინდოეთმა და ტიბეტმა განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭეს მოხატულ ფერად სკულპტურებსა და ცეკვას მაშინ როდესაც რელიგიურმა მხატვრობამ ბევრი რამ ისესხა სკულპტურიდან და მიდრეკილი იყო გაენათებინა კონტრასტული ფერები რათა კონტურები უფრო მკვეთრი გამხდარიყო ძველ ჩინეთში აყვავდა ხელოვნების მრავალი დარგი ნეფრიტით რელიეფზე კვეთა ბრინჯაოზე მუშაობა მეთუნეობა საგულისხმოა იმპერატორი ქინის გამაოგნებელი ტერაკოტის არმია პოეზია კალიგრაფია მუსიკა მხატვრობა დრამატურგია მხატვრული ლიტერატურა და ა შ ჩინური სტილები განსხვავდება ეპოქასთან ერთად და თითოეულ მათგანს ეწოდა მმართველი დინასტიის სახელი მაგალითად ტანის დინასტიის ნახატები მონოქრომატულია და არ არის გადატვირთული რაც ხაზს უსვამს იდეალიზირებულ პეიზაჟებს ხოლო მინის დინასტიის ნახატები დატვირთული და ფერადია რომელშიც ისტორია მოყოლილია კომპოზიციის მეშვეობით იაპონიაშიც ჩინეთის მსგავსად ხელოვნების სტილებს იმპერიული დინასტიის სახელი ჰქვია და ასევე დიდია კალიგრაფიისა და მხატვრობის სტილების უერთიერთქმედება იაპონიაში კი საუკუნის შემდეგ გრაფიკა გახდა მნიშვნელოვანი საუკუნისდასავლეთის საგანმანათლებლო ეპოქაში ყურადღება მიექცაფიზიკური და საათივით მომუშავე სამყაროს რაციონალური ჭეშმარიტების გადმოცემას ხელოვნებაში ისევე როგორც პოსტ მონარქიული ეპოქის პოლიტიკურ და რევოლუციურ ხედვებს როგორიცაა ბლეიკის მიერ შექმნილი ნიუტონის პორტრეტი როგორც ღვთაებრივი გეომეტრის ან დავითის პროპაგანდისტული ნახატი ამან მიგვიყვანა რომანტიზმის უარყოფამდე სურათის ემოციურობის და ადამიანის ინდივიდუალურობის სასარგებლოდ რაც გამოიხატა გოეთეს რომანებში გვიანმა საუკუნემ უმასპინძლა ისეთ მხატვრულ მიმდინარეობებს როგორებიცაა აკადემიური ხელოვნება სიმბოლიზმი იმპრესიონიზმი და ფოვიზმი სხვებთან ერთად საუკუნის ხელოვნების ისტორია უსასრულო შესაძლებლობების და ახალი სტანდარტების ძიების ნარატივია სადაც ყოველი შემდგომი მიმდინარეობა არის მის წინამორბედზე უკეთესი ამდენად იმპრესიონიზმის პარამეტრები ექსპრესიონიზმი ფოვიზმი კუბიზმი დადაიზმი სიურეალიზმი და ა შვერ იარსებებდა თუ არა ეს ეპოქა ამ პერიოდი მზარდმა გლობალურმა კავშირებმა გამოიწვია ის რომ დასავლურ ხელოვნებაზე ექვივალენტური ზეგავლენა იქონია სხვა კულტურებმა ამდენად იაპონურმა გრავირებამ რომელიც თავად იმყოფებოდა დასავლური რენესანსული ხელოვნების ზეგავლენის ქვეშ დიდი გავლენა მოახდინა იმპრესიონიზმსა და მის შემდგომ განვითარებაზე შემდგომში აფრიკული სკულპტურების შექმნამ გაიტაცა პიკასო და გარკვეულწილად მატისიც მსგავსად საუკუნეებში დასავლეთმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა აღმოსავლურ ხელოვნებაზე დასავლური იდეებით როგორებიცაა კომუნიზმი და პოსტმოდერნიზმი მოდერნიზმმა სიმართლის იდეალისტურმა ძიებამ საუკუნის მეორე ნახევარში მოახდინა თავისიმიუწვდომლობის რეალიზება თეოდორ ადორნოს თვალსაზრისით ხელოვნებაში არაფერია გარანტირებული არც ხელოვნება თავისთავად არცხელოვნება ზოგადად და არც მისი არსებობის უფლება რელატივიზმი მიჩნეულ იქნა უცილობელ ჭეშმარიტებად რამაც მიგვიყვანა თანამედროვე ხელოვნებამდე და პოსტმოდერნისტულ კრიტიკამდე სადაც სამყაროს და ისტორიის კულტურა მუდამ ცვალებადი საზოგადოების უმრავლესობისთვის გაურკვეველი აღსაქმელად რთული ბუნდოვანი და ხშირად ურთიერთწინააღმდეგობრივი ფორმებითაა გამოხატული ნიშანდობლივია რომ კულტურათა განცალკევება სულ უფრო კარგავს თავის კონტურებს და ზოგი ამტკიცებს რომ ახლა უფრო მისაღებია ვიფიქროთ გლობალურად ვიდრე ლოკალურად კრეატიული ხელოვნება უმეტესწილად იყოფა სხვადასხვა სპეციფიკურ კატეგორიებად ადვილად გასარჩევ კატეგორიებად როგორებიცაა მედია ჟანრი სტილი და ფორმა ხელოვნების ფორმა ნიშნავს ხელოვნების ელემენტებს რომლებიც დამოუკიდებელია თავისი ინტერპრეტაციითა და მნიშვნელობით ის ფარავს ხელოვანის მიერ მითვისებულ მეთოდებს და ნამუშევრის ფიზიკურ კომპოზიციას თავდაპირველად კი ნამუშევრის არასემანტიკურ ასპექტებს მხარეებს როგორიცაა ფერი კონტური განზომილება მედიუმი მელოდია გარემო ტექსტურა და ღირებულება ფორმა ასევე მოიცავს ვიზუალური დიზაინის პრინციპებს როგორებიცაა განაწილება ბალანსი კონტრასტი აქცენტი ჰარმონია პროპორცია და რიტმი ზოგადად არსებობს ფილოსოფიის სამი სკოლა რომლებიც ეძღვნება ხელოვნებას ფორმას პერსპექტივაში შინაარსს და კონტექსტს ექსტრემალური ფორმალიზმი გულისხმობს რომ ხელოვნების ყველა ესთეტიკური საკუთრებები ფორმალურია ფილოსოფოსები თითქმის გლობალურად უარყოფენ ამ შეხედულებას და მიიჩნევენ რომ ხელოვნების მახასიათებლები და ესთეტიკა სცდება მატერიას ტექნიკას და ფორმას არსებობს მცირე კონსენსუსი ამ არაფორმალური საკუთრებების ტერმინოლოგიაზე ზოგი ავტორი მიმართავს იდეის შინაარს როდესაც სხვები ამჯობინებენ ისეთ ტერმინს როგორიცაა მნიშვნელობა ექსტრემალური ინტენციონალიზმი მიიჩნევს რომ ავტორის ჩანაფიქრი გადამწყვეტ როლს თამაშობს ნამუშევრის შინაარსში როდესაც სხვა ყველა ინტერპრეტაცია შესაძლოა უგულებელვყოთ მაგალითად პორტრეტი ნაპოლეონ სამეფო ტახტზე ნაწილობრივ ნასესხებია ოლიმპოს ზევსის ქანდაკებისგან როგორც დასტურდება სათაურში მთავარი თემა ნაპოლეონია და შინაარსი არის ის თუ როგორ წარმოგვიდგენს ენგრი ნაპოლეონს იმპერატორ ღმერთად დროისა და სივრცის მიღმა ექსტრემალური ფორმალიზმის მსგავსად ფილოსოფოსები უარყოფენ ექსტრემალურ ინტენციონალიზმსაც რადგან ხელოვნების მრავალი მნიშვნელობა და ავტორისეული ჩანაფიქრი შესაძლოა გაუგებარი იყოს ასევე არარელევანტური მისი მოკლე ინტერპრეტაცია არის სოციალურად არაჯანსაღი ფილოსოფიურად არამართალი და პოლიტიკურად უგუნური საბოლოოდ პოსტსტრუქტურალიზმის განვითარებადი თეორია სწავლობს ხელოვნების მნიშნელოვნებას კულტურულ ჭრილში როგორებიცაა იდეები ემოციები და რეაქციები რომლებიც გამოიწვია ნამუშევარმა კულტურული კონტექსტი ხშირად ამცირებს ხელოვანის ტექნიკასა და მიზნებს რომლის დროსაც ანალიზი მიჰყვება ფორმალიზმისა და ინტენციონალიზმის ხაზს თუმცა სხვა შემთხვევებში შესაძლოა დომინირებდეს იმგვარი ისტორიული და მატერიალური მდგომარეობები როგორებიცაა რელიგიური და ფილოსოფიური რწმენა სოციოპოლიტიკური და ეკონომიკური სტრუქტურები თუნდაც კლიმატი და გეოგრაფია ხელოვნების კრიტიკა განაგრძნობს ზრდასა და განვითარებას ხელოვნებასთან ერთად ლიტერატურა ანბანის ასო ეტიმოლოგიურად ბერძნულიდან არის ვწერ ფართო მნიშვნელობით საზოგადოებრივად ღირებული ნაწერი და ნაბეჭდი პროდუქცია ვიწრო გაგებით მხატვრული ლიტერატურა ხელოვნების ერთ ერთი დარგი რომელიც გამოსახვის საშუალებად იყენებს სიტყვას მეტყველებას ენას ანტიკურ ხანაში მას მხოლოდ ზეპირსიტყვიერების ფორმა ჰქონდა შემდეგ კი წერილობითი ფორმა მიიღო დროთა განმავლობაში ლიტერატურამ შეიძინა კერძო ხასიათი და გახდა საზოგადოებრივი ყოფიერების ადამიანური ურთიერთობებისა და ემოციების გამოხატვისა და კვლევის საშუალება განასხვავებენ ლიტერატურული ხელოვნების ორ სახეს პოეზიას და პროზას პოეზია არის ემოციების გადმოცემა სიტყვის მუსიკით რომელიც მეტრიკის გარკვეულ წესებს ემორჩილება ხოლო პროზა ჩვეულებრივი მონათხრობია ლექსთაწყობის გარეშე პროზა უფრო ეთანადება ყოველდღიურ სასაუბრო ენას ვიდრე პოეზია ანტიკური ლიტერატურული ნაწარმოებები ლექსად იყო შექმნილი პროზა უფრო გვიანდელი ეტაპია მხოლოდ საუკუნეებში გათანაბრდა ისინი მნიშვნელობის მიხედვით პროზაულ ნაწარმოებებს მიეკუთვნება რომანი ნოველა მოთხრობა დრამა პიესა ესეი პუბლიცისტური ნარკვევი ეპისტოლე და მემუარები პოეტურ ნაწარმოებებს მიეკუთვნება ლიტერატურულ ნაწარმოებთა განსაკუთრებულ სახეობას წარმოადგენს მოკლე გამოთქმები რომლებიც გამოხატავენ ადამიანთა ნააზრევს ცხოვრების სხვადასხვა ღირებულებების შესახებ ლიტერატურათმცოდნეობა რომელიც შეისწავლის ლიტერატურის ისტორიას და ფორმებს იცნობს მისი განვითარების სტილსა და პერიოდებს განსაზღვრების თანახმად ლიტერატურულ ნაწარმოებებს მიეკუთვნება როგორც ვეფხისტყაოსანი და დავითიანი ასევე ბიბლია ქართლის ცხოვრება და საქართველოს კონსტიტუცია უფრო ხშირად ტერმინი ლიტერატურა ესმით როგორც ბელეტრისტიკა ანუ სიტყვაკაზმული მწერლობის მოთხრობები რომანები ნაწარმოებთა ერთობლიობა ლიტერატურული ნაწარმოებები შინაარსის მიხედვით შეიძლება იყოს ლიტერატურული ფიგურები ეროვნული ლიტერატურა კინოხელოვნება ბერძნ ვმოძრაობ ვიზუალური ხელოვნების დარგი რომლის ნაწარმოებები იქმნება რეალური ინსცენირებული ან მულტიპლიკაციის საშუალებებით შექმნილი მოვლენების შესახებ კინოხელოვნება გაჩნდა მე საუკუნეში რომლის კონცეფცია არის შავ თეთრი ან ფერადი მოძრავი ნახატების პროეცირება ეკრანზე კინოხელოვნებაში ხდება ლიტერატურის თეატრის სახვითი ხელოვნებისა და მუსიკის სინთეზი მისთვის დამახასიათებელი გამოხატვის საშუალებებით რომელთაგან უმთავრესია კინოგამოსახულების ფოტოგრაფიული ბუნება და მონტაჟი ხელოვნების ეს დარგი თითქმის მთლიანად არის დამოკიდებული ტექნიკურ განვითარებაზე მათ შორის ფოტოგრაფიების მოძრაობის პროექცირების გახმოვანების კინოფირების დამუშავებისა და გამჟღავნების ტექნოლოგიებზე კინოხელოვნება განუყოფლად არის დაკავშირებული კინოინდუსტრიასთან რომელიც აწარმოებს კინოაპარატურას გადასაღებ გადამამრავლებელ სადემონსტრაციო და სხვა ტექნოლოგიურ მოწყობილობებს კინოხელოვნებისა და კინოინდუსტრიის ერთობლიობას კინემატოგრაფია ეწოდება ცეკვა ტანის რიტმული მოძრაობა ან მდგომარეობა რომელიც ჩვეულებრივ მუსიკის თანხლებით სრულდება საცეკვაო ხელოვნება ხალხური შემოქმედების ერთ ერთი უძველესი გამოვლინებაა ცეკვას ძველ დროებში რელიგიური მაგიური საქორწინო ხოლო განვითარებული საზოგადოებისათვის სოციალური და მხატვრული დანიშნულება ჰქონდა ცეკვის ძვ ფრანგ წარმოშობის შესახებ საკითხი საკამათოა და იგი უმეტესწილად მუსიკის და ან რითმიკისაგან მიღებულ ინსპირაციის გამოვლინებას წარმოადგენს ცეკვა მოიცავს რიტუალს წეს ჩვეულებებს საშემსრულებლო ხელოვნების სახეობებს სპორტულ სახეობას თერაპიის ფორმას და ის შესაძლოა სოციალური ინტერაქციის ფორმა იყოს ან უბრალოდ იდივიდის გრძნობათა გამოხატვის გზა ცეკვას საზოგადოებაში მრავალი ფუნქცია გააჩნია და ის ხშირ შემთხვევაში გარკვეულ მიზანს ატარებს ან მხოლოდ გართობის მიზნით სრულდება ქრისტიანობამდელ ეპოქაში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა რიტუალურ ცეკვებს ძველი ბერძნული ცეკვები დღემდე ახდენენ ზეგავლენას თანამედროვე ცეკვებზე მიუხედავად იმისა რომ დასავლეთ ევროპის ხალხურ ცეკვებს ხანგრძლივი ისტორია აქვთ აღმოსვლური ცეკვების ტრადიცია მას ბევრად წინ უსწრებს ყველა ხალხს ცეკვის თავისებური მისთვის დამახასიათებელი ფორმა აქვს შექმნილი ამ საფუძველზეა შექმნილი სასცენო ცეკვა ბალეტი სარიტუალო ცეკვა კომპლექსურობასა და ემოციებს გამოხატავს და როგორც საზეიმო შესაძლოა ის აგრეთვე ახალბედა წევრის რაიმე სახის ჯგუფში ან თემში მიღების ცერემონიას სასკოლო ან სხვა სახის გამოცდის წარმატებით ჩაბარების დამაგვირგვინებელ წვეულებასაც ახლდეს თან ძველ დროებში სარიტუალო ცეკვებით ღვთაებებს განდიდებდნენ და მათი შესრულება ხშირად ასევე ბოროტი სულების განდევნას და მათგან თავის დაცვას ემსახურებოდა ცეკვა როგორც სპორტი კუნთოვანისისტემის აგებულებას ასევე კოორდინაციისა და წონასწორობის შეგრძნების განვითარებას უწყობს ხელს ცეკვის სრულყოფილად შესწავლა მისი გეგმის დასახვა და კომპლექსური მოძრაობების შესრულება ადამიანს თვითრწმენას უნერგავს და ეხმარება მისსავე სხეულთან ჯანმრთელი დამოკიდებულების გამომუშავებაში ცეკვა როგორც ხელოვნების სახეობა გრძნობებისა და მოქმედებათა ვიზუალურ ჩვენებას ემსახურება მიმიკა ჟესტიკულაცია მთლიანი სხეულის საცეკვაო მოძრაობები მუსიკის თანხლებით ცეკვის მნიშვნელოვან სამუშაო მასალას წარმოადგენს რომელსაც მაყურებლის თვალწინ ადამიანის სხეულის სილამაზისა და მისი გამოხატვის უნარი შესწევს პროფესიული ცეკვა რომელმაც განვითარების მაღალ საფეხურს მიაღწია გახდა ევროპული კლასიკური ცეკვის აგრეთვე აზიისა და აფრიკის ქვეყნების საცეკვაო სისტემების საფუძველი კლასიკური ტრადიცია საუკუნით თარიღდება იტალია ცეკვების პირველი დაბეჭდილი ტესტები საუკუნით საფრანგეთი პირველი საცეკვაო სკოლა პარიზში გაიხსნა საუკუნეში თანამედროვე ცეკვები საუკუნის პირმშოა ქართული ცეკვებიდან აღსანიშნავია აჭარული განდაგანა კინტაური ლეკური ფერხული ცეკვის უძველესი შემონახული დოკუმენტიაცია ინდურ კლდის მხატვრობას წარმოადგენს რომელიც ძვ წ წწ შეიქმნა ბჰიმბეტკას გამოქვაბულებიდან ერთ ერთი ნახატი ფერხულის ცეკვის ადრეულ ჩანასახების სცენებს ასახავს სცენები ინდუიზმის ადრეულ ფორმებს წარმოადგენს და მასში ნაჩვენებია ღმერთი შივა როგორც ცეკვის ღმერთი ინდოეთში შემონახულია ძვ წ წწ დაწერილი ნატიაშასტრა ცეკვის წმინდა მეცნიერება უმნიშველოვანესი ტრაქტატი შექმნილი ცეკვის თემაზე ძველ ეგვიპტეში არსებობდა სარიტუალო ცეკვები რომლებიც ღმერთი ოსირისის სიკვდილსა და ხელახალი დაბადების სცენებს ილუსტრირებდნენ ცეკვებს მათი შესრულების ტექნიკის სირთულის გამო მხოლოდ პროფესიონალი მოცეკვავეები წარმოადგენდნენ ძველმა ბერძნებმა სისტემაში მოიყვანეს ღვთაებებისადმი მიძღვნილი ცეკვები და მათთან დაკავშირებული გრძნობათა გამოხატვის ხერხებიც ამის მნიშვნელოვანი მაგალითს წარმოადგენს ჰომეროსის მიერ ილიადაში გადმოცემული ცეკვის ხორეიას ბერძ ცეკვა გუნდური ცეკვა ფერხული ძვ წ საუკუნეების ექსტატური ცეკვების აღწერა რომლებიც დიონისიების ერთ ერთ ნაწილს შეადგენდნენ და რომელთაგანაც შემდგომში დრამა და კომედია წარმოიშვა ამ თეატრალურ ფორმებში ხშირად ქორო ანუ გუნდი იღებდა მონაწილეობას რომლის მოძრაობების ე წ ქორეოგრაფიის მონიშვნა პიესებში ხდებოდა სწორედ აქედან განვითარდა ქორეოგრაფიის თანამედროვე ცნება ცეკვა შუა საუკუნეების ევროპაში ტრადიციულ ხალხურ ფორმებზე დაყრდნობით იქმნებოდა და ამდენადვე ის ნაყოფიერების სარიტუალო ელემენტებითაც იყო დატვირთული მაგ მაისის ხის სარიტუალო ცეკვა აგრეთვე ფართოდ გავრცელებული იყო მებრძოლთა და დემონთა თემატიკაზე შესრულებული რიტუალები ცეკვა ეკლესიებში იმართებოდა და მას რელიგიური ცერემონიალის საზეიმოდ მუსიკა ახლდა თან ცეკვა მალე სეკულარიზირებული და განვითარებული იქნა სოციალური და თეატრალური ხასიათით რომელსაც მოხეტიალე კომედიანტები ასრულებდნენ ე და ე საუკუნეებში წმ ვიტუსისა თუ წმ იოანეს ცეკვამ ექსტატური მასიური ცეკვის ფორმა წარმოშვა მგზნებარე ნახტომიანი ცეკვა რომლის პროტაგონისტები ძალ ღონის გამოლევამდე ცეკვადნენ და მღეროდნენ ე საუკუნისათვის უკვე ჩნდება წყვილის დახვეწილი ცეკვა რომელიც მუსიკალური ინსტრუმენტების აკომპანიმენტისა და მაყურებელთა მიერ ნამღერის ფონზე სრულდებოდა ბაზელის საეკლესიო კრების მიერ წელს აკრძალული წინარე ქრისტიანული ზამთრის სატურნალია ან მასხარების დღეობა ლათ და სხვა მსგავსი ტიპის დღესასწაულები ქალებსა და კაცებს საშუალებას აძლევდნენ ეცეკვათ ხტომებით ხელთ სჭეროდათ ზარები თუ ათასგვარი ზანზალაკები და ხანაც ეტარებინათ ნიღბები ხელიხელ ჩაკიდებული მოცეკვავეები ცეკვავდნენ წრიულად საათის ისრის მიმართულებით შედგენილი ნიმუშების გათვალიწინებით ხშირად ცენტრალური პერსონაჟის გარშემო რომელიც ცეკვაში მაგ ხელნაკეთი ვირის ფიგურით იყო მოხმობილი გვიანდელ ე საუკუნეში კი შვიდი სათნოებისა და შვიდი ცოდვის ცეკვას მღვდლები და მათი მგალობლები ასრულებდნენ როგორც ერთ ერთ ნაწილს კორპუს ქრისტის დღესასწაულისას მადრიდში რომლისგანაც შემდგომში ალეგორიული ხასიათის საცეკვაო დრამებს ჩაეყარა საფუძველი განპირობებული ცეკვის ეფემერული ბუნებით იანი წლებიდან ვერ შემოინახა საგულისხმოდ მრავალი ინდივიდუალური ნამუშევარი მაგრამ ამ დროისათვის მაინც არსებობდნენ ცეკვის ოსტატები და მათ შორის იყო დომენიკო და პიაჩენცა იგივე და ფერარა ფლორენ დაახ რომლებიც იტალიური სამეფოების კარზე მსახურობდნენ რენესანსის ხანაში მიუხედავად იმისა რომ სრულდებოდა ცეკვები და განსაკუთრებით გლეხების მიერ ორგანიზირებულ წელიწადის დროებთან დაკავშირებული დღესასწაულების დროს მაინც მწირი ინფორმაცია მოიპოვება ამდროინდელ წყაროებში ადრეულ ე საუკუნეში შეიმჩნევა აშკარა ცვილილება დაიწყო ხალხური ისინი მეტწილად პრექრისტიანულ საცეკვაო ფორმებს ეყრდნობოდნენ და უმთავრესად ღია ცის ქვეშ იმართებოდნენ და დიდებულთა ცეკვების ერთმანეთისაგან გამოყოფა ცვლილება შეიმჩნეოდა აგრეთვე სოციალური ცეკვების წყველების მიერ შესრულებაშიც რომლებიც ევროპული სამეფოების კარზე დროსტარებისა და გართობის მიზნით ხდებოდა სამეფო კარის პროფესიონალი მოცეკვავის გამოსვლა და პირველი ცეკვის სახელმძღვანელოების გამოჩენა ხაზს უსვამენ იმ ფაქტს რომ ცეკვა იმ დროს უკვე არისტოკრატიის ცხოვრების სტილის ნაწილად იყო ქცეული იმ დროის კარის პოეტმა ანტონიო კორნაცანომ მრავალრიცხოვანი ნამუშევრების ჩათვლით დაწერა დაახლ წ ამ დროისათვის მეტად იყო გავრცელებული ცეკვა პავანა ფარშევანგების ცეკვა რენესანსის ეპოქის განმავლობაში უმთავრესად საპროცესიო ცეკვას ეკავა მნიშვნელოვანი როლი რომელიც ღირსეული საცერემონიო მოძრაობებით გამოირჩეოდა და რომელთა შესერულება ქალბატონებსაც კი შეეძლოთ მიუხედავად მათი არაკომფორტული კაბებისა მხიარულებამ და მისწრაფებამ თავისუფალი წეს ჩვეულებებისადმი განაპირობა ის მაღალი ცეკვა შემოღება რომელიც თან შედარებით უფრო სწრაფი მოძრაობებისაგან შეხტომებისაგან შედგებოდა და ფიზიკურ მოქნილობას მოითხოვდა ამ სახის პირველი ცეკვა იყო იტალიური გალიარდა რომელიც უმეტესწილად პარტნიორებს შორის ხელის შეხების გარეშე შერეული ნაბიჯებითა და შეხტომებით სრულდებოდა გალიარდა როგორც წესი პავანას მოჰყვებოდა ხოლმე ე საუკუნეში არისტოკრატიის მხიარული ხასიათის ცეკვები დაბალი სოციალური სტატუსის მქონე ფენის ძირებს შეიცავდა რომლებიც სტილისტურად სახეცვლილი ფორმით იქნა გადმოღებული ე საუკუნის მეორე ნახევარში ცეკვები კი უფრო მეტად დაიხვეწა გამთლიანდა და ამავდროულად მეტი სენსაციურობაც შეიძინა ევროპულ სამეფო კარებზე ცეკვის სკოლების მიერ დიდგვაროვანთა სწავლება ხორციელდებოდა იმგვარად რომ იმ დროის პოპულარული ცეკვების ერთი ქვეყნიდან მეორეში გავრცელება შესაძლებელი ყოფილიყო ნიჭიერი და დახელოვნებული იმპრესარიოები საუცხოო წარმოდგენებს უწევდნენ ორგანიზირებას რომლის დროსაც ცეკვებს გალობას რეჩიტატივს და პანტომიმას მდიდრულად მორთული გარემოში ეთმობოდა ადგილი ესენი იყო იტალიური ფრანგული და ინგლისური რომელთა დაგეგმვასა და დადგმაში თავად სამეფო ოჯახი იღებდა მონაწილეობას გვიანდელი რენესანსის ცეკვის საუკეთესო წყაროდ თუანო არბოს ორქესოგრაფიაა მიჩნეული მრავალ აფრიკულ საზოგადოებებში ცეკვა რიტუალებისა და ცერემონიების განუყოფელი ნაწილია რომლის არსებობაც მრავალ საუკუნეს ითვლის ცეკვას მნიშვნელოვანი როლი უკავია ადამიანებისათვის თავიანთ ღმერთებთან სულიერი კავშირის დასამყარებლად ომისათვის მოსამზადებლად თუ ჩვილის დაბადების ზეიმის ქორწინებისა და სიკვდილის აღსანიშნავად მსგავსი სარიტუალო ცეკვები უმთავრესად მკაცრი წესებით იმართება და ამა თუ იმ ტომისათვის დამახასიათებელი სპეციფიურობით ხასიათდება ბანტუს ხალხებს შორის მეტად გავრცელებული მისალმების სიტყვიერი ფორმა არის რას ცეკვავ შენ აქედან გამომდინარე ადამიანის სოციალური წეს ჩვეულებანი რელიგია თუ ტომის მიერ განსაზღვრული იდენტურობა განსაზღრავს მისი ცეკვის ხასიათს აფრიკული მუსიკა და ცეკვა მიუხედავად კულტურათა მრავალფეროვნებისა ბევრ აფრიკულ ქვეყანაში მაინც საერთოა ტრადიციული აფრიკული ცეკვა სათემო საქმეა და ძირითადად ჯგუფურ საქმიანობას წარმოადგენს ის ასევე ცხოვრების მრავალ ასპექტსაც აერთანებს მაგ მრავალფეროვანი მითითებები შრომის თევზაობის თუ საომარი მოქმედებების შესახებ ის სოციალური პლიტიკური და რელიგიური დღესასწაულების მნიშვნელოვანი ნაწილია დასვლური ბალეტის სწორი ხაზებისა და ვერტიკალური პოზიციის საპირისპიროდ ბევრი აფრიკული ცეკვა ფეხის დაკვრითი მონაცვლეობით მუხლში მოხვრით სხეულის კიდურებისა და ტანის ტალღისებური მოძრაობებით ხასიათდება დროთა განმავლობაში არაერთი აფრიკული საზოგადოება გადაშენების პირას არის და მასთან ერთად მისი ცეკვებიც მსოფლიოში დღემდე მოღწეულ აფრიკულ ცეკვებს მაყურებელს უმეტესწილად პროფესიონალური ცეკვის კომპანიები წარმოუდგენენ ცეკვა და მუსიკა ერთმანეთთან მჭირდოდ არიან დაკავშირებულნი ზოგ კულტურებში კი მაგ აფრიკულ ცეკვაში განსაკუთრებით მჭიროდ არის დაკავშირებული ერთმანეთთან ხელოვნების ეს ორი ფორმა ეს თვალნათელი ხდება მაშინ როცა მუსიკა და ცეკვა რიტუალურ მნიშვნელობას იძენენ რომელთა შესრულების დროსაც ბევრი მუსიკალური ინსტრუმენტი და ცეკვის ილეთი ღმერთებს სიმბოლურად განასახიერებენ დროთა განმავლობაში ცეკვა და მუსიკა ინდივიდუალურად განვითარდა მაგრამ მათ მუდმივ არსებით საზიარო ელემენტად მაინც რითმი რჩება ცეკვისა და მუზიცირების პრაქტიკაში აგრეთვე ფართოდაა გავრცელებული ისეთი შერეული ფორმები რომლის კარგ მაგალითსაც ვხვდებით ფლამენკოში შუპლატერში ანდაც სტეპის ცეკვისას ამრიგად ყოველი თანამედროვე საზოგადოებრივი ცეკვა მთავარი რითმის გათვალისწინებით იქმნება რომელსაც მუსიკა მთლიანი ნაწარმოების განმავლობაში ინარჩუნებს ფრანც პეტერ შუბერტი გერ დ იანვარი ლიხტენტალი ვენის მახლობლად გ ნოემბერი ვენა ავსტრიელი კომპოზიტორი მუსიკაში რომანტიზმის ერთ ერთი დამფუძნებელი დაახლოებით ვოკალური კომპოზიციის ავტორი შილერის გოეთეს ჰაინესა და სხვების ლექსებზე ცხრა სიმფონიის ავტორი ყველაზე ცნობილი ჰქვია დაუსრულებელი ასევე დიდი რაოდენობის კამერული და სოლო საფორტეპიანო ნაწარმოები ფრანც პიტერ შუბერტი დაიბადა ვენის გარეუბანში ლიხტენტალის სამრევლო სკოლის მასწავლებლისა და მოყვარული მუსიკოსის ოჯახში მისი მამა ფრანც თეოდორ შუბერტი მეზღვაური გლეხების ოჯახიდან იყო დედა ელიზაბეტ შუბერტი ქალიშვილობაში ფიცი იყო სილეზიელი მჭედლის ქალიშვილი მათი შვილიდან გარდაიცვალა ადრეულ ასაკში ფრანცის ძმებიდან ერთ ერთმა ფერდინანდმა ასევე თავი მიუძღვნა მუსიკას ფრანცმა ძალიან ადრე გამოავლინა მუსიკალური შესაძლებლობები მუსიკაში პირველი გაკვეთილები მიიღო მამის ვიოლინო და უფროსი ძმის იგნაცისაგან ფორტეპიანო ექვსი წლიდან ის სწავლობდა ლიხტენტალის სამრევლო სკოლაში შვიდი წლიდან ის სწავლობდა ორღანზე დაკვრას ლიხტენტალის ეკლესიის კაპელმეისტერთან სამრევლო სკოლის რეგენტი მ ჰოლცერი ასწავლიდა სიმღერას კარგი ხმის წყალობით იდან სამეფო კარის კაპელაში იყო მგალობლად იქ მისი მეგობრები გახდნენ იოზეფ ფონ შპაუნი ალბერტ შტადლერი და ანტონ ხოლცაპფელი აქ მას მდე კონტრაპუნქტისა და კომპოზიციას ასწავლიდა ა სალიერი შუბერტი მოღვაწეობდა უნგრეთში პირველად მისი ნაწარმოები გამოიცა მალე კი შუბერტის სიმღერები ფართოდ გავრცელდა წელს შუბერტი აირჩიეს შტირიისა და ლინცის მუსიკალურ კავშირთა საპატიო წევრად წელს ვენაში წარმატებით შესრულდა მისი ნაწარმოებები იმავე წლის შემოდგომაზე შუბერტი მუცლის ტიფით გახდა ავად და გარდაიცვალა მუსიკის ისტორიაში შუბერტი შევიდა როგორც პირველი რომანტიკოსი მისი შემოქმედება ვენის კლასიკური სკოლის ტრადიციებს და ამავე დროს პრინციპულად ახალი და ნოვატორულია შუბერტი ყველა დროის ერთ ერთი უდიდესი ლირიკოსი კომპოზიტორია მისი მუსიკა მელოდიური სიმდიდრით თითქმის სწორუპოვარია დიდი მნიშვნელობა ენიჭება კოლორიტს ფერადოვნებას ვლინდება ჰარმონიაში და ორკესტრობაში შუბერტი არაჩვეულებრივად ნაყოფიერი კომპოზიტორია მან დაწერა თითქმის ყველა მუსიკალური ჟანრის ნაწარმოებები მაგრამ განსაკუთრებული მიღწევები აქვს ვოკალური ლირიკისა და სიმფონიის მუსიკის დარგში მან შექმნა რომანტიკული სიმღერისა და რომანტიკული სიმფონიის პირველი და სრულყოფილი ნიმუშები შუბერტს დაწერილი აქვს მდე სიმღერა თითქმის პოეტის ძირითადად გერმანელების ტექსტებზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გოეთეს მდე სიმღერა მ შ ტყის მეფე და გრეთხენი ჯარასთან შილერის ზე მეტი მ შ ქალიშვილის ჩივილი ჰაინეს მ შ ორეული მიულერის განთქმული ვოკალური ციკლები მშვენიერი მეწისქვილე ქალი და ზამთრის გზა ტექსტებზე შექმნილი სიმღერები სიმღერების დიდი ნაწილი დაწერილია მარტივი სტროფული ფორმით ამავე დროს შუბერტმა შექმნა ახალი რთული ტიპის სიმღერა გამჭოლი უწყვეტი განვითარებით რომელშიც ვოკალურ მელოდიას ბოლო პერიოდის სიმღერებში იგი გამდიდრებულია რეჩიტატიული ელემენტებით მხატვრულ განზოგადებული მნიშვნელობა ენიჭება საფორტეპიანო თანხლება უაღრესად გამომსახველია ზოგჯერ ასახვით ბგერწერითი ხასიათისა ნოვატორული მნიშვნელობა ჰქონდა შუბერტის სიმფონიურ შემოქმედებას მისი სიმფონიიდან გამოირჩევა მე დაუმთავრებელი და მე ე წ დიდი რომელთა სახით შექმნა რომანტიკული სიმფონიზმის ნაირსახეობა ლირიკულ დრამატული და გმირულ ეპიკური სიმღერებისაგან განსახვავებით შუბერტის სიმფონიური შემოქმედება მოგვიანებით გახდა ცნობილი მე სიმფონია პირველად შესრულდა მე კი ჭეშმარიტი აღიარება კი მან მხოლოდ საუკუნეში იპოვა მაღალი მხატვრული ღირებულებისაა შუბერტის კამერულ საკრავიერი შემოქმედება გამოირჩევა სიმებიანი კვინტეტი და უკანასკნელი სიმებიანი კვარტეტი შუბერტის შემოქმედების ერთ ერთი უმთავრესი დარგია საფორტეპიანო მუსიკა საფორტეპიანო სონატა ფანტაზია მოხეტიალე რომელიც ამზადებს ფ ლისტის სიმფონიური პოემების სტრუქტურას ექსპრომტი მუსიკალური მომენტი ვალსები ლენდლერები რომანტიკული საფორტეპიანო მინიატურები რომლებიც ამზადებენ შოპენისა და ლისტის საფორტეპიანო მუსიკის თავისებურებებს საფორტეპიანო ნაწარმოებები ხელისათვის მ შ ფანტაზია უნგრული დივერტისმენტი ვარიაციები მარშები და სხვ შუბერტს დაწერილი აქვს აგრეთვე ოპერა ზინგშპილი მუსიკა დრამატული პიესებისათვის მ შ როზამუნდი სასულიერო ნაწარმოებები რომელთა შორის გამოირჩევა მესა ვოკალური კვარტეტები გუნდები კანტატის და ორატორიის ტიპის ნაწარმოებები ბალეტი გვიანდ ვცეკვავ სცენური ხელოვნების სახეობა რომლის შინაარსი გამოხატულია საცეკვაო მუსიკალური ფორმით ბალეტის ფესვები ხალხურ ცეკვაშია მან ჩამოყალიბება დაიწყო მე საუკუნეში ევროპაში უმეტესწილად ბალეტს საფუძვლად უდევს რაიმე სიუჟეტი დრამატურგიული ჩანაფიქრი ლიბრეტო მაგრამ არის საბალეტო წარმოდგენები სიუჟეტების გარეშეც საბალეტო ცეკვის ძირითადი სახეობებია კლასიკური და სახასიათო ბალეტი ჩაისახა აღორძინების ეპოქაში იტალიაში მე ს თავდაპირველად როგორც საცეკვაო სცენა მუსიკალური წარმოდგენისათვის ოპერისათვის აქედან იგი საფრანგეთში გავრცელდა და სამეფო დღესასწაულების მდიდრულ სანახაობად გადაიქცა პირველი ბალეტების დედოფლის კომედიური ბალეტი მუსიკალურ საფუძველს წარმოადგენდა ხალხური და სამეფო კარის ცეკვები მე საუკუნის მეორე ნახევარში ახალი თეატრალური ჟანრები როგორებიცაა კომედია ბალეტი ოპერა ბალეტი რომელშიც დიდი ადგილი ეთმობა საბალეტო მუსიკას და მის დრამატიზებას მაგრამ სცენური ხელოვნების დამოუკიდებელ სახედ ბალეტი მე საუკუნის მეორე ნახევრიდან გვევლინება ცნობილი ფრანგი ბალეტმაისტერის ჟ ჟ ნოვერის წყალობით ფრანგი განმანათლებლების ესთეტიკაზე დაყრდნობით მან შექმნა სპექტაკლი რომელშიც შინაარსი გადმოიცემა დრამატულ პლასტიკურ სახეებში და ამკვიდრებს მუსიკის აქტიურ როლს ბალეტის შემდგომი განვითარება რომანტიზმის ეპოქაზე მოდის ჯერ კიდევ მე საუკუნის იან წლებში ფრანგმა ბალერინამ კამარგომ დაამოკლა ქვედაბოლო და უარი თქვა ქუსლებიან ფეხსაცმელზე ამან საბალეტო კოსტიუმი მსუბუქი და თავისუფალი გახადა რამაც დიდად შეუწყო ხელი ცეკვის ტექნიკის სწრაფ განვითარებას რუსეთის იმპერიაში ბალეტი შემოსვლას ჯერ კიდევ პეტრე ის დროს იწყებს საიდანაც ის საქართველოშიც გავრცელდა ბალეტის სწავლას ადრეულ ასაკში იწყებენ საბალეტო სკოლაში წლის ბავშვებს იღებენ ბალეტს გრაცია ნებისყოფა და მოქნილობა სჭირდება ამიტომ მასწავლებლები სწორედ ამ მონაცემებით დაჯილდოებულ ბავშვებს ეძებენ სტუდიაში სადაც მოცეკვავეები ვარჯიშობენ კედლებზე ჰორიზონტალური ძელებია მიმაგრებული რომელსაც მოცეკვავე ხელით ეყრდნობა რათა ვარჯიშისას წონასწორობა შეინარჩუნოს კედლებზე ასევე სარკეებია რათა მოცეკვავემ თავისი მოძრაობა დაინახოს ბალეტის მოცეკვავის განსაკუთრებულათ ბალერინასთვის მოცეკვავე ქალი ყველაზე დიდი სირთულე ფეხის წვერებზე ცეკვაა საამისოდ ბალერინას საგანგებო ფეხსაცმელი აცვია რომელსაც გამძლე და მაგარი წვერები აქვს ვასილ ივანეს ძე აბაევი დ სოფ კობი ახლანდელი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი გ მარტი მოსკოვი საბჭოთა ენათმეცნიერი ლექსიკოგრაფი ფოლკლორისტი და ეთნოგრაფი ეროვნებით ოსი ფილოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი პროფესორი ჩრდილოეთ ოსეთის ასსრ მეცნიერების მოღვაწე დაამთავრა ლენინგრადის უნივერსიტეტი მუშაობდა მოსკოვში სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ენათმეცნიერებათა ინსტიტუტში მოღვაწეობდა თბილისში სსრკ მეცნიერებათა აკადადემიის კავკასიის ისტორიისა და არქეოლოგიის ინსტიტუტში სამამულო ომის წლებში სამხრეთ ოსეთისა და ჩრდილოეთ ოსეთის სამეცნიერო კვლევით ინსტიტუტებში აბაევის მთავარ შრომებს ნართების ეპოსი ოსური ენა და ფოლკლორი ოსური ენის ისტორიულ ეტიმოლოგიური ლექსიკონი ტ დიდი მნიშვნელობა აქვს ირანულ ენათა კვლევისათვის ქართულ კავკასიური და ირანულ ენათა კონტაქტების შესწავლისათვის აგრეთვე კავკასიის ხალხთა ეთნოგრაფიის და ფოლკლორის საერთო ელემენტების კვლევის თვალსაზრისით საყურადღებოა მისი არმაზის ბილინგვის გარშემო საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე ტ შოთა რუსთაველის პოემის ვეფხისტყაოსნის ფოლკლორული საფუძვლის შესახებ პოემა ვეფხისტყაოსნის ირგვლივ თსუ შრომები ტ სერია რუს ენაზე ჰაინრიხ ჰაინე გერმ დ დეკემბერი დიუსელდორფი გ თებერვალი პარიზი გერმანელი პუბლიცისტი და კრიტიკოსი ჟურნალისტი და ერთ ერთი გამოჩენილი გერმანელი რომანტიკოსი პოეტი მისი ნამუშევრებიდან აღსანიშნავია ლირიკული ლექსები რომელთა უმეტესობა შემდგომში გერმანელი კომპოზიტორების მიერ სხვადასხვა დაუვიწყარ მუსიკალურ კომპოზიციაში აირეკლა ჰაინე დაიბადა ასიმილირებული გერმანელი ებრაელის ოჯახში დუსელდორფში გერმანიაში რომელიც იმ დროისათვის საფრანგეთის შემადგენლობაში იყო წელს გადავიდა პრუსიის შემადგენლობაში ჰაინეს მამა გახდლათ ვაჭარი ხოლო დედა ექიმის ქალიშვილი მეტად განათლებული და ერუდირებული მანდილოსანი მას შემდეგ რაც ჰაინეს მამის ბიზნესი ჩავარდა იგი ჰამბურგში ბიძასთან გააგზავნეს ბიძა სოლომონი რომელსაც სურდა ჰაინე მამის გზას გაჰყოლოდა ცდილობდა იგი ბიზნესით დაეინტერესებინა თუმცა ვაჟს ეს სფერო საერთოდ არ იზიდავდა სამაგიეროდ წლებში დიდი გულმოდგინებით სწავლობდა სამართალს გეტინგენის შემდგომში ბერლინის და ბონის უნივერსიტეტებში და ამასთამავე ისმენდა გ ჰეგელის ლექციებს ფილოსოფიის ისტორიის შესახებ შემდგომში ჰაინემ გამოაქვეყნა მოკლე სატირული პოემების კრებული ჰეგელის ფილოსოფიური დოქტრინის შესახებ სტუდენტობის პერიოდში წევრი იყო კულტურული და მეცნიერული კვლევის საზოგადოებისა რომელიც შეისწავლიდა იუდაიზმს გერმ ჰაინე საზოგადოების წევრი იყო სამი წლის განმავლობაში ვიდრე წელს სამართლის შესწავლას დაასრულებდა იმავე წელს ჰაინე ეზიარა ლუთერანიზმს პროტესტანული ეკლესიის ერთ ერთ მიმდევრობას ებრაელები მუდმივი დევნის საგანს წარმოადგენდნენ გერმანიის ბევრ საგრაფოში მათთვის შეუძლებელი იყო დაუფლებოდნენ შესაბამის განათლებას გერმანიის უნივერსიტეტების უმეტესობაში როგორც ჰაინე აღნიშნავს მისთვის იუდაიზმიდან ლუთერანულ სარწმუნოებზე გადასვლა იყო ბილეთი ევროპის კულტურისაკენ ჰაინე ამბობს როგორც ჰენრი ამბობს პარიზი მესად ღირს მე ვამბობ ბერლინი ღირსია ქადაგების ჰაინე თავისი ცხოვრების მანძილზე ხშირად ებრძოდა მისი გერმანული და ებრაული წარმომავლობის შეუთავსებლობას ჰაინე ცნობილია თავისი ლირიკული პოეზიით განსაკუთრებით მისი ადრინდელი ნამუშევრები დასაბამი გახდა სხვადასხვა კომპოზიტორების მიერ შექმნილი ნაწარმოებებისა განსაკუთრებით მათ შორის აღსანიშნავია რობერტ შუმანი აგრეთვე ფრიდრიხ ზილჩერი ფრანც შუბერტი ფელიქს მენდელსონი ფანი მენდელსონი იოჰანეს ბრამსი ჰიუგო ვოლფი რიხარდ შტრაუსი და რიხარდ ვაგნერი მეოცე საუკუნის კომპოზიტორებიდან აღსანიშნავია ჰანს ენერ ჰენზე ლორდ ბერნერსი პოლ ლინკე და ჯოელ დაიმონდი ნაწარმოებების გამოქვეყნება იან წლებში დაიწყო ჯერ კიდევ სიჭაბუკეში ღრმად განცდილი საფრანგეთის ბურჟუაზიული რევოლუციის გავლენა ჰაინეს კიდევ უფრო გაუმძაფრა ევროპის რევოლუციური ტრადიციების აღორძინება აღმავლობამ ამ პერიოდის საუკეთესო ნაწარმოებები გაერთიანდა ლირიკული ლექსების კრებულში სიმღერების წიგნი გერმ გამოქვეყნდა რომელშიც პოეტის დემოკრატიული იდეები შეერწყა პოლიტიკურ და სოციალურ განთავისუფლების იდეებს კრებულში მძლავრია გერმანიის ხალხური ლირიკის ინტონაცია თითქმის ეპიგრამული ხასიათის სიმღერები დიდ ემოციურ ზემოქმედებას ახდენს იგი განტვირთულია არქაიზმებისაგან ნაწილობრივ მიჰყვება გოეთეს ლირიკას ამავე პერიოდის მოგზაურობის სურათები ნაწ მიმართულია რესტავრაციის წინააღმდეგ მასში ჰაინე რეალისტი აღწევს ფართო პოლიტიკურ და სოციალურ ხასიათის განზოგადებას ამავე დროს ნაწარმოებში იკვეთება მწერლის ლიტერატურული მანერა პროზა ლირიკულია ასოციაციური საგრძნობია მოულოდნელი იმპროვიზაციისა და გადახვევების სიჭარბე გერმანიის თვითმპყრობელობა პოლიტიკა და ცენზურა ძალზე ავიწროებდა პოეტს მისთვის ყველა კარი დახშული იყო ჰაინე იძულებული გახდა საფრანგეთში წასულიყო სადაც სიცოცხლის ბოლომდე დარჩა პოლიტიკურ ემიგრანტად რამდენადაც მიჩნეული იყო გერმ ოპოზიციური ლიტერატურის მოთავედ გერმანიის ბუნდესტაგმა აკრძალა ჰაინეს თხზულებები იან წლებიდან მოყოლობული იგი ჩაება გერმანელი ემიგრანტების პოლიტიკერ საქმიანობაში დაუახლოვდა დიდ ფრანგ მწერლებს მან თავად იკისრა საფრანგეთისა და გერმანიას შორის თავისებური იდეურ კულტ შუამდგომლობა რაც აისახა ნაწარმოებებში ფრანგი მხატვრები ფრანგული ვითარებანი ფრანგული სცენის თაობაზე რომანტიკული სკოლა ფილოსოფიის ისტორიისა და რელიგიის მიმდევრობა გერმანიაში გერმანულად ფრანგულად ლუტეცია ცალკე გამოქყვენდა ამავე ხანებში ჰაინემ წამოიწყო პოლემიკა ლ ბერნესთან რაც საფუძვლად დაედო მის პამფლეტს ლუდვიგ ბერნე და პოემას ატა ტროლი ზაფხულის ღამის სიზმარი პარიზში ჰაინემ შეისწავლა ფრანგი სოციალისტების დოქტრინები იგი გაიტაცა ფურიესა და სენ სიმონის იდეებმა აქვე გაიცნო და დაუახლოვდა კ მარქსს რომელმაც დიდი გავლენა მოახდინა პოეტის შემდგომ პოლიტიკრ შეხედულებებზე გამოაქვეყნა თანამედროვე ლექსები და პოემა გერმანია ზამთრის ზღაპარი რომლებშიც უმაღლეს დონეზე მიაღწია პოლიტიკურ ლირიკამ ჰაინრიხ ჰაინეს წიგნების უმეტესობა დაწვეს წელს ბერლინში ოპერნპლატცის მოედანზე ჰაინეს შემოქმედებას საქართველოში პირველად ი ჭავჭავაძე და აკ წერეთელი გამოეხმაურნენ განსაკუთრებით აიტაცეს მისი პუბლიცისტურმა ნაწარმოებები თარგმნეს რამდენიმე ლექსი სიმღერების წიგნიდან შემდეგ კი სხვა კრებულებიდან ჰაინეს სატრფიალო ლირიკული თარგმანები ეკუთვნის იოსებ ბაქრაძეს მათგან განსაკუთრებული პოპულარობა მოიპოვა ლექსმა ტურფავ ტურფავ რას უყურებ რომელიც შემდეგ სიმღერად გავრცელდა ქართულად თარგმნილია ჰაინეს შემოქმედების დიდი ნაწილი მას ქართულ ენაზე მიეძღვნა მრავალი მონოგრაფია ვიკიპედია მრავალენოვანი თავისუფალი ვიკი ენციკლოპედია გაიშვა წლის იანვარს როგორც ინგლისურენოვანი პროექტი ონლაინ ენციკლოპედიისა რომელშიც ნებისმიერ ადამიანს შეუძლია შეიტანოს ცვლილებები და დამატებები პროექტს მართავს ამერიკული არამომგებიანი ფონდი ვიკიმედია პროექტის მიზანია შეიქმნას სრული თავისუფალი ენციკლოპედია მსოფლიოს ყველა ენაზე ვიკიპედიამ ინტერნეტის მომხმარებელთა შორის პოპულარობა მოიპოვა და შემდეგ გაჩნდა მისი ვარიანტები სხვა ენებზე მათ შორის ქართულ ენაზეც ამ დროისთვის ქართულ ვიკიპედიაში სტატიაა ინგლისურენოვანი განყოფილება დღეისათვის ყველაზე დიდია და შეიცავს მილიონზე მეტ სტატიას მას მოჰყვებიან ნიდერლანდური გერმანული შვედური ფრანგული იტალიური რუსული ესპანური პოლონური იაპონური და ვიეტნამური ვიკიპედიები მილიონზე მეტი სტატიით პორტუგალიური ჩინური და უკრაინული ვიკიპედიები ნახევარ მილიონზე მეტი სტატიით სულ ვიკიპედია ენაზე მუშავდება პროექტის თავდაპირველი ორგანიზატორები იყვნენ ჯიმი უელსი ფირმა ის აღმასრულებელი დირექტორი და ლარი სენგერი პირველი თვის განმავლობაში კომპანია აფინანსებდა ლ სენგერს ვიკიპედიის პირველი სტატიების შესაქმნელად ვიკიპედიას არ ჰყავს რედაქტორთა ცენტრალიზებული შემადგენლობა მთელი მასალა ივსება მონაწილეების ვიკიპედიელების მიერ ყველა მათგანს უფლება აქვს დაწეროს სტატია ნებისმიერ თემაზე და შეასწოროს სხვის მიერ უკვე დაწერილი სტატია უფრო აქტიური ვიკიპედიელები შეიძლება გახდნენ ადმინისტრატორები მაგრამ ეს თანამდებობა მას უფრო მეტ ვალდებულებებს აკისრებს ვიდრე რაიმე უფლებებს ანიჭებს ვიკიპედია სრულად პასუხობს ე წ ვიკის პრინციპს ეს ნიშნავს რომ ნებისმიერ მონაწილეს შეუძლია ნებისმიერი სტატიის თავისუფალი რედაქტირება და მისი შინაარსის განვრცობა ამ შესაძლებლობიდან გამომდინარეობს ვიკიპედიის ერთი მნიშვნელოვანი თვისება საავტორო უფლებების არქონა ს საზოგადოებრივი ლიცენზიის თანახმად არავის შეუძლია მოითხოვოს რაიმე უფლება ვიკიპედიის მასალებზე ვიკიპედიის პროექტის კრიტიკის ერთი უმთავრესი პუნქტი არის ის რომ სტატიის რედაქტირება შეუძლია ნებისმიერ ადამიანს მათ შორის არაპროფესიონალს და არავინაა პასუხისმგებელი ინფორმაციის სისრულესა და სიზუსტეზე ამის საპირისპირო არგუმენტია აზრი იმის შესახებ რომ ვიკიპედიის მოხმარების და მასში ცვლილებების შეტანის სიადვილე ხელს უწყობს მასალების სიზუსტისა და აქტუალობის ამაღლებას წარმოქმნილი გაურკვევლობები და სადავო მომენტები განხილულ უნდა იქნეს ძირითადი ტექსტის გარეთ სპეციალურად ამ მიზნისთვის გამოყოფილ გვერდებზე რომლებსაც ჰქვია განხილვა ვიკიპედიაში ცოტაა ისეთი წესები რომელთა მკაცრად დაცვა სავალდებულო იყოს მაგრამ არის რამდენიმე ძირითადი პრინციპი ფონდი ვიკიმედია ვიკიპედიის ორგანიზატორი და მფლობელი კომპანია ასევე ახორციელებს ინტერნეტში პუბლიკაციის სხვა თავისუფალ პროექტებს იოჰან ვოლფგანგ გოეთე დ აგვისტო მაინის ფრანკფურტი გ მარტი ვაიმარი გერმანელი მწერალი მოაზროვნე და სახელმწიფო მოღვაწე დაიბადა შეძლებული ბიურგერის ოჯახში სწავლობდა ლაიფციგისა და სტრასბურგის უნივერსიტეტებში სტრასბურგში დაუახლოვდა ქარიშხლისა და შეტევის მოძრაობას მალე მისი აღიარებული თავკაცი გახდა ქარიშხლისა და შეტევის პერიოდის გოეთესეულ გმირებში ერთი მეორეს ერწყმის თავისუფლების პათოსი და უკიდურესი ინდივიდუალიზმი დრამის გეც ფონ ბერლიხინგენი გმირის ტრაგედია ისაა რომ იგი ვერც ფეოდალებს მოსწყდა და ვერც ხალხს დაუკავშირდა ჯეროვნად რომანში ახალგაზრდა ვერთერის ვნებანი აისახა ტრაგიკული ვითარება იმჟამინდელი გერმანიისა სადაც ძალა უსულო იყო ხოლო სული უძალო ენგელსი ვერთერის ტრაგედია ისაა რომ ძალზე ბევრი სურს და ძალზე ცოტა შეუძლია იგი ზედმიწევნით რბილი და ლირიკული პიროვნებაა საიმისოდ რომ ყოფიერების ტრაგიკულ ასპარეზზე ღირსეული მორკინალობა შეძლოს ქარიშხლისა და შეტევის პერიოდში გოეთე წერდა ფილოსოფიურ ჰიმნებს პრომეთე მეეტლე კრონოსი განიმედი და სხვ მათ გასდევს გოეთესეული ნათელი ერესის კადნიერი იდეა ღმერთთან ადამიანის სწორფერობის ტენდეცია მძაფრი პანთეისტური მსოფლგანწყობითვეა განპირობებული ამ ჰიმნთა სალექსო ფორმა თავისუფალი შინაგან ექსპრესიას დაქვემდებარებული რითმის უგულებელმყოფელი რიტმიკა გოეთემ ყველა სხვა კლასიცისტზე უკეთ შეძლო ანტიკური ხელოვნების სახეთა მოდერნიზაცია მათი შევსება საკუთარი შინაარსით იფიგენია ტავრიდაში გამოქყვენდა პანდორა იტალიაში დაწერა გოეთემ ციკლი რომაული ელეგიები ამ პერიოდში შეიქმნა ნაშრომი იტალიური მოგზაურობა ტ გამოქყვენდა გოეთე იტალიიდან დაბრუნდა მის ვაიმარულ ნაწარმოებებში მკვეთრად გამოვლინდა რეზინიაციის პრობლემა თუმცა პირველ ხანებში გოეთე სავსებით და ერთბაშად მაინც არ გასდგომია ქარიშხლისა და შეტევის სულისკვეთებას დრამები ეგმონტი ტორკვატო ტასო გამოქყვენდა რომანი შერჩევითი ნათესაობა და სხვ გოეთეს ყველაზე ტრაგიკული თავისი ჩანაფიქრით შემზარავი პიესაა ტორკვატო ტასო ხელოვანი ტასო რომელსაც სასახლის კარზე იახლოვებენ არ სჯერდება მასხარად ყოფნას და ჰერცოგის დასაც კი შეიყვარებს ესაა მისი ტრაგიკული დანაშაული რომლის არსს გამოხატავს პირფერი კარისკაცის ანტონიოს სიბრძნე ყველამ თავისი ადგილი უნდა იცოდეს დრამას ქვეტექსტად გასდევს გოეთე მხოლოდ მწარე გამოცდილების კარნახით ეთანხმება ანტონიოს გულით კი ტასოს თანაუგრძნობს რომლის კადნიერ პრეტენზიას მისივე ადამიანური დიდბუნებოვნობა ასაზრდოებს მაღალი ტრაგიკული პათოსი რითაც გაგიჟებული ტორკვატო საკუთარ დანაშაულს ცნობს ააშკარავებს თუ რა მწვავედ განიცადა გოეთე გენიოსმა ვაიმარის კარისკაცად თავისი გარდასახვის აუცილებლობა საფრანგეთის რევოლუცია საკუთარ ფილოსოფიურ მეცნიერულ ძიებასთან ერთად გოეთეს მსოფლმხედველობრივი მრწამსის წყაროდ იქცა გოეთემ რევოლუციურ თემას უძღვნა ნაწარმოებები მოქალაქე გენერალი აჯანყებულნი ვენეციური ეპიგრამები ჰერმანი და დოროთეა რაინიკე მელა უკანონო ასული და სხვ ყოფიერების რევოლუციის რიტმის ტრაგიკული ხასიათს გამოხატავს გოეთეს ფაუსტის ძირითადი კონცეფციის შემცველი ექსპოზიცია პროლოგი ცაში გოეთეს დამოკიდებულება რევოლუციისადმი არც აპოლოგეტურია და არც ნიჰილისტური იგი მოვლენის ანალიტიკურ კრიტიკულ განსჯას ემყარება და საბოლოოდ პოზიტიურია გოეთეს რწმენით ყოველი დიდი იდეა ტირანულად მოქმედებს თავისი დამკვიდრების პროცესში იაკობინურ ძალდატანებას იგი პრინციპულად არ უარყოფდა გოეთე მის მიმართ კრიტიკულად განეწყო იან წლებში როცა იაკობინელთა საქმიანობა რევ ამაღლებულ იდეათა პროფანაციად აღიქვა გოეთემ შილერთან ერთად გამოაქვეყნა ეპიგრამების ციკლი ქსენიები ამ პერიოდში დაწერა რომანი ვილჰელმ მაისტერი ორ ნაწილად ვილჰელმ მაისტერის განსწავლის წლების გმირი ინდივიდუალიზმითაა შეპყრობილი და ობიექტურ სინამდვილესთან გადაუჭრელი წინააღმდეგობის გამო სულიერი კრახის წინაშე დგება ვილჰელმ მაისტერის მგზავრობის წლები ანუ ხელის ამღებნი გვიჩვენებს ეგოისტის გარდასახვას ჭეშმარიტ ადამიანად კაცურ კაცად გოეთემ მუშაობა დაიწყო ავტობიოგრაფიულ წიგნზე პოეზია და სინამდვილე ნაწ გაბოქვეყნდა დაწერა დრამა ეპიმენიდეს გამოღვიძება ლექსების ციკლი დასავლურ აღმოსავლური დივანი დივანს ბოლომდე გასდევს სამყაროს ერთიანობისა და მშვენიერი ადამიანის იდეა გოეთე არ კმაყოფილდება ბუნებასთან ღმერთის მხოლოდ პანთეისტური გაიგივებით იგი ადამიანს აღაზევებს ბუნება ღმერთზე და მსოფლიო გონთან მორკინალ არსებად წარმოგვიდგენს ადამიანის ეს გაღმერთება გვევლინება ხანდაზმული გოეთეს მთელი ფილოსოფიური პოეზიის როგორც ლირიკის ისე ფაუსტის ზეიდეად გოეთეს შემოქმედების მწვერვალია ფაუსტი ნაწ გამოქვეყნდა ნაწ რომელსაც იგი თითქმის მთელი სიცოცხლე წერდა ფაუსტში გარდამავალი ეპოქის მრავალსაუკუნოვანი კულტურული მემკვიდრეობაც ჯამდება და მომავალ ისტორიულ ეტაპთა პროფილიც ისახება მსოფლიო პოეზიის ერთ ერთი უღრმესი რეალისტური ქმნილება სიმბოლურ ალეგორიული სტილის ნაწარმოებია სახეთა და ეპოზოდთა უმეტესობა სიმბოლური ხასიათისაა და ორ აზრს შეიცავს პირდაპირსა და გადატანითს რომელიც ღრმა ფილოსოფიურ აზრს გამოხატავს ჭარბად გვხვდება ალეგორიული ქარაგმული სახეები რომლებიც უზოგადეს იდეებსა და მოვლენებს მიანიშნებენ მაგ ტრაგედიის ექსპოზიცია და ფინალი რომელთა ერთიანობა ნაწარმოების დედააზრს გამოხატავს ფაუსტი განასახიერებს ადამიანის სულის კადნიერ ლტოლვას თავისი ემპირიული ყოფის შეზღუდულობათა დასაძლევად მაღალი ჰუმანისტური იდეალისათვის ახლისათვის ჭიდილი მიმდინარეობს უკანასკნელ საზღვარზე ყოფიერების კიდეზე ფაუსტის ძალთახმევა მოქმედებს ყოველგვარი კომპრომისის გარეშე მთელი სისრულით აბსოლუტური მასშტაბებით ფაუსტის ანტაგონისტურად გვევლინება ბოროტი სული მეფისტოფელი მისი სამყარო ცინიზმისა და უნაყოფო გონებამახვილობის ნიჰილიზმისა და უსულგულობის ნიშნითაა დადაღული მეფისტოფელის ერთადერთი ღირებულება ისაა რომ მისი ნეგატიურობა ფაუსტს იმპულსად ექცევა პოზიტიურისაკენ სწრაფვაში ნაწარმოების ნაწილში ფაუსტი ინდივიდუალისტად გვევლინება რომელიც თვითდადგინებისაკენ სწრაფვას საკუთარი სურვილით საზღვრავს ნაწილში ფაუსტს ცდომილებათა დაძლევის გზაზე თანდათანობით მოთხოვნილებად ექცევა საზოგადო თავისუფლების პრინციპი მას ბუნებისა და საზოგადოების გარდაქმნის იდეა მოიცავს ამ დიადი საქმის განხორციელების ჟამს ფაუსტს აუცილებლობად ექცევა რადიკალური ზომების მიღება ბავკიდასა და ფილემონის ეპიზოდი ფაუსტის მშვენიერი წამის პოტენციურ არსად გვევლინება თავისუფალ მიწაზე თავისუფალი შრომის დამკვიდრება ტრაგედიის ნაწ ხალასი პოეზიით ემოციურობითა და დინამიკით აღსავსე შედევრია ხელოვნებისა ნაწ თ მანის თქმით სანახევროდ ფეერიას წარმოადგენს და სანახევროდ მსოფლიო ეპოსს რომელშიც გერმანული ენის ყველა წყარო ჩქეფს მისი ყოველი ეპიზოდი გასაოცარია და ბრწყინვალე ღრმა აზრითა და დიდებულებით გამორჩეული სცენა ფარსალიის ველებზე და პენეისზე ელენეს ლეგენდის ჰუმორისტული წარმოდგენა ისეთი მხიარულებითა და სიმსუბუქით ბრწყინავს რომ ამ ნაწარმოებთან ყოველი შეხება აღგვაფრთხოვანებს ხელოვნების წყურვილს გვიღვიძებს გოეთე მსოფლიოს ერთ ერთი ყველაზე ფილოსოფიური პოეტია ბენედიქტ სპინოზას მსგავსად იგი ღმერთთან გაიგივებულ ბუნებას მიიჩნევს დ ანუ ყოველივეს მიზეზად უმთავრესი რასაც გოეთე სპინოზიზმს მატებს არის ის რომ ბუნება სუბსტანციას არსებითი თვისების სახით აკუთვნებს მოძრაობას გოეთეს მოძრაობა წარმოდგენილი აქვს არა მექანიკური დინამიკის არამედ სიმპათიური და პოეტური მისწრაფების სამყაროს სასიცოცხლო სულის სახით მოძრაობის გამოსახატავად გოეთე იყენებს არისტოტელესა და გოტფრიდ ლაიბნიცის ტერმინს ენტელექიას ოღონდ ისე რომ ამ იდეალისტურ ცნებას საკუთრივ შინაარსს უკარგავს გოეთემ ბუნების დიალექტიკური კონცეფცია შეიმუშავა მისი დიალექტიკის პრინციპია დაპირისპირება და აღმასვლა ცენტრალური ცნებებია მეტამორფოზა და პირველფენომენი გოეთეს მატერიალური დიალექტიკური სინთეზისათვის არ მიუღწევია მაგრამ მძლედ იკაფავდა გზას მისკენ ესთეტიკაში გოეთე იზიარებს არისტოტელესეულ მიმეზისის ანუ ბუნებისადმი ხელოვნების მიბაძვის კლასიკურ რეალისტურ თეორიას გოეთეს ისტორიული მნიშვნელობის შრომები აქვს ბუნებისმეტყველობის დარგში განსაკუთრებით აღსანიშნავია გოეთეს მიერ ყბათაშორისო ძვლის აღმოჩენა მისი ნაშრომი მცენარეთა მეტამორფოზის შესახებ მანვე შემოიღო ტერმინი მორფოლოგია მცენარეთა და ცხოველთა ორგანიზმების აგებულების შესახებ გამოთქმული უმნიშვნელოვანესი დებულების გამო გოეთეს თავის დიდ წინამორბედად თვლიდა ჩ დარვინი გოეთეს მეცნიერულ შესწავლას საფუძველი ჩაუყარა მარქსიზმის კლასიკოსებმა გოეთესადმი ინტერესი საქართველოში საუკუნეში გამოვლინდა და დღითი დღე იზრდება ამას მოწმობს პოეტის ნაწარმოებთა თარგმანები მისი ღრმად ჰუმანისტურ პრობლემატიკის მრავალასპექტოვანი ძიებანი და მეცნიერული შესწავლის წარმატებითი ცდები ჩვენში გოეთეს მემკვიდრეობის შესწავლის ცენტრის გოეთეს საერთაშორისო საზოგადოების ქართული განყოფილება აკაკი როსტომის ძე წერეთელი დ ივნისი ძვ სტ ივნისი სოფ სხვიტორი საჩხერის მუნიციპალიტეტი გ თებერვალი ძვ სტ იანვარი იქვე ქართველი პოეტი მწერალი პუბლიცისტი და საზოგადო მოღვაწე საქართველოს ეროვნულ განმათავისუფლებელი მოძრაობის ერთ ერთი ლიდერი აკაკი წერეთელი დაიბადა ზემო იმერეთის შეძლებული თავადის როსტომ წერეთლის ოჯახში დედა ეკატერინე აბაშიძე იმერეთის მეფის სოლომონ ის შვილიშვილის შვილი იყო წერეთელმა ბავშვობის წლები სოფელ სავანეში გლეხის ოჯახში ძიძასთან გაატარა აკაკი წერეთელი იდან ქუთაისის კლასიკურ გიმნაზიაში სწავლობდა იდან კი პეტერბურგის უნივერსიტეტის აღმოსავლური ენების ფაკულტეტზე რომელიც წელს დაამთავრა კანდიდატის ხარისხით ლექსების წერა აკაკი წერეთელმა ჯერ კიდევ ყრმობის ასაკში დაიწყო წელს იგი უკვე რამდენიმე დაბეჭდილი ლექსის ავტორი იყო ხოლო წელს გამოქვეყნებულმა ლირიკულმა ლექსმა საიდუმლო ბარათი რომელიც იმთავითვე სიმღერადაც გავრცელდა ახალგაზრდა პოეტს ფართო პოპულარობა მოუტანა მიუხედავად მატერიალური ხელმოკლეობისა აკაკი წერეთელი არასდროს შესულა სახელმწიფო სამსახურში მას უდიდესი დამსახურება მიუძღვის ქართველთა შორის წერა კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების დაარსებასა და მის მრავალმხრივ კულტურულ საგანმანათლებლო საქმიანობაში ქართული დრამატული საზოგადოების შექმნასა და მუშაობაში ქართული ჟურნალისტიკის განვითარებაში როგორც უაღრესად ნაყოფიერი და მნიშვნელოვანი პუბლიცისტური მოღვაწეობით ისე ყოველთვიური ჟურნალის აკაკის თვიური კრებული დაარსებით იგი რედაქტორობდა აგრეთვე სატირულ იუმორისტულ ჟურნალს ხუმარა რომლის ანტიცარისტული და ეროვნული მიმართულების გამო დაპატიმრებულიც კი იყო ილია ჭავჭავაძესთან ერთად აკაკი წერეთელი სათავეში ჩაუდგა ეროვნულ განმათავისუფლებელ მოძრაობას საქართველოში და სიტყვით თუ საქმით დაუცხრომლად მიზანდასახულად იღვწოდა ქართველი ხალხის სულიერი აღორძინებისათვის მასში ეროვნული თვითშეგნების ამაღლებისათვის სწორედ ეროვნული მოტივი იმთავითვე იქცა აკაკი წერეთლის შემოქმედების ლაიტმოტივად წერეთლის შემოქმედებამ წარუშლელი კვალი დატოვა ქართველი ხალხის სულიერი კულტურის ისტორიაში მან ახალი ეტაპი შექმნა ქართული მხატვრული სიტყვის განვითარებაში რამაც პოეტს ილია ჭავჭავაძესთან ერთად კანონიერად დაუმკვიდრა ახალი ქართული ლიტერატურის ერთ ერთი ფუძემდებლისა და თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენის რეფორმატორის სახელი ქართველმა ხალხმა სიცოცხლეშივე შერაცხა წერეთელი ჭეშმარიტად სახალხო პოეტად საყოველთაო აღიარების ნათელი დადასტურება იყო მისი შემოქმედებითი და საზოგადოებრივი მოღვაწეობის ე წლისთავისადმი მიძღვნილი საიუბილეო საღამო რომელიც ისევე როგორც პოეტის მოგზაურობა რაჭა ლეჩხუმში გრანდიოზულ ეროვნულ დღესასწაულად გადაიქცა აკაკი წერეთელი გარდაიცვალა წლის ასაკში დაკრძალულია თბილისში საზოგადო მოღვაწეთა მთაწმინდის პანთეონში თბილისში არსებობს მისი სახელობის გამზირი სოლომონ დ გ აპრილი ქუთაისი იმერეთის მეფე ალექსანდრე ისა და ლევან აბაშიძის ასულის თამარ აბაშიძის ძე სოლომონ ის იმერეთის ტახტზე ასვლას წინ უძღოდა თითქმის საუკუნოვანი არეულობა იმერეთის სამეფოში იმერეთის ციხეებში ჩამდგარი ოსმალური გარნიზონები ოსმალური ხარკი მეფისა და მთავრების ურთიერთდაპირისპირება ტყვეებით ვაჭრობა ტახტისმაძიებელთა ინტრიგები დასუსტებული ეკლესია ქვეყანას ანარქიაში ძირავდა სოლომონის გამეფებას ეწინააღმდეგებოდნენ რაჭის ერისთავი გურიელი აბაშიძეების ძლიერი საგვარეულო ტახტისათვის მებრძოლ პრეტენდენტთა ცხარე ბრძოლაში სოლომონმა გაიმარჯვა სოლომონი ტახტზე ასვლისას წლისა იყო წელს შეთქმულთა ძლიერმა ჯგუფმა რომელთა შორისაც იყვნენ დედამისი თამარი ბაბუა ბესარიონი და მეფის ბიძები მამუკა და გიორგი შეძლო მისი დამარცხება მაგრამ სოლომონმა ახალციხის ფაშას დახმარებით ტახტი დაიბრუნა დედა სამეფოდან გააძევა აბაშიძეთა მამული კი თავის საკუთრებად გამოაცხადა სოლომონმა მემკვიდრეობად დაუძლურებული სათავადოებად დაყოფილი სამეფო მიიღო მან მიზნად დაისახა მტკიცე სამეფო ხელისუფლების შექმნა და დასავლეთ საქართველოს გაერთიანება ტყვეებით ვაჭრობის აღკვეთა და ოსმალთა ბატონობისგან ქვეყნის გათავისუფლება მეფემ ჯერ დადიანი შემოირიგა ცოლად შეირთო ოდიშის მთავრის კაცია დადიანის და მარიამი და ამით ძლიერი მოკავშირე გაიჩინა ამის შემდეგ მამია გურიელი იძულებული გახდა მეფის ერთგული გამხდარიყო სოლომონმა შემოიკრიბა დიდი თავადებისგან შევიწროებული წერეთლები წულუკიძეები ჯაფარიძეები იაშვილები და აგიაშვილები ეკლესიას დაუბრუნა ფეოდალთაგან მიტაცებული ყმა მამულები და საეკლესიო გლეხები გადასახადებისგან გაათავისუფლა რითაც ეკლესიის ნდობაც დაიმსახურა მეფემ გადაწყვიტა ხელში ჩაეგდო სტრატეგიული მნიშვნელობის ციხეები რომლებიც ფეოდალების ძლიერების საფუძველს წარმოადგენდნენ მანვე შექმნა სრულიად ახალი მეფის ხელისუფლების განმამტკიცებელი ინსტიტუტი ე წ ფიცის კაცნი ისინი ყოველი წლის მაისს განსაზღვრულ ადგილას იკრიბებოდნენ და ფიცს დებდნენ მეფის ერთგულებაზე შეფიცულები პოლიტიკური პრივილეგიებითაც სარგებლობდნენ მათ შორის იყვნენ ლორთქიფანიძეები მესხები ავალიანები იოსელიანები ღოღობერიძეები მიქაბერიძეები ყიფიანები ქორქაშვილები უგრეხელიძეები გრიგალაშვილები ჭაბუკიანები და სხვა თავდაპირველად სოლომონი ერიდებოდა ოსმალთა წინააღმდეგ აშკარა გამოსვლას მაგრამ როგორც კი ქვეყანაში შედარებითი წესრიგი აღადგინა სასტიკი ბრძოლა გამოუცხადა ტყვეებით ვაჭრობას ეს უკვე ოსმალებმა სერიოზულ გამოწვევად მიიჩნიეს ოსმალეთი დიდად უწყობდა ხელს ტყვეებით ვაჭრობას შექმნილი იყო მთელი ქსელი ტყვეებით მოვაჭრეებისა რომელშიც ერთნაირად მონაწილეობდნენ იმერელი თავადაზნაურობა და თურქი მეციხოვნეები იმერეთის საგარეო ვაჭრობის დიდი წილი სწორედ ტყვეებით ვაჭრობაზე მოდიოდა ამიტომ იყო რომ ტყვეებით ვაჭრობის აკრძალვას ოსმალებთან ერთად მათთან დაკავშირებული თავადებიც ეწინააღმდეგებოდნენ სოლომონმა შესანიშნავად იცოდა რომ შინაურ წინააღმდეგობას ვერ დაძლევდა ოსმალების განდევნის გარეშე ამიტომ იგი ფარულად შეუდგა საომარ მზადებას პირველად ხანგრძლივი წყვეტილის შემდეგ იმერეთის მეფის გვერდით დაირაზმნენ ოდიშის მთავარი გურიის მთავარი სამურზაყანოს მთავარი იმერეთის თავადაზნაურობა და გლეხობა ოსმალთა მხარეზე აღმოჩნდნენ როსტომ რაჭის ერისთავი და ლევან აბაშიძე წლის დეკემბრის დასაწყისში სოლომონმა საომრად ხრესილის მინდორი შეარჩია სადაც ოსმალთა მთავარი ძალები იყვნენ თავმოყრილნი საბრძოლო მოქმედებების დაწყების წინ სოლომონმა საიმედოდ ჩაკეტა ფოთიდან გურიიდან და ახალციხიდან მომავალი გზები საიდანაც ხრესილზე მდგარი თურქების დამხმარე ჯარის შემოსვლა იყო მოსალოდნელი მეფეს დადიან გურიელის ჯარებიც შეუერთდნენ მათთან ერთად იყო აგრეთვე აფხაზეთის მთავარი ხუტუნია შარვაშიძე წლის დეკემბერს გამთენიისას ხრესილის მინდორზე მეფის ლაშქარი თავს დაესხა ახალციხისა და აჭარის სანჯაყთა მრავალრიცხოვან ჯარს ხრესილის ბრძოლაში მეფემ ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვა დავით ბატონიშვილის გადმოცემით სოლომონი ესრეთ მხნე იყო ვითარცა ლომი ამავე ბრძოლაში მოკლეს სამშობლოს გამყიდველი ლევან აბაშიძე რომელიც თურქთა მხარეზე იბრძოდა მისი მამულები კი სამეფო საკუთრებად გამოცხადდა სოლომონმა იცოდა რომ ოსმალეთი მის ამ ქმედებას უპასუხოდ არ დატოვებდა და საჭირო ზომები მიიღო წელს სოლომონ მა ერეკლე მ და თეიმურაზ მ გორში მეგობრობისა და ურთიერთდახმარების ხელშეკრულება დადეს რითაც სოლომონ ის ხელისუფლება უფრო მეტად გაძლიერდა ამავე წელს სოლომონ ქართლ კახეთის მეფეებს ეხმარება ატოცთან გამართულ ბრძოლაში თურქთა წინააღმდეგ ეს ხელშეკრულება წლამდე არ დარღვეულა წელს ერეკლემ და სოლომონმა აღადგინეს იგი ხრესილზე განცდილი მარცხი ოსმალებმა არ აპატიეს სოლომონს მომდევნო წელს ახალციხის ფაშამ ორჯერ შემოუსია ლეკები იმერეთს პირველად სოლომონმა ჯარების შეკრება ვერ მოასწრო და დამარცხდა ლეკებმა გაძარცვეს გელათი დაარბიეს სოფლები და დიდი ნადავლით დაბრუნდნენ უკან მეორედ კი სოლომონმა სძლია მტერს არსებობს ერთი უცხოური ცნობა რომელიც არაჩვეულებრივად ახასიათებს სოლომონის ხერხიანობას და პირად სიმამაცეს სოლომონი პირადად ჩასულა ახალციხის ფაშასთან და შეუჩივლია თურქ მეციხოვნეთაგან იმერეთის რბევის ამბავი სოლომონს ფაშასათვის ერთგულება აღუთქვამს იმ შემთხვევაში თუ ფაშა შეაჩერებდა თურქ მეციხოვნეებს ფაშამ დაიჯერა სოლომონის ნათქვამი და მას მეციხოვნეთა დასასჯელად ათას კაციანი ჯარი გაატანა სოლომონმა ეს ამბავი შეფარულად აცნობა თავის სარდლებს მათ გზებზე ჩასაფრებები მოაწყვეს და სულ ერთიანად გაჟლიტეს თურქები ეს ცნობა სინამდვილეს რომც არ შეეფერებოდეს მაინც მნიშვნელოვანია სოლომონის მაღალი ავტორიტეტის და ხალხზე მისი მორალური ზეგავლენის შესაფასებლად სოლომონ მეფემ ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის გასაძლიერებლად თავდაცვითი ნაგებობები მეფის იურისდიქციაში მოაქცია ზოგი ციხე მან შეიძინა თავადებისაგან ხორაგაული ჩხერი ზოგი ჩამოართვა ურჩ თავადებს კაცხი ზოგიც ნებაყოფლობით გადასცეს მოდინახე ამასთანავე სოლომონი ზრუნავდა ყმა გლეხების მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის სახელმწიფო მიწებს სოლომონი თურქთაგან დახსნილ ტყვეებს ომში დატყვევებულ მაჰმადიან ქართველებს ახალციხიდან გადმოსულ ქართველ კათოლიკეებს ურიგებდა ოსმალეთის მთავრობას თავად აღარ უღირდა იმერეთისათვის სამხედრო კამპანების მოწყობა ეს აუნაზღაურებელ ფინანსურ დანახარჯებთან იყო დაკავშირებული ამიტომ ოსმალეთი ადვილად დათანხმდა ზავზე რომლის პირობების შემუშავებაში ერეკლე ის დიპლომატიც მონაწილეობდა წელს ოსმალეთმა იმერეთის სამეფოსთან საზავო ხელშეკრულება გააფორმა რომლის თანახმად იმერეთის სამეფო ცხადდებოდა ოსმალეთის არა ვასალურ არამედ მფარველობაში მყოფ ქვეყნად ხელშეკრულებაში აღარ იყო წამოყენებული ტყვეებით ვაჭრობის მოთხოვნა იმერეთს ყოველწლიური ხარკის სახით უნდა გაეგზავნა ქალი მხოლოდ ამჯერად ოსმალეთი არ მოითხოვდა რომ ეს ქალები აუცილებლად ქართველები ყოფილიყვნენ როგორც ირკვევა სოლომონი ამ პირობასაც აღარ უსრულებდა ოსმალეთის მთავრობას თეიმურაზ მამუკას ძე არ თმობდა პოზიციებს ბრძოლას განაგრძობდა მაგრამ ჩხერთან გადამწყვეტ ბრძოლაში სოლომონმა თეიმურაზი დაამარცხა იგი მუხურის ციხეში გამოკეტეს და იქვე გარდაიცვალა ტახტის დაბრუნების შემდეგ საჭირო იყო ძლიერი მოკავშირის მოძებნა ამ მიზნით სოლომონმა წლის ივნისს რუსეთში საგანგებო ელჩი მაქსიმე ქუთათელი აბაშიძე გააგზავნა მეფე რუსეთისგან მფარველობას ითხოვდა სამაგიეროდ რუსეთ ოსმალეთის ომში თანადგომას აღუთქვამდა ამავე პერიოდში მეფე სპარსეთშიც აგზავნის ელჩობას ბესარიონ გაბაშვილის ბესიკი მეთაურობით და დახმარებას ითხოვს ოსმალეთთან დაწყებული ომის პირობებში რუსეთის მთავრობამ ქუთაისის მიტროპოლიტის ჩამოსვლა დროულად მიიჩნია რადგან შესაძლებლობა ეძლეოდათ გამოეყენებინათ იმერეთის მეფე ოსმალეთის წინააღმდეგ სწორედ ამიტომ მაქსიმე ყიზლარიდან სასწრაფოდ მიიწვიეს პეტერბურგში ამავე დროს პეტრბურგიდან აცნობეს ყიზლარის კომენდატს რომ უკან გაებრუნებინათ მაქსიმეს თანმხლები არქიმანდრიტი რათა მას ეცნობებინა სოლომონ მეფისათვის რუსეთის მთავრობის მზადყოფნა დახმარებისათვის ამასთანვე გაეტანებინათ არქიმანდრიტისათვის საიდუმლო მრჩევლის გრაფ პანინის წერილი რომელშიც ის გამოხატავდა რუსეთის მთავრობის სურვილს სოლომონს ახლავე დაეწყო დივერსიული მოქმედებები თურქების წინააღმდეგ წერილში ნათქვამი იყო ისიც რომ სასურველი იქნებოდა რომ სოლომონი ერეკლესთან ჩასულიყო თბილისში და ცდილიყო მის დაყოლიებას თურქთა წინააღმდეგ ერთობლივ მოქმედებაზე ასეთი იყო რუსეთის გეგმა მიმდინარე მომენტისათვის თავად სოლომონს კი თავისი ქვეყნის საამომავლო პერსპექტივა აწუხებდა და ამიტომ იმედის თვალით შეჰყურებდა ერთმორწმუნე ძლიერ სახელმწიფოს რუსეთ ოსმალეთის წლების ომის დროს ერეკლეც და სოლომონიც მზად იყვნენ ოსმალეთის წინააღმდეგ ომი დაეწყოთ მაგრამ ამისათვის რუსეთისგან ჯარითა და ფულით დახმარებას ითხოვდნენ სოლომონი ამ ჯარით ოსმალთა მიერ მიტაცებული მიწების დაბრუნებას და ურჩ თავადთა დამორჩილებას აპირებდა თავის მხრივ რუსეთი ვარაუდობდა ამიერკავკასიის ქრისტიანთა ჩაბმას ე წ კავკასიის ფრონტზე რაც რუსეთს შეუმსუბუქებდა სამხედრო ოპერაციებს ბალკანეთში რუსულ გეგმაზე თანხმობის ნიშნად სოლომონი წლის მაისს თბილისს ეწვია სადაც ერეკლეს ეთათბირა მათ ერთად შეიმუშავეს კონკრეტული მოთხოვნები და რუსეთში ელჩების გაგზავნა გადაწყვიტეს სოლომონმა რუსეთში დავით კვინიხაძე გააგაზვნა ელჩობის შედეგად ეკატერინე მ იმერეთში ოთხასკაციანი სამხედრო შენაერთი გამოაგზავნა გენერალ ტოტლებენის მეთაურობით წლის სექტემბერში ტოტლებენი იმერეთში შევიდა ოქტომბრის თვეში ქართველები და რუსები შორაპნის ციხეს გარს შემოეტყნენ ამ დროს სოლომონს ცნობა მოუვიდა რომ თურქები დადიანთან ერთად იმერეთში შემოიჭრნენ სოლომონი იძულებული გახდა თავისი ხალხი მოეხსნა და წასულიყო შორაპანთან კი ტოტლებენი დატოვა ტოტლებენმაც თვითნებურად მოხსსნა ალყა და ქართლში გადავიდა ახალციხის ფაშა აგრძელებდა საქართველოში მარბიელი რაზმების შემოგზავნას ოსმალთა წინააღმდეგ ერთობლივი მოქმედების მიზნით წელს სოლომონმა და ერეკლემ თავიანთი კავშირი ხელშეკრულებით გააფორმეს და ხელშეკრულების ასლი რუსეთის მთავრობას გაუგზავნეს იმავე წელს ერეკლესა და სოლომონის ჯარები გორში შეიყარნენ და ჯავახეთში ერთად გაილაშქრეს ქართველთა შეერთებეულმა ჯარმა არტაანამდის მიაღწია მაგრამ სოლომონი მოულოდნელად ავად გახდა და ჯარი უკან გამობრუნდა სოლომონ განაგრძობდა საშინაო საქმეების მოწესრიგებას მან ერთი პირის ხელში გააერთიანა ქუთაისის მოურავისა და სარდალბოქაულთუხუცესის სახელო სოლომონის ცენტრალიზებულმა პოლიტიკამ ფეოდალთა ნაწილის უკმაყოფილება გამოიწვია მათ მოაწყვეს შეთქმულება რომლის მიზანი იყო სოლომონ ის გადაყენება და მისი მემკვიდრის ალექსანდრეს გამეფება მეფემ შეთქმულები დაამარცხა და მკაცრად დასაჯა სოლომონ ს პირდაპირი მემკვიდრე არ ჰყავდა მისი ძე ალექსანდრე წელს გარდაიცვალა სოლომონს კარგად ესმოდა რომ მისი სიკვდილის შემდეგ იმერეთში ტახტისათვის ბრძოლა გაჩაღდებოდა წელს მან თავისი მოძღვარი მიუგზავნა ერეკლე ს და აცნობა რომ ტახტის მემკვიდრედ დანიშნავდა თავის ძმისწულსა და ერეკლე ის შვილიშვილს ქართლ კახეთის მეფის კარზე აღზრდილ დავით არჩილის ძეს მომავალი სოლომონ იმ პირობით რომ ერეკლე სოლომონის ურჩთა შეფარებაზე უარს იტყოდა ოსმალთა აგრესიის აღსაკვეთად სოლომონ მა რამდენიმეჯერ ილაშქრა ქვემო გურიაში წლის მარტში მან დიდი ბრძოლა გადაიხადა ქვემო გურიის გასათავისუფლებლად ნაჭიშკრევთან გამართულ ცხარე ბრძოლაში იმერეთ გურიის ლაშქარმა ქობულეთისა და ჩაქვის მხარე სულ გაწმინდა მტრისაგან მაგრამ მეფის მტრებისაგან წინდაწინ გაფრთხილებულმა ოსმალო მეციხოვნეებმა ზურგიდან მოუარეს სოლომონს და დიდი დარტყმა მიაყენეს ქვემო გურია ერთი საუკუნის განმავლობაში ისევ ოსმალეთის ხელში დარჩა ეს მარცხი ჯანმრთელობაშერყეულმა მეფემ ვეღარ გადაიტანა წელს ძვ სტ აპრილს გიორგობა დღეს წლის ასაკში იგი გარდაიცვალა სოლომონ დაკრძალეს გელათის ღვთისმშობლის ტაძარში მელიტონ სპირიდონის ძე კელენჯერიძე დ თებერვალი სოფ ტაბაკანი ახლანდელი ზესტაფონის მუნიციპალიტეტი გ აგვისტო თბილისი ქართველი საზოგადო მოღვაწე პედაგოგი ფოლკლორისტი სწავლობდა თბილისის სასულიერო სემინარიაში წელს კიევის სასულიერო აკადემიის დამთავრების შემდეგ მუშაობდა მასწავლებლად ქუთაისსა და ფოთში იკვლევდა ხალხური ზეპირსიტყვიერების საკეთხებს კრებდა და აქვეყნებდა ფოლკლორულ ნიმუშებს წლებში ჟურნალ მოამბეში დაიბეჭდა მისი ნაშრომი სახალხო პოეზია და მისი საპედაგოგო საესტეტიკო და სამეცნიერო მნიშვნელობა ცალკე წიგნად ქუთაისი წელს გამოსცა ხალხური ზღაპრების აფორიზმებისა და გამოცანების კრებული შეადგინა სახელმძღვანელოები სკოლებისათვის სიტყვიერების თეორია ქართული ქრესტომათია ქართული ენის გრამატიკა და სხვა მელიტონ კელენჯერიძე ავტორია გამოკვლევებისა ქართული ეკლესიის ისტორიიდან გაბრიელი ეპისკოპოსი იმერეთისა საქართველოს საკათალიკოსო ეკლესიის მოკლე ისტორია სიმართლე ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიაზე რუსულ ენაზე და სხვა მრავალმხრივი მოღვაწე და მეცნიერი იგი თავის სიტყვას ამბობდა ფოლკლორისტიკაში თეოლოგიაში სიტყვიერების თეორიაში კულტურულ საგანმანათლებლო საქმიანობაში ჯერომ დეივიდ სელინჯერი დ იანვარი ნიუ იორკი გ იანვარი კორნიში ნიუ ჰემფშირი ამერიკელი მწერალი სახელი მოიხვეჭა რომანით თამაში ჭვავის ყანაში ახალ თარგმანში კლდის პირზე ჭვავის ყანაში მთარგმნელი გია ჭუმბურიძე აღსანიშნავია სელინჯერის ეპიკური ციკლი საგა გლასების ოჯახზე ბანანა თევზის ამინდი ფრენი და ზუი ჭერი ასწიეთ დურგლებო სეიმური გაცნობა სელინჯერი ფსიქოლოგიური და ინტელექტუალური ნაწარმოებების ოსტატია მისი გმირები უმთავრესად ბავშვები და მოზარდები არიან რომლებიც მწვავედ განიცდიან კონფლიქტებს აქედან მომდინარეობს მისი ტრაგიზმი გაუცხოება მარტოობა დაბნეულობა დეპრესია პროტესტი საზოგადოებაში გაბატონებული სიყალბისა და მანკიერებისადმი მის ბოლო ნაწარმოებებში იგრძნობა გატაცება რელიგ დოქტრინებით აღმოსავლეთის იდეალისტური ფოლოსოფიით სელინჯერი კიერკეგორის ნააზრევით ჯერომ დევიდ სელინჯერი წლის იანვარს დაიბადა ნიუ იორკში მამამისი სოლომონ სელინჯერი ლიტვური წარმომავლობის ებრაელი იყო ნიუ იორკში თავისი დახლი ჰქონდა და ყვ ელითა და ლორით ვაჭრობდა დედამისი მარიამ სელინჯერი ქორწინებამდე მერი ჯილიკი შოტლანდიურ ირლანდიური წარმოშობის იყო ჯერომის ერთადერთი და დორისი მასზე რვა წლით იყო უფროსი მამა ცდილობდა შვილისთვის კარგი განათლება მიეცა წელს ჯერომმა სამხედრო სასწავლებელი დაამთავრა პენსილვანიის შტატში იქვე შექმნა თავისი პირველი მოთხრობები წლის ზაფხულში ნიუ იორკის უნივერსიტეტში ლექციებს ესწრებოდა როგორც თავისუფალი მსმენელი წლებში კი მამასთან ერთად მოიარა ავსტრია და პოლონეთი იქ ძეხვეულის წარმოება უნდა შეესწავლათ სამშობლოში დაბრუნებულმა მაინც გადაწყვიტა უმაღლესი განათლების მიღება და წელს კოლუმბიის უნივერსიტეტში ჩააბარა იქვე მოისმინა ლექციათა კურსი მოკლე მოთხრობების შესახებ რომელსაც ჟურნალ სტორის რედაქტორი უილიამ ბერნეტი კითხულობდა ეს ლექციები მოგვიანებით ძალიან გამოადგა თუმცა მომავალ მწერ ა ლს სწავლა არ დაუ მთა ვრებია არც განსაკუთრებული წარმატებები ჰქონია და არც კარიერული მიზანსწრაფვა რითაც მამის უკმაყოფილებას იწვევდა საბოლოოდ მამას წაეჩხუბა და სახლიდან წავიდა სამწერლო კარიერა ნიუ იორკულ ჟურნალებში მოკლე მოთხრობების გამოქვეყნებით დაიწყო მისი პირველი მოთხრობა ახალგაზრდა ადამიანები ჟურნალ სტორიში დაიბეჭდა წელს პირველი სერიოზული პოპულარობა მოუტანა მოკლე მოთხრობამ ბანანათევზას ამინდი პირველი მოთხრობის გამოქვეყნებიდან თერთმეტი წლის შემდეგ სელინჯერმა თავისი ერთადერთი რომანი თამაში ჭვავის ყანაში კლდის პირზე ჭვავის ყანაში გამოაქვეყნა რომელსაც ერთნაირი მოწონებით შეხვდა კრიტიკაც და მკითხველიც რომანი დღემდე დიდი პოპულარობით სარგებლობს ახალგაზრდებს შორის სხვათა შორის წიგნი აშშ ის რამდენიმე შტატსა და რამდენიმე ქვეყანაში აიკრძალა დეპრესიულობისა და უხამსი ლექსიკის გამო თუმცა დღეს ბევრ ამერიკულ სკოლაში შედის წასაკითხად რეკომენდებულ ლიტერატურაში ომის შემდგომ წლებში სელინჯერი ამერიკული კონტრდაზვერვის თანამშრომლობას განაგრძობდა ნაციზმის მოძულემ ერთხელაც ნაცისტური პარტიის ფუნქციონერი გოგონა სილვია გაიცნო და ცოლადაც მოიყვანა ეს მისი პირველი თუმცა საკმაოდ ხანმოკლე ქორწინება იყო მწერლის მეორე ცოლი გახდა კლერ დუგლასი ჯერომი მაშინ წლის იყო გოგონა კი ის მათ რომ იქორწინეს კლერი ჯერ კიდევ სკოლაში სწავლობდა წყვილს მალე შეეძინა ორი შვილი ქალიშვილი მარგარეტი და ვაჟი მეთიუ როგორც მოგვიანებით მარგარეტი თავის მემუარებში იხსენებდა ცოლ ქმარს ძალიან ცუდი ურთიერთობა ჰქონდა ჯერომი ცოლისგან მოითხოვდა რომ კოლეჯი მიეტოვებინა მას უნდოდა ქალი მხოლოდ მასთან ყოფილიყო და ყველაფერი გაეზიარებინა ქოხში სადაც კლერიც შეიყვანა ჯერომს არავითარი საცხოვრებელი პირობები არ შეუქმნია არც გათბობა იყო არც დაბანისა თუ გარეცხვის საშუალება არადა სელინჯერი გოგონა ცოლისგან გემრიელ ვახშამსა და კვირაში ორჯერ სუფთა თეთრეულს ითხოვდა როგორც მარგარეტი წერდა სელინჯერს შვილებიც არ უნდოდა ისინი შემთხვევით გაჩნდნენ თუმცა მოგვიანებით სიამოვნებით თამაშობდა მათთან ერთად მას მერე რაც მისმა რომანმა პოპულარობა მოიპოვა სელინჯერმა განდეგილური ცხოვრება დაიწყო უარს ამბობდა ინტერვიუებზე წლის შემდეგ ნაწარმოებების გამოქვეყნება შეწყვიტა მხოლოდ თავისთვის ქმნიდა სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში პრაქტიკულად არ ურთიერთობდა გარე სამყაროსთან ქალაქ კორნიშში დიდ სახლში ცხოვრობდა რომელსაც ქვეყნიერებისგან მაღალი ღობე ყოფდა ფილოსოფიას ჩაუღრმავდა სულს იწრთობდა ბუდიზმით ინდუიზმით იოგათი დაკავდა და არატრადიციულ მედიცინას ეუფლებოდა სელინჯერი ბუნებრივი სიკვდილით გარდაიცვალა წლის იანვარს წლის ასაკში ინფორმაცია მწერლის გარდაცვალების შესახებ მისმა ვაჟმა გაავრცელა შანდორ პეტეფი დ იანვარი კიშკერეში გ ივლისი შეგეშვარი უნგრელი პოეტი რევოლუცოინერი დემოკრატი უნგრული რევოლუციის ერთ ერთი ხელმძღვანელი მშობლების მამა სერბი დედა სლოვაკი გაკოტრების გამო პეტეფი იძულებული გახდა სწავლისათვის თავი დაენებებინა და მოხეტიალე ცხოვრება დაეწყო მუშაობდა სტატისტად გამწესდა ჯარისკაცად იყო მოხეტიალე დასის მსახიობი და მოდების ჟურნალის რედაქტორის თანაშემწე პირველი ლექსი მსმელი გამოაქვეყნა მ ვერეშმარტის დახმარებით დაბეჭდა პირველი კრებული ლექსები პეტეფი იყენებდა ხალხურ მოტივებს თუმცა თვალსაჩინო იყო მისი პოეტური ქმნილებების თვითმყოფადი ხასიათიც პოემა სოფლის ურო პოი შანემა ზღაპარი რაინდი იანოში ქართული თარგმანი პეტეფის ლექსებში მალე გაჩნდა დემოკრატიული სულისკვეთება ველური ყვავილი მეფეთა წინააღმდეგ და სხვ პოეტის სატრფიალო ლირიკამ მწვერვალს მიაღწია ციკლებში ეტელკას საფლავის კვიპაროსების რტოები სიყვარულის მარგალიტები სამყაროს მტკივნეულ შეგრძნებას გამოხატავს რომანტიკული ციკლი ღრუბლები რეაქციულმა კრიტიკამ სამშობლოს უნუგეშო მდგომარეობამ და უიღბლო სიყვარულმა პოეტი სულიერ კრიზისამდე მიიყვანა დრამა ძუ ვეფხვი და აფთარი პოემა პიშტა სილაი და სხვ შემდეგ კი იანი წწ მეორე ნახევარში ი არანთან დამეგობრებამ იულია სენდრევის სიყვარულმა და მასთან ქორწინებამ კეთილისმყოფელი გავლენა მოახდინა პეტეფის შემოქმედებითს ევოლუციაზე ერთი რამ მაღელვებს სასახლე და ქოხი და სხვ უნგრეთის სოციალურმა და პოლიტიკურმა ვითარებამ პეტეფის მთელი შემოქმედება რევ დემოკრატიულ პლატფორმაზე დააყენა სათავეში ჩაუდგა ახალგაზრდა უნგრეთის ორგანიზაციას მონაწილეობდა ბურჟუაზიულ დემოკრატიული რევოლუციის პუნქტის შემუშავებაში პეტეფიმ შექმნა დემოკრატიულ ლიტერატურისათვის მებრძოლ ახალგაზრდა მწერალთა ჯგუფი ათეულის საზოგადოება მარტიდან იგი პეშტის რევოლუციური მოძრაობის ერთ ერთი ლიდერი გახდა იდან იყო ი ბემის ადიუტანტი საბრძოლო ჰიმნად გაისმოდა პეტეფის ლექსები ეროვნული სიმღერა საბრძოლო სექტემბრის სიმღერა და სხვ პეტეფის შემოქმედებას ერთგვარად აჯამებს პოემა მოციქული ქართული თარგმანი იაკობ ვასერმანი დ მარტი ფიურტი ბავარია გ იანვარი ალტაუსზეე ავსტრია გერმანელი მწერალი არსებობს მოსაზრება რომ მისი რომანები ცირნდორფელი ებრაელები მოლოხი კასპარ ჰაუზერი ანუ გულის სიზანტე ბატებიანი კაცუნა კრისტიან ვანშაფე მაურიციუსის საქმე ეცელ ანდერგასტი ნაწილობრივ ფსიქოანალიზისა და დოსტოევსკის გავლენითაა დაწერილი მწერალი გვიხატავს ცალკეული კეთილშობილი ადამიანების სახეებს საყოველთაო უკეთურობისა და უპატიოსნობის ფონზე ეს გმირები ხშირად იღუპებიან მტრულ საზოგადოებასთნ ბრძოლაში მის საუკეთესოდ აღიარებულ რომანში კასპარ ჰაუზერი ანუ გულის სიზანტე იაკობ ვასერმანი კეთილშობილურ ჩუმი არისტოკრატიზმით და სევდიანი იუმორით სავსე დახვეწილ და ლიტერატურულად მოქნილი წერის მანერით განსხვავებული ბუნების და ტიპის ადამიანების თვალსაჩინო თავისებურებებზე ცხოვრების ცალკეულ თითქოს უმნიშვნელო ნიუანსებზე მრავალმხრივ ცოდნას ამჟღავნებს დავით აღმაშენებელი დ ქუთაისი გ თებერვალი ძვ სტ იანვარი საქართველოს მეფე წლებში გიორგი ის ძე დიდი სახელმწიფო მოღვაწე და ძლევამოსილი მხედართმთავარი რომელსაც განსაკუთრებული ადგილი უკავია საქართველოს ისტორიაში დავით ტახტზე წელს წლის ასაკში ავიდა მას შემდეგ რაც მამამისი გიორგი შექმნილი მდგომარეობიდან გამომდინარე იძულებული გახდა შვილის სასარგებლოდ ტახტზე უარი ეთქვა დავითს ძალიან მძიმე მემკვიდრეობა ერგო ქვეყანა დარბეული იყო მტრის შემოსევებისაგან თურქ სელჩუკთა მომთაბარე ტომები სახლდებოდნენ დაპყრობილ ტერიტორიებზე და ქართველ ხალხს ფიზიკური განადგურების საფრთხეს უქმნიდნენ დიდგვაროვანი ფეოდალები მეფეს ხშირად არ ემორჩილებოდნენ საქართველოს მეფის ხელისუფლება ლიხის ქედის აღმოსავლეთით არ ვრცელდებოდა დავითმა თავისი ოცდათექვსმეტწლიანი მმართველობის განმავლობაში შეძლო საბოლოოდ დაესრულებინა ფეოდალური საქართველოს გაერთიანების პროცესი სელჩუკი დამპყრობლები ქვეყნიდან განედევნა საქართველო რეგიონის უძლიერეს სახელმწიფოდ ექცია და მემკვიდრეებისათვის გადაებარებინა ქვეყანა რომელიც გადაჭიმული იყო ნიკოფსითგან დარუბანდისა საზღურადმდე და ოვსეთიდგან სოერად და არეგაწადმდე პიროვნული ღირსებებისა და ქვეყნისა და ერის წინაშე უდიდესი დამსახურებისათვის ქართულმა მართლმადიდებელმა ეკლესიამ დავით აღმაშენებელი წმინდანად შერაცხა და მისი ხსენების დღედ იანვარი ახ სტ თებ დააწესა ზოგიერთ ავტორთან თედო ჟორდანია ივანე ჯავახიშვილი ე პახომოვი და სხვ აღმაშენებელი დავით დაა მოხსენიებული ეს რამდენადმე პირობითია საერთოდ ერთიანი საქართველოს მეფე დავითებს შორის აღმაშენებელი დავით ია როცა ზოგი ისტორიკოსი მას დავით დ მოიხსენიებს ამ შემთხვევაში ათვლა დავით კურაპალატიდან იწყება ე ი დავით კურაპალატი წწ დავით ა და შესაბამისად დავით აღმაშენებელი დავით ქართულ ისტორიოგრაფიაში დავით აღმაშენებლის რიგით ნომრად დავით ა მიჩნეული და დამკვიდრებული ეს როგორც ზემოთაც აღინიშნა პირობითობაზეა დამყარებული კერძოდ დავითის სახელის მატარებელ მეფეთა ნუმერაცია იწყება ტაო კლარჯეთის ანუ ქართველთა სამეფოს მეფეებიდან რომლებიც ქართველთა მეფის ტიტულს ატარებდნენ სხვათა შორის ამგვარ პრინციპზეა დამყარებული ბაგრატების ათვლა ნუმერაციაც დავით ისტორიაში აღმაშენებლის სახელითაა ცნობილი ეს ზედსახელი მას გარდაცვალებიდან რამდენიმე საუკუნის შემდეგ უწოდეს ყოველ შემთხვევაში საუკუნემდე ცნობა სადაც დავით ამ სახელითაა მოხსენიებული ჩვენამდე მოღწეული არ არის პირველად აღმაშენებელი გვხვდება წლის ე წ ავშანდაძეების სასისხლო სიგელში სადაც ნათქვამია რომ როდეს აღმაშენებელი გელათს აშენებდა გადმოვარდნილა დამტვრეულა და ავშანდაძეებს უმკურნალიათ მისთვისო ნარატიულ ისტორიულ ლიტერატურაში დავითი აღმაშენებლის ზედწოდებით მოხსენიებულია საუკუნის ქართველი ისტორიკოსის ფარსადან გორგიჯანიძის საქართველოს ისტორიაში ოფიციალურ ქართულ ისტორიოგრაფიაში დავით აღმაშენებლად უფრო გვიან ახალი ქართლის ცხოვრებასა და ვახუშტი ბატონიშვილის თხზულებაში აღწერა სამეფოსა საქართველოსა იწოდება ვახუშტი ბატონიშვილი დავითისათვის ამ ზედსახელის დარქმევას ასე ხსნის დავითი გიორგი სა და ელენე დედოფლის ერთადერთი ვაჟი დაიბადა წელს სატახტო ქალაქ ქუთაისში მისი უფლისწულობა ხანმოკლე აღმოჩნდა რადგან ქვეყანაში შექმნილი პოლიტიკური ვითარების გამო მამამისი იძულებული შეიქმნა ტახტიდან გადამდგარიყო და თავისი წლის ვაჟი გაემეფებინა ეს ფაქტი დავითის კარგ განათლებასა და სახელმწიფო საქმეებში გაცნობიერებაზე უნდა მეტყველებდეს დავით აღმაშენებლის ტახტზე ასვლა აზრთა სხვადასხვაობას იწვევს ქართველ ისტორიკოსებში ერთი ნაწილი მიიჩნევს რომ დავითი სახელმწიფო გადატრიალების გზით მოვიდა ხელისუფლებაში ხოლო მეორე ნაწილი თვლის რომ არავითარი გადატრიალება წელს არ მომხდარა და გიორგი მ ვაჟი გვერდით ამოიყენა როგორც თანამეფე ამ კამათს საფუძვლად დაედო ორი სხვადასხვა წყაროს გალობანი სინანულისანი სა და შიომღვიმის მონასტრისადმი დავითის ანდერძის თავისებური ინტერპრეტაცია დავით აღმაშენებლის მემატიანე ამ მოვლენას ძლიერ ხატოვნად აღწერს თურქ სელჩუკების შემოსევამ არსებითად შეცვალა პოლიტიკური ვითარება კავკასიასა და მახლობელ აღმოსავლეთში დამარცხებულმა ბიზანტიამ პოლიტიკური სარბიელი სელჩუკებს დაუთმო და ისინიც მტკიცედ დამკვიდრდნენ სამხრეთ კავკასიაში მომთაბარე სელჩუკები სრულიად განსხვავდებოდნენ არაბებისა და ბიზანტიელებისაგან ისინი დაპყრობილ ტერიტორიაზე სახლდებოდნენ და მეურნეობისათვის საჭირო მიწებს იკავებდნენ სელჩუკების მეჯოგეურ მომთაბარული მეურნეობა შეუთავსებელი იყო ქართული ფეოდალური მეურნეობისათვის პრიმიტიული მეურნეობა მკვიდრდებოდა მტკვრის ალაზნის ივრისა და არეზის სანაპირო ჭალებზე მაღალგანვითარებული კულტურები ბაღ ვენახები პურეული და სხვა კულტურები ადგილს უთმობდა საძოვრებს თურქობა საქართველოს ფეოდალურ მეურნეობას მიწას აცლიდა და მას გადაშენების საფრთხეს უქმნიდა და აფერხებდა საქართველოს და საერთოდ კავკასიის გაერთიანება ცენტრალიზაციას საქართველო იმდენად დაკნინებული იყო რომ მისი მეფის უფლებები მხოლოდ დასავლეთ საქართველოზე ვრცელდებოდა საზღვარი სამეფოსა მთა მცირე ლიხთა და სადგომი სამეფო წაღულისთავი როცა მეფეს ქართლის ჭალაში ან ნაჭარმაგევს ნადირობა სურდა წინასწარ აგზავნიდა კაცებს ადგილების დასათვალიერებლად და შემდეგ გადმოდიოდა დავით ს მემკვიდრეობად ერგო თურქ სელჩუკებისაგან დარბეული ქვეყანა დაცარიელებული ქალაქები და სოფლები მთებში გახიზნული დამშეული მოსახლეობა დავითმა შემოიკრიბა თავისი ერთგული ქვეშევრდომები რათა მათი მხარდაჭერით წარმატებით წარემართა ქვეყნის საქმეები საქართველოს სამეფო კარი თავს უყრიდა ერთგულ მხედართა რაზმებს სწორედ ერთგული მოლაშქრეებით ესხმოდა თავს სელჩუკებს ამარცხებდა მათ და ამით მტრის შიშით მთაში გახიზნულ ქართველ მიწის მუშას ბარად ჩამოსვლის საფუძველს უქმნიდა დავითმა სელჩუკები ქართლიდან თანდათან აჰყარა ეს წვრილი გამარჯვებები ქართველ ხალხში მტრის გარდუვალი დამარცხების აუცილებლობასა და საკუთარი ძალის რწმენას აღვივებდა ქვეყანა თანდათან დაუბრუნდა სოფლის მეურნეობის ინტენსიურ წარმოებას ქალაქები კი აღორძინების გზას დაადგა სელჩუკთა ძლიერება თანდათან შესუსტდა სულთან მალიქ შაჰის სიკვდილის შემდეგ წლიდან ეს თავის მხრივ საქართველოს პოლიტიკური ძლიერების წისქვილზე ასხამდა წყალს გარეშე მტრის დასუსტებასთან ერთად აღარც შინაური ურჩი ფეოდალები წარმოადგენდნენ დიდ საფრთხეს დავით აღმაშენებელმა საუკუნის ბოლოს მკაცრი ბრძოლა გამოუცხადა დიდგვაროვან ფეოდალებს დავითის ისტორიკოსი მელიქ შაჰის სიკვდილსა და ლიპარიტის განდგომას ერთმანეთთან აკავშირებს მალიქ შაჰი წელს გარდაიცვალა ლიპარიტი კი წელს განდგა ბაღვაშები მსხვილი ფეოდალები იყვნენ საუკუნეების საქართველოში მათი სამფლობელო იყო არგვეთი ზემო იმერეთში საუკუნის იან წლებში ამ გვარის წარმომადგენელი ლიპარიტ ბაღვაში ეყმო დავით ქართველთა კურაპალატს მიიღო მისგან მიწა წყალი თრიალეთში და შექმნა ძლიერი კლდეკარის საერისთავო საერისთავოს აღმოსავლეთით ალგეთისა და სკორეთის ხეობებში ესაზღვრებოდა თბილისის საამირო სამხრეთ აღმოსავლეთითა და სამხრეთით სამშვილდისა და ზორაკერტის რეგიონები სამხრეთ დასავლეთით ჯავახეთი დასავლეთით სამცხე ხოლო ჩრდილოეთით ქართლის საერისთავო რომელსაც კლდეკარის საერისთავოსაგან თრიალეთის ქედი ჰყოფდა დავითის ისტორიკოსი გადმოგვცემს რომ ლიპარიტი რომელსაც ეპყრა თრიალეთი კლდეკარი და მისი მიმდგომი ქვეყანა ერთხანს ერთგულებდა დავითს როგორც ჩანს იმდენად დიდი იყო მომხდური მტრის განდევნის სურვილი რომ დიდგვაროვანი ფეოდალები ახალგაზრდა მეფეს ამოუდგნენ მხარში ლიპარიტთან ერთად ჩვენ ვხედავთ ნიანია კახაბერისძესა და აზნაურებს რომლებიც თანდათან შემოიკრიბნენ საქართველოს სამეფო კარის გარშემო მაგრამ როგორც ჩანს ეს მშვიდობიანობა და შეთანხმებული საქმიანობა დიდხანს არ გაგრძელებულა ლიპარიტის განდგომა ბაღვაშებისა და საქართველოს მეფეთა შორის საუკუნოვანი ბრძოლის გაგრძელებას მოასწავებდა წინა პერიოდში ეს ბრძოლა გარდამავალი უპირატესობით მიმდინარეობდა ზოგჯერ საქართველოს მეფეები იძულებულნი იყვნენ დათმობაზე წასულიყვნენ და გარკვეულ კონკრეტულ ვითარებაში კლდეკარის ერისთავების უპირატესობა ნებით თუ უნებლიეთ ეღიარებინათ მაგრამ დავითი ყველა წინამორბედისაგან არსებითად განსხვავებული მეფე და პიროვნება იყო იგი შორსმჭვრეტელი პოლიტიკოსი და დასახული მიზნის თანამიმდევრული ენერგიული გამტარებელი იყო იგი ვერ დაუშვებდა გაორგულებული ვასალის თავკერძობას პროგრესის გზაზე დამდგარი სამეფო ხელისუფლების ცენტრალიზაციის მოწინააღმდეგე ქვეყნის გაერთიანება გაძლიერების მოწინააღმდეგეც იყო ასეთად მიიჩნია დავითმა ლიპარიტი მეფემ თავგასული ქვეშევრდომის ინება გაწურთა და შეიპყრო იგი ლიპარიტმა მოინანია ცოდვა და მეფემაც ამ მონანიების შემდეგ მომტკიცებული მრავალთა და მტკიცეთა ფიცთა მიერ გაათავისუფლა და ყველა მისი უფლება შეუცვლელად ცნო ლიპარიტის განთავისუფლება წელსვე უნდა მომხდარიყო როგორც ჩანს ლიპარიტმა თავისი ფიცი და პირობა არ შეასრულა და მეფეს კვლავ გაუორგულდა დავითი დარწმუნდა რომ ლიპარიტის მორჯულება ისევე არ შეიძლებოდა რამეთუ კუდი ძაღლისა არა განემართების არცა კირჩხიბი მართლად ვალს და კვლავ შეიპყრო წელს წლის განმავლობაში პატიმრობაში ჰყავდა შემდეგ კი საბერძნეთში გააძევა სადაც გარდაიცვალა კიდეც კლდეკარის საერისთავომ კიდევ რამდენიმე წელი იარსება მას სათავეში ლიპარიტის ძე რატი ედგა ვერც რატი ლიპარიტის ძემ გამოიჩინა თავი სიკეთითა და საქართველოს მეფისადმი ერთგულებით ისიც მისი წინაპრების მსგავსად სამეფო ხელისუფლებისა და ერთიანი ქვეყნის წინააღმდეგ იბრძოდა ბუნებრივია როცა დავითმა კვლავ ორგულობა იხილა ბაღვაშთა გვარიდან მომდინარე მას ისღა დარჩენოდა უკიდურესი ზომისათვის მიემართა ეს უკიდურესი ზომა საერისთავოს გაუქმება იყო მართლაც დავითმა გააუქმა კლდეკარის საერისთავო და მისი მიწა წყალი თავის სამეფოს შემოუერთა კლდეკარის საერისთავოს გაუქმება ემთხვევა საქართველოს მეფის მიერ ზედაზნის ციხის აღებას წ დავითს ერისთავებთან ბრძოლა ბაღვაშთა დამარცხებითა და კლდეკარის საერისთაოს გაუქმებით არ დაუმთავრებია საქართველოს მეფე ყოველმხრივ ცდილობდა საქვეყნოდ გამრიგე ხელისუფალი ერისთავები დაექვემდებარებინა ფეოდალური მონარქიის მიერ შექმნილი სამეფო კარის ცენტრალური სამოხელეო აპარატისათვის იგი საქვეყნოდ გამრიგე მოხელეებს დარბაზით გამოსულ მოხელეებად აქცევდა და უპირატესობასაც ამ უკანასკნელებს ანიჭებდა დავითის დროს გაძლიერებულმა ვაზირის სამეფისკარო სამოხელეო ინსტიტუტმა გასაქრობად შეუტია ერისთავობის ძველ ინსტიტუტს დავითი ერისთავობას ცენტრალიზებული ფეოდალური სახელმწიფოსათვის შეუფერებლად თვლიდა და ყოველმხრივ ავიწროებდა და ცდილობდა მის გაუქმებას იმ ქმედითმა ღონისძიებებმა რომლებიც დავით აღმაშენებელმა საუკუნის მიწურულს გაატარა ქვეყანა აღმავლობის გზით წაიყვანა საქართველოს მეფე უკვე აღარ ეპუებოდა თურქ სელჩუკებს საქართველოს სამეფო კარმა ჯვაროსნების მიერ ანტიოქიისა და იერუსალიმის აღებით ლახვარჩაცემული თურქ სელჩუკების მდგომარეობის აწონ დაწონვისა და პოლიტიკური შეფასების შემდეგ ბუნებრივია შესაბამისად საკუთარი ძლიერების გათვალისწინებითაც შესაძლებლად ჩათვალა ხარკის გადახდის შეწყვეტა წელს საფიქრებელია რომ წლები საქართველოს მოშენება მომძლავრების პროცესის დასრულების წლები იყო და უკვე მოძლიერებულ ქვეყანას შეეძლო უარი ეთქვა მტრისთვის ხარკის გადახდაზე რადგან მას უკვე ძალაც გააჩნდა და შესაძლებლობაც იმისა რომ თვითონ გადასულიყო შეტევაზე ამ აქტით საქართველომ საბოლოოდ აღიდგინა დაკარგული დამოუკიდებლობა ამ პერიოდის მნიშვნელოვანი მოვლენაა დიდგვაროვანი ფეოდალების ძაგან და მოდისტოს აბულეთისძეების ბრძოლა საქართველოს სამეფო კარის წინააღმდეგ ნიშანდობლივია რომ ძაგანის აბულეთისძეთა საგვარეულო ტრადიციულად მტრობას უწევდა საქართველოს სამეფო კარს და ისტორიის მთელ მანძილზე მეფისადმი ერთგულებით არ გამოირჩეოდა დავით აღმაშენებელი შიომღვიმისადმი ბოძებულ ანდერძში ერთგვარი სინანულით აღნიშნავს რომ მიუხედავად გარკვეული შეღავათებისა რაც საქართველოს მეფეების მხრიდან ძაგანის წინაპრების მიმართ იყო განხორციელებული არავის ძაგანის გვარის წარმომადგენლებს ერთგულებით არ დაუფასებია ამდენად საქმე გვაქვს მეტად სერიოზულ პრინციპულ ბრძოლასთან რომელშიც ერთ მხარეს საქართველოს მეფე დგას ხოლო მეორე მხარეს დიდგვაროვანი ფეოდალი ძაგანი აბულეთისძეთა საგვარეულოს წარმომადგენელთა ერთ ერთ გამოსვლას საქართველოს სამეფო კარის წინააღმდეგ ადგილი უნდა ჰქონოდა წლებს შორის როგორც ჩანს ეს გამოსვლა მარცხით დამთავრდა მოღალატეები დაუსჯიათ მაგრამ უკიდურესი ზომები არ გაუტარებიათ რაც შეეხება დავით აღმაშენებლის მიერ შიომღვიმისადმი მიცემულ ანდერძში მოხსენიებულ ძაგანისა და მოდისტოსის მეფის საწინააღმდეგო მოქმედების ფაქტს მას ადგილი უნდა ჰქონოდა დავითის მიერ ზედაზნის აღების წ შემდეგ ამჯერად ძაგანმა დაინახა თავისი უიმედო მდგომარეობა საქართველოსა და მისი მეფის აღმავლობა და უკანასკნელად სცადა გაბრძოლება ძაგანმა მძლავრობით ხელთ იგდო მცხეთის წილკნისა და შიომღვიმის საეკლესიო მამულები შიომღვიმე სიმაგრედ გადააქცია და თავის შეფარებაც იქ სცადა რაც შეეხება მოდისტოსს ძაგანმა იგი წილკნის ეპარქიის ეპისკოპოსის რანგში აიყვანა და მისი მეოხებითაც არაერთი მიწა მიიტაცა დავით აღმაშენებელმა ძაგანის ისევე როგორც ბევრი სხვა მოწინააღმდეგე ფეოდალის აღვირახსნილი მოქმედება სამეფო ხელისუფლების წინააღმდეგ ალაგმა საქართველოს მეფისაგან დევნილი ძაგანი იძულებული გახდა შიომღვიმის მონასტრისათვის შეეფარებინა თავი თუმცა აქ უკვე აღარ გაუმართლა საეკლესიო მსახურებმა როგორც ჩანს აწონ დაწონეს საქართველოს სამეფო ხელისუფლების ძლიერება გამორიცხული არაა მათი პატიოსნება და მეფის სამსახურში ერთგულებაც და ყოველგვარი ყოყმანის გარეშე შეპყრობილი ძაგანი მეფეს გადასცეს თავად დავითი ამ ფაქტს საეკლესიო მსახურების მხრიდან მის მიმართ ერთგულების გამოხატულებად აფასებს ამგვარად დავითმა ძაგანი და მისი მომხრეები შეიპყრო მეფემ ძაგანი სიკვდილით არ დასაჯა მაგრამ ყველა პატივი და ღირსება აჰყარა მისი მიწების ნაწილი მასვე დაუტოვა სიკვდილამდე მისი გარდაცვალების შემდეგ კი ძაგანის შთამომავლობა კარგავს ყოველგავრ უფლებას ამ ქონებაზე ამავე პერიოდში ჩანს დავით აღმაშენებლის ბრძანებით შიომღვიმის მონასტრის მშენებლობის დაწყება რაც იმ ერთგულების ერთგვარი საზღაური იყო რაც ბერებმა ძაგანის შეპყრობითა და მისი მეფისათვის გადაცემით გამოიჩინეს წელს მონასტრის მშენებლობა დამთავრებული ჩანს ფეოდალური საქართველოს პოლიტიკური გაერთიანების ისტორიაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს კახეთ ჰერეთის საკითხს კახეთის სამთავრო ქართლის საერისმთავროს ჯერ კიდევ საუკუნის იან წლებში გამოეყო კახეთის სამთავრო საუკუნისათვის მსხვილი ფეოდალური ერთეული ჩანს რომლის დასავლეთი საზღვარი ქსანზე გადიოდა აღმოსავლეთით ყვარელ გურჯაანის ხაზზე ალაზნის ველსა და ივრის ზეგანზე ჩრდილოეთით კავკასიონის ქედი ესაზღვრებოდა ზოგან საზღვარი მის გადაღმაც გადიოდა ბაგრატ მ ორწლიანი ბრძოლის შემდეგ მთლიანად დაიპყრო კახეთ ჰერეთი და წელს დაატყვევა კვირიკე სწორედ ამ კვირიკემ ტყვეობიდან გათავისუფლებულმა ისარგებლა გიორგი ის დროს საქართველოს პოლიტიკური ურთიერთობის გართულებით ბიზანტიასთან დაიპყრო ჰერეთი და კახეთი და მეფედ იწოდა ამიერიდან მთელი საუკუნის განმავლობაში კახეთის სამეფო ერთიანი საქართველოდან ცალკე სახელმწიფოდ გამოეყო დავითის მოღვაწეობის პერიოდში კახეთის მეფეები იყვნენ კვირიკე და აღსართან ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისი დიდი პატივისცემით მოიხსენიებს კვირიკე კახთა მეფეს კაცი მეფობისავე თანა მეფე ქმნილი ვნებათა ზედა და ჭეშმარიტი ქრისტიანე ცხადია ამგვარი დამოკიდებულების საფუძველი ჰქონდა დავითის ისტორიკოსს სწორედ კვირიკე ს წაართვა დავითმა წელს უაღრესად დიდი მნიშვნელობის სტრატეგიული პუნქტი ზედაზნის ციხე სიმაგრე მოსცა ჟამი ღმერთმა მეფესა დავითს და წარუღო კვირიკეს ციხე ზედაზენი წყაროებში ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისი დავით აღმაშენებლის ანდერძი შიომღვიმისადმი გადმოცემული მოვლენათა განვითარება ადასტურებს რომ წლისათვის მომძლავრებულ საქართველოს კახეთის სამეფოს საკითხი გადაწყვეტილად მიაჩნდა როგორც ჩანს ამ ბედს შეგუებული იყო კვირიკე ც ამაზე ნათლად მეტყველებს ის ფაქტი რომ ზედაზენი წინააღმდეგობის გარეშე დათმეს ამ აქტით პრაქტიკულადაც წყდებოდა კახეთის საკითხი ამას ისიც დაერთო რომ მალე გარდაიცვალა კახეთის მეფე კვირიკე და შემდგომად წელიწადისა ერთისა მიიცვალა მეფე კჳრიკე ე ი იგი გარდაიცვალა წლიდან წლის გადსვლის შემდეგ წელს კვირიკე ის ტახტი მისმა ძმისწულმა აღსართან მ დაიკავა თავისი წინამორბედისაგან სრულიად განსხვავებით მას მეფობისათვის არავითარი მონაცემი არ ჰქონდა მემატიანის სიტყვებით იგი ქარაფშუტა ცუნდრუკი და უმეცრად უსამართლო ყოფილა ასეთი მმართველის ხელქვეშ მყოფი კახეთის შემოერთება ცხადია საქართველოს მეფისათვის აღარავითარ სიძნელეს არ წარმოადგენდა მითუმეტეს რომ დავითს ამ მიმართულებით გატარებული ჰქონდა მნიშვნელოვანი ღონისძიებები ჰერეთ კახეთში საქართველოს მეფე დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა და ბევრი დიდებული მის პოლიტიკას მხარს უჭერდა მითუმეტეს ეს პოლიტიკა მთელი საქართველოს გაერთიანებას ისახავდა მიზნად წელს დიდმა აზნაურებმა არიშიანმა ბარამმა და მათმა ბიძამ დედის ძმა ქავთარ ბარამის ძემ შეიპყრეს და საქართველოს მეფეს გადასცეს კახთა მეფე აღსართანი დავითმა ჰერეთი და კახეთი დაიკავა და აღიხუნა მეფემან ჰერეთი და კახეთი სეპარატიზმის მოსურნენი და მეფის მოწინააღმდეგენი აშკარად თუ ფარულად იბრძოდნენ როგორც კი ნახეს რომ კახეთი და ჰერეთი საქართველოს მეფის ხელდებული და ერთიანი ქვეყნის შემადგენელი ნაწილი გახდა ისინი მრავალი კახელითურთ გაეცალენ მის საზღვრებს და დახმარება სთხოვეს განძის ათაბაგს რომელიც თურქეთის სულთნის მოხელე იყო განძის ათაბაგმა შეკრიბა დიდი ლაშქარი მასთან იყო მრავალი კახელი და ქუეყნისა ერი მტერთავე თანა გარემოდგომილი ჩვენდა ეს დიდი ძალა დაუპირისპირდა საქართველოს მეფეს დავით აღმაშენებელმა მცირე ლაშქარი შეკრიბა და მტერს ერწუხთან გაუმართა ბრძოლა ქართული ლაშქარი კარგად იყო გაწვრთნილი საქართველოს მეფეს სამხედრო არსენალში ჰქონდა სტრატეგიული და ტაქტიკური სიახლენი თავგანწირულ ქართველ მოლაშქრეებს გონიერი ხელმძღვანელი ჰყავდათ დავითის სახით რომელიც პირადი მაგალითით აღაფრთოვანებდა და გამარჯვების რწმენას უნერგავდა თანამებრძოლთ ერწუხის ბრძოლის მსვლელობის სრულად წარმოდგენა წყაროების სიმცირის გამო მეტად ძნელია ნათელია რომ მტერი გარემოადგა თუ არა ქვეყანას დავითმა ქმნა წყობანი დიდნი ე ი მტკიცედ განაწყო თავისი ჯარი და ისე მედგრად შეუტია მტერს აქ ბუნებრივია იგი ყველა წინასწარ მოფიქრებულ სამხედრო სიახლეებს გამოიყენებდა რომ მემატიანე განცვიფრებულია მისი სწრაფი წარმატებებით ერწუხის ბრძოლაში დავითმა ძლევამოსილად გაიმარჯვა ბრძოლის შედეგი მეტად მძიმე იყო მოწინააღმდეგისათვის მან სრული განადგურება იგემა სელჩუკები გაიქცნენ კახელებს გასაქცევი არსად ჰქონდათ და იძულებული იყვნენ დანებებულიყვნენ კახეთის დიდებულები მორჩილების გუნებაზე დადგნენ დავითი ლმობიერების გზას დაადგა როგორც ჩანს კახელი ფეოდალები მკაცრად არ დასაჯა პირიქით მზეებრ მოჰფინა წყალობა ყოველთა ზედა მკჳდართა ქუეყანისათა მეფემ ფეოდალებს ციხე სიმაგრეები ჩამოართვა და შიგ სამეფო რაზმები ჩააყენა ნიშანდობლივია რომ ციხეთა აღებისას დავითისათვის წინააღმდეგობა არ გაუწევიათ ეს ალბათ უაზრობაც იქნებოდა დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი ხაზგასმით აღნიშნავს რომ თჳთმპყრობელობით დაიპყრა ჰერეთი და კახეთი და ნებიერად აღიხუნა ციხენი და სიმაგრენი მათნი საუკუნის საქართველოს ეკლესიაში წოდებრიობა მთელი სიგრძე სიგანით იყო გაბატონებული მრავალ საეკლესიო თანამდებობებზე როგორც საერთოდ ყველა ფეოდალურ ქვეყანაში მხოლოდ დიდგვაროვნებს ნიშნავდნენ რაკი ღირსებას ყურადღება არ ექცეოდა მაღალ საეკლესიო თანამდებობებზე ხშირად არაკეთილსინდისიერი შემთხვვევითი პირები ხვდებოდნენ უფრო მეტიც ბევრჯერ ეკლესია ყოველგვარი უმსგავსობის წამომწყები ხდებოდა ეს შეუმჩნეველი არ დარჩენიათ თანამედროვეებსაც დავითის ისტორიკოსი საგანგებოდ აღნიშნავს რომ დავითის ისტორიკოსი ხაზს უსვამს იმ გარემოებას რომ მამულობით უფროს ვიდრე ღირსებით იყვნენ დაწინაურებულნი სასულიერო თანამდებობებზე იგივეს ადასტურებს დავითის თაოსნობით მოწვეული დიდი საეკლესიო კრება რომელიც ისტორიოგრაფიაში რუის ურბნისის კრების სახელწოდებითაა ცნობილი უფრო ზუსტად კრების დადგენილება ე წ ძეგლისწერაჲ საქართველოს საბოლოო გაერთიანება ეკლესიის ამ დიდი ფეოდალური ძალის მონარქიისადმი დაუქვემდებარებლად წარმოუდგენელი იყო საქმე კი არსებითად სხვაგვარად გამოიყურებოდა ეკლესიის ცალკეული დაწესებულებები სამეფო ხელისუფლების წინააღმდეგ გამოსული ერისთავების დაცვასა და შეფარებას კისრულობდნენ ამით ეკლესია ხაზს უსვამდა თავის პრიორიტეტს სახელმწიფო ხელისუფლების წინაშე ამასთანავე ეს მეფის ცენტრალურ ხელისუფლებას დაპირისპირებული ფეოდალები მათივე ნათესავები იყვნენ დიდგვაროვნობის ნიშნით დაწინაურებულნი სამღვდელოები გადაგვარების გზაზე მხოლოდ საუკუნის მეოთხედში არ დამდგარან ეს პროცესი გაერთიანებული საქართველოს არსებობის მთელ მანძილზე მიმდინარეობდა საეკლესიო თანამდებობის ყიდვა გაყიდვა იმდენად ძლიერი იყო საუკუნის შუა წლების საქართველოში რომ მან პროგრესულ საეკლესიო მოღვაწეთა განსაკუთრებული ყურადღება მიიქცია საქართველოს სამეფოს წინაშე დასახული იყო ამოცანა ცენტრალიზებული სახელმწიფოს კიდევ უფრო გაძლიერებისა და განმტკიცების მიზნით შებრძოლებოდა რეაქციულ სასულიერო არისტოკრატიას სამეფო კარმა ამ მიზნით გარს შემოიკრიბა გიორგი მთაწმინდელის იდეურ მემკვიდრეთა ძლიერი დასი პირველი ქმედითი ნაბიჯი რომელიც საქართველოს ხელისუფლებამ ამ მიმართულებით გადადგა დიდი საეკლესიო კრების მოწვევა იყო კრებისა რომელიც რუის ურბნისის საეკლესიო კრების სახელითაა ცნობილი კრებამ რომელსაც უძღვებოდა დავითის აღმზრდელი ერთგული ბერი გიორგი მწიგნობართუხუცესი დავითის ინიციატივით მიიღო ის პრინციპები რომელთაც ორმოციოდე წლის წინ ბაგრატ ის მიერ მოწვეული ათონის ქართველთა მონასტრის წინამძღვარი გიორგი მთაწმიდელი ქადაგებდა თუმცა მაშინ მათი პრაქტიკული განხორციელება პოლიტიკური სიტუაციის გამო ვერ მოხერხდა რეფორმის ძირითადი პრინციპი მდგომარეობდა იმაში რომ დიდი საეკლესიო თანამდებობები კერძოდ საეპისკოპოსო კათედრები მემკვიდრეობით კი არ უნდა დაეჩემებინათ დიდგვაროვან აზნაურებს საეკლესიო წრეებში გავრცელებული სიმონიის შედეგად არამედ კანდიდატურები ადამიანის ღირსების მიხედვით უნდა შერჩეულიყო მრავალდღიანი საეკლესიო კრება როგორც ჩანს მწვავე ვითარებაში მიმდინარეობდა მაგრამ დავითისა და გიორგი მწიგნობართუხუცესის მომხრეებმა მძიმე დებატების შედეგად როგორც მემატიანე გადმოგვცემს ამგვარად საუკუნის პირველი მეოთხედის საქართველოში სახელმწიფომ თავისი გავლენა მკვეთრად გაავრცელა ეკლესიაზე ამიერიდან დიდი ფეოდალები ხელისუფლების წინააღმდეგ ბრძოლაში ძლიერ მოკავშირეებს კარგავენ მღვდელთმთავრების სახით დავითის საეკლესიო პოლიტიკა რომელიც მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო იმ დიდი სამეფისკარო პოლიტიკისა ქვეყნის ცენტრალიზაციას და კულტურულ წინსვლას რომ ემსახურებოდა წარმატებით გადაჭრის ჩარჩოში მოექცა საქართველოს სამეფოს მიერ გარკვეული წარმატებების მოპოვების შედეგად ჩამოყალიბდა მეფის მკვეთრად გამოსახული საეკლესიო ძალაუფლება ამას თავის მხრივ ხელი შეუწყო სამეფო ხელისუფლების მიერ გატარებულმა მნიშვნელოვანმა ღონისძიებამ ჭყონდიდლისა და მწიგნობართუხუცესის თანამდებობების გაერთიანებამ ჭყონდიდელ მმწიგნობართუხუცესობის შემოღებამ დავით აღმაშენებელი დიდ ყურადღებას უთმობდა სამეფოს ადმინისტრაციულ მოწყობას საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედში ქვეყანაში შექმნილმა კრიზისმა მოშალა როგორც ცენტრალური ასევე ადგილობრივი მმართველობა დავითის მიერ გატარებული დიდი გარდაქმნები უპირველესად სამეფო კარსა და იქ არსებულ უწყებებს შეეხო შეიქმნა ახალი თანამდებობები მეფემ მოაწესრიგა მმართველობა როგორც საერისთავოებში ასევე ქალაქებში დაითხოვა ურჩი მოხელეები და მათ ადგილას თავისი ერთგულები დანიშნა ცენტრალური მმართველობის რეფორმირებისას დავით აღმაშენებელმა ქვეყნის ცენტრალიზაციის გაძლიერების მიზნით შექმნა ახალი თანამდებობა მწიგნობართუხუცეს ჭყონდიდელი რომელიც მეფის შემდეგ მეორე პირი ხდებოდა სახელმწიფოში მწიგნობართუხუცეს ჭყონდიდელის ხელში თავმოყრილი იყო როგორც საერო ისე სასულიერო ხელისუფლება მის ფუნქციაში შედიოდა სახელმწიფო უწყებების კონტროლი ქვეყნის ხაზინის შემოწმება სააჯო კარის ხელმძღვანელობა ჯარის წვევა და სხვა ცალ ცალკე ჭყონდიდელისა და მწიგნობართუხუცესის თანამდებობები მანამდეც არსებობდა მაგრამ დავითმა მათი გაერთიანებით სამოხელეო იერარქიაში პირველი ვეზირის ინსტიტუტი შემოიტანა მწიგნობართუხუცეს ჭყონდიდელს როგორც ბერსა და ეპისკოპოსს მთლიანად სახელმწიფო ინტერესები ამოძრავებდა მისთვის უცხო იყო ის რაც ერისკაცისათვის ბუნებრივი იყო გაეძლიერებინათ საკუთარი ოჯახი და სამკვიდრო ამიტომ მწიგობართუხუცეს ჭყონდიდელი ყველაზე დიდი დასაყრდენი იყო მეფისათვის ეს ადმინისტრაციული რეფორმა დავითს წლებში უნდა გაეტარებინა მწიგნობართუხუცეს ჭყონდიდელად დავითმა თავისი ერთგული თანამებრძოლი და აღმზრდელი გიორგი განაწესა ეს უკანასკნელი მეფის ყველა წამოწყების თანამონაწილე იყო მიუხედავად იმისა რომ ეპისკოპოსის პატივს ატარებდა უშუალოდ იყო ჩართული სამხედრო საქმეებშიც მეფე არა მარტო აფასებდა გიორგი ჭყონდიდელს არამედ ყველაზე დიდ დასაყრდენად მიიჩნევდა იგი თან ახლდა დავითს ჩრდილო კავკასიაში ყივჩაყთა გადმოყვანისას სადაც გარდაიცვალა კიდეც მეფემ საკუთარ მამასავით იგლოვა გიორგი მწიგნობართუხუცეს ჭყონდიდელი და დიდი პატივით დაკრძალა გელათის მონასტერში დავით აღმაშენებლის სახელთანაა დაკავშირებული სასამართლო რეფორმის გატარება და საგანგებო დაწესებულების სააჯო კარის შემოღება მეფის განწესებით ამ უწყებისათვის მწიგნობართუხუცეს ჭყონდიდელს უნდა ეხელმძღვანელა ორშაბათობით ვაზირთა შორის უპირველესი სააჯო კარში დაჯდებოდა და ქვრივთა და ობოლთა მიმძლავრებულ მომჩივანთა საქმეებს განიხილავდა მას სამართლის ქმნაში სამეფო კარის სხვა მოხელეებიც ეხმარებოდნენ სააჯო კარი მუდმივმოქმედი უმაღლესი სასამართლო დაწესებულება იყო რომელიც ესოდენ ესაჭიროებოდა ქვეყანას პოლიტიკური დაშლილობისა და ცენტრალური ხელისუფლების დასუსტების ჟამს უსამართლობა მომძლავრებულიყო და დავით აღმაშენებელმა ამ მანკიერების აღმოფხვრა გადაწყვიტა სააჯო კარის შექმნაც სწორედ ამ მიზანს ემსახურებოდა საუკუნის დასაწყისში საქართველოს სახელმწიფოს პოლიტიკაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ქვეყნის საბოლოო შემომტკიცების საკითხმა მართალია მტერი თითქმის მთლიანად განდევნილი იყო მაგრამ ვიდრე ამიერკავკასიის აღმოსავლეთი შირვანი რანი და სამხრეთი სომხეთი სელჩუკთა ხელში იყო და საქართველოსთან მიმდებარე ყაბალა განჯა ანისში სელჩუკები ბატონობდნენ საფრთხე მაინც მოსალოდნელი იყო საქართველოს უშიშროების დაცვის საქმე მოითხოვდა ომის გატანას ქვეყნის საზღვრებს გარეთ კავკასიის ხალხები თავადაც ებრძოდნენ სელჩუკებს და ყოველთვის მზად იყვნენ მხარში ამოდგომოდნენ მებრძოლ ქართველებს საერთო მტრის წინააღმდეგ გასალაშქრებლად ამიერკავკასიის ხალხებს ერთი მოსაზრება ამოძრავებდათ განედევნათ სელჩუკი დამპყრობლები მათი მიწა წყლიდან რასაც ამიერკავკასიის პოლიტიკური გაერთიანება მოჰყვებოდა გამაერთიანებლის როლში საქართველო გამოდიოდა ამდენად საქართველოს სახელმწიფომ მისმა სამეფო კარმა იკისრა მეტად დიდი და რთული ისტორიული ამოცანა რომლის განხორციელებაც საგანგებო ღონისძიებების გატარებას მოითხოვდა საქართველოს სამეფო კარს კარგად ჰქონდა აწონ დაწონილი სამხედრო რეფორმების გატარების დიდი მნიშვნელობა და გეგმაზომიერად თანდათანობით შეუდგა ამ საქმეს უპირველესად საჭირო იყო ლაშქრის ორგანიზაციის მოწესრიგება გიორგი ის დროიდან მოკიდებული ფაქტობრივად მოშლილი იყო ფეოდალური ლაშქარი დაცემული იყო დისციპლინა დავითმა შემოიკრიბა ერთგული მოლაშქრეები და მათგან მუდმივი ძლიერი პირადი გვარდია მონა სპა შექმნა ამასთან საქართველოს მეფის მიერ ცალკეულ მხარეებში თავისი ერთგული ღირსეული მოხელეები იქნენ დანიშნული და ბუნებრივია მათ მიერ გამოყვანილი ლაშქარიც მეფის ერთგული იყო დავითი ყოველმხრივ უწყობდა ხელს ლაშქრის გაზრდა გამრავლებას სათანადოდ შეიარაღებასა და საგანგებოდ გაწვრთნას მან განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა დისციპლინის განმტკიცებას ყოველივე ეს ობიექტური აუცილებლობით იყო გამოწვეული დავითმა ჯარში მკაცრი სამხედრო დისციპლინა შემოიღო ხოლო საეშმაკონი სიმღერანი სახიობანი და განცხრომანი და გინება ღვთისა საძულველი და ყოველი უწესობა მოსპობილ იყო ლაშქართა შინა მისთა ე ი ამ ღონისძიების გატარებამდე ადგილი ჰქონდა არეულობასა და ყოველგვარ უწესობას საქართველოს სამეფო კარმა რეფორმები გაატარა დიდ ლაშქარშიც მოქმედების სისწრაფე და თვით ქვეითი ჯარი შეიცვალა ცხენოსანი რაზმებით რომლებიც ყოველთვის მზად უნდა ყოფილიყვნენ ესოდენ გადახალისებულ გარდაქმნილი ჯარი მტერს ახალი ტაქტიკით უნდა შებმოდა მის ხელმძღვანელობასაც ახალი სტრატეგიული ხერხები უნდა გამოეყენებინა დავითი ხშირად მიმართავდა ისეთ მარჯვე ხერხს როგორიცაა მტრის შემოტყუება და შემდეგ მოულოდნელად მასზე თავდასხმა მეფე სელჩუკთა თვალის ასახვევად დასავლეთ საქართველოში გადადიოდა სელჩუკები ეგებოდნენ დაგებულ ანკესზე და ქართლს შემოესეოდნენ დავითი მოულოდნელად თავის სარდლებთან ერთად რომლებსაც წინდაწინ პაემანს უნიშნავდა მიუსწრებდა მტერს და ერთიანად ანადგურებდა ამ საქმეში ის ფართოდ იყენებდა მზვერავებს რომელთაც მემატიანე მსტოვრებს უწოდებს მსტოვარნი თვალყურს ადევნებდნენ მტრის მოძრაობას და ყველაფერს დროულად ახსენებდნენ მეფეს მსტოვარი ქვეყნის მეთვალთვალის ჯაშუშის მოვალეობასაც ასრულებდა დავითს არაფერი დაემალებოდა არცა სამეფოსა შინა მისთა არცა ლაშქართა შინა მისთა მყოფთა კაცთა დიდთაგან მძლეთა საქმე ქმნილი კეთილი გინდა სიტყვა ბოროტი თქმული არარა დაეფარვოდა ბოროტ სიტყვასა და ღალატში შემჩნეულებს ძალზე მკაცრად უსწორდებოდნენ მეფის ასეთმა მოქმედებამ მკვეთრმა ღონისძიებებმა განაპირობა რომ ორგულებასაც ზაკუასა და ღალატსა რასმე ვერვინ დიდთა თუ მცირეთაგანი იკადრებდა საქართველოში მკაცრი რეჟიმი დამყარდა სამეფო ხელისუფლებამ ძლიერი საპოლიციო აპარატი შექმნა რომელსაც დავითმა სათავეში მანდატურთუხუცესი მანდატურთა შინაგანი პოლიციის მსახურთა უფროსი ჩაუყენა სათავეში დავითმა თავისი ლაშქარი სწრაფად მანევრირებადი გახადა ეს უნარი საერთოდ მნიშვნელოვანი თვისებაა ჯარისა ლაშქრის სწრაფი მოძრაობის უზრუნველსაყოფად მან გაუვალ მდინარეებზე ააგო ხიდები და საწყინოდ სავალნი გზებიც ქვა ფენილ ყვნა ყოველივე ამან კი ხელი შეუწყო სიმრავლითა სპათათა და სიმალითა სვლას დავითის ისტორიკოსი საქართველოს ჯარის მთელი რიგი თვისებების ჩამოთვლასთან ერთად არ ივიწყებს მის მეთაურს დავით ს რომელიც იყო უმსგავსო სპასპეტი და წინამბრძოლი წინაუძღოდა რამეთუ არ დაშურებოდა არცა მოეწყინებოდა არამედ ჟამიერად და წესიერად ალაშქრებდა მათ მართებდა და განაგებდა მსგავსად მისსა დიდ გონეობითა და ვინაღამცა იყო წინამდგომი მისი და ანუ მიმმართი ომისა მის წინაშე დავითმა მართლაც უშუალო როლი შეასრულა ამ დიდი მასშტაბის სახელმწიფოებრივი რეფორმების ცხოვრებაში სრული სისრულით გატარებაში მან როგორც ჩანს შეცვალა საომარი ტაქტიკაც რომლის შესახებ პირდაპირი ცნობები არ მოგვეპოვება თუ მხედველობაში არ მივიღებთ იმ ორიოდე ცნობას რომელიც ჯარის ფრონტზე განაწილებას და დაწყობას ეხება საუკუნის პირველ მეოთხედში ე ი დავითის მეფობის დროს საქართველოს ლაშქარს მიღებული ჰქონდა ბიზანტიური ანუ რომის საომარი დაწყობა ჯარისა ე წ მწკრივებრივი ტაქტიკა ეს ტაქტიკა მოითხოვდა რომ რამდენიმე რაზმი ორ მწკრივად დაწყობილიყო ჭადრაკის ფიგურების მსგავსად ორივე მწკრივის რიცხვი თანასწორი უნდა ყოფილიყო პირველი მწკრივი იერიშით მიდიოდა და თუ სიგრძეზე მტრის მოწინავე ჯარს აღემატებოდა მაშინ ფრთებს შლიდა და ორმხრივ მოეხვეოდა მოწინააღმდეგეს მეორე მწკრივი პირველს შველოდა და ა შ დავითს შეუცვლია ეს წესი ორის მაგიერ სამი მწკრივი შემოუღია თითოეულ მათგანს თავისი დანიშნულება ჰქონდა პირველი წინამძღოლი ჯარი იყო მეორე ყოლბი ჯარი ხოლო მესამე მაშველი ჯარი მაშველ მწკრივად ითვლებოდა როქის სპა რომელსაც მეფე მეთაურობდა დიდგორის ბრძოლაში ძალთა არათანაბარი განაწილების შაბლონისაგან თავისუფალი დიდი ტაქტიკური პრინციპის გამოყენებით დავითმა სტრატეგიაში მკვეთრად გაზარდა მოულოდნელ დარტყმათა შესაძლებლობანი ხოლო ტაქტიკაში საბრძოლო მოქმედებების ფორმათა მრავალფეროვნება დაამკვიდრა ეს სიახლე იქცა ქართული არმიის ხელში საომარი მოქმედების ინიციატივის გადასვლის ერთ ერთ ძირითად ფაქტორად ზემოდთქმული საინტერესოა რადგან სამხედრო ხელოვნების მკვლევარები შუა საუკუნეებს სამხედრო სტრატეგიისა და ტაქტიკის განვითარების თვალსაზრისით უნაყოფოდ თვლიან ისინი მიიჩნევენ რომ შუა საუკუნეების ევროპის ქვეყნების არმიების სამხედრო ხელოვნების განვითარების დონე მონათმფლობელობის დროის სამხედრო ხელოვნებაზე დაბლა იდგა საქართველო იმ ქვეყანათა შორის იყო სადაც სამხედრო ხელოვნების განვითარება არ შენელებულა დავითს კარგად ჰქონდა აწყობილი სამობილიზაციო სისტემაც მუდმივ მზადყოფნაში იყო სასიგნალო კოშკები პირდაპირი და ესტაფეტის წესით მოქმედი ჭენებითმავალნი რომელთა საშუალებით წვევის წიგნები ან მეფის სიტყვიერი ბრძანება გადაიცემოდა ქართული ჯარის ასე სწრაფი თავმოყრისათვის მუდმივი მზადყოფნა როგორც სტრატეგიული ისე ტაქტიკური მასშტაბის დარტყმათა დასწრების დიდ შესაძლებლობას ქმნიდა დავითმა დიდი მნიშვნელობა მიანიჭა ლაშქრის ზურგის სამსახურსაც როგორც ჩანს ზურგის განკარგულებაში იყო ბევრი ცხენი ბარგისა ჯორი აქლემი ხარი და ბორბლიანი ტრანსპორტი რითაც გადაიზიდებოდა როგორც ლაშქრის საკვები საზრდელი ისე სხვადასხვა საჭურველი სალაშქრო ტექნიკა და სხვა ის აგრეთვე გამოიყენებოდა ალაფის წამოსაღებად და დაჭრილთა ტრანსპორტირებისათვის უნდა ვიგულისხმოთ რომ დავითს ჰქონდა საჭირო საალყო ტექნიკა სატყორცნი იარაღი და ბუნებრივია ჰყავდა ამ ტექნიკას დაუფლებული პერსონალიც სწორედ ტექნიკის გონივრულად გამოყენების შედეგი იყო ციხე სიმაგრეთა ადვილად და მოსწრაფედ აღება შინაგანი საოპერაციო მიმართულებების ზურგისა და საომარი მოქმედების თეატრის გამართულობა დიდად უწყობდა ხელს დავითის ლაშქრის წარმატებებს საინტერესოა მონა სპის საკითხიც დავითის ისტორიკოსი აღნიშნავს კუალად მონანი რომელ ჰყვეს რჩეულნი და განსწავლული ღუაწლსა ვითარ ხუთი ათასი კაცი ყოველი ქრისტიანი ქმნილნი მისანდონი და გამოცდილნი სიმხნითა მონა სპა საგანგებოდ იყო შედგენილი რჩეული და გამოცდილი მოლაშქრეებისაგან იგი მეფის უშუალო ლაშქარი გვარდია იყო კაცი დავითთან ერთად იბრძოდა მათ მეფის დაცვაც ჰქონდათ დავალებული მეფე ბრძოლის დროს ყოველ მომენტში მონა სპასთან ერთად იყო ალბათ იმ რთულ ბრძოლებში რომლებშიც საქართველოს ჯარი დავითის მეთაურობით იღებდა მონაწილეობას პირველ რიგში მეფესთან ერთად მონა სპის მოლაშქრეებიც იბრძოდნენ მტრის წინააღმდეგ და მეფეს იცავდნენ ფაქტობრივად დავით აღმაშენებელმა ჩაუყარა საფუძველი ქართული ლაშქრის იმ სტრატეგიულ და ტაქტიკურ სიახლეებს რომლებმაც დასრულებული ორიგინალური სახე საუკუნეებში მიიღეს სრულიად მართებულია ქართულ ისტორიოგრაფიაში გამოთქმული მოსაზრება რომ ქართული ლაშქრის სრული რეორგანიზაცია ჯარის ახალი სახეობის შექმნა აუცილებელს ხდიდა სამხედრო საქმეთა განასაგებლის რეორგანიზაციასაც ამ ახალმა მოთხოვნებმა განაპირობა საქართველოში საგანგებო სამხედრო უწყებისა და მისი მეთაურის ამირსპასალარის მთავარსარდლის თანამდებობის შექმნა ტერმინი ამირსპასალარი ქართულში მხოლოდ საუკუნის მეორე ნახევრიდან გვხვდება ამჟამად სადავო აღარ არის ის ფაქტი რომ ამირსპასალარის თანამდებობა საუკუნის დამდეგიდან საქართველოს ფეოდალური სახელმწიფოს სამოხელეო წყობისათვის რეალური მოვლენა იყო არაბულ სპარსული სიტყვებისაგან შედგენილი კომპოზიტი ამირსპასალარი რომელიც ქართულში თურქ სელჩუკთა სამოხელეო ტერმინოლოგიიდან შემოვიდა წმინდა ქართული სამოხელეო ინსტიტუტის სახელწოდება იყო ტერმინოლოგიური ნასესხობა სრულებითაც არ ნიშნავს თვით ინსტიტუტის თანამდებობის გადმოღებას მით უმეტეს რომ მთავარსარდლის ლაშქრის თავი ხელისუფლებას ისე როგორც სხვა სამოხელეო ინსტიტუტებს საქართველოში დიდი ისტორია აქვს საგანგებო სამხედრო უწყებისა და მისი ხელმძღვანელის ამირსპასალარის თანამდებობის შემოღებამ დიდი წვლილი შეიტანა ქართული ლაშქრის ორგანიზაციისა და მისი ხელმძღვანელობის განმტკიცებაში ნარატიული და ეპიგრაფიკული წყაროების შესწავლა შეჯერების შედეგად დგინდება ა ამირსპასალარის არსებობა ეპიგრაფიკული მასალით დასტურდება საუკუნის პირველ მეოთხედში ბ დავითის თანამედროვე ივანე ლიპარიტის ძე იყო მანდატურთუხუცესი და ამირსპასალარი გ ამირსპასალარობა და მანდატურთუხუცესობა დავითის მეფობის გარკვეული დროიდან ორბელების ხელში იყო დ ორბელები ფლობდნენ ამ თანამდებობას დავითის ძის დემეტრე ის მეფობაშიც ე დავით ის მეფობის დროს ორბელებმა დროებით დაკარგეს აღნიშნული თანამდებობები მაგრამ ს ანი წლებიდან ისევ დაიბრუნეს და შეინარჩუნეს წლამდე დავით აღმაშენებელმა თავისი ღონისძიებებით დასრულებული სახით ჩამოაყალიბა საქართველოს ცენტრალური სამოხელეო აპარატი შესაბამისი უწყებებით რომელთა სათავეშიც უხუცესები იდგნენ სახელმწიფოს საშინაო საქმეებს მანდატურთუხუცესი განაგებდა სამხედრო საქმეებს ამირსპასალარი მისი პირველი თანაშემწე ამირახორი იყო ცალკე უწყება განაგებდა სამეფო ფინანსებს უწყების სათავეში მეჭურჭლეთუხუცესი იდგა როგორც ირკვევა ეს უწყება და მეჭურჭლეთუხუცესის სახელო საუკუნეთა მიჯნაზე ჩნდება დავითის დროს პირველ მეჭურჭლეთუხუცესად იხსენიება ივანე ვარდანის ძე სვანთა ერისთავი დავით აღმაშენებელი გეგმაზომიერად ატარებდა ღონისძიებებს ფეოდალური ქვეყნის ცენტრალიზაციისა და სამხედრო ძლიერებისათვის წელს გიორგი მწიგნობართუხუცეს ჭყონდიდელის მისი დისწულის თევდორეს აბულეთისა და ივანე ორბელის მოხერხებული მოქმედების შედეგად აღებულ იქნა ქალაქი სამშვილდე სიმარჯჳთ მოიპარეს სამშჳლდე სამშვილდის დაკარგვას სელჩუკებზე დიდი გავლენა მოუხდენია ცნეს რაჲ თურქთა აღებაჲ სამშჳლდისაჲ უმრავლესნი ციხენი სომხითისანი დაუტევნეს და ღამით მეოტ იქმნნეს სელჩუკებისაგან დაცლილი ტერიტორია ბუნებრივია საქართველოს სამეფოს საპატრონო ხდებოდა დავითის ისტორიკოსი აღფრთოვანებით წერს რომ დღითი დღე შეემატებოდა საზღვართა სამეფოჲსათა ბუნებრივია სელჩუკებს უაღრესად მძიმედ ხვდებოდათ ამგვარი მარცხი და ერთხელ დაპყრობილი ტერიტორიის ხელიდან გამოცლას იოლად ვერ ურიგდებოდნენ ამიტომ იყო რომ სამშვილდისა და ძერნის დაკარგვის შემდეგ წელს სულთანმა იანი ლაშქარი გამოაგზავნა საქართველოში დავითი მაშინ თავის საზაფხულო რეზიდენციაში ნაჭარმაგევს ყოფილა როგორც კი შეიტყო მეფემ მტრის მოსვლა თრიალეთამდე სასწრაფოდ ღამიანად გაემართა ათასხუთასკაციანი ლაშქრით როგორც ჩანს მას სახელდახელოდ იმ მომენტში მეტი მოლაშქრე მზად არ ჰყავდა არის მოსაზრება რომ ლაშქრის ათას ხუთასკაციანი შემადგენლობა დავითის არმიის ტაქტიკური ერთეული უნდა ყოფილიყო გამთენიისას მრავალრიცხოვან მტერთან ფიცხელი ბრძოლა გადაიხადეს ქართველმა მოლაშქრეებმა იძლია მტრის ბანაკი საღამოხანს ზარგანხდილი სელჩუკები მიდრიკეს სივლტოლად მტრის ასე სასწრაფოდ გაქცევა მოულოდნელი იყო დავითისა და მისი ლაშქრისათვის მათ დიდხანს სდიეს სელჩუკებს ვიდრე არ დარწმუნდნენ რომ მტერი შემობრუნებას ვეღარ გაბედავდა დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა იმავე წელს დავითის მიერ ციხე ქალაქ ლორის აღებას ეს ქალაქი წლიდან კვირიკიანების დინასტიის მიერ შექმნილი ტაშირ ძორაკერტის სამეფოს ცენტრს წარმოადგენდა დავითმა ლორე თავისი მიმდებარე ტერიტორიით საქართველოს შემოუერთა და განსაკუთრებული სამხედრო მნიშვნელობის გამო ამირსპასალართა რეზიდენციად აქცია დავით აღმაშენებელმა წლის ივლისში ერთ დღეში აიღო აგარანი ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისა მოგვაგონებს რომ იგივე აგარანის აღებას დავითის პაპა ბაგრატი სამ თვეს მოუნდა პოლიტიკურად ეკონომიკურად და კულტურულად ზეაღმავალი საქართველოსათვის რომლის საშინაო და საგარეო გეგმები სულ უფრო მზარდი და მრავლისმომცველი იყო აუცილებელი იყო ლაშქრის გამრავლებისათვის ქმედითი გონივრული ზრუნვა სახელმწიფოსა და მისი მეფის მიერ დასახული დიდი ამოცანების გადასაწყვეტად საკმარისი არ იყო ის ღონისძიებები რაც დავითმა თავისი მეფობის პირველ ეტაპზე სამხედრო საქმის ორგანიზაციის მიზნით გაატარა ლაშქრის სიმრავლე განსაკუთრებით საჭირო გახდა მას შემდეგ რაც დავითმა ზედიზედ აიღო მრავალი ციხე ქალაქი რა თქმა უნდა გამუდმებულმა ბრძოლებმა ქართული ლაშქარი დაღალა და რიცხობრივადაც შეამცირა ამასთან მოპოვებული გამარჯვების განმტკიცების მიზნით ლაშქრის ერთი ნაწილი ქალაქთა და ციხეთა შინა მდგომად და დამჭირველად იქნა განწესებული ამოცანა მნიშვნელოვანი იყო ლაშქარი ისე უნდა გამრავლებულიყო რომ ქვეყნის ზეაღმავალი ეკონომიკის განვითარება არ შეფერხებულიყო ე ი მატერიალური დოვლათის მწარმოებელი მასა არ უნდა მოწყვეტილიყო თავისი ძირითადი სამუშაოდან საქართველოს სამეფო კარმა ლაშქრის გამრავლება არაქართული წარმოშობის მოლაშქრეთა ჩამოსახლების გზით გადაწყვიტა არჩევანი ყივჩაყებზე შეჩერდა ყივჩაყები თურქული წარმოშობის ხალხი იყო ისინი კავკასიონის ჩრდილოეთით მდინარე დონიდან მოკიდებული კასპიის ზღვის ნაპირებამდე ცხოვრობდნენ ისინი განვითარების დაბალ საფეხურზე იდგნენ მათში საუკუნეში ჯერ კიდევ გვაროვნული წყობილება იყო და ტომებად ცხოვრობდნენ ისინი ცნობილი იყვნენ კარგი საბრძოლო თვისებებით ამასთან ნების დამყოლნი და უპრეტენზიონი იყვნენ დავით აღმაშენებელს ცოლად ჰყავდა ყივჩაყთა მთავრის ათრაქა შარაღანის ძის ასული გურანდუხტი და კარგად უწყოდა კეთილად ყივჩაყთა ნათესავისა სიმრავლე წყობათა შინა სიმხნე სისუბუქე და მიმოსვლა სიფიცხე მიმართებისა ადვილად დასამჭირველობა და ყოვლითურთ მომზავებლობა ნებისა თჳსისა გასათვალისწინებელი იყო ისიც რომ ყივჩაყები კიევის დიდი მთავრის ვლადიმირ მონომახის მიერ გამოდევნილი იყვნენ რუსეთიდან არსებობს ცნობა იმის თაობაზე რომ დავით აღმაშენებელმა ყივჩაყთა ჩამოსახლების საკითხი მას შემდეგ რაც თვით ყივჩაყებისაგან მიიღო თანხმობა ვლადიმირ მონომახთან შეათანხმა მეფე თავად გაემგზავრა ოსეთს გიორგი მწიგნობართუხუცეს ჭყონდიდელთან ერთად მას ოსეთის მეფე მთავრები მიეგებნენ და ვითარცა მონანი დადგნენ მის წინაშე დავითმა დარიალის უღელტეხილი დაიკავა მძევლები ჩამოართვა ოსებსა და ყივჩაყებს და ამგვარად შექმნა გზა მშვიდობისა ყივჩაყთათვის დავითმა მისივე ისტორიკოსის ცნობით ყივჩაყნი დააყენა ადგილთა მათ მარჯუეთა დედა წულითა მათითა დავითმა საქართველოში გადმოიყვანა ყივჩაყთა ოჯახი დავითის ისტორიკოსი არ ასახელებს ადგილს რომელზეც ისინი დასახლდნენ ისე კი ამბობს ადგილთა მათ მარჯუეთა დააყენაო საფუძვლიანი უნდა იყოს ვარაუდი რომ ყივჩაყების დასასახლებლად გამოყენებული იყო უმთავრესად ის ადგილები რომლებიც ჯერ არაბთა ხოლო შემდეგ სელჩუკთა მძლავრობის დროს დაცარიელდა ყივჩაყთა სწრაფი გაქრისტიანება და მათი შერწყმა ადგილობრივ ქართულ მოსახლეობასთან საქართველოს სამეფო კარის ინტერესებში იყო ამიტომ რა თქმა უნდა ისინი ქართულ ტერიტორიაზე დაასახლეს დავითმა ყივჩაყები რაზმებად გუარად გუარად დაყო და დაუნიშნა სპასალარნი და მმართებელნი ამასთან უზრუნველყო ისინი საჭურვლითა და ცხენებით ყივჩაყები სწრაფად ასიმილირდნენ ქართველებში უპირველესად ისინი ქრისტიანდებოდნენ უმრავლესნი ქრისტიანე იქმნებოდეს დღითიდღე და სიმრავლე ურიცხჳ შეეძინებოდა ქრისტესა ამათ გარდა დავითს კაცი მონა სპაში ჰყავდა ყოველი ქრისტიანე ქმნულნი მისანდონი და გამოცდილნი სიმხნითა ამგვარად დავითს ყოველი შემთხვევისათვის მზად ჰყავდა გაწვრთნილი ცხენოსანი მოლაშქრე ხოლო საჭირო შემთხვევაში მეფეს შეეძლო შეეყარა თვისისა სამეფოსა სპანი რჩეულნი და მოკაზმულნი ცხენკეთილნი და პირშეუქცეველნი ყივჩაყები თავიანთი ოჯახებითურთ იქნენ გადმოსახლებული ამასთან თითოეული ოჯახის ფეოდალური ვალდებულება იყო თითო მოლაშქრე მუდმივად მიეცა ქვეყნისათვის ყივჩაყებს მეომრისათვის ყველა საჭირო ატრიბუტთან ერთად მიეცათ მიწა ბუნებრივია რომ ამ გზით შექმნილი ჯარი ჩვეულებრივი დაქირავებული გვარდია არ იყო იგი არსებითად განსხვავდებოდა ისეთი დაქირავებული ჯარისგან როგორიც როქის სპა იყო ყივჩაყები უშუალოდ ჩაებნენ ფეოდალური საქართველოს ცხოვრებაში მათი განსხვავება ქართველი გლეხებისაგან სახელმწიფოსადმი ვალდებულება დამოკიდებულებაში უნდა გამოხატულიყო კერძოდ ყივჩაყთა ვალდებულება მხოლოდ სამხედრო სამსახურში უნდა ყოფილიყო სხვა მხრივ კი ყივჩაყი მოსახლეობა ალბათ თავისუფალი იყო არ არის გამორიცხული ისიც რომ სამხედრო სამსახური ბეგარის სახით დაწესებულიყო ყივჩაყთა გადმოყვანისათვის ქმედითი ღონისძიებების გატარება დავითმა წლის მეორე ნახევარში დაიწყო ლორისა და აგარანის აღების შემდეგ და უნდა ვიფიქროთ რომ წელს მთლიანად მოაგვარა ეს საქმე დაასრულა ყივჩაყთა ჩამოსახლება იმავე წელს ჩაატარა ძირითადი საწვრთნელი სამუშაო ამგვარად წლებში ძირითადად გადაწყდა მუდმივი ლაშქრის შექმნის პრობლემა ამ ლაშქრის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენდნენ ყივჩაყები დავითის ისტორიკოსის მიხედვით ისინი იყვნენ მათ გარდა მუდმივ ლაშქარში როგორც დასტურდება ქართველებიც იყვნენ სელჩუკები როგორც კი მეფეს შორს დაიგულებდნენ მათი მსტოვრების მონაცემების მიხედვით დასაზამთრებლად ჩამოდგებოდნენ ხოლმე წლის თებერვალში დავითი ჯერ გეგუთში წავიდა იქიდან კი ხუფათს გადავიდა სელჩუკებმა სცნეს რა სიშორე მისი ჩამოდგეს ბოტორას დიდნი ფრიად და დაიზამთრეს მეფეს მხედველობიდან არ გამოჰპარვია მტრის მოქმედება სწრაფად გარდამოიფრინვა თებერვალს დაესხა თავს და ერთიანად გაავლო მუსრი თანაც ქართველებმა დიდძალი ტყვე და ალაფი იგდეს ხელთ შემდეგ დავითმა შირვანის ქალაქი ყაბალა აიღო გამობრუნდა ქართლში სწრაფად შეკრიბა ლაშქარი ჩავიდა შირვანს მაისსა შჳდსა არბია ლიჟათათ ვიდრე ქურდევანამდე და ხიშტალანთამდე წლის ნოემბერში დავითის ლაშქარმა მოსრნა და იავარყვნა სელჩუკები აშორნიას და სევგელამეჯს დავითის ისტორიკოსი გადმოგვცემს რა სელჩუკთა ამ მწარე მარცხის შესახებ აღნიშნავს რომ დავითმა მტერს არა დაუტევა მოტირალი კარავთა მათთა დავითის სიშორით ისარგებლეს სელჩუკებმა და მშვიდად ჩამოდგნენ მტკვრის პირს როგორც მემატიანე გადმოგვცემს მაშინ დიდი თოვლი ყოფილა როცა დავითმა გადაათხრევინა ლიხის მთა თოვლის სიმაღლე სამი მჴარი ყოფილა მეფეს ჯარი მზადყოფნაში დახვდა წლის მარტში დავითი დაესხა ხუნანს და ისე გაანადგურა მტერი რომ აღარავინ დარჩა მთხრობი ამბისა დავითი ყივჩაღთა რაზმით ადიდებულ მტკვარზე გადავიდა და წლის ივნისში დაარბია ბარდავის საზამთრო საძოვრებზე დაბანაკებული სელჩუკები როგორც აშკარად ჩანს დავითი სელჩუკებს უსპობდა საარსებო წყაროებს და მიერეკებოდა საქართველოდან საქართველოს სამეფო კარის მიერ გატარებულმა ღონისძიებებმა ქვეყანა გაამაგრა და გააძლიერა სამეფო ხელისუფლების ავტორიტეტი განუზომლად გაიზარდა დავით აღმაშენებელმა ქვეყნის ცხოვრების ყველა მხარე თავის ძალაუფლებას დაუმორჩილა და ხელისუფლების სრული კონცენტრირება მოახდინა საქართველოს მეფე თვითმპყრობელი გახდა გაუთავებელმა მარცხმა მაჰმადიანები ძალიან გაამწარა ისინი კარგად ხედავდნენ რომ მათ ბატონობას მალე თბილისშიც მოეღებოდა ბოლო და გადაწყვიტეს ერთიანი ძალით კვლავ შეეტიათ საქართველოსათვის ამისათვის სპარსეთში ისპაჰანში მჯდომმა სელჩუკთა სულთ ანმა მაჰმადიანებმა უზარმაზარ კოალიციურ ლაშქარს მოუყარეს თავი რომლის რაოდენობაც ს აღემატებოდა დავით აღმაშენებლის სამხედრო ძალის რაოდენობა სომეხი ისტორიკოსის მათეოს ურჰაეცის ცნობით შეადგენდა ქართველს ყივჩაყს ოსსა და ფრანგ ევროპელ ჯვაროსანს დავითმა აქ გამოავლინა დიდი მხედართმთავრული და სტრატეგიული ნიჭი მან მარჯვედ შემოიტყუა მოწინააღმდეგის უზარმაზარი არმია დიდგორის ვიწრო ხეობაში სადაც მტერს თავისი რიცხობრივი უპირატესობის გამოყენება აღარ შეეძლო მოწინააღმდეგეები დიდგორის ველზე აგვისტოს შეებრძოლნენ ერთმანეთს ფრანგი მემატიანე გოტიე გადმოგვცემს დავითის მოწოდებას ჯარისადმი ბრძოლის დაწყების წინ კარგად იცოდა რა მთელი ქვეყნისათვის ამ ბრძოლის გადამწყვეტი მნიშვნელობა დავით აღმაშენებელმა სამხედრო თავგანწირვის სასტიკ ღონისძიებებს მიმართა მან უკანდასახევი გზები ჩუხერგა ქართულ ლაშქარს პირველივე შეტაკებისთანავე იძლია მტრის ურიცხვი მხედრობა დავითის ისტორიკოსის სიტყვით მეფე დავითმა და მისმა ჯარმა მაჰმადიანთა ლაშქარი სასტიკად დამარცხდა გაქცეულ მტერს ქართველებმა დიდ მანძილზე სდიეს მტრის მხოლოდ მცირე ნაწილმა გააღწია სამშვიდობოს თვით ილღაზი ჯარის სარდალი ძლივს გადაურჩა ბრძოლის ველზე სიკვდილს და თავში მძიმედ დაჭრილი გაბრუნდა უკან ამ გამარჯვებამ დიდი გამოხმაურება ჰპოვა მახლობელ აღმოსავლეთსა და ევროპაში ამ ბრძოლის შესახებ წერდნენ ევროპელი სომეხი თუ არაბი ისტორიკოსები ჯვაროსნები დავითს როგორც მოკავშირეს ისე უყურებდნენ და მისგან დახმარებასაც კი ელოდნენ დიდგორის ბრძოლის დამთავრებისა და თბილისის აღების შემდეგ ფაქტობრივად დასრულდა საქართველოს სამეფოს მიერ წარმოებული ქვეყნის შემომტკიცების პროცესი ამიერიდან თბილისი სამეფო ქალაქი გახდა მიუხედავად იმისა რომ თბილისმა დამოუკიდებლობა დაკარგა ერთხანს თვითმმართველობა ისევ შეინარჩუნა ფრიად საგულისხმო ცნობა მოეპოვება დავითის ისტორიკოსს ახლადშემოერთებული თბილისის შესახებ ქალაქი ტფილისი იყო ოდეს ჯერეთ არა სრულიად შემოყენებულ იყო უღელსა ქუეშე მორჩილებისასა ვითარცა აწ თუ თბილისისათვის ბრძოლას პირობითად ორ პერიოდად დავყოფთ მაშინ პირველი პერიოდია წლები თბილისის მოქალაქეთა მიერ დავითის უფლებების აღიარება ქალაქში შიჰნის გაგზავნა და ხარკის დაწესება დიდგორის ბრძოლა თბილისის აღება თვითმმართველობის დატოვებით მეორე პერიოდია წლიდან როცა თბილისში თვითმმართველობა გაუქმდა და სრულიად შემოყენებული იყო უღელსა ქუეშე მორჩილებისასა ამ დროიდან საქართველოს სატახტო ქალაქად კვლავ თბილისი იქცა არაბთა ბატონობამ მნიშვნელოვნად შეცვალა თბილისის ეთნიკური სურათი ქალაქში ქართველებთან ერთად ცხოვრობდნენ სომხები არაბები ებრაელები და სხვა ეროვნების წარმომადგენლები თბილისი რელიგიური კუთხითაც ჭრელი ქალაქი იყო მართლმადიდებელი ქრისტიანები მუსლიმები მონოფიზიტი სომხები იუდეველები გვერდიგვერდ ცხოვრობდნენ არაბი ავტორები მოგვითხრობენ რომ მეფეს თბილისის მცხოვრებნი იმ წლის გადასახადისაგან გაუთავისუფლებია ამასთანავე უბრძანებია არავის დაეკლა ღორი მუსლიმთა უბანში ქრისტიანებსა და იუდეველებს აეკრძალათ მუსლიმთა კუთვნილ ისმაილის აბანოში შესვლა ასეთივე უფლებები ჰქონდათ სომხებსა და ებრაელებს გადასახადის თვალსაზრისით კი ებრაელები და მუსლიმები ქართველებზე ნაკლებს იხდიდნენ დიდგორის ბრძოლაში მუსლიმური კოალიციის შეკრებაში დმანისელმა დიდვაჭრებმა და წარჩინებულებმა გადამწყვეტი როლი ითამაშეს მართალია დმანისი თავისი მასშტაბებით თბილისს ჩამოუვარდებოდა მაგრამ მასაც ამირა განაგებდა და დამოუკიდებელ პოლიტიკას აწარმოებდა ქართული მიწა წყლიდან ეს იყო ბოლო ქალაქი რომელიც ჯერ კიდევ არ იყო ერთიანი ქართული მონარქიის საზღვრებში მოქცეული დავითის ისტორიკოსის ცნობით თბილისის აღების მეორე წელს ე ი წელს თურქთა სულთანი მაჰმუდი მოვიდა შირვანს რომელიც საქართველოს მეფის ყმადნაფიცი ქვეყანა იყო სულთანმა აიღო ქალაქი შამახია შირვანშაჰი კი შეიპყრო თანაც საგანგებო ელჩის ხელით დავითს წერილი გაუგზავნა შენ ტყეთა მეფე ხარ და ვერა ოდეს გამოხვალ ველთა ხოლო მე ესე რა შარვანშა შევიპყარ ჴელთა და ხარაჯასა ვითხოვ შენ თუ გენებოს ძღუენი ჯეროვანი გამოგზავნე და თუ გინდა სამალავად გამოვედ და მნახე კადნიერ სულთანს სათანადო პასუხი უნდა მიეღო დავითმა სასწრაფოდ შეკრიბა კაცი და საბრძოლოდ მოემზადა როგორც კი ეს ამბავი შეიტყო სულთანმა შეშინებული აიყარა და ფრიად რამე სიმდაბლით არა სულტნურად ითხოვა გზა სამლტოლვარო სულთანის დასახსნელად რანის ათაბაგი აღსუნღული მოადგა შამახიას და ბრძოლა გაუმართა ქართველებს მაგრამ სასტიკად დამარცხდა ამის შემდეგ სულთანი ღამით გაიპარა სოფლად თაჳსად შირვანიდან სელჩუკთა განსადევნად ბრძოლა ამით არ დამთავრებულა თვის შემდეგ წლის ივნისში დავითი ისევ ლაშქრობს შირვანზე მან აღიღო გულისტანი სახლი თავადი შარვანისა სიცხეთა მათ საშინელთა მოირთო შარვანი და აღავსნა კეთილითა ყოველნი მორჩილნი ბრძანებათა მისთანა დავით აღმაშენებლის ბრძოლებს მეტად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა როგორც საქართველოს ასევე განსაკუთრებით შირვანისათვის ქართველებისა და შირვანელების ერთობლივმა ბრძოლამ უზრუნველყო შირვანის დამოუკიდებლობა სელჩუკიან დამპყრობელთაგან ამიერიდან საქართველო და შირვანი უფრო მჭიდროდ დაუკავშირდნენ ერთმანეთს ძლიერი საქართველოს სამეფო დიდგორის ბრძოლასა და შემდგომ მოპოვებული წარმატებების წყალობით იწყებს აქტიურ მოქმედებას მეზობელი სომხეთის ყოფილი სამეფოების ტერიტორიების სელჩუკი დამპყრობლებისაგან გათავისუფლებისათვის დავითის ისტორიკოსი საოცარი სიზუსტით გადმოგვცემს ანისის თავკაცების მისიის შესახებ და აგვისტოსა ოცსა მივიდეს მწიგნობარნი ანელთა თავადთანი და მოახსენეს მოცემა ქალაქისა მემატიანის თანამიმდევრულობაში ეჭვის შეტანა შეუძლებელია როგორც ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისიდან ჩანს ანელი თავადები დავითს ეახლნენ დმანისის აღების წლის მარტი სომხეთის ციხეთა დაკავების წლის აპრილი ჯავახეთიდან ბასიანამდე დავითის მიერ ჩატარებული ექსპედიციის წლის ივნისი შემდეგ აგვისტოს თვეში სრულიად უეჭველია დავითის ისტორიკოსის ცნობა იმის შესახებ რომ ანელი თავადები საქართველოს მეფეს ეახლნენ წლის აგვისტოში ამ თარიღის მართებულობას ამაგრებს სომეხი ისტორიკოსი მათე ურჰაელი რომელიც ხაზგასმით აღნიშნავს კუალ სომეხთა წელთაღრიცხვის წელს ქართველთა მეფე დავითმა მოახდინა სპარსთა ჯარების სასტიკი ჟლეტა თითქმის კაცი მოსპო და აიღო სომეხთა სატახტო ქალაქი ანი რომელიც სამოც წელს იმყოფებოდა ტყვეობაში ამრიგად დავითის ისტორიკოსისა და ურჰაეცის ცნობებით სრულიად ნათელია რომ მეფემ ანისი წელს აიღო როგორც ჩანს სომეხმა თავკაცებმა დავითი მიიწვიეს ანისიდან მუსლიმანთა განსადევნად და ქალაქის გასათავისუფლებლად ქალაქი ანისი მახლობელი აღმოსავლეთის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ცენტრი იყო ამ პერიოდში ქალაქს ფლობდა აბულ ასვარი რომელმაც წელს მამამისი მანუჩარი შეცვალა აბულ ასვარი ძალზე ავიწროებდა ქალაქის მოსახლეობას უდიერად ეპყრობოდა მათ სარწმუნოებას ვარდან ბარძბერდეცი გადმოგვცემს რომ მან ქალაქ ხლათიდან ჩამოიტანა ვერცხლისაგან გამოჭედილი უზარმაზარი ნალი ნახევარმთვარე და სომხური ეკლესიის გუმბათზე დაადგმევინა ამასთან აგრესიულმა მფლობელმა გადაწყვიტა ანისი დინარად ქალაქ კარის ამირასათვის იგი სელჩუკი იყო მიეყიდა ბუნებრივია აბულასვარის ამგვარმა მოქმედებამ ანისის მოსახლეობის დიდი გულისწყრომა გამოიწვია ანელებმა გადაწყვიტეს დახმარებისათვის მიემართათ საქართველოს მეფისათვის სომეხი ისტორიკოსი სამუელ ანელის ცნობით ანისისა და შირაკის ოლქის მცხოვრებლებმა გადაწყვიტეს გამოსავალი ეპოვათ იმით რომ თხოვნის ხელი გაეწოდათ ქართლის მეფის დავითისთვის მათ უღალატეს აბულსუვარ მანუჩეს ძეს რომელიც ფლობდა ქალაქს მამის სიკვდილის შემდეგ და გაუღეს რა ქალაქის კარი შემოუშვეს შიგნით ის მეფე დავითი დავითი თანაგრძნობით შეხვდა ანელ თავადთა თხოვნას სასწრაფოდ გააგზავნა წიგნები წვევისა სამ დღეში მხედარი შეკრიბა და ანისისკენ გაემართა დავითმა მესამესა დღესა აიღო ქალაქი ანისი და ციხენი მისნი უჭირველად და სოფელნი და ქვეყანანი მიმდგომნი ანისისანი ისტორიკოსები ერთხმად აღნიშნავენ რომ უჭირველად მოხდა ანისის აღება სამუელ ანელი აღნიშნავს რომ ერთ სულსაც არ მოსვლია სისხლის ზიანი დავითს მანუჩეს შვილები ანისიდან გაუძევებია თბილისს გაუგზავნია საქართველოს მეფემ ანისის მიზგითად ქცეული ტაძარი გაათავისუფლა ტაძრის აღმშენებელი ბერძენთა დედოფალი კატრონიკე იქვე იყო დაკრძალული დავითმა კათალიკოსთან და ეპისკოპოსებთან ერთად მიცვალებულს წესი აუგო და საფლავს სამგზის ჩასძახა გიხაროდეს შენ წმინდაო დედოფალო რამეთუ იხსნა ღმერთმა საყდარი შენი უსჯულოთა ხელთაგან დავითმა ანისი და მისი მიმდგომი ქვეყანა საქართველოს სამეფოს შემოუერთა და მცველებად მესხი აზნაურები დატოვა ვარდან ბაზბერდეცის მიხედვით მეფემ ანისის გამგებლად ქართველი დიდებულები აბულეთი და მისი შვილი ივანე დატოვა შემდეგ დავითმა დაიპყრო ვანანდისა და არარატის პროვინციაში მდებარე ოლქები რომლებიც ერთ დროს სომეხ მეფეებს კვირიკესა და აბასს ეკუთვნოდათ აგრეთვე ქვეყნები კასპიის ზღვამდე ხაბანდა დიდი სომხეთის აცახის პროვინციაში და სხვა სომხეთის საკითხის მოწესრიგების შემდეგ დავითი კვლავ შირვანს დაუბრუნდა წლის შემოდგომაზე ილაშქრა შირვანზე აღიღო ქალაქი შამახია და ციხე ბირიტი სრულად ყოველი შარვანი ე ი დავითს შირვანი მთლიანად გაუთავისუფლებია სელჩუკებისაგან თანაც ციხეებსა და ქალაქებში თავისი მოლაშქრეები ჩაუყენებია დავითის ისტორიკოსი მიუთითებს რომ ეს მოლაშქრეები იყვნენ ჰერნი და კახნი შირვანის ზედამხედველობა და გამგებლობა დაევალა სიმონ ჭყონდიდელ მწიგნობართუხუცესსა და ბედიელ ალავერდელს რომელიც გიორგი ჭყონდიდელ მწიგნობართუხუცესის დისწული იყო მისივე მსგავსი კაცი ყოვლითურთ სრული და ბრძენი მემატიანე კმაყოფილებით წერს რომ განაგო მეფემან ყოველი საქმე შარვანისა აღავსნა კეთილითა და საბოძვარითა ქურდნი ლეკნი და თარაზნი აქედან მოკიდებული დავითი ატარებდა შირვანშაჰის ტიტულსაც ანისის სამეფოს მსგავსად შირვანის სელჩუკებისაგან განთავისუფლება დიდგორის ბრძოლის ერთ ერთი შედეგი იყო დავითის მიერ მოპოვებულმა დიდმა წარმატებებმა და ამიერკავკასიიდან სელჩუკების განდევნამ გააფართოვა საქართველოს სამეფოს პოლიტიკური საზღვრები ნიკოფსიიდან ადგილი თანამედროვე სოჭსა და ტუაფსეს შორის დარუბანდამდე დერბენტამდე და ოვსეთიდან არეგაწამდე სომხეთში განუზომლად გაიზარდა საქართველოს საერთაშორისო მნიშვნელობა საქართველო უძლეველ ქვეყნად მიიჩნიეს იმდროინდელმა მახლობელი აღმოსავლეთის მუსლიმანურმა სახელმწიფოებმა რამეთუ თჳთ სულტანი მუნ სადა იყო ძრწოდა შიშისაგან მისისა და არცაღა თჳთ ძუელად ქონებულთა ქალაქთა და ქუეყანათა ჰგონებდა თჳსად ქონებად არამედ რაოდენცა შორს იყო ეგრეცა ეოცებოდა მძინარესა შიში და მღჳძარესა სიკუდილი საქართველოს მეფე უხვ ძღვენს იღებდა სულტნისაგან რომელიც ეძიებდა მშვიდობასა და სიყვარულსა და ყივჩაყთაგან არა რბევასა საუკუნის პირველი მეოთხედის საქართველოს ეკონომიურად დაწინაურების საქმეში თავისი როლი შეასრულა ფულის რეფორმამ საუკუნის დამლევს საქართველომ მჭიდრო ურთიერთობა დაამყარა ბიზანტიასთან ამან კი თავისი ასახვა ჰპოვა ქართული მონეტის განვითარებაში მონეტაზე გაქრა მუსლიმანური ნიშნები და მისი ადგილი დაიკავა ქრისტიანულმა ემბლემამ ჯვარმა ან კიდევ ღვთისმშობლის გამოსახულებამ ძირითადი წარწერები ქართულია და შეიცავს არა მარტო მეფეთა სახელებს არამედ მათ ბიზანტიურ ტიტულებსაც ხაზგასმულია ის გარემოებაც რომ იმდროინდელი მონეტა მხოლოდ ვერცხლისაა ასეთებია მაგალითად დავით კურაპალატის ბაგრატ ის გიორგი ის დავით აღმაშენებლის მონეტები დავით კურაპალატის მიერ მოჭრილ მონეტაზე გამოსახულია ჯვარი და მოთავსებულია დაქარაგმებული ასომთავრული ზედწერილი რომელიც ასე იკითხება ქრისტე შეიწყალე დავით კურაპალატი ხოლო ბაგრატ ს მონეტაზე გამოსახულია ვლაქერნის ღვთისმშობელი და მოთავსებულია ზედწერილი ქრისტე ადიდე ბაგრატ აფხაზთა მეფე და ნოველისიმოსი ამისგან განსხვავდება ბაგრატ ს მეორე მონეტის ზედწერილი სადაც ბაგრატს სევასტოსის ტიტული აქვს ერთმანეთის თანამიმდევრობით ჩნდება ტიტულები ნოველისიმოსი სევასტოსი კესაროსი ამ პერიოდის მონეტათა უმრავლესობაზე გამოსახულია ვლაქერნის ღვთისმშობელი ასეთი ტიპის მონეტების უკანასკნელი მომჭრელია დავით აღმაშენებელი საუკუნეების ქართული მონეტები შემდეგ ცვლილებებს განიცდიან საუკუნის პირველი მეოთხედის საქართველოს ხაზინა მდიდარი იყო დავითის წინამორბედ მეფეებს ურთიერთობა ჰქონდათ ბიზანტიასთან ეს ურთიერთობა იმდენად მჭიდრო იყო რომ ქართული ფული იჭრებოდა ბიზანტიურის მიბაძვით რაც მისი ფორმისა და ნაწილობრივ წარწერების შინაარსიდან ჩანს თვით ბიზანტიურ მონეტებს საქართველოში ფართო მიმოქცევა ჰქონია ასე მაგალითად დავით აღმაშენებელი თავის ანდერძში აღნიშნავს ხოლო დრაჰკანი კონსტანტი ცუატა ს და ჩემნი ლალნი და თუალ მარგალიტნი ხახულის ღვთისმშობლისადა შემიწირავს ხოლო დუკატი და პოტინატი ბოტინატი ატენისა საჭურჭლისა იგიცა ჩემისა სისხლითა მოგებული თუ ელეოდეს მეფე დემიტრე ყოველი მისცეს მოძღვარსა ჩემსა საუკუნის ქართულ ფულზე შეიძლება ვიმსჯელოთ ძირითადად იმ ნუმიზმატიკური მასალების საფუძველზე რომლებიც დღესდღეობით ჩვენს ხელთ არის თუმცა უნდა აღინიშნოს რომ ეს ფაქტობრივი მასალა ძალზე მცირე ოდენობითაა შემორჩენილი დავით აღმაშენებლის მიერ გატარებული ფულის რეფორმის შესახებ ძვირფას ცნობებს იძლევა არაბი ისტორიკოსი ალ ფარიკი რომელიც ამბობს დავითმა მოჭრა ფული რომლის ერთ მხარეზე ეწერა ხალიფას და სულთნის სახელები მეორეზე ალაჰისა და მოციქულის მუჰამედის ხოლო კიდეზე თვით მისი დავითის სახელიო დავითმა გააგრძელა ვლაქერნის გამოსახულებიანი მონეტების მოჭრა და მანვე დაუსვა წერტილი ამ ტიპის ფულის შემდგომ წარმოებას ბაგრატ ისა და გიორგი ის მონეტებთან შედარებით ვლაქერნის გამოსახულება აქ გაუხეშებულია დავით არმაშენებლის მონეტის წონა დავით კურაპალატის მონეტის წონასთან შედარებით ერთი მეხუთედით ნაკლებია წონის დაკლება თანდათანობით ხდებოდა და სხვადასხვა მიზეზით იყო გამოწვეული აღსანიშნავია რომ მონეტების გაუარესება მხოლოდ საქართველოსთვის არაა დამახასიათებელი მსგავს პროცესებს ადგილი ჰქონდა ახლო აღმოსავლეთის თითქმის ყველა ქვეყანაში რაც სპეციალისტების აზრით ე წ ვერცხლის კრიზისის შედეგია ნაწილი მეცნიერებისა მიიჩნევს რომ ეს კრიზისი აღმოსავლურ ქვეყნებში ვერცხლის საბადოების გამოფიტვის შედეგი უნდა ყოფილიყო ზოგი მეცნიერი კი ამ ფაქტს უკავშირებს აღმოსავლური მონეტების მასობრივ გაზიდვას დასავლეთის ქვეყნებსა და ჩრდილოეთში მაგრამ სამწუხაროდ არც ერთი ვერსია ვერცხლის კრიზისის გამოწვევისა დამაჯერებელი არ არის იმდროინდელი წერილობითი წყაროები ქართული ფულის ზომისა და წონის თანდათანობით შემცირების მიზეზების შესახებ ცნობებს არ იძლევიან ვერცხლის კრიზისს შეიძლება გამოეწვია ჩვენში მონეტების წონის შემცირება მაგრამ ეს არ უნდა იყოს არსებითი და ძირითადი იმიტომ რომ საქართველო საუკუნის პირველ მეოთხედში ეკონომიურად მომძლავრებული ქვეყანაა და ხაზინაც მდიდარი აქვს თანაც მონეტათა შემცირება რომ მხოლოდ ვერცხლის კრიზისის ბრალი იყოს ვლაქერნის გამოსახულების კარგად ამოკვეთას რაღა დაუდგებოდა წინ ამდენად ე წ ვერცხლის კრიზისი არ ყოფილა ის ძირითადი მიზეზი რამაც საუკუნიდან მოყოლებული ქართული მონეტების წონის დამცრობა გამოიწვია ეკონომიკურად დაწინაურებულ საქართველოში ფულის კურსი თანდათან მტკიცდებოდა ფულის კურსის სიმტკიცე მის სამონეტო ფუნქციას დამოუკიდებელს ხდიდა მისივე წონისაგან ე ი უფრო ნაკლები წონის მქონე ვერცხლის მონეტას შეიძლებოდა წინანდელი ფუნქცია შეესრულებინა ცნობილია დავითის მიერ მოჭრილი ახალი ტიპის მონეტა რომელსაც ადრე გიორგი ს მიაკუთვნებდნენ ეს მონეტა ტიპოლოგიურად არ განსხვავდება ბაგრატ სა და გიორგი ს მიერ მოჭრილი ფულისაგან აქედან დასკვნა დავითი თავისი ფინანსური მოღვაწეობის პირველ ეტაპზე იმავე სქემის მიხედვით ჭრიდა ფულს რომლითაც ბაგრატ და გიორგი შემდგომში კი მან მონეტის ტიპი შეცვალა საუკუნის პოლიტიკურად და ეკონომიურად ძლიერი საქართველოსათვის დამახასიათებელია ნუმიზმატიკის სპილენძის ხანა სპილენძის მონეტებს იძულებითი ვერცხლის კურსი ჰქონია ეს მონეტები საკრედიტო ფულის ფუნქციას ასრულებდნენ სპილენძის მონეტები რომლებიც საქართველოდან გადიოდა ალბათ ოქროსა და ვერცხლის ფუნქციას ასრულებდა ამნაირი საკრედიტო მონეტების არსებობაზე იმდროინდელი არაბი მოგზაური ალ ფარიკიც იტყობინება ამასთან დაკავშირებით მეტად საინტერესოა გვირგვინოსანი მხედრის გამოსახულებიანი სპილენძის მონეტა რომელსაც ასეთი არაბული წარწერა აქვს მეფე მეფეთა დავით ძე გიორგისი მახვილი მესიისა ეს მონეტა პირველად ფრანგმა მეცნიერმა ლანგლუამ გამოაქვეყნა და დავით აღმაშენებელს მიაკუთვნა მაგრამ ეს განსაზღვრა არ გაიზიარა ზოგიერთმა სპეციალისტმა თუმცა აშკარაა რომ აღნიშნული მონეტა დავით აღმაშენებლის მიერაა მოჭრილი რომლისთვისაც აღნიშნული მედიდური ტიტული და ამაყი ეპითეტი მართლაც რომ მთლიანად შესაფერისი იყო როგორც ჩანს საუკუნეთა მიჯნისათვის საქართველოში სამონეტო ტიპის შეცვლის პირობები შეიქმნა ვლაქერნის ღვთისმშობლის გამოსახულებიანი მონეტის ტიპი ერთგვარ ცვლილებას განიცდის სწორედ ამ დროს ხოლო საუკუნის პირველ მეოთხედში ეს სამონეტო ტიპი ძირფესვიანად იცვლება ფაქტურა წარწერების შინაარსი არაბი ისტორიკოსი ალ ფარიკი ხაზგასმით მიუთითებს რომ სამონეტო საქმეში ცვლილება სწორედ დავით აღმაშენებელს შეუტანია იგი აღწერს დავითის მიერ ახლადმოჭრილ ფულს რაც ნათლად ადასტურებს რომ მუსლიმანური ტიპის არაბულზედწერილიანი მონეტის მომჭრელი დავით აღმაშენებელი ყოფილა ინგლისელი მეცნიერი ლანგი რომელიც შეეხო ქართულ ნუმიზმატიკურ ძეგლებს საგანგებოდ შეჩერდა დავითის მიერ მოჭრილ კიდევ ერთი ტიპის სპილენძის მონეტაზე რომელიც წლიდან ინახება ბრიტანეთის მუზეუმში და დიდხანს გამოუქვეყნებელი იყო ეს უნიკალური მონეტა ლანგმა გამოაქვეყნა სათანადო კომენტარებით ამ მონეტაში ჩანს ბიზანტიური და ქართული იკონოგრაფიის შერწყმა მონეტის შუბლზე დავითის გამოსახულებაა მოთავსებული მეფე წვერებიანია დამშვენებულია საიმპერატორო გვირგვინით სტემით მას ერთ ხელში უპყრია კვერთხი მეორეში სფერო გამოსახულების მარცხენა მხარეს მოთავსებულია ასომთავრული წარწერა ႣႧ დთ დავით ხოლო მარჯვნივ ႫႴ მეფე მონეტის ზურგის ცენტრში ჯვარია მოთავსებული ჩარჩოში ირგვლივ ასომთავრული წარწერაა ქარაგმით ქრისტე დავით მეფე აფხაზთა ქართველთა რანთა კახთა და სომეხთა მონეტა შეიცავს დავით აღმაშენებლის პორტრეტსა და მის სრულ სამეფო ტიტულს რომელიც ეხმიანება საუკუნის პირველი მეოთხედის საქართველოს პოლიტიკურ ძლიერებას აღნიშნული მონეტა ნათლად მეტყველებს დავითის ფინანსური მოღვაწეობის მრავალფეროვნებაზე და ახალ ტიპს წარმოადგენს დავითის მიერ მოჭრილ ფულთა შორის მონეტის შინაარსის ანალიზი დავითის სომეხთა მეფედ მოხსენიება და სხვ ადასტურებს რომ იგი საუკუნის იან წლებს განეკუთვნება ნათელია რომ საქართველოს მძლავრმა და ზეაღმავალმა ეკონომიკურმა პოტენციალმა არსებული ფულის საფუძვლიანი შეცვლა მოითხოვა საჭირო იყო ფული რომელიც ფართო მოქმედების საგანი იქნებოდა არა მხოლოდ ქვეყნის შიგნით არამედ მის ფარგლებს გარეთაც სწორედ ამიტომ საუკუნის პირველ მეოთხედში ეს სამონეტო ტიპი ძირფესვიანად იცვლება შეიცვალა ფაქტურა და წარწერების შინაარსი ფულის რეფორმის პირველი მომენტი გამოიხატა ჯერ კიდევ ვლაქერნის გამოსახულებიანი მონეტის შინაარსის შეცვლაში ხოლო უფრო დიდმნიშვნელოვანი იყო საერთოდ ბიზანტიური ტიპის მონეტის მუსლიმანურით შეცვლა ეს უკვე არა მხოლოდ მონეტის შინაარსში ზოგიერთი დეტალის შეცვლა იყო არამედ არსებით ცვლილებას წარმოადგენდა ერთი ტიპის მონეტა მეორე კარდინალურად საწინააღმდეგო მონეტამ შეცვალა მუსლიმანური ტიპის მონეტის მოჭრა გარკვეული მიზეზებით იყო განპირობებული საუკუნის პირველი მეოთხედის ქართული მონეტა გამოხატავდა ქვეყნის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ მდგომარეობას და თავისი შინაარსის შეცვლისას ღებულობდა იმ ფულის სახეს რომელიც იმ დროს მსოფლიო ბაზარზე ბატონობდა ეს იმიტომ რომ ამ პერიოდში საქართველოსათვის მთავარი მნიშვნელობა აღმოსავლეთთან ვაჭრობას მიენიჭა და დავითმაც ქართული მონეტა თავისი ფორმით აღმოსავლურს დაუახლოვა მნიშვნელოვანია ის ფაქტი რომ მუსლიმანური ტიპის მონეტის გვერდით იჭრებოდა და მიმოქცევაში იყო ქართული ტიპის ქართულზედწერილიანი მონეტებიც ფულის რეფორმის მეორე მომენტი ფულის კურსის განმტკიცება უშუალოდ პირველიდან გამომდინარეობს მონეტის შინაარსის შეცვლა ფულის კურსის განმტკიცებას ემსახურებოდა თავისთავად ფინანსური რეფორმის მთელი არსი სწორედ ამაში მდგომარეობდა ამიერიდან უზრუნველყოფილი იყო ფულის მყარი მიმოქცევა ფულადი სისტემის გაუმჯობესება განაპირობებდა ეკონომიკის წარმატებით განვითარებას ამდენად დავითის მიერ ეკონომიკაში გატარებული ღონისძიებები მისი პოლიტიკა საქართველოს სახელმწიფოს პოლიტიკურ ეკონომიკურ და კულტურულ აღორძინებას ემსახურებოდა დავითის საგარეო პოლიტიკურ თვალსაწიერში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ჩრდილოეთის ქვეყნებსა და ხალხებს ჩრდილო კავკასიის ხალხებში დავითი ხედავდა მნიშვნელოვან ძალას რომელსაც სელჩუკთა წინააღმდეგ ბრძოლასა და ამიერკავკასიის ხალხთა კონსოლიდაციის საქმეში მნიშვნელოვანი როლის შესრულება შეეძლო ქართული ნარატიული წყაროების უძველესი ცნობები რუს ვარანგებისა და ქართველების კონტაქტის შესახებ საუკუნეს განეკუთვნება თუმცა სავარაუდოა რომ ქართველებისათვის რუსი ხალხი მანამდეც არ იყო უცხო საუკუნის დასაწყისიდან დავითის მეფობის დროს რუსებსა და ქართველებს შორის ურთიერთობა კიდევ უფრო გაიზარდა დავითის გამარჯვებებმა და წინსვლამ ბუნებრივია კიდევ უფრო განამტკიცა კავშირი რუსეთთან გაძლიერებულ საქართველოსთან კავშირი რა თქმა უნდა ძველი რუსეთის ინტერესებშიც იყო მეტიც გაძლიერებულ საქართველოს სამეფოსთან კავშირს რუსეთი თვითონ ესწრაფვოდა მით უფრო რომ დავითის დროს ყივჩაყები და ოსები უკვე საქართველოს ყმადნაფიცები იყვნენ და ყივჩაყთა თავდასხმების თავიდან აცილება და სამხრეთ დასავლეთ საზღვარზე მშვიდობიანობის უზრუნველყოფა საქართველოსთან კეთილმეზობლური ურთიერთობის დამყარებით იყო შესაძლებელი დავითი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა ჩრდილო კავკასიის ხალხებთან განსაკუთრებით ოსებთან და ყივჩაღებთან ურთიერთობას ოსები გამოირჩეოდნენ სხვა ჩრდილოკავკასიელი ეთნიკური ელემენტებისაგან თავისი სოციალურ ეკონომიკური და პოლიტიკური განვითარების დონით ალანთა სამეფოს მნიშვნელოვანი ტერიტორია ეკავა კავკასიის ცენტრალურ და დასავლეთ ნაწილში დავითის დროს როცა ყივჩაღთა ჩამოსახლების საკითხი დაისვა ოსებთან ურთიერთობაც ახლებურ მიდგომას მოითხოვდა საქმე ისაა რომ ყივჩაღებს მტრული დამოკიდებულება ჰქონდათ ოსებთან და საქართველოს მეფეს ქმედითი ღონისძიების გატარება დასჭირდებოდა ყივჩაღთა საქართველოში ჩამოსაყვანად რადგან ყივჩაღეთს და საქართველომდე ოსეთი იყო გასავლელი საქართველოს მეფემ დროულად იზრუნა ამ საკითხზე საგულისხმოა რომ თამარის პირველი ისტორიკოსის ცნობით დავითის ერთ ერთი ქალიშვილი ოსეთში ყოფილა გათხოვილი ისტორიკოსთა ერთი ნაწილი ამ ცნობას სარწმუნოდ მიიჩნევს ზოგიერთი ფიქრობს რომ თუ საკუთრივ დავითის ასული არა სამეფო სახლის რომელიღაც წევრი მაინც უნდა ყოფილიყო ოსეთის სამეფო კარზე გათხოვილი ოსეთთან ურთიერთობის განმტკიცების მნიშვნელობის დამადასტურებელია ის ფაქტი რომ თვით დავითი და მისი ვაზირი გიორგი ჭყონდიდელ მწიგნობართუხუცესი წარემართა ოვსეთს დავითის ოსეთში გადასვლა მხოლოდ ყივჩაღთათვის გზის უზრუნველყოფა არ ყოფილა არსებითი იყო ჩრდილო კავკასიისა და საქართველოს დამაკავშირებელი საუღელტეხილო გზების დაკავება იმხანად დარიალსა და სხვა უღელტეხილებზე კონტროლს ოსები ახორციელებდნენ ძლიერი ფეოდალური საქართველოსათვის აუცილებელი გახდა აღნიშნული გადასასვლელების დაუფლება და დავითის მისიაც ამას ისახავდა მიზნად ნიშანდობლივია რომ ოსეთში შესულ დავითს მოეგებნეს მეფენი ოვსეთისანი და ყოველნი მთავარნი მათნი და ვითარცა მონანი დადგეს წინაშე მისსა აქ საგულისხმო მომენტია რომ დავითმა მძევლები ჩამოართვა როგორც ოსებს ისე ყივჩაღებს და ესრეთ ადვილად შეაერთნა ორივე ნათესავნი რა თქმა უნდა არ არის გამორიცხული რომ დავითს თან ახლდა გარკვეული სამხედრო ძალაც შემდეგი ეტაპი დავითის მოქმედებისა ის არის რომ მან აიღო და დაიკავა ციხენი დარიალისა და ყოველთა კართა ოვსეთისათა და კავკასიისა მთისათანი უდავოა რომ კავკასიის უღელტეხილების დაკავება საქართველოს მიერ უდიდესი მნიშვნელობის პოლიტიკური აქტი იყო ამასთან ამ პერიოდიდან თუ უფრო ადრე არა ოსეთი საქართველოს ყმადნაფიცი ქვეყანა გახდა ნიშანდობლივია რომ ოსეთში გადასვლისას დავითს თან ახლდა გიორგი ჭყონდიდელ მწიგნობართუხუცესი ამ აქტში ქრისტიანული რელიგიის გავრცელება განმტკიცებისათვის ზრუნვა მოჩანს ფაქტია რომ დავითმა თავისი ენერგიული მოქმედებით ხელში ჩაიგდო კავკასიის გადასასვლელები რომელთაც დიდი სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა და ოსეთი მტკიცედ შემოიყვანა თავისი მორჩილების ქვეშ ყმადნაფიცობის პირობაზე ამიერიდან სხვა ხალხებთან და ქვეყნებთან ერთად დავით აღმაშენებლის აჩრდილსა შეკრებილ იყვნეს ერნი ტომნი და ენანი მეფენი და ხელმწიფენი ოვსეთისა დავით აღმაშენებლის დროის საქართველოს ურთიერთობა ჰქონდა ჩაჩნეთ ინგუშეთთან ქართული წყაროების ძურძუკები კავკასიონი დაღესტნის ხალხებთან ადიღესთან ჯიქნი ქაშაგნი საქართველოსა და ქართული კულტურის გავლენა ჩრდილო კავკასიის ხალხებზე უდავოა ქართველებისა და ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხთა ურთიერთობამ თავისი კვალი დატოვა არაერთი ქართული სიტყვა შევიდა ჩრდილო კავკასიელი ხალხების ლექსიკურ ფონდში გავრცელდა ქართული დამწერლობა ხშირია ქართული წარწერები დაღესტანში ოცამდე ქართული წარწერაა დამოწმებული შეიმჩნევა ქართული სტილის გავლენა არქიტექტურაში დავითის საგარეო პოლიტიკაში მნიშვნელოვანი იყო დარუბანდის საკითხი გეოგრაფიულმა გარემომ ეთნიკურმა სოციალურმა და პოლიტიკურმა ვითარებამ შექმნა ის ბაზა რომელზეც ჩამოყალიბდა დარუბანდის ქალაქი სახელმწიფო დარუბანდზე გამავალი საქარავნო გზის მიმართ ქართველები გულგრილნი არ იყვნენ დავითი დიდად აფასებდა კასპიის კარის სტრატეგიულ მნიშვნელობას და ყოველგვარად ცდილობდა თავის გავლენის გავრცელებას წლის აპრილში დავითის მოლაშქრეები შემდგომში როგორც ჩანს დავითს დარუბანდიც ხელთ უგდია ჩრდილო კავკასიის ქვეყნებსა და ხალხებს ფეოდალური საქართველოს სამეფო კარის საგარეო პოლიტიკაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავათ დავით აღმაშენებელი საკუთარ ანდერძში აცხადებს რომ მთელი ჩრდილოეთი კავკასია მას ემორჩილებოდა ამასთან დავითი ჩრდილოეთის ქვეყნებთან მხოლოდ თავდაცვის უზრუნველყოფაზე არ ფიქრობდა გარკვეულ შემთხვევაში საქართველოს სამეფო კარი შეტევით ოპერაციებსაც ატარებდა და ამ გზითაც მშვიდობიან მოლაპარაკება დიპლომატიასთან ერთად ეუფლებოდა ჩრდილოეთით მიმდებარე ქვეყნებს ჩრდილო კავკასიელ ხალხთა ქრისტიანიზაცია ფეოდალიზაციაც მთლად მშვიდობიანი გზით არ ხდებოდა და აქაც ძალა გამოიყენებოდა საქართველოს მსგავსად მისი სამხრეთ აღმოსავლეთის მეზობლები სომხეთი და შირვანი მასთან ერთად არანიც დიდად დააზიანა თურქ სელჩუკთა შემოსევებმა საუკუნის მეორე ნახევარში ბიზანტიის იმპერიის უხეშმა ჩარევამ სომხეთის საშინაო საქმეებში დამანგრეველი გავლენა იქონია სომხეთმა დაკარგა სახელმწიფოებრიობა და მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ის ნაწილი რომელიც ბიზანტიელებმა მშობლიური მიწებიდან აჰყარეს და იმპერიის სხვადასხხვა მხარეში ჩაასახლეს ასეთ მდგომარეობაში მყოფი სომხეთის დაპყრობა სელჩუკებს არ გასჭირვებიათ სელჩუკთა ოთხგზის დამანგრეველი ლაშქრობის შემდეგ სომხეთი ეკონომიკურ კულტურული დაცემისა და ეთნიკური გადაშენება გაქრობის საფრთხის წინაშე დადგა ცალკეული სომხური სამეფოები ლორე სივნიეთი უბრძოლველად ჩაბარდნენ სელჩუკებს და მათი მორჩილების ქვეშ იყვნენ წარმოიქმნა დვინის ანისისა და შაჰ არმენების სელჩუკური საამიროები თვით სელჩუკთა აგრესიისათვის ამიერკავკასიაში მნიშვნელოვან პლაცდარმად იქცა ქალაქი განძა რომელიც წლიდან მათი გავლენის ქვეშ იყო სწორედ აქედან დაიწყო ლაშქრობები სომხეთისა და საქართველოს წინააღმდეგ განძის დაპყრობამ ფაქტობრივად განაპირობა სელჩუკთა გაბატონება მთელს არანში შირვანშაჰმა ფარიბურზ მაც იძულებით სელჩუკთა სასარგებლოდ ხარკი იკისრა და რეალურად გადამთიელი მტრის უღელქვეშ აღმოჩნდა სომხეთისა და შირვან არანის დაპყრობა დიდი დანაკლისი იყო საქართველოსათვის ამიერიდან სამხრეთითა და სამხრეთ აღმოსავლეთით მოძმე ხალხების ნაცვლად მას დამპყრობელი გაუმეზობლდა ეს იმას ნიშნავდა რომ სამხრეთის საზღვარი ფაქტობრივად მორღვეული იყო დავითის მიერ სომხეთის მიმართ გატარებული პირველი დიდი ღონისძიება ლორეს აღება და ტაშირ ძორაგეტის სამეფოს გაუქმება და საქართველოსთვის შემოერთება იყო ვარდან ბარძბერდეცი გადმოგვცემს რომ დავით აღმაშენებელმა საქართველოს შემოუერთა გაგი ტერუნაკანი კაინი კაიწონი ტავუში მაჰკანაბერდი და სხვ უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა დავითის მიერ შირაკის სამეფოს დედაქალაქის ანისის გათავისუფლებას და საქართველოსათვის შემოერთებას დავითზე სომეხი ხალხის კურსის აღება არ იყო შემთხვევითი საქართველოს მეფე საუკუნის იან წლებში ძლევამოსილი იყო და განუზომელი ავტორიტეტით სარგებლობდა დავითის წინამძღოლობით ქართველი ხალხის წარმატებები აღაფრთოვანებდა სომხებს და იმედს უჩენდა რომ საქართველოს დახმარებით თვითონაც შეძლებდნენ მომხდური მტრის ბატონობისაგან თავის დახსნას არ არის გამორიცხული რომ ანელ თავადთა ორიენტაცია საქართველოს მეფეზე წინასწარი შეთანხმების შედეგი ყოფილიყო სავარაუდოა რომ სომხეთით დაინტერესებული დავითი გაითვალისწინებდა ანელი ქრისტიანების განწყობილებას მათ სიძულვილს შედადიანებისადმი და გარკვეულ ღონისძიებებსაც გაატარებდა მათ საქართველოსადმი კეთილად განსაწყობად დავით აღმაშენებლის მოქმედება თანაგრძნობასა და მოწონებას პოულობდა სომეხ ხალხში იმიტომ რომ საქართველოსა და სომხეთს შორის რელიგიური სოციალურ ეკონომიკური და კულტურული სიახლოვე იყო თანაც საქართველოს მეფე ებრძოდა სომეხი ხალხის დამპყრობლებს ამიტომ სრულიად ბუნებრივია რომ სომეხმა ისტორიკოსებმა დიდების შარავანდედით შემოსეს საქართველოს მეფე საქართველო სომხეთის ურთიერთობაში მეტად საინტერესო მოვლენაა საქართველოს მესვეურთა მცდელობა სომხეთის ეკლესიის შემოსაერთებლად სომხური ეკლესიის ქართულთან გაერთიანების სურვილმა განსაკუთრებულად იჩინა თავი დავითის მოღვაწეობის პერიოდში საქართველოს მეფე რომელიც უდიდეს პატივს სცემდა სომხური სარწმუნოების აღმსარებლებს ცდილობს სომეხთა და ქართველთა სარწმუნოებრივ გაერთიანებას აღნიშნული პრობლემის გადასაჭრელად საგანგებო კრება გაიმართა დავითის ისტორიკოსის გადმოცემით კამათი დილაადრიან დაწყებულა და ცხრა ჟამამდე გაგრძელებულა მაგრამ საბოლოო დასკვნამდე ვერ მისულან მაშინ თვით დავითი ჩარეულა პაექრობაში საქართველოს მეფის სიტყვას დიდი შთაბეჭდილება მოუხდენია საზოგადოებაზე სომხებს დამარცხებულად უცვნიათ თავი და დარცხვენილები წასულან მეფისთვის მიუმართავთ ქართლის ცხოვრების სომხურ თარგმანში არ ჩანს რომ ქართველებმა გაიმარჯვეს პაექრობაში თარგმანის მიხედვით დავითმა მარტივი და ცხადი სიტყვით დააწყნარა ორივე მხარე და გაუშვა კრება დავითის ისტორიკოსის თხზულებისა და მისი სომხური თარგმანის კრიტიკული განხილვა აშკარას ხდის რომ საეკლესიო კრების მიზანი ქართული და სომხური ეკლესიების გაერთიანება იყო ეს აქტი კი ვერ განხორციელდა დავითის ისტორიკოსი როგორც ჩანს გადაჭარბებულად აფასებს კრების შედეგს მიაჩნია რა იგი ქართველების გამარჯვებად სომეხი მთარგმნელი კი თავშეკვავებულია აღნიშნული საკითხის გადმოცემისას იგი ზუსტად კი არ თარგმნის არამედ კორექტივი შეაქვს ფაქტობრივი მასალის ასახვაში კრების შედეგის მიუხედავად საქართველოს სამეფოს სურვილი ვერ განხორციელდა სომხური ეკლესიის შემოერთების საკითხი კი დავითის შემდეგ ხანაშიაც იდგა ქართველ სომეხთა ურთიერთობა მეგობრული და კეთილი იყო სომხური მიწები კი დავითის დროიდან მოკიდებული საქართველოს უშუალო შემადგენლობაში იყო ეს დამოკიდებულება მონღოლების შემოსევამდე გაგრძელდა საქართველოს სამეფო კარი დიდ ყურადღებას უთმობდა შირვანთან ურთიერთობის საკითხს მას შემდეგ რაც კახეთ ჰერეთი შემოერთებული იქნა შირვანი საქართველოს უშუალო მეზობელი გახდა და შირვანშაჰთან უშუალო დამოკიდებულებას უფრო დიდი მნიშვნელობა მიეცა გარკვეული პოლიტიკური შინაარსი იყო ჩადებული დავითის ასულის თამარის შირვანშაჰის მემკვიდრესთან ქორწინებაში დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი როცა წელს მომხდარ ამბებს გადმოგვცემს აღნიშნავს რომ თამარის ქორწინება წლებშია სავარაუდებელი დავითის მიერ გადადგმული ეს ნაბიჯი გამიზნული იყო შირვანშაჰთან კეთილი დამოკიდებულების დასამყარებლად და მის ჩასაბმელად სელჩუკებთან ბრძოლაში დავითის ასული თამარი დაქორწინებულია აფრიდუნ შირვანშაჰის ძეზე მანუჩეჰრ ზე როგორც ჩანს ქორწინების აქტმა დავითის მოლოდინი არ გაამართლა და საქართველოს მეფე აქტიურ პოლიტიკურ მოქმედებაზე გადავიდა შირვანის მიმართ მან რამდენიმეჯერ დალაშქრა ეს ქვეყანა შირვანის ციხე ქალაქებში საქართველოს მეფის გარნიზონები ჩადგნენ საქმეთა გამრიგებლად კი ვაზირი სვიმეონი მწიგნობართუხუცეს ჭყონდიდელი და ბედიელ ალავერდელი იყო აქედან მოკიდებული შირვანი ვასალურ დამოკიდებულებაში იყო ფეოდალური საქართველოს მონარქიასთან სავარაუდოა რომ სწორედ ამ დროიდან საუკუნის იანი წლები ატარებდნენ ქართველი მეფეები შირვანშაჰის ტიტულს ამ ტიტულით საუკუნის საქართველოს მეფეთა მოხსენიება წერილობით წყაროებში არის ერთ ერთი მაჩვენებელი შირვანშაჰის ყმადნაფიცობისა საქართველოს მიმართ იმ ფაქტზე რომ საუკუნის იანი წლებიდან მონღოლთა შემოსევებამდე შირვანი საქართველოს პოლიტიკური გავლენის ქვეშ იყო საგანგებოდ მიუთითებენ მკვლევარები ყურადღება უნდა მიექცეს იმ გარემოებასაც რომ შირვანის გამგებლად დავითმა სამეფო კარის პირველი ვაზირი დანიშნა ეს კი იმაზე უნდა მიგვანიშნებდეს რომ საქართველოს სამეფო კარის პოლიტიკა შირვანში არა მხოლოდ სამხედრო ოკუპაციას არამედ სამოქალაქო ადმინისტრაციული ღონისძიებების გატარებასაც ისახავდა მიზნად დავითის მემკვიდრეების დროს შირვანის აღმოსავლეთ ნაწილში შირვანშაჰის ხელისუფლება აღდგა ვასალური დამოკიდებულების პირობით დასავლეთი ნაწილი კი საარიშიანოს შემოუერთდა ე ი საკუთრივ საქართველოს საზღვრებში შემოვიდა საქართველო შირვანის ამგვარი დამოკიდებულება მონღოლთა შემოსევებამდე გაგრძელდა მთელი საუკუნის განმავლობაში საქართველო და შირვანი ერთმანეთის მხარდამხარ იბრძოდნენ საერთო მტრის წინააღმდეგ დავითის აქტიურმა საგარეო პოლიტიკამ ბიზანტიასთან ურთიერთობის პრობლემებიც მოიცვა საუკუნის თითქმის მთელ სიგრძეზე საქართველო ბიზანტიის გავლენის ქვეშ იყო წლის აგვისტოში მანასკერტის ბრძოლაში მძიმე მარცხის შემდეგ ბიზანტიის იმპერიის როლი და გავლენა თანდათან კლებულობს განუხორციელებელი დარჩა ამიერკავკასიაში შესვლისა და საქართველოზე თავისი უზენაესობის განმტკიცების გეგმაც დავითი ერთიანი საქართველოს მეფეთაგან პირველი იყო რომელმაც უარყო ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტულები ნიშანდობლივია რომ საუკუნის საქართველოს ყველა მეფე ატარებდა კურაპალატის ნოველისიმოსის სევასტოსის მაგისტროსის თუ კესაროსის ტიტულებს თვით დავითი როგორც ერთ ერთი საბუთიდან ჩანს ჯერ კიდევ გამეფებამდე ატარებდა სევასტოსის ტიტულს იგი ერთ საბუთში პანიპერსევასტოსადათაც იწოდება ფაქტია რომ დავითმა გარკვეული პოლიტიკური და ეკონომიკური წარმატებების მიღწევის შემდეგ უარყო ბიზანტიური ტიტულები სწორედ ამიტომ საუკუნის იანი წლებიდან მოკიდებული იგი არც ერთ წყაროში ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტულით აღარ მოიხსენიება ეს სრულიად გარკვევით მიუთითებდა იმ ფაქტზე რომ საქართველო ამიერიდან თავს ბიზანტიის თანასწორ ქვეყნად თვლიდა დავითი რომელიც სელჩუკთა ამიერკავკასიიდან განდევნისათვის იბრძოდა კარგად გრძნობდა რომ ბიზანტიასთან ურთიერთობა თანაბარ ვითარებაში აუცილებელი იყო სწორედ ბიზანტიასთან ურთიერთობის განმტკიცების ინტერესებმა გადაადგმევინა საქართველოს ნაბიჯი დინასტიური ქორწინებისაკენ როცა თავისი ქალიშვილი კატა წელს გაგზავნა საბერძნეთს სძალად ბერძენთა მეფისად დავითის ასული კატა დაქორწინდა ბიზანტიის იმპერატორის ალექსი კომნენოსის უმცროს ვაჟზე ისაკზე ასეთი დამოყვრების შემდეგ დავითის ისტორიკოსს ჰქონდა სრული უფლება განეცხადებინა რომ საქართველოს მეფისათვის მეფე ბერძენთა იყოო ვითარცა სახლეული თვისი ბიზანტიასთან ურთიერთობის კეთილმეზობლური პოლიტიკა არ შეცვლილა დავითის მეფობის ბოლო წლებამდე დავითი არ ჩარეულა მისი სიძის ისაკისა და ალექსი კომნინოსის უფროსი ვაჟის იოანეს შორის ატეხილ უთანხმოებაში რითაც საქართველოს სამეფომ უზრუნველყო სამხრეთ დასავლეთი საზღვრების უსაფრთხოება ნიშანდობლივია დავითის ისტორიკოსის სიტყვები ფრანგნი თ დავითის ისტორიკოსი ევროპელ ჯვაროსნებს აღნიშნავს იგი ისეთ მნიშვნელოვან მოვლენებს როგორიც სელჩუკებისათვის ხარკის შეწყვეტა და ქვეყბნის მოშენება გაძლიერება იყო იერუსალიმისა და ანტიოქიის აღებას უკავშირებს ჯვაროსანთა გამოჩენამ მათმა წარმატებებმა ახლო აღმოსავლეთში დავითის პოლიტიკის გატარებას შეუწყო ხელი თავის მხრივ საქართველოს მეფის წარმატებული ბრძოლა სელჩუკებთან ჯვაროსნების წისქვილზე ასხამდა წყალს ამიტომ იყო რომ ჯვაროსნების მიერ ახლად დაარსებული სამთავროები სელჩუკთა განდევნისა და დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლ საქართველოს თავიანთ მეგობრად თვლიდნენ წყაროებიდან აშკარაა რომ დავითი მეტად პოპულარული იყო ჯვაროსანთა შორის იოანე ბატონიშვილის კალმასობაში დაცულია ცნობა რომ იერუსალიმის მეფე ბოლდუინ ს გარკვეული კავშირი ჰქონდა დავით აღმაშენებელთან ისინი საიდუმლოდაც ხვდებოდნენ ერთმანეთს დავით აღმაშენებელი და მისი დროის საქართველო კასპიის კარის დამცველად და თურქ სელჩუკთა წინააღმდეგ ბრძოლაში ჯვაროსანთა წინაბურჯად მოიხსენიებოდა საქართველო ჯვაროსანთათვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა საქართველოსა და ჯვაროსნების ურთიერთობას მეტად საინტერესოდ გამოხატავს ამ უკანასკნელთა დამოკიდებულება იერუსალიმის ქართველთა ჯვრის მონასტრისადმი ჯვაროსნების მიერ წელს იერუსალიმის აღების შემდეგ დაარსდა დასავლეთევროპული ტიპის მსხვილი სამხედრო ფეოდალური სახელმწიფო რომელსაც იერუსალიმის სამეფო ეწოდებოდა ამ დროიდან მოკიდებული სამეფოს ტერიტორიაზე მდებარე მართლმადიდებლური ტაძრები ლათინებმა დაისაკუთრეს მაგრამ ქართველთა ჯვრის მონასტერს ხელი არ ახლეს ჯვაროსანთა ეს მოქმედება განაპირობა იმ სამხედრო პოლიტიკურმა ურთიერთობამ რაც ქართველებსა და ჯვაროსნებს შორის იყო ჯვაროსნები თურმე დიდ სიმდიდრეს სწირავდნენ ქართულ მონასტრებს რის გამოც ისინი საგანგებოდ მოიხსენიებიან აღაპებში დიდგორის ბრძოლის დროს დავით აღმაშენებლის ლაშქარში ჯვაროსნების ფრანგების ყოფნა ასევე მიგვანიშნებს საქართველოს კონტაქტებზე ევროპის ქვეყნებთან დავითის დროის საქართველოს ფართო მასშტაბის პოლიტიკური და კულტურული ურთიერთობა ჰქონდა ჩრდილო კავკასიისა ოსები ყივჩაყები დაღესტნის ხალხები და სხვა ხალხებთან ძველ რუსეთთან სომხეთთან შირვანთან ბიზანტიასა და ჯვაროსნებთან დავითის საგარეო პოლიტიკა აქტიური იყო და ფეოდალური საქართველოს პროგრესის პოლიტიკური ეკონომიკური და კულტურული წინსვლის საქმეს ემსახურებოდა გაუთავებელ ომიანობაში მყოფი მეფე არც კულტურულ საგანმანათლებლო საქმიანობას ივიწყებდა დავითი ფრიად განსწავლული ადამიანი იყო და ერის განათლებაზეც რეალურად ფიქრობდა ეს შეუმჩნეველი არ დარჩენია სომეხ მემატიანეს ვარდან ბაზბერდეცს რომელიც აღნიშნავს რომ დავითი ძლიერ ზრუნავდა ცოდნის მოყვარე ივერიის ხალხზე ცოდნის მიღების მიზნით საქართველოს მეფეს ბავშვი აურჩევია და საბერძნეთში ბიზანტიაში გაუგზავნია რათა ესწავლათ ენები შეესრულებინათ თარგმანები და ჩამოეტანათ რაც მათ გააკეთეს კიდევაც სამი მათგანი შემდეგში ცნობილი გახდა თავისი მოღვაწეობით სწავლა აღზრდის საქმე თვით საქართველოშიც დაწინაურებული ჩანს დავითის მოღვაწეობის პერიოდში სკოლები ძირითადად ეკლესია მონასტრებთან არსებობდა საუკუნეების საქართველოში ეკლესია მონასტრებთან არსებული სკოლები ოფიციალური სახისა იყო სადაც ასწავლიდნენ თეოლოგიას ჰიმნოგრაფიას ლიტურგიკასა და ქართულ მწიგნობრობას რომელთან ერთად გავრცელებული იყო კერძო საშინაო სწავლება სამეფო კარის და დიდგვაროვანი ფეოდალების ოჯახის შვილებისათვის დავითის დროინდელ საქართველოში როგორც ჩანს არაერთი უმაღლესი სკოლა და აკადემია იყო რომელთა შორის გამორჩეული ადგილი გელათს უკავია დავითმა წელს მოიგონა აღშენება მონასტრისა და ადგილსა ყოვლად შვენიერსა და ყოვლითურთ უნაკლოსა ააგო ტაძარი რომელიც იყო აღმატებული ყოველთა წინანდელთა ქმნულთა განთქმული თავისი სივრცითა და ნივთთა სიკეთითა და სიმრავლითა და მოქმნულობისა შეუსწორებლობითა ეს იყო გელათი სადაც დაფუძნებული იქნა ქართული განათლებისა და კულტურის მნიშვნელოვანი კერა გელათის აკადემია დავითის ისტორიკოსი გელათს მოიხსენიებს ყოვლისა აღმოსავლეთისა მეორედ იერუსალიმად სასწავლოდ ყოვლისა კეთილისად მოძღუარად სწავლულებისად სხუად ათინად ფრიად უაღრეს მისსა საღმრთოთა შინა წესთა ქართლის ცხოვრება უპირველეს ყოვლისა საჭირო იყო გელათის აკადემიის სათანადო კადრებითა და მატერიალური ბაზით უზრუნველყოფა საქართველოს მეფე სწავლულ მეცნიერებს ეძებდა არა მარტო თჳსთა ოდენ სამეფოთა შინა არამედ ქუეყანისა კიდეთად დავითი მაღალი კრიტერიუმებით უდგებოდა სწავლულთა შერჩევას მეფემ გამოძებნა და შემოკრიბნა კაცნი პატიოსანნი ცხოვრებითა და შემკული ყოვლითა სათნოებითა გელათის აკადემია დაარსებული უნდა იყოს წლებში ე ი ტაძრის მშენებლობის დასრულებამდე ამ ტაძრის მთლიანი კომპლექსი დემეტრე ის დროს დასრულდა გელათის აკადემია შუა საუკუნეების პირველი აკადემიაა იგი რეალური მოთხოვნილებების ნიადაგზე შეიქმნა და უწინარა იმ იდეოლოგიურ მოძრაობას რომელიც გზას უკაფავდა ქართულ რენესანსს საუკუნის იან წლებში მოსულა გელათის აკადემიაში სამოღვაწეოდ იოანე პეტრიწი იგი დავითს მოუწვევია პეტრიწიც მინდობია საქართველოს მეფეს და მთელი ძალით შესდგომია მოღვაწეობას წელს გელათის აკადემიაში მოღვაწეობა დაიწყო ქართველმა სასულიერო მოღვაწემ ფილოსოფოსმა მწერალმა და ჰიმნოგრაფმა არსენ იყალთოელმა გელათის აკადემიაში მოღვაწეობდნენ ქართული მეცნიერებისა და კულტურის ყველაზე უფრო მეტად გამოჩენილი პირები რამაც მისი როგორც უმაღლესი კულტურული და სასწავლო ცენტრის მნიშვნელობა უაღრესად გაზარდა და ფრიად ავტორიტეტული გახადა აკადემიაში ისე როგორც იმდროინდელი ბიზანტიის სქოლასტიკურ უმაღლეს სკოლებში ისწავლებოდა მეცნიერების ძირითადი დარგი გრამატიკა ფილოსოფია რიტორიკა არითმეტიკა გეომეტრია მუსიკა და ასტრონომია დავითი დიდ ყურადღებას აქცევდა კულტურული ცენტრების გამრავლებას საზღვარგარეთაც მრავალმხრივ განათლებულ საქართველოს მეფეს თავისი დამხმარე ხელი შორს გაუწვდენია საზღვარგარეთული სავანეებისათვის აღავსო ზღუა და ხმელი ქუელის საქმემან მისმან რამეთუ ლავრანი და საკრებულონი და მონასტერნი არა თჳსთ ოდენ სამეფოთა არამედ საბერძნეთისნიცა მთაწმინდისა და ბორღალეთისანი მერმეცა ასურეთისა და კჳპრისა შავისა მთისა პალესტინისანი აღავსნა კეთილითა უფროსღა საფლავი უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესი და მყოფნი იერუსალიმისანი თჳთოფერთა მიერ შესაწირვთა განამდიდრნა კუალად უშორესცა ამათსა რამეთუ მთასა სინასა აღაშენა მონასტერი და წარსცა ოქრო მრავალათასეული და მოსაკიდელნი ოქსინონი და წიგნები საეკლესიო სრულებით და სამსახურებელი სიწმინდეთა ოქროსა რჩეულისა საზღვარგარეთ ქართული კულტურულ საგანმანათლებლო ცენტრების გაჩენა დავითის დიდი გავლენისა და ავტორიტეტის მაჩვენებელია საერთაშორისო მასშტაბით სს ის საქართველოში განსაკუთრებულ აღმავლობას განიცდის ხუროთმოძღვრება ამ პერიოდში შეიქმნა შუა საუკუნეების საქართველოს ყველაზე მნიშვნელოვანი და დიდი ტაძრები რომელშიაც მკაფიოდ გამოჩნდა ახალი სტილისტიკური ნიშნები დავითს დიდი სააღმშენებლო საქმიანობა გაუშლია რაოდენნი ეკლესიანი აღაშენნა რაოდენნი ხიდნი მდინარეთა სასტიკთა ზედა რაოდენი გზანი საწყინოდ სავალნი ქვა ფენილქვნა და ა შ მისივე ბრძანებით იქნა აგებული შიომღვიმის ზემო ეკლესია ჩვენამდე მოღწეულია დავით აღმაშენებლის ორი ანდერძი ერთი შიომღვიმის ლავრისადმი ხოლო მეორე გელათისადმი ამ ანდერძებიდან ჩანს თუ რა დიდი წყალობა გაუღია მეფეს ამ სასულიერო და საერო სასწავლო ცენტრებისადმი ამავე დროს მეფე არა მარტო თანამემამულეებს მფარველობდა არამედ უცხოელ მეცნიერებსა და სწავლულებსაც ზრუნვას არ აკლებდა არაბი ისტორიკოსი იბნ ალ ჯაუზი აღნიშნავს რომ დავითი მუსლიმ პოეტებს სუფიებსა და სწავლულებს ხშირად იწვევდა სამეფო კარზე და წვეულებებსაც უმართავდა მათ დავით აღმაშენებლის პიროვნების შესაფასებლად მნიშვნელოვანია მისი ტოლერანტობა როგორც სხვა ეთნოსების ისე რელიგიების მიმართ საუკუნის პირველი მეოთხედის საქართველოში დავით აღმაშენებელი თავის რელიგიურ პოლიტიკაში ატარებდა სარწმუნოებათა თავისუფლების რჯულთშემწყნარებლობის პრინციპს რაც იმ დროისათვის მეტად უჩვეულო მოვლენა იყო ქართველი ისტორიკოსებისაგან განსხვავბით თითქმის ყველა უცხოელი ისტორიკოსი რომელიც იმ პერიოდის საქართველოს შეეხო არ დარჩენილა გულგრილი ქართველ მეფეთა ტოლერანტობისადმი და საგანგებო მინიშნებებით დაახასიათა იგი დავითი მკაცრად იცავდა მაჰმადიან ქვეშევრდომთა რწმენას და მისი შეურაცხყოფის უფლებას არავის აძლევდა მუსლიმანთა უფლებები პრივილეგირებულ მდგომარეობაში იყო ეკონომიკურ და ფინანსურ დარგებშიც არაბი ისტორიკოსის იბნ ალ ჯაუზის ცნობით დავით მეფე თავის შვილთან დემეტრესთან ერთად პარასკევობით მეჩეთში დადიოდა ლოცვას ესწრებოდა და წასვლისას დიდძალ ფულს სწირავდა დავით აღმაშენებელმა მქადაგებლებს სუფიებსა და ასკეტებს სასახლეები აუშენა თუკი მაჰმადიანი თბილისიდან წასვლას დააპირებდა მას სამგზავრო ფული ეძლეოდა იბნ ალ ჯაუზი დაასკვნის რომ საქართველოს მეფეები მაჰმადიანებს უფრო მეტი პატივისცემით ეპყრობოდნენ ვიდრე თვით მუსლიმანთა ხელმწიფენი დავით აღმაშენებელი ისლამის დიდი მცოდნე იყო და განჯის ყადის ხშირად იმაზეც კი ეკამათებოდა თუ ყურანი საიდან წარმოსდგაო მეფე ყოველმხრივ უწყობდა ხელს საქართველოში მცხოვრებ სომხებს უფლებრივად ქრისტიან მოსახლეობასთან იყვნენ გათანაბრებულნი ებრაელებიც დავით აღმაშენებლის წიგნისადმი სიყვარული საყოველთაოდ იყო ცნობილი ლაშქრობაში თუ ხანგრძლივი მგზავრობისას მეფეს ჯორებსა და აქლემებზე აკიდებული მცირე ბიბლიოთეკა დაჰქონდა მოსვენების წუთებში ყოველთვის წიგნს კითხულობდა დავითის მემატიანე ერთ საინტერესო დეტალს აღნიშნავს ყოველი წიგნის წაკითხვის შემდეგ მეფეს წესად ჰქონია ბოლო ფურცელზე ნიშნის დასმა მემატიანეს დაუთვლია და აღმოჩენილა რომ ერთ წელიწადში წიგნი სამოციქულო დავითს ოცდაოთხჯერ წაუკითხავს წიგნისადმი ასეთი განსაკუთრებული სიყვარული ერთხელ კინაღამ ძვირად დაუჯდა მეფეს იმხანად თბილისი ჯერ კიდევ არ იყო შემოერთებული დავითს ამბავი მოუტანეს რომ განძიდან შემოსულ ქარავანს სელჩუკთა დიდი რაზმი შემოჰყვა ქალაქში მეფემ გადაწყვიტა სელჩუკები ქალაქიდან გამოეტყუებინა და ასეთ ხრიკს მიმართა სამასი კაცით ავჭალაში მოუწყო ჩასაფრება მტერს ხოლო მეომარი ლოჭინის ხევში გაგზავნა და სელჩუკთა ნახირი გამოარეკინა იმ იმედით რომ სელჩუკები პირუტყვის დასაბრუნებლად ქალაქიდან მდევარს გამოუშვებდნენ სანამ მტერი გამოჩნდებოდა დავითი იქვე წიგნის წასაკითხად განმარტოვდა და ისე გაერთო კითხვაში რომ საფარს გვარიანად დაშორდა მეფე მხოლოდ მაშინ გამოერკვა როდესაც ბრძოლის ხმა შემოესმა ქალაქიდან გამოსულ სელჩუკთა ასკაციანი რაზმი ქართველ მებრძოლებს წამოსწეოდა და უთანასწორო ბრძოლა გამართულიყო საფარში მჯდომი მეომრების მოხმობის დრო აღარ იყო დავითი მაშინვე ბრძოლის ველისაკენ გაეშურა და უთანასწორო შეტაკებაში ჩაერთო სელჩუკები დამარცხდნენ მხოლოდ რამდენიმე თურქმა გააღწია ცოცხალმა დავითის ხმალი კი ხშირი ცემისაგან ისე იყო დაგრეხილი რომ ქარქაშში ვეღარ ჩააგო ხრმალმანცა დაღულარჭნილმან უარყო ქარქაში თვისი წერს მემატიანე სიკვდილამდე მცირე ხნით ადრე დავით აღმაშენებელმა შექმნა ორიგინალური პოეტური ნაწარმოები გალობანი სინანულისანი რომელიც შუა საუკუნეების ქართული კულტურულ იდეოლოგიური და ესთეტიკური მრწამსის გამოხატულებაა მასში მთელი სიღრმითაა გავრცობილი სასულიერო ლირიკაში საფუძვლიანად დამუშავებული ეფრემ ასურის იოსებ და თეოდორე სტუდიტეების ანდრია კრეტელის იოანე დამასკელისა და სხვათა საგალობლები სინანულის მოტივი საგალობელი ზოგადსაკაცობრიო სევდას შეიცავს დავითი თავს ადარებს უდიდესი ცოდვის ჩამდენთ და ამბობს რომ არ არსებობს დანაშაული მის სულს რომ არ ამძიმებდეს თავის ასეთ დამდაბლებაში ვლინდება სამშობლოსა და რწმენის გადასარჩენად დაუცხრომლად მებრძოლი ადამიანის ზნესრული ბუნება და მაღალი ეთიკური მრწამსი დავითის გალობანი სინანულისანიში შეცოდებათა შეგნებით უკვე დაძლეულია ცოდვა და ადამიანის დაცემით გამოწვეულ სევდას თან ახლავს ნათელი ტონები ადამიანის სრულქმნის ღრმა რწმენისა დავითის ოჯახის შესახებ ცნობები ქართულ წყაროებში მწირადაა შემონახული ახალგაზრდა უფლისწული ადრეულ ასაკში უნდა დაქორწინებულიყო მისი პირველი ცოლის შესახებ მხოლოდ ისაა ცნობილი რომ წარმოშობით სომეხი ყოფილა დავითს მისგან შეეძინა სამი შვილი დემეტრე მოგვიანებით საქართველოს მეფე და ორი ქალიშვილი თამარი და კატაჲ თამარი უფროსი იყო მეფის შვილებს შორის წლებში იგი შირვანში გაათხოვეს აფრიდუნ შირვანშაჰის ძე მანუჩაჰრ ზე მეფის მეორე ასული გათხოვილი იყო ბიზანტიის იმპერატორის ალექსი კომნენოსის უმცროს ვაჟზე ისააკზე დავით აღმაშენებელს მეორე მეუღლისაგან ყივჩაყთა მთავრის ათრაქა შარაღანის ძის ასულ გურანდუხტისაგან შეეძინა ვაჟი ვახტანგი გურანდუხტ დედოფალთან დავითს ქალიშვილებიც შესძენია თუმცა მათი სახელები ცნობილი არ არის ისინი მეფის ანდერძში მოიხსენიებიან თამარ მეფის დროინდელი ისტორიკოსის თქმით დავითის ერთი ასული რომელიც სწორედ გურანდუხტ დედოფლისაგან უნდა შესძენოდა მეფეს გათხოვილი ყოფილა ოსეთში დავითის სახელი პირველად წელს იხსენიება გიორგი ის მიერ შიომღვიმის მონასტრისადმი გაცემულ სიგელში მაგრამ აქ მცირეწლოვანი უფლისწული მხოლოდ ბიზანტიური ტიტულით კურაპალატობით იხსენიება წელს დავითი უკვე მეფე და სევასტოსია ამ დროს გიორგი ატარებდა ბიზანტიის იმპერიის უმაღლეს ტიტულს კესაროსს მისი ვაჟი კი სევასტოსია შედარებით დაბალი რანგის ტიტულის მატარებელი მოგვიანებით დავითი პანიპერ სევასტოსად მოიხსენიება როგორც ჩანს გიორგი მ მელიქ შაჰთან მოსალაპარაკებლად წასვლის წინ სავარაუდოდ წელს თავისი მხოლოდშობილი ვაჟი მეფე თანამოსაყდრედ აკურთხა საქართველოს სამეფო კარისთვის ეს ახალი არ იყო რადგანაც იგივე ნაბიჯი რამდენიმე ათეული წლის წინ გადადგა გიორგი ის მამამ ბაგრატ მ როდესაც იგი ბიზანტიაში წავიდა და თანამოსაყდრედ შვილი დატოვა ერთიანი საქართველოს მეფეთაგან დავითი პირველი იყო რომელმაც ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტულები უარყო აღსანიშნავია რომ საუკუნის საქართველოს ყველა მეფე ატარებდა კურაპალატის ნოველისიმოსის სევასტოსის მაგისტროსის თუ კესაროსის ტიტულებს თვით დავითი როგორც ერთ ერთი საბუთიდან ჩანს ჯერ კიდევ გამეფებამდე ატარებდა სევასტოსის ტიტულს იგი ერთ საბუთში პანიპერსევასტოსადათაც იწოდება ფაქტია რომ დავითმა გარკვეული პოლიტიკური და ეკონომიკური წარმატებების მიღწევის შემდეგ უარყო ბიზანტიური ტიტულები სწორედ ამიტომაა რომ საუკუნის იანი წლებიდან მოკიდებული იგი არც ერთ წყაროში ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტულით აღარ მოიხსენიება ეს სრულიად გარკვევით მიუთითებდა იმ ფაქტზე რომ საქართველო ამიერიდან თავს ბიზანტიის თანასწორ ქვეყნად თვლიდა დავით ის სრულ ტიტულატურას წარმოადგენდა მეფე აფხაზთა ქართველთა რანთა კახთა და სომეხთა შირვანისა და ანისის შემოერთების შემდეგ დავითის ამ ტიტულს ჩანს დაემატა შარვანშა და შაჰანშა რაც შემდგომში ქართველი მეფეების ტიტულატურაში აისახა მეფემ გარდაცვალების წინ მიიღო საოცარი გადაწყვეტილება მან ანდერძად დატოვა რომ გელათის მონასტრის მთავარ კარიბჭეში დაეკრძალათ რათა ყველა მომლოცველს მის საფლავზე დაედგა ფეხი საფლავის ქვა ტაძრის ამჟამად ეს შესასვლელი გაუქმებულია ვინაიდან მონასტერში მისასვლელი გზა სხვა მხრიდანაა მოწყობილი შესასვლელში ისეა დადებული რომ ყველა შემსვლელი იძულებულია მასზე გაიაროს ლოდს მხოლოდ ერთი წარწერა ამშვენებს ესე არს განსასუენებელი ჩემი უკუნითი უკუნისამდე ესე მთნავს აქა დავემკვიდრო მე არის ვარაუდი რომ დავითის წმინდანად შერაცხვის შემდეგ მისი ნაწილები მთავარი ტაძრის საკურთხეველში უნდა გადაესვენებინათ ანტონ პირველის მიერ ხსენების დღედ დადგენილია იანვარი ახ სტ თებერვალი ნიშანდობლივია რომ საქართველოს მეფის ყველა ღირსება თვისება თავისებურად გარდატეხილი წარმოჩნდა ხალხურ ზეპირსიტყვიერებაში მასში მკაფიოდაა გამოხატული ხალხის სულისკვეთება და ნება სურვილი ქართველ მეფეთა მრავალგვაროვანი წრიდან ზეპირსიტყვიერებაში ასახული ხალხის განუზომელი სიყვარული მხოლოდ ორს თამარ მეფესა და ერეკლე ს ხვდათ წილად დავითი ფეოდალური საქართველოს ერთ ერთი უდიდესი მეფე რომლის დროსაც ქვეყანამ უდიდესი პოლიტიკური ეკონომიკური და კულტურული წინსვლა განიცადა ხოლო სამეფო ხელისუფლებამ ცენტრალიზაციის მწვერვალს მიაღწია ხალხურ შემოქმედებაში რამდენადმე მოკრძალებულად მოჩანს თუმცა ისიც უნდა ითქვას რომ დავითის სიმტკიცე და ქვეყნის აღმასვლა შეუმჩნეველი არ დარჩენია ხალხს ერთ ხალხურ ლექსში საქართველოს მეფის მთელი მოღვაწეობაა ასახულ წარმოჩენილი ამ ლექსში დავით აღმაშენებლის მოღვაწეობის თითქმის ყველა მხარეა აღმშენებლობითი საქმიანობა ლაშქრობები ქველმოქმედება კულტურული მოღვაწეობა მოცემული ხალხმა მართებულად შენიშნა საქართველოს მეფის მოღვაწეობის ძირითადი მიმართულებები და ლექსში გადმოსცა ერთ ხალხურ თქმულებაში რომელსაც ეწოდება დარუბანდის კარები გადმოცემულია დავითის გალაშქრება ლეკებზე აღწერილია რომ დავითმა ხერხს მიმართა მოაყვანინა ცხენი გააკეთებინა კიდობანი და თითოში თითო შეიარაღებული ქართველი ჩასვა ცხენების წინამძღოლები ვაჭრულად გამოაწყო და დარუბანდში გაისტუმრა თვითონ კი უკან გაჰყვა როცა დარუბანდს მიუახლოვდნენ დავითმა გაგზავნა კაცი ლეკთა უფროსთან საქონელი მომაქვს გასაყიდად და ქალაქის კარი გააღეთო ლეკებმა კარი გააღეს შუაღამისას დავითმა კიდობნები გაახსნევინა და გულადი მეომარები დარუბანდს შეესიენ ლეკთა მთავარს ქალაქის გასაღებები წაართვეს დავითმა რკინის კარი ჩამოახსნევინა შიგ ლეკები შეუბა და ისე ჩამოატანინა გელათში ამ თქმულებაში საუკუნის საქართველოსა და ჩრდილო კავკასიის დამოკიდებულება ჩანს დამოკიდებულება სიუზერენისა და ვასალისა საინტერესო თქმულებაა შემორჩენილი დავითის მიერ გელათის აგების თაობაზე აქ თვით მეფის მშენებლობაში მონაწილეობაა ნაჩვენები გელათის აგებაზე გვაუწყებს თქმულება მეფე დავითს დიდი შრომა გაუწევია მდინარე წყალწითელადან თავისი ხელით ამოუტანია ორი უზარმაზარი ქვა და მონასტრის სამხრეთ დასავლეთის ყურეში დაუტანებია ერთ მათგანზე დღემდე არის ვითომ დავითის მიერ გაკეთებული მზის საათი დარუბანდიდან ჩამოუტანია უშველებელი კარი და მონასტრის გალავნისათვის შეუბამს გელათის მშენებლობას უკავშირდება კიდევ ერთი ხალხური გადმოცემა დავითის ძლევამოსილებამ მისმა გამარჯვებებმა შექმნეს აშკარა წანამძღვრები შექმნილიყო ლეგენდა მეფე მღვდელთმთავარ იოანეზე ლეგენდა ჯვაროსნული რაინდების დროისაა და ფართოდ იყო გავრცელებული ევროპელ აგრეთვე აღმოსავლეთის ხალხებში ჩინელებში მონღოლებში თურქებში სპარსელებში ინდოელებში არაბებში სომხებში რუსეთში ოტო ფრაიზენგელის ქრონიკის მიხედვით წელზე რამდენიმე წლით წინ მეფე ხუცესი იოანე რომელიც სპარსეთსა და სომხეთს იქით ცხოვრობს თავს დაესხა სპარსელთა და მიდიელთა მეფე ძმებს და აიღო მათი სამფლობელოს დედაქალაქი ეკბატანი ეს მეფეები თავიანთი ჯარებით რომელიც სპარსელთა მიდიელთა და ასურელთაგან შედგებოდა გამოვიდნენ მის წინააღმდეგ სამი დღის სისხლისმღვრელი ბრძოლის შემდეგ გაიმარჯვა იოანემ ამის შემდეგ იგი გაემართა იერუსალიმის ტაძრის გამოხსნაში ჯვაროსანთა დასახმარებლად ტიგროსს მიადგა გადასვლა გემების უქონლობის გამო ვერ მოხერხდა იგი ჩრდილოეთით აუყვა მდინარეს იმ იმედით რომ გაყინულ ადგილას გადავიდოდა მაგრამ ასეთი არ აღმოჩნდა და მეფე ხუცესი იძულებული გახდა უკან გაბრუნებულიყო დღეს ლიტერატურაში სადავო აღარ არის რომ იოანე მეფე ხუცესი დავით აღმაშენებელია ამის ნათელი დასტური თვით ლეგენდაში დაცული ცნობებია აქ კი მოცემულია ის გამოძახილი რაც დავითის მოღვაწეობას და კერძოდ დიდგორის ომში მის გამარჯვებას ჰქონდა ისიც უნდა გავითვალისწინოთ რომ ლათინურ ენაზე შედგენილ საუკუნის ინგლისურ ქრონიკაში პირდაპირაა მინიშნებული მთელს საქრისტიანოში გავრცელდა ხმა რომ მეფე დავითი იოანე პრესვიტერად სახელდებული აურაცხელი ჯარით დაიძრა ინდოეთიდან და უკვე დაიპყრო მიდია და სპარსეთიო ცხადია შემთხვევითი არ იყო თითქმის მთელ მსოფლიოში გავრცელებული თქმულება დავით აღმაშენებელსა და მის მიერ წარმოებულ ბრძოლებზე ეს იმდროინდელი საქართველოს და მისი მეფის დიდ ავტორიტეტსა და ფართო პოპულარობაზე მეტყველებს ჩვენამდე მოღწეულია არსენ იყალთოელის მიერ დავითისადმი მიძღვნილი ეპიტაფია დავითის საფლავის ქვაზე ხუცურად წარწერილი უნახავს მ საბანინს და დიდი გაჭირვებით ამოუკითხავს ქართველ პოეტებს არაერთი ლექსი აქვთ მიძღვნილი დავით აღმაშენებლისა და მისი ეპოქისადმი განსაკუთრებით პოპულარულია გიორგი ლეონიძის ანა კალანდაძის მურმან ლებანიძის მუხრან მაჭავარიანის ლექსები დიდმა ქართველმა მწერალმა კონსტანტინე გამსახურდიამ წელს გამოსცა ტეტრალოგია დავით აღმაშენებლის პირველი წიგნი ოც წელზე მეტხანს მუშაობდა მწერალი ამ რომანზე მეოთხე წიგნი წელს გამოვიდა მთელი ნაწარმოები გამსჭვალულია ეროვნული სულისკვეთებითა და სამშობლოსადმი თავდადების იდეით ქართულ ისტორიოგრაფიაში ასობით გამოკვლევაა მიძღვნილი დავითის ეპოქისადმი მეფეზე მონოგრაფიული გამოკვლევა ეკუთვნის აკადემიკოს როინ მეტრეველს პირველად ეს ნაშრომი წელს გამოქვეყნდა ამ მონოგრაფიის გადამუშავებული ვარიანტი ავტორმა ხელახლა გამოსცა წელს დავით აღმაშენებლის წინაპრები ზუგდიდი ქალაქი საქართველოში სამეგრელო ზემო სვანეთის მხარის და ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი სამეგრელოს ისტორიული ცენტრი მოსახლეობა წ გაშენებულია ოდიშის დაბლობზე მდინარე ჩხოუშის ნაპირას ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე თბილისიდან კმ ქუთაისიდან კმ ფოთიდან კმ ქალაქის მთავარი მდინარეა ჩხოუში მისი მცირე შენაკადები ქალაქს გაივლიან და უერთდებიან მას ჩხოუში დაბინძურებულია საკანალიზაციო და საყოფაცხოვრებო ნარჩენებით ქალაქის ცენტრში მდებარეობს გამსახურდიას სახელობის გრძელი ხეივანი რომელიც მრავალწლოვანი ხეებითაა გაშენებული ზუგდიდის ჰავა ზღვის ნოტიო სუბტროპიკულია თბილი ზამთრითა და ცხელი ზაფხულით მასზე დიდ გავლენას ახდენს შავი ზღვის სიახლოვე კარგად არის გამოხატული მუსონური ხასისათის ქარები ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის საშუალო ტემპერატურა აგვისტოს წელიწადში საშუალოდ მოდის მმ ნალექი აქედან მაქსიმუმი ივნისში ხოლო მინიმუნი მაისში მმ საშუალო წლიური ტენიანობა შეადგენს ხოლო მზიანი დღეების რიცხვი ს ვარაუდობენ რომ სახელწოდება წარმოიშვა ზურგ დიდიდან ე ი დიდი გორიდან კოლხურად ზუგი სუკი ბორცვი ფერდობი ან კიდევ გეოგრაფიული სახელწოდება ზუბი დან ზუბ დიდი წყაროებში პირველად მოიხსენიება საუკუნის დასაწყისში ზუგდიდი ოდიშის სამთავროს პოლიტიკური ადმინისტრაციული და კულტურული ცენტრი იყო აგრეთვე იყო ქართული მწიგნობრობის მნიშვნელოვანი კერა აქ ამრავლებდნენ ხელნაწერებს ლიტერატურული საქმიანობა განსაკუთრებით გაჩაღდა ლევან დადიანის კარზე სადაც მოღვაწეობდნენ მამუკა თავაქალაშვილი და ბარძიმ ვაჩნაძე საუკუნეში ბეჟან დადიანის კარზე მოღვაწეობდა პეტრე ჩხატარაისძე ჩვენამდე მოღწეულია დადიანთა წიგნთსაცავში დაცულ ხელნაწერთა მდიდარი კოლექცია ყირიმის ომის დროს წელს ზუგდიდი ოსმალებმა დაიკავეს ნოემბერში ქართულმა მილიციამ გენერალ მაიორის გრიგოლ დადიანის სარდლობით გაანადგურა მტერი რის შემდეგ რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა სამეგრელოს გლეხთა აჯანყების დროს მაისში ქალაქი აჯანყებულთა ხელში გადავიდა ზუგდიდი იძლებით გადაადგილებულ პირთა კომპაქტური ჩასახლების მხრივ ყველაზე დიდი ცენტრია თბილისის შემდეგ ამასთან მოსახლეობის სიმჭიდროვის მხრივ ზუგდიდი სამეგრელოს და ზემო სვანეთის მხარეში ყველაზე მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევა ქალაქში არის რკინიგზის სადგური თბილისი ჯვარის მონაკვეთზე გადის საერთაშორისო თბილისი სოხუმი და შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ზუგდიდი მესტია ზუგდიდი ანაკლია გზები მოქმედებს საქალაქო და საგარუბნო ტრანსპორტი მოქმედებს სამი ავტოსადგური საავტობუსო მიმოსვლით დაკავშრირბულია საქართველოს ყველა მსხვილ ქალაქთან ზუგდიდში არის მდე სამრეწველო საწარმო რომელთაგან ზოგიერთი სეზონურად მუშაობს ძირითადად მოქმედებს სამშენებლო მასალების და კვების ჩაის და თხილის გადამამუშავებელი საწარმოები მოქმედებს ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები ზუგდიდის დრამატული თეატრი ზუგდიდის სახელმწიფო ისტორიულ ეთნოგრაფიული მუზეუმი ხუროთმოძღვრების ძეგლთაგან შემორჩენილია სამეგრელოს მთავრების დადიანების სასაახლე ეკლესია და სხვა ნაგებობები ს ზუგდიდის ბოტანიკური ბაღი წარმოადგენს ძვირფას მცენარეთა ინტროდუქციის კერას საიდანაც ასობით უცხო მცენარე ფართოდ დაინერგა არა მხოლოდ სამეგრელოს მოსახლეობაში არამედ დასავლეთ საქართველოს სხვა რეგიონებშიც სადაც გაშენდა მრავალი ბაღი სკვერი და პარკი სოფლებსა დაბებსა და ქალაქებში ბაღში მდე გვარის და სხვადასხვა სახეობის ხე ბუჩქი და ყვავილოვანი მცენარე იზრდება რომლებიც შემოტანილია აზიის ინდოეთის იაპონიის ხმელთაშუაზღვისპირეთის ამერიკის და სხვა ადგილებიდან რელიქტური და ენდემური მცენარეების სახით საქართველოს ტერიტორიული მოწყობა საქართველოს დაყოფა ადმინისტრაციულ ერთეულებად დე ფაქტო მდგომარეობით საქართველოს კონსტიტუციის მიხედვით ტერიტორიული მოწყობის საკითხი უნდა გადაწყდეს საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის შემდეგ არსებული მდგომარეობით ქვეყნის ტერიტორიაზე არსებობს ორი ავტონომიური რესპუბლიკა ხოლო დანარჩენ ტერიტორიაზე შექმნილია არაოფიციალური ერთეულები მხარეები რომლებიც არ წარმოადგენენ იურიდიულ ერთეულებს მათ მხოლოდ საკოორდინაციო და საკონსულტაციო ფუნქცია გააჩნიათ მუნიციპალიტეტებსა და საქართველოს მთავრობას შორის სადაც მთავრობას წარმოადგენს სახელმწიფო რწმუნებული ხოლო მუნიციპალიტეტს მერი საკრებულოს თავმჯდომარე და მისი მოადგილე ავტონომიური რესპუბლიკები მხარეები სპეციალური ერთეული საქართველოს დედაქალაქი თბილისი არ შედის არცერთ მხარეში ქართლის ცხოვრების თანახმადაც ძველი წელთაღრიცხვით დაახლოებით საუკუნეებში ქართლის პირველმა მეფემ ფარნავაზმა სამეფო შვიდ საერისთავოდ და ერთ ცენტრალურ რეგიონად სასპასპეტოდ დაჰყო ეს დაყოფა იმეორებდა ელინისტურ ხანაში გავრცელებულ მოდელს რომლის ამოსავალიც სახელმწიფოს სამხედრო მართვა გამგეობა წარმოადგენდა ყოველ საერისთაოს ჰქონდა საკუთარი სამხედრო იერარქიული სტრუქტურა ერისთავი სპასალარი ათასისთავი მოგვიანებით ჩნდება ნაცვალი ხევისთავი ციხისთავი ასისთავი ყოველი მათგანი ახორციელებდა სამხედრო ადმინისტრაციულ და ფისკალურ უფლებამოსილებებს საუკუნეებში საერისთაოების რაოდენობა გაიზარდა საუკუნეებში შენარჩუნებული იყო საქართველოს სამეფოს დაყოფა საერისთავოებად საქართველოს სამეფოს დაშლის შედეგად შექმნილ სამეფო სამთავროებში არსებობდა შემდეგი ადმინისტრაციული ერთეულები სათავადოები და სადროშოები რუსეთის იმპერიის მიერ საქართველოს სამეფო სამთავროების შეერთების შემდეგ ქვეყანაში დამყარდა იმპერიისთვის დამახასიათებელი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული მოწყობა კავკასიის სამეფისნაცვლოში შეიქმნა გუბერნიები და ოლქები რომელიც იყიფოდა მაზრებად და ოკრუგებად საქართველოს ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი ტფილისის და ქუთაისის გუბერნიების საზღვრებში იყო მოქცეული თბილისის გუბერნიაში შედიოდა თბილისის გორის ახალციხის ახალქალაქის ბორჩალოს დუშეთის თიანეთის თელავის და სიღნაღის მაზრები და ზაქათალის ოკრუგი ხოლო ქუთაისის გუბერნიაში ქუთაისის შორაპნის სენაკის ოზურგეთის ზუგდიდის ლეჩხუმის და რაჭის მაზრები სოხუმის ბათუმის და ართვინის ოკრუგები გარდა ამისა საქართველოს ტერიტორიის ნაწილი ყარსის ოლქში იყო შეყვანილი და ოლთისის და არტაანის ოკრუგებს შეადგენდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დროს გაუქმდა გუბერნიებად დაყოფა შენარჩუნდა მაზრები რომლებსაც ოლქები ეწოდა შევიდა მცირე ცვლილებები მათ საზღვრებში და რამდენიმე ოლქი გაერთიანდა შეიქმნა სამი ავტონომიური ერთეული აფხაზეთის ავტონომია სამუსლიმანო საქართველოს ავტონომია და ზაქათალის ოლქი შემოღებულ იქნა ორდონიანი ადგილობრივი თვითმმართველობა სადაც რეგიონულ დონეს შეესაბამებოდა ოლქი ხოლო ადგილობრივ დონეს ქალაქი და თემი საქართველოს სსრ ის პერიოდში ასევე შეიქმნა სამი ავტონომიიური ერთეული აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა და სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი ქვეყნის დანარჩენ ტერიტორიაზე გაუქმდა რეგიონული დონის ერთეულები ოლქები და შეიქმნა რაიონები ხოლო ზოგიერთი ქალაქი რომლებიც არ შევიდა არცერთი რაიონის შემადგენლობაში გამოცხადდა რესპუბლიკური დაქვემდებარების ქალაქად იან წლების დასაწყისში იყო რეგიონული ერთეულების შექმნის მცდელობა შეიქმნა თბილისის და ქუთაისის ოლქები პირველში გაერთიანდა მთელი აღმოსავლეთი საქართველო სამხრეთ ოსეთის გარდა ხოლო მეორეში დასავლეთ საქართველოს რაიონები აჭარის და აფხაზეთის გარდა ამ ოლქებმა სულ ორიოდე წელი იარსება და მერე გაუქმდა წელს საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესმა საბჭომ გააუქმა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ პერიოდულად დღის წესრიგში დგებოდა რეგიონების შექმნის საკითხი წელს შეიქმნა მხარეში გუბერნატორების თანამდებობა თუმცა მას იურიდიული საფუძველი არ გააჩნდა წელს მიღებულმა საქართველოს კონსტიტუციამ ღიად დატოვა ტერიტორიული მოწყობის საკითხი კონსტიტუციაში ჩაიწერა რომ ის გადაწყდება ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის შემდეგ წელს საზოგადოებრივი ორგანიზაციების მიერ მომზადებული იყო პროექტი რომელიც საქართველოში ორდონიანი თვითმმართველობის და მხარის შემოღებას ითვალისწინებდა პროექტის მიხედვით მხარის სტატუსს იღებდა თბილისიც პროექტი საქართველოს ხელისუფლების მიერ არ იქნა მიღებული წელს საქართველოს პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა წამოაყენა მხარის გუბერნატორების არჩევითობის იდეა ამავე წელს საქართველოს მთავრობამ მოამზადა კანონპროექტი რომელიც ასევე ითვალისწინებდა ორდოანიანი თვითმმართველობის და რეგიონის დონის შემოღებას აღნიშნული პროექტი გააკრიტიკა საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქმა ილია მ და ის საქართველოს დაშლისკენ გადადგმულ ნაბიჯად შეაფასა საბოლოოდ რეგიონები არ იქნა შემოღებული ქვედა დონის ადმინისტრაციული ერთეულს საქართველოში წარმოადგენს მუნიციპალიტეტი მუნიციპალიტეტი არის ერთადერთი ერთეული საქართველოში სადაც ხორციელდება ადგილობრივი თვითმმართველობა საქართველოში წლის მდგომარეობით მუნიციპალიტეტია აქედან სასოფლო თვითმმართველი თემი და საქალაქო თვითმმართველი ქალაქი მუნიციპალიტეტია თუმცა მათ შორის იურიდიული განსხვავება არ არსებობს მოსახლეობის მიხედვით ყველაზე დიდი მუნიციპალიტეტია დედაქალაქი თბილისი ხუთი მუნიციპალიტეტი წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის მიერ აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა ავტონომიური რესპუბლიკა საქართველოს შემადგენლობაში შავი ზღვის სანაპიროზე რეგიონის საერთაშორისო კოდია იგი მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინციების აფხაზეთისა და სამეგრელოს ნაწილობრივ ტერიტორიას აფხაზეთის ტერიტორია წელს ანექსირებულ იქნა რუსეთის იმპერიის მიერ რომელმაც გააუქმა აფხაზეთის სამთავრო და მას სოხუმის ოკრუგი უწოდა წლებში აფხაზეთი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შემადგენლობაშია წლის მარტს შეიქმნა აფხაზეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა სსრ რომელიც სამოკავშირეო ხელშეკრულებით დაუკავშირდა საქართველოს სსრ ს წელს იგი გარდაიქმნა აფხაზეთის ავტონომიურ საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკად წლის სექტემბერს ჩატარდა აფხაზეთის ასსრ ის უმაღლესის საბჭოს არჩევნები წლების კონფლიქტის შემდეგ ფაქტობრივად ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ და დე ფაქტო იმართება სეპარატისტული რეჟიმის მიერ აღნიშნული ნულოვანი ვარიანტი ქმნიდა იმის პირობებსაც რომ აფხაზეთში ეთნოწმენდის შედეგად გამოძევებული ასიათასობით დევნილის დაბრუნების შემდეგ განისაზღვრებოდა აფხაზეთის პოლიტიკური სტატუსი მსოფლიოს მიერ ცნობილი გაეროს რეზოლუციებით არაერთხელ დადასტურებული ქართული სახელმწიფოს ფარგლებში და მომზადდებოდა საფუძველი აფხაზეთში დემოკრატიული არჩევნების ჩასატარებლად მიუხედავად ამისა ყოველგვარ ლეგიტიმურობას მოკლებულმა ეროვნული უპირატესობის ნიშნით წინასწარი საპარლამენტო უმრავლესობის გარანტიით მოსახლეობის უმცირესი ნაწილის მიერ წელს აფხაზეთის ასსრ უმაღლეს საბჭოში არჩეულმა გუდაუთის სეპარატისტულმა დაჯგუფებამ კვლავ უკანონოდ გააგრძელა ხელისუფლების უმაღლესი ორგანოს სახელით მოქმედება უფრო მეტიც მიიღო ე წ კონსტიტუცია აირჩია პრეზიდენტი გამოაცხადა აფხაზეთის რეგიონი დამოუკიდებელ რესპუბლიკად და საერთაშორისო სამართლის სუბიექტად აფხაზეთის ასს რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს იმ დეპუტატებმა რომლებიც რეალურად გამოხატავენ აფხაზეთის მრავალეროვანი მოსახლეობის უდიდესი ნაწილის ინტერესებს ჯერ კიდევ შეიარაღებული კონფლიქტის დაწყებამდე შეაჩერეს საქმიანობა ხელისუფლების უმაღლეს ორგანოში გუდაუთის სეპარატისტული დაჯგუფების ანტიკონსტიტუციური საქმიანობისადმი პროტესტის ნიშნად აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა ადმინისტრაციულად იყოფა მუნიციპალიტეტად ავტონომიური რესპუბლიკის ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მოსახლეობა დაახლოებით ათასს ავტონომიის დედაქალაქია ქალაქი სოხუმი ავტონომიის ტერიტორიაზე დასახლებული პუნქტია მათ შორის დევნილობაში მყოფი აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ხელისუფლების ორგანოებს წარმოადგენენ აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭო საკანონმდებლო ორგანო და აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მინისტრთა საბჭო აღმასრულებელი ორგანო რომლებიც წლიდან ქალაქ თბილისშია განთავსებული ამჟამად ამ ტერიტორიებს სრულად აკონტროლებს სეპარატისტული რეჟიმი და რუსეთი არსებობს საქართველოს ჰერალდიკის სახლემწიფო საბჭოს მიერ შემუშავებული აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სიმბოლიკის პროექტი დღესდღეობით არსებული ჰერალდიკური სიმბოლიკის პროექტი ოფიციალურად არ არის მიღებული და შესაბამისად აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკას ოფიციალურად თავისი ჰერალდიკური ნიშნები არ გააჩნია რეგიონის ხელსაყრელი მდებარეობის გამო რომელიც უშუალოდ ესაზღვრება რუსეთის ფედერაციას ჩვეულებრივ პირობებში შეიძლებოდა ყოფილიყო ერთ ერთი ყველაზე განვითარებული მხარე მაგრამ კონფლიქტის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა მისი სამრეწველო და სასოფლო სამეურნეო ინფრასტრუქტურა ამჟამად ფუნქციონირებს რამდენიმე მცირე საწარმო რომლებიც ძირითადად ნედლეულის ხე ტყე ქვანახშირი რუსეთსა და თურქეთში გატანით არიან დაკავებულნი ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი მათ შორის უმნიშვნელოვანესია სააკაშვილის ანგარიშგებაში აღნიშნულია რომ არავითარი ეთნიკური კონფლიქტები საქართველოს აფხაზეთთან და სამხრეთ ოსეთთან არ აქვს არამედ მიმდინარეობს ტერიტორიული კონფლიქტი პოსტიმპერიული ტერიტორიების დანაწილებისათვის სააკაშვილის ეს განცხადება სავსებით და სრულად ეთანხმება დევნილი ეროვნული ხელისუფლების მოსაზრებებს ცხინვალის რეგიონსა და აფხაზეთში კონფლიქტების არსის შესახებ სააკაშვილის ეს სახელმწიფო პოლიტიკის დონის განცხადება ამავე დროს ამხელს წლებიდან ქართველი და უცხოელი ანტიქართული პროიმპერიული პოლიტოლოგების მიერ ფართოდ დამკვიდრებულ დეზინფორმაციას აფხაზეთსა და ცხინვალის რეგიონებში მომხდარი კონფლიქტების შესახებ რომ თითქოს ეს იყო ეთნიკური კონფლიქტები რომლის საფუძველი გახდა ქართული ნაციონალიზმი და ფაშიზმი მხილება განსაკუთრებით ეხება პროიმპერიულ დისიდენტ სახაროვს რომელმაც აფხაზეთისა და ცხინვალის ზონების რუსეთის მიერ ანექსიას თეორიული საფუძველი ჩაუყარა ცნებისა და ტერმინის საქართველო მცირე იმპერია შემოღებითა და საერთაშორისო მასშტაბით დანერგვით პრეზიდენტ მ სააკაშვილის შეფასებით აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტები ეთნოკონფლიქტები არ არის მე ვკრძალავ ისეთი ფრაზების გამოყენებას როგორებიცაა ქართულ აფხაზური კონფლიქტი ან ქართულ ოსური კონფლიქტი რადგან ეს ტერიტორიული კონფლიქტებია რომლებიც პოსტიმპერიული სივრცის ტერიტორიების გაყოფასთანაა დაკავშირებული აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა ავტონომიური რესპუბლიკა საქართველოს შემადგენლობაში რომელიც წელს წარმოიქმნა ყოფილი აჭარის ასსრ ის ბაზაზე მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინცებს აჭარასა და ნაწილობრივ ჭანეთის გურიის მაჭახელისა და სამცხის ტერიტორიებს ავტონომიურ რესპუბლიკას გააჩნია საკუთარი კონსტიტუცია და მმართველობის ორგანოები ასევე საკუთარი დროშა და გერბი რეგიონის საერთაშორისო კოდია აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში შედის ექვსი მუნიციპალიტეტი რესპუბლიკის ადმინისტრაციული ცენტრია ქ ბათუმი აჭარა განლაგებულია საქართველოს სამხრეთ დასავლეთ ნაწილში შავი ზღვის სანაპირო ზოლზე სამხრეთით ესაზღვრება თურქეთს ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მოსახლეობა კაცს მოსახლეობის სიმჭიდროვე კაცს კმ ზე ავტონომიის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ბათუმი ავტონომიის ტერიტორიაზე დასახლებული პუნქტია მათ შორის აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა ადმინისტრაციულად მუნიციპალიტეტად იყოფა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ დასავლეთ ნაწილში მისი ტერიტორია წარმოადგენს მესხეთის ქედის დასავლეთ ნაწილში შემავალი მთებისა და ხეობების სისტემას რომელსაც შუაზე კვეთს რეგიონის მთავარი მდინარე აჭარისწყალი დასავლეთიდან მას ესაზღვრება შავი ზღვა ზღვის სანაპირო ზონა ზოგან საკმაოდ განიერია და ქმნის პლაჟებს ბათუმი ჩაქვი ქობულეთი ხოლო ზოგან უშუალოდ ესაზღვრება მესხეთის ქედის ციცაბო ფერდობებს მწვანე კონცხი სანაპირო ზონა მოიცავს დაბლობ რაიონებსა და მთის ფერდობებს მ სიმაღლემდე უფრო აღმოსავლეთით მ სიმაღლეთა შუალედში გორაკ ბორცვიანი რელიეფი იცვლება მთიანი ზონით რომელიც მესხეთის არსიანისა და შავშეთის ქედების ფერდობებზე გადადის მაღალმთიან ზონაში მ და უფრო დიდ სიმაღლეებზე აჭარის ყველაზე მაღალი მთებია კენჭაული და ხინო რომლებიც მ სიმაღლეს ვერ აღწევს და არ გააჩნია მუდმივი თოვლის საფარი თუმცა გოდერძის უღელტეხილზე მ და მაღალი მთების ფერდობებზე თოვლის საფარის ხანგრძლივობა თვემდე აღწევს მთებს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიის უჭირავს მთისწინეთს დაბლობებით კი დაკავებულია რესპუბლიკის ტერიტორიის მხოლოდ კმ ტყეებს უკავია რესპუბლიკის ფართობის ეს მაჩვენებელი გამორჩეულად მაღალია საქართველოს მეზობელი თურქეთის და მთლიანად მსოფლიოს შესაბამის მაჩვენებლებთან ტყის მასივების ყველაზე მეტი წილი მოდის ზღვის დონიდან მ ის ფარგლებში და შეადგენს ტყით დაფარული ფართობების ნახევარზე მეტი მოდის გრადუსისა და მეტი დაქანების ფერდობებზე ტყეების ფართობები შეადგენს ჰა ს ტყის მერქნული რესურსი მოიცავს წიწვოვან ფართობი ჰა და ფოთლოვან ფართობი ჰა ტყეებს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მოქმედი სტატუსი განსაზღვრულია აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შესახებ საქართველოს წლის ოქტომბრის კონსტიტუციური კანონით აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავარი კანონია აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის კონსტიტუცია ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანოა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭო რომელიც შედგება ავტონომური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეების მიერ წლის ვადით პროპორციული საარჩევნო სისტემით არჩეული და მაჟორიტარული საარჩევნო სისტემით არჩეული დეპუტატისაგან უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი შეიძლება გახდეს საარჩევნო უფლების მქონე საქართველოს მოქალაქე წლის ასაკიდან რესპუბლიკის აღმასრულებელი ორგანოა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობა რომელიც შედგება მთავრობის თავმჯდომარისა და მინისტრებისგან მთავრობა ანგარიშვალდებულია საქართველოს პრეზიდენტისა და უმაღლესი საბჭოს წინაშე საქართველოს პრეზიდენტი მთავრობის თავმჯდომარის კანდიდატურას ბოლო არჩევნებში გამარჯვებულ სუბიექტთაც კონსულტაციების შემდეგ წარუდგენს უმაღლეს საბჭოს დასამტკიცებლად მინისტრთა საბჭოს მთავრობის თავმჯდომარეები აჭარა ძირითადად აგრარული რეგიონია სადაც მისდევენ სუბტროპიკული კულტურების ჩაი ციტრუსები მოყვანას მნიშვნელოვანი დარგებია აგრეთვე ნავთობის მრეწველობა მანქანათმშენებლობა და ტურიზმი ნავთობი მოედინება ბათუმიდან რომელიც წარმოადგენს გაზსადენის ბოლო პუნქტს ბათუმის როგორც საპორტო ქალაქის მნიშვნელობა გაიზარდა თურქეთ საქართველოს საზღვრის გახსნის შემდეგ სარფთან რეგიონში მაუწყებლობს ორი რეგიონული ტელევიზია და ერთი რადიო საზოგადოებრივი მაუწყებლის აჭარის ტელევიზია და რადიო ტელეარხი რადიო აჭარა ასევე ბეჭდური მედია გაზეთები აჭარა ბათუმელები აჭარა პ ს ჩემი ქობულეთი შუახევი და ჟურნალი ჭოროხი ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი ციხეები პეტრას ციხე თამარის ციხე გონიოს ციხე ხირხათის ციხე ბეგოშვილების ციხე ცივასულას ციხე საღორეთის ციხე გულების ციხე ტაკიძეების ციხე კავიანის ციხე ჭვანის ციხე ოქროპილაურის ყალაბოინი მთისუბნის ციხე ვარდიციხე ჩხუტუნეთის ციხე ყოროლისთავის ციხე ალამბრის კოშკი ნიგაზეულის ციხე გალავანი ეკლესიები სხალთის ეკლესია ვანაძეების ნასაყდრალი ვერნების ეკლესია თხილვანის ეკლესია ცხმორისის ეკლესია ქვახიდის სერის ეკლესია ცხრაფონის ამაღლების საყდარი თეთროსანის ეკლესია ქაქუთის მთავარანგელოზი ხინოს კათედრალი მეჩეთები აჰმედ ფაშას მეჩეთი მუფტიეს მეჩეთი ზიეს მეჩეთი ორთა ჯამეს მეჩეთი ხიდები მახოს ხიდი მახუნცეთის ხიდი დანდალოს ხიდი ფურტიოს ხიდი მიწის ხიდი ცხემლარის ხიდი ჩხერის ხიდი ზვარიას ხიდი ბასრიმელის ხიდი ცხემვანის ხიდი ჩამახისურის ხიდი ჭვანის ხიდი ბათუმის ბოტანიკური ბაღი გურიის მხარე მხარე საქართველოში მოიცავს კოლხეთის ბარის სამხრეთ პერიფერიულ ნაწილს და მესხეთის ქედის ჩრდილო დასავლეთ განშტოებებს ჩრდილოეთით ესაზღვრება სამეგრელო ზემო სვანეთის მხარე აღმოსავლეთით იმერეთის მხარე სამხრეთით აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა დასავლეთით შავი ზღვა ფართობი კმ მოსახლეობა კაცი ცენტრი ქ ოზურგეთი მხარეში არის მუნიციპალიტეტი ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი ქალაქი ლანჩხუთი ოზურგეთი დაბა ბახმარო გომისმთა ლაითური ნარუჯა ურეკი ქვედა ნასაკირალი ჩოხატაური სოფელი გურიის მხარე ემთხვევა ისტორიულ ეთნოგრაფიულ მხარე გურიას მოსახლლეობის ქართველია სომეხი რუსი უკრაინელი საშუალო სიმჭიდროვეა კაცი კმ ზე მოსახლეობის ცხოვრობს ქალაქში სოფლად მოსახლეობის დიდი ნაწილი დასაქმებულია სოფლის მეურნეობაში მოჰყავთ სიმინდი თხილი ჩაი კურკოვანი და კაკლოვანი ხილი ციტრუსები მათ შორის მანდარინი ყურძენი და სხვა მნიშვნელოვანი კურორტებია ბახმარო გომისმთა გრიგოლეთი ურეკი შეკვეთილი რეგიონის კოდია გურიის მხარე მდებარეობს დასავლეთ საქართველოში შავი ზღვის პირას გურიის მხარეს ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება სამეგრელო ზემო სვანეთის მხარე რომლისგანაც გამოყოფილია მდინარე ფიჩორით სამხრეთით ესაზღვრება აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა რომლისგანაც გამოჰყოფს მესხეთის ქედი გურიის მხარეს ასევე ესაზღვრება იმერეთის მხარე ჩრდილო აღმოსავლეთიდან და სამცხე ჯავახეთის მხარე სამხრეთ აღმოსავლეთიდან დასავლეთიდან გურიის მხარეს კილომეტრიანი სანაპირო ზოლი აქვს გურიის მხარის ნაწილი ოდიშ გურიის დაბლობზე მდებარეობს ხოლო ნაწილი კი მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე მხარის ფართობი შეადგენს კვ კმ ს რაც ქვეყნის ტერიტორიის ია აქედან ჰექტარი დაკავებული აქვს კოლხეთის ეროვნულ პარკს მხარეში მაღალია სტიქიების კერძოდ მეწყრული პროცესების და წყალდიდობების რისკი მხარე ბუნებრივი პირობების მიხედვით ორ ბარისა და მთის ნაწილად იყოფა დაბლობისთვის დამახასიათებელია ნოტიო სუბტროპიკული ჰავა ზომიერად ცხელი ზაფხული და ზომიერად გრილი ზამთარი მთის ჰავისთვის დამახასიათებელია ზომიერად თბილი ზაფხული და ზომიერად ცივი ზამთარი გურიის მხარის მთიანი ნაწილისთვის დამახასიათებელია ზღვისა და მთის ჰაერის შერწყმით ამითაა გაპირობებული მხარის სამთო კურორტების სამკურნალო თვისებები მხარე მდიდარია მდინარეებით და ტბებით ძირითადი მდინარეებია სუფსა და ნატანები მათ ერთმანეთისგან ნასაკირალის სერი გამოჰყოფს სხვა მნიშვნელოვანი მდინარეებია ბჟუჟი ბახვისწყალი და გუბაზოული მხარეში ბევრი მცირე ტბაა მათ შორის შედარებით მოზრდილებია იმნათის ტბა და ჯაპანის ტბა სულ საშუალო და მცირე ზომის მთის მდინარე ჩამოედინება რომელთა საერთო სიგრძე კმ ს შეადგენს ხოლო აუზების საერთო ფართობი კვ კმ ზე მეტია მხარის ტერიტორიის უკავია ტყეს ათასი ჰექტარი მოქმედებს ლიცენზირებული სახერხი ფოთლოვანებიდან გავრცელებულია წიფელი ჰა მურყანი ჰა რცხილა ჰა აკაცია ჰა წაბლი ჰა და ვერხვი წიწვოვნებიდან ჭარბობს ნაძვი ჰა სოჭი ჰა და ფიჭვი ჰა ქვეტყე და ბუჩქნარი წარმოდგენილია წყავით შქერით და იელით მხარის ტერიტორიაზე ხშირია ბამბუკი ბახმაროს მიმდებარე ტერიტორიაზე არის პონტოს მუხის საქართველოს ტერიტორიაზე ყველაზე კარგად შემონახული წმინდა კორომი მხარე მმდიდარია მინერალური წყლებით და თერმული წყლის რესურსით ყველაზე ცნობილი წყალია ნაბეღლავი თერმული წყლები ასევე მოდის გულიანში ნასაკირალში კოხნარში ზოტში მხარის შავი ზღვის სანაპიროს კილომეტრიან ზოლზე მაგნიტური ქვიშებით ცნობილ ადგილებში განთავსებულია ბალნეოლოგიური კურორტები ურეკი და შეკვეთილი მხარის ტერიტორიაზე არსებული წიაღისეულის მარაგებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია მთისპირის ბენტონიტური თიხის საბადო რომლის მოპოვებაც ხდება სოფელ ვაკიჯვარში არის საქართველოში ერთადერთი აპატიტის მადანი ამავე სოფელშია წითელი რკინის მადანი სპილენძის ბუდობები მცირე ოდენობით ტყვია ვერცხლი და თუთია გარდა ამისა მხარის ტერიტორიაზეა კაოლინი ზემო მაკვანეთში თიხნარი მიწა აცანაში ზემო აკეთში და ქვემო აკეთში სიენიტების საბადო შემოქმედსა და გომში ოქრას საბადო ნაგომარში მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ოზურგეთი მხარეში დასახლებული პუნქტია მათ შორის ქალაქი ოზურგეთი და ლანჩხუთი დაბა ჩოხატაური ბახმარო გომისმთა ლაითური ნარუჯა ურეკი ქვედა ნასაკირალი და სოფელი მხარის ურბანიზაციის დონე დაბალია ქალაქებსა და დაბებში ცხოვრობს მოსახლეობის ხოლო სოფლებში მაღალმთიან დასახლებებს მიეკუთვნება ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის ერთი სოფელი მხარეში სახელმწიფოს წარმომადგენელია სახელმწიფო რწმუნებული ამ თანამდებობაზე დღემდე მუშაობდნენ გურია სასოფლო სამეურნეო მხარეა სოფლის მეურნეობაშია დასაქმებული თვითდასაქმებული მხარის შრომისუნარიანი მოსახლეობის სოფლის მეურნეობა არ არის მოდერნიზებული და ნატურალური მეურნეობის ნიშნებს ატარებს ის ორიენტირებულია არა სარეალიზაციო პროდუქციის წარმოებაზე არამედ შინამეურნეობის სასურსათო მოთხოვნების დაკმაყოფილებაზე სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების მიწის ათასი ჰა შეადგენს სახნავს ათასი ჰა საძოვარს ათასი ჰა სათიბს ხოლო ათასი ჰა დაუმუშავებელია რეგიონში ნათესი ფართობების მიხედვით ყველაზე მეტად გავრცელებულია სიმინდი თხილი ციტრუსი ჩაი და ხილი სახნავი ფართობების უდიდესი ნაწილი მოდის სიმინდზე და შემდეგ თხილზე თხილის წარმოება განსაკუთრებით გაიზარდა იანებიდან წლისთვის თხილის წარმოებამ ათას ტონას მიაღწია მნიშვნელოვნადაა შემცირებული საბჭოთა პერიოდის წამყვანი კულტურების ჩაისა და ციტრუსის წარმოება რეალიზაციის მიხედვით ყველაზე მნიშვნელოვანი სასოფლო სამეურნეო პროდუქციაა თხილი ჩაი და ციტრუსი სხვა მნიშვნელოვანი კულტურებია კივი და ლურჯი მოცვი უფრო სუსტადაა განვითარებული მეცხოველეობა მხარეში აღირიცხება ათასი სული მსხვილფეხა საქონელი ათასი სული ღორი ფრთა ფრინველი ათასი სული ცხვარი და თხა მხარეში მოქმედებს მდე მცირე ზომის სატბორე მეურნეობა სადაც მოშენებულია კობრი და კალმახი მხარეში არის ათასი ოჯახი ფუტკარი მხარის ეკონომიკის მნიშვნელოვანი ნაწილია მომსახურების სფერო ვაჭრობა და ტურიზმი ვაჭრობა შედარებით მეტადაა განვითარებული ოზურგეთისა და ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტებში ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში ვაჭრობას უფრო სეზონური ხასიათი აქვს და ზაფხულში მატულობს ტურიზმი განსაკუთრებით განვითარებულია მხარის შავიზღვისპირეთში სადაც განლაგებულია ცნობილი კურორტები ურეკი შეკვეთილი და გრიგოლეთი შედარებით ნაკლებად მაღალმთიან ალპურ ზონაში ბახმარო და გომისმთა მხარის ტერიტორიაზეა ასევე ორი ბალნეოლოგიური კურორტი ნაბეღლავი და ქვედა ნასაკირალი თუმცა ამ უკანასკნელების წვლილი მხარის ეკონომიკაში მიზერულია კურორტ შეკვეთილთან მოქმედებს თანამედროვე ტიპის გასართობი ცენტრი ციცინათელა რომლითაც აქტიურად სარგებლობენ როგორც გურიის ისე აჭარის კურორტების დამსვენებლები შეკვეთილში მიმდინარეობს თანამედროვე ტიპის საკონცერტო დარბაზის მშენებლობა სუსტად არის განვითარებული მრეწველობა მნიშვნელოვანი ობიექტებია ნაბეღლავის ქარხანა სადაც ისხმება მინერალური წყალი ნაბეღლავი და სუფრის წყალი ბახმარო მხარეში წარმოებული სხვა მნიშვნელოვანი პროდუქციაა ელექტროენერგია ლუდი უალკოჰოლო სასმელები ხორბლის ფქვილი პურ ფუნთუშეული ინერტული მასალები და დაფქული თიხა მხარეში განთავსებულია სუფსის ნავთობტერმინალი რომელიც ბაქო სუფსის მილსადენის დაბოლოებას წარმოადგენს მხარის ძირითადი სატრანსპორტო არტერიებია რკინიგზა და საავტომობილო გზები რკინიგზა გადის მხოლოდ ოზურგეთისა და ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე მისი სიგრძე კმ ია მხარეში საავტომობილო გზებს კმ უკავია მათ შორის ასფალტ ბეტონის საფარით დაფარულია კმ ხოლო ხრეშით კმ მხარის ტერიტორიაზე გადის კილომეტრის სიგრძის საერთაშორისო მნიშვნელობის გზები ს და ს მხარის უახლოესი პორტებია ფოთისა და ბათუმის ნავსადგურები ხოლო უახლოესი აეროპორტები ბათუმისა და ქუთაისის მხარეში რამდენიმე საშუალო და მცირე ზომის ჰიდროელექტროსადგურია მოქმედი ჰესებია ბჟუჟჰესი სოფელ გომში მდინარე ბჟუჟზე და აჭჰესი ლიხაურში მდინარე აჭისწყალზე მცირე ზომის ჰესებია მდინარე ნატანებზე სოფელ ვაკიჯვარსა და ბაღდადში უჩხობჰესი წელს გაიხსნა ბახვიჰესი მდინარე ბახვისწყალზე სოფელ უკანავაში მდინარე გუბაზოულის ხეობაში დაგეგმილია ზოტიჰესის აშენება მობილური სატელეფონო კავშირით მოსახლეობის სარგებლობს სამივე მუნიციპალიტეტში არის სახანძრო სამაშველო სამსახურები სულ მხარეში სახანძრო მანქანაა მხარეში მოქმედებს ოთხი საავადმყოფო რომელთა საწოლების საერთო რაოდენობა ია ასევე რამდენიმე მცირე კერძო ჯანდაცვის დაწესებულება მხარეში მოქმედებს სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადა და ექიმი მხარეში ფუნქციონირებს საჯარო და სამრევლო სკოლა რომლებშიც სულ მოსწავლე სწავლობს და მასწავლებელი ასწავლის მხარეში მოქმედებს საბავშვო ბაღი მხარეში არ მოქმედებს არც ერთი საჯარო ან კერძო უნივერსიტეტი ოზურგეთში ფუნქციონირებს ერთი პროფესიული კოლეჯი მხარეში ოთხი სამუსიკო სკოლა ფუნქციონირებს ოზურგეთში მოქმედებს ანასეულის ჩაისა და სუბტროპიკულ მეცნიერებათა სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტი მხარეში არის სამი საფეხბურთო და ერთი სარაგბო კლუბი მხარის მდიდარი ტრადიციების მქონე საფეხბურთო კლუბია ლანჩხუთის გურია საფეხბურთო კლუბებია ოზურგეთსა მერცხალი და ჩოხატაურში ბახმარო ოზურგეთში არის სარაგბო კლუბი ოზურგეთის ფირალები მხარეში აგრეთვე მოქმედებს მძლეოსნობის კრივის თავისუფალი ჭიდაობის ჩოგბურთის ჭადრაკის ბალახის ჰოკეის ძიუდოს ძალოსნობის ტაიკვანდოს სკოლები სოფელ გრიგოლეთში არსებობს საფეხბურთო ბაზა მხარეში მოქმედებს მუზეუმი რომელთა დამთვალიერებლების რიცხვი წელს ადამიანს შეადგენდა მხარის უძველესი მუზეუმია ოზურგეთის ისტორიული მუზეუმი რომელსაც ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფლებში გააჩნია რამდენიმე ფილიალი მხარეთმცოდნეობის მუზეუმია ლანჩხუთსა და ჩოხატაურში ასევე მოქმედებს მხარეში დაბადებული გამოჩენილი პიროვნებების სახლ მუზეუმები მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს არქიტექტურის რამდენიმე ძეგლი მათ შორის რვა ეროვნული მნიშვნელობისაა საერო ხასიათის ნაგებობებიდან შემორჩენილია ვაშნარის ნაქალაქარი და ქალაქ ოზურგეთში აღმოჩენილი ოზურგეთის აბანოების ნაშთები მხარის მნიშვნელოვანი საფორტიფიკაციო ნაგებობებია ასკანისა ბუკისციხისა და ლიხაურის ციხეები იმერეთის მხარე მხარე დასავლეთ საქართველოში მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინცია იმერეთის ტერიტორიას იმერეთის მხარეში შედის ქუთაისის ბაღდათის ვანის ზესტაფონის თერჯოლის სამტრედიის საჩხერის ტყიბულის წყალტუბოს ჭიათურის ხარაგაულისა და ხონის მუნიციპალიტეტები მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქ ქუთაისი რეგიონის საერთაშორისო კოდია იმერეთის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულები მხარის ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მოსახლეობა კაცი მოსახლეობის სიმჭიდროვე კვ კმ ზე კაცს მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ქუთაისი მხარეში დასახლებული პუნქტია მათ შორის მხარის ადმინისტრაციული ერთეულებია ქალაქის მერია ქუთაისი მუნიციპალიტეტის გამგეობა სადაბო საკრებულო სოფლის საკრებულო მხარეში სახელმწიფო მმართველობას ახორციელებს საქართველოს პრეზიდენტის მიერ დანიშნული სახელმწიფო რწმუნებული ამ თანამდებობაზე რომელიც შემოღებულ იქნა წლის იანვარში დღემდე მუშაობდნენ იმერეთის მხარე მნიშვნელოვანწილად გამოირჩევა საქართველოს ტეროტორიაზე არსებული წიაღისეული სიმდიდრეების მრავალფეროვნებით ამჟამად იმერეთში ზე მეტი მინერალურ სანედლეულო რესურსების საბადოა აღრიცხული რომელთაგან ნახევარზე მეტი საექსპორტოა ძირითადი წიაღისეული სიმდიდრეა ჭიათურის მანგანუმი რომლის ბალანსური და ბალანსგარეშე მარაგი მილიონ ტონას შეადგენს მადნის ყველა ტიპის ჟანგეული კარბინატული დაჟანგული შერეული ქვიშაქვები მიხედვით ჭიათურა მანგანუმის მოპოვებისა და გადამუშავების ერთ ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრია ამიერკავკასიაში ჭიათურა მანგანუმის კონცენტრატით ამარაგებს ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხანას მანგანუმის ჯერ კიდევ დაუმუშავებელი მარაგის არსებობა სავარაუდოა ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში ჩხარი აჯამეთის ქუთაისისა და თერჯოლის ტერიტორიებზე მხარის მნიშვნელოვანი წიაღისეული რესურსია ტყიბულისა და გელათის ქვანახშირის საშენ მასალათა თიხის მარაგი ქუთაისის მიდამოები მდიდარია ბეტონოტური თიხებით მარმარილოს ეკლარის კირქვის კურსების ტეშენიტის ბაზალეთის საბადოებით იმერეთის მხარის საწარმოები ქვეყნის მთლიანი პროდუქციის ს აწარმოებენ მათი უმრავლესობა განლაგებულია მთავარი საავტომობილო და სარკინიგზო მაგისტრალის გასწვრივ მდებარე ქალაქებში ქუთაისი ზესტაფონი სამტრედია მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი მათ შორის უმნიშვნელოვანესია მხარის ადრინდელი ისტორია იხილეთ სტატიებში კახეთის მხარე მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინციების კახეთის ჰერეთის ნაწილობრივ და თუშეთის ტერიტორიებს რეგიონის საერთაშორისო კოდია კახეთის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულები მხარის ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მოსახლეობა მოსახლეობის სიმჭიდროვე კვ კმ ზე კაცს მოსახლეობის ქართველია აზერბაიჯანელი სხვა ეროვნებების წარმომადგენელი მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი თელავი მხარეში დასახლებული პუნქტია მათ შორის მხარის ადმინისტრაციული ერთეულებია ქალაქის მერია რაიონის გამგეობა სოფლის საკრებულო მხარეში სახელმწიფო მმართველობას ახორციელებს საქართველოს პრეზიდენტის მიერ დანიშნული სახელმწიფო რწმუნებული ამ თანამდებობაზე რომელიც შემოღებულ იქნა წლის დეკემბერში დღემდე მუშაობდნენ მხარის ადრინდელი ისტორია იხილეთ სტატიებში ამჟამად კახეთში ათასამდე მცხოვრებია საქართველოს მოსახლეობის თითქმის უკანასკნელი ნახევარი საუკუნის მანძილზე მისი მოსახლეობა შედარებით ნელა იზრდებოდა რაც განპირობებული იყო ზომიერი ბუნებრივი მატებითა და სოფლიდან ქალაქში მიგრაციით კახეთში მოსახლეობის სიმჭიდროვე კაცს უდრის ერთ კვადრატულ კილომეტრზე კახელები ძირითადად ივრის ზეგნის ჩრდილოეთ ნაწილში ალაზნის ველის მიმდებარე გორაკ ბორცვიან ზოლში ცხოვრობენ კახეთის ეროვნული შედგენილობა მრავალფეროვნებით არ გამოირჩევა აქ უმრავლესობა ქართველია აქ ასევე ცხოვრობენ აზერბაიჯანელები ქისტები ოსები რუსები და სომხები კახეთის მხარე სასოფლო სამეურნეო რეგიონია რომლის ძირითად საქმიანობას წარმოადგენს მევენახეობა რეგიონის ღვინის წარმოებაში აშშ სა და საფრანგეთის ინვესტიციებია წარმოდგენილი საგარეჯოსა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტებში ნავთობის გარკვეული მარაგებია წელს ჩინური კაპიტალის მონაწილეობით აშენდა და ექსპლოატაციაში შევიდა ხადორის ჰესი მხარისათვის პერსპექტიული ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარება დავით გარეჯის კომპლექსი ალავერდი იყალთო და სხვა მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი მათ შორის უმნიშვნელოვანესია მცხეთა მთიანეთის მხარე მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინციების შიდა ქართლის ერწო თიანეთის ფშავის ხევსურეთის მთიულეთის გუდამაყრის ქსნისხევის ტერიტორიებს რეგიონის საერთაშორისო კოდია მხარის ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მოსახლეობა ადამიანს მოსახლეობის სიმჭიდროვე კვ კმ ზე კაცს მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი მცხეთა მხარეში დასახლებული პუნქტია მათ შორის მცხეთა მთიანეთის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულები მცხეთა მთიანეთი ძირითადად სასოფლო სამეურნეო მხარეს წარმოადგენს სადაც გამოიყოფა მეცხოველეობის თიანეთი დუშეთი ყაზბეგი და მებოსტნეობა მებაღეობის რაიონები მცხეთა ნაწილობრივ დუშეთი საქართველოს სამხედრო გზა ამ რეგიონზე გადის რუსეთ საქართველოს დამაკავშირებელი ერთადერთი მაგისტრალია ამჟამად სამრეწველო ობიექტები თავმოყრილია მცხეთასა და დუშეთში მხარეში მდებარეობს ქვეყნის მთავარი სამთო სათხილამურო კურორტი გუდაური მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი მათ შორის უმნიშვნელოვანესია რაჭა ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე მხარე დასავლეთ საქართველოში მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინციების რაჭის ლეჩხუმის და სვანეთის ნაწილობრივ ტერიტორიებს რეგიონის საერთაშორისო კოდია რაჭა ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულები მხარის ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მოსახლეობა ადამიანს მოსახლეობის სიმჭიდროვე კვ კმ ზე კაცს მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ამბროლაური მხარეში დასახლებული პუნქტია მათ შორის რაჭა ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის რეგიონში აღმასრულებელ ხელისუფლებას განახორციელებს საქართველოს პრეზიდენტის სახელმწიფო რწმუნებული მისი ფუნქციებია უზრუნველყოს რეგიონში საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის კოორდინაცია რესურსების მობილიზება ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულების სოციალურ ეკონომიკური განვითარების პროგრამების შემუშავებისა და განხორციელების ორგანიზება ინვესტიციების მოზიდვისა და რეფორმების განხორციელების ხელშეწყობა ადამიანის უფლებების დაცვა და სხვა მხარეში ადგილობრივი თვითმმართველობა ხორციელდება წარმომადგენლობითი საკრებულო და აღმასრულებელი გამგეობა ორგანოების მიერ შემდეგი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულების მიხედვით მხარის ადმინისტრაციული ერთეულებია მუნიციპალიტეტის გამგეობა სოფლის საკრებულოები მხარეში სახელმწიფო მმართველობას ახორციელებს საქართველოს პრეზიდენტის მიერ დანიშნული სახელმწიფო რწმუნებული ამ თანამდებობაზე დღემდე მუშაობდნენ მოსახლეობის ეროვნული შემადგენლობა მოსახლეობის რიცხოვნობა მსხვილ დასახლებებში მხარის უდიდესი ნაწილი მაღალმთიანია და ეკონომიკა ძირითადად სოფლის მეურნეობას ემყარება რეგიონში განვითარებულია მემცენარეობა ძირითადად მეკარტოფილეობა მევენახეობა და მეცხოველეობა აქედან მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი მათ შორის უმნიშვნელოვანესია მხარის ადრინდელი ისტორია იხილეთ სტატიებში სამეგრელო ზემო სვანეთის მხარე მხარე დასავლეთ საქართველოში მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინციების სამეგრელოს და ზემო სვანეთის ტერიტორიებს რეგიონის საერთაშორისო კოდია სამეგრელო ზემო სვანეთის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულები მხარის ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მოსახლეობა კაცს მოსახლეობის სიმჭიდროვე კვ კმ ზე კაცს მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ზუგდიდი მხარეში დასახლებული პუნქტია მათ შორის სამეგრელო ზემო სვანეთი მდებარეობს საქართველოს ცენტრალურ ჩრდილო დასავლეთ ნაწილში რეგიონის ტერიტორია საქართველოს ტერიტორიის ია რაც შეადგენს კვ კმ ს ამ მონაცემით სამეგრელო ზემო სვანეთის რეგიონს მეორე ადგილი უკავია საქართველოს რეგიონებს შორის ხოლო ტყეებს უკავიათ ათასი კვ კმ ანუ რეგიონის მთლიანი ფართობის დასავლეთიდან სამეგრელო ზემო სვანეთს შავი ზღვა ესაზღვრება ჩრდილო დასავლეთით აფხაზეთი რომელთანაც საზღვარი მდინარე ენგურზე და კოდორის ქედზე გადის ჩრდილოეთით რუსეთის ფედერაციის სუბიექტები ყარაჩაი ჩერქეზეთი და ყაბარდო ბალყარეთი არიან გამოყოფილი კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედით ჩრდილო აღმოსავლეთით და აღმოსავლეთით რაჭა ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის მხარე რომელთანაც სვანეთის და ეგრისის ქედებზე და ასხის მასივზე გადის საზღვარი სამხრეთ აღმოსავლეთით იმერეთი და სამხრეთით გურია ზემო სვანეთი საქართველოს ჰიფსომეტრიულ ჭერად ითვლება მისი ტერიტორიის ზღვის დონიდან მეტრზე ხოლო მეტრზე მაღლა არის განლაგებული ზომიერი კლიმატი ბუნებრივი სილამაზე და დაცული ფაუნა ზამთრისა და ზაფხულის ტურიზმის განვითარების საშუალებას იძლევა მხარის ადრინდელი ისტორია იხილეთ სტატიებში მხარის ადმინისტრაციული ერთეულებია თვითმმართველი ქალაქი და მუნიციპალიტეტი მხარეში სახელმწიფო მმართველობას ახორციელებს საქართველოს პრეზიდენტის მიერ დანიშნული სახელმწიფო რწმუნებული გუბერნატორი ამ თანამდებობაზე რომელიც შემოღებულ იქნა წლის დეკემბერში დღემდე მუშაობდნენ საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის წლის ოქტომბერს დაიდო კონსტიტუციური შეთანხმება რომლის თანახმად სახელმწიფო და ეკლესია ადასტურებენ მზადყოფნას ითანამშრომლონ ურთიერთდამოუკიდებლობის პრინციპის დაცვით ქვეყნის მოსახლეობის საკეთილდღეოდ ამჟამად სამეგრელო ზემო სვანეთის ტერიტორიაზე მოქმედებს საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალური ეკლესიის ხუთი ეპარქია ეკონომიკური განვითარების დონე მნიშვნელოვნად განსხვავდება ზღვისპირა ფოთი ხობი ცენტრალურ და მაღალმთიან ზონებში მესტია ფოთი საქართველოს გარე სამყაროსთან დამაკავშირებელი მთავარი ჭიშკარია რომელზეც მოდის ქვეყნის სავაჭრო ტვირთბრუნვის მნიშვნელოვანი წილი რეგიონის ეკონომიკური გაჯანსაღება მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული აფხაზეთთან პოლიტიკური ურთიერთობების მოწესრიგებაზე სამეგრელო ზემო სვანეთის მდიდარი ისტორიული მემკვიდრეობიდან გამომდინარე ფოლკლორული მასალა კუთხის ტურისტული მიმზიდველობის მნიშვნელოვანი ფაქტორია მეგრული და სვანური ფოლკლორი გამოირჩევა განსაკუთრებული ლირიზმით დინამიურობითა და თავისთავადობით ფოლკლორული მასალა მოიცავს მუსიკას ქორეოგრაფიას ზეპირსიტყვიერებას სახვით და გამოყენებით ხელოვნებას ეთნოგრაფიულ მახასიათებლებს სახალხო და რელიგიური დღესასწაულების დათვალიერებასა და გაცნობას რომელთა დათვალიერება და მოძიება ტურისტს მომხმარებელს შეუძლია როგორც ისტორიულ კულტურული ძეგლების ხუროთმოძღვრება მუზეუმები დათვალიერებით აგრეთვე შესაბამისი სახის სამეცნიერო თუ გასართობი დაწესებულებების მონახულებით მეგრულ ფოლკლორში აირეკლება ბარისათვის დამახასიათებელი ცეკვა და სიმღერა კულტურა მისი ისტორია ჩამოყალიბებიდან დღემდე ხოლო სვანურ სიმღერებსა და ცეკვებში მთის კულტურა მისი განვითარებისა და თვითმყოფადობის ყველა იერსახე საინტერესოდაა შემონახული ხალხური ხელოვნების გადარჩენასა და აუთენტურობის დაცვას ხალხური ხელოვნების პოპულარიზაციას მისი ძირძველი კერების აღორძინებას ემსახურება პროგრამები რომელსაც ახორციელებენ ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები კულტურის ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროსთან ერთად საპრეზიდენტო ფოლკლორის მხარდაჭერის ეროვნული პროგრამის საფუძველზე და წ წ ეროვნული სამოსით რეგიონში შეიმოსა ფოლკლორული ანსამბლი მათ შორის არიან უხუცესები მოზარდები მოზრდილები აგრეთვე ოჯახური და სოფლის ანსამბლები მათთვის შეძენილ იქნა აგრეთვე ეროვნული საკრავები აღნიშნული პროგრამების განხორციელება ხელს უწყობს როგორც ხალხური შემოქმედებითი კოლექტივების საკონცერტო იერსახის შექმნას ასევე კულტურული ცხოვრების გამოცოცხლებას ხალხური ხელოვნების ცოცხალი მატარებლების მოძიების ხელშეწყობას კულტურის ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროსა და ადგილობრივი თვითთმართველობის ორგანოების ერთობლივად განხორციელებული პროექტების ფარგლებში იმართება აგრეთვე საქართველოს სხვადასხვა კუთხის ხალხური თვითშემოქმედების ანსამბლების გაცვლითი კონცერტები ყოველ მეორე წელს ხობში იმართება მეგრული სიმღერის საერთაშორისო ფესტივალი ფესტივალში მონაწილეობას იღებენ მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან ჩამოსული მუსიკოს შემსრულებლები წლის სექტემბერში ხობი რიგით მეხუთე საიუბილეო ფესტივალს უმასპინძლებს ზუგდიდში ჩამოყალიბებულია სალოტბარო სკოლა რომელსაც ხელმძღვანელობს მსოფლიოში ცნობილი უხუცესი ლოტბარი ანსამბლ ოდოიას ხელმძღვანელი პოლიკარპე ხუბულავა რეგიონში მოღვაწეობენ ფოლკლორის ცნობილი მოღვაწეები იროდი ტიკარაძე ფოთი და მურთაზ ციმინტია წალენჯიხა ისლამ ფილფანი კანდიდ მერლანი მესტია სამეგრელოს და ზემო სვანეთის მხარის ტერიტორიაზე ასეულობით ხუროთმოძღვრული ძეგლია აგებული საკულტო შენობები ეკლესია მონასტრები სათავდაცვო თუ სამეურნეო ნაგებობები ხოლო შუასაუკუნეობრივი აღმშენებლობა უმთავრესად საეკლესიო ნაგებობითაა წარმოდგენილი უძველეს მონასტერთა შორის აღსანიშანავია მარტვილ ჭყონდიდის მონასტერი რომელიც საუკუნეში ქართული ეკლესიის ერთ ერთ ბურჯად აქცია აფხაზთა მეფე გიორგი მეორემ ხოლო ბაგრატ მეოთხემ ჭყონდიდი სამოღვაწეო კათედრად მიუჩინა გიორგი მთაწმინდელს ქართლის ცხოვრების ცნობით ბაგრატ მარტვილის მონასტერშია დამარხული განათლებისა და მეცნიერების პრიორიტეტულობა სამეგრელოს და ზემო სვანეთის საზოგადოების ისტორიული მემკვიდრეობაა რასაც ადასტურებს ძველი კოლხეთის სამეფოს აგრეთვე ადრექრისტიანული და შუასაუკუნეების პერიოდის საგანმანათლებლო და მეცნიერული წყაროები ქვეყანაში მიმდინარე საგანმანათლებლო რეფორმებში თავიდანვე ჩაერთო რეგიონის ყველა საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ორგანიზაცია საშუალო ზოგად საგანმანათლებლო და უმაღლესი განათლების სისტემის ხელმძღვანელობას კანონის თანახმად განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან ერთად ახორციელებენ სახელმწიფო რწმუნებულის გუბერნატორის ადმინისტრაცია და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები ზოგადსაგანმანათლებლო საჯარო სკოლებში რეფორმების მიმდინარეობის მეთოდურ და ზოგად სასწავლო დახმარებას ახდენენ ადგილობრივი საგანმანათლებლო რესურს ცენტრები მუნიციპალური ტერიტორიული დაყოფის მიხედვით სამეგრელო ზემო სვანეთის რეგიონში ფუნქციონირებს კომპლექსური და მარტივი ტიპის სასპორტო სკოლა სპორტულ სკოლებში ფუნქციონირებს სექციები შემდეგ სახეობებში რეგიონში ჩამოყალიბებულია ფედერაციები რომლებიც კოორდინაციას უწევენ კლუბებს სახეობების მიხედვით ზუგდიდში რეკონსტრუქცია გაუკეთდა ცენტრალურ სტადიონს რეგიონში არის ცალკე იურიდიულ პირად ჩამოყალიბებული საფეხბურთო კლუბები რომლებიც წარმატებით ასპარეზობენ საქართველოს ჩემპიონატში ფეხბურთის განვითარებისა და ხელშეწყობის მიზნით სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული პროგრამების ფარგლებში მხარეში მოქმედებს მარტივი ტიპის სტანდარტული მინი ფეხბურთის ხელოვნურსაფარიანი და კომპლექსური მოედანი რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა ზუგდიდის ცენტრალურ სტადიონს ქ აბაშაში ჩამოყალიბებულია ცხენოსან სპორტსმენთა კლუბი რომელმაც საქართველოს წ გუნდურ ჩემპიონატში პირველი ადგილი დაიკავა სამეგრელო ზემო სვანეთის რეგიონში ფუნქციონირებს საჭადრაკო სკოლა და საჭადრაკო სექცია სადაც აღზრდილა არაერთი წარმატებული მოჭადრაკე ტურნირებზე წარჩინებით ასპარეზობენ ნორჩი მოჭადრაკეები ქ ფოთის ნ ალექსანდრიას სახ საჭადრაკო სკოლის მოსწავლეებმა წელს მოიპოვეს მსოფლიოს ვიცე ჩემპიონის ტიტული წლის გოგონათა შორის ხოლო წლის გოგონათა შორის პირველობაზე მოიპოვეს ბრინჯაოს მედლები რეგიონი გამოირჩევა სპორტული წარმატებებით ძალოსნობაში საქართველოს ჩემპიონები და პრიზიორები აღნიშვნის ღირსია ზუგდიდელი მშვილდოსანი ქრისტინე ესებუა საქართველოს მრავალგზის ჩემპიონი ევროპისა და მსოფლიოს პრიზიორი სხვადასხვა შეჯიბრებების გრან პრის მფლობელი პეკინის ზაფხულის ოლიმპიადის ლიცენზიანტი ზუგდიდში წელს აშენდა თანამედროვე ტიპის ყინულის სახლი რომელიც მოზარდებსა და ახალგაზრდობას სთავაზობს გართობას ვარჯიშსა და დასვენებას საჯარო სკოლებსა და უმაღლეს სასწავლებლებში ყოველწლიურად იმართება მოსწავლეთა შორის პირველობა მხიარული სტარტები რაც ხელს უწყობს ახალგაზრდობაში ჯანსაღი ცხოვრების წესის ჩამოყალიბებას ზუგდიდი სამცხე ჯავახეთის მხარე მხარე სამხრეთ საქართველოში მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინციების სამცხის ჯავახეთის და თორის ტერიტორიებს რეგიონის საერთაშორისო კოდია მხარის ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მოსახლეობა მათ გან ეთ ნი კუ რად ქარ თ ვე ლი იყო კი სო მე ხი მოსახლეობის სიმჭიდროვე კვ კმ ზე კაცს მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ახალციხე მხარეში დასახლებული პუნქტია მათ შორის სამცხე ჯავახეთში აღმასრულებელ ხელისუფლებას განახორციელებს სახელმწიფო რწმუნებული გუბერნატორი მისი ფუნქციებია უზრუნველყოს რეგიონში საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის კოორდინაცია რესურსების მობილიზება ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულების სოციალურ ეკონომიკური განვითარების პროგრამების შემუშავებისა და განხორციელების ხელშეწყობა ადამიანის უფლებების დაცვა და სხვა მხარეში ადგილობრივი თვითმმართველობა ხორციელდება წარმომადგენლობითი საკრებულო და აღმასრულებელი ორგანოების მიერ შემდეგი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულების მიხედვით მხარეში სახელმწიფო მმართველობას ახორციელებს საქართველოს მთავრობის მიერ დანიშნული სახელმწიფო რწმუნებული გუბერნატორი ამ თანამდებობაზე დღემდე მუშაობდნენ მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი მათ შორის უმნიშვნელოვანესია ქვემო ქართლის მხარე მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინციების ქვემო ქართლის და თრიალეთის ტერიტორიებს რეგიონის საერთაშორისო კოდია ქვემო ქართლის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულები ქვემო ქართლის უმეტესი ნაწილი თბილისიდან სამხრეთით მდებარეობს მისი საზღვრები ძირითადად ემთხვევა ისტორიული პროვინციის საზღვრებს თუმცა აერთიანებს გარე კახეთის ნაწილსაც კუხეთი და გარდაბანი ჩრდილოეთი და დასავლეთი საზღვრები მიუყვება თრიალეთისა და სამსარის ქედებს სამხრეთიდან ესაზღვრება აზერბაიჯანისა და სომხეთის რესპუბლიკები ქვემო ქართლი საქართველოს ერთ ერთი უმნიშვნელოვანესი ეკონომიკური მხარეა მას თბილისის შემდეგ მეორე ადგილი უკავია სამრეწველო პროდუქციის წარმოების მხრივ მხარის ფართობი შეადგენს კვ კმ ს რაც საქართველოს საერთო ფართობის ია საქართველოს მხარეებს შორის ქვემო ქართლს ფართობით მე ადგილი უკავია ხოლო მოსახლეობით მე მოსახლეობა ათასს მოსახლეობის სიმჭიდროვე კვ კმ ზე კაცს მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი რუსთავი მხარეში დასახლებული პუნქტია მათ შორის ქვემო ქართლის მოსახლეობა ადამიანია რაც საქართველოს მოსახლეობის ია მოსახლეობის ეთნიკურად ქართველია აზერბაიჯანელი სომეხი ხოლო აფხაზი ოსი რუსი ბერძენი უკრაინელი და ქურთი ამასთან რუსთავში თეთრიწყაროს გარდაბნისა და წალკის მუნიციპალიტეტებში ჭარბობენ ეთნიკურად ქართველები ხოლო მარნეულის ბოლნისისა და დმანისის მუნიციპალიტეტებში აზერბაიჯანელები მხარეში საქართველოს მთავრობის წარმომადგენელია სახელმწიფო რწმუნებული ამ თანამდებობაზე წლის ოქტომბრიდან დღემდე მუშაობდნენ მხარეს თავისი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო კარგი სატრანსპორტო კავშირები აქვს აქ გადის სომხეთისა და აზერბაიჯანის რესპუბლიკებთან დამაკავშირებელი საავტომობილო და სარკინიგზო მაგისტრალები მთავარი სამრეწველო ქალაქებია რუსთავი და მარნეული მხარე საქართველოს საერთო საწარმოო მოცულობის ს იძლევა მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი მათ შორის უმნიშვნელოვანესია მხარის ადრინდელი ისტორია იხილეთ სტატიებში შიდა ქართლის მხარე მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული პროვინცია შიდა ქართლის ცენტრალურ ნაწილს რეგიონის საერთაშორისო კოდია მხარეს ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული მცხეთის კასპის გორის ქარელის და ხაშურის მუნიციპალიტეტები წარმოადგენენ ნაწილს ისტორიული შიდა ქართლისა რომელსაც ძველად ზენა სოფელი ეწოდებოდა თვით ისტორიული ქართლი გეოგრაფიული მდებარეობისა და უმთავრესი მდინარის მტკვრის მიხედვით დანაწილებული იყო ზემო შუა ანუ შიდა და ქვემო ქართლად შიდა ქართლი ვრცელდებოდა აღმოსავლეთით არაგვსა და თბილისამდე ჩრდილოეთით კავკასიონის ცენტრალურ ქედამდე დასავლეთით ლიხის ქედამდე ხოლო სამხრეთით თრიალეთის ქედამდე და ფარავნის ტბამდე შიდა ქართლის მტკვრის სამხრეთით მდებარე ნაწილს გაღმამხარი ეწოდებოდა ეს უკანასკნელი ისტორიული წყაროების მიხედვით ზოგჯერ არ შედიოდა შიდა ქართლში მაშინ როცა მტკვრის ჩრდილოეთით მდებარე ქვეყანა ყოველთვის შიდა ქართლში იგულისხმებოდა საუკუნეებში შიდა ქართლის ჩრდილო დასავლეთ ნაწილს ზემო ქართლი ეწოდებოდა საუკუნის პირველი მეოთხედიდან ოსმალეთის მიერ სამცხე საათაბაგოს დაპყრობის შემდეგ ისტორიული ზემო ქართლი დიდი ხნით ჩამოშორდა ქართლის სამეფოს და სახელწოდება გადავიდა შიდა ქართლის ჩრდილო დასავლეთ ნაწილზე ამჟამად ისტორიული შიდა ქართლის ჩრდილოეთი ნაწილი სამხრეთ ოსეთის დროებით ადმინისტრაციულ ტერიტორიულ ერთეულსა და დუშეთის მუნიციპალიტეტში შედის მხარის იმ ნაწილში რომელსაც საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლება აკონტროლებს დასახლებული პუნქტია მათ შორის შიდა ქართლის ჩრდილოეთით და სამხრეთით კავკასიონისა და თრიალეთის მაღალი ქედებია რომელთა მტკვრისაკენ დაშვებული განშტოებები ზეგნებს ქმნიან გაღმამხარის მდინარეები ძამა ტანა თეძამი და კავთურა ქვედა წელში მცირე ვაკეებს ქმნიან ხოლო მტკვრის ჩრდილოეთით დოღლაურის ტირიფონისა და მუხნარის ვრცელი ველებია რომლებსაც სერავს მდინარეები ფრონე ლიახვი ლეხურა ქსანი და არაგვი შიდა ქართლის მდინარეთა უმრავლესობა უძველეს დროიდანაა გამოყენებული სარწყავად მდინარე აღმოსავლეთ ფრონედან მდინარე არაგვამდე მტკვრის მარცხენა სანაპიროს გასწვრივ გაწოლილია კვერნაქის სერი მისი სამხრეთი ფერდობის ფლატეებსა და ქარაფებში გამოქვაბულებია კვერნაქის სერის სამხრეთით მტკვრის პირას მდებარეობს აშურიანის ველი რომელსაც უძველესი დროიდან საზამთრო საძოვრად იყენებდნენ შრომის გარკვეული ორგანიზაციის საფუძველზე შიდა ქართლის ვრცელი დაბლობები და საზაფხულო და საზამთრო საძოვრები ქმნიდნენ ინტენსიური მიწათმოქმედებისა და მესაქონლეობის განვითარების შესაძლებლობას შიდა ქართლის ბუნებრივმა პირობებმა და მისმა გეოგრაფიულმა მდებარეობამ განსაზღვრეს ის როლი რომელიც ამ რეგიონმა შეასრულა ქართული სახელმწიფოებრიობის ისტორიაში შიდა ქართლში აღმასრულებელ ხელისუფლებას განახორციელებს საქართველოს პრეზიდენტის სახელმწიფო რწმუნებული მისი ფუნქციებია უზრუნველყოს რეგიონში საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის კოორდინაცია რესურსების მობილიზება ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულების სოციალურ ეკონომიკური განვითარების პროგრამების შემუშავებისა და განხორციელების ხელშეწყობა ადამიანის უფლებების დაცვა და სხვა მხარეში ადგილობრივი თვითმმართველობა ხორციელდება შემდეგი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულების მიხედვით მხარის სამხრეთი ნაწილი საქართველოს ძირითადი საავტომობილო და სარკინიგზო მაგისტრალის გასწვრივ არის განლაგებული და მნიშვნელოვანი სამრეწველო პოტენციალი აქვს გორი კასპი აგარა გორის რაიონი მეხილეობის ცენტრია მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი მათ შორის უმნიშვნელოვანესია მხარის ადრინდელი ისტორია იხილეთ სტატიებში ასტროფიზიკა ასტრონომიის დარგი რომელიც იმეორებს ფიზიკისა და ქიმიის პრინციპებს დაადგინოს ციური სხეულის ადგილმდებარეობა უძრაობის ან მოძრაობის დროს ეს დარგი იკვლევდა ისეთ ციურ სხეულებს როგორებიცაა მზე სხვა ვარსკვლავები გალაქტიკები ექსტრასოლარული პლანეტები ინტერსტერალური საშვალოები და კოსმოსურ მიკროტალღოვან ფონებს მათი ემისები გაფანტულია ელექტრომაგნიტური სპექტრის ყველა ნაწილში და შეისწავლის მახასიათებლებს როგორებიცაა სინათლე სიმკვრივე ტემპერატურა და ქიმიური შედგენილობა რადგან ასტრო ფიზიკა ფარტო სუბიექტია ასტრო ფიზიკოსები როგორც წესი იყენებენ ფიზიკის ბევრ დისციპლინას მექანიკის ელექტრომაგნეტიზმის სტატიკური მექანიკის თერმოდინამიკის კვანტური მექანიკის ბირთვული ფიზიკის და ატომური ფიზიკის ჩათვლით პრაქტიკაში თანამედროვე ასტრონომიული კვლევები ხშირად მოიცავს თეორიული ფიზიკის დიდ ნაწილს ზოგიერთი დაკვირვებები მოიცავენ შავი მატერიის შავი ენერგიის და შავი ხვრელის თვისებების გამოკვლევის მცდელობებს რათა დადგინდეს შესაძლებელია თუ არა დროში მოგზაურობა შესაძლებელია თუ არა ჭიის ხვრელების წარმოქმნა და არსებობს თუ არა მულტისამყარო ასტროფიზიკა ასევე შეისწავლის მზის სინტემის ფორმაციას და ევოლუციას სტერალურ დინამიკას გალაქტიკების ფორმაციას და ევოლუციას მაგნეტოჰიდროდინამიკას მატერიის დიდ სტრუქტურებს სამყაროში კოსმოსური რადიაციის წარმოშობას ზოგად ფარდობითობას სიმებიანი კოსმოლოგიის და ასტრონაწილაკური ფიზიკის ჩათვლით ასტროფიზკის ფესვები შეიძლება ვიპოვოთ საუკუნეში სადაც ციური სხეულებისთვის და დედამიწისთვის მიღებული იქნა ერთი და იგივე კანონები ამ პერიოდში ისეთი ადამიანები ცხოვრობდნენ რომლებიც გარკვეულნი იყვნენ როგორც ფიზიკაში ისევე ასტრონომიაში სწორედ ასეთმა ადამიანებმა ჩაუყარეს საფუძველი ასტროფიზიკას დღეს ამ დარგის განმავითარებლებად და გამავრობლებად ითვლებიან სამეფო ასტრონომიული საზოგადოების წარმომადგენლები და ისეთი პროფესორები როგორებიც არიან ლაურენს კრაუსი სტივენ ჰოუკინგი ჰუბერტ რივესი კარლ სეიგანი და ნილ დე გრაას ტაისონი ეს ადამიანები ასწავლიან ახალგაზრდა მოსწავლეებს ასტროფიზიკიას მის ისტორიას და ცდილობენ მომავალი ასტროფიზიკოსთა საზოგადოებია სწორ გზაზე დააყენონ ზოგადად ასტრონომია ისეთივე ძველია როგორც თავად ჩაწერილი ისტორია მიუხედავად ამისა ის მაინც ძალიანაა დაშორებული ზოგადი სახმელეთო ფიზიკისგან არისტოტელესეულ მსოფლიომხედველობაში ციური სხეულები უცვლელი სფეროები იყვნენ რომლებიც უცვლელ წრიულ ტრაექტორიაზე მოძრაობდნენ ხოლო დედამიწა იყო რეალური სამყარო რომელიც ვითარდებოდა იზრდებოდა და უძლებდა უამრავ განადგურებებს დედამიწის ტრაექტორია არისტოტელეს აზრით იყო სწორი ხაზი რომელიც სრულდებოდა მაშინ როდესაც სხეული დანიშნულების ადგილს მიაღწევდა შესაბამისად იმ პერიოდში დადგინდა რომ დედამიწა და ციური სხეულები ფუნდამენტურად განსხვავებული მატერიისაგან შედგებოდა ვიდრე დედამიწური მატერია იყო საუკუნეში ისეთი ფილოსოფოსები როგორიცაა გალილიო გალილეი დეკრატესი და ნიუტონი დაიწყეს ფიქრი იმაზე რომ სამყაროს ყველა ნაწილი და განზომილება შედგებოდა ერთი ტიპის მატერიისაგან და იქ მოქმედებდნეს ერთნაირი ბუნებრივი წესები ერთნაირ ფიზიკურ მუდმივებთან ერთად მათი ყველაზე დიდი დაბრკოლება ის იყო რომ მათ არ გააჩნდათ ამ კვლევებისთვის საჭირო იარაღები და მოწყობილებები რადგან ისინი იმ დროს უბრალოდ გამოგონებულებიც კი არ იყვნენ შემდეგ საუკუნეში ასტრონომიული გამოკვლევები ფოკუსირებულია ციური სხეულების შუამდგომლობების და მათი გადაადგილებების გამოთვლებზე ეს ახალი ასტრონომია იყო მას ასტროფიზიკა უწოდეს ის წარმოიშვა მაშინ როდესაც ვილიამ ვოლასტონმა და ჟოსეფ ფრაუნჰოფერმა აღმოაჩინეს რომ როდესაც მზე სინათლეს აფრვევდა ამ დროს მზეზე ჩნდებოდნენ ბნელი ხაზები ის ადგილები მზეზე სადაც თითქმის სინათლე ან არ საერთოდ არ არის რომლებისაც აკვირდებოდნენ სპექტრებად გადაქცევის შემდეგ წლისთვის ფიზიკოსმა გუსტავ კირხჰოფმა და ქიმიკოსმა რობერტ ბუნსენმა მოახდინეს შავი ხაზების დემონსტრირება იმისა რომ ბნელ ხაზებსის სპეცტრს შეესაბამებათ ნათელი ხაზების სპექტრი სხვადასხვა აირებში ასეთ შესაბამის ხაზებს სპეციფიურ ხაზებს უწოდებენ ისინი შეესაბამებიან უნიკალერ ქიმიურ ელემენტებს კირხჰოფმა დაადგინა რომ მზის სპეექტრები გამოწვეული იყო მზის ატმოსფეროში ქიმიური ელემენტის აბსორპოტიის შედეგად ასევე ეს ელემენტები მზისა და სხვა ვარსკვლავების გარდა ასევე არსებობენ დედამიწაზეც ამ კვლევების პარალელურად მიმდინარეობდა მზის და სხვა ვარსკვლავების სპეცრების შესწავლა ნორმან ლოკერის მიერ რომელმაც წელს დააფიქსირა როგორც ნათელი ისე ბნელი ხაზები და ამით დაამთკიცა კირხჰოფის კვლევები ქიმიკოს ედუარდ ფრანკლანდთან მუშაობისას მათ მიზანი იყო ელემენტების სპექტრებზე დაკვირვება სხვადასხვა ტემპერატურასა და წნევაზე მაგრამ მათ ვერ შეძლეს მზის სპექტრის ყვითელი ხაზების ასოცირება რომელიმე იმ დროს ცნობილ ელემენტთან მაგრამ სამაგიეროდ მათ მზის სპექტრის ყვითელ ხაზებშის აღმოაჩინეს ახალი ელემენთი რომელსაც ბერძნული მზის ღმერთის ჰელიოსის საპატივცემულოდ ჰელიუმი დაარქვეს საუკუნის იან წლებში ჰეტრსპრუნგ რუსელის დიაგრამა კვლავ გამოიყენებოდა ვარსკვლავების და მათი ევოლუციის კლასიფიცირება არტურ ედინგტონმა აღმოაჩინა რომ ბირთვული შერწყმა ხორციელდებოდა ვარსკვლავებში ამ დროს კი ვარსკვლარური ენერგია იყო სრული იდუმალება ედინგტონმა ზუსტად გამოთვალა თუ წყალბადის რა მასა ერწყმებოდა ჰელიუმს ამ დროს თავისუფლდება კოლოსალული რაოდენობის ენერგია რომელიც ალბერტ ეინშტეინის ტოლობით დადგინდა ეს იყო პრაქტიკულად შეუძლებელი გამოკვლევა თერმობირთვული ენერგიის აღმოჩენამდე და მაინც ვარსკვლავები შეიცავენ წყალბადის ისეთ რაოდენობას რომელიც ჯერ არსად არ აღმოჩენილა საუკუნის მიწურულს ასტრონომიული სპექტრების კვლევა გადავიდა გამოსხივებების და ტალღების კვლევებზე როგორიცაა ოპტიქური რენტგენური და გამა გამოსხივებები საუკუნეში ეს დარგი გაიზარდა გრავიტაციული ტალღები კვლევების საფუძველზე დაკვირვებითი ასტრონომია არის ასტრონომიული მეცნიერება ის მოიცავს ჩაწერილ მოცემებს თეორიულ ასტროფიზიკასთან კონსტრანტში რომელიც მოიცავს გაზომნვადი შედეგის ფიზიკური მოდელის აღმოჩენას ის ციურ სცხეულებზე ტელესკოპით და სხვა ახვა აპარეტებით დაკვირბების პრაქტიკაა დაკვირვებითი ასტროფიზიკის ძირითადი დაკვირვებები ელექტრომაგნიტური სპექტრით ხორციელდება თეორიული ასტროფიზიკა იყენბს ხელსაწყოების ფართო ვარიაციებს მაგალითად ანალიტიკური მოდელი ვარკვლავის თვისებების დასადგენად და კომპიუტერული სიმულაცია თვითოეულ მადგანს გააჩნია საკუთარი დადებითი და უარყოფითი ასნალიტიკური მოდელით შესაძლებელია ვარსკვლავის ზედაპირის შესწავლა ხოლო კომპიუტერული სიმულაცია გამოიყენება ვარსკვლავის შიგნიდან შესასწავლად და იმის გასაგებათ თუ რა ხდება მის გულში თეორიტიკოსები ასტროფიზიკაში ცდილობენ რომ შექმნან სახვადასხვა ციური სხეულების კომპიუტერული მოდელები სიმულაციები და ისე დააკვირდნენ მას ეს დამკვირვებლებს ეხმარება რომ მიიღონ მონაცემები სხეულების შესახებ და შემდეგ მათი პრაქტიკული შესწავლის გზები აირჩიონ თეორიტიკოსები ასევე ცდილობენ რომ შეცვალონ სიმულირებული სხეულები ახალი მონაცემების მიღების მიზნით ამრიგად თეორიტიკოსების მთავარი მიზანია რაც შეიძლება ნაკლები ცვლილების კაკეთება მონაცემების რეალობასთან მორგების მიზნით რადგან ბევრი ცვლილების გაკეთება მათ მოდელების მიტოვებისაკენ უბიძგებს თეორიული ასტროფიზიკა სეისწავლის სტერალურ დინამიკას და ევოლუციას გალაქტიკის ფორმაციას და ევოლუციას მაგნეტოჰიდროდინამიკას მატერიის დიდი სტრუქტურებს სამყაროში კოსმოსური რადიაციის წარმოშობას ზოგად ფარდობითობის თეორიას და ფიზიკურ კოსმოლოგიას სიმებიანი კოსმოლოგიის და ასტრონაწილაკური ფიზიკის ჩათვლით ასტროფიზიკური ფარდობითობა ემსახურება შავი ხვრელების და გრავიტაციული ტალთღების შესწავლას ზოგ ზოგადად აღიარებულ თეორიებს შეისწავლის თეორიული ასტროფიზიკა ესენია დიდი აფეთქებია კოსმოსური ინფლექცია შავი მატერია შავი ენერგია და ფიზიკის ფუნდამენტური თეორიები ხოლო ჭიის ხვრელები მიეკუთვნებიან იმ ჰიპოთეზების და თეორიების რიცხვს რომლებიც არავი დაუდასტურებია და არავის აღმოუჩენია მაგრამ არსებობს მათი არსებობის თეორიული შესაძლებლობა ხელოვნებათმცოდნეობა ფართომნიშვნელობით საზოგადოებრივ მეცნიერებათა კომპლექსი რომელიც შეისწავლის ხელოვნებას საზოგადოების მხატვრულ კულტურას მთლიანობაში და ხელოვნების ცალკეულ დარგებს მათ სპეციფიკას დამოკიდებულებას სინამდვილისადმი მათ ადგილს საზოგადოებრივი ცნობიერების ისტორიაში მათ კავშირს სოციალურ ცხოვრებასთან და სხვა კულტურულ მოვლენებთან მხატვრულ ნაწარმოებთა შინაარსისა და ფორმის კვლევის საკითხთა მთელ კომპლექსს ხელოვნებთმცოდნეობა მოიცავს ლიტერატურათმცოდნეობას მუსიკათმცოდნეობას თეატრმცოდნეობას და კინომცოდნეობას იგი მოიცავს ხელოვნებათა თეორიას ხელოვნების ისტორიას და მხატვრულ კრიტიკას საუკუნეში ხელოვნებათმცოდნეობა საბოლოოდ გაფორმდა მეცნიერებად სწავლობს ცალკეული ქვეყნისა თუ მხატვრის შემოქმედებით განვითარებას ხელოვნების ფორმებისა და საშუალებების მასში გამოხატული შინაარსის ცვალებადობას ისტორიის სხვადასხვა ეტაპზე განსხვავებული პერიოდების ხელოვნურ ნიშან თვისებებისა და თავივებურებებს აანალიზებს თანამედროვე მხატვრული ცხოვრების მოვლენებს იაზრებს მათ მნიშვნელობას მხატვრულ ღირებულებებს ხელოვნებათმცოდნეობის ყველა დარგი ემყარება ხელოვნური ნაწარმოების ანალიზის მეთოდს მისი ფორმისა თუ შინაარსის თავისებურებათა გამოსავლენას და შესაფასებას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ფაქტობრივი მასალის შეგროვებას და დამუშავებას არქეოლოგიური თუ მიწისზედა ძეგლების შესწავლას საარქივო და ლიტერატურული მონაცემების ამოკრებას ხელოვანთა მემკვიდრეობის სრული ნუსხების შედგენას სამუზეუმო საქმის სრულყოფას და სხვა ხელოვნებათმცოდნეობა მეცნიერებად საუკუნეებში ჩამოყალიბდა ის ჩაისახა ანტიკურ ხანაში ბერძენი და რომაელი მოაზროვნეების და მწერლების შემოქმედებაში ხელოვნური ნაწარმოებების შეფასების მთავარ საზომად ბუნების მიბაძვა მიმსგავსებულობა ცხოვრების ილუზიის შექმნა მიაჩნდათ პლატონი არისტოტელე და სხვა ძველი წელთაღრიცხვით საუკუნის ნახევარში დაიწერა პირველი ნაშრომები ხელოვნების ისტორიიდან დურისმა შეაგროვა ცნობები ბერძენ მხატვართა ცხოვრების შესახებ რითაც სათავე დაუდო ეგრეთ წოდებულ მხატვართა ისტორიას ხოლო ქნესოკრატეს თხზულებაში რომელშიც ხელოვნებათა მხატვრობისა და ქანდაკების ისტორიის მხატვრული ხერხის სრულყოფის პროცესად განიხილება ის შეიძლება სტილის ისტორიის წინამორბედად ჩავთვალოთ მოგვიანებით ცნობილია ხელოვნურ ძეგლთა ტოპოგრაფიული გზამკვლევის ტიპის აღწერები და ლიტერატურული ხასიათის აღწერა დახასიათებანი ხან მხატვრულ პროზაში ჩართული ხან ცალკე დაწერილი მთელი ანტიკური პერიოდის განმავლობაში იწერებოდა ლექს ეპიგრამები სურათებსა და ქანდაკებებზე ციცერონსა და კვინტილიანეს გაუჩნდათ სხვადასხვა დროის ხელოვნურ ნაწარმოებთა თანასწორი ღირსების იდეა ბერძენი და ლათინი ავტორების დაკარგული ნამუშევრების ნაწყვეტები შემოინახა პლინიუს უფროსის ბუნების ისტორიამ შუა საუკუნეებში არ შექმნილა ხელოვნებათ მცოდნეობის ახალი კონცეფცია ან მეთოდი მაგრამ არსებობას განაგრზობდა ანტიკურ ხანაში არსებული და ჩამოყალიბებული ძირითადი ფორმები ეპიგრამები გზამკვლევები და ასე შემდეგ მნიშვნელოვანია გვიანდელი ანტიკური ხანის დიონ ქრისტმოსის და პლოტინეის ნააზრევებზე დაფუძნებული სეხედულება ხელოვნურ ნაწარმოებში სულიერის იდეის ხორცსესხმის ხელოვნებათ მცოდნეობის განვითრების ახალი ეტაპია აღორძინების რენესანსის ხანა ამდროისთვის დაიწერა მრავალი ნაშრომი ხელოვნურ და არქიტექტორულ თეორიის საკითხებზე ჯერ კიდევ ლ გილბერტი საუკუნის შუა წლებში ხელოვნების ისტორიას რამდენიმე პერიოდად ჰყოფდა ანტიკური ხანა შუა საუკუნეები დაცემის ხანა და აღორძინების ხანა ეს სქემა განავითარა და სრულყო ჯ ვაზარიმ საუკუნე მას ეკუთვნის იტალიური რენესანსის საფეხურის დადგენაც საუკუნეებში და საუკუნის პირველ ნახევარში ხელოვნებათ მცოდნეები მთელი მსოფლიოდან ამ სქუმას მისდევდნენ საუკუნის შუა წლებში მხატვრული ცხოვრების შეცვლილმა ვითარებამ ნიადაგი შეუქმნა სამხატვრო კრიტიკის გაჩენას ლ დე სენტ იენი დ დიდრო ი ი ვინკელმა შეიმუშავა ახალი შეხედულება ხელოვნებათ მცოდნეობის ისტორიაზე მან უარყო მხატვართა ისტორია და ხელოვნებათმცოდნეობა სახეცვლად ორგანიზირებულ პროცესად აღიარა მისი იდეალი ძველ ბერძნული ხელოვნება იყო ისე როგორც იმ დროის ხელოვნეაბათმცოდნეობის უმეტესობისა ძველ ბერძნული ხელოვნების პირველი შეგნებული ცდები და ძირეული გამოკვლევები სწორედ ვინკელს ეკუთვნის ვინკელმანის მოძღვრებამ დიდი გავლენა იქონია როგორც ხელოვნებაზე ასევა მეცნიერებაზე მაგრამ ხელოვანებისმისეული ცალმხრივი შეფასება არ გაიზიარეს რომანტიკოსებმა ისინი ევროპულ შუა საუკუნეებს ხედავდნენ როგორც ხელოვნების ერთ ერთ ღირებულებას ხოლო ხელოვნების ისტორია უფრო უნივერსალურ პროცესად წარმოედგინათ ეს წარმოდგენა ფილოსოფიურად განაზოგადა ჰეგელმა რომლის მოღვაწეობა საფუძვლად დაედო კ შნააზეს ისტორიად გააზრებულ მსოფლიო ხელოვნების ისტორიას საუკუნი ნახევარში კ ფონ რუმორმა იტალიური ხელოვნების ისტორიის კვლევა ფილოლოგიური მეთოდებით დაიწყო და ამით მიუახლოვდა საუკუნის ნახევრის წამყვან ფილოლოგ მეცნიერებს ძეგლთა შემგროვებელ ფ კუგლერს ლიტერატურული წყაროების შემსწავლელ ა შპრინგერს და სხვას ხელოვნებათმცოდნეობის დამხმარე დისციპლინებია ხელოვნების შესაბამისი დარგის თეორია ისტორია და კრიტიკა ეკოლოგია სახლი გარემო და შეცნობა სწავლა ბიოლოგიის ნაწილი რომელიც ცოცხალ ორგანიზმებს შორის ურთიერთკავშირებს აგრეთვე ცოცხალ ორგანიზმებსა და მათ საცხოვრებელ გარემოს ურთიერთდამოკიდებულებას შეისწავლის ტერმინი ეკოლოგია ზოგჯერ ცნება გარემოს დაცვის აღსანიშნავადაც გამოიყენება თუმცა ბოლო წლებში ამ ორი ტერმინის გამიჯვნის ტენდენცია შეიმჩნევა სადაც ეკოლოგია აღნიშნავს ბიოლოგიის დარგს ხოლო გარემოს დაცვა ადამიანის საქმიანობის შედეგად მისი გარემოს დეგრადაციასთან დაკავშირებულ საკითხებს არსებობს ტერმინ ეკოლოგიის კიდევ რამდენიმე განმარტება გიორგი დ იანი წლების მეორე ნახ გ საქართველოს მეფე წლებში ბაგრატ ის ძე გიორგი ის ოჯახის წევრების უმრავლესობამ მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა საქართველოს თუ მსოფლიო ისტორიაში მამა ბაგრატ თითქმის ნახევარი საუკუნე მართავდა საქართველოს დედა ბორენა დედოფალი ოვსთა მეფის ასული იყო ბებია მარიამი ვასპურაკანის მეფის სენექერიმ არწრუნის ასული მამიდას გურანდუხტ დედოფალსაც დიდი წვლილი მიუძღვის გიორგის როგორც პოლიტიკოსის ფორმირებაში მართა გიორგის და ბიზანტიის დედოფალი იყო გიორგის მეუღლეზე ელენე დედოფალზე თითქმის არაფერია ცნობილი საუკუნის დასაწყისში იგი უკვე გარდაცვლილი უნდა ყოფილიყო გიორგის ერთადერთი ვაჟი დავითი შემდგომში საქართველოს მეფე გახდა გიორგი მოესწრო შვილიშვილებსაც თამარს დემეტრეს და კატას გიორგის პატარაობიდანვე მოუწია პოლიტიკურ ეპიცენტრში ყოფნა წლის ახლო ხანებში კლდეკარის ერისთავი ლიპარიტ ბაღვაში თურქ სელჩუკთაგან განთავისუფლდა ეს უკანასკნელი ბიზანტიასთან მეგობრობდა და აღარ ემორჩილებოდა ბაგრატ ის სამეფო ხელისუფლებას სამხრეთ საქართველოში აღდგა კლდეკარის ერისთავის უპირატესობა მატიანე ქართლისაჲს ავტორის თქმით ვერღარა დაუდგა ბაგრატ ლიპარიტს ასეთ ვითარებაში ბაგრატ მ გადაწყვიტა თავად ხლებოდა ბიზანტიის იმპერატორს და საქართველო ბიზანტიის ურთიერთობების საკვანძო საკითხები იქ მოეწესრიგებინა ბაგრატმა სამეფო თავის ვაჟს გიორგის დაუტოვა ბაგრატს სამი წელი მოუწია ბიზანტიის საპატიო ტყვეობაში ყოფნა რომელიც იმპერატორ კონსტანტინე მონომახის შუამდგომლობით ბაგრატსა და ლიპარიტს შორის გარიგებით დასრულდა ბიზანტიელი ავტორის გიორგი კედრენეს თქმით მათ ზავი შეკრეს იმ პირობით რომ ბაგრატი იქნება ბატონი და მთავარი მთელი იბერიისა და აბაზგიისა ხოლო ლიპარიტი ერთი ნაწილის მესხეთის მთავარი იქნება სიკვდილამდე ხოლო ბაგრატს სცნობს ბატონად და მეფედ ხელშეკრულება ითვალისწინებდა იმასაც რომ გიორგი ლიპარიტის მფარველობის ქვეშ უნდა გაზრდილიყო საინტერესოა ისიც რომ მატიანე ქართლისას ცნობით საქართველოს მეფის ბიზანტიის სამეფო კარზე ყოფნის პერიოდში ლიპარიტ ბაღვაშმა მოიწადინა გიორგი ბაგრატის ძის საქართველოს მეფედ აღიარება და ამ წინადადებით სამეფო კარს მიმართა რაზეც თანხმობა მიიღო გიორგი აღმოსავლეთ საქართველოში გადმოიყვანეს და რუისის ტაძარში მეფედ აკურთხეს და მოიყვანეს მზრდელად მისა ლიპარიტ და პატრონად დაჲ ბაგრატისი გუარანდუხტ დედოფალი კურთხევა მოხდა ბაგრატის საქართველოში დაბრუნების წინა ხანებში ამრიგად თუ წყაროებს დავუჯერებთ ლიპარიტი საქართველოს მეფედ ცნობდა როგორც გიორგის ასევე ბაგრატს თანამედროვე ქართულ ისტორიოგრაფიაში ამ ფაქტს მიიჩნევენ თანამეფობის ინსტიტუტის შემოღებად გიორგი მამის გარდაცვალებამდე არაერთ დავალებას ასრულებდა წყაროებში მას ძირითადად მამამისის გვერდით ვხვდებით უფლისწული მეფის იმ ამალაში იმყოფებოდა რომელიც ბედად გადაურჩა ხეკრებულთან თურქ სელჩუკთა დარბევასა და ტყვეობას გიორგი სარდლობდა განძის ამირა ფადლონ ის წინააღმდეგ ბრძოლას ქართველთა და ოსთა ჯარმა მოაოჴრა განძა და აღიღო ტყუე და ნატყუენავი ურიცხჳ გამარჯვებული გიორგი უფლისწული დიდი ალაფით დაბრუნდა სამშობლოში გიორგი საგანგებოდ წლისათვის მეფედ არ უნდა ეკურთხებინათ ის ერთხელ უკვე რუისის ტაძარში აიყვანეს მეფედ და ხელახალი მირონცხება საეკლესიო კანონებით აკრძალული იყო მას მძიმე საშინაო და საგარეო პირობებში მოუხდა მეფობა წლის ზაფხულში მეფეს განუდგნენ დიდგვაროვანი ფეოდალები ნიანია ქვაბულის ძე ივანე ლიპარიტის ძე და ვარდან სვანთა ერისთავი ნიანია ქვაბულის ძემ ქუთაისი დაიკავა და წარუღო ქუთათისისა საჭურჭლე ივანე ლიპარიტის ძემ კახელები მოიშველია და ქსნისპირი დაიპყრო ხოლო ვარდანმა სვანები ააჯანყა და საეგრო დაარბია მათი დამორჩილების შემდგომ გიორგი გარკვეულ დათმობაზე წავიდა და ურჩი ყმები წყალობით დაფარა ივანე ლიპარტის ძეს სამშვილდე უბოძა მის ვაჟს ლიპარტს ლოწობანი რუსთავის ნაცვლად ეს უკანასკნელი კახელებს გადაეცა ნიანია ქვაბულის ძეს თმოგვი და სხუანი საქონელნი რჩეულნი ვარდან სვანთა ერისთავს ასკალანა და სხვ მატიანე ქართლისას თქმით გიორგი მეფემან სძლო სიკეთითა სიბრძნითა და ძჳრუჴსენებელ იქმნა ფარცხისის ბრძოლის შემდეგ გიორგი მ სამეფოს შემოუერთა კლარჯეთში შავშეთში ჯავახეთში არტაანში ბიზანტიელთა ხელში მყოფი ციხესიმაგრეები და ანაკოფიის ციხე მატიანე ქართლისაში აღნიშნულია რომ მეფემ წაუხუნა ბერძენთა აღნიშნული სიმაგრეები დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი ახალ დეტალებს ამატებს ამ ცნობას ის აღნიშნავს წარვიდა მეფე გიორგი მამულსა თვისსა ტაოს და მოვიდა ბანას ხოლო მუნ მოვიდა წინაშე მათსა ზორვარი აღმოსავალისა გრიგოლ ბაკურიანის ძე რომელსა ჰქონდეს ოლთისნი და კარნუ ქალაქი და კარი და დიდად განიხარეს და განისუენეს და მოსცა გიორგი მეფესა კარის ციხე ქალაქი და მისი მიმდგომი ქვეყანა და განიყარნეს ხოლო მეფემან გიორგი დაუტევნა კარს აზნაურნი შავშნი და წარმოვიდა შინა ტაოში გიორგი ისა და გრიგოლ ბაკურიანის ძის შეხვედრა წელს უნდა მომხდარიყო მასზე საქართველოს იურიდიულად ებოძა მთელი ვანანდის სამეფო მაგრამ ფაქტობრივად გიორგი ს მხოლოდ კარნიფორის და ვანანდის ციხეები გადასცეს ის ტერიტორიები რომელთა დაბრუნებასაც ქართველი მეფეები ათწლეულები ანდომებდნენ გიორგი მეფემ ერთი ხელისდაკვრით შემოიერთა თან ისე რომ როგორც ჩანს საქართველოსა და ბიზანტიას შორის ბრძოლა არ მომხდარა თუ რატომ დათმო ბიზანტიამ ეს ტერიტორიები ამაზე ქართულ ისტორიოგრაფიაში აზრთა სხვადასხვაობაა მათგან ყველაზე სარწმუნოა ის ვერსია რომ თურქ სელჩუკებისგან შევიწროებულ ბიზანტიელებს არ შეეძლოთ ჯარის იმ კონტინგეტის შენახვა რომელთაც უნდა დაეცვათ აღნიშნული ციხეები და ამიტომ მათ ეტაპობრივად დაიწყეს ამ სიმაგრეების დაცლა და ქართველებისათვის გადაცემა ეს ნაბიჯი ასევე წარმოადგენდა ურთიერთთანამშრომლობას საერთო მტრის სელჩუკების წინააღმდეგ მალე ამ ტერიტორიული ცვლილებებით შეშინებულმა თურქ სელჩუკებმა მიატოვეს მათ მიერ დაპყრობლი ტერიტორიები და იოტნა თურქნი მის ქვეყნისანი ამის შემდეგ საქართველომ როგორც ჩანს მთელ კარის ქვეყანაზე განავრცო თავისი გავლენა მაგრამ ეს წარმატება ხანმოკლე აღმოჩნდა მანასკერტის ბრძოლის შემდეგ ბიზანტიას აღარ შეეძლო თურქ სელჩუკების ახალ ახალი ფართომასშტაბიანი ლაშქრობების მოგერიება წელს დადებული ხელშეკრულებით მომთაბარეთა ხელში გადავიდა იმპერიის აღმოსავლეთი პროვინციების დიდი ნაწილი ამის შემდეგ სელჩუკებისთვის გზა საქართველოსკენ ხსნილი იყო თურქ სელჩუკებმა პირველი დარტყმა კარის ციხეზე მიიტანეს მათმა სარდალმა აჰმად ამირამ ფართომასშტაბიანი სამხედრო ოპერაციის წყალობით მოახერხა ციხიდან ქართველ მეციხოვნეთა განდევნა და ქალაქის ხელში ჩაგდება ამის შემდეგ თურქ სელჩუკებმა გიორგი ის წინააღმდეგ მძლავრი ლაშქრობა მოაწყვეს ყველის ციხესთან მდგომ მეფეს დაესხნეს უგრძნეულად თურქნი დიდნი ქართველი მემატიანე აღნიშნავს რომ მტერს ქრისტიან შინაგამცემთა წყალობით მოუხერხებია გიორგი ის ბანაკამდე შენიღბულად მისვლა თავდასხმა იმდენად მოულოდნელი იყო რომ ქართველებმა წინააღმდეგობის გაწევა ვერ მოახერხეს და უკუიქცნენ მთელი სამეფო ავლა დიდება სელჩუკებს ჩაუვარდა ხელში საქართველოს მეფემ აჭარის მთებს შეაფარა თავი და აქედან აფხაზეთში გადავიდა ისტორიკოსები ამ ბრძოლის თარიღად წელს უთითებენ აჰმად ამირა მიღწეულ წარმატებას დასჯერდა და აღარ გააგრძელა გიორგი ის დევნა დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსის თქმით გზაში აჰმად ამირას შემოხვდნენ ბიზანტიაში სალაშქროდ მიმავალი თურქი ამირები ისა ბარი და ბუიაყუბი აჰმადმა მათ მოახსენა საქართველოში მომხდარი გამარჯვების შესახებ და ისიც აუწყა რომ საქართველოს მეფე გიორგი დასავლეთ საქართველოში იყო გახიზნული მემატიანეს თქმით აჰმად ამირას თანატომელთათვის ურჩევია რად წარხვალთ საბერძნეთად აჰა ქუეყანა საქართველო უკაცური და სავსე ესევითარითა სიმდიდრითა თურქ სელჩუკებს მოსწონებიათ აჰმადის აზრი ლაშქრობისათვის მიმართულება შეუცვლიათ და კურსი საქართველოსკენ აუღიათ ისინი მოეფინნეს პირსა ყოველისა ქვეყანისასა ვითარცა მკალნი ქართველი მემატიანე ამ სიტყვებით იწყებს დიდი თურქობის აღწერას სელჩუკებმა თავდაპირველად მოაოხრეს ასისფორნი და კლარჯეთი ზღვისპირამდე შემდგომში მათი რისხვა დაატყდა შავშეთს აჭარას სამცხეს ქართლს არგვეთს სამოქალაქოს და ჭყონდიდს მათ ერთ დღეში აიღეს და დაწვეს ქუთაისი ამავე დროს მათმა რაზმებმა ააოხრეს კლარჯეთისა და არტანუჯის უდაბნოები სელჩუკთა შემოსევამ რამდენიმე თვეს გასტანა მათ პარპაშს დაერთო მძიმე ზამთარი გახიზნულ მოსახლეობას სიცივე და შიმშილი კლავდა ამის შემდეგ ისინი ყოველ გაზაფხულზე ესხმოდნენ თავს აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს და დაზამთრებამდე რჩებოდნენ ასეთ მძიმე პირობებში გიორგი მ მოიწვია დიდებულები და მათთან მოთათბირების შემდეგ გადაწყვიტა ისპაჰანში ხლებოდა სულთანს ეს წელს მოხდა გიორგი მალიქ შაჰის მიერ შეწყნარებულ იქმნა ვითარცა შვილი საყუარელი სულთანმა საქართველო გაათავისუფლა ზედამარბეველთაგან და კახეთი და ჰერეთი მისცა რადგან ამ რეგიონზე სულთნისა და საქართველოს მეფის უფლებები არ ვრცელდებოდა მალიქ შაჰმა გიორგი ს ჰერეთ კახეთის შემოსაერთებლად ლაშქარი გამოაყოლა გიორგი მ დიდი ხარკი იკისრა სულთნის სასარგებლოდ რომელსაც ქვეყანა წლამდე იხდიდა მალიქ შაჰისაგან წამოსული გიორგი მ თურქ სელჩუკთა თანხლებით ვეჟინის ციხეს შემოარტყა ალყა ამ ციხეს სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა ვეჟინ ბაკურციხის მონაკვეთზე ხდებოდა თბილისისაკენ თელავისაკენ და ჰერეთისაკენ მიმავალი გზების გატოტება ციხის ალყა ოქტომბერში დაიწყო და კარგა ხანს გაგრძელდა მაგრამ გიორგი მ დღემდე გაურკვეველ მიზეზთა გამო ვეჟინის ციხეს გარემოცვა მოხსნა და დასავლეთ საქართველოში გადავიდა დავითის ისტორიკოსის თქმით ამის მიზეზი ყოფილა თოვლის მოსვლა და მეფის აჯამეთში სანადიროდ გადასვლის სურვილი რეალურად კი გიორგი გაეცალა თურქ სელჩუკებს და კახეთის აოხრებაში მონაწილეობა არ მიიღო ვიდრე ქუთაისში დაბრუნდებოდა გიორგი მ სელჩუკებს მისცა ნიჭად სუჯეთი და იორის პირი მემატიანის მითითებით სუჯეთი და იორის პირი მოოჴრდა მუნ დღეინდელად დღემდე როგორც გიორგი სათვის ასევე თურქ სელჩუკთათვის კახეთ ჰერეთის პრობლემა კვლავ მოუგვარებელი იყო თავად კახთა მეფეც ნათლად ხედავდა რომ ასეთი გაურკვეველი ვითარება დიდხანს არ გაგრძელდებოდა და დღეს თუ ხვალ ეს პრობლემა კვლავ წამოიჭრებოდა ამიტომაც კახეთის მეფე აღსართან თავად ეახლა მალიქ შაჰს ქრისტიანობა უარყო და ამ გზით კახეთ ჰერეთის საკუთარ მფლობელობაში დატოვებას მიაღწია კახეთ ჰერეთის შემოერთების პერსპექტივა რამდენიმე წლით გადაიწია როგორც ვარაუდობენ წლებს შორის მოხდა ძაგან აბულეთისძის გამოსვლას საქართველოს სამეფო კარის წინააღმდეგ მან თავი კახეთის მეფის ვასალად ცნო და მის მფლობელობაში მყოფი ზედაზნის ციხე კახეთის მეფის მფლობელობაში გადავიდა ქვეყნის ისედაც გართულებულ მდგომარეობას ზედ დაერთო წელს დაწყებული სტიქიური უბედურება მიწისძვრა რომელიც თითქმის მთელი წელიწადი გაგრძელდა და მრავალი ადამიანი იმსხვერპლა ქართველ მეფეთა შორის გიორგი ერთადერთი იყო რომელიც ატარებდა ყველაზე მაღალ ბიზანტიურ ტიტულს კესაროსობას რაც ამ პერიოდში იმპერატორის ბასილევს ავგუსტუსის მცირე ტიტულს წარმოადგენდა და ბიზანტიის იმპერატორი მის უახლოეს ნათესავებს ზოგ შემთხვევაში კი უცხოელ მმართველებს უწყალობებდა ხოლმე მანამდე კი მას მიღებული ჰქონდა თითქმის ყველა მაღალი ბიზანტიური პატივი წლისათვის გიორგი კურაპალატად იხსენიება ეს ტიტული მას გაცილებით ადრე უნდა მიეღო დაახლოებით საუკუნის შუა ხანებში წლისათვის კი გიორგი ნოველისიმოსია ან სევასტოსი ვინაიდან ამ წელს დავით უფლისწული უკვე კურაპალატად იწოდება კესაროსობის მიღება კი შეიძლება საუკუნის იან წლების მიჯნაზე მომხდარიყო კესაროსობა არ წარმოადგენდა ჩვეულებრივ ტიტულს უკვე საუკუნის მიწურულიდან კესაროსობის პატივის მატარებელი პიროვნება საიმპერატორო ტახტის ერთ ერთ რეალურ მემკვიდრედ ითვლებოდა ამიტომაც ეს ტიტული თითქმის ყოველთვის საიმპერატორო კარის ნათესავს ენიჭებოდა იგი იწოდებოდა იმპერატორის შემდეგ პირველ პირად და შესაბამისი რეგალიებიც გააჩნდა დავით ის გამეფების შემდეგ გიორგი აქტიურ პოლიტიკურ საქმიანობას ჩამოშორდა მიუხედავად ამისა გიორგი კვლავინდებურად ინარჩუნებდა მეფეთ მეფისა და კესაროსობის ტიტულს წლის შემდეგ გიორგი ქართულ წერილობით წყაროებში ერთადერთხელ იხსენიება რუის ურბნისის საეკლესიო კრების ძეგლისწერაში გიორგი ის გარდაცვალების თარიღად წელს სდებენ ადრე კი წელს მიიჩნევდნენ რაც ემყარება თედო ჟორდანიას მიერ მოყვანილ ცნობას აფხაზთა მეფეთა ქრონიკიდან ეს უკანასკნელი მიიჩნევდა რომ გიორგი დავითის გამეფების შემდეგაც აქტიურად ერეოდა ქვეყნის მართვის საქმეში და წამყვან როლსაც ასრულებდა გიორგი მეფის დასაფლავების ადგილი უცნობია რუსთავი ქალაქი და მუნიციპალიტეტი საქართველოში ქვემო ქართლის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი წლის იანვრიდან მდებარეობს ქვემო ქართლის ვაკეზე მდინარე მტკვრის ორივე ნაპირას ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე რუსთავი თბილისის აგლომერაციაში მყოფი ქალაქებიდან უდიდესია თბილისსა და რუსთავს შორის უმოკლესი მანძილია კილომეტრი ქალაქის ტერიტორია კვ კმ ს შეადგენს მოსახლეობა ადამიანი რუსთავი საქართველოს უმთავრესი სამრეწველო ქალაქია თბილისის შემდეგ რუსთავი ქვემო ქართლის მხარის ყველაზე მსხვილი ქალაქია და მდებარეობს განედსა და გრძედზე ზღვის დონიდან დაახლოებით მეტრზე მას უკავია ჰექტარი უნაყოფო სტეპის ტერიტორია თბილისის სამხრეთ აღმოსავლეთით კილომეტრ მანძილზე რუსთავის ადმინისტრაციული საზღვარი გადის მარნეულის და გარდაბნის მუნიციპალიტეტებთან სამხრეთიდან და დასავლეთიდან აკრავს იაღლუჯისა და ჩათმის მთები ხოლო აღმოსავლეთით გარდაბნისა და ფონიჭალის ველები ქალაქს ორ ნაწილად ჰყოფს მდინარე მტკვარი მარჯვენა და მარცხენა სანაპირო ძველი და ახალი რუსთავი რუსთავზე გადის საერთაშორისო მნიშვნელობის საავტომობილო გზა ს თბილისი წითელი ხიდი აზერბაიჯანის საზღვარი რომელსაც ასევე ემთხვევა ევროპის ავტომაგისტრალი სიგრძე კმ ყოფილი აბრეშუმის გზა რუსთავის ტერიტორიაზე ადამიანი ჯერ კიდევ შუა ბრინჯაოს ხანაში დასახლდა ამას ადასტურებს მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე არქეოლოგიურ გათხრებში აღმოჩენილი თიხის წითლად გამომწვარი და შავი საღებავით მოხატული ჭურჭელი უფრო დიდი დასახლებები ჩნდება გვიანბრინჯაო ადრერკინის ხანაში არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დაფიქსირდა ამ პერიოდის რამდენიმე მსხვილი დასახლება რკინისა და ბრინჯაოს ხანაში რუსთაველებს მოჰყავდათ ხორბალი ქერი ბოსტნეული მისდევდნენ მევენახეობას მესაქონლეობას მიწათმოქმედებას განვითარებული იყო მეთუნეობა რუსთავი საქართველოს ერთ ერთი უძველესი ქალაქია ქართლის ცხოვრების უძველესი ავტორი ლეონტი მროველი ქალაქ რუსთავის მშენებლობას ქართველთა წინაპრის ქართლოსის ცოლს მიაწერს ცოლმან მისმან აღაშენა ბოსტან ქალაქი რომელსა აწ ჰქვიან რუსთავი მანვე სიკვდილის შემდეგ მამული გაუნაწილა შვილებს მცხეთოსს გარდაბოსს კუხოსს კახოსს გაჩიოსს კუხოსს კი წილად ხვდა კუხეთი და ქალაქი რუსთავი ამ მოსაზრებას მხარს უჭერს არქეოლოგიური მონაცემები რომლის თანახმად რუსთავში ბრინჯაოს ხანაში ძლიერი სამოსახლო არსებობდა არსებობს ლეონტი მროველის მეორე ცნობაც რომ ალექსანდრე მაკედონელს ქართლში ლაშქრობისას დახვედრია ქალაქები დიდი მცხეთა ურბნისი უფლისციხე სარკინე რუსთავი და სხვა ამიტომ ძვ წ საუკუნეში რუსთავი უკვე ქალაქია რუსთავი არქეოლოგიურად სრულფასოვნად არ არის შესწავლილი მაგრამ მიუხედავად არქეოლოგიური მასალის სიმცირისა რუსთავში არცთუ სუსტი კულტურული ფენებია დადასტურებული იაღლუჯის მთაზე სანატორიუმების საძირკვლის მშენებლობის დროს აღმოჩნდა ძვ წ საუკუნეების ნამოსახლარი ანტიკური ხანის რუსთავი დიდი მცხეთისა და ამ პერიოდის სხვა ქალაქების მსგავსად ერთმანეთისგან მეტნაკლებად დაცილებული უბნებისაგან შედგებოდა ხოლო იაღლუჯის მთაზე აღმოჩენილი ნამოსახლარი იყო პოლიტიკური ცენტრი რუსთავს ანტიკურ ხანაში სავაჭრო ფუნქციაც ჰქონდა იალღუჯის მთის ჩრდილო აღმოსავლეთ ფერდობზე იყრიდა თავს საქარავნო სავაჭრო გზები ეს გზები დღესაც მოქმედებს და აზერბაიჯანისკენ მიმავალ უმოკლეს გზას წარმოადგენს რუსთავის ისტორიაში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა საუკუნის მეორე ნახევრიდან ამ დროს ჩნდება ქალაქის ვრცელი და ინტენსიური უბნები რომლებიც ქალაქის ციხეს ეკვრის ჩრდილო აღმოსავლეთ და სამხრეთ აღმოსავლეთის მხრიდან ისტორიული წყაროები ქართლის ცხოვრება მოქცევაჲ ქართლისაჲ და სხვა რუსთავში ახალი მშენებლობის წამოწყებას უკავშირებენ ქართლის მეფის თრდატ რევის ძის სახელს თრდატ რევის ძე ქართლის სამეფო ტახტზე ასვლამდე განაგებდა კუხეთს და იწოდებოდა კუხეთისა და რუსთავის ერისთავად საუკუნის შუა წლებიდან რუსთავი იქცა რევიანთა რეზიდენციად უფლისწულთა ქალაქად ანუ ვოსტან ქალაქად ვოსტან ირანული წარმოშობის სიტყვა და უფლისწულისთვის გამოყოფილ მამულს ნიშნავს რუსთავს ვოსტან ქალაქი ანუ ბოსტან ქალაქი მთელი ადრეული შუა საუკუნეების მანძილზე ერქვა საუკუნის ბოლო მეოთხედში უკვე გამეფებულმა თრდატ რევის ძემ ბოსტან ქალაქში მტკვრიდან ყარაიას ველებამდე გაიყვანა სარწყავი არხი ანუ რუ სწორედ ამ არხიდან მიიღო ქალაქმა მეორე სახელწოდება რუსთავი ანუ რუს სარწყავი არხის სათავე ამ სახელს ქალაქი ვოსტან ქალაქის პარალელურად საუკუნიდან ატარებდა საუკუნიდან კი რუსთავი რევიანთა საუფლისწულო ქალაქი აღარ არის და ამიტომ მას რჩება მხოლოდ სახელი რუსთავი გვიან შუა საუკუნეებში რუსთავს წერილობითი წყაროები უწოდებენ ნაგებს ეს სიტყვა შეიძლება ორნაირად განვმარტოთ საუკუნეებში რუსთავში საქალაქო ცხოვრებამ განვითარების უმაღლეს საფეხურს მიაღწია ქალაქში ყვაოდა ხელოსნობის ისეთი დარგები როგორიცაა კერამიკის მინის ლითონის ტყავის ძვლის ხის ასევე საფეიქრო წარმოება რუსთაველი ხელოსნების მიერ დამზადებული ნაწარმი გამოირჩეოდა მაღალი ხარისხით რუსთავი იმავ დროს ჩართული იყო მახლობელი აღმოსავლეთის სავაჭრო გზების ქსელში საუკუნეში ქართლში მონღოლთა შემოსევები საბედისწერო აღმოჩნდა რუსთავისთვის წლის ბექა ყაენის ლაშქრობის შედეგად აღდგომა დღეს რუსთავმა არსებობა შეწყვიტა რუსთავის განადგურების შემდეგ მხოლოდ რუსთავის ციხის ნანგრევები გადარჩა ციხე იყო თბილისის ირგვლივ აგებულ ციხეთა ერთ ერთი რგოლი თავისი არსებობის მანძილზე ციხეს ჰქონდა სამი სხვადასხვა პერიოდის ზღუდე თავდაპირველად სს ზღუდეს ჰქონია ოთხკუთხა კოშკები მეორეს ე წ შიდა ზღუდეს ნახევარწრიული კოშკები შემდგომ ეს ორივე ზღუდე ერთ ზღუდედ გაუერთიანებიათ სს მესამე ე წ გარე ზღუდეს გვირაბიანი კარიბჭე ჰქონია სს ციხის აღმოსავლეთით ერთდოულად ორი ზღუდე ყოფილა რუსთავის ციხე ერთადერთი ციხეა საქართველოში რომელშიც არის ფრესკები გასულ საუკუნეში რუსთავის ციხის ტერიტორიაზე არაქართული მოსახლეობა ცხოვროდა რომელიც ციხეს რიშ ყალას ეძახდა რუსთავს რიშად მოხსენიებს ქართლის ცხოვრების სომხური თარგმანიც რიშა ქართული რუსთავის დამახინჯებული ვარიანტია საუკუნის იან წლებში ციხეს კიდევ ერთი ისტორიულად გაუმართლებელი სახელი დაუმკვიდრდა არიშის ციხე ეს სახელი მომდინარეობს პავლე ინგოროყვას გამოკვლევიდან რუსთაველიანა რომელშიც მან რუსთავის ციხე ჰერეთის დიდებულების არიშიანების საგვარეულო ციხედ მიიჩნია და მას არიშის ციხე უწოდა ეს მოსაზრება თავიდანვე უარყვეს იმდროინდელმა ისტორიკოსებმა რუსთავი ყოველთვის კახეთ კუხეთის განუყოფელი ნაწილი იყო და არასოდეს შედიოდა ჰერეთის შემადგენლობაში ყველა ისტორიულ წყაროში ციხე მოხსენიებულია როგორც რუსთავის ციხე ქალაქი ან რუსთავის ციხე საუკუნის ბოლოს საქართველოში არსებობდა რუვისთაველთა ანუ რუსთაველთა ფეოდალური საგვარეულო ისინი ფლობდნენ კუხეთსა და რუსთავს და ამიტომაც იწოდებოდნენ რუსთაველებად აკადემიკოსმა ზ ალექსიზემ გამოთქვა მოსაზრება რომ საუკუნეების პოეტი შოთა რუსთაველი შესაძლოა ამ საგვარეულოს ერთ ერთი წარმომადგენელი იყო რუსთავი როგორც ქალაქი განადგურდა წელს მონღოლების შემოსევის შედეგად საუკუნის ორმოციან წლებამდე ოდესღაც აყვავებულ ქალაქისაგან მხოლოდ ქალაქის ციხის ნანგრევებმა მოაღწია წელს ისტორიული ნაქალაქარის ტერიტორიაზე დაიწყო მეტალურგიული გიგანტის მშენებლობა თითქმის მაშინვე საფუძველი ჩაეყარა თანამედროვე ქალაქის მშენებლობას წლის იანვარს რუსთავმა ქალაქის სტატუსი მიიღო ამავე წელს დაარქვეს რუსთავის პირველ ქუჩებს სახელები პირველ ქუჩას ახალგაზრდა კომუნარების სახელი დაერქვა მეორეს რუსთავის მშენებელთა მესამეს კი ბოსტან ქალაქი რუსთავის ახალი ისტორია იწყება წლის იანვრიდან მას შემდეგ რაც რუსთავში მსხვილი საბჭოთა ინდუსტირიული ქალაქის მშენებლობა დაიწყო მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარიდან რუსთავში განთავსდა იოსებ სტალინის სახელობის რუსთავის მეტალურგიული კომბინატი რომელიც მდე სხვა მსხვილ თუ საშუალო საწარმოსთან ერთად ამიერკავკასიის რეგიონში მნიშვნელოვან ინდუსტრიულ ცენტრს წარმოადგენდა წლის მარტს საქართველოს სსრ გარდაბნის რაიონის დაბა რუსთავს მიენიჭა ქალაქის სტატუსი საქართველოს პრეზიდენტის მ სააკაშვილის წლის დეკემბრის რს ბრძანების საფუძველზე მოხდა საქართველოს რაიონების რეორგანიზაცია რის შედეგადაც არსებული რაიონები შეიცვალა მუნიციპალიტეტებად სსიპ ქალაქ რუსთავის მუნიციპალიტეტი ს ნ გადამხდელად რეგისტრაციის თარიღია წლის დეკემბერი ხოლო რეგისტრაციის თარიღი წლის დეკემბერი ქალაქში ცხოვრობს ადამიანი აქედან კაცი დასაქმებულია მცირე საწარმოებში ადამიანი დიდ საწარმოებში მოსახლეობის ძირითადი ნაწილი ქართველია თუმცა არიან სხვა ეროვნებებიც ძირითადად აზერბაიჯანელები რუსები და სომხები რუსთავი აშენებულია უნაყოფო სტეპის ტერიტორიაზე ახალი რუსთავი მარჯვენა სანაპირო შედარებით მშრალი და ცხელია ვიდრე ძველი ძველი და ახალი რუსთავი ერთმანეთისგან დაშორებულია კმ ით მათ შორის მტკვრის სანაპიროზე არის რუსთავის ტყე რომელიც ამჟამად კულტურისა და დასვენების პარკის ნაწილია პარკში მდებარეობს ხელოვნურად შექმნილი ტბა რუსთავის კლიმატური პირობები გარდამავალია ხმელთაშუა ზღვისა და სტეპს შორის ხასიათდება არამკაცრი თოვლიანი ზამთრით და მშრალი ზომიერი და ცხელი ზაფხულით რუსთავი არის თვითმმართველი ქალაქი ქალაქის წარმომადგენლობითი ორგანოა ქალაქის საკრებულო ხოლო აღმასრულებელო ორგანო მერია ადმინისტრაციულად რუსთავი იყოფა ტერიტორიულ ორგანოდ ქალაქში ფუნქციონირებს როგორც მუნიციპალური ისე კერძო ტრანსპორტი მუნიციპალური ტრანსპორტი კერძო ტრანსპორტი ქალაქის კომუნალურ მეურნეობაში ერთიანდება წყალმომარაგების საკანალიზაციო გარეგანათების გაზმომარაგების და კიდევ სხვა მცირე მეურნეობები ქალაქში ფუნქციონირებს ს ს საქფოსტის და სს საქართველოს გაერთიანებული სატელეკომუნიკაციო კომპანიის რუსთავის ფილიალები შ პ ს მეტაკომი შ პ ს ერჯი გრუპი ფიჭური კავშირგაბმულობის სამი კომპანია მაგთი ჯეოსელი და ბილაინი რუსთავი საუკუნეში საქართველოს უდიდესი სამრეწველო ცენტრი იყო თბილისის შემდეგ ქალაქმა აღმავლობა საბჭოთა პერიოდში დაიწყო აქ ფუნქციონირებდა მდე დიდი და საშუალო საწარმო მათ შორის მეტალურგიული კომბინატი აზოტის ქიმბოჭკოს ცემენტის ამწემშენებელი ქარხნები ს ს ლითონკონსტრუქცია და სხვა საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ძველი ეკონომიკური კავშირების მოშლის შედეგად მრავალი საწარმო გაკოტრების პირას დადგა შედეგად იანი წლების ქალაქისთვის განსაკუთრებით მძიმე გამოდგა უმუშევრობისა და სიღარიბის დონის სწრაფი ზრდის გამო წლებში განხორციელდა სახელმწიფო ქონების ფართომასშტაბიანი პრივატიზაცია რომელშიც ნაწილობრივ რუსთავის საწარმოებიც მოექცა ქალაქის ეკონომიკა ისევ აღმავლობის გზას დაადგა რუსთავის მეტალურგიული კომბინატი უდიდესი სამრეწველო ცენტრია საქართველოში მისი აშენება გადაწყდა საუკუნის იან წლებში სპეციალური კომისიის მიერ სამშენებლო მოედნად შერჩეული იქნა რკინიგზის მაგისტრალურ ხაზთან მდებარე სადგურ ველის ტერიტორია მშენებლობა წლის გაზაფხულზე დაიწყო მაგრამ მეორე მსოფლიო ომის გამო მალევე შეწყდა წელს მისი მშენებლობა განახლდა მაგრამ რადგანაც ძველი სამშენებლო მოედანი ვერ აკმაყოფილებდა საჭირო მოთხოვნებს მშენებლობის გადატანა რუსთავის ველზე გადაწყდა მშენებარე ქარხნის დირექტორად ნიკოლოზ გომელაური დაინიშნა მშენებელთა რაოდენეობის ზრდასთან ერთად მატულობდა მოსახლეობის რიცხვი რის შედეგადაც წლის ივლისს რუსთავი დაბად გამოცხადდა და გარდაბნის რაიონს დაექვემდებარა წელს კი რესპუბლიკური დაქვემდებარების ქალაქად წელს მეტალურგიულ ქარხანაში გამოადნეს პირველი ფოლადი წელს თუჯი და კოქსი წელს ამიაკი ხანგრძლივი ეკონომიკური კრიზისისა და უკიდურესად მაღალი უმუშევრობის დონის გამო რუსთავში საუკუნის იანი წლებიდან მოყოლებული მძიმე სოციალური მდგომარეობაა გაჩერებული მსხვილი საწარმოებიდან გამოთავისუფლებული მუშა ხელი სხვა სფეროებში დასაქმებას ვერ ახერხებს რამაც ქალაქიდან კვალიფიცირებული მუშახელის მასიური მიგრაცია განაპირობა დარჩენილი მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩრდილოვანი ეკონომიკის დაუბეგრავი აღურიცხავი მცირე სამეწარმეო საქმიანობა ხარჯზე ცხოვრობს ბოლო ათწლეულში როგორც საქართველოში ასევე ქალაქ რუსთავშიც არსებითად შეიცვალა დემოგრაფიულ სოციალური ვითარება რაც გამოიხატებოდა მოსახლეობის რიცხოვნობის შემცირებით მოსახლეობის ბუნებრივ და მექანიკურ მოძრაობაში გამოკვეთილი ნეგატიური ტენდენციების გამო შობადობის შემცირება გარემიგრაციული პროცესების ინტენსიურობა მიგრანტთა შორის რეპროდუქტიული ასაკის მოსახლეობის მაღალი წილი და სხვა გაიზარდა მოსახლეობის დაბერების მაჩვენებელი რუსთავის პირველი შვიდწლიანი შერეული სკოლა გაიხსნა წელს დაწყებით კლასში ირიცხებოდა მოსწავლე ხოლო ზედა კლასებში სკოლაში მუშაობდა პედაგოგი წელს დაარსდა პირველი რვაწლიანი სკოლა დღევანდელი მე საჯარო სკოლა წლის ნოემბერს გაიხსნა რუსთავის სახელმწიფო დრამატული თეატრი წელს შეიქმნა სიმღერისა და ცეკვის სახელმწიფო ანსამბლი რუსთავი დღეს ქალაქში სახელმწიფო და არასახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა საშუალო პროფესიული სასწავლებელი უმაღლესი სასწავლებელი აქ ფუნქციონირებს ბიბლიოთეკა თეატრი რუსთავის თეატრი მუზეუმი მხარეთმცოდნეობის ფოლკლორული ანსამბლები მათ შორის ანსამბლი რუსთავი ქალაქში ყოველწლიურად ტარდება საერთაშორისო თეატრალური ფესტივალი ოქროს ნიღაბი იმართება სახალხო ზეიმი რუსთავქალაქობა რუსთავიდან მაუწყებლობს ქვემო ქართლის ტელერადიო კომპანია გამოდის რამდენიმე გაზეთი ქალაქ რუსთავის დაძმობილებული და პარტნიორი ქალაქები არიან ჯაბა ლაბაძის ფოტო ბოლნისის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში ქვემო ქართლის მხარის ცენტრალურ ნაწილში მოიცავს ისტორიული ქვემო ქართლის ადრინდელ ფეოდალური ხანის ორ ადმინისტრაციულ ტერიტორიულ ერთეულს ბოლნისის ხევს ფოლადაურის აუზი და ქვეშის ხევს მაშავრის ქვემო დინება მუნიციპალიტეტის ძირითად შემოსავლებს უზრუნველყოფს სოფლის მეურნეობა მრეწველობა მადნეულის სამთო გამამდიდრებელი კომბინატი კვარციტის საწარმო ღვინის ქარხნები მცირე მეწარმეობა ვაჭრობა საყოფაცხოვრებო მომსახურება და საჯარო სამსახურები მუნიციპალიტეტს ეკონომიკური განვითარების გეგმის პრიორიტეტებია სოფლის მეურნეობა სოფლის მეურნეობის პროდუქტების გადამამუშავებელი მრეწველობა ასევე ქვის მოპოვება დამუშავების გაფართოება და ტურიზმის განვითარება მუნიციპალიტეტში ოთხი ძირითადი ფერმერული მეურნეობაა განვითარებული მეცხოველეობა მე ბოსტნეობა მემარცვლეობა და მევენახეობა ბოლნისის მუნიციპალიტეტს აღმოსავლეთით საზღვრავს მარნეულის მუნიციპალიტეტი დასავლეთით ესაზღვრება დმანისის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთით ისაზღვრება თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტით ხოლო სამხრეთით სომხეთის რესპუბლიკით მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ ტერიტორიის ძირითადი ნაწილი ვაკეებითაა წარმოდგენილი ხოლო ჩრდილოეთი კიდე გორაკ ბორცვიან მთისწინეთით ვაკე ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია მშრალი სუბტროპიკული სტეპური ჰავა ზომიერად ცივი ზამთრით და ცხელი ზაფხულით ხოლო მთისწინეთში განვითარებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა ზომიერად ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი ზაფხულით საშუალო წლიური ტემპერატურა ბოლნისში შეადგენს წლის ყველაზე ცივი თვის იანვრის საშუალო ტემპერატურაა ხოლო ყველაზე თბილი თვის აგვისტოსი ნალექების რაოდენობა წელიწადში შეადგენს მილიმეტრს ნალექების მაქსიმუმი მაისში ფიქსიდება მმ ხოლო მინიმუმი დეკემბერში მმ ბოლნისის მუნიციპალიტეტის დიდი მდინარეებია ხრამი და მაშავერა ადმინისტრაციული ერთეულის ტერიტორიაზე ასევე არის რამდენიმე ბუნებრივი და ხელოვნური ტბა მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში შემოდის ლოქის ქედის ჩრდილოეთ კალთა ლოქის ქედი მცირე კავკასიონის მთათა სისტემაში შედის მისი ოროგრაფიული აღნაგობა გარდიგარდმო ხეობების სიმრავლით ხასიათდება აგებულია იურული და ცარცული ასაკის კირქვებით ქვიშაქვებით და ვულკანოგენური წყებებით ასევე პალეოზოური გრანიტოიდებითა და მიოცენის გრანოდიორიტული ინტრუზიებით ლოქის ქედზე ფართოდ ვხვდებით სტრუქტურულ ეროზიულ და დენუდაციური რელიეფის ფორმებს მუნიციპალიტეტის ჩრდილოეთით მდინარეების მაშავერასა და ხრამის შუამდინარეთში გაწოლილია დისველის პლატო ზომები კმ იგი ქვემო ქართლის პლატოს შემადგენელი ნაწილია და წარმოადგენს მის სამხრეთ ნაწილს დისველის პლატო ორმხრივადაა დახრილი აღმოსავლეთისაკენ და ჩრდილოეთისაკენ აღმოსავლეთით პლატოს სიმაღლე მ ს უდრის ხოლო დასავლეთ მხარეზე მ ს დისველის პლატოს სამხრეთი კიდე შემოსაზღვრულია შინდლარის მასივით ციცაბოდ სწყდება ქვემო ქართლის ვაკისა და აგრეთვე მდინარე მაშავერას ხეობისაკენ დამახასიათებელია თითქმის ჰორიზონტალური რელიეფი მუნიციპალიტეტის დასავლეთ ნაწილში იჭრება ჯავახეთის ზეგნის აღმოსავლეთ კალთა ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი უკავია ქვემო ქართლის ალუვიურ ვაკეს რომელიც შეადგენს მტკვარ არაქსის დაბლობის ჩრდილოეთ დასავლეთ ნაწილს და განვითარებულია მთათაშორის ტექტონიკურ დეპრესიაში ქვემო ქართლის ვაკე აგებულია ახალგაზრდა კონტინენტური ალუვიური და დელუვიურ პროლუვიური ნალექებით საფუძვლად კი უდევს სარმატული ასაკის დისლოცირებული ნალექები ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შიდა წყლებით მდიდარია ჩრდილოეთში თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის საზღვართან დიდ მანძილზე მიედინება მდინარე ხრამი რომელიც წარმოადგენს მტკვრის მარჯვენა შენაკადს ხრამის ხეობა ბოლნისის მუნიციპალიტეტს განყობს თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტისაგან მდინარე ხრამი საზრდოობს თოვლის წვიმის და მიწისქვეშა წყლით რაიონის ფარგლებში ხრამის შენაკადებიდან მნიშვნელოვანია მდინარე საღზაღანისწყალი უერთდება მარჯვნიდან მუნიციპალიტეტის უმნიშვნელოვანესი მდინარეა მაშავერა რომელიც აქ დმანისის მუნიციპალიტეტიდან შემოედინება მაშავერა მუნიციპალიტეტის ფარგლებში მიედინება სოფელ ბალიჭიდან დაახლ სოფელ ქვემო ქოშაქილისამდე მაშავერა იკვებება თოვლის წვიმის და მიწისქვეშა წყლით იგი ხრამის მარჯვენა შენაკადია მაშავერას ხეობა ამოვსებულია თიხნარებითა და რიყნარებით ამიტომაც მას ბრტყელი და დატერასებული ფსკერი ახასიათებს მაშავერას ხეობაში ტერასები კარგადაა გამოხატული ბოლნისთან სადაც ხეობის ბრტყელი ფსკერის სიგანე კმ აღწევს მაშავერას ხეობაში ჩამოწოლილია ასევე ლავური ღვარები მუნიციპალიტეტის ფარგლებში მაშავერას მთავარი შენაკადებია ბოლნისისწყალი და ტალავრისწყალი ბოლნისისწყალი სიგრძე კმ ზღვის დონიდან მ ზე იწყება და მის სათავედ ლოქის ქედი გვევლინება ბოლნისისწყლის ხეობა მის შუა და ზემო ნაწილში ტყიანია ამასთანავე იგი შედარებით ფართოცაა საზრდოობს თოვლის წვიმის და მიწისქვეშა წყლით საშუალო წლიური ხარჯი მ წმ ბოლნისისწყლის მთავარი შენაკადებია ლოქისწყალი მარცხ და ახქერფისწყალი მარჯვ მდინარე ტალავრისწყალი სიგრძე კმ იწყება ზღვის დონიდან მ ზე ტალავრისწყალი მაშავერას მარჯვნიდან უერთდება სოფელ იმირასანის ახლოს საზრდოობს თოვლის წვიმის და მიწისქვეშა წყლით ზაფხულის პერიოდში იგი ხშირად შრება ხოლმე მდინარის შუა და ზემო წელში ხეობა ტყიანია სოფელ ფახრალოდან ტალავრისწყალი ვაკეზე გამოდის და რამდენადმე ფართო კალაპოტით ხასიათდება მუნიციპალიტეტის ფარგლებში მაშავერა იერთებს ასევე მდინარეებს მამუთლისხევს და ბალიჭისწყალს ბოლნისის მუნიციპალიტეტში არის ასევე სამკურნალო სუფრის მინერალური წყარო ბოლნისი მუნიციპალიტეტში არის რამდენიმე ბუნებრივი და ხელოვნური ტბაც ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გამოიყოფა ჰავის ორი ძირითადი ტიპი მშრალი სუბტროპიკული სტეპური ჰავა ზომიერად ცივი ზამთრით და ცხელი ზაფხულით და ზომიერად ნოტიო ჰავა ზომიერად ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი ზაფხულით ვაკე ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ზომიერად თბილი სტეპების ჰავა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა აბსოლუტურ მაქსიმუმი ნალექები მმ წელიწადში მთისწინეთებზე განვითარებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ცხელი ზაფხული ქალაქ ბოლნისში ზღვის დონიდან მ ზე საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის ნალექები მმ წელიწადში ნალექების მაქსიმუმი მაისშია მმ ხოლო მინიმუმი დეკემბერში მმ ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მთისწინეთის ზონაში განვითარებულია ტყის ყავისფერი ნიადაგები თიხნარებსა და მერგელების გამოფიტვის პროდუქტებზე ტყის ყომრალი ნიადაგია განვითარებული ლოქის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე გვხვდება გაეწრებული ტყის ყომრალი ნიადაგი ვაკე ტერიტორიაზე გაბატონებულია წაბლა და დამლაშებული ნიადაგები დიდი ფართობი უჭირავს ასევე მუქ წაბლა კარბონატულ ნიადაგებს მდინარეთა გასწვრივ განვითარებულია ალუვიურ კარბონატული ნიადაგი ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები ტყესა და ბუჩქნარს უკავია ტერიტორიის ვაკე ტერიტორიაზე ძირითადი მცენარეებია იონჯა ურო კუტი ბალახი წიწმატასელი ფასმანდუკი და სხვ მეორეული უროიანი ველი უმთავრესად კალთებს აკრავს და ყველაზე მეტად ქალაქ ბოლნისის მიდამოებშია გამოხატული შემაღლებულ ადგილებში გვხვდება უროიან ვაციწვერიანი დაჯგუფებები ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე დიდ ფართობზე გავრცელებულია ძეძვი შავჯაგა და ქართული ნუში ნატყევარ ადგილებში ძეძვთან ერთად იზრდება ჯაგრცხილა ქართული მუხა კუნელი ნეკერჩხალი და კვრინჩხი ლოქის ქედზე გავრცელებულია ფართოფოთლოვანი ტყეები ჭარბობს მუხა რცხილა და წიფელი ზედა კალთებზეა წიფლნარი ქვედაზე კი მუხნარი მდინარეების ხრამისა და მაშავერას ხეობებში ხარობს აკაკი თელა ნეკერჩხალი და სხვ მდინარეთა სანაპიროებზე ჩამოყალიბებულია ჭალის ტყეები სადაც ძირითადად იზრდება ტირიფი თელა ჭალის მუხა ვერხვი და წნორი მუნიციპალიტეტში გავრცელებულია ველისა და ტყის ცხოველები ვაკეზე ბინადრობს ზღარბი თხუნელა კურდღელი სტეპის თაგვი ტყეებში გვხვდება გარეული ღორი მგელი ტურა კვერნა მელა შველი მდინარეთა ხეობებშია წავი ორნითოფაუნა უხვადაა წარმოდგენილი აღსანიშნავია კაჭკაჭი ყარყატი ყვავი შოშია მწყერი ჩიტბატონა გნოლი კაკაბი ტყის ქათამი და გარეული ინდაური ეს უკანასკნელი მცირე რაოდენობითაა მთელ საქართველოში მუნიციპალიტეტში ბევრია ქვეწარმავალი არის გველი მ შ ანკარასებრთა ოჯახში შემავალი სახეობები ხვლიკი კუ და სხვ მდინარეები მდიდარია თევზით მურწა კალმახი ხრამული ლოქო კობრი გველანა ჭანარი და ა შ მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი დაბა და სოფელი დიდი სოფლებია ტალავერი ათასი მოსახლე ქვემო ბოლნისი ათასი ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის უმრავლესობას ით აზერბაიჯანელები შეადგენენ ქართველები სომხები მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულებია ბოლნისის დროშა არის მართკუთხა მეწამული ფერის ქსოვილი რომლის ცენტრში მდებარეობს წრეში ჩასმული ბოლნური ჯვარი ზომით დროშის სიმაღლის დროშის პროპორცია არის ბოლნისის გერბის მეწამულ ფონზე ჩასმულია ვერცხლის წრეში ვერცხლისვე ბოლნური ჯვარი გერბის ზედა ნაწილში მოთავსებულია ქართული ქალაქური გვირგვინი ხოლო გერბის ქვედა ნაწილში მრგვლოვანი დამწერლობით დატანილია გერბის დევიზი ბოლნისი წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა მათ შორის მევენახეობა მებოსტნეობა მეცხოველეობა მნიშვნელოვანი საწარმოებია მადნეულის სამთო გამამდიდრებელი კომბინატი ღვინის ქარხანა მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის თბილისი ერევნის მაგისტრალი მთავარი წიაღისეული სიმდიდრეა ბარიტი ტუფი მადნეულის პოლიმეტალების საბადო მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა საშუალო პროფესიული სასწავლებელი ბიბლიოთეკა თეატრი სულხან საბა ორბელიანის სახელობის სახალხო და მუზეუმი მხარეთმცოდნეობის ბოლნისიდან მაუწყებლობს ტელერადიო კომპანია ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს ზე მეტი ისტორიულ არქიტექტურული ძეგლი რაც კიდევ ერთხელ მოწმობს იმას თუ რაოდენ მნიშვნელოვან პუნქტს წარმოადგენდა წინათ ბოლნისი აქაურ მიწებზე არის სხვადასხვა საუკუნის ეკლესიები და ციხესიმაგრეები ყველაზე მნიშვნელოვანია ბოლნისის სიონი სამნავიანი ბაზილიკის ტიპის ნაგებობა სოფელ ბოლნისში ერთ ერთი შესასვლელის თავზე მოთავსებული წარწერის მიხედვით აშენებულია წწ ბოლნისის სიონის წარწერები ქართული დამწერლობის უძველესი ნიმუშთაგანია ბოლნისის სიონში პირველად ქართულ არქიტექტურაში გვხვდება რელიეფური სკულპტურული გამოსახულებანი ხარის თავი სხვადასხვა ფრინველი და ცხოველი აღსანიშნავია ასევე წუღრუღაშენის მონასტერი წწ რომელიც მდინარე ბოლნისისწყლის ნაპირზე მდებარეობს მუნიციპალიტეტში მდებარეობს ვანათი რომელიც ძლიერ დანგრეულია აშენებულია სს შედგება სამი მარტივი წაგრძელებული დარბაზისაგან საყურადღებოა აკაურთის ეკლესიაც მნიშვნელოვანია აგრეთვე ხუროთმოძღვრული ძეგლი აკვანება აგებულია სს რომელსაც სამხრეთიდან ეგვტერი აქვს მიშენებული სოფელ ტანძიაში შემონახულია ორი ეკლესია და სასახლის ნანგრევები ერთი ეკლესია აუგია პაპუნა ორბელიანს წელს ხოლო მეორე მდივანბეგ ვახტანგ ორბელიანს წელს ქალაქ ბოლნისის ჩრდილოეთით არის ნასოფლარი ყორანთა რომელიც პირველად წყაროებში იხსენიება წელს მთის წვერზე დგას ეკლესია ციხესიმაგრებიდან მნიშვნელოვანია ქვეშის ციხე ქოლაგირის ციხე ბერდიკის ციხე გიორგი აფხაზთა დასავლეთ საქართველოს მეფე წლებში კონსტანტინე ის ძე მეფობის პირველ წლებში სამეფო ტახტს ნახევარძმა ბაგრატი ეცილებოდა გიორგი ის ხელისუფლება მხოლოდ ბაგრატის გარდაცვალების შემდეგ განმტკიცდა მის სამეფოში შედიოდა ქართლი რომლის ერისთავადაც თავისი უფროსი შვილი კონსტანტინე დაინიშნა ქართლის აზნაურების მხარდაჭერით კონსტანტინე რომელსაც გამეფება სურდა მამას აუჯანყდა გიორგი მ აჯანყება ჩააქრო კონსტანტინე სიკვდილით დასაჯა და ქართლის ერისთავად თავისი მეორე ძე ლეონი შემდეგში მეფე ლეონ დასვა გიორგი ის დროს აფხაზთა სამეფომ პოლიტიკურ ძლიერების მწვერვალს მიაღწია საუკუნის იან წლებში გიორგი კახეთში შეიჭრა და შეიპყრო ქორეპისკოპოსი კვირიკე რომელმაც ცნო აფხაზთა მეფის უფლებანი კახეთზე გიორგი მ კვირიკე გაათავისუფლა შემდეგში გიორგი ის გაძლიერების მოწინააღმდეგე ქართლისა და კახეთის აზნაურთს დახმარებით კვირიკე მ დაიბრუნა კახეთი გიორგი მ კახეთის დასაპყრობად ლაშქარი გაგზავნა თავისი შვილის ლეონის წინამძღოლობით მაგრამ გიორგი გარდაიცვალა და ლეონი და კვირიკე დაზავდნენ კვირიკემ ცნო აფხაზთა მეფის სიუზერენობა გიორგი ის გავლენა ვრცელდებოდა ტაოკლარჯეთში და საქართველოს ფარგლებს გარეთაც გიორგი ის ასული გურანდუხტი გურგენ მეფეთა მეფის მეუღლე იყო გიორგი ის აქტიური ხელშეწყობით საუკუნის ნახევარში ალანთა ქვეყანაში ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა ნაყოფიერად მოღვაწეობდა იგი კულტურის სფეროშიც ქართული წყარო მას ეკლესიათა ამშენებელს უწოდებს გიორგი მ დააარსა ჭყონდიდის მარტვილის საეპისკოპოსო კათედრა აბხაზთ მეფეთა ქრონიკაში ვკითხულობთ მარტვილის ტაძრის წარწერა რომელიც მოჰყავს ბროსეს თავის ში მოშორებით ზევით გარდაბნის მუნიციპალიტეტი ყოფ გარდაბნის რაიონი ყარაიის რაიონი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში ქვემო ქართლის მხარის აღმოსავლეთ ნაწილში წლამდე ახლანდელი გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შედიოდა თბილისის გუბერნიის თბილისის მაზრაში წლის საქართველოს სსრ ადმინისტრაციულ ტერიტორიული დაყოფით თბილისის მაზრაშია წელს გამოეყო თბილისის ოლქს ყარაიის რაიონის სახელწოდებით წლიდან ეწოდა გარდაბნის რაიონი ამჟამად მუნიციპალიტეტი გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი გარდაბანი გარდაბნის მუნიციპალიტეტს სამხრეთით ესაზღვრება აზერბაიჯანი ჩრდილოეთით მცხეთის და თბილისის მუნიციპალიტეტები აღმოსავლეთით საგარეჯოს დასავლეთით თეთრი წყაროსა და მარნეულის მუნიციპალიტეტები გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ჩრდილოეთი და ჩრდილოეთ დასავლეთი ნაწილი უჭირავს მთებს სამხრეთ და სამხრეთ აღმოსავლეთი ვაკეებსა და ზეგანს ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარეობს მეოტურ პონტური ასაკის კონგლომერატებით ქვიშაქვებით თიხებითა და ქვიშებით აგებული იალნოს ქედი მთა იალნო მ დასავლეთით და ჩრდილო დასავლეთით ინტენსიურად დანაოჭებული პალეოგენური ასაკის ვულკანოგენური და დანალექი თიხები და ქვიშაქვები ქანებით აგებული თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთი დაბოლოების განტოტებები კოჯორ საყარაულოს მთაწმინდის თაბორის თელეთის ქედები და მათ შორის მოქცეული ხეობები მთავარი მწვერვალებია სანიშნო მ უძო მ იალნოს ქედის სამხრეთ კალთის გასწვრივ გადაჭიმულია ზედაეოცენურ ქვედამიოცენური ასაკის თაბაშირიანი თიხებითა და ქვიშაქვებით აგებული სამგორის ტალღობრივი ვაკე რომელიც აღმოსავლეთით ერწყმის ივრის ზეგანს სამხრეთ აღმოსავლეთით გარდაბნის ვაკეს ზეგანზე სარმატული ქვიშებითა და კონგლომერატებით აგებული მონოკლინური სერები და მათ შორის მოქცეული გასწვრივი ვაკე ტაფობები ჭარბობს გარდაბნის ვაკე ალუვიურ დელუვიური ნალექებით აგებული ტერასული ვაკეა მტკვრის მარჯვენა მხარეს თელეთის ქედსა და იაღლუჯის მაღლობს შორის მდებარეობს კუმისის ტაფობი გარდაბნის მუნიციპალიტეტის უმთავრესი წიაღისეულია ნავთობი ნორიო მარტყოფი ახალი სამგორი სართიჭალა გაჯის ნედლეული ახალი სამგორი ბევრია სამშენებლო მასალა ანდეზიტ ბაზალტები თელეთის ქედი ტუფოგენური ქვიშაქვები წავკისისწყლის ხეობა კერამიკული თიხები და სხვა გარდაბანის მუნიციპალიტეტის საზღვართან ჩამოედინება მდინარე მტკვარი ხოლო ტერიტორიის შიდა ნაწილში ძირითადად პერიოდული ხასიათის მდინარეები გვხვდება ესენია ლოჭინი არხაშენი ნაგუბი ხევძმარი ორხევი ნავთისხევი და სხვა ჩრდილოეთში აღსანიშნავია მდინარე ლოჭინი სიგრძე კმ რომელიც იქმნება ნორიოსხევისა და მარტყოფისხევის შეერთებით სათავე აქვს იალნოს ქედის სამხრეთ კალთაზე ზღვის დონიდან მ ზე საზრდოობს თოვლით წვიმით და მიწისქვეშა წყლით წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე წყალმცირობა კი ზამთარში იგი მდინარე მტკვრის შენაკადია გამოყენებულია სარწყავად მარნეულის მუნიციპალიტეტის საზღვართან დიდ მანძილზე ჩამოედინება მდინარე მტკვარი მუნიციპალიტეტში აღსანიშნავია ასევე მდინარე არხაშენი რომელიც სათავეს იღებს ამავე სახელწოდების ქედზე და ჩაედინება ჯანდარის ტბაში აღსანიშნავია ასევე პერიოდული ხასიათის მდინარე ნაგუბი რომელიც კუმისის ტაფობში მდებარეობს სხვა პერიოდული მდინარეებიდან მნიშვნელოვანია ხევძმარი ორხევი და ნავთისხევი იაღლუჯის მაღლობსა და წალასყურის ვაკეს შორის მდებარეობს კუმისის ტბა საზრდოობს წვიმის წყლითა და მცირე ნაკადულებით მტკვრის მარცხენა მხარეს საკმაოდ მოზრდილ ტაფობში მდებარეობს ჯანდარის ტბა რომელიც თბილისის სამხრეთ აღმოსავლეთით მდებარეობს და კმ ით არის მოშორებული ქალაქს ტბის ნაპირები თხელია მერე თანდათან ეშვება შიგნით და შუაგულში სიღრმე მ ს აღწევს სანაპიროები დაფარულია ხშირი ლელითა და ლერწმით მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას კვეთს ასევე სამგორის ზემო და ქვემო მაგისტრალური სარწყავი არხები გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მიეკუთვნება ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქს ბარში ზომიერად თბილი ველის ჰავაა ცხელი ზაფხულით მთაში კი ზომიერად ნოტიო ჰავაა ზომიერად ცივი ზამთრითა და ხანგრძლივი თბილი ზაფხულით საშუალო წლიური ტემპერატურა იდან მდე მერყეობს ზონალობის მიხედვით წლის ყველაზე ცივი თვის იანვრის საშუალო ტემპერატურა იდან მდეა ხოლო ყველაზე თბილი თვის ივლისის იდან მდე ნალექების საშუალო წლიური მოცულობა მმ მდეა გარდაბნის ვაკეზე მშრალი სუბტროპიკული ჰავაა საშუალო წლიური ტემპერატურაა ნალექები მმ წელიწადში სამგორის ვაკეზე ჰავა ზომიერად ნოტიოა გარდაბნის ვაკეზე ჩამოყალიბებულია სხვადასხვა სახის წაბლა ნიადაგი ტაფობებში გვხვდება დამლაშებული და ბიცობიანი ნიადაგი მდინარე მტკვრის გასწვრივ კი არის ალუვიური ნიადაგები სამგორის ვაკეზე ჭარბობს რუხი ყავისფერი ნიადაგები განვითარებულია ასევე შავმიწისებრი და ბიცობიანი ნიადაგები გარდაბნის მუნიციპალიტეტის მთისწინეთებში ტყის ყავისფერი და მდელოს ყავისფერი ნიადაგებია ქედების თხემები და მწვერვალები მეორეული მთის მდელოს ნიადაგებს უჭირავს ტბისპირა ზოლში გვხვდება ჭაობისა და მლაშობის ნიადაგები გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გამოიყოფა ლანდშაფტის შემდეგი სახეები ტერიტორიის ტყესა და ბუჩქნარს უკავია უდიდესი ნაწილი შემოსილია უროიან ვაციწვერიანი და ჯაგ ეკლიანი სტეპებით უფრო მცირე ფართობი უჭირავს ჭალის ტყეებს ხოლო კიდევ უფრო მცირე ჰემიქსელურ მეჩხერ ტყეებს აქ ფართოდაა შვრიელა და თივაქასრა კუმისის ტაფობში ხარობს ხურხუმო ჩოღანო მხოხავი ჯანგა ხვარხვარა ავშანი შორაქანი ჩარანი და ყარღანი მთისწინეთში ძირითადად გვხვდება შავჯაგა გრაკლა ღვია კუნელი ძეძვი და კვრინჩხი ტერიტორიის ერთი ნაწილი ტყეებს უჭირავს ტყეები შემორჩენილია ლილოსა და საცხენისის მიდამოებში მდინარე საცხენისის გაყოლებით სოფელ ახალსოფლამდე არის გამეჩხრებული ტყეები რომელშიც მუხნარია გაბატონებული ქვეტყეში იზრდება ჭყორი და ჭანჭყატი გარდაბნის ვაკეზე გაბატონებულია მშრალი ველისა და ნახევარუდაბნოს ასოციაციები გვხვდება უროიანი და ავშნიან უროიანი ველები სამგორის ვაკეზე უმეტესად გავრცელებულია შიბლიაკი მთაწმინდის ქედის აღმოსავლეთ ფერდობზე თელეთის ქედის ფერდობებზე თაბორის ქედსა და სხვაგან ვხვდებით კლდეთა ქსეროფიტებს რომელშიაც სხვა სახეობებთან ერთად ბევრია გლერძი დაახლოებით სოფელ აღთაქლიდან მდინარე ხრამის შესართავამდე კმ ზე მდინარე მტკვრის ორივე სანაპიროზე ჩამოყალიბებულია ჭალის ანუ ტუგაის ტყე ტბებისპირა ნაწილებში არის ჭაობის მცენარეულობა გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წარსულში როგორც ტყის ისე ველის ცხოველებით მდიდარი იყო ამჟამად კი ზოგიერთი წარმომადგენელია შემორჩენილი შესაბამისად ტყის ფაუნა ღარიბია გარდაბნის ვაკეზე დიდი რაოდენობით იყო გავრცელებული ქურციკი ტყეში არის მგელი მელა კურდღელი ზღარბი მაჩვი ლელიანის კატა ტყის კატა და სხვ ორნითოფაუნას ქმნის გნოლი შაშვი ხოხობი კაკაბი ოფოფი ქორი წიწკანა და სხვ ქვეწარმავლებიდან გავრცელებულია ველის მახრჩობელა ჯოჯო კუ და ხვლიკი ტბები მდიდარია თევზით მ შ მოიპოვება კობრი სქელშუბლა თეთრი ამური ჭანარი გამბუზია და ა შ მდინარე მტკვარში არის ციმორი ლოქო შამაია წვერა კობრი და ხრამული დიდი სოფლებია მარტყოფი სართიჭალა ნაზარლო ქესალო გამარჯვება მოსახლე მუღანლო ყარაჯალარი მუნიციპალიტეტში ძირითადად ქართველები და აზერბაიჯანელები ცხოვრობენ მუნიციპალიტეტის შემოსავლებს უზრუნველყოფს მრეწველობა ელექტროენერგიის წარმოება გადამამუშავებელი მრეწველობა მშენებლობა ვაჭრობა სოფლის მეურნეობა მცირე მეწარმეობა და საჯარო სამსახურები წლის ადგილობრივმა ბიუჯეტმა ადგილობრივი შემოსავლებისა და გამოთანაბრებითი ტრანსფერის ჩათვლით მლნ ლარი შეადგინა გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ეკონომიკური განვითარების გეგმის პრიორიტეტებია სოფლის მეურნეობა და მრეწველობა გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ეკონომიკური განვითარების გეგმის პრიორიტეტები და მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის ძირითადი შემოსავლების წყაროა სოფლის მეურნეობა მიწათმოქმედება მეცხოველეობა მეფუტკრეობა მრეწველობა მცირე ბიზნესი ვაჭრობა საყოფაცხოვრებო მომსახურება და საჯარო სამსახურები მრეწველობის დარგებიდან წამყვანია ენერგეტიკა რადგან აქ მდებარეობს გარდაბნის თბოელექტროსადგური არის აგრეთვე საშენი მასალების კვების და მსუბუქი მრეწველობის მცირე საწარომები სოფლის მეურნეობა საგარეუბნო ტიპისაა და ძირითადად ორიენტირებულია თბილისისა და რუსთავის სურსათით მომარაგებაზე სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა საშუალო პროფესიული სასწავლებელი უმაღლესი სასწავლებელი ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი გამოდის ადგილობრივი გაზეთი ღვთაების მონასტერი ნორიო კაბენის მონასტერი შავნაბადის მონასტერი თელეთის წმინდა გიორგის სამონასტრო კომპლექსი გიორგი დ გ იმერეთის მეფე ბაგრატ ის ძე მეფობის პირველ წლებში ოდიშისა და გურიის მთავართა გათიშვის მიზნით გურიელს დაუმოყვრდა ლევან დადიანმა გიორგი ის ტახტიდან ჩამოგდება და მისი ბიძაშვილის ხოსრო ბატონიშვილის გამეფება განიზრახა მეფის წინააღმდეგ დადიანს შეუკავშირდა ჭილაძეთა საგვარეულოს მეთაური ვარაზ ჭილაძეც წელს იანეთთან მომხდარ ბრძოლაში გიორგი მ დაამარცხა დადიანი მისი მომხრეები და საჯავახო დაიპყრო მეფის გაძლიერების შიშმა დადიანი და გურიელი შეაკავშირა მათ შეერთებული ძალით წაართვეს გიორგი ს საჯავახო და შუაზე გაიყვეს ამ შინაფეოდალური ომის გარდა გიორგი ს ბრძოლა უხდებოდა ოსმალო დამპყრობლების წინააღმდეგაც წელს მან ლიხის მთის სიმაგრეებთან დაამარცხა და უკუაგდო ლალა ფაშას მიერ იმერეთის დასალაშქრად გამოგზავნილი რაზმი დმანისის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში ქვემო ქართლის მხარის დასავლეთ ნაწილში ჩრდილოეთით ესაზღვრება წალკის აღმოსავლეთით თეთრიწყაროსა და ბოლნისის დასავლეთით ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტები სამხრეთით სომხეთი ფართობი კმ ადმინისტრაციული ცენტრი ქ დმანისი დმანისის მუნიციპალიტეტში არის ქალაქი და სოფელი მუნიციპალიტეტის მთავარი მდინარეა მაშავერა რომლის მთლიანი სიგრძეა კმ საშუალო წლიური წყლის ხარჯი მ წმ ში მუნიციპალიტეტის ჩრდილო საზღვართან ჩამოედინება ხრამი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არის მცირე ტბებიც აღსანიშნავია გომარეთის ტბათა ჯგუფი მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია მათ შორის ქალაქია წლის მონაცემებით მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა შეადგენს ადამიანს მუნიციპალიტეტის ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს კაცს ხოლო სოფლის კაცს ანუ მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის დაახლოებით სოფლად ცხოვრობს მოსახლეობის სიმჭიდროვეა კაცი კმ რაც ქვეყნის საშუალო მაჩვენებელს კაცი კმ მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდება მოსახლეობის ძირითად შემოსავლებს უზრუნველყოფს სოფლის მეურნეობა მცირე მეწარმეობა ძირითადად ვაჭრობა და საყოფაცხოვრებო მომსახურება და საჯარო სამსახურები ისტორიულად შემოსავლის წყაროს სოფლის მეურნეობა და სოფლის მეურნეობის პროდუქტების გადამამუშავებელი მრეწველობა წარმოადგენდა მუნიციპალიტეტს გააჩნია ეკონომიკური განვითარების გეგმა რომლის პრიორიტეტებია სოფლის მეურნეობა და სოფლის მეურნეობის პროდუქტების გადამამუშავებელი მრეწველობა დმანისის მუნიციპალიტეტი მოიცავს ისტორიული რეგიონების ზურტაკეტისა და დმანისხევის ტერიტორიებს ადრინდელი ფეოდალური ხანის ადმინისტრაციულ ტერიტორიული დანაწილებით მაშავრის ზემო დინება ქვეშის ხევის ერთეულში შედიოდა ზურტაკეტი კი შავწყალას აუზი თრიალეთს ეკუთვნოდა საუკუნის ბოლოდან საუკუნის ნახევრამდე დმანისის მუნიციპალიტეტის სამხრეთი ნაწილი კვირიკიანთა სამეფოში შედიოდა ჩრდილოეთი ნაწილი კი კლდეკარის საერისთავოში შემდგომ განვითარებული ფეოდალიზმის ხანაში დმანისიც და ზურტაკეტიც სამეფო საკუთრება გახდა ამ მხარის სოფლების უმეტესობა საყაფლანიშვილოს სათავადოში ერთიანდებოდა წლამდე ახლანდელი დმანისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შედიოდა ბორჩალოს მაზრაში წლიდან წალკის რაიონში წლიდან გამოიყო ცალკე რაიონად წლებში ეკუთვნოდა ბოლნისის რაიონს წლიდან კვლავ გამოიყო ახლანდელი საზღვრებით საქართველოს პრეზიდენტის მ სააკაშვილის წლის დეკემბრის რს ბრძანების საფუძველზე მოხდა საქართველოს რაიონების რეორგანიზაცია რის შედეგადაც არსებული რაიონები შეიცვალა მუნიციპალიტეტებად სსიპ დმანისის მუნიციპალიტეტის ს ნ გადამხდელად რეგისტრაციის თარიღია წლის დეკემბერი ხოლო რეგისტრაციის თარიღი წლის დეკემბერი გეომორფოლოგიური თვალსაზრისით მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მრავალფეროვანია პირველი თანრიგის ოროგრაფიული ერთეულებია ვულკანური ქანებით აგებული ჯავახეთის ქედი ლოქის ქედი ასევე გომარეთისა და დმანისის ვულკანური პლატოები ჯავახეთის ვულკანური ქედი მუნიციპალიტეტის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს აგებულია უმთავრესად ბაზალტური ან ანდეზიტ ბაზალტური ლავებით რომლებსაც ვრცელი ტექტონიკური ძალებით თაღისებურად ამობურცული განფენები წარმოუქმნია ქედის აღმოსავლური დამრეცი კალთა დასერილია კანიონისებრი ხეობებით ლოქის ქედი მუნიციპალიტეტის სამხრეთითაა განფენილი აგებულია უმთავრესად ცარცული ხნოვანების ვულკანოგენური წყებებით რომელთა ქვეშ გაშიშვლებულია ლოქის გრანიტული მასივის ძველი კრისტალური კომპლექსი დამახასიათებელია საშუალომთიანი რელიეფი ეროზიული სტრუქტურული და დენუდაციური ფორმებით კვირიკეთისა და შინდლარის მთიან მასივებს შორის მოქცეულია გომარეთის პლატო რომელიც თითქმის მთლიანად მდინარე შავწყაროსწყლის აუზში შედის შავწყაროსწყლის ხეობა პლატოს თითქმის შუაზე ჭრის გომარეთის პლატოს სიმაღლე ჩრდილო აღმოსავლეთ ნაწილში მ ია სამხრეთ დასავლეთ ნაწილში კი სიმაღლე მ მდე მატულობს პლატო დასავლეთიდან ჩაკეტილია ჯავახეთის ქედით ჩრდილოეთით კვირიკეთის ქედით სამხრეთით ლუკუნის მასივით ხოლო აღმოსავლეთით მდინარე ხრამის ხეობით გომარეთის პლატო აგებულია დოლერიტული ლავების რამდენიმე ერთმანეთზე გადაფარებული ლავური განფენით და მათთან დაკავშირებული ტბიური ნალექებით პლატოს კიდეები იმეწყრება რაც გამოწვეულია ლავური განფენების ქვეშ ჩაფენილი ტბიური ნალექების გამორეცხვით გომარეთის პლატო დასერილია მდინარე შავწყაროსწყლისა და მისი შენაკადების კანიონებითა და ხეობებით რომელთა სიღრმეა მ მდინარე მაშავრის ზემო დინების აუზში მდებარეობს დმანისის პლატო რომელიც იფარგლება შინდლარის მასივით ლოქის ქედითა და ჯავახეთის ქედის კალთებით გეგმაზე სამკუთხა ფორმა აქვს იგი ვიწროვდება ჩრდილო აღმოსავლეთისაკენ პლატოს ზედაპირის სიმაღლე ცვალებადობს მ იდან მდე აგებულია დოლერიტული ლავებით რომელიც ქვედა მეოთხეულში ამოიღვარა ჯავახეთის ქედის სამხრულ ნაწილში და მაშავრის ხეობას ჩამოჰყვა მარნეულის ვაკისაკენ აქვე გვხვდება ტბიურ ტუფოგენური ქვიშების გამოსავლებიც დმანისის პლატოზე მკაფიოდ გამოიყოფა სამი საფეხური აქვეა კანიონებიც რომელთა სიღრმე მ ს აღწევს ძირითადია მაშავრის კანიონი რომლებსაც შტოსებურად გამოეყოფიან მისი შენაკადების კანიონები მუნიციპალიტეტის ჩრდ ნაწილში მიედინება მდ ხრამი და მისი შენაკადები ჭოჭიანი და შავწყაროსწყალი სამხრ ნაწილს კვეთს მდ მაშავერა და მისი შენაკადები ფინეზაური შახმარლო და სხვ მდინარეები უმთავრესად საზრდოობენ წვიმის აგრეთვე თოვლის წყლითა და დიდდებიტიანი ვოკლუზური წყაროებით წყალდიდობა იცის გაზაფხულსა და ზაფხულის პირველ ნახევარში წყალმცირობა ზამთარში მუნიციპალიტეტში მცირე ზომის ვულკ ტბებია მ შ აღსანიშნავია ოროზმანის ტბა სარკინეთ გომარეთისა და კამარლოს მიდამოების ტბები სოფლების ველისპირისა და ირგანის მიდამოებში არის ჭაობები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჰიდროგრაფიული ქსელი ხშირია მთავარი მდინარეა მაშავერა რომელიც სათავეს იღებს ჯავახეთის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე ზღვის დონიდან მ ზე მაშავერა მუნიციპალიტეტის ფარგლებში გაედინება სათავიდან სოფელ ვარდისუბნამდე იგი მდინარე ხრამს მარჯვნიდან უერთდება უკვე ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიიდან მაშავრის მთლიანი სიგრძეა კმ საშუალო წლიური ხარჯი დაახლ მ წმ მუნიციპალიტეტის ფარგლებში მაშავრის მთავარი შენაკადებია შახმარლო სარფდერე მოშევანი და სხვ მაშავრის ხეობა ხასიათდება ფართო და ბრტყელი ფსკერით რაც აიხსნება ჯავახეთის ქედიდან ჩამოსული ლავური ღვარისა და მის მიერ გამოწვეული აკუმულაციის გავლენით დმანისის მუნიციპალიტეტის ჩრდილოეთ საზღვარზე გაედინება მდინარე ხრამი მისი შენაკადებიდან მნიშვნელოვანია მდინარე შავწყაროსწყალი ყარაბულაღი რომელიც ჯავახეთის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე იწყება და ხრამს მარჯვნიდან უერთდება მდინარე შავწყაროსწყლის ხეობა ქვემო ნაწილში ჩაჭრილია მ სიღრმეზე ცარცის ტუფოგენურ წყებაში უფრო ზემოთ კი მისი გვერდების ზედა ნაწილი დაგვირგვინებულია დოლერიტის ქარაფებით კიდევ უფრო ზემოთ სოფელ ზემო ყარაბულაღთან ხეობა უკვე მთლიანად ლავებშია გამომუშავებული და დატოტვილია რამდენიმე შედარებით არაღრმა კანიონად მდინარე შავწყაროსწყლის შენაკადებიდან მთავარია დაგერმანდერესი ახა უსეინქენდი თოზდუხი დმანისის მუნიციპალიტეტის მდინარეები იკვებებიან წვიმისა და თოვლის წყლით და აგრეთვე ლავებში გამომდინარე დიდდებიტიანი ვოკლუზური წყაროებით მდინარეები ხრამი ყარაბულაღი დაგერმანდერესი ტოძისი ბუსუკალა აგრიკარი ჩატახწყალი ტომდისი უსეინქედი დავაკრანი ფშანი ჩოჩიანი ჩოჩიანის ტბა ჯუჯიანი ჭოჭიანი გედეჩაი მაშავერა უკანგორი დამბლუტა ჩათახი მოშევანი ამამლოსწყალი ნაზიგკლიჩი ყირმიზიბულაღდერე მამუთლი ყირიმიზიბულაღი ყარაქილისა ლოქისწყალი აღჩაი ყარანდიხდერე ყარმიზიბულაკი მეზდურლარი ჩატასწყალი უსეინქენდი დავაკანი ტბები კაინეგოლის ტბა ტამბუღელის ტბა კარაგოლის ტბა ჭოჭიანის ტბა ჭამლიგოლის ტბა იალაგოლის ტბა პანტიანის ტბა ოროზმანის ტბა დმანისის მუნიციპალიტეტში ჰავა ზომიერად ნოტიოა იცის ცივი ხანგრძლივი ზამთარი და თბილი ზაფხული საშუალო წლიურ ტემპერატურა დასავლეთ ნაწილში აღმოსავლეთ ნაწილში შესაბამისად იანვრის საშუალო ტემპემპერატურა იდან მდე ივლისიდან აბსოლუტური მინიმუმი მდე ეცემა მთებში აბსოლუტური მაქსიმუმი აღწევს აღმოსავლეთ ნაწილში ნალექები მმ წელიწადში ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა მაისში მოდის მინიმალური დეკემბერში თოვლის საფრის ხანგრძლივობა თვეს გრძელდება მუნიციპალიტეტის დასავლეთი ნაწილი მოიცავს ჯავახეთის მერიდიანულ ქედს რომელიც აგებულია ახალგაზრდა ეფუზიური ქანებით ბაზალტური ანდეზიტ ბაზალტური ლიპარიტ დაციტური ლავები ქედის მოვაკებულ თხემზე აღმართულია მწვერვალები დავაკრანი შამბიანი აღრიქარი და ემლიქლი აღმოსავლეთი დამრეცი კალთა დასერილია კანიონისებრი ხეობებით მუნიციპალიტეტის შუა ნაწილი უჭირავს ძირითადად ახალგაზრდა დოლერიტული ლავებით აგებულ ჭოჭიანის გომარეთისა და დმანისის ვულკანურ პლატოებს დმანისის მუნიციპალიტეტის აღმოსავლეთ ნაწილში არის პალეოზოური გრანიტოიდებით აგებული კვირიკეთის მთა და შუაეოცენური ვულკანოგენური ქანებით აგებული ლუკუნის მთა რომლებიც დასერილია მდინარეების ხრამისა და მაშავრის შენაკადთა ხევ ხეობებით დმანისის მუნიციპალიტეტის სამხრეთ აღმოსავლეთი ნაწილი უჭირავს ლოქის ქედის ჩრდილოეთი კალთის ეროზიულ შტოქედებს და მათ შორის მოქცეულ ხეობებს მათ აგებულებაში ჭარბობს შუაეოცენური ვულკანოგენური წყებები რომლებსაც აღმოსავლეთით იურული პორფირიტული და ცარცული კარბონატული ქანები ენაცვლება დმანისის პლატოზე გამოხატულია ტიპობრივი კარბონატული და გამოტუტვილი შავმიწები რომლებიც პლატოს ზედა საფეხურზე შავმიწისებრ მთა მდელოს ნიადაგებში გადადის გომარეთის პლატოს ბრტყელ ნაწილებში ნიადაგური საფარი წარმოდგენილია გამოტუტვილი და დაწიდული შავმიწებით ამ ძირითადი ნიადაგური ტიპის ფონზე მეტ ნაკლებად მნიშვნელოვანი სიდიდის ლაქების სახით გამოხატულია სხვა ტიპები ტიპობრივი მძიმე თიხნარი შავმიწები მდინარე ახას მარცხენა სანაპიროზე სოფელ სალამალეიქს განახლებასა და ახას შორის შავმიწებისა და ნეშომპალა კარბონატული ნიადაგების კომპლექსი ნესტიან მდელოსებრი და დაჭაობებული ნიადაგები დმანისის მუნიციპალიტეტში ნატბეურ ტაფობებსა და ტბების პირას გვხვდება დაჭაობებული და ნესტიან მდელოიანი ნიადაგები დ მ ის აღმ ნაწილში ჭარბობს ტყის ყომრალი ნიადაგი შუა ნაწილში პლატოებზე განვითარებულია მთის შავმიწა ნიადაგი მიმდებარე ქედების კალთებზე მთის მდელოს შავმიწისებრი კორდიანი და კორდიან ტორფიანი ხოლო თხემებსა და მწვერვალებზე ალპ ზონის მცირე სისქის პრიმიტ ნიადაგებია ზოგან გვხვდება კორდიან კარბონატული ალუვიური ტენიანი მდელოს და დაჭაობებული ნიადაგები ბევრგან ნიადაგს მოკლებული კარკალები და ჩამორეცხილი კალთებია მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები დმანისის მუნიციპალიტეტის აღმოსავლეთი ნაწილი უჭირავს მთის შერეულ ტყეებს სადაც აღმოსავლური წიფელია გაბატონებული იზრდება აგრეთვე მუხა და ფიჭვი მუნიციპალიტეტის შუა ნაწილში პლატოებზე ხეობების ძნელად მისადგომ უბნებში შემორჩენილია ნეკერჩხლის ცირცელის ტირიფის მუხის მცირე დაკნინებული დერივატები ტყის ადგილას ამჟამად მთის სტეპის ბალახეულობაა სადაც ნაირბალახოვანი მცენარეულობა ჭარბობს იდან მ მდე სუბალპური მდელოებია სტეპის ელემენტებით ხოლო მ ზე მაღლა ალპური მდელოები ტბისპირებთან წყლის მცენარეებია კანიონის ფერდობებზე კლდის ქსეროფიტები დმანისის პლატოზე ჭარბობს მთის სტეპები კანიონებში კი შემორჩენილია წიფლნარი და მუხნარ რცხილნარი გომარეთის პლატოს ზედაპირი უტყეოა და ათვისებულია სასოფლო სამეურნეო კულტურებისათვის დმანისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ფაუნა უხვადაა წარმოდგენილი ძუძუმწოვრებიდან აღსანიშნავია მგელი მელა კურდღელი ტყის კატა გარეული ღორი შველი მურა დათვი ციყვი და სხვ ორნითოფაუნას ქმნიან მწყერი ტყის ქათამი გნოლი კაკაბი ღამურა ბუ ხოხობი და ა შ მღრღნელებიდან აღსანიშნავია დედოფალა თეთრკბილა ბრუცა მემინდვრია ტყის თაგვი და სხვ ქვეწარმავლებიდან გვხვდება ხვლიკები გველები არის ასევე კუ და სხვ მდინარეებსა და ტბებში მოიპოვება გოჭალა მურწა კალმახი სარკისებრი კობრი თეთრი ამური და სხვ მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი აქედან ქართველი აზერბაიჯანელი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი და სოფელი მუნიციპალიტეტი იყოფა შემდეგ ადმინისტრაციული ერთეულებად წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა ძირითადად მეკარტოფილეობა და მეცხოველეობა ნათესი ფართობის თითქმის უჭირავს მარცვლოვან და პარკოსან კულტურებს მოჰყავთ ხორბალი სიმინდი ბოსტნეული განვითარებულია სარძეო მესაქონლეობა მეცხვარეობა მეფუტკრეობა დ მ ის ენერგეტ ბაზაა დმანისის ჰესი მდ მაშავერაზე წამყვანი დარგია კვების მრეწვ არის ყველ კარაქის ხეტყის სახერხი და საყოფაცხოვრებო მომსახურების საწარმოები ერთიან სატრანსპ სისტემაში მთავარ როლს ასრულებს ავტოტრანსპორტი მუნიციპალიტეტში რკინიგზის ხაზი არ არის უახლოესი რკინიგზის სადგურია კაზრეთი დმანისიდან კმ დმანისი ბოლნისსა და სომხეთს უკავ შირდება საავტ გზებით დმანისის მუნიციპალიტეტში არის სკოლამდელი დაწესებულებები სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლა ბიბლიოთეკა თეატრი ბანკები მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვას ემსახურება სამედიცინო დაწესებულებები მათ შორის ფუნქციონირებს შპს მედიქალ პარკი საქართველო შპს დმანისის წმინდა ნინოს ჰოსპიტალი გამოდის ადგილობრივი გაზეთი ნასოფლარები ლიპარიტისუბანი შოშილეთი ნიფორი ვანი კრკონი დარბაზი ნალისსოფელი ურუთი ქედის ეკლესია ზემო ბეზაკლო საკარისი ჩათახი ფუნდუკი ელიას სოფელი გვარჯილა საჩეხველა სარკინეთი ნათელი საყდარი შესაყარი ტანძია იაილა თავდიდიანი წარბა ნაქალაქევი ნაპალატევი ციხექვაბი ყიზინჯალო ადგილი შამბიანი აგრიკარი შინდი მთები შოშილეთი დავაშანტაპა დიდი გვერდი ყარაბულაყი ხუგვო ყორღანი თაშთეფე შიშ იალი ყარადაღი მარალდაღი პიუშერდალი ინაკდაღი კემერლი კულიაბაკა დავაკრანი შამბიანი აგრიკარი ემლიქლი ქაჩალთაფა გავორაგედიკი კეჩუტი ჩათახი გვარჯალა ბალიღდაღი აყუდებული შიშთაფა ყარადაღი ტუვულგუ ასირგარლიყი ბეიუკჩუკეკი კეჩუტი ყირდაღი კარკვეთი შინდლარი ქედი გეაგდაღის ქედი უღელტეხილი ლოქის უღელტეხილი სასაზღვრო გამშვები პუნქტი გუგუთი დმანისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე შემონახულია ქართული ხუროთმოძღვრების მრავალი ღირსშესანიშნავი ძეგლი რომელთაგან აღსანიშნავია დმანისის ნაქალაქარი სახელგანთქმული დმანისის სიონის ტაძრით სს უკანგორის სს განთიადის ზემო ყარაბულაღის წმ დემეტრეს ყველა სს ბახჩალარის ს ამბარლოს ს ამამლოს ს ბოსლების სამების ს გომარეთის განვითარებული შუა საუკ ეკლესიები სამონასტრო კომპლექსი ლამაზი საყდარი ს შუა საუკ ქარვასლა ციხე ქვაბი მუსის ციხე და სხვ ციხეები მოდინახეს ციხე დმანისის ნაქალაქარის ციხე დმანისის ნაქალაქარი ეკლესიები ბედიანის წმ გიორგი ბედიანის მონასტერი ქციის მონასტერი ქციის ეკლესია მაშავერას წმ გიორგი ზემო ყარაბულაღის ეკლესია ველისციხის ეკლესია სარკინეს ეკლესია განახლების წმ ელია ამაღლების ეკლესია სარკინეთის ამაღლების ეკლესია შვიდიძმის ეკლესია გომარეთის კვირაცხოველი გომარეთის წმინდა მარიამი გომარეთის ღვთისმშობლის ეკლესია ქვემო ყარაბულაღის ეკლესია შავსაყდრების ეკლესია რევაზაშენის ეკლესია სეფიაანთ საყდარი ღვთისმშობლის ეკელსია მამულოს ეკელსია მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არის მრავალი ისტორიულ არქიტექტურული ძეგლი აღსანიშნავია დმანისის სიონი რომელიც მდებარეობს სოფელ პატარა დმანისის მახლობლად იგი საუკუნით თარიღდება წწ ლაშა გიორგის მეფობის დროს დასავლეთიდან ტაძრისათვის მდიდრულად მოჩუქურთმებული კარიბჭე მიუშენებიათ კარიბჭის ერთ ერთ წარწერაში მოხსენიებულია ლაშა გიორგი სოფელ ბოსლების მიდამოებში დგას ეკლესია ბოსლების სამება სოფელ ამამლოს მიდამოებშია ს ამამლოს ეკლესია სოფელ განთიადში შემორჩენილია ეკლესია ყალამშა მუნიციპალიტეტში აღსანიშნავია აგრეთვე ზემო ოროზმანის ზემო ყარაბულაღის დიდი გომარეთის კაკლიანის სარკინეთისა და სხვა ეკლესიები თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში ქვემო ქართლის მხარეში წლის ადმინისტრაციულ ტერიტორიული დაყოფით ახლანდელი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ტერიტორია თბილისის მაზრაში შედიოდა წლებში ისევ თბილისის მაზრაშია წლიდან თბილისის ოლქშია როგორც აღბულაღის რაიონი თეთრიწყაროს რაიონი კი ეწოდა წელს ამჟამად მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციული ცენტრი თეთრიწყარო თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტს კარგად გამოხატული ბუნებრივი საზღვრები აქვს სამხრეთით ესაზღვრება ბოლნისის მუნიციპალიტეტი დასავლეთით საზღვრავს წალკისა და დმანისის მუნიციპალიტეტები აღმოსავლეთით საზღვრავს გარდაბნისა და მარნეულის მუნიციპალიტეტები ჩრდილოეთით კი კასპისა და მცხეთის მუნიციპალიტეტები მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი მთა გორიანი რელიეფით ხასიათდება აქ გაბატონებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა ია ბარში მდე მთაში მერყეობს ზონალობის მიხედვით წლის ყველაზე ცივი თვის იანვრის ტემპერატურა უდრის ს ბარში და მთაში ხოლო ყველაზე თბილი თვის ივლისის ჰაერის ტემპერატურა უდრის მთაში და ბარში ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა მმ დან ბარში მმ მდეა მთაში ნალექების მაქსიმუმი მაისშია მმ ხოლო მინიმუმი დეკემბერში მმ თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში ხშირი ჰიდროგრაფიული ქსელი მდინარე მტკვრის აუზს მიეკუთვნება სამხრეთ ნაწილში მიედინება მდინარე ხრამი რომლის სიგრძე მუნიციპალიტეტის ფარგლებში კმ ია მუნიციპალიტეტის მთავარი მდინარეა ალგეთი მდინარე ალგეთის შუა დინებაში შექმნილია ალგეთის წყალსაცავი რომელსაც საირიგაციოდ იყენებენ ბედენის პლატოზე არის რამდენიმე მცირე ტბა მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტი ადგილობრივი შემოსავლებისა და გამოთანაბრებითი ტრანსფერის ჩათვლით არის ლარი ეკონომიკის ძირითადი სექტორებია სოფლის მეურნეობა და მცირე მეწარმეობა ძირითადად ვაჭრობა და საყოფაცხოვრებო მომსახურება წარსულშიც ძირითადი შემოსავლები უზრუნველყოფილი იყო სოფლის მეურნეობით ასევე სოფლის მეურნეობის პროდუქტების გადამამუშავებელი საწარმოებით და ქვის მოპოვება დამუშავებით თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სამხრეთი ნაწილი გაშლილია თეთრიწყაროს პლატოზე რომელიც ქვემო ქართლის პლატოს ჩრდილოეთ ნაწილს წარმოადგენს თეთრიწყაროს პლატო ზომები კმ გომერის ქედის სამხრული კალთებიდან სამხრეთ აღმოსავლეთისაკენ და აღმოსავლეთისაკენ ვრცელდება პლატოს ზედაპირი სამხრეთისაკენ არის დახრილი და შუა ნაწილში გაკვეთილია რამდენიმე მცირე მდინარის კანიონით რომელთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია ხრამის მარცხენა შენაკადი ჭივჭავა თეთრიწყაროს პლატო აგებულია ზედაპლიოცენური დოლერიტული ლავებით მუნიციპალიტეტის სამხრეთ დასავლეთ ნაწილში განფენილია შუა ხრამის მთათა კვანძი რომელიც აგებულია ზედაცარცული ვულკანოგენური და დანალექი წყებებით აგრეთვე ძველი კრისტალური ქანებით გრანიტოიდებით აქ ყველაზე დიდია ბედენის ქედი რომელიც წარმოადგენს მდინარეების ალგეთისა და ხრამის წყალგამყოფს უმაღლესი პუნქტია მთა ბედენა მ ბედენის ქედი აგებულია ცარცული ვულკანოგენური ნალექებით ნეოგენური და მეოთხეული ლავებით ბედენის ქედის განშტოებებიდან უმნიშვნელოვანესია გომერის ქედი რომელიც ბედენის ქედის აღმოსავლურ ბოლოდან ჯერ სამხრეთ აღმოსავლეთისაკენ არის მიმართული და შემდეგ აღმოსავლეთისაკენ მის თხემზე აღმართული მთა სამება რომელიც წარმოადგენს კონუსის მოყვანილობის ბორცვს აღსანიშნავია რომ ამ მთას უწინდელი მკვლევარები ექსტრუზიულ ცენტრალურ ვულკანად თვლიდნენ მაგრამ გარკვეულია რომ იგი ეროზიულ მოწმეს წარმოადგენს ხოლო მის თხემზე არსებული ლავა ტექტონიკური პროცესებით არის მოწყვეტილი და აზევებული გომერის ქედზეა ასევე მთა გომერი მ მთის სამხრეთ კალთაზე ფიქსირებულია ლავის ტერასა ბედენის ქედს აქვს შტოქედები თავშიშველა და გელინდაღი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ჩრდილოეთ ნაწილში აღმართულია ძლიერ დანაოჭებული შუაეოცენური ვულკანოგენური ქანებით აგებული თრიალეთის ქედი თავშიშველის ქედსა და ქვემო ქართლის პლატოს შორის მდებარეობს ირაგის ქვაბული რომელიც გაჩენილია ლავური ღვარის მიერ ძველი ხეობის შეგუბებისა და ტბიურ მდინარეული ნალექების დაგროვების შედეგად ქვაბული ასაზრდოებს მდინარე ასლანკას ირაგის ქვაბული ხასიათდება ვაკისებურ ბორცვიანი ფსკერით რომელიც აგებულია თიხნარითა და კენჭნარით ბედენის პლატოზე არის ხორხების მღვიმე თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში ჰიდროგრაფიული ქსელი ხშირია აქაური ყველა მდინარე ქმნის მტკვრის ერთიან სისტემას სამხრეთ ნაწილში დიდ მანძილზე მიედინება მდინარე ხრამი რომელსაც აქვს კარგად გამოკვეთილი კანიონი რომლის სიგრძე უდრის კმ ს ხოლო სიგანე ზედა ნაწილში კმ ს ხრამის კანიონი მდინარე ასლანკის შესართავიდან სოფელ არუხლომდე ვრცელდება მაქსიმალურ სიღრმეს იგი აღწევს სამშვილდოს ნაქალაქართან რომელიც ხრამისა და ჭივჭავის კანიონებს შორის გამოწვდილ გრძელსა და ვიწრო ქარაფებით შემოფარგლულ კონცხზეა გაშენებული ხრამის შენაკადებიდან აღსანიშნავია მდინარეები ასლანკა ჭივჭავა თეთრწყაროსწყალი კლდეისისწყალი ახკალაფისწყალი და სხვ მუნიციპალიტეტის მთავარი მდინარეა ალგეთი რომელიც მუნიციპალიტეტს ჩრდილო დასავლეთიდან სამხრეთ აღმოსავლეთისაკენ კვეთს ალგეთი სათავეს იღებს თრიალეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე კლდეკარის ვიწრობის მახლობლად ზემო დინებაში მიედინება სამხრეთ აღმოსავლეთისაკენ ღრმა და ტყიან ხეობაში აქვს მრავალი შენაკადი ასურეთისხევი ლაყვისხევი გუდარეხისწყალი ოძისისხევი ბოგვისხევი ენაგეთისხევი ლამისხევი ფარცხისისწყალი და ბზისწყალი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის მდინარეები ძირითადად საზრდოობენ წვიმის წყლით წყალდიდობა გაზაფხულზე და ზაფხულის დასაწყისშია წყალმცირობა კი შემოდგომა ზამთარში მდინარე ალგეთის შუა დინებაში შექმნილია ალგეთის წყალსაცავი რომელსაც საირიგაციოდ იყენებენ ბედენის პლატოზე არის რამდენიმე მცირე ტბა თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში გაბატონებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა იდან ბარში მდე მთაში მერყეობს იანვრის ტემპერატურა უდრის და ივლისში ჰაერის ტემპერატურა უდრის და აბსოლუტურ მინიმუმია ხოლო მაქსიმუმი ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა მმ დან ბარში მმ მდეა მთაში ნალექების მაქსიმუმი მაისშია მმ ხოლო მინიმუმი დეკემბერში მმ თეთრწყაროში საშუალო წლიური ტემპერატურაა ნალექები მმ ვაკეზე ჩამოყალიბებულია წაბლა ზოგან დამლაშებული ნიადაგები ბორცვიან მთისწინეთში ტყის ყავისფერი ნიადაგია განვითარებული ტერიტორიის დიდი ნაწილი უჭირავს საშუალო და მცირე სისქის ტყის ყომრალ ნიადაგს რომელსაც ზემოთ ტყის ზედა სარტყლის ღია და გაეწრებული ყომრალი ნიადაგი ენაცვლება მაღალი ქედების თხემებზე და ბედენის პლატოზე მეორეული მთის მდელოს ნიადაგებია ზოგან კირქვების გამოფიტვის პროდუქტებზე ნეშომპალა კარბონატული ნიადაგია განვითარებული ციცაბო ფერდობებზე გვხვდება სუსტად განვითარებული მცირე სისქის ჩამორეცხილი ნიადაგი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები ვაკეზე და ბორცვიან მთისწინეთში გავრცელებულია ჯაგეკლიანი სტეპის მცენარეულობა ძეძვი გრაკლა ურცი ურო მაჩიტა გლერძი ასკილი ძურწა შვრიელა ტუხტი და სხვ ხეებიდან გვხვდება აკაკი მუნიციპალიტეტში იზრდება ასევე ნეკერჩხალი პანტა მაჟალო იფანი თხილი შინდი კუნელი ზღმარტლი და სხვ ზემო სარტყელში ჭარბობს წიფელი ფაუნა უხვადაა წარმოდგენილი გვხვდება შველი გარეული ღორი თეთრყელა კვერნა დათვი მელა მაჩვი კურდღელი და სხვ ფრინფელებიდან აღსანიშნავია კაკაბი შურთხი როჭო მინდვრის მწყერჩიტა ყარყატი და სხვ ქვეწარმავლებიდან ბევრია კუ კლდის ხვლიკი ბოხმეჭა გველი და ა შ გასული საუკუნის იანი წწ დასაწყისში მანგლისში აღმოჩენილ იქნა ობობის რამდენიმე ახალი სახეობა მდინარეებში იცის ხრამული კალმახი შამაია და სხვ მოსახლეობის რიცხოვნობა ათასი კაცი ქართველი სომეხი აზერბაიჯანელი ბერძენი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი დაბა და სოფელი მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო ხოლო აღმასრულებელო ორგანო გამგეობა გამგებელი გიორგი მესტვირიშვილი მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულებია სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა ძირითადად მეცხოველეობა აქ არის გადამამუშავებელი და კვების მრეწველობის მცირე საწარმოები სასარგებლო წიაღისეულიდან აღსანიშნავია ბარიტის საბადოები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის მარაბდა ახალქალაქის რკინიგზა და ბაქო თბილისი ჯეიჰანის ნავთობსადენი მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი მხარეთმცოდნეობის გამოდის ადგილობრივი გაზეთი დიდგორი სოფელ ფიტარეთის მოშორებით მდებარეობს ძველი ქართული კულტურის კერა ფიტარეთის მონასტერი აქ მოღვაწეობდა იობ ფიტარეთელი რომლის ლიტერატურული მემკვიდრეობას ჩვენამდე არ მოუღწევია მას ჩინებულ მწერალად მიიჩნევდა თვით სულხან საბა ორბელიანი მონასტრის ნაგებობათაგან შემორჩენილია ღვთისმშობლის მონასტრის ეკლესია დაბა მანგლისის განაპირას მდებარეობს ჯვარულ გუმბათოვანი ტაძარი სოფელ დიდი თონეთიდან კმ ზე აღმართულია თონეთის სიონი სოფელთან ასევე შემორჩენილია ნასოფლარი და კვირაცხოვლის ეკლესიის ნანგრევები საკუთრივ დიდ თონეთში არის წმინდა გიორგის ეკლესია მუნიციპალიტეთში აღსანიშნავია ასევე სამშვილდის ნაქალაქარი მნიშვნელოვანი ხუროთმოძღვრული ძეგლია აგრეთვე ნადარბაზევის სასახლე გამოჩენილი გეოგრაფი და ისტორიკოსი ვახუშტი მას თამარ მეფის ნასასახლევს უწოდებს სასახლე აგებულია სს ში სხვა ისტორიული ძეგლებია გიორგი ავგიორგი დ გ კახეთის მეფე წლებში ალექსანდრე ისა და დედოფალ ანას ძე ჯერ კიდევ გამეფებამდე უთანხმოება ჰქონდა მამასთან და უმცროს ძმასთან დიმიტრისთან რომელსაც თავის მეტოქედ თვლიდა გიორგი არ იზიარებდა მამისა და ძმის პოზიციას ქართლის სამეფოსთან მშვიდობიანი ურთიერთობის შესახებ და თავის მომხრეებთან ერთად რამდენიმეჯერ ილაშქრა კიდეც ქართლში წელს თავს დაესხა საფურცლიის ჭალაში მყოფ ალექსანდრე სა და დიმიტრის მამა მოკლა ძმას კი თვალები დასთხარა და ოჯახითურთ კახეთიდან გააძევა ამის გამო მას ავგიორგი უწოდეს და ასეთი ზედწოდებით შევიდა კიდეც საქართველოს ისტორიაში ქართლისადმი დამოკიდებულება ავგიორგის გამეფების შემდეგაც არ შეუცვლია და კვლავ აგრძელებდა მეზობელი სამეფოს რბევას გიორგის წინააღმდეგ ბრძოლა ითავა ქართლის მეფე დავით ის ძმამ ბაგრატმა წელს გიორგიმ ალყა შემოარტყა ბაგრატის რეზიდენციას ქსნის ციხეს მაგრამ სამი თვის უშედეგო ალყის შემდეგ იძულებული გახდა უკან გაბრუნებულიყო თუმცა ქართლის რბევას შემდეგაც განაგრძობდა მარნეულის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული საქართველოში შედის ქვემო ქართლის მხარეში შეიქმნა წელს ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი მარნეული მარნეულის მუნიციპალიტეტს დასავლეთით ესაზღვრება ბოლნისის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთით თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი ჩრდილო აღმოსავლეთით გარდაბნის მუნიციპალიტეტი სამხრეთით ესაზღვრება აზერბაიჯანისა და სომხეთის რესპუბლიკები მუნიციპალიტეტი ფართობია კმ მარნეულის მუნიციპალიტეტში ჩამოყალიბებულია ზომიერად მშრალი სუბტროპიკული თბილი სტეპების ჰავა ზაფხული ცხელი იცის ხოლო ზამთარი რბილი ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა წლის ყველაზე ცივი თვის იანვრის საშუალო ტემპერატურა ია ხოლო ყველაზე თბილი თვის ივლისის ნალექების საშუალო რაოდენობა წელიწადში მმ ს შეადგენს ნალექების მაქსიმუმი მოდის მაისში მინიმუმი დეკემბერში მარნეულის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის ცენტრალური ნაწილი გაშლილია მარნეულის აკუმულაციურ ვაკეზე ზომები კმ რომელიც აგებულია თიხებით ქვიშებით კონგლომერატებითა და კენჭნარით მის გეოლოგიურ აგებულებაში მონაწილეობს ასევე ჯავახეთის ქედიდან ჩამოსული უზარმაზარი ლავური ღვარის დამარხული ბოლო და თიხნარი ნალექები ვაკის აბსოლუტური სიმაღლე მერყეობს მ იდან მ მდე ვაკის ერთობლივი დახრილობა მიმართულია სამხრეთ აღმოსავლეთისაკენ მარნეულის ვაკე შემოსაზღვრულია იაღლუჯის ლოქისა და ბაბაკარის ქედებით ზედაპირი დანაწევრებულია ალგეთისა და ხრამის ხეობებითა და ალგეთის ნახეობარებით მდინარეული ტერასების ამგებელ თაბაშირიან თიხებში ადგილი აქვს ფსევდოკარსტულ მოვლენებს რაც რელიეფში გამოსახულებას ჰპოვებს სუფოზიური ძაბრების ჭებისა და მღვიმეების აგრეთვე ბუნებრივი ხიდების სახით ვაკეზე გაედინება მდინარეები ალგეთი ხრამი დებედა და სხვ მუნიციპალიტეტის ჩრდილოეთ ნაწილში წარმოდგენილია იაღლუჯის მაღლობი რომელიც ჩრდილოეთ ნაწილში ამაღლებულია და ქმნის იაღლუჯის სერს ზომები კმ აბსოლუტური სიმაღლე მ იაღლუჯის სერი აგებულია ნეოგენური კონგლომერატებისა და ქვიშაქვების წყებით რომელიც მცირე კავკასიონის მოლასურ ფორმაციას წარმოადგენს სერის აღმოსავლური ბოლო გადასერილია უწყლო ხეობით მარნეულის მუნიციპალიტეტის ფარგლებში შემოდის ასევე ლოქის ქედის ჩრდილოეთ კალთის ნაწილი რომელიც აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით და დაფარულია ცარცული და პალეოგენური ასაკის ვულკანოგენური წყებებით მუნიციპალიტეტის ფარგლებში ლოქის ქედის აბსოლუტური სიმაღლე არ აღემატება მ ს მუნიციპალიტეტის სამხრეთ ნაწილში აღმართულია დაბალი სიმაღლის ქედი სერი ბაბაკარი რომელიც ლოქის ქედისაგან გამოყოფილია მდინარე დებედის ხეობით და გრძელდება მის აღმოსავლეთით მთა ბაბაკარამდე მ ბაბაკარის სერის სიგრძეა კმ უმაღლესი მწვერვალი თარსი მ აგებულია ვულკანოგენური ფაციესის ზედაცარცული კირქვებითა დ მერგელებით ქედის ჩრდილო კალთა საქართველოს მარნეულის მუნიციპალიტეტი ფარგლებშია ხოლო სამხრეთი აზერბაიჯანში ზოგან გამოხატულია ტიპური ბედლენდები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდინარეთა ქსელი ხშირია აღმოსავლეთ საზღვართან ჩამოედინება მდინარე მტკვარი სხვა დიდი მდინარეებია მტკვრის შენაკადები ხრამი და ალგეთი ბუნებრივი ტბები არ გვხვდება ხრამი აქ ბოლნისის მუნიციპალიტეტიდან შემოედინება ხოლო ალგეთი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტიდან ხრამიც და ალგეთიც მტკვრის მარჯვენა შენაკადებია ხრამის შენაკადებიდან მუნიციპალიტეტის ფარგლებში ყველაზე მნიშვნელოვანია დებედა ბერდუჯი რომელიც ჯავახეთის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე იწყება იგი მარნეულის მუნიციპალიტეტში გამოდის სოფელ სადახლოსთან საშუალო წლიური ხარჯი სოფელ სადახლოსთან მ წმ დებედას შენაკადებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანია მდინარე ბანოშისწყალი სიგრძე კმ რომელიც ლოქის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე იწყება იკვებება თოვლის წვიმის და მიწისქვეშა წყლით წყალმოვარდნა ზაფხულ შემოდგომაზეა მდინარე ბანოშისწყლის მთავარი შენაკადია მდინარე ბურდაძორი ხრამის შენაკადებიდან მნიშვნელოვანია მდინარე შულავერი სიგრძე კმ რომელიც ზღვის დონიდან მ ზე იწყება ხოლო შესართავი ზღვის დონიდან მ ზეა შულავერს ზემო წელში სოფელ ჩანახჩამდე ჩრდილოეთური მიმართულება აქვს სოფელ ჩანახჩიდან სოფელ ხოჯორნის მერიდიანამდე აღმოსავლური მერე კი ისევ ჩრდილოეთისაკენ იხრება და შულავერის ქედის მიმართულებას ემორჩილება სოფელ სიონის ზემოთ შულავერის ხეობა ტყითაა დაფარული ქვემო წელში ფართო კალაპოტი აქვს ნაპირები ახალგაზრდა ნაფენებითაა აგებული საშუალო წლიური ხარჯია მ წმ მარნეულის ვაკეზე ჩამოყალიბებულია ზომიერად მშრალი სუბტროპიკული თბილი სტეპების ჰავა ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის ივლისის აბსოლუტურ მაქსიმუმი ნალექები მმ წელიწადში ნალექების მაქსიმუმი მაისშია მინიმუმი დეკემბერში ბაბაკარისა და იაღლუჯის სერებზე და ასევე ლოქის ქედზე ჰავა ზომიერად თბილი სტეპურიდან ზომიერ ნოტიოზე გარდამავალია იცის ცხელი ზაფხული ქალაქ მარნეულში ზომიერად თბილი სტეპების ჰავაა იცის ცხელი ზაფხული და ზომიერად ცივი ზამთარი მარნეულის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის დიდ ნაწილში წლიურად მმ ნალექი მოდის მარნეულის ვაკეზე გავრცელებულია წაბლა ნიადაგები ალაგ ალაგ დამლაშებულ და ბიცობიან ნიადაგებთან ერთად ბიცობიანი და დამლაშებული წაბლა ნიადაგები გვხვდება მდინარეების მტკვრისა და ხრამის გაყოლებაზე არის ალუვიური კარბონატული ნიადაგები იაღლუჯის სერზე ნიადაგები რუხ ყავისფერი და წაბლა ტიპებისაა ალაგ ალაგ დამლაშებული ლოქის ქედზე განვითარებულია ტყის ყავისფერი ნიადაგები ყველაზე მაღალ ადგილებში კი ტყის ყომრალი ნიადაგია ბაბაკარის სერზე გაბატონებულია ტყის ყავისფერი ნიადაგები მარნეული მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გაბატონებულია უფრო ვაკე დაბლობის ფლორა გავრცელებულია უროიან ვაციწვერიანი და ჯაგ ეკლიანი სტეპური ჰემიქსელური მეჩხერი ჭალისა და ნახევარუდაბნოს მცენარეულობა ნახევარუდაბნოსთვის დამახასიათებელია ხვარხვარა ავშანი და ყარღანი ქვეტყეს ქმნის იალღუნი ზღმარტლი ქაცვი შინდი ტყემალი კუნელი და სხვ მარნეულის ვაკის მცენარეულ საფარში ჭარბობს უროიანი უროიან ავშნიანი უროიან ჯაგეკლიანი და ხურხუმოიანი მცენარეულობა ადგილ ადგილ არის ნახევარუდაბნოს მცენარეულობაც კი იაღლუჯის სერი შემოსილია უროიანი და უროიან წივანიან ვაციწვერიანი სტეპის ბალახეულობით აგრეთვე ქსეროფიტული ბუჩქნარით ლოქის ქედზე გვხვდება ფიჭვის მცირე კორომები კალთები შემოსილია ფართოფოთლოვანი ტყით რომლის ქვედა ნაწილში ჭარბობს მუხა და რცხილა ზემო ნაწილში კი წიფელი ბაბაკარის სერზე გაბატონებულია ნეკერჩხალი ქართული მუხა ჯაგრცხილა და კვრინჩხი მრავალფეროვანია აქაური ფაუნა ტყეებში გვხვდება გარეული ღორი მაჩვი თეთრყელა კვერნა დედოფალა თითქმის ყველგანაა ლელიანის კატა კურდღელი მგელი ტურა ორნითოფაუნა უხვადაა წარმოდგენილი არის ჩვეულებრივი ხოხობი ტოროლა კაკაბი გნოლი მწყერი და სხვ ბევრია ქვეწარმავალიც იაღლუჯის მაღლობზე განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით არის სხვადასხვა სახის ხვლიკი არის ასევე კუ ანკარა გველხოკერა და ველის მახრჩობელა იშვიათად მდინარე დებედაში მოიპოვება წვერა მურწა ხრამული გოჭალა და სხვ მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია სადაც წლის მონაცემებით ადამიანი ცხოვრობს მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის ქალაქსა და დაბაში ცხოვრობს დანარჩენი სოფლებში მოსახლეობის სიმჭიდროვეა კაცი კმ მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი დაბა და სოფელი დიდი სოფლებია სადახლო ყიზილ აჯლო ალგეთი საბირქენდი ქეშალო არის როგორც მონოეთნიკური ასევე შერეული სოფლები აზერბაიჯანული მოსახლეობის უმრავლესობა შიტია უმცირესობა სუნიტი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მეჩეთია მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ერთეულებია მარნეულის მუნიციპალიტეტის ეკონომიკა ძირითადად ემყარება ადგილობრივი სასოფლო სამერნეო პროდუქციის წარმოებას სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულია მოსახლეობის წამყვანი დარგებია მარცვლეულის მეურნეობა მებოსტნეობა მეთამბაქოეობა მევენახეობა სახორცე სარძევე სამატყლე მიმართულების მიმართულების მეცხოველეობა მარნეულის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის თბილის ერევნის რკინიგზის ხაზი მუნიციპალიეტის ტერიტორიას კვეთს ორი ავტომაგისტრალი ს და ს ორივე სომხეთის მიმართულებით მუნიციპალიტეტს ასევე საავტომობილო კავშირი აქვს აზერბაიჯანთან მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო და არასახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა საშუალო პროფესიული სასწავლებელი მარნეულის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიზე მდებარეობს ნეოლითური ნამოსახლარი გადაჭრილი გორა სადაც ადამიანმა მსოფლიოში პირველად წლის წინათ მოაშინაურა ველური ვაზი და დაწურა ღვინო მსოფლიოს წამყვანი ქვეყნების ლაბორატორიული დასკვნების საფუძველზე დადასტურდა რომ სწორედ ეს ადგილი ითვლება ღვინისა და ვაზის უძველეს სამშობლოდ აგრეთვე აღსანიშნავია რომ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე თანამედროვე სტანდარტებით აღწერილია და კულტურული მემკვიდრეობის გის პორტალზე განთავსებულია ზე მეტი კულტურული ძეგლი მოკვლეულია და მარკირებულია სამთო საფეხმავლო ბილიკები სოფელ ახქერფის მახლობლად დგას ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი სამონასტრო კომპლექსი ჰუჯაბი ს მნიშვნელოვანია ასევე შუა საუკუნეების მონასტერი ხოჟორნი აღსანიშნავია ასევე წოფის ციხე რომელიც ფუნქციონირებდა სს სიმაგრე კლდოვან მთაზეა აგებული წოფის ციხესთან არის ნასოფლარი მნიშვნელოვანია ოფრეთის ციხე სოფელ ოფრეთთან წყაროებში პირველად იხსენიება ს ში აღსანიშნავია ასევე წერაქვის სამონასტრო კომპლექსი სოფელ წერაქვის მახლობლად კომპლექსში შედის ეკლესია და სხვა ნაგებობანი წალკის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში ქვემო ქართლის მხარეში წლამდე ახლანდელი წალკის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შედიოდა თბილისის გუბერნიის ბორჩალოს მაზრაში წლის საქართველოს ადმინისტრაციულ ტერიტორიული დაყოფით ისევ ბორჩალოს მაზრაშია წლიდან ხდება დამოუკიდებელი რაიონი წლებში შედიოდა თეთრი წყაროს რაიონში წლიდან კვლავ გამოეყო ცალკე რაიონად ამჟამად მუნიციპალიტეტი წალკის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთიდან ისაზღვრება ბორჯომის მუნიციპალიტეტით აგრეთვე გორისა და კასპის მუნიციპალიტეტებით დასავლეთით ესაზღვრება ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი სამხრეთით ნინოწმინდისა და დმანისის მუნიციპალიტეტები აღმოსავლეთით საზღვრავს თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი რამდენიმე კილომეტრით სცდება ქარელის მუნიციპალიტეტს მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი წალკა წალკის მუნიციპალიტეტი მდებარეობს ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქში ტერიტორიის დიდ ნაწილში ჩამოყალიბებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა ზომიერად ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი ზაფხულით წალკის ქვაბულში მთის სტეპების ჰავაა იცის ცივი ზამთარი და თბილი ზაფხული ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის ივლისის აბსოლუტურ მინიმუნი აბსოლუტურ მაქსიმუმი ნალექები მმ წელიწადში წალკის მუნიციპალიტეტში ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა მმ ს უდრის ნალექების მაქსიმუმი გაზაფხულსა და ზაფხულის დასაწყისშია მინიმუმი ზამთარში მუნიციპალიტეტის მაღალ ადგილებში მთიანეთის სტეპების ჰავაა იცის მოკლე ზაფხული და ცივი ზამთარი სამსრის ჯავახეთისა და თრიალეთის ქედებზე ყველაზე მაღალ ადგილებში ნამდვილ ზაფხულს მოკლებული მაღალმთიანეთის ზომიერად მშრალი ჰავაა წალკის მუნიციპალიტეტის მდინარეებია ქცია შენაკადებია მირზაოღლი ხრამი ნარდევანი ოზნი გუმბათი თარსონი და სხვა და ჭოჭიანი სიგრძე კმ აუზის ფართობი კმ ეკონომიკის ძირითადი სექტორები რომლებიც უზრუნველყოფს მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის შემოსავლებს არის სოფლის მეურნეობა ძირითადად მეცხოველეობა და მეკარტოფილეობა ელექტროენერგეტიკა მცირე მეწარმეობა ძირითადად ვაჭრობს და საყოფაცხოვრებო მომსახურება და საჯარო სამსახურები მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტი ადგილობრივი შემოსავლებისა და გამოთანაბრებითი ტრანსფერის ჩათვლით არის ლარი მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის ძირითადი შემოსავლების წყაროა მიწათმოქმედება მეცხოველეობა ელექტროენერგეტიკა მცირე ბიზნესი ძირითადად ვაჭრობა და მომსახურეობის სერვისი საჯარო სამსახურები წალკის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია გეომორფოლოგიური თვალსაზრისით მრავალფეროვანია პირველი თანრიგის ოროგრაფიული ერთეულებია სამსრის ქედი ჯავახეთის ქედი და წალკის ქვაბული სამსრის ქედი ზომები კმ ტერიტორიის დასავლეთ ნაწილში იჭრება მერიდიანული მიმართულების ქედია რომელიც აგებულია ნეოგენური და მეოთხეული ანდეზიტის ანდეზიტ დაციტის ბაზალტისა და დოლერიტის ლავებით ტუფ ბრექჩიებითა და ტუფებით ნეოგენური გოდერძის წყება ქმნის ქედის ძირითად ჩონჩხს მეოთხეული ლავებით კი აგებულია ვულკანური კონუსები გუმბათები ქედის მორფოლოგიაში შერწყმულია ტექტონიკური ვულკანური ეროზიული ძველმყინვარული და პერიგლაციალური რელიეფის ფორმები ქედზე ამართულია მწვერვალი სამსარი მ რომელიც ვულკანურ კონუსს წარმოადგენს და ამ კონუსის შიგნით მდებარეობს კმ სიგრძის კალდერა მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე შემოდის ასევე ჯავახეთის ვულკანური ქედის ჩრდილოეთ მონაკვეთი აგებულია უმთავრესად ბაზალტური ან ანდეზიტ ბაზალტური ლავებით რომლებსაც ვრცელი ტექტონიკური ძალებით თაღისებურათ ამობურცული განფენები წარმოუქმნია ქედის რელიეფი შედგება ტექტოგენურ ვულკანური ვულკანური და პერიგლაციალური ფორმებისაგან ჯავახეთის ქედზე ამართულია მწვერვალები დალიდაღი მ ბიქეთი მ ჭიქიანი მ და სხვ დალიდაღსა და ჭიქიანს შორის მდებარეობს თიქმათაშის უღელტეხილი მ მსხვილი ოროგრაფიული ერთეულია აგრეთვე წალკის პლატო ქვაბული ჩრდილოეთიდან შემოზღუდულია თრიალეთის ქედის შუა ნაწილით დასავლეთით ესაზღვრება სამსრის ქედის ჩრდილოეთ ნაწილი სამხრეთით საზღვრავს ჯავახეთის ქედი წალკის პლატო აგებულია ნეოგენური დოლერიტული ლავებითა და ტბიურ მდინარეული ნალექებით წალკის პლატოს სიმაღლე ცვალებადობს მ იდან მ მდე წალკის პლატო ქვაბული იყოფა პატარა ქვაბულებად ბეშთაშენის ქიარაკის ბარმაქსიზის ბაშკოვის და მცირე სიგრძის სერებად წალკის ბეშთაშენის ქარსუს ტაშბაშის წალკის სერის ჩრდილოეთ ნაწილში განედური მიმართულებით გაჭიმულია თრიალეთისძირა დახრილი ალუვიური ვაკე რომლის ფორმებიც შეპირობებულია თრიალეთის ქედის შუა ნაწილიდან ჩამომავალი პატარა მდინარეების ვულკანური და ტექტონიკური შეგუბებით თრიალეთისძირა ვაკე აგებულია პლიოცენ მეოთხეული რიყნალებითა და ქვიშებით იგი დაყოფილია ორ ნაწილად რეხის ქვაბულად და კაბურის ვაკედ წალკის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს ასევე ჭოჭიანის ლავური პლატო რომელიც წალკის ქვაბულის სამხრეთ აღმოსავლური ნაწილისაგან გამოყოფილია დაშბაშის სერით და ძირითადად ვრცელდება მდინარე ხრამის მარჯვენა სანაპიროზე იგი მხოლოდ თავის ჩრდილო ნაწილში გადადის ხრამის მარცხენა სანაპიროზე ჭოჭიანის პლატო აგებულია პლეისტოცენური ანდეზიტ ბაზალტებით გაკვეთილია ხრამისა და მისი მარჯვენა შენაკადის ჭოჭიანის კანიონისებრი ხეობებით ხრამისა და ჭოჭიანის ხეობათა ჩაჭრის სიღრმე მ ს აღწევს ხრამისა და ჭოჭიანის ხეობები თავისი უდაბლესი ფსკერისპირა ნაწილებით გრანიტულ მასივს სჭრიან კრისტალურ საფუძველზე გადაფარებულია ანდეზიტ ბაზალტური ლავის ქარაფებში ხელოვნურ და ნახევრად ხელოვნურ გამოქვაბულთა ჯგუფებია მაგ ეძანის გამოქვაბული რომლებსაც წარსულში სამხედრო დანიშნულება ჰქონდათ სოფელ დაშბაშის კიდეზე არის ღრმა ნაპრალები წალკის მუნიციპალიტეტს მიეკუთვნება ასევე თრიალეთის ქედის სამხრეთი კალთა რომელიც დანაწევრებულია მდინარეებით ბეშთაშენით გუმბათის და მათი შენაკადების ხეობებით აღსანიშნავია ბეშთაშენის ქიარაკის ავრანლოს აშყალის და ტაშბაშის ღრმა კანიონები წალკის მუნიციპალიტეტი ხასიათდება ხშირი ჰიდროგრაფიული ქსელით აქაურ მიწაზე გაედინება მრავალი დიდი თუ პატარა მდინარე თავიანთი უფრო მცირე შენაკადებითურთ მთავარი მდინარეა ქცია რომელიც აქ ბორჯომის მუნიციპალიტეტიდან შემოედინება მდინარე ქციას მუნიციპალიტეტის ფარგლებში გააჩნია მრავალრიცხოვანი პატარა შენაკადები მირზაოღლი ხრამი ნარდევანი ოზნი მარჯვენა შენაკად ბურნაშეთით გუმბათი თარსონი ტუსრები და ა შ შედარებით მოზრდილია მდინარე ჭოჭიანი სიგრძე კმ აუზის ფართობი კმ რომელიც იბადება ჯავახეთის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე წალკის მუნიციპალიტეტის მდინარეების კვებაში მონაწილეობს თოვლის წვიმის და მიწისქვეშა წყალი წყალმცირობა ზამთარშია წყალდიდობა გაზაფხულზე და ზაფხულში მუნიციპალიტეტის ტერიტორია ტბებით მდიდარია აქ გაბნეულია მრავალი მთის ტბა რომლებიც პატარა სიღრმითა და ფართობით გამოირჩევიან გამოსაყოფია ბარეთის ხადიკის ლელიანის ტბის ჩაპაევკის გრძელი და ღრმა ტბები ბარეთის ტბა მუნიციპალიტეტის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს ზღვის დონიდან მ ზე და მოქცეულია სინკლინურ მულდაში ზედაპირის ფართობი კმ აუზის კმ მაქსიმალური სიღრმე მ წყლის მოცულობა მლნ მ ნაპირები სუსტადაა შეჭრილ შემოჭრილი წალკის ქვაბულში ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე მდებარეობს ჩაპაევკის ტბა რომლის სიღრმეა მ ხრამის ხეობაში ზღვის დონიდან მ ზე მდებარეობს წალკის წყალსაცავი რომელიც სარკის ფართობით საქართველოს უდიდესი წყალსაცავია მაქსიმალური სიღრმეა მ სიგრძე კმ სიგანე კმ ზე მეტი მნიშვნელოვანი ჰიდროლოგიური ობიექტია წალკის მუნიციპალიტეტი მდებარეობს ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქში ტერიტორიის დიდ ნაწილში ჩამოყალიბებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა ზომიერად ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი ზაფხულით წალკის ქვაბულში მთის სტეპების ჰავაა იცის ცივი ზამთარი და თბილი ზაფხული ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის ივლისის აბსოლუტურ მინიმუნი აბსოლუტურ მაქსიმუმი ნალექები მმ წელიწადში წალკის მუნიციპალიტეტში ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა მმ ს უდრის ნალექების მაქსიმუმი გაზაფხულსა და ზაფხულის დასაწყისშია მინიმუმი ზამთარში მუნიციპალიტეტის მაღალ ადგილებში მთიანეთის სტეპების ჰავაა იცის მოკლე ზაფხული და ცივი ზამთარი სამსრის ჯავახეთისა და თრიალეთის ქედებზე ყველაზე მაღალ ადგილებში ნამდვილ ზაფხულს მოკლებული მაღალმთიანეთის ზომიერად მშრალი ჰავაა ტერიტორიის ვრცელი ნაწილი უკავია გამოტუტული და კარბონატული მთის შავმიწა ნიადაგებს წალკის ქვაბული განირჩევა შავმიწა ტიპის ნიადაგის სიჭარბით საშუალოდ გამომუტვილი შავმიწები განვითარებულია წალკის სერის სამხრულ კალთებზე სოფელ სანთასა და ბეშთაშენს შორის ჯავახეთის ქედის ფერდობებზე სოფელ წინწყაროს აღმოსავლეთით დეგრადირებული შავმიწები წარმოდგენილია სოფელ რეხასთან და ბედენის ქედის ჩრდილო ფერდობზე თრიალეთისძირა ვაკე და ბეშთაშენის ტაფობის ფსკერის ნაწილი დაფარულია შავმიწისებრი გამომუტვილი ძველალუვიური ნიადაგებით სამსრის ჯავახეთის და თრიალეთის ქედის კალთებზე განვითარებულია ჯერ ვულკანური მთიანეთის შავმიწისებრი და კორდიანი მთის მდელოს ნიადაგები შემდეგ კი კორდიან ტორფიანი მთის მდელოს ნიადაგები ყველაზე მაღალ ადგილებში ლაქებად არის წარმოდგენილი კორდიან ტორფიანი მთის მდელოს ნიადაგები წალკის მუნიციპალიტეტში გავრცელებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები ტერიტორია ტყეებს მოკლებულია ტყესა და ბუჩქნარს უკავია მთელი ტერიტორიის ათ ჰა აქ ძირითადად გავრცელებულია მთის სტეპები მარცვლოვანი მცენარეებიდან აღსანიშნავია კეწეწურა ვაციწვერა ურო ნამიკრეფია ბაია მაჩიტა სათითურა შვრიელა ტიმოთელა და სხვ ბუჩქებიდან ხარობს გრაკლა შავჯაგა ძეძვი და ჩიტავაშლა წალკის ქვაბულის მცენარეულობა ძირითადად წარმოდგენილია ზეგნის სტეპებით გასტეპებული მდელოებით რომლებშიც გავრცელებულია წყალჭაობური დაჯგუფებები და ყოფილი ტყის უმნიშვნელო ნაშთები ეს უკანასკნელი დარჩენილია მდინარე ტუსრების ქციის მარცხენა შენაკადი აუზში მთა თავკვეთილის აღმოსავლეთ კალთებზე და სხვ ჭოჭიანის პლატოს ზედაპირზე გაბატონებული შავმიწიანი ნაირბალახოვან მარცვლოვანი სტეპების ფონზე წარმოდგენილია წყალჭაობური მცენარეულობის ლაქები თითქმის ყველგანაა კურდღელი მელა მგელი და ტურა გვხვდება არც თუ ისე დიდი რაოდენობით შველი მუნიციპალიტეტში ფართოდაა მღრღნელებიც ბუჩქნარის მემინდვრია ტყის თაგვი მექვიშია ზაზუნა და სხვ გვხვდება ასევე თეთრკბილა ბრუცაც არის ღამურა წალკის წყალსაცავი მუნიციპალიტეტში მდებარე ტბებითურთ მდიდარია თევზით წალკის წყალსაცავში ხდება თევზის ინტენსიური რეწვა მოიპოვება ხრამული კალმახი მტკვრის წვერა ქაშაპი და ა შ მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო ხოლო აღმასრულებელო ორგანო გამგეობა მუნიციპალიტეტიში არის ტერიტორიული ერთეულები სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ სოფლის მეურნეობის მთავარი დარგებია მეკარტოფილეობა და მესაქონლეობა წამყვანია ელექტროენერგეტიკა აქ შექმნილია ჰიდროელექტროსადგურის კასკადი რომელიც ჩართულია საქართველოს ერთიან ენერგოსისტემაში მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის რესპუბლიკური მნიშვნელობის გზები აგრეთვე მარაბდა ახალქალაქის რკინიგზა მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა ბიბლიოთეკა გამოდის ადგილობრივი გაზეთი ბეშთაშენის წმ გიორგის არჯევან სარვანის ღვთისმშობლის აიაზმის ღვთისმშობლის კუშჩის წმ გიორგის წალკის ეკლესიები გუმბათის ციხე გალავანი და ეკლესია ავრანლოს და სანთის ციხეები და სხვ ჯ Ⴟ ჯანი ქართული ანბანის ოცდამეთორმეტე ასო ძველ ქართულში ოცდამეთექვსმეტე იყო შეესაბამება წინაენისმიერ მჟღერ შიშინა თანხმოვანს ძველ ქართულ სათვალავში აღნიშნავდა რიცხვ რვაათასს ჯ ს ასომთავრულში ჯვარედინი ფორმა აქვს ასომთავრულის ყველა ასო ერთი გრაფიკული სისტემითაა აგებული ისინი მარტივი გეომეტრიული ელემენტების წრისა და სწორი ხაზისაგანაა ნაწარმოები შემადგენელი ნაწილები კი ერთმანეთს ყოველთვის მართი კუთხით უკავშირდება ჯ ს ასომთავრული ჯვარედინი მოხაზულობა არღვევს ასოთა გრაფიკული აგებულების ამ ზოგად წესს და ამ მხრივ ერთადერთია ძველ ქართულ ანბანში გრაფიკული სისტემის დარღვევის მიზეზების შესახებ რამდენიმე მოსაზრება არსებობს პროფესორი ელენე მაჭავარიანი ჯანის ასომთავრულ მოხაზულობას საქართველოში ქრისტიანობის დამკვიდრებას უკავშირებს და მიიჩნევს რომ მისი ფორმა იესო ქრისტეს ინიციალების ინისა და ქანის დიაგონალური გადაკვეთითაა მიღებული ამდენად ჯ ასო ასომთავრულ დამწერლობაში იესო ქრისტეს მონოგრამას წარმოადგენს ამ თვალსაზრისით ჯანის ასომთავრული ჯვარედინი ფორმა ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ უნდა იყოს შემოღებული ქართული დამწერლობის არცერთ ქრისტიანობამდელ ძეგლზე არაა ჯანის განსხვავებული მოხაზულობა შესაბამისად უცნობია როგორი ფორმა ექნებოდა მას სანამ დღევანდელ ჯვარედინ მოხაზულობას მიიღებდა ერთადერთი განსხვავებული ფორმა ჯანისა დაფიქსირებულია დავათის სტელაზე რომელზეც ქართული ასომთავრული ანბანია ჩამოწერილი და რომელიც საუკუნის იანი წლებით თარიღდება დავათის სტელაზე გამოსახული ნიშანი რომელიც ანბანის თანმიმდევრობის გათვალისწინებით ჯანის ადგილას დგას არ არღვევს ასომთავრული ასოების გრაფიკული აგების ზოგად წესს და ამგვარად გამოიყურება ჯანის ჯვარედინ მოხაზულობაზე საკუთარი მოსაზრება აქვს რამაზ პატარიძეს იგი თვლის რომ ჯვრის ფორმა ანბანის დასასრულის მანიშნებელია ჯ ნუსხურში მარჯვნივ არის გადახრილი მხედრულში მას მომრგვალებული ფორმა აქვს ნუსხურსა და მხედრულში იგი ქვედა სამ ხაზში იწერება გრიგორიანული კალენდარი გრიგოლის კალენდარი ახალი სტილი წელთაღრიცხვის სისტემა რომელიც შემოიღეს წლის ოქტომბერს რომის პაპის გრიგოლ ის დროს აქედანაა სახელწოდება გრიგორიანულ კალენდარში წლის ხანგრძლივობა დღეს დღეს საათს წუთსა და წამს შეადგენს ჩვეულებრივი წელიწადი შედგენა ნაკიანი კი დღისგან შედარებისათვის იულიუსის კალენდრის წლის ხანგრძლივობა დღეა ხოლო ტროპიკული წელიწადის დღე სხვაობა იულიუსის კალენდარსა და ტროპიკულ კალენდრებს შორის წუთი და წამია ხოლო გრიგორიანულ კალენდარსა და ტროპიკულს შორის წამი გრიგორიანული კალენდრის შემოღების მომენტში მათ შორის სხვაობას დღე შეადგენდა დროის გასვლასთან ერთად კვლავ იზრდებოდა აღნიშნული სიდიდე და წლის მარტიდან სხვაობამ დღე შეადგინა ცხრილში წარმოდგენილია თითოეული ახალი დამატებული დღის მოქმედების პერიოდი წლების მიხედვით პირველად იგი შემოიღეს საუკუნის იან წლებში იტალიაში ესპანეთში პორტუგალიაში პოლონეთში საფრანგეთში უნგრეთსა და ევროპის ზოგიერთ სხვა სახელმწიფოში უფრო გვიან გერმანიაში სს ინგლისში ს იაპონიაში ს წლის სექტემბერს დიდი ბრიტანეთი გრიგორიანულ კალენდარზე გადავიდა თითქმის ორი საუკუნით გვიან ვიდრე დასავლეთ ევროპის დიდი ნაწილი რევოლუციის წინადროინდელ რუსეთში ახალი სტილი არ იყო შემოღებული იგი შემოიღეს ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ წლის იანვრის დეკრეტით ამ დროისთვის იულიუსის კალენდარი დღე ღამე ჩამორჩებოდა ამიტომ თებერვალი თებერვლად გამოცხადდა კვირის დღეები ორივე კალენდარში ერთი მეორეს ემთხვევა ამჟამად მსოფლიოს ყველა განვითარებულ სახელმწიფოში გრიგორიანულ კალენდარს იყენებენ ზოდიაქო ზოდიაქოს წრე ეკლიპტიკის გასწვრივ განლაგებული თანავარსკვლავედი ვერძი კურო მარჩბივი კირჩხიბი ლომი ქალწული სასწორი ღრიანკალი მშვილდოსანი თხის რქა მერწყული თევზები ზოდიაქოს თანავარსკვლავედებზე გადის მზის ხილული წლიური გზა ვარსკვლავთა შორის და მზის სისტემის პლანეტების ხილული წლიური გზები სახელწოდება იმით არის გაპირობებული რომ ზოდიაქოს თანავარსკვლავთა უმრავლესობა ძველთაგანვე ცხოველების სახელს ატარებს ზოდიაქოს თანავარსკვლავედები განცალკევებულ ჯგუფად გამოყვეს და მათთვის სპეციალური ნიშნები შემოიღეს ჯერ კიდევ ძვ ბერძნებმა ასტრონომიული ნიშნები სათანადო თანავარსკვლავედის ნიშნები აქვს აგრეთვე მათში მდებარე ბუნიობისა და მზებუდობის წერტილებს ვერძი და სასწორი შესაბამისად გაზაფხულისა და შემოდგომის ბუნიობისა ხოლო კირჩხიბი და თხის რქა ზაფხულისა და ზამთრის მზებუდობის წერტილებს ეს აღნიშვნები დღემდეა შემორჩენილი თუმცა პრეცესიის გამო აღნიშნული წერტილები ამჟამად სხვა თანავარსკვლავედებშია ძველთაგანვე შემორჩენილია ჩრდილოეთ და სამხრეთ ტროპიკების სახელწოდებანიც კირჩხიბის ტროპიკი და თხის რქის ტროპიკი საქართველოს ტერიტორიიდან ზოდიაქოს ყველა თანავარსკვლავედი ჩანს დღე ღამე დედამიწის ღერძული ბრუნვის პერიოდი დროის ერთ ერთი ძირითადი საზომი ერთეული გამოიყოფა ვარსკვლავიერი დღე ღამე გაზაფხულის ბუნიობის წერტილის მიმართ დედამიწის ბრუნვის პერიოდი და მზისიერი დღე ღამე ვარსკვლავიერი დღე ღამის დასაწყისად ითვლება გაზაფხულის ბუნიობის წერტილის ზედა კულმინაციის მომენტი კულმინაცია ცის სხეულისა ხოლო ხანგრძლივობად ამ წერტილის ორ თანამიმდევრულ ზედა კულმინაციას შორის დროის შუალედი იმის მიხედვით ჭეშმარიტი გაზაფხულის ბუნიობის წერტილს იხილავენ თუ საშუალოს პირველ შემთხვევაში ითვალისწინებს პრეცესიისა და ნუტაციის გავლენას მეორეში მხოლოდ პრეცესიისას განასხვავებენ ჭეშმარიტ და საშუალო ვარსკვლავიერ დღე ღამეს პირველი მათგანის ხანგრძლივობა ცვალებადია ასევე განასხვავებენ ჭეშმარიტ მზისიერ დღე ღამეს ჭეშმარიტი მზის ორ თანამიმდევრულ ზედა კულმინაციას შორის დროის შუალედი რომლის დასაწყისად ითვლება ჭეშმარიტი მზის დისკოს ცენტრის ქვედა კულმინაციის მომენტი ჭეშმარიტი შუაღამე და საშუალო მზისიერ დღე რამეს საშუალო მზის ანალოგიურ კულმინაციათა შორის დროის შუალედი მის დასაწყისად ითვლება საშუალო მზის ქვედა კულმინაციის მომენტი საშუალო შუაღამე ვარსკვლავიერი და საშუალო მზისიერი დღე ღამე იყოფა საათებად სთ წუთებად წთ და წამებად წმ ვარსკვლავიერი დღე ღამის ერთეული დღე ღამე წუთი ან წამი საშუალო მზისიერი დღე ღამის ერთულს უდრის ჭეშმარიტი და საშუალო მზისიერი დღე ღამეების ხანგრძლიობათა სხვაობა წლის განმავლობაში იცვლება პირველი მათგანის ცვალებადობის გამო იხილეთ საშუალო მზისიერი დრო ეს ხანგრძლიობანი ერთმანეთთან დაკავშირებულია დროის სწორებით გორის მუნიციპალიტეტი ყოფ გორის რაიონი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში შიდა ქართლის მხარეში ადმინისტრაციული ცენტრი ქ გორი გორის მუნიციპალტეტი აღმოსავლეთ საქართველოს ცენტრალურ ნაწილში შიდა ქართლის ვაკეზე მდებარეობს მის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარეები მტკვარი ლიახვი ტანა თეძამი ადგილობრივი მნიშვნელობის კურორტებია გორიჯვარი და ბოშური ახლანდელი გორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შიდა ქართლის ზენა სოფლის ისტორიულად დაწინაურებული რეგიონი იყო იგი საქართველოს ცენტრალურ მხარეს ქვეყანას წარმოადგენდა აქ იკვეთებოდა საქართველოს უმთავრესი სამიმოსვლო გზები ახლანდელი გორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ზედა პალეოლითის ხანის ადამიანის ნაკვალევი მხოლოდ ცალკეული ფრაგმენტების სახითაა შემორჩენილი ტერიტორია ინტენსიურად არის ათვისებული ადრინდელ ბრინჯაოს ხანაში ამ პერიოდში შეიმჩნევა ზოგიერთი სამოსახლოს გამსხვილება და გარკვეული მიკრორაიონის ცენტრად გადაქცევის ტენდენცია მაგ გუდაბერტყა ადრინდელი ანტიკური ხანისათვის ძვ წ სს აღმოსავლეთ საქართველოში წარმოიშვა რამდენიმე სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი მათგან ერთ ერთი იყო ზენა სოფელი რომლის ცენტრი მდებარეობდა უფლისციხის მიდამოებში ადრინდელი ფეოდალიზმის ხანაში ახლანდელი გორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის მტკვრის სამხრით მდებარე ნაწილი შედიოდა ტანისხევში ჩრდილოეთ ნაწილი კი რეხას გვერდისძირს საცხუმეთსა და აჩაბეთის ხევს ეკუთვნოდა საუკუნეში მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე წარმოიქმნა ერთი ისტორიულ გეოგრაფიული ქვეყანა ცენტრი უფლისციხე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე მეორე ქვეყანა რატი ბაღვაშის საერისთავოდ წოდებული ცენტრი ატენი სსაუკუნეებში ნაჭარმაგევში ახლანდ კარალეთი მდებარეობდა გაერთიანებული საქართველოს მეფეთა სასახლეები საუკუნიდან ახლანდელი გორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შედიოდა საამილახვროს სამაჩაბლოს ქსნის საერისთავოს და საციციანოს შემადგენლობაში საუკუნიდან ქართლის სამეფო დაიყო ოთხ სამხედრო ადმინისტრაციულ ერთეულად სადროშოდ ანუ სასარდლოდ რეგიონის ტერიტორია შედიოდა მეორე და მეოთხე სადროშოში სადაც ერთის სათავეში იდგა ამილახვართა ფეოდალური სახლობა ხოლო მეორისაში ციციშვილთა ფეოდალური სახლის წარმომადგენლობა ახლანდელი გორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია ეკლესიური მმართველობის თვალსაზრისით განაწილებული იყო მცხეთის საპატრიარქოს ნიქოზის რუისისა და მცხეთის საეპისკოპოსოებზე წელს შეიქმნა გორის მაზრა გორის რაიონი შეიქმნა წელს წლის კანონით მას შეუერთდა ყოფილი ცხინვალის რაიონი თუმცა ქართულ ოსური კონფლიქტის გამო კანონი პრაქტიკულად არ აღსრულებულა წლიდან ძველ საზღვრებში ეწოდა გორის მუნიციპალიტეტი წელს განიხილებოდა გორის მუნიციპალიტეტის ნაცვლად რამდენიმე ახალი მუნიციპალიტეტის ჩამოყალიბება წლებში მუნიციპალიტეტიდან გამოყოფილი იყო თვითმმართველი ქალაქი გორი ქალაქ გორის მუნიციპალიტეტი გორის მუნიციპალიტეტი მდებარეობს აღმოსავლეთ საქართველოს ცენტრალურ ნაწილში გორის მუნიციპალიტეტს ჩრდილოეთით რუსეთის ფედერაციის მიერ ოკუპირებული ტერიტორია ცხინვალის რეგიონი აღმოსავლეთით კასპის დასავლეთით ქარელის სამხრეთით კი ბორჯომისა და წალკის მუნიციპალიტეტები ესაზღვრება მუნიციპალიტეტში შედის ქალაქი გორი სასოფლო თემი ატენი ახალუბანი ბერბუკი ბოშური დიცი ვარიანი ზეღდულეთი კარალეთი მერეთი მეჯვრისხევი მღებრიანი ნიქოზი საყავრე სკრა ტინისხიდი ტირძნისი ტყვიავი ქვახვრელი შავშვები შინდისი ძევერა და ერთი სათავო სოფელი ხიდისთავი გორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის ჩრდილოეთი ნაწილი გორის ვაკე და შუა მტკვრის ხეობის ძირი აგებულია მეოთხეული კონგლომერატებით კენჭნარით ქვიშნარითა და თიხნარით სამხრეთის ნაწილი თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთი კალთა უმთავრესად პალეოგენური ქვიშაქვებით კონგლომერატებით მერგელებით თიხებით კირქვებით ტუფ ქვიშაქვებით ანდეზიტური ტუფ ბრექჩიებით და ცარცული ასაკის ნალექებით კირქვებით მერგელებით თიხებით ავგიტიანი პორფირიტებით და მათი ტუფებით ბრექჩიებით ტუფ ქვიშაქვებით და სხვ კვერნაქის ქედი აგრეთვე თრიალეთის ქედის მთისწინეთის ნაწილი აგებულია ნეოგენური თიხებით ქვიშაქვებით იშვიათად კირქვებითა და მერგელებით მუნიციპალიტეტში გამოიყოფა ოთხი მთავარი მორფოლოგიური ერთეული გორის ვაკე რომელსაც მუნიციპალიტეტის ტერიტორია დაახლ უჭირავს მისი საშუალო სიმაღლეა მ დახრილია სამხრით და სამხრეთ აღმოსავლეთით მიკრორელიეფის მთავარი ელემენტებია ეროზიული ხეობები და მეოთხეული ტერასები რომლებიც განსაკუთრებით კარგადაა გამოხატული მდ ლიახვის გასწვრივ შუა მტკვრის ხეობა რომლის ძირზე გაშლილია ვრცელი ტერასული ვაკეები აქ აკუმულაციურ ფორმებთან ერთად გვხვდება რელიეფის დენუდაციური და მეწყრული ფორმები კვერნაქის ქედი იგი ვაკის ზედაპირიდან მ ზეა ხოლო მტკვრის ხეობის ძირიდან თითქმის მ მდე მაღლდება უმაღლესი წერტილის აბსოლუტური სიმაღლე მ აღწევს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთი კალთა ჩრდილოეთისაკენ და ჩრდილო აღმოსავლეთისაკენ მიმართული შტოქედებითა და მათ შორის ღრმად ჩაჭრილი ეროზიული ნაწილობრივ ტექტონიკური ხეობებით შტოქედები ზოგან მტკვრის ნაპირს ებჯინება და ციცაბოდ ეშვება ხეობაში თრიალეთის ჩრდ კალთისათვის ნიშანდობლივია საფეხურებად განლაგებული ძველი მოსწორებული ზედაპირები გორის ვაკეზე და შუა მტკვრის ხეობაში ზომიერად თბილი სტეპურიდან ზომიერად ნოტიოზე გარდამავალი ჰავაა ცხელი ზაფხულით და ნალექების ორი მინიმუმით წელიწადში მთისწინეთსა და დაბალმთიან ზონაში ჰავა ზომიერად ნოტიოა ზომიერად ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი თბილი ზაფხულით ნალექების ორი მინიმუმით წელიწადში საშუალმთიან ზონაში თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე ზომიერად ნოტიო ჰავაა ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი გრილი ზაფხულით ნალექების ორი მინიმუმით წელიწადში თრიალეთის ქედის თხემურ ზონაში ჰავა ზომიერად ნოტიოა ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი გრილი ზაფხულით ნალექების მინიმუმით ზამთარში ვაკე ნაწილში საშუალო წლიური ტემპერატურა მთიან ზონაში ფარგლებში მერყეობს იანვრის საშუალო ტემპერატურა ვაკეზე ხოლო მთიან ზონაში მდე ეცემა უფრო დაბალი ტემპერატურაა საშუალო და მაღალმთიან ზონაში ვაკეზე აგვისტოს საშუალო ტემპემპერატურაა დაბალმთიან ზონაში ვაკეზე აბსოლუტური მაქსიმუმი აღწევს მთიან ზონაში აბსოლუტური მინიმალური ტემპერატურა მდეა ვაკეზე ნალექები მმ წელიწადში დაბალმთიან ზონაში მმ შედარებით მეტი ნალექი მოდის საშუალო და მაღალმთიან ზონაში ნალექების მინიმუმი მოდის აგვისტოში გორი მმ მაქსიმუმი მაისში სოფ ორმოცი მმ გორის მუნიციპალიტეტში მთელი წლის განმავლობაში ქრის დასავლეთის და აღმოსავლეთის ქარები ჭარბობს დასავლეთის ქარი მთიან სამხრეთ ნაწილში იცის მთა ხეობათა ქარები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ კვეთს მდინარე მტკვარი რომელსაც აქ ერთვის მდინარე ლიახვი მარცხნიდან და ტანა მარჯვნიდან სხვა მდინარეებიდან აღსანიშნავია პატარა ლიახვი მეჯუდა ლიახვის მარცხენა შენაკადები და თეძამი მტკვრის მარჯვენა შენაკადი ლიახვსა და მისი სისტემის მდინარეებს სათავე კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე აქვთ ხოლო ტანასა და თეძამს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე მუნიციპალიტეტის მდინარეები საზრდოობენ წვიმის მიწისქვეშა და თოვლის წყლით ლიახვი საზრდოობს აგრეთვე მყინვარული წყლით მდინარეების წყალდიდობა გაზაფხულზეა წყალმცირობა ზამთარში გორის მუნიციპალიტეტის მდინარეები გამოყენებულია სარწყავად და ენერგეტიკის მიზნით გაყვანილია სარწვავი სისტემები ტირიფონის დოეს გრაკალის სკრა ქარელის სალთვისისა და სხვა არხები ტირიფონის სარწყავ არხზე აგებულია ტირიფონჰესი ვაკეზე გავრცელებულია ალუვიური ძველი ალუვიური მდელოს კარბონატული და ალუვიური ყავისფერი კარბონატული ნიადაგები თრიალეთის ქედის კალთაზე ქვემოთ მთისწინეთში და კვერნაქის ქედზე ტყის ყავისფერი ნიადაგებია საშუალმთიან ზონაში განვითარებულია მცირე და საშუალო სისქის ტყის ყომრალი და გაეწრებული ტყის ყომრალი ნიადაგები ტყის ზონის ზემოთ მთის მდელოს კორდიანი და კორდიან ტორფიანი ნიადაგებია აქა იქ კეერნაქზე თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე გვხვდება სხეადასხვა ტიპის მცირე სისქის სუსტად განვითარებული ნიადაგები რომლებიც ზოგან ძლიერადაა ჩამორეცხილი ალუვიური ნიადაგები ასევვ ტყის ყავისფერი ნიადაგები მაღალნაყოფიერია და გამოყენებულია სასოფლო სამეურნეო კულტურებისათვის ბაღები ვენახები მარცვლეული კულტურები ბოსტნეული გორის მუნიციპალიტეტის მცენარეულობა მრავალფეროვანია ტერიტორიის ათ ჰა ტყე და ბუჩქნარია ტყისშემქმნელი ჯიშებია მუხა წიფელი რცხილა ნეკერჩხალი იფანი ნაწილობრივ წიწვოვნებიც ვაკეზე ძირითადად კულტურული მცენარეულობაა მაგრამ შერჩენილია ბუნებრივი მცენარეულობაც მდინარეთა გასწერივ გვხვდება ჭალის ტყეები თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე მცენარეულობის სიმაღლებრივი ზონალურობაა მთისწინეთსა და კალთების ქვემო ნაწილში განვითარებულია მუხნარ ჯაგრცხილნარი და ჯაგეკლიანები უფრო ზემოთ მუხნარ რცხილნარი რომელსაც ტყის ზოლის ზემო ნაწილში წიფლნარი ცვლის არის წიწვიანებიც ფიჭვნარი ნაძვნარ სოჭნარი თრიალეთის ქედის თხემურ ნაწილში სუბალპური მდელოებია მთისწინეთში კვერნაქის ქედზე და ვაკეზე ფართოდაა გაერცელებული ჯაგეკლიანი მუხქნარი და ველის ბალახმცენარეულობა გორის მუნიციპალიტეტში ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება გარეული ღორი შველი კეთილშობილი ირემი კვერნა მაჩვი დედოფალა მგელი ტურა მელა მურა დათვი ტყის კატა ფოცხვერი ფართოდ არიან გავრცელებული ციყვი თაგვისებრი მღრღნელები კურდღელი ზღარბი თხუნელასებრნი და სხვა ფრინველებიდან აღსანიშნავია როჭო გნოლი კაკაბი მიმინო ქორი შევარდენი სვავი ყორანი ბეღურა მწყერჩიტა და სხვა ქვეწარმავლებიდან კუ ნაირგვარი ხვლიკები და გველები ამფიბიებიდან ბაყაყი გომბეშო ვასაკა ტრიტონი თევზებიდან ციმორი მურწა წვერა ხრამული ტობი და სხვა გორის მუნიციპალიტეტში განვითარებულია ოთხი სახის ლანდშაფტი ზომიერად მშრალი ჰავის სუბტროპიკული ვაკეების ჯაგეკლიანი სტეპი ალუვიურ და მდელოს ყავისფერ ნიადაგებზე ზომიერად მშრალი ჰავიანი ბორცვიან სერებიანი მთისწინეთის ბუჩქოვან სტეპიანი და მეჩხერტყიანი ლანდშაფტი ტყის ყავისფერ ნიადაგებზე ზომიერ ნოტიო ჰაერანი შერეულფოთლოვანი და წიფლნარ მუქწიწვიანი ტყის ლანდშაფტი ყავისფერ და ყომრალ ნიადაგებზე ბუჩქოვან მდელოიანი სუბალპები უკანასკნელი საყოველთაო აღწერის მონაცემებით გორის მუნიციპალიტეტში ქ გორის გარეშე მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენენ ქართველები ცხოვრობენ აგრეთვე ოსები მცირე რაოდენობით სომხები და სხვ ქალაქ გორშიც უმრავლესობას წარმოადგენენ ქართველები შემდეგ მოდიან სომხები ოსები და სხვ აღმსარებლობის მხრივ აბსოლუტური უმრავლესობა მართლმადიდებლური ქრისტიანობის მიმდევარია ქ გორში სოფლებში შემდეგ მოდიან იეჰოვას მოწმეები და და სხვ და სოფლებში კერძო შინამეურნეობათა რაოდენობამ ხოლო ერთწევრიანი შინამეურნეობების რაოდენობამ შეადგინა ქალაქ გორში შესაბამისად და მუნიციპალიტეტის აღმასრულებელი ორგანო და მუნიციპალიტეტის უმაღლესი თანამდებობის პირი არის მერი რომელიც საერთო ხელმძღვანელობას უწევს მერიის საქმიანობას გორის მუნიციპალიტეტში ტერიტორიული ერთეულია ესენია სოფლის მეურნეობა მრავალდარგოვანია სპეციალიზებული დარგებია მებაღეობა მებოსტნეობა მევენახეობა მეცხოველეობა მოსახლეობის შემოსავლის ძირითადი წყაროა მეხილეობა უმთავრესად მოჰყავთ ვაშლი აქაური ხილი გამოირჩევა შაქრიანობით არომატულობითა და ტრანსპორტაბელობით განვითარებულია მევენახეობა ძირითადად გავრცელებულია ვაზის შამპანური ჯიშები ნათეს ფართობში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია საშემოდგომო ხორბალს საკვებ ბალახებსა და სხვ მოჰყავთ პარკოსანი კულტურები უმთავრესად ლობიო განვითარებულია მეცხოველეობა კერძოდ მესაქონლეობა მეფრინველეობა მისდევენ მეფუტკრეობას წარმოება შედარებით სუსტადაა განვითარებული ძირითადად წარმოდგენილია კვების მრეწველობის საწარმოები ბერბუკში შინდისსა და კვარხითში არის საკონსერვო ქარხნები ფუნქციონირებენ ღვინის აგრეთვე საშენ მასალათა და ადგილობრივი მრეწველობის წვრილი საწარმოები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზეა მცირე სიმძლავრის ტირიფონის ჰესი აგებულია ტირიფონის სარწყავი არხის ვარდნილზე ქალაქ გორში მოქმედებს კვების მრეწველობის პურ პროდუქტების ღვინის უალკოჰოლო სასმელების საკონსერვო საწარმოები ლიახვის ხეობაში სოფ მერეთის და ტყვიავის მიდამოებში მოიპოვება ბეტონის მსუბუქი შემავსებლები რომლებიც გამოიყენება ცემენტის წარმოებაში დიაბაზს მოიპოვებენ მდ ვერის ხეობაში იყენებენ ქუჩების მოსაკირწყლავად და მასალად ინერტული მასალა ქვიშა და ხრეში რომელიც რეალიზდება სხვადასხვა სამშენებლო სამუშაოებისათვის მოიპოვება ხიდისთავის ტინისხიდის ბერბუკისა და თედოწმინდის მიდამოებში სამკურნალო მინერალური და ბალნეოლოგიური გოგირდოვანი წყლებია სოფ ბიისსა და გორიჯვარში მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის ამიერკავკასიის რკინიგზის მაგისტრალი ევროპის ავტომაგისტრალი და სხვა საავტომობილო გზები რაიონში სახელმწიფო და არასახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა საშუალო პროფესიული და უმაღლესი სასწავლებელი ცხინვალის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი მუნიციპალიტეტის ისტორიულ და ხუროთმოძღვრულ ძეგლთაგან აღსანიშნავია ზემო ნიქოზის ღვთაების კომპლექსი სს ატენის სიონის გუმბათოვანი ტაძარი ს ვერეს ეკლესია გარდატენის მიდამოებში ს გადაკეთებულია ს ში მღებრიანის კლიკის ჯვრის სს არბოს წმინდა გიორგის ს საორბისის ეკლესიები უფლისციხის კლდეში ნაკვეთი ნაქალაქარი ძვ წ ბოლო საუკუნეები შუა საუკ გორის ციხე ძვ წ სს შუა საუკ გორიჯვრის ეკლესია და ციხე ორივე შუა საუკუნეების ბობნევის ბოშურის შუა საუკუნეები შინდისის აშურიანის ეკლესიები ქვახვრელის გამოქვაბული კომპლექსი ადრინდელი ფეოდალური ხანა ეკლესია მეჯვრისხევის ტირძნისის ტყვიავის ციხე დარბაზები ყველა გვიანდელი ფეოდალური ხანა და სხვ კასპის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციული რაიონი შიდა ქართლის მხარეში მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წლამდე ტფილისის გუბერნიის გორის მაზრაში შედიოდა წლებში გორის მაზრაში წლიდან ცალკე რაიონია ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი კასპი მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე მდინარე მტკვრის ორივე მხარეს ტერიტორია კვ კმ მათ შორის სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ ჩრდილოეთით მას აკრავს კავკასიონის სამხრეთი განშტოებანი სამხრეთით თრიალეთის ქედი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარეები მტკვარი ქსანი ლეხურა კავთურა თეძამი მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი სოფელი მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო ხოლო აღმასრულებელი ორგანო გამგეობა მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის ადმინისტრაციული ერთეულებია მუნიციპალიტეტში შემდეგი სამრეწველო საწარმოები იყო კასპის ცემენტის ქარხანა მეტეხის საშენ მასალათა კომბინატი აგრეთვე კვების მრეწველობის საწარმოები ღვინის და საკონსერვო ქარხნები სოფლის მეურნეობის წამყვანი დარგებია მევენახეობა მეხილეობა მებოსტნეობა სარძევე მეცხოველეობა მოჰყავთ მარცვლეული მუნიციპალიტეტს კვეთს ქვეყნის მთავარი სარკინიგზო და საავტომობილო მაგისტრალები მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო და არასახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა საშუალო პროფესიული და უმაღლესი სასწავლებელი ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი ი ჯავახიშვილის სახ მუზეუმი ხოვლეში მუნიციპალიტეტში არქიტექტურის და კულტურის მრავალი მნიშვნელოვანი ძეგლია რკონის კომპლექსი სამთავისის ტაძარი სხვილოს ციხე დარბაზის კომპლექსი ქვათახევის მეტეხის ახალქალაქის კომპლექსები და სხვა ქარელის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში შიდა ქართლის მხარეში ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ქარელი ქარელის მუნიციპალიტეტს აღმოსავლეთით ესაზღვრება გორის მუნიციპალიტეტი დასავლეთით ხაშურის მუნიციპალიტეტი სამხრეთ დასავლეთით ბორჯომის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთით ჯავის მუნიციპალიტეტი ხოლო ჩრდილო დასავლეთით საჩხერის მუნიციპალიტეტი რამდენიმე კილომეტრით სცდება წალკის მუნიციპალიტეტი ქარელის მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ ქარელის მუნიციპალიტეტის ვაკე და ბორცვიან მთისწინეთში ზომიერად ნოტიო ჰავაა ზამთარი ზომიერად ცივია ზაფხული ხანგრძლივი თბილი ვაკე ნაწილში ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვარში აგვისტოში წელიწადში მოდის მმ ნალექი ქ ქარელში მმ სოფ ზღუდერში მმ მაქსიმუმი გაზაფხულზეა მთიან ნაწილშიც ზომიერად ნოტიო ჰავაა მაგრამ ზამთარი ცივია ზაფხული ხანგრძლივად გრილი დაბალმთიან ზონაში ზ დ მ ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვარში აგვისტოში წელიწადში მოდის მმ ნალექი მაქსიმალური გაზაფხულზეა საშუალო და მაღალმთიან ზონაში იანვრის საშუალო ტემპერატურაა აგვისტოში ია ნალექები წელიწადში მოდის მმ მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წლამდე ტფილისის გუბერნიის დუშეთის მაზრაში შედიოდა წლებში დუშეთის მაზრაში წლებში ტფილისის ოლქში ხოლო წლებში გორისა და ხაშურის რაიონებში წელს შეიქმნა ქარელის რაიონი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის გაუქმების შემდეგ წელს ქარელის რაიონს მიეკუთვნა ყოფილი ზნაურის რაიონის ტერიტორია წლიდან არსებობს ქარელის მუნიციპალიტეტი წელს შექმნილ საზღვრებში ქარელის მუნიციპალიტეტი მდებარეობს საქართველოს ცენტრალურ ნაწილში წლამდე ახლანდელი ქარელის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შედიოდა თბილისის გუბერნიის გორის მაზრაში ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრია ქ ქარელი მუნიციპალიტეტში შედის საქალაქო და ტერიტორიული ერთეული ძირითადი ნაწილი უკავია შიდა ქართლის ვაკეს სამხრეთი ნაწილი კი თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ ფერდობებს მთავარი მდინარეებია მტკვარი ძამა დასავლეთი შუა და აღმოსავლეთი ფრონეები ქალაქი ქარელი თბილისიდან დაშორებულია კილომეტრით ბებნისის ორი ტბა მდებარეობს რაიონულ ცენტრში ქარელიდან კმ ში სოფ ბებნისის ტერიტორიაზე ტბები არის ხელოვნური წარმოშობის ერთი ტბის ფართობია ჰა ხოლო მეორე ტბის ჰა სიღრმე დაახლოებით მ ია ტბაში ბინადრობს თევზის სხვადასხვა სახეობა როგორებიცაა კობრი ქაშაყი მურწა ოქროსოფელის ხელოვნური ტბა მდებარეობს რაიონული ცენტრიდან კმ ის მანძილზე ფართობით ჰექტარს შეადგენს სიღრმე მეტრია ტბაში თევზი მცირე რაოდენობითაა იგი გარშემორტყმულია ტყით სოფელ ზღუდერში ასევე გადმოედინება გრილი საზაფხულო ჩანჩქერი სოფელ საღოლაშენთან მოედინება ე წ შოთას წყარო მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი დაბა და სოფელი სოფელი რუისი ერთ ერთი უდიდესია საქართველოში აქ ათასზე მეტი მოსახლეა მდინარე ძამის ხეობაში ძირითადად ცხოვრობდნენ ეთნიკურად ოსები მაგრამ გასული საუკუნის იანი წლებიდან ისინი აიყარნენ და საცხოვრებელი ადგილი შეიცვალეს ამასთან ისინი ახლაც ცხოვრობენ ქარელის მუნიციპალიტეტის უამრავ სოფელში გასული საუკუნედან მოყოლებული მიმდინარეობს ძამას ხეობის დაცლა მასში ამჟამად უკვე ნასოფლარია ოსი მოსახლეობა აგრეთვე ცხოვრობდა მდინარე ფრონეს ხეობაშიც ცხოვრობდნენ ებრაელებიც სხვადასხვა ეროვნებით მოსახლეობის რაოდენობა ასეთია ქართველები აზერბაიჯანელები ოსები სომხები რუსები მოსახლეობა სხვა ადგილებში ქარელი მოსახლე რუისი აგარა დირბი ქვენატკოცა მოხისი ბებნისი ზემო ხვედურეთი ურბნისი ქვემო ხვედურეთი კეხიჯვარი ბრეთი ფცა ძლევიჯვარი დვანი წლის აღწერის მონაცემებით მუნიციპალიტეტში ცხოვრობს ადამიანი მუნიციპალიტეტის ძირითადი მოსახლეობა სოფელში ცხოვრობს მოსახლეობის უმრავლესობა ქართველია მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო ხოლო აღმასრულებელი ორგანო გამგეობა მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის ადმინისტრაციული ერთეულებია მუნიციპალიტეტში მდებარეობს აგარის შაქრის ქარხანა კვების მრეწველობის საწარმოები სოფლის მეურნეობის წამყვანი დარგებია მეხილეობა მეჭარხლეობა მებოსტნეობა მებაბაღჩეობა მევენახეობა მეცხოველეოყა და სხვა აქ გადის ამიერკავკასიის რკინიგზის მთავარი მაგისტრალი საავტომობილო გზები მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა ერთი საშუალო პროფესიული სასწავლებელი ბიბლიოთეკა ერთი თეატრი და მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი სოფელ დოღლაურში ძველი წელთაღრიცხივის და ახალი წელთაღრიცხვის საუკუნეებით დათარიღებული მრავალფენიანი ისტორიული ძეგლი აღმოაჩინეს სადაც ანტიკური ადრე რკინის გვიან ბრინჯაოს და ადრე ბრინჯაოს ანის ფენები იკვეთება გათხრების შედეგად აღმოჩნილია ძველი წელთაღრიცხვის და ახალი წელთაღრიცხვის პირველი საუკუნეების დროინდელი მეფის სასახლის ნანგრევები სასახლე სავარაუდოდ იყო ორ სამ სართულიანი და კუთხეებში დატანებული ჯქონდა კოშკები ნათლად იკვეთება დარბაზების სვეტების და საკურთხევლის კვალი აღმოჩენილია რკინის შამფურები ყორღანები ბრინჯაოს სასწორი ქვევრის დეტალები ხორბლის მარცვლები სხვადასხვა კერამიკული ჭურჭელი ნაპოვნია ოქროს მძივის პატარა დეტალი ოქროს ბრინჯაოს და ვერცხლის სამკაულები და მონეტები ქვაზე ნაკვეთი ბორჯღალი და ვარსკვლავი საქსოვი დაზგა სელის ბამბის და აბრეშუმის ქსოვილის ბოჭკოები აღსანიშნავია თიხის ჭრჭელი რომელიც ეკუთვნის მტკვარ არაქსის კულტურის პერიოდს სასახლე სავარაუდოდ ძლიერი მიწისძვრის შედეგად დაინგრა ქარელის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს არქიტექტურის და კულტურის მნიშვნელოვანი ძეგლები მძოვრეთის ციხე დარბაზის კომპლექსი სამწევრისის ეკლესია ყინწვისის კომპლექსი ისტორიული სოფლები რუისი და ურბნისი ქარელის მუნიციპალიტეტში ასევე არსებობს სოფელი დირბი აქ მდებარეობს რამდენიმე ეკლესია დირბის ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი დირბის წმინდა გიორგის ზედაჯვრის ეკლესია დირბის წმინდა გიორგის ეკლესია დირბის ყველაწმინდის ეკლესია დირბის წმინდა თევდორეს ეკლესია მუნიციპალტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს ნასოფლარი აბუხალო სადაც შემორჩენილია დარბაზული ტიპის ეკლესიის ნანგრევები სამონასტრო კომპლექსი მდებარეობს სოფლიდან დასავლეთით ფრიალო კლდეზე მონასტრის დასავლეთი მხარე დაცულია მაღალი გალავნით ძეგლი შედგება კლდეში ნაკვეთი სხვადასხვა ზომის ერთმანეთთან დაკავშირებული რვა გამოქვაბულისგან სოფელ საღოლაშენში მდებარეობს საღოლაშენის ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესია რომელიც თარიღდება განვითარებული ფეოდალური ხანით და გადაკეთებულია საუკუნეში გაირჩევა ორი ძირითადი სამშენებლო ფენა ადრეულს მიეკუთვნება ეკლესიის გეგმა და კედლების ქვედა ნაწილები რომლებიც ნაგები ყოფილა უხეშად ნატეხი პირგათლილი მოზრდილი ლოდებით შეკეთების დროს საშენ მასალად გამოყენებულიააგური ნატეხი და რიყის ქვა ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს სამხრეთითდა დასავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე ვიწრო სარკმელია ეკლესიას სამხრეთით თავიდანვე თავიდანვე ჰქონია მინაშენი სოფელ ზღუდერში დგას ზღუდრის ეკლესია ზღუდრის ღვთისმშობლის ეკლესია და ზღუდრის წმინდა სტეფანეს ეკლესია ასევე ატოცში მდებარეობს ატოცის ციხე გალავნის კედლის ქვედა ნაწილი მეტრამდე ყრუ და სქელია ხოლო ზედა თხელია და ცალმაგი და ორმაგი სათოფურები აქვს კედლის თხელი და სქელი ნაწილების ზღვარზე გადის საბრძოლო ბილიკი ჩრდილო აღმოსავლეთის სამსართულიანი კოშკის თავზე სავარაუდოდ საბრძოლო ბანი იყო სართულშუა ხის გადახურვა ჩანგრეულია პირველი სართული ყრუკედლებიანია ამოვსებულია მიწით მეორე სართულზე კოშკის ერთადერთი კარია რომელიც ციხის ეზოში გადის კარის პირდაპირ ბუხარია დანარჩენ კედლებში სათოფურები ქარელიდან კილომეტრის დაშორებით მდებარეობს სოფელი ორთუბანი სადაც დგას ძამის ციხე ამ ადგილას მდებარეობდა ისტორიული ქალაქიმძოვრეთი ძამის ციხე ძამისხევის ადმინისტრაციული და პოლიტიკური ცენტრი იყო იგი კონტროლს უწევდა თრიალეთ ზემო ქართლის ერთ ერთ ძირითად გზას საუკუნეში ერთხანს აქ ძამელ მთავარ ადარნასესთან თავს აფარებდა დასავლეთ საქართველოს აფხაზთა სამეფოს სამეფო ტახტის პრეტენდენტი თეოდოსი მეფობაშითეოდოს საუკუნეში ძამის ციხეს ფლობდა ახალქალაქის ჯავახეთის ერისთავთერისთავითორელი გამრეკელი კახას ძე საუკუნის დასაწყისში ძამის ციხე დაიკავა ოსების ბაყათარმა ბელადმა მაგრამ სამცხის მთავარმა მონღოლების ხელშეწყობით გაათავისუფლა საუკუნის იან წლებში ძამის ციხეში გამაგრდა ქართლის მეფისროსტომისწინააღმდეგ აჯანყებული ფეოდალინოდარ ციციშვილი მეფემ ციხის აღება ვერ შეძლო იმერხევში მდებარეობს ძაძვის კომპლექსი იგი თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით ეკლესია ნაგებია ნატეხი ქვით ნახმარია ქვიშაქვის პირგათლილი ლოდებიც კონსტრუქციული ნაწილები და წირთხლები ამოყვანილია კარგად დამუშავებული შირიმის კვადრებით შესასვლელი სამხრეთით და დასავლეთითაა ორივე კარი შიგნიდან თაღოვანია ხოლო გარედან გადახურულიაარქიტრავით სამხრეთ შესასვლელი ძალიან ფართოა ეკლესია დაბალი და განიერია ნალისებრი აფსიდი ღრმა და ფართოა აფსიდის ღერძზე გაჭრილია დიდი ინტერიერისკენ გაფართოებული სარკმელი საკურთხეველს ფაქიზად შესრულებული გეომეტრიული და ფოთლოვანი ორნამენტით შემკული რვაწახნაგასვეტებიანი მოჩუქურთმებულიკანკელიჰქონია კანკელი ეკლესიის თანადროულია განვითარებულ ფეოდალურ ხანაში იგი შეუკეთებიათ და ახალი დეტალებით შეუვსიათ დარბაზის გრძივი კედლები ერთსაფეხურიანიპილასტრებითორ თანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი ინტერიერი შელესილი და მოხატული ყოფილა სამხრეთ შესასვლელის წირთხლები შემკულია მოყავისფრო საღებავით შესრულებული გეომეტრიული ორნამენტით დასავლეთ კედლის კუთხეებში ერთსაფეხურიანი პილასტრებია შემორჩენილი ხაშურის მუნიციპალიტეტი ოფიციალურად სსიპ ხაშურის მუნიციპალიტეტი ს ნ ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული საქართველოში შიდა ქართლის მხარეში მუნიციპალიტეტი წლის დეკემბრიდან ადმინისტრაციული ცენტრი ქ ხაშური ხაშურის მუნიციპალიტეტს აღმოსავლეთით და ჩრდილოეთით ესაზღვრება ქარელის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთით საზღვრავს საჩხერის მუნიციპალიტეტი სამხრეთით და დასავლეთით ისაზღვრება ბორჯომის მუნიციპალიტეტით დასავლეთით ესაზღვრება ხარაგაულის მუნიციპალიტეტი ხაშურის მუნიციპალიტეტი შიდა ქართლის რეგიონში ყველაზე პატარა ადმინისტრაციული ერთეულია ხაშურის მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ ხაშურის მუნიციპალიტეტის მთელი ტერიტორია ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქში მდებარეობს თუმცა რთული რელიეფის გამო ზონალობის მიხედვით ჰავა მნიშვნელოვნად იცვლება მთისწინეთსა და ვაკე ნაწილში ზამთარი ცივი და ნოტიო იცის ხოლო ზაფხული თბილი ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა ია ნალექების რაოდენობა წელიწადში მმ მთიან ზონაში ჰავა გაცილებით ცივია თრიალეთის ქედის კალთები მშრალი ჰავით გამოირჩევა სადაც ნალექების წლიური რაოდენობა მმ მდეა ლიხის ქედზე კი ნალექების წლიური მოცულობა მმ ია ხაშურის მუნიციპალიტეტის წლის ბიუჯეტმა ადგილობრივი შემოსავლებისა და გამოთანაბრებითი ტრანსფერის ჩათვლით მლნ ლარი შეადგინა მუნიციპალიტეტის ძირითად საბიუჯეტო შემოსავლებს უზრუნველყოფს სოფლის მეურნეობა და ვაჭრობა იან წლებამდე კი შემოსავლებს უზრუნველყოფდა მსუბუქი და მძიმე მრეწველობა აგრეთვე რკინიგზა მუნიციპალიტეტს გააჩნია ეკონომიკური განვითარების შუალედური გეგმა რომლის ძირითადი პრიორიტეტებია ბიზნეს გარემოს შექმნა სოფლის მეურნეობის ინფრასტრუქტურის და საკურორტო ტურიზმის განვითარება მოსახლეობის შემოსავლის ოთხი ძირითადი წყაროა სოფლის მეურნეობა ვაჭრობა საჯარო სამსახურებში დასაქმება და სოციალური პაკეტი პენსია დახმარებები რელიეფი ძირითადად საშუალო და დაბალმთიანი ეროზიული ქედ ხეობებიანი და ბორცვიან ვაკეებიანია ამ ფონზე ადგილ ადგილ არის მოსწორებული ბრტყელი ზედაპირები მდინარეული ტერასები და სხვა მუნიციპალიტეტის სამხრეთ და დასავლეთ ნაწილი მთიანია მდინარე თეძმის აუზში მუნიციპალიტეტს ეკუთვნის თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთის ნაწილი პალეოცენისა და ეოცენის ნალექებით აგებული ღორისნამკლის შტოქედი მდინარეების სათიბისა ძამის სისტემა და ნეძვისწყლის მტკვრის მარჯვენა შენაკადი წყალგამყოფი რომლის ჩრდილო კალთა დანაწევრებულია მდინარეების სათიბისა და მისი შენაკადების ხეობებით მნიშვნელოვანი ოროგრაფიული ერთეულია მდინარე ძამის აუზისა და მტკვრის ხეობის წყალგამყოფი ყელეთის ქედი რომლის ჩრდილო კალთა ფართოა შედარებით დამრეცი სამხრეთი ვიწრო და ციცაბო ქედზე არის მოსწორებული ზედაპირები მუნიციპალიტეტის ფარგლებშია აგრეთვე მდინარეების სათიბისა და სათერძის წყალგამყოფი შუანისმთის შტოქედი რომლის დასავლეთ ნაწილში არის საშუალო და დაბალმთიანი ლიხის ქედი რომელიც აგებულია პალეოზოური და კამბრიულისწინა კრისტალური ქანებით გრანიტებით გნაისებით კრისტალური ფიქლებით რელიეფის ძირითადი თავისებურეებაა მდინარეთა ეროზიული ხეობებისა და მათი გამყოფი მობრტყელებული სერების შეთანაწყობა ლიხის ქედზე კარგადაა გამოხატული პენეპლენები მთა ედისჯვართან უღელტეხილ კორტოხთან და სხვა ქედის კალთა დასერილია მდინარეების ჭერათხევის ბრილისღელის სურამულის ტილიანის შოლისა და სხვა ხეობებით მუნიციპალიტეტში ვრცელი ფართობი უკავია მეოთხეული ალუვიური რიყნარით ქვიშებით თიხებით ტბიური თიხებითა და ქვიშაქვებით აგებულ ტალღობრივ ვაკეს რომელზეც ზოგან დაბალი მთებია აღმართული კლდისწყარო მ გუგულისქედი მ სოფელ ტაშისკარიდან მტკვარს გასდევს ახალგაზრდა რიყნარით ქვიშებითა და თიხებით აგებული ალუვიური ვაკე მტკვარს აქ რიყნარი კუნძულები და ორივე მხარეზე ტერასული ფერდობი აქვს ძირითადი წიაღისეულია მინერალური სამკურნალო წყლები ცარცი კვარცის ქვიშები და კირქვა მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შიგა წყლებით მდიდარია მთავარი მდინარეა მტკვარი ტიპური ვაკის მდინარე მეანდრებით ნამდინარევებით კუნძულებით რომელიც გარდიგარდმო ჰკვეთს მუნიციპალიტეტს თრიალეთის ქედის კალთაზე ჩამოედინება მდინარე სათიბე ძამის სისტემა შენაკად შემდგენელით ყელეთის ქედის ჩრდილო კალთა დასერილია მტკვრის მარჯვენა შენაკადებით წრომისწყალი მიწობისწყალი ხცისი კრისხევი თაგვეთისწყალი და სხვა ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე ძირითადი მდინარეა სურამულა და მისი შენაკადები ჭერათხევი იგი თავის მხრივ იერთებს ულუმბისღელეს უწლეულას ბრილისღელეს ტილიანა მარცხ და შოლა მარჯვ ყელეთის ქედზე ნასოფლარ კოდისწყაროსთან არის მცირე ტბა მუნიციპალიტეტის მდინარეები საზრდოობენ თოვლის მიწისქვეშა და წვიმის წყლით მდინარეებზე წყალდიდობა გაზაფხულზეა წყალმცირობა ზაფხულსა და ზამთარში გამოყენებულია ელექტროენერგიის მისაღებად და სარწყავად ყველაზე დიდია ტაშისკარის არხი მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მთლიანად ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქში მდებარეობს მაგრამ რელიეფის სირთულის შესაბამისად ცალკეულ ნაწილში ჰავა განსხვავებულია ბარის ზონაში ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა მდეა იანვრის ივლისის აბსოლუტურ მინიმუმი აბსოლუტურ მაქსიმუმი მთისწინეთსა და ვაკე ტერიტორიაზე წელიწადში საშუალოდ მმ ნალექი მოდის ლიხის ქედის კალთაზე ნალექები მეტია მმ თრიალეთის ქედზე ნაკლები მმ ბარში ნალექების მაქსიმუმი გაზაფხულსა და ზაფხულის დასაწყისშია ლიხის ქედის კალთაზე ზამთარში ბარში მინიმუმი ზამთარშია მთებში ზაფხულში ხაშურის მუნიციპალიტეტის ნიადაგები ნაირგვარია ნიადაგები იცვლებიან სიმაღლის ცვლასთან ერთად ტყის ყომრალი ნიადაგები გავრცელებულია ლიხისა და თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ ფერდობების ზედა ნაწილში სოფლები უწლევი ოძისი ჩორჩანა და ქვიშხეთის ჩრდილო დასავლეთით სოფლები ბულბულისციხე მონასტერი და სხვ ზღვის დონიდან მეტრზე ყავისფერი ნიადაგები გარდამავალი საფეხურია ტყის ყომრალ ველის ტიპის შავმიწა და წაბლა ნიადაგებს შორის იგი შიდა ქართლის ტერიტორიაზე ფართოდაა გავრცელებული და მთა ტყეთა ნიადაგებს შორის ყველაზე დაბლა მდებარეობს სახელდობრ გავრცელებულია ლიხის ქედის დაბალმთიან და მთისწინა ნაწილში ზღვის დონიდან მეტრზე ნეშომპალა კარბონატული ნიადაგები ძირითადად გავრცელებულია სოფლების ალის წაღვლის ნაბახტევის დიდი ფლევის ტკოცისა და ურთხვის მიდამოებში ქანები აქ წარმოდგენილია კირქვებით და კირქვიანი კონგლომერატებით შავმიწისებრი ნიადაგები მთისწინეთებსა და ძველ ტერასებზე ფართოდაა გავრცელებული ხაშური სურამი ვაყა ქვემო ოსიაური ზემო ოსიაური მდელოს ყავისფერ ნიადაგებს შიდა ქართლის ვაკის დასავლეთ ნაწილში უმნიშვნელო ფართობი უკავია და ძირითადად თიხნარებსა და ძველ ალუვიურ სილნარ თიხნარ ნაფენებზე აღნიშნული ნიადაგები გვხვდება სოფლების ალის ხცისის ქვიშხეთის გომის და ვაყის მიდამოებში მდინარე მტკვრისა და ზოგიერთი სხვა მოზრდილი მდინარის გაყოლებით ალუვიური კარბონატული ნიადაგია მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მოქცეულია მთა მდელოს ზომიერად ნოტიო ჰავიანი მთა ტყისა და ზომიერად მშრალი სუბტროპიკული ჯაგეკლიანი სტეპური ლანდშაფტის ტიპების შემდეგი სახეების ფარგლებში ფლორა მრავალფეროვანია სტეპურიდან დაწყებული სუბალპურით დამთავრებული ვაკეზე გავრცელებულია ჯაგეკლიანი სტეპი რომელშიც გარეულია ტყის ელემენტები ბუჩქნარებიდან ძირითადია ძეძვი ლიხის ქედის კალთაზე ტყეს უმთავრესად ქმნის წიფელი არის აგრეთვე რცხილა მუხა გამოერევა წაბლიც ქვეტყეში ფოთლოვანი ჯიშების გარდა ვხვდებით მარადმწვანე მცენარეებსაც შქერს ჭყორს თაგვისარას აქ და თრიალეთის ქედის მთისწინეთშიც ადამიანის სამეურნეო საქმიანობასთან დაკავშირებით ტყე გაჩეხილია აქა იქ გვხვდება ჯაგრცხილნარი თრიალეთის ქედის კალთებზე ქვემოთ მუხნარ რცხილნარია ზემოთ წიფლნარი არის აგრეთვე ნაძვი და ფიჭვი აქა იქ სოჭიც ტყის ზონის ზემოთ მთებზე შუამთა დიდი ქართა და პატარა ქართა აგრეთვე თრიალეთის ქედის თხემი სუბალპური მდელოებია მტკვრის სანაპიროზე ზოგან შემორჩენილია ჭალის ტუგაის ტყე ჭალის მუხა ტირიფი მურყანი იალღუნი და სხვ ხაშურის მუნიციპალიტეტის ფაუნა მრავალფეროვნებით გამოირჩევა ბინადრობენ როგორც სტეპის ისე მთის ტყისათვის დამახასიათებელი ცხოველები ძუძუმწოვრებიდან არის მურა დათვი მგელი მელა ტურა თეთრყელა კვერნა მაჩვი დედოფალა კურდღელი ბევრია მღრღნელი თაგვი ბუჩქნარის მემინდვრია ძილგუდა ორნითოფაუნას ქმნიან გარეული მტრედი გვრიტი შაშვი მწყერი ბევრია ყვავი კაჭკაჭი ქორი კვირიონი ბეღურა და სხვ მდინარეებში არის ქაშაპი მტკვრის ტობი ხრამული მტკვრის წვერა მურწა ფრიტა თაღლითა გველანა და სხვ ტერიტორიის ძირითადი ნაწილი კარგადაა დასახლებული და ათვისებული მეურნეობრივად სოფლების უმეტესობა შიდა ქართლის ვაკესა და ლიხის ქედის გორაკ ბორცვიან მთისწინეთში მდებარეობს მცირე ნაწილი თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთის ვიწრო ხეობებში ჭარბობს დიდი და საშუალო სოფლები განსახლების ზონა მ ის ფარგლებშია მოსახლეობის უმრავლესობა ქართველები არიან ცხოვრობენ აგრეთვე სომხები ოსები რუსები მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი დაბა და სოფელი მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო ხოლო აღმასრულებელი ორგანო გამგეობა მუნიციპალიტეტში ქალაქ ხაშურის დაბა სურამის და სასოფლო თემი ადგილობრივი თვითმმართველობის ადმინისტრაციული ერთეულია რომელზედაც განლაგებულია ქალაქი დაბა და სოფელი დასახლებული პუნქტი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მოქმედებს ცენტრალური ხელისუფლების შემდეგი ტერიტორიული ორგანოები სამრეწველო საწარმოები ძირითადად თავმოყრილია ქალაქ ხაშურში სოფლის მეურნეობის მთავარი დარგებია მემინდვრეობა მევენახეობა მესაქონლეობა ხაშურის მუნიციპალიტეტში ბიზნესსექტორი ძირითადად წარმოდგენილია სამშენებლო ორგანიზაციების სამრეწველო ორგანიზაციებისა და მსხვილი ფერმერული ორგანიზაციების სახით წლის ივლისის მონაცემებით მსხვილი ფერმერული მეურნეობების ფერმერთა ასოციაციების კოოპერატივების და სხვა გაერთიანებების რაოდენობა შეადგენს ერთეულს მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო და არასახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ყოველგვარი არქეოლოგიური გათხრების გარეშე მატერიალური კულტურის საყურადღებო ნაშთებით კიდევ ერთხელ დასტურდება რომ ეს ტერიტორია უძველესი დროიდან დასახლებული ყოფილა მის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ქვისა და კაჟის იარაღები სხვადასხვა სახის მძივები ქინძისთავები ბეჭდები სხვადასხვა ორნამენტებით შემკული ქილები ბრინჯაოს იარაღები სამარხები და სხვ არქეოლოგიური ხასიათის ექსპონატები რომლებიც დღეს ხაშურის რაიონის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში ინახება ასევე განსაკუთრებით საყურადღებოა ტკოცის გორაზე ნაპოვნი არქეოლოგიური ნივთები რომლებიც აღმოჩნდა ე წ გორგოტის ძირში ყორღანისებრ მაღლობზე აღსანიშნავია ორი კარგად ნახელავი სამაჯური და ბრინჯაოს ბალთა რომელზედაც გამოსახულია მხედრის ქანდაკება მხედარს თავზე მაღალი ქუდი ახურავს ცალი ხელი ცხენის ფაფარზე უკიდია მეორე კი წელზე აქვს შემოდებული აქვე აღმოჩნდა ბრინჯაოს ხანჯალი სატევარი სამწახნაგოვანი ბრინჯაოს ისრის წვერი თიხის ჭურჭელი და სხვ წელს სოფელ ალში ვენახის ბარვის დროს ნახეს უძველესი დროის ღვინის ქვევრები ერთ ჰექტარ ფართობზე ორასამდე ქვევრი იყო ზოგი მათგანი სამოც ვედრიანი სისტემატიური ხასიათი აქვს რაიონის სოფლებში დიდი ზომის ქვევრების მარნების გულაზების საქაჩავებისა და სხვა სახის საგნების აღმოჩენას რაც კიდევ ერთხელ მიუთითებს რომ წარსულში ხაშურის რაიონის მეურნეობის წამყვან დარგს მეხილეობა მევენახეობა წარმოადგენდა ხაშურის რაიონის ტერიტორიაზე მდებარე ისტორიული და არქიტექტურული ძეგლებია სურამის ციხე ულუმბის ღვთისმშობლის ეკლესია წრომის ტაძარი ალის კვირაცხოვლის ეკლესია სურამის წმინდა გიორგის ტაძარი კვერცხობის ეკლესია ბულბულის ციხე ალის ციხე იტრიის მონასტერი წაღვლის და წრომის ნასოფლარები და სხვა საქართველოში და მათ შორის ხაშურის მუნიციპალიტეტში დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ წლის ნოემბერს პირველად ჩატარდა ადგილობრივი წარმომადგენლობითი ორგანოების საკრებულოების არჩევნები წლის ივნისს კიდევ ერთხელ ჩატარდა ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს საკრებულოს არჩევნები საქართველოს ხელისუფლების ცვლილების შემდეგ შეიცვალა საარჩევნო კანონმდებლობაც წლის ოქტომბერს ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს არჩევნები ჩატარდა სადაც ხაშურის ე საარჩევნო ოლქიდან ამომრჩეველი იყო რეგისტრირებული არჩევნების შედეგად ხაშურის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს უმრავლესობაში პარტია ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის წარმომადგენლები აღმოჩნდნენ შემდეგი ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნები წლის მაისს ჩატარდა ამ არჩევნების შედეგადაც ხაშურის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს უმრავლესობაში კვლავ პარტია ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის წარმომადგენლები მოექცნენ წელს ჩატარებული საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ საქართველოში ხელისუფლება შეიცვალა ამავე წლის დეკემბერს ხაშურის გამგებელი რიონ მახარობლიძე თანამდებობიდან გადადგა ხოლო გამგებლად გიორგი ბერაია დაინიშნა ამ თანამდებობას იგი წლებში იკავებდა წლის მარტში ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგებლად მამუკა ხაჩიძე დაინიშნა წლის ივნისს ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლობითი და აღმასრულებელი ორგანოების არჩევნები ჩატარდა ამ წელს პირდაპირი წესით პირველად აირჩნენ მუნიციპალიტეტების გამგებლები ხაშურის გამგებლობისთვის კანდიდატი იყო წარმოდგენილი რომელთა შორისაც ხმათა ით გამარჯვება კოალიცია ქართული ოცნება დემოკრატიული საქართველოს გამგებლობის კანდიდატმა გიორგი გურასპაშვილმა მოიპოვა ხაშურის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს თავმჯდომარე კი ვაჟა შუბითიძე გახდა წლის ოქტომბერს კიდევ ერთი ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნები ჩატარდა სადაც ხაშურის ე საარჩევნო ოლქიდან რეგისტრირებული იყო ამომრჩეველი რომლიდანაც არჩევნებში მონაწილეობა მიიღო მა წლისათვის გამგებლის თანამდებობა მერის სახელწოდებით შეიცვალა ხაშურის პირველ მერად გიორგი გურასპაშვილი აირჩიეს საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენიდან დღემდე ხაშურში ისევე როგორც დანარჩენ საქართველოში აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოს და მუნიციპალიტეტის ხელმძღვანელის თანამდებობის სახელი რამდენიმეჯერ შეიცვალა წლებში ხაშურის რაიონს პრეფექტურა მართავდა ხოლო ხელმძღვანელობდა პრეფექტი წლიდან წლამდე რაიონს ხაშურის რაიონის გამგეობა მართავდა ხელმძღვანელობდა რაიონის გამგებელი წლიდან წლამდე ხაშურის მუნიციპალიტეტის აღმასრულებელი ორგანოა მუნიციპალიტეტის გამგეობა ხელმძღვანელობს მუნიციპალიტეტის გამგებელი ხოლო წლიდან აღმასრულებელი ორგანოს სახელწოდებაა მუნიციპალიტეტის მერია ხელმძღვანელობს ხაშურის მერი ხაშურის რაიონის პრეფექტი ხაშურის რაიონის გამგებლები ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგებლები ხაშურის მუნიციპალიტეტი მერი ჯაბა ლაბაძის ფოტო ქართლი ყველაზე დიდი ისტორიულ გეოგრაფიული მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში სახელწოდება მომდინარეობს ქართველთა ლეგენდარული ეთნარქის ქართლოსისგან ქრ წ ლეგენდის თანახმად ქართლოსის მამამ თარგამოსმა გაუყო მის ძეებს კავკასია ქართლოსს ერგო ტერიტორია სპერის ზღვიდან ხუნანამდე თავად ქართლოსმა აღაშენა ქალაქი და სახელად დაარქვა მისივე სახელი ქართლი სადაც მისი გარდაცვალების შემდეგ დაკრძალეს ქართლოსის სახელი ქართლელი დაერქვა ქართლში მცხოვრებ ქართლოსის მოდგმის ხალხს ხოლო მოგვიანებით აღნიშნული სახელის ბაზაზე შეიქმნა სახელი საქართველო და შესაბამისად მის მკვიდრთ ქართველები ნიკო ბერძენიშვილის აზრით ქართლის ტომის თავდაპირველი საცხოვრისი ქვემო ქართლი იყო ძვ წ საუკუნეებში ქართლის ჰეგემონობით ჩამოყალიბდა ქართლის სამეფო რომელსაც ბერძნულ წყაროებში იბერიის სამეფოდ მოიხსენიებდნენ მისი დედაქალაქი ჯერ მცხეთა იყო შემდეგ თბილისი საუკუნეში იგი გაერთიანებული ქართული სახელმწიფო ცენტრი გახდა და გაჩნდა ტერმინი საქართველო საუკუნეებში აქ ჩამოყალიბდა ქართლის სამეფო მოგვიანებით ქართლ კახეთის სამეფო რომელიც წელს ანექსირებულ იქნა რუსეთის იმპერიის მიერ ქართლი თავისი ბუნებრივ საზღვრებში მოქცეული წარმოადგენდა ტერიტორიას ხუნანიდან სპერის ზღვამდე და იორ მტკვრის შესართავიდან ლიხის ქედამდე აღნიშნული ტერიტორია მალევე ოთხ ნაწილად დაიყო ზემო ქართლი შიდა ქართლი ზენას სოფლისა კახეთ კუხეთი და ქვემო ქართლი როგორც პოლიტიკურ ერთეულში სხვა ეთნოგრაფიული მხარეები შედიოდა ხევი დვალეთი ცხრაძმისხევი ეთნიკურ გეოგრაფიულად ელინისტური ხანიდან მოყოლებული ქართლი ორ ნაწილად იყოფოდა ზენა სოფელი და ქვენა სოფელი სავარაუდოდ ამ ერთეულთა შორის მიჯნა მტკვარზე გადიოდა მოგვიანებით ისტორიული ქართლი გეოგრაფიული მდებარეობისა და უმთავრესი მდინარის მტკვრის დინების მიხედვით სამ ნაწილად იყო გაყოფილი ვახუშტი ბატონიშვილი ქვემო ქართლის საზღვრის ერთ ნაწილს ასე აღწერს დღევანდელი ადმინისტრაციულ პოლიტიკური დაყოფით ისტორიული ქართლის ტერიტორია შედის შიდა ქართლის ქვემო ქართლის მცხეთა მთიანეთის და სამცხე ჯავახეთის მხარეებში ქართლი დაწინაურებული მიწათმოქმედების ქვეყანა იყო მიწათმოქმედების დაწინაურება დაკავშირებული იყო სარწყავ სისტემასთან განვითარებული იყო მემინდვრეობა მევენახეობა მეხილეობა მებოსტნეობა მიწათმოქმედებასთან ერთად სიმბიოზურად განვითარებული იყო მესაქონლეობა ქართლში იყო გავრცელებული სახვნელი იარაღის რთული კონსტრუქციული სახეობა დიდი ქართული გუთანი რომელშიც უღელ ხარ კამეჩს აბამდნენ ქართლი დღესაც განთქმულია ხილის სხვადასხვა უნიკალური ჯიშით ქართლის სხვადასხვა კუთხეში გამოყვანილი იყო მხოლოდ ამ რეგიონისთვის დამახასიათებელი ვაზის ჯიშები მაგ ატენური ქართლში იყო გავრცელებული ქართული ხალხური არქიტექტურის ნიმუში დარბაზული სახლი გვირგვინისებური გადახურვით ქართლშია შემორჩენილი უძველესი ქართული ქრისტიანული ტაძარი ბოლნისის სიონი ს ძველი ქართლის მოსახლეობის უმნიშვნელო რაოდენობამ მოაღწია ჩვენამდე ქართლში ინტენსიურად ხდებოდა მოსახლეობის მოძრაობა მოსახლეობის რაოდენობის შევსება ხდებოდა მთებიდან ან იმერეთიდან ჩამოსახლებული ადამიანებით საუკუნიდან იწყება ოსების ჩამოსახლება შიდა ქართლში საუკუნეების მიჯნაზე ქართლში შემორჩენილი იყო დიდი ოჯახები ჩვეულებრივ ქართლში ოჯახში სულთა რაოდენობა დან მდე მერყეობდა დღეს ქართლში გვარ სახელები ძირითადად შვილი სუფიქსით ბოლოვდება მაგრამ ირკვევა რომ ადრე მათ ძე სუფიქსი ერთვოდა მაგ სოფელ დიღომში მცხოვრები თეთრაშვილები მძევაშვილები და სონღულაშვილები საუკუნეების საისტორიო საბუთებში თეთრაძედ მძევაძედ და სონღულიძედ არიან ჩაწერილები შიდა ქართლი ისტორიულ გეოგრაფიული მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში ისტორიული ქართლის ცენტრალური ნაწილი მისი ადრინდელი სახელია ზენა სოფელი შიდა ქართლი ვრცელდებოდა აღმოსავლეთით არაგვსა და თბილისამდე ჩრდილოეთით კავკასიონის ცენტრალურ ქედამდე დასავლეთით ლიხის ქედამდე ხოლო სამხრეთით თრიალეთის ქედამდე და ფარავნის ტბამდე შიდა ქართლის მტკვრის სამხრეთით მდებარე ნაწილს გაღმამხარი ეწოდებოდა ეს უკანასკნელი ისტორიული წყაროების მიხედვით ზოგჯერ არ შედიოდა შიდა ქართლში მაშინ როცა მტკვრის ჩრდილოეთით მდებარე ქვეყანა ყოველთვის შიდა ქართლში იგულისხმებოდა საუკუნეებში შიდა ქართლის ჩრდილო დასავლეთ ნაწილს ზემო ქართლიც ეწოდებოდა საუკუნის პირველი მეოთხედიდან ოსმალეთის მიერ სამცხე საათაბაგოს დაპყრობის შემდეგ ისტორიული ზემო ქართლი გვიანდელი სამცხე საათაბაგო დიდი ხნით ჩამოშორდა ქართლის სამეფოს და სახელწოდება გადავიდა შიდა ქართლის ჩრდილო დასავლეთ ნაწილზე ამჟამად ისტორიული შიდა ქართლის ჩრდილოეთი ნაწილი სამაჩაბლოსა და დუშეთის მუნიციპალიტეტში შედის შიდა ქართლის ჩრდილოეთით და სამხრეთით კავკასიონისა და თრიალეთის მაღალი ქედებია რომელთა მტკვრისაკენ დაშვებული განშტოებები ზეგნებს ქმნიან გაღმამხარის მდინარეები ძამა ტანა თეძამი და კავთურა ქვედა წელში მცირე ვაკეებს ქმნიან ხოლო მტკვრის ჩრდილოეთით დოღლაურის ტირიფონის და მუხრანის ვრცელი ველებია რომლებსაც სერავს მდინარეები აღმოსავლეთის ფრონე ლიახვი ლეხურა ქსანი და არაგვი შიდა ქართლის მდინარეთა უმრავლესობა უძველეს დროიდანაა გამოყენებული სარწყავად მდინარე ადმოსავლეთ ფრონედან მდინარე არაგვამდე მტკვრის მარცხენა სანაპიროს გასწვრივ გაწოლილია კვერნაქის სერი მ მღე მისი სამხრეთი ფერდობის ფლატეებსა და ქარაფებში ხელოვნური გამოქეაბულებია კვერნაქის სერის სამხრეთით მტკვრის პირას მდებარეობს აშურიანის ველო რომელსაც უძველესი დროიდან საზამთრო საძოვრად იყენებდნენ შრომის გარკვეული ორგანიზაციის საფუძველზე შიდა ქართლის ვრცელი დაბლობები და საზაფხულო და საზამთრო საძოვრები ქმნიდნენ ინტენსიური მიწათმოქმედებისა და მესაქონლეობის განვითარების შესაძლებლობას აქ გადიოდა მნიშვნელოვანი სავაჭრო სატრანზიტო გზები როგორც ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ ე წ არაგვის გზა ისე აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ ამან ხელი შეუწყო გზის გასწვრივ ქალაქების ჩამოყალიბებას მცხეთა მუხრანი გორი ურბნისი და სხვა შიდა ქართლის ბუნებრივმა პირობებმა და მისმა გეოგრაფიულმა მდებარეობამ განსაზღვრეს ის როლი რომელიც ამ რეგიონმა შეასრულა ქართული სახელმწიფოებრიობის ისტორიაში ადრინდელ და შუა ფეოდალურ ხანაში შიდა ქართლის ტერიტორია ქართლის საერისთავოში შედიოდა მონღოლთა შემოსევების შემდეგ მას გამოეყო ქსნის საერისთავო ს შემდეგ კი სხვა დიდი და მცირე ერთეულები არაგვის საერისთავო ს საციციანო ს საამილახვრო ს სამაჩაბლო ს სამუხრანბატონო ს საუკუნიდან ქართლის სამეფო დაიყო ოთხ სამხედრო ადმინისტრაციულ ერთეულად სადროშოდ რომელთაგან სამი ჩამოყალიბდა შიდა ქართლის ტერიტორიაზე საქართველოს რუსეთთან შეერთების ეს მიწები თბილისის გუბერნიის გორისა და დუშეთის მაზრებში შედიოდა თანამედროვე ადმინისტრაციულ ტერიტორიული დაყოფით ისტორიული შიდა ქართლის ტერიტორიის დიდი ნაწილი შიდა ქართლის მხარეში შედის მცირე ნაწილი მცხეთა მთიანეთის მცხეთა ახალგორი და სამცხე ჯავახეთის მხარეებში ბორჯომი ამჟამად შიდა ქართლის ჩრდილოეთი ნაწილი ე წ სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის სეპარატისტული რეჟიმის მიერ კონტროლირებად ანკლავს წარმოადგენს შიდა ქართლზე უძველესი დროიდან გადიოდა მნიშვნელოვანი გზები ჩრდილოეთიდან მოემართებოდა დარიალის ანუ არაგვის გზა რომელიც გადიოდა მცხეთაზე ეს გზა მოქმედებდა ადრინდელი ბრინჯაოს ხანიდან მაინც დიდი იყო მისი როლი შემდგომ ხანებშიც სსაუკუნეში მონღოლთა ლაშქრობების შემდეგ ამ გზის ეკონომიკური მნიშვნელობა დაეცა საუკუნის ნახევარში რუსეთ საქართველოს ურთიერთობის გაცხოველებამ კვლავ გამოაცოცხლა დარიალის გზა ანტიკური ხანის ავტორთა ცნობები და არქეოლოგიური გათხრებით მოპოვებული მასალები მოწმობენ რომ ანტიკურ ხანაში ინდოეთისა და დასავლეთ ევროპის დამაკავშირებელი სავაჭრო სატრანზიტო გზის ერთი მონაკვეთი გადიოდა ამივრკავკასიაზე კერძოდ შიდა ქართლზე ეს გზა მტკვრის ორივე სანაპიროს მიუყვებოდა უპირატესობა ეძლეოდა მტკვრის მარცხენა ნაპირზე გამავალ გზას იგი გაივლიდა მცხეთას მუხრანს სამთავისს გორს ურბნისს რუისს ამიერკავკასიის ტერიტორიაზე გადიოდა კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სავაჭრო სატრანზიტო გზა რომელიც მცირე აზიიდან მიემართებოდა და მცხეთამდე აღწევდა აქედან კი არაგვის ხეობით ჩრდილო კავკასიაში გადადიოდა მნიშვნელოვანი მაგისტრალ ე წ ცხვრის გზა რომელიც საქართველოს დიაგონალურად ჰკვეთდა და კახეთ ჰერეთს ტაო კლარჯეთთან აკავშორებდა თრიალეთის ქედის თხემს გასდევდა და მრავალი განშტოებით უკავშირდებოდა მის გარდიგარდმო მდებარე ქვეყნებს ამ უძველესმა გზამ გარკვეულ ისტორიულ პირობებში ხელი შეუწეო ზემოხსენებულ ქვეყანათა შერწყმას და საბოლოოდ საქართველოს გაერთიანებას შიდა ქართლი სამხრეთ საქართველოს უკავშირდებოდა მტკვრის ძამის ტანის თეძმის კავთურის ნიჩბისისა და ძეგვის ხეობებზე გამაცალი გზებით დასავლეთ საქართველოს ლიხის ქედზე მდებარე პერანგას ზემოჯვარ კორტოხის დედაბერას რიკოთის სურამის ციხისძირის უღელტეხილებით ჩრდილოეთ კავკასიას კი დარიალის გზის გარდა ლიახვის ხეობით სბისა და როკის უღელტეხილებით რეგიონში ადამიანთა ცხოვრების უძველესი კვალი აღმოჩნდა ლამისყანაში და მდინარეების კავთურასა და თეძამს შორის მოქცეულ ტერიტორიაზე სადაც რამდენიმე ადგილას დადასტურდა პალეოლითური მუსტიეს ხანა იარაღები ადრესამიწათმთქმედო არქეოლოგიური კულტურა ჯერ არ არის აღმოჩენილი შიდა ქართლის ტერიტორია ინტენსიურად იყო დასახლებული ადრინდელი ბრინჯაოს ხანიდან ძვ წ ათასწლეულის დასაწყისი მოსახლეობა ცხოვრობდა გორებზე ხიზანაანთ გორა ქვაცხელები და სხვ შენობები წრიული ან ოთხკუთხა იყო ნაგები სარებით ლასტით და ალიზის აგურით შუაში დედაბოძი იდგა მის წინ კი კერა იყო სახლს პქონდა ან წრიული დერეფანი რომელიც გარს ერტყა ოთახს ან ოთხკუოხა რომელიც ოთახს შესასვლელთან პქონდა მიშენებული ოთახსა და დერეფანს ბრტყელი გადახურვა ჰქონდა იყო ნახევრად ოვალური აფსიდურკედლიანა სახლებიც რომლებსაც სარიტუალო საკულტო დანიშნულება უნდა პქონოდათ გუდაბერტყა მოსახლეობის ძირითადი სამეურნეო საქმიანობა მიწათმოქმედება იყო მიკვლეულია მარცვლეულის მრავალი სახეობა ხიზანაანთ გორაზე დადასტურებულია ყურძნის წიპწები უკვე ხმარობენ სახვნელ კავსა და კევრს განვითარებულია მესაქონლეობა და სპილენძის მეტალურგია დაწინაურებულია კერამიკული წარმოება და ფეიქრობა ამ პერიოდში შეიმჩნევა ზოგიერთი სამოსახლოს გამსხვილება თითქოს გარკვეული მიკრორაიონის ცენტრად გადაქცევის ტენდენცია ეს სამოსახლოები მაგალითად გუდაბერტყა გარემოზე გაბატონებულ სტრატეგიულ ადგილებშია განლაგებული და გამაგრებული გორაზე უკვე პატრიარქალური გვარი სახლობს ადრინდელ ბრინჯაოს ხანაში შიდა ქართლში ყალიბდება მტკვარ არაქსის კულტურის ორიგინალური ვარიანტი რომელიც გავრცელებულია აგრეთვე ზემო იმერეთშიც ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის მიწურულისათვის გორებზე ცხოვრება წყდება ხოლო გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ადრეული ეტაპიდან კვლავ ახლდება ამის მიზეზი უნდა იყოს ერთი მხრივ წვრლფეხა მესაქონლეობის საიალაღო მეცხვარეობისა და ბრინჯაოს მეტალურგიის შემდგომი განვითარება ხოლო მეორე მხრივ ბარში პრიმიტიული მიწათმოქმედების კრიზისი რასაც უნდა გამოეწვია მოსახლეობის ამოძრავება და სამეურნეო საქმიანობის სიმძიმის ცენტრის ბარიდან მთაში გადანაცვლება მოსახლეობის უდიდესი ნაწილის ძირითადი სამეურნეო საქმიანობაა მომთაბარული მესაქონლეობა მთასა თუ ბარში იგი დროებით სადგომებში ცხოვრობს ეს უნდა იყოს მიზეზი იმისა რომ შუა ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარები აღმოსავლეთ საქართველოს ცენტრალურ რაიონებში ნაკლებად გვხვღება ხოლო სამაროვნები კი საკმაოდ ბევრია ამ ხანის შიდა ქართლის ყორდანული სამარხების კულტურა გარკვეულ მსგავსებას პოულობს თრიალეთურ კულტურასთან ზოგ ყორდანულ სამარხში აშურიანი მეტვხი შეიმჩნევა შუა ბრინჯაოს ხანის კულტურიდან გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის კულტურაზე გაღასვლის ნიშნები ძვ წ ათასწლეულის მეორე ნახევრიდან იწყება როგორც ძველი სამოსახლო გორების ისე ახალი სამოსახლო ადგილების ათვისება მოსახლეობა იზრდება ფართოვდება მეურნეობა გორებზე ამ დროს კვლავ მიწათმოქმედი მოსახლეობა ცხოვრობს გვიანდელ ბრინჯაოს ხანაში შიდა ქართლის ტერიტორიაზე ყალიბდება განსხვავებული არქეოლოგიური კულტურა რომელზეც დიდ გაელენას ახდენს დასავლურ ქართული კვრძოდ კოლხური კულტურა შიდა ქართლის კულტურა მეზობელი კულტურებისაგან უმთავრესად განსხვავდება ფოთლისებრი სატევრებით მასრაგახსნილი შუბისპირებით თხელფირფიტოვანი ისრისპირებით თავხვია საკინძებით შიდა ქართლი ის არეალია სადაც ხდვბოდა აღმოსავლურ და დასავლურ ქართულ კულტურათა შეხვედრა გამდლისწყაროს რენესა და სათოვლენაბაღრევის არქეოლოგიური ძეგლები გვიანდელი ბრინჯაოს ადრინდელი რკინის ხანებში უკვე ყალიბდება შემდეგში საქართველოში ყველაზე გაერცელებული ტერიტორიულ ადმინისტრაციული ერთეული ხევი ეს არის ცალკეულ სამოსახლო გორათა სისტემა რომელთაგან ერთი მოწინავეობს და ჩემულობს ეკონომიკური და პოლიტიკური ცენტრის როლს ქვეყნის ხევებად დაყოფას რომელიც გეოგრაფიულ თვისებებზე დამყარებული საქართველოს ბარში სამეურნეო ფაქტორიც ირიგაცია განსაზდვრავდა ნიმუშად შეიძლება მოვიყვანოთ ხევხმელას ხეობაში მდებარე ხოვლეგორა რომელიც ძვ წ საუკუნის ქვის გალავნით შემოზღუდული გვარის სამოსახლოა ძვ წ საუკუნიდან იგი ბორცვთან ერთად მოიცავს ბორცვის ძირში გაჩენილ სოფელსაც რომლისგან ბორცვზე დარჩენილი მოსახლეობა გამოყოფილია საგანგებო თხრილით და ქვის გალავნით თვით ბორცვი კი საკულტო თავდაცვითი ნაგებობაა ეს მიუთითებს აქ მობინადრე გვარის გარკვეულ სოციალურ დიფერენციაციაზე რაც ძვ წ საუკუნეებში კიდევ უფრო ღრმავდება სოციალური თვალსაზრისით ეს უნდა იყოს სამხედრო დემოკრატიის სტადია ხოვლეგორაზე განვითარებული იყო მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა ხოლო განვითარების გვიანდელ ეტაპზე მევენახეობაც აქ გამოვლენილ არქეოლოგიურ მასალაში განსაკუორებულ ყურაღღებას იმსახურებს პურის საცხობი ღუმელები რომელთა მსგავსი აღმოჩნდა შიდა ქართლის მრავალ სხვა არქეოლოგიურ ძეგლზეც ნაცარგორა თრელიგორები სამთავროს ნასახლარები ნარეკვავი კავთისხევი უფლისციხე ხოლო ცალკეული პარალელები სომხეთსა და ჩრდილო კავკასიაში ძვ წ საუკუნიდან ხოვლეს შავად ლეგად და წაბლისფრად გამომწვარი კერამიკის გვერდით ჩნდება წითლად გამომწვარი ჭურჭელი რომელიც არ ამჟღავნებს გენეტიკურ კავშირს წინამორბედთან და შემდეგ საუკუნეებში გაბატონებულ მდგომარეობას იძენს ეს კერამიკა ვრცელდება ქვემო და შიდა ქართლში გამოთქმულია მოსაზრება რომ ახალი ფორმებისა და ტექნიკური ხერხების გაჩენა მოწმობს ახალი კულტურული დინების გავლენას რაც დაკავშირებული უნდა იყოს ახალი ეთნიკური ელემენტების შესაძლოა ურარტელების კულტურულ ორბიტაში მოქცეული ქართველი ტომების შემოსვლასთან ადრინდელი ანტიკური ხანისათვის აღმოსავლეთ საქართველოში უნდა შექმნილიყო რამდენიმე სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი ერთი მათგანი წარმოიშვა ზენა სოფელში შიდა ქართლი მისი ცენტრი უფლისციხის მიდამოებში უნდა ყოფილიყო ძველი ქართული ქრონიკა გარდა უფლისციხისა რომელსაც ქალაქ კასპის ციხედ იხსენიებს ამავე ხანის მნიშვნელოვან ცენტრებად ასახელებს სარკინეს თავისი ციხე დიდით ურბნისსა და ოძრხეს ძვ წ საუკუნეების მიჯნაზე ფარნავაზის მეთაურობით შეიქმნა იბერიის ქართლის ერთიანი სამეფო რომლის ცენტრიც მცხეთა იყო მცხეთის გადედაქალაქებას გარკვეულად შეუწყო ხელი მისმა გეოგრაფიულმა მდებარეობამ აქ თავს იყრიდა მნიშვნელოვანი მაგისტრალური გზები და შესაძლებელი ივო ერთმანეთთან დაკავშირებული ციხე სიმაგრეების სისტემის შექმნა მცხეთის დაწინაურებაში მნიშვნელოვანი როლი უნდა შეესრულებინა მუხრანის სამეურნეო რაიონის ეკონომიკურ ათვისებასაც მცხეთის სამეურნეო რაიონი გაიზარდა მდ ქსნამდე და დაიწყო მუხრანის ველის მთლიანად ათვისება რასაც მოჰყვა მდ ქსანზე დიდი საირიგაციო ნაგებობების მშენებლობა დიდი რუ რუსხმულით ნასტაკისის რუ საგლახაო რუ მას შემდეგ რაც ფარნავაზმა ოავისი ხელისუფლება მთელ ქართლზე განავრიო და ეგრისიც შემოიერთა ქვეეანა საერისთავოებად დაჰყო შიდა ქართლი ერთ ადმინისტრაციულ ეროეულში მოაქცია და სათავეში სპასპეტი ჩაუყენა ფარნავაზმა ქართლის მთას გალავანი შემოავლო და მასზე არმაზის კერპი ადმართა ფარნავაზის შთამომავლებმა აღმართეს აინინას და დანინას კერპები და გააგრძელეს არმაზციხის მშენებლობა შემდგომში არმაზციხე აკროპოლისად და იბერიის მეფეთა რეზიდენციად იქცა არქეოლოგიურმა გათხრებმა არმაზციხეში ბაგინეთი გამოავლინა თავდაცვითი და სასახლის ნაგებობათა დიდი კომჰლექსი არმაზციხის გარდა დიდ მცხეთაში მნიშვნელოვანი სიმაგრე იყო ზადენციხე იგივე წიწამური სევსამორა სადაც იდგა ზადენის კერპი წიწამურის მიდამოები ინტენსიურად ჩანს დასახლებული ძვ წ ათასწლეულის შუა ხანებიდან კამარახევის სამაროვანი აქ გამოვლინდა ადრინდელი ელინისტური ხანის თავდაცვითი ნაგებობები და დასახლებათა ნაშთები აღმონენილია ადრინდელი ელინისტური ხანის ქალაქური ტიპის მნიშვნელოვანი დასახლებები სამადლო ნასტაკისი აღაიანი ციხიაგორა აღნიშნული პერიოდისათვის ციხიაგორაზე ტაძარია გამოვლენილია ელინისტური ხანის ფენები სარკინესა და ურბნისის ნაქალაქრებზე გორის ციხეზე არქეოლოგიურ აღმოჩენებთან ერთად ანტიკური ხანის შიდა ქართლში საქალაქო ცხოვრების განვითარებაზე მეტეველებს სტრაბონის ცნობაც იბერია კარგადაა დასახლებული მეტწილად როგორც ქალაქებად ისე დაბებად ისე რომ აქ გვხვდება კრამიტის სახურავები და ხუროთმოძღვრების წესით აგებული სახლები ბაზრები და სხვა საზოგადოებრივი შენობები ამასვე უნდა მოწმობდეს მცხეთაში ხუროთმოძღვრისა და მხატვართუხუცესის თანამდებობის არსებობა რაც დოკუმენტურად საუკუნეშია დადასტურებული ძვ წ საუკუნე მცხეთის არქეოლოგიურ მასალაში და სამთავროს სამაროვანზე შეიმჩნევა ქრონოლოგიური ლაკუნა შიდა ქართლის ტერიტიირიაზე ელინისტური ხანის მრავალრიცხოვანი მონეტების აღმოჩენა მოწმობს იბერიის ინტენსიურ სავაჭრო ეკონომიკურ ურთიერთობას გარე სამყაროსთან აქ ჭრიდნენ ალექსანდრე მაკედონელის ოქროს მონეტების მინაბაძებს იბერიულ სტატერებს ნაპოვნია ჩრდ კავკასიაშიც აღმონენილია მაკედონელის ორიგინალური ოქროს სტატერი მცხეთაში ელინისტური ეგვიპტის მმართველის პტოლემე ფილოპატორის სპილენძის სელევკიდების სირიის მეფეების სპილენძის სინოპის საქალაქო ტიგრან ისა და გვიანდელი ელინისტური ხანის პართიის მონეტები შიდა ქართლის სხვადასხვა ადგილები ძვ წ საუკუნე რომსა და პონტოს სამეფოს შორის გამწვავებული ურთიერთობა ომში გადაიზარდა მოახლოებული საფრთხის თავიდან ასაცდენად სომხეთის ალბანეთისა და ქართლის მმართველებმა კავშირი დაამყარეს პონტოს სამეფოსთან მაგრამ რომაელებმა დაამარცხეს პონტოს მეფის ლაშქარი და სომხეთში შეიჭრნენ რომაელმა სარდალმა პომპეუსმა ალბანეთისა და ქართლის დამორჩილებაც გადაწევიტა ძვ წ წ გაზაფხულზე პომპეუსის ლაშქარი შემოიჭრა ქართლში ქართლის მეფე არტაგი იძულებული გახდა არმაზციხე დაეტოვებინა მტკვრის მარცხენა ნაპირზე გადასულიყო და მდინარეზე ხიდი დაეწვა პომპეუსი მტკვრის მარჯვენა ნაპირს აჰყვა და ბრძოლით დაიმორჩილა ქართლის ეს მსარე შემდეგ მტკვრის მარცხენა ნაპირზე გადაინაცვლა და კოლხეთში გადავიდა იბერიაში პომპეუსის ლაშქრობის შემდეგ რომსა და იბერიას შორის დამყარდა ურთიერთობა რომელიც მეგობრობასა და სამხედრო კავშირში გამოიხატებოდა ქართლის მეფეს ევალებოდა ჩაეკეტა ჩრდილო კავკასიიდან მომავალი გზები და ამით რომაელთა სამფლობელოები მომთაბარეთა შემოსევებისაგან დაეცვა ვალდებული იყო სამხედრო დახმარება გაეწია რომაელებისათვის რომლებიც ამ დროს აღმოსავლეთში ომობდნენ საუკუნეებში იბერიის სამეფო კიდევ უფრო გაძლიერდა რომის იმპერატორები ყოველმხრივ ცდილობდნენ ქართლთან მეგობრობის შენარნუნებას რომაული ხანის შიდა ქართლის არქეოლოგიურ ძეგლთაგან განსაკუთრებით აღსანიშნავია სოფ არადეთთან დედოფლის მონდორზე აღმოჩენილი ძვ წ საუკუნის დიდი სატაძრო კომპლექსი რომელიც გარკვეული თვალსაზრისით აქემენიდური ხანის სუზის და სელევკიდური ხანის პერსოპოლისის ტაძრების ანალოგიურია მაგრამ მთელი რიგი თავისებურებებითაც ხასიათდება კომპლექსი გეოგრაფიულად იბერიის ცენტრში მდებარეობს და მის ახლოს თავდაცვითი ნაგებობები არ არის რაც ამ სამლოცველოს საერთო სახელმწიფოებრივ მნიშვნელობაზე მიუთითებს დედოფლის მინდორსა და ციხიაგორაზე ტაძრების აღმონენა სარწმუნოს ხდის მოსაზრებას რომ ძველი ქართული თემი სატაძრო თემი იყო და ძველი ქართლის საზოგადოებრივი წყობილება ადრეულ ხანაში ძირითადად თეოკრატიულ ელფერს ატარებდა სტრაბონი ამ ხანის ყველაზე მნიშვნელ ოვანი არქეოლოგიური ძეგლებია მცხეთის აკლდამა საუკუნე არმაზისხევის პიტიახშთა სამარხები და საცხოვრებელ კომუნალური ნაგებობანი საუკუნეები ზღუდერის სამარხები საუკუნეები და ნაქალაქარი ძალისი საუკუნეები მცხეთის აკლდამის ქვის ნახევარცილინდრული კამარა უძველესია საქართველთში აღმოჩენილ ქვის კამარათა შორის არმაზისხევში ბაგინეთსა და ძალისში აღმოჩენილი აბანოები დაგეგმარებითა და აღნაგობით ემსგავსვბა წინა აზიის დურაევროპოსი და ყირიმის ქარაქსი აიტოდორი გვიანდელი ანტიკური ხანის აბანოებს არმაზისხევში აღმოჩნდა პატიახშ ერისთავთა მდიდრული სამარხები ამავე რანგისაა ზღუდერის სამარხებიც მათში ტორევტიკა ძირითადად ვერცხლის ჭურჭლით არის წარმოდგენილი ვერცხლის ჭურჭელი გვხვღვბა მხოლოღ გამორჩეულად მდიდრულ სამარხებში ამავე რანგისაა ზღუღერის სამარხებიც ტორევტიკის ნიმუშები ძირითადად იმპორტულია თუმცა ვხვდებით ადგილობრივ ნაწარმსაც სავარძელტახტებისა თუ დასაკრძალავ სარეცელთა ხის ფეხების ვერცხლის გარსაკრავები და სხვ აღსანიშნავია ცხენისგამოსახულებიანი ვერცხლის პინაკები რაც მიუთითებს ქართლის არისტოკრატიაში მითრაიზმის გავრცელებაზე არმაზისხევის გათხრებმა მოგვცა არამეული დამწერლობის ადგილობრივი ნიმუშები რომელიც მეცნიერებაში შევიდა არმაზულის სახელით არმაზული დამწერლობა ბერძნულთან ერთად ანტიკური იბერიის ოფიციალური დამწერლობა იყო ნაქალაქარ ძალისში აღმოჩნდა დიონისესა და მის წრესთან დაკავშირებული მაღალმხატვრული მოზაიკური გამოსახულებანი გვიანდელი ანტიკური ხანის შიდა ქართლში დიდად იყო დაწინაურებული ოქრომჭედლობა მცხეთის საოქრომჭეღლო სახელოსნოთა ნაწარმი არა მარტო აღმოსავლეთ არამედ დასავლეთ საქართველოშიც ვრცელდებოდა ოქრომჭეღლობის მეორე დიდი ცვნტრი იყო ურბნისი იმდროინდელი შიდა ქართლის კერამიკა თითქმის ყოველთვის წითლად არის გამომწვარი ხოლო ზოგჯერ წითლად შეღებილია და საერთოდ ადრეული პერიოდის კერამიკასთან შედარებით გაცილებით ნაკლებ მიმზიდველი ერთფეროვანი და მხატვრული თვალსაზრისით მდარეა ამ დროს ქართლში ფართო ხმარებაში იყო საერთაშორისო ვაჭრობაში გავრცელებული მონეტები და მათი ადგილობრივი მინაბაძები ქართლში ძლიერ იყო გავრცელებული რომაული და ქართული ვერცხლის მონეტები ავგუსტუსის დენარები გოტარზის დრაქმები და მათი ადგილობრივი მინაბაძები ნიშანდობლივია არქეოლოგიურ მასალაში იმპორტული საქონლის სიუხვე ქართლთან სავაჭრო ურთიერთობა უნდა ჰქონდათ ეგვიპტის სახელოსნო ცენტრებს მძივები აღმოსავლეთის ქვეყნებიდან შემოტანილ ძვირფას ქვებს ფართოდ იყენებდნენ ადგილობრივი ოქრომჭეღლები მრავლადაა რომაული გლიპტიკური ძეგლები სირიული მინის ჭურჭელი იტალიკური ბრინჯაოსა და ვერცხლის ჭურჭელი ქართული წარმართული პანთეონი უძველესი დროიდან იცნობდა მზის მთვარისა და ვარსკვლავთა თაყვანისცემას ქართულ სახელმწიფოებრიობის შექმნასთან ერთად ქართლში ინერგება მცირეაზიური ხეთური წარმოშობის არმაზისა და ზადენის ღვთაებათა თაყვანისცემა რაც დაკავშირებულია შიდა ქართლში მესხური მოსახლეობის ტალღის შემოსვლასთან ანტიკურ ხანაში იბერიაში ვრცელდება ზოროასტრიზმი და მითრას კულტი საუკუნის სომხური ანონიმური გეოგრაფია რომელიც ძირითადად საუკუნეების ვითარებას ასახავს ქართლს კვლავ ხევებად დაყოფილს წარმოგვიდგენს და შიდა ქართლში ზენა სოფელში შემდეგ ხევებს ასახელებს ტუნისხევი ტანისხევი დვანი აჩაბეთისხევი გვერდისძირი საცხუმეთი ქსნის ხევი ცხრაძმა ბაზალეთი აქ ჩამოთვლილი ზოგი ერთეული რამდენიმე ხევს აერთიანებს ეს განსაკუთრებით ითქმის ტანისხევზე რომელიც გვერდისძირთან ერთად მოიცავს თითქმის მთელ გაღმამხარს ანტიკური ქართლის სახელმწიფოში რომელიც ადრეკლასობრივი ან პროტოფეოდალური ბუნებისა იყო საუკუნიდან ყალიბდება ფეოღალური ურთიერთობანი ამ პროცესს ხელი შეშწყო საუკუნის იან წლებში ქართლში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებამ ქრისტიანობამ საქართველოს შემდგომ კულტურულ ცხოვრებაში უდიდესი როლი შეასრულა საუკუნეების მიჯნაზე რომსა და ირანს შორის გამწვავდა ბრძოლა ამიერკავკასიისათვის ვახტანგ გორგასალის მეფობის დასაწყისში ქართლის სამეფო სასანური ირანის ვასალური სახელმწიფო იყო გორგასალმა აღმოსავლეთი და დასავლეთი საქართველო ერთ სამეფოდ გააერთიანა და დაიმორჩილა კავკასიის მთიანეთი მან ქვეყანა დაჰყო ადმინისტრაიციულ ერთეულებად საერისთავოებად მთელი შიდა ქართლი ერთ ადმინისტრაციულ ერთეულად სასპასპეტოდ გაერთიანდა და მას სათავეში ჯუანშერ სპასპეტი ჩაუდგა ვახტანგმა ჩაატარა საეკლესიო რეფორმა ქართლის ეკლესიის სათავეში მან მთავარეპისკოპოსის მაგივრად კათალიკოსი დააყენა შექმნა ახალი საეპისკოპოსოები ვახტანგის დროს შიდა ქართლში შემდეგი საეპისკოპოსოებია სამთავროს წოლკნის სამთავისის ურბნისის რუისის ნიქოზის აღსანიშნავია რომ საეპისკოპოსო კათედრალები განლაგებული იყო მტკვრის ჩრდილოეთით რაც შეეხება გაღმამხარის სოფლებს ისინი უშუალოდ შედიოდნენ მცხეთის საკათალიკოსო სენიორიაში საუკუნის შუა წლებში ვახტანგ გორგასალმა თბილისში ქალაქის შენება დაიწყო ხოლო მისმა მემკვიდრე დაჩიმ საუკუნის დამდეგს ქართლის სამეფოს დედაქალაქი მცხეთიდან თბილისში გადმოიტანა საუკუნის დასაწყისიდან სპარსელებმა კვლავ გააძლიერეს შეტევა ქართლში ქართული წეს ჩვეულებებისა და კულტურის აღმოსაფხვრელად ისინი აღარ სჯერდებოდნენ ამიერკავკასიის ქვეყნების ვასალურ მდვომარეობას და მათ სპარსეთის ჩვეულებრივ პროვინციებად აქცევდნენ ამასთან ძალით ავრცელებდნენ თავიანთ სარწმუნოებას წელს ქართლში იფეთქა აჯანყებამ სპარსეთის წინააღძღეგ აჯანყება დამარცხდა რასაც ქართლში მეფობის გაუქმება და სპარსელთა მმართველობის დამყარება მოჰყვა ქართლის სათავეში მდგომ მარზპანს დიდი სასამაროლო და ადმინისრაციული უფლებები მიენიჭა ქართლის მნიშვნელოვან ქალაქებში დამპყრობლებმა ჯარები ჩააყენეს და ეს ქალაქები სპარსელ ციხისთავებს დაუმორჩილეს მშრომელ მოსახლეობას სპარსელების ხარკი და სამხედრო ბეგარა მძიმე ტვირთად დააწვა წელს სომხეთსა და ქართლში ერთდროულად იფეთქა აჯანყებამ სპარსელების წინააღმდეგ ქართველები სპარსთა ბატონობის მოსპობასა და სუვერენულ ხელისუფლების აღდგენას ისახავდნენ მიზნად ხალხის გამარჯვებით ისარგებლეს აზნაურებმა და სახელმწიფოს სათავეში დააყენეს თავისი ინტერესების დამცველი მმართველი ერისმთავარი ერისმთავარ სტეფანო ის პოლიტიკა აშკარად ანტისპარსული იყო მისი მმართეელობის დრთს აშენდა მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი წწ სტეფანოზის სახელით მოჭრილ მონეტაზე ჯვარი იყო გამოსახული საუკუნეში სირაიდან საქართველოში მოვიდა საეკლესიო მოღვაწეთა ჯგუფი ე წ ასურელი მამები მათგან შოდა ქართლში მოღვაწეობდნენ იოანე ზედაზნელი შიო მღვიმელი თათე სტეფანწმინდელი პიროს ბრეთელი იესე წილკნელი ისიდორე სამთავნელი და მიქაელ ულუმბოელი ასურელმა მამებმა მრავალი ეკლესია მონასტერი ააგეს ქრისტიანობა გაავრცელეს ქართლის წარმართულ მოსახლეობასა და ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხებში ჩრდილოეთ კავკასიის მხარე ქართულ ეკლესიას დაუქვემდებარეს საქართველოში ისე როგორც ევროპასა და წინა აღმოსავლეოში გავრცელებული იყო საეკლესიო ნაგებობათა ორი უმთავრესი სახეობა წაგრძელებული უგუმბათო შენობები ერთნავიანი დარბაზული ბაზილიკა და ე წ სამეკლესიანი ბაზილიკა და ცენტრალურ გუმბათოვანი შენობები ბაზილიკის ტიპი რომელსაც პალესტინური ნიმუშების მიხედვით ნერგავდა ოფიციალური ეკლესია ქართული ხუროთმოძღვრებისათვის უცხო იყო რაც შეეხება ქართულ ცენტრალურ გუმბათოვან ტაძრებს მის ბირთვს შეადგენს კვადრატი რომელზეც აღმართულია გუმბათი და რომლის გარშემოც ვითარდება ჯვრისებრი გეგმა კვადრატზე დამყარებული გუმბათის თემა გენეტიკურად უკავშირდება ანალოგიურ კომპოზიციას წინა აღმოსავლეთის ძველ ხუროთმოძღვრებაში და ქართული ხალხური არქიტექტურის ტრადიციებს საცხოვრებელი სახლი დარბაზი სამნავიანი და სამეკლესიიანი ბაზილიკების გვერდით საქართველოში შემუშავდა უგუმბათო ნაგებობათა უმარტივესი სახე ერთნავიანი ანუ დარბაზული ეკლესია რომელმაც იარსება ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების განვითარების მთელ მანძილზე რეგიონში ბაზილიკური ეკლესიის ნიმუშებია ურბნისის ტაძარი საუკუნე რკონის მონასტრის მთავარი ეკლესია და ატენის ხეობის ვერეს ეკლესია საუკუნე სამეკლესიიანი ბაზილიკა კატაულას წმინდა გიორგის ეკლესია საუკუნე შემორჩენილია კავთისხევში გუმბათოვან ეკლესიათაგან ერთ ერთი უძველესია ე წ თავისუფალი ჯვრის ტიპის ეკლესიები რეგიონში აღსანიშნავია შიომღვიმის მონასტრის ძველი ვკლესია საუკუნე იანი წწ იდლეთის ნათლისმცემლის ეკლესია საუკუნე მეჯვრისხევის ღვთისმშობლის ეკლესია თხოთის წმ ნონოს ეკლესია საუკუნეები ასეთი ტიპის სრულყოფილი ნიმუშია სამწევრისის ეკლესია საუკუნე ადრინდელი ფეოდალური ხანის ქართული ხუროთმოძღვრების ძიებათა დამაგვირგვინებელი და ყველაზე სრულად განმასახიერებელი ნაწარმოებია მცხეთის ჯვრის დიდი ტაძარი მის არქიტექტურაში დასრულებული სახითაა წარმოდგენილი ქართული ადრინდელი ფეოდალური ხანის ხუროთმოძღვრებისათვის დამახასიათებელი ყველა ნიშანი ინტერიერისა და ექსტერიერის მონუმენტურობა პროპორციების დახვეწილობა დეკორატიული სისტემის და მორთულობის ძუნწი ზომიერი მოხმარება შიდა სივრცისა და გარეგნული სახის სრული მხატვრული შესატყვისობა ორგანული შერწყმა გარემოსთან ჯვრის ტაძრის რელიეფები ქართულ ქანდაკებაში ადამიანის გამოსახულების ადრეული ნიმუშებია მცხეთის ჯვარმა სათავე დაუდო ჯვრის ტიპის კუთხის ოთახებიანი ტეტრაკონქი ძეგლებს საქართელოში მარტვილის ტაძარი ატენის სიონი ძველი შუამთის დიდი ეკლესია საუკუნის იან წლებში აგებული წრომის ტაძარი შეიცავს ბევრ ახალ ნიშანს რომელიც ქართული საეკლესიო არქიტექტურის განვითარების მომამალ ეტაპზე გვხვდება ტაძარი გეგმით ე წ ჩახაზული ჯვრის ტიპს მიეკუთვნება მანაედე აგებული ეკლესიებისგან განსხვავებით გუმბათი აქ კედლებს კი არ ეყრდნობა არამედ ოთხ ცალკე მდგომ ბოძს აფსიდი მხოლოდ ერთია აღმთსავლეთით საკურთხევლისა იგი შვერილს არ ქმნის და აღმოსავლეთის კედლის სწორი სიბრტყის უკანაა დაფარული ფასადის მხარეს იქ სადაც საკურთხევლის აფსიდი ემიჯნება გვერდით სადგომებს კედლის სისქეში ჩაწერილია ორი ღრმა ნიში ამ ხერხს კონსტრუქციული მნიშვნელობის გარდა აქვს მხატვრული ეფექტიც ეს ორი თაღოვანი ნიში საკურთხევლის დიდ სარკმელთან ერთად თავს უყრის და იქვემდებარებს მთელ ფასადს სამკუთხა ნიშების მოტივმა დიდი ხნით მოიკიდა ფეხი ქართულ საეკლესიო ხუროთმოძღვრებაში ხოლო ჯვრის ოთხივე მკლავის ე ი ოთხივე ფასადის შუა ნაწოლების ფრონტონით დაგვირგვინება წრომის შემდეგ საბოლოოდ დამკვიდრდა ქართულ არქიტექტურაში წრომის საკურთხევლის კონქი ეკლესიის თანადროული მოზაიკით იყო შემკული რომლისგანაც მხოლოდ უმნიშვნელო ფრაგმენტები გადარჩა ადრინდელი ფეოდალური ხანის სამოქალაქო არქიტექტურის ძეგლები შიდა ქართლში ნაკლებად არის შემორჩენილი მათგან აღსანიშნავია კლღემაღალას ციხე და მთა ქართლის ციხე ბაგინეთის მთების სისტემის ყველაზე მაღალი მთის წვერზე განაგრძობს არსებობას ანტიკური ხანის ქალაქი ურბნისი საუკუნეებში დაბა მცხეთისათვის შემოუვლიათ ალიზის ზღუდე გალავანი კარიბჭითა და კოშკებით საუკუნის დასაწყისში დედაქალაქის თბილისში გადმოტანის მიუხედავად მცხეთაში მაინც გრძელღება განვითარებული საქალაქო ცხოვრება მცხეთა რნება საქართველოს რელიგიურ ცენტრად საქართველოს სოციალურ პოლიტიკური და კულტურულ ეკონომიკური განვითარება საუკუნის შუა წლებიდან არაბთა ბატონობამ შეაფერხა მათ წინაადმღეგ მოძრაობამ განსაკუორებით ფართო ხასიათი მიიღო საუკუნეში აჯანყებულთა დამორჩილება ხალიფამ სარდალ მურვანს დაავალა რომელსაც ხალხმა სისასტიკის გამო ყრუ უწოდა წწ მურვან ყრუს ლაშქრობის შედეგად განადგურდა მცხეთა მთა ქართლი კასპი ურბნისი და მრავალი სხვა დასახლებული ჰუნქტი არაბებმა ქართლში მტკიცედ მოიკიდეს ფეხი ქვეყნის სათავეში დააყენეს ამირა რომელსაც დაუმორჩილეს ქართლის ერისმთავარი მალე არაბებმა ქართლში ერისმთავრის ხელისუფლებაც გააუქმეს არაბთა ბატონობის მთელი სიმძიმე ქართლის შიდა რაიონებს დააწვა საქართველოს განაპირა რაიონებში ხალხი შედარებით მშვიდად ცხოვრობდა ასეთ პირობებში საუკუნეთა მიჯნაზე წარმოიქმნა ეკონომიკურად და კულტურულად შეღარებით მომძლავრებული ახალი მსხვილი ფეოდალური სამეუო სამთავროები ეგრის აფხაზეთის სამეფო კახეთისა და ჰერეთის და ტაო კლარჯეთის ქართველთა სამეფო სამთავროები მალე სამეფო სამოავროთა შორის დაიწყო ბრძოლა მიწა წყლის გაფართოებისა და პირველობისათვის ეს იყო იმავე დროს ბრძოლა ქართული მიწების გაერთიანებისათვის იგი მიმდინარეობდა ქართლსა ზედა ანუ ქართლისათვის ბრძოლის ნიშნით ქართლის კონსოლიდაციას აფერხებდა ერთი მხრივ არაბთა ბატონობა ხოლო მეორე მხრივ ურთიერთმოქიშპე სამთავროები ამის გამო ვერ ჩამოყალიბდა ქართლში ძლიერი პოლიტიკური ხელისუფლება და არაბთა ბატონობის უღლიდან განთავისუფლების საუკუნის ნახევარი შემდეგ ქართლის აზნაურები თავის ნებაზე განაგებდნენ ქვევანას საუკუნეში ქართველ აზნაურებს შორის დაწინაურდა ტბელთა გვარი რომლის უფროსი ქართლის უფლად ითვლებოდა წელს აფხაზთა მეფე კონსტანტმა დაიპყრო უშლისციხე და ყოველი ქართლი ივანე ტბელი მან თავის ვასალად ერისთავად გამოაცხადა კონსტანტი ქართლის გამგებლად იწოდებოდა და მისი რეზიდენცია უფლისციხე იყო ქართლის აზნაურებს შორის ზოგიერთი სხვებზე უფრო აღზევებული რამდენიმე ხევის და მნიშვნელოვანი ციხე სიმაგრის მფლობელი უნდა ყოფილიყო მაგალითად საუკუნის ნახევარში ძამის ციხის მფლობელი ადარნასე ძამელი მთავარი და კლღეკარის ერისთავი რატი რომელიც ფლობდა ატენის ციხეს მტკვრის სამხრეთით მდებარე ქვეყანას თრიალეთს მანგლისისხევსა და სკვირეთს მთისა და ბარის ურთიერთშერწყმის ტენდენციის შედეგად მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე წარმოიქმნა ერთი ისტორიულ გეოგრაფიული ქვეეანა ცენტრით უფლისციხეში ხოლო მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე მეორე ქვეეანა რატი ბაღვაშის საერისთავო რომლის ცენტრი ატენში იყო ამ პერიოდის შიდა ქართლის სხვა ფეოდალ აზნაურები იყვნენ საზუერელნი მგდეურნი ყანჩაელნი კორინთელნი სხვილსელნი ფხვენელნი უცხო დამპყრობთაგან ქვეყნის განთავისუფლება და საქართველოს ერთიან მონარქიად გაერთიანება დასრულდა დავით აღმაშენებლის დროს დავითის მრავალრიცხოვან გამარჯვებათა შორის განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს წელს დიდგორის ბრძოლას როდესაც ქართველთა ლაშქარმა სასტიკად დაამარცხა თურქ სელჩუკთა მრავალრიცხოვანი კოალიციური ლაშქარი წელს დავითმა შემოიერთა თბილისი რომელიც იქცა სრულიად საქართველოს დედაქალაქად დავით აღმაშენებლის დროსვე მოხდა გორის გაქალაქება დავით აღმაშენებლის მემკვიდრეების დემეტრე გიორგი თამარი დროს საქართველო წინა აზიის ერთ ერთი უძლიერესი ცენტრალიზებული სახელმწიფო იყო ქვეყნის ეკონომიკურ და კულტურულ ცხოვრებას კვლავ შიდა ქართლი წარმართავდა მისი ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი სამეფო დომენად გაღაიქცა ქართლის ერისთავთა რეზიდენცია საუკუნეების სურამში იყო პერიოდი საუკუნიდან საუკუნის იან წლებამდე ქართული კულტურის მძლავრი აღმავლობით ხასიათდება ვითარდება საერო ლიტერატურა ფილოსოფიური აზროვნება ხუროთმოძღვრება მონუმენტური მხატვრობა ჭედურობა ხელნაწერთა მხატვრული შემკობა ქვაზე კვეთა საკულტო ხუროთმოძღვრებაში უმთავრეს ადგილს იჭერს გუმბათოვანი ტაძრის ტიპი მკაფიოდ ხაზგასმული გრძივი ღერძითა და მასებით რომლებიც სივრცეში ჯვრის ფორმას ქმნის ჯვრის მკლავების ბადაკვეთის ადგილას აღმართულია მაღალყელიანი გუმბათი რომელიც ოთხ ბოძს ეყრდნობა თვალსაჩინოა ნაგებობების ზემოთკენ მისწრაფება ამას ხელს უწყობს მრავალწახნაგა გუმბათის ყელის აზიდული პროპორცია და მისი სახურავის წვეტიანი პირამიდი ფასადები დეკორატიული თაღების მთელი სისტემითაა მორთული ლავგარდანი კარ სარკმელთა საპირეები და სათაურები შემკულია ქვაზე ნაკვეთი სახეებით ფასადების კოშპოზიციაში ჩართულია ჩუქურთმიანი ჯვრები როზეტები კვადრატები ფიგურული რელიეფები ეპოქის უთვალსაჩინოესი ნაგებობაა მცხეთის საკათალიკოსო ტაძარი სვეტიცხოველი წწ რომელიც გორგასლისეული ტაძრის საუკუნე ნანგრევებზე კათალიკოს მელქისედეკის თაოსნობით ააგო ხუროთმოძღვარმა არსუკისძემ სვეტიცხოვლის მახლობლად დგას სამთავროს ტაძარი საუკუნის ნახევარი მის გეგმაში თავს იჩენს მიდრეკილება უფრო კომპაქტური სივრცის შექმნისაკენ გეგმა დამოკლებულია ნაცვლად ოთხისა დარიჩნილია ორი თავისუფლად მდგომი გუმბათქვეშა ბოძი პატრონიკე აღარ არის ფასადები მდიდრულადაა მორთული სამთავისის ტაძარი წ საყურადღებოა არა მარტო განსაკუორებული მხატვრული ღირსებებით პროპორცათა ჰარმონიულობით ვირტუოზულად შესრულებული მორთულობით არამედ იმითაც რომ აქ თავს იჩენს ზოგი თავისებურება რომლებიც საფუძვლად დაედო ქართული ხუროთმოძღვრების შემდგომ განვითარებას გეგმაში იგივე ტენდენცია ჩანს როგორც სამთავროს ტაძარში გამარტივება დამოკლება მართალია აქ ჯერ კიდევ დატოვებულია გუმბათქვეშა ოთხი ბოძი მაგრამ აღმოსავლეთის ორი ბოძი ძალიან მიახლოებულია საკურთხეველთან მეტად მნიშვნელოვანია სამთავისის აღმოსავლეთ ფასადის მხატვრული დამუშავება რომელმაც ხანგრძლივი გავლენა მოახდინა შემდგომი ხანის ქართულ ხუროთმოძღვრებაზე იკორთა კოჯრის კაბენი და სხვ საუკუნეთა მიჯნაზე რეგიონში აშენდა ისეთი მნიშვნელოვანი ნაგებობები როგორიცაა ქვათახევისა და ყინწვისის ტაძრები საუკუნის შუა წლებშია აგებული სოფ მეტეხისა და ერთაწმინდის ეკლესიები დარბაზულ ეკლესიათაგან მხატვრული მნიშვნელობით გამოირჩევა ხცისი წ და წინარეხის მაღალაანთ ეკლესია საუკუნის ნახევარი ეპოქის დამახასიათებელი საფორტიფიკაციო ნაგებობებია ძამის ანუ ორთუბნის სხვილოს ვერეს ცხირეთისა და სხვა ციხეები თვალსაჩინო საინჟინრო ნაგებობაა წწ გაყვანილი სხალტბის წყალსადენი რომელიც სასმელ წყალს აწვდიდა შიომღვიმის მონასტერს რეგიონის ხუროთმოძღვრული ძეგლების ინტერიერში შემორჩენილია ადრეული ატენის სიონის თავდაპირველი დეკორის ფრაგმენტები საუკუნე გარდამავალი ხანის თელოვნის ეკლესია საუკუნეები და ქართული მონუმენტური მხატვრობის აყვავების პერიოდის საუკუნის დასასრულიდან საუკუნის შუა ხანებამდე ფრესკული მხატვრობის ნიმუშები საუკუნეებში ქართლში მცირე ეკლესიების მოხატვასთან ერთად მეფეთა ან მათთან დაახლოებულ პირთა დაკვეთით იქმნება დიდი პარადული ხასიათის მოხატულობა გვხვდება როგორც ადგილობრივი ტრადიციებისათვის დამასასიათებელი თავშეკავებული ფერადოვანი გამა იდლეთი იკვი ისე უფრო მდიდარი გამით ლაჟვარდის გამოყენებით შესრულებული ფრესკები იგრძნობა ტაო კლარჯეთის პარადული მხატვრობის გავლენა მონუმენტური მსატვრობის ერთ ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ძეგლია საუკუნის ნახევრის მოხატულობა ატენის სიონში ქართული მონუმენტური მხატვრობის მეორე ეტაპისათვის იწყება საუკუნის ნახევრიდან დამახასიათებელია ნახატის უფრო მეტი დეკორატიულობა და კომპოზიციის დინამიკურობა რაც მკაფიოდ არის გამოვლენილი ფავნისის იკორთისა და განსაკუთრებით ყინწვისის მხატვრობაში საუკუნეებში შეიქმნა სამწევრისის ზედაზნის შიომღვიმის ატენის ხოვლეს კანკელთა რელიეფები საუკუნეებში იქმნება ანგობირებული კერამიკული ნაწარმი საუკუნეების თეთრადანგობირებული და მოჭიქული ხატოვანი და ფერადოვანი კომპოზიცოებით შემკული კერამიკა მოწმობს ქართველ მეთუნეთა მაღალმხატვრულ კულტურას განვითარებული ფეოდალიზმის ხანაში შიდა ქართლში დაწინაურდა მინის წარმოება რაზეც მეტყველებს კარსანსა და ნატბეურში სოფ ნიჩბისი აღმოჩენილი მინის სახელოსნოთა ნაშთები მინის სალღობი ღუმელი ნაირნაირი ჭურჭელი დიდძალი წუნი და გადანაყარი საუკუნის შუა ხანებიდან საქართველოს პოლიტიკური ძლიერება ქვეითდება ჯერ ჯალალედინი შემოესია ხოლო შემდეგ მონღოლთა ურდოები რომლებიც პირველად წ გამოჩნდნენ ქვეყანა საბოლოოდ გააჩანაგა თემურ ლენგმა რომელმაც სს მიჯნაზე რვაგზის ილაშქრა საქართველოში ეკონომიკურად და პოლიტიკურად დაქვეითებული ერთიანი ფეოდალური საქართველო ს მიწურულს დაიშალა ქართლის კახეთის იმერეთის სამეფოებად და სამცხის სამთავროდ თავის მხრივ საშეფოებში წარმოიშვა მცირე ერთეულები სათავადოები ფეოდალური სენიორიები რომლებსაც საკუთარი ტერიტორია ციხე სიმაგრე ეკლესია მონასტერი ჰქონდათ და ლაშქარი პყავდათ რეგიონში ქართლის საერისოავოს დაშლის შედეგად წარმოიშვა შემდეგი მსხვილი სათავადოები არაგვის საერისთავო ს ქსნის საერისთავო ს საციციანო ს საამილახვრო ს საჯავახო ს სამუხრანბატონო ს მათ გვვრღით ს გაჩნდა წვრილი სათავადოები ფალავანდიშვილების ფავლენიშვილების ხერხეულიძეების დავითაშვილების ამირეჯიბების ავალიშვილების ხიდირბეგიშვილების დიასამიძეების შალიკაშვილების სიამარდიშვილების თაქთაქიშვილების თარხნიშვილების საუკუნიდან ქართლის სამეფო დაიყო ოთხ სამხედრო ადმინისტრაციულ ერთეულად სადროშოდ სასარდლოდ აქეღან სამი შიდა ქართლის ტერიტორიაზე იყო სადროშო ქსნის დასავლეთით მდებარე მიწები ხეფინისხევამდე სადროშო სამუხრანბატონო არაგვი და ქსანი სადროშო გაღმამხარი ოსმალთა სახელმწიფოს გაძლიერებისა და ბიზანტიის იმპერიის დაცემის შემდეგ საქართველო თითქმის მთლიანად მოწყდა დასავლეთის განვითარებულ ქვეყნებს დაეცა ვაქრობა შემცირდა ქალაქების რაოდენობა გვიანდელ ფეოდალურ ხანაში გორი ალი სურამი ატენი მძოვრეთი მცირე ქალაქებია ს ნახევარში ოსმალეთი შიდა ქართლში გაბატონდა და საყრდენ ბასტიონად გორის ციხე აირჩია ოსმალთა ბატონობის წინაადმღეგ ბრძრლას ქართლში სათავეში ჩაუდგა სიმონ მეფე წ სისსლის მღვრელი ბრძოლის შედეგად ქართველებმა გორი გაათავისუფლეს ს ირანმა დიდი ხნით დაამყარა თავისი პოლიტიკური ბატონობა აღმოსავლეთ საქართველოში ირან ოსმალეთის ომის დროს წ საქართველოს ახალციხის მხრიდან მოულოდნელად შემოესივნენ ყირიმელი თათრები ქართველთა ლაშქარმა გიორგი სააკაძის სარდლობით ცხირეთის ბრძოლაში მტერი სასტიკად დაამარცხა ს იანი წლებიდან ირანი ქართლის სამეფო ტახტზე გამაჰმადიანებულ ქართველი მეფეებს სვამდა როსტომისა წწ და ვახტანგ წწ მეფობაში ქართლში შეღარებით მშვიდობიანობა დამყარდა და ქვეყანა სამეურნეო და კულტურული განვითარების გზას დაადგა მეფე როსტომმა დააარსა ქართლის ახალქალაქი სს აშენდა ჯვარ გუმბათოვანი ეკლვსიები მნიშვნელოვანი სათავდაცვო ნაგებობანი მრავალი დარბაზული სასოფლო ეკლესია იმ სტილისტურმა ნიშნებმა ეკლეკტიზმის ელემენტები ნაწარმოების ცალკეული შემადგენელი ნაწილების ორგანული მთლიანობის დაკარგვა ხელოსნურობა რომელთაც თავი იჩინეს ს ბოლოს ახლა უფრო მოიკიდეს ფეხი ეპოქის შნიშვნელოვანი საფორტიფიკაციო ნაგებობებია გორის სურამის ალის ქსნის მტკვრის ციხეები თავდაცვით ნაგებობაში არსებითი ცვლილებები შეიტანა ცეცხლსასროლი იარაღის გაჩენამ და ფართოდ გავრცელებამ ეს შეეხება ს განსაკუორებით ს ციხეებს უპირატესობა ენაჭება წესიერ შეძლებისდაგვარად სწორკუთხა მოხაზულობის გეგმას კოშკები ჩართულია ციხის გარე კედლების ხაზში ციხე სიმაგრეებსა და ციხე დარბაზებს უპირატესად აშენებენ არა ძნელად მისადგომ მაღლობებზე არამედ ვაკე ადგილას დასახლებული ადგილების მახლობლად რათა მოსახლეობას საშუალება ჰქონოდა მოძრავ ქონებიანად დროულად შეეფარებინა სიმაგრისათვის თავი კედლებში საგრძნობლად იზრდება სათოფურ საზარბაზნეთა რაოდენობა ს დან სწორკუთხა კოშკების ნაცვლად თითქმის მხოლოდ მრგვალ კოშკებს აშენებენ რადგან მრგვალი კოშკიდან ყვვლა მხარეს შეიძლება სროლა და რადიალური ნაკერებით შედგენილი კვდლის წყობა უკვე უძლებს არტილერიის დარტყმას რეგიონში ციხე გალავნები შემორნენილია მუხრანში ქსოვრისში ლამისყანაში ფეოდალთა საცხოვრებელი ანსამბლების ნიმუშებია ქვემო ჭალაში ამილახვრების ნოსტეში სააკაძეების სამწევრისში ციციშვილების წინარეხში მაღალაძეების არსებული არქიიექიურული კომპლექსები სს მხატვრობა სტილისტურად უახლოვდება პალეოლოგთა ხანის ბიზანტიურ მხატვრობას რეგიონში ამ სტილის საუკეთესო ნიმუშებია ნაბახტევის ეკლესიის მხატვრობა სს ფრესკებში განსაკუორებით საინტერესოა ისტორიულ პირთა მეფეთა და ფეოდალთა ოჯახების წევრთა პორტრეტები შესრულების ოსტატობით ისინი დიდად ჩამოუვარდებიან სს ფრესკებს მაგრამ უშუალობა და თავისებური მეტყველი სახეები ამ პორტრეტებს განსაკუთრებულ მომხიბვლელობას ანიჭებს ამ ხანის საინტერესო ფრესკებია შემორჩენილი სვეტიცხოველში სამთავროში სამთავისში მაღალაანთ ვკლესიის სამრეკლოში სს მკვეთრად ქვეითდება კერამიკული წარმოების დონე მზადდება მხოლოდ სამეურნეო საჭიროებისათვის გამოსადეგი მოუჭიქავი წითლად გამომწვარი უბრალო ჭურჭლეული საზოგადოების ზედა ფენა ხმარობს ირანულ ფაიანსს საუკუნის იან წლებში მთელი საქართველოს კერძოდ რეგიონის სოციალურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში რიგი ცვლილებები მოხდა ქართლში გაუქმდა სათავადოები აილაგმა ლეკთა თარეში სათავადო და საეკლესიო აზნაურები გაათავისუფლეს ეკლესიისა და თავადების დამოკიდებულებისაგან სამეფო და საუფლისწულო გლეხები კი გამოაცხადეს რუსეთის სახაზინო გლეხებად და სხვ მოხდა ძვრები ეკონომიკაშიც ამასთან ხალხი ვერ ურიგდებოდა მეფის რუსეთის კოლონიურ პოლიტიკას საუკუნის ჰირველ ნახევარში ხდება სახალხო კლასობრივი მღელვარებები აჯანყებები ამ მოვლენების ექო რეგიონსაც სწვდებოდა საუკუნის იან წლებში საქართველოში ყალიბდება კაპიტალისტური წყობა სასაქონლო ფულადი ურთიერთობების ვაჭრობის მრეწველობის განვითარება იწვევდა ნატურალური მეურნეობის დაშლას ეს ხელს უწვობდა გლეხთა კლასობრივ დიფერენციაციას თანდათან ისპობა მიწის ფეოდალური საკუთრება მას ბურჟუაზიული საკუთრება ცვლის ამან თავის მხრივ გამოიწვია ფეოდალთა მხრივ გლეხთა ექსჰლუატაციის გაძლიერება საქართველოს გლეხობა სახის სხვადასხვა გადასახადს იხდიდა ეს მთავარი საბაბი იყო გლეხთა უკმაყოფილებისა ამავე დროს ისპობა ქალაქური ამქრული ხელოსნობა ვითარდება როგორც წვრილი კაპიტალისტური ასევე მსხვილი მანუფაქტურული წარმოება ჩნდება მანქანური ტექნიკის ჩანასახები ეს პროცესი კარგად ჩანს რეგიონშიც მაგალითად სოფ ღვარებში გორის მაზრა თავადებმა ერისთავებმა მინის ქარხანა მოაწყვეს ამ საწარმოში დაქირავებულ მუშებთან ეროად ყმებიც მუშაობდნენ რეგიონში კაპიტალიზმის განვითარებაზე მიუთითებს აგრეთვე ვაჭრობის განვითარება იან წლებში გორში საქმიანობდა მსხვილი ვაჭარი რომელთა ერთ ნაწილს რუსეთში და საზღვარგარეთაც კი გაჰქონდა საქონელი ამავე ხანებში რეგიონში ვითარდება მეხილეობა მებოსტნეობა რაც განპირობებული იყო ქალაქების სწრაფი ზრდა განვითარებით თბილისი გორი სურამი იზრდება რეგიონის მოსახლეობა გლეხთა მოძრაობა საქართველოში განსაკუთრებით გამწვავდა ბატონყმობის გაუქმების წინ გლეხთა კლასობრივი ბრძოლა რეგიონში სხვადასხვა ფორმით საჩივრების მღელვარებისა და აჯანყების სახით ვლინდებოდა გლეხთა მოძრაობამ კიდევ უფრო ფართო ხასიათი მიიღო რუსეთში ბატონყმობის გაუქმების შესახებ ხმების გავრცელებასთან დაკავშირებით ბატონყმობის საქმეში მეფის რუსეთის საერთო პოლიტიკისა და საქართველოში შექმნილი მწვავე კლასობრივი მდგომარეობის გამო რუსეოთის მეფემ ალექსანდრე წლის ოქტომბერს ხელი მოაწერა თბილისის გუბერნიის გლეხთა ყმობისაგან განთავისუფლების დებულებას საგლეხო რეფორმის შემდეგ სოფლის მეურნეობა აღმავალი გზით ვითარდებოდა მიმოსვლის გაუმჯობესების შემდეგ შარაგზები რკინიგზა სოფლის მეურნეობის პროდუქცია ადვილად გადიოდა ბაზარზე შრომის საზოგადოებრივი დანაწილების გაღრმავებისა და სასაქონლო წარმოების გაფართოებასთან ერთად ხდებოდა სოფლის მეურნეობის დარგობრივი სპეციალიზაცია რეგიონში შემდგომი განვითარება ჰპოვა სოფლის მეურნეობის ტრადიციულმა დარგებმა მემინდვრეობამ მეხილეობამ მევენახეობამ მებოსტნეობამ მეცხოველეობამ რეგიონში შეიქმნა ბუნებრივი რესურსების დამამუშავებელი საწარმოები ზეზემანის ხის სახერხი ქარხანა ატენში მოგვიანებით წელს ანჟელო ანდრეოლეტის კრამიტის ქარხანა ძეგვში და სხვ რეგიონში ისევე როგორც მთელ საქართველოში გატარდა სასოფლო მმართველობის სასამართლო და საქალაქო რეფორმები წელს გორმა თვითმმართველობა ხოლო წელს კი ქალაქის თავის არჩევის უფლება მიიღო საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ შექმნილმა მშვიდობიანი განვითარების პირობებმა ხელი შეუწყო ქართული ეროვნული კულტურის აღმავლობას საუკუნეში საქართველოში გაიზარდა სკოლების რიცხვი შეიქმნა ზოგადსაგანმანათლებლო და საშუალო სპეციალური სასწავლებლები რეგიონში სწავლა განათლების ცენტრი იყო ქალაქი გორი წელს აქ გაიხსნა სასულიერო ხოლო წელს სამაზრო სასწავლებელი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო გორში ამიერკავკასიის სამასწავლებლო სემინარიის წ ქალთა პროგიმნაზიის წ გახსნა წელს ილია წინამძღვრიშვილმა სოფ წინამძღვრიანთკარში დააარსა სასოფლო სამეურნეო სასწავლებელი რომელმაც დიდი როლი შეასრულა სოფლის მეურნეობის სპეციალისტების აღზრდის საქმეში საქართველოში ეროვნულ ნიადაგზე სწავლა განათლების განვითარებას დიდად შეუწყო ხელი ქართველთა შორის წერა კითხვის გამავრცელებელმა საზოგადოებამ წწ მისი თაოსნობიო რეგიონში რამდენიმე ადგილას გაიხსნა ქართული სკოლა მათ შორის წინარეხში წ ხელოუბანში წ საზოგადოება მატერიალურაღ ეხმარებოდა რუისისა და კავთისხევის სკოლებს მრავალ ადგილას გაიხსნა ბიბლიოთეკა სამკითხველო საზოგადოების ფილიალები შეიქმნა გორსა და ხაშურში წერა კითხვის გამავრცელებელმა საზოგადოებამ დიდად შეუწყო ხელი ქართველ ხალხში ეროვნული თვითშეგნების ამაღლებას საუკუნის ქართულმა არქიტექტურამ დაჰკარგა თავისი წამყვანი მდგომარეობა ხელოვნებაში პირველობა დაუთმო სხვა დარგებს დაზგურ ფერწერას ქანდაკებას დეკორაციული ხელოვნების სხვადასხვა სახეობას საუკუნეშიც შენდება ერთნავიანი და გუმბათოვანი ეკლესიები მაგრამ ისინი მოკლებული არიან მხატვრულ ღირებულებას გორში ისე როგორც საქართველოს ზოგიერთ სხვა პროვინციულ ქალაქში ყალიბდება გეგმარებითი ხასიათის ქართული ხუროთმოძღვრების ძირეულ ტრადიციებთან მჭიდროდ დაკავშირებული ქალაქური საცხოვრებელი სახლის ვარიანტები ამ სახლების არქიტექტურაში ჩნდება ახალი ელემენტები რომლებიც ცხადყოფენ რუსული კლასიციზმის გავლენას სვეტისთავები და ბაზისები ცალკეული პროფილები ქართლში აგრძელებს არსებობას ქართული გლეხური საცხოვრებელი სახლის ტიპი დარბაზი რომელსაც მრავალსაუკუნოვანი ადგილობრივი ტრადიცია აქვს საუკუნის იან წლებში ქართული საზოგადოებრივი აზრისა და მოძრაობის განვითარება განსაზღვრა თერგდალეულთა ი ჭავჭავაძე ა წერეთელი და სხვ მოღვაწეობამ ისინი აყენებდნენ როგორც ეროვნულგანმათავისუფლებელ ასევვ პროგრესულ სოციალურ პოლიტიკურ პრობლემებს ეროვნულ განმათავისუფლებელი მოძრაობის იდეური მეთაური იყო გამოჩენილი ქართველი მწერალი და საზოგადო მოღვაწე ილია ჭავჭავაძე საგურამოს ილიასეულ კარმიდამოში ყოველწლიურად ივლისს ტარდებოდა საქართველოს საზოგადოებრივი ცხოვრების ერთ ერთი მნოშვნელოვანი მოვლენა ილიაობა ეს დღესასწაული რომელზეც თავს იყრიდა ფართო საზოგადოებრიობა გამსჭვალული იყო ეროვნულ განმათავისუფლებელი მოძრაობის სულისკვეთებით აქ იმართებოდა მსჯელობა ლიტერატურის ხელოვნების ისტორიისა თუ სოფლის მეურნეობის საჭირბოროტო საკითხებზე რეგიონთან დაკავშირებული იყო აგრეთვე ეროვნულ განმათავისუფლებელი მოძრაობის გამოჩენილი მოღვაწის პედაგოგის იაკობ გოგებაშვილის ცხოვრება და მოღვაწეობა სოფ ვარიანი გორში სწავლობდა საოსტატო სემინარიაში და ერთხანს იქვე მოღვაწეობდა დიდი ქართველი პოეტი ვაჟა ფშაველა სოფელ ხოვლესთანაა დაკავშირებული გამოჩენილი ქართველი ისტორიკოსისა და საზოგადო მოღვაწის ივანე ჯავახიშვილის ცხოვრება რეგიონში განსაკუთრებით ფართო გაქანება ჰპოვა ხალხოსანთა მოძრაობამ რომლის მთავარი ცენტრი იყო ქალაქი გორი წელს გორში რუსეთიდან ჩამოსულმა სოფრომ მგალობლიშვილმა საფუძველი ჩაუყარა ხალხოსნურ ორგანიზაციას ხალხოსანთა გორის ჯგუფი მიზნად ისახავდა თვითმპყრობელობისა და მემამულეთა მოსპობის გზით ეროვნული დამოუკიდებლობის მიღწევას და გლეხობის დაბეჩავებული მდგომარეობის გაუმჯობესებას გორის მაზრაში ხალხოსნები ავრცელებდნენ პოლიტიკურ ლიტერატურას და პროკლამაციებს რომლებიც მრავლდებოდა სოფ ტყვიავში მოწყობილ საიდუმლო სტამბაში საუკუნეთა მიჯნაზე იწყება რეგიონის მუშათა კლასობრივი გამოსვლები ამიერიდან გლეხთა აგრარულ რევოლუციური ხასიათის გამოსვლებსაც ძირითადად წარმართავს პოლიტიკურ და ორგანიზებულ სახეს ანიჭებს მუშათა რევოლუციური მოძრაობა საუკუნის დასაწყისში რეგიონში შეიქმნა პირველი სოციალ დემოკრატიული ჯგუფები გორში წლის გაზაფხულზე ხაშურში წწლის დასაწყისში ცალკეული სოციალ დემოკრატები ეწეოდნენ რევოლუციურ აგიტაციას გორში მოდიოდა ისკრისა და ბრძოლის ნომრები პროკლამაციები რომლებიც იგზავნებოდა ქართლის სხვა ადგილებში წლის მარტში ტფილისში ჩატარებულ ამიერკავკასიის სოციალ დემოკრატიული ორგანიზაციების ყრილობაში მონაწილეობდნენ გორისა და ხაშურის სოციალ დემოკრატიული ჯგუფების წარმომადგენლებიც საუკუნის დასაწყისში და განსაკუთრებით რევოლუციის აღმავლობის წლებში რეგიონის ისტორიაში მთელი რიგი მნიშვნელოვანი მოვლენა მოხდა ხაშურში შეიქმნა სახალხო თეატრი ქართული წიგნები იბეჭდებოდა გორში ქართველთა შორის წერა კითხვის გამავრცელებელმა საზოგადოებამ ქართული სკოლები გახსნა საგურამოში წ ატენში წ ვარიანში წ წელს გორის ქალთა პროგიმნაზია გადაკეთდა გიმნაზიად ხოლო წელს გაიხსნა ვაჟთა გიმნაზია გორში პირველად გამოვიდა ქართული გაზეთი ქართლი წწ რომელიც ქალაქის ადმინისტრაციამ მალე დახურა წლებში გაზეთის გამოცემა განახლდა ახალი ქართლის სახელწოდებით გაზეთის რედაქტორი იყო ცნობილი ქართველი მოღვაწე დ კარიჭაშვილი ოქტომბრის სოციალისტური რევოლუციის წ ოქტომბერი შემდეგ საქართველო საბჭოთა რუსეთს ჩამოსცილდა წლის მაისს აღღგენილ იქნა საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა შეიქმნა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა იგი წლის მაისს სცნო საბჭოთა რუსეთმა საქართველოს დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ იარსება წლის თებერვლამდის როდესაც რსფსრ მ დაარღვია სამშვიდობო ხელშეკრულება და რესპუბლიკაში შემოიყვანა წითელი არმიის ნაწილები საქართველოში გამოცხადდა საბჭოთა ხელისუფლება დაიწყო ახალი ხანა ქართველი ხალხის ისტორიაში ქვეყნის ცხოვრებაში მოხდა ძირეული ცვლილებები რეგიონში ერთ ერთი პირველი სასოფლო სამეურნეო არტელი ახალი ცხოვრება შეიქმნა სამთავისში წ მარტი მის ბაზაზე წ ნოემბერს ჩამოყალიბდა პირველი სასოფლო სამეურნეო კომუნა რომელიც წელს კოლმეურნეობად გადაკეთდა რეგიონის სოფლის მეურნეობის განვითარებისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ტირიფონის სარწვავი არხის მშენებლობას წწ რომელმაც შესაძლებელი გახადა დამატებით ათეული ათასი ჰექტარი მიწის გამოოყნება სოფლის მეურნეობის ისეთი ტრადიციული დარგების გვერდით როგორიცაა მემინდვრეობა მეხილეობა მევენახეობა ვითარდება ახალი დარგი მეჭარხლეობა შაქრის ჭარხალი წლის სოფელ აგარაში აიგო შაქრის ქარხანა რეგიონში დიდად განვითარდა საქალაქო ცსოვრება ქ გორის გარდა ქალაქის სტატუსი მიიღო დაბად ქცეულმა ქალაქებმა მცხეთამ და კასპმა წელს ქალაქად გამოცხადდა ხაშური სოციალისტური მრეწველობისა და სოფლის მეურნეობის განვითარებამ რეგიონში ისე როგორც მთელ რესპუბლიკაში გამოიწვია ქალაქებისა და სოფლების სწრაფი ზრდა ახალმა ყოფამ ახალმა სოციალურმა ურთიერთობებმა მოითხოვა ძველი ქალაქებისა და სოფლების ისტორიულად ჩამოყალიბებული განაშენიანების საბონაო ფონდის კომუნალური კულტურულ საყოფაცხოვრებო მომსასურების ქსელის რეკონსტრუქცია ძირეული გაუმჯობესება ჯევრ კიდევ იან წლებში დაიწეო ზოგიერთი ქალაქისა და სასოფლო დასახლების რეკონსტრუქციისა და განვითარების პერსპექტიული გენერალური გეგმის პროექტების დამუშავება ეს სამუშაოები გაგრძელდა სამამულო ომის შემდგომ წლებში და განსაკუთრებული გაქანება ჰპოვა უკანასკნელი ორი ათეული წლის განმავლობაში წარმოიშვა წინასწარ გააზრებული პროექტებით განაშენიანებული გორის ბამბეულის კომბონატის იანი წლები კასპის ცემენტის ქარხნის მუშათა დასახლებები მეჯვრისხევის გორის რაიონი მეფრინველეობოს ფაბრიკის ექსპერიმენტული დასახლება იანი წლები ახალი სოფელი გოსტიბე იანი წლები და სხვ გაიხსნა სკოლები ბიბლიოთეკები კლუბები კინო თეატრები სამვდიცინო პროფილაქტიკური დაწესებულებები საყოფაცხოვრებო მომსახურების ცენტრები და სხვა რეგიონის კულტურულ ცვნტრად რჩება ქალაქი გორი სადაც მრავალი კულტურულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაა მათ შორის აღსანიშნავია ნ ბარათაშვილის სახ პედაგოგიური ინსტიტუტი დაარსდა წ და გ ერისთავის სახ სახელმწიფო დრამატული თეატრი აშენდა წ წ მცხეთის მახლობლად ამუშავდა საქართველოს სსრ მეინიერებაოა აკადემიის ფიზიკის ინსტიტუტის მუხათგვერდის ატომური რეაქტორი გაიხსნა რამდენიმე მემორიალური სახლ მუზეუმი მათ შორის აღსანიშნავია ი ჭავჭავაძისა საგურამოში ი სტალინისა გორში ლ კეცხოველის ტყვიავში ი გოგებაშვილის ვარიანში ნ ლომოურის არბოში ი ჯავახიშვილის ხოვლეში ე გაბაშვილის ახალქალაქში და სხვ აზერბაიჯანი ოფიციალურად აზერბაიჯანის რესპუბლიკა სახელმწიფო სამხრეთ კავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილში რომელიც მდებარეობს სამხრეთ დასავლეთი აზიისა და სამხრეთ აღმოსავლეთი ევროპის გზაჯვარედინზე აღმოსავლეთით ესაზღვრება კასპიის ზღვა ჩრდილოეთით რუსეთი ჩრდილო დასავლეთით საქართველო დასავლეთით სომხეთი და სამხრეთით ირანი ნახიჩევანი რომელიც აზერბაიჯანის ექსკლავია ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით ესაზღვრება სომხეთს სამხრეთით და დასავლეთით ირანს ასევე აქვს ჩრდილო დასავლეთში კმ საზღვარი თურქეთთან აზერბაიჯანი უნიტარული და ნახევრადსაპრეზიდენტო რესპუბლიკაა ქვეყანა ევროპის საბჭოს ეუთო სა და ნატო ს პარტნიორობა მშვიდობისთვის პროგრამის წევრია აზერბაიჯანი ექვსი დამოუკიდებელი თურქულენოვანი ქვეყნიდან ერთ ერთია ასევე თურქული საბჭოსა და თურქსოის აქტიური წევრია აზერბაიჯანს ქვეყანასთან აქვს დიპლომატიური ურთიერთობა და საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრია სუამის დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის დსთ და ქიმიური იარაღის აკრძალვის ორგანიზაციის ერთ ერთი დამფუძნებელი წევრია წლიდან გაეროს წევრი და წლის მაისიდან გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ ახლადშექმნილი ადამიანის უფლებათა საბჭოს წევრი მისი წევრობის ვადა წლის ივნისიდან დაიწყო აზერბაიჯანი აგრეთვე მიუმხრობლობის მოძრაობის წევრი სახელმწიფოა ფლობს დამკვირვებლის სტატუსს მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში და არის საერთაშორისო ტელეკომუნიკაციების კავშირის კორესპონდენტი აზერბაიჯანის კონსტიტუციით არ არის განსაზღვრული ქვეყნის ოფიციალური რელიგია და ყველა ძირითადი პოლიტიკური ძალა ქვეყანა სეკულარული წყობისაა თუმცა მოსახლეობის უმრავლესობა შიიტი მუსლიმია მაგრამ აზერბაიჯანელების უმრავლესობა აქტიურად არ ასრულებს ნებისმიერი რელიგიის მოთხოვნას და ქვეყანა მუსლიმურ სამყაროში ერთ ერთ ყველაზე არარელიგიურ ქვეყანად მიიჩნევა ხოლო ისა და ის გამოკითხვის მიხედვით მოსახლეობის ამბობს რომ რელიგია ნაკლებად მნიშვნელოვანია მათ ცხოვრებაში ქვეყანას ეკონომიკური განვითარებისა და განათლების მაღალი დონე ახასიათებს ისევე როგორც უმუშევრობის დაბალი მაჩვენებელი დავოსის მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის თანახმად აზერბაიჯანის ეკონომიკა წელს ქვეყანას შორის ე ადგილზე გავიდა წლის გლობალური კონკურენტუნარიანობის ინდექსის მიხედვით რეგიონში ამ თვალსაზრისით აზერბაიჯანს ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი აქვს აზერბაიჯანში მაღალ დონეზეა განვითარებული კორუფცია განსაკუთრებით საჯარო სამსახურში მმართველ პარტიას ახალ აზერბაიჯანს ბრალად ედება ავტორიტარიზმი და ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტები თანამედროვე ეტიმოლოგიის მიხედვით აზერბაიჯანის სახელწოდება მომდინარეობს აქემენიანთა იმპერიის სპარსელი სატრაპის ატროპატესაგან რომელიც ალექსანდრე მაკედონელის დროს მიდიის სატრაპად იყო დანიშნული სხვების აზრით ორიგინალური სახელწოდება თავისი ფესვებით ზოროასტრიზმისგან გამომდინარეობს ავესტაში ფრაშარდინ იაშტი ჰიმნი ანგელოზებისთვის ნახსენებია რომელიც სიტყვასიტყვით ავესტიდან ითარგმნება როგორც ჩვენ ვცემთ თაყვანს ფრავაში წმინდა ატროპატენას სახელწოდება ატროპატი ბერძნული ტრანსლიტერაციაა ძველი ირანულიდან შესაძლოა მიდიურ ენაზე ნიშნავდეს დაცულ წმინდა ცეცხლს ან წმინდა ცეცხლის მიწას ბერძნული სახელწოდება აღნიშნულია დიოდორე სიცილიელის და სტრაბონი ნაშრომებში ათასწლეულების განმავლობაში სახელი ვითარდებოდა შუა ირანი შემდეგ ახალი სპარსული და დღეს აზერბაიჯანი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე ადამიანის დასახლების ადრეული ნიშნები თარიღდება გვიანდელი ქვის ხანით და დაკავშირებულია აზიხის მღვიმის გურუჩაის კულტურასთან ზედა პალეოლითის და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის კულტურა დამოწმებულია თაღილარის დამჯილის ზარის იატაგ იერის გამოქვაბულებში ასევე ლეილათეფეს და სარაითეფეს ნეკროპოლისებში ადრეული დასახლებები შეიცავს ძვ წ საუკუნის სკვითებსაც სკვითების შემდეგ მდინარე არაქსის სამხრეთით მდებარე რეგიონში ირანის მიდიელები დომინირებდნენ მიდიელებმა შექმნეს დიდი იმპერია ძვ წ წლებში რომელიც ძვ წ წელს აქემენიანთა იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა აქემენიანთა მიერ ამ ტერიტორიის დაპყრობის შემდეგ აქ ზოროასტრიზმი გავრცელდა მოგვიანებით ტერიტორია გახდა ჯერ ალექსანდრე მაკედონელის იმპერიის ხოლო შემდეგ მისი მემკვიდრის სელევკიდების იმპერიის ნაწილი ამ პერიოდში ზოროასტრიზმი გავრცელდა კავკასიასა და ატროპატენაში კავკასიის ალბანელები რომლებიც არიან ჩრდილო აღმოსავლეთ აზერბაიჯანის თავდაპირველი მოსახლეობა ძვ წ საუკუნიდან დაწყებული მართავდნენ ამ ტერიტორიას სადაც ჩამოაყალიბეს დამოუკიდებელი სამეფო ძვ წ და საუკუნეებში აქემენიანთა იმპერიის დამხობის შემდეგ თანამედროვე აზერბაიჯანის სამხრეთ დასავლეთი ნაწილი იყო სომხეთის სამეფოს ნაწილი რომელიც მართული იყო ერვანდუნების დინასტიის მიერ ძვ წ და ჩვ წ წლებს შორის თანამედროვე აზერბაიჯანის დასავლეთი ნაწილი მათ შორის ანკლავი ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა შედიოდა სომხეთის სამეფოს შემადგენლობაში რომელსაც მართავდა არტაშესიანთა და არშაკუნიანების დინასტია ხოლო ეს უკანასკნელი დინასტია თავადვე იყო ამავე სახელწოდების დინასტიის ნაწილი რომელიც პართიის იმპერიის დინასტიას წარმოადგენდა ირანისა და ბიზანტიის მიერ სომხეთის სამეფოს გაყოფის შემდეგ წელს დღევანდელი ყარაბაღი და უტიქის პროვინცია რომლებიც ეთნიკურად შერეული მოსახლეობით გამოირჩეოდნენ გადაეცა კავკასიის ალბანეთს საუკუნის პირველ ნახევარში კავკასიის ალბანეთი როგორც სასანიდების ვასალი მოექცა მაჰმადიანების მმართველობის ქვეშ როდესაც სპარსეთი არაბებმა დაიპყრეს ომაიანთა სახალიფომ კავკასიიდან სასანიდებისა და ბიზანტიელების გაძევების შემდეგ და წელს ქრისტიანი ხელმძღვანელის ჯავანშირის წინააღმდეგობის ჩახშობის შემდეგ კავკასიის ალბანეთი ვასალურ სახელმწიფოდ გადააქცია ძალაუფლების ვაკუუმი რომელიც აბასიანთა სახალიფოს დაშლის შემდეგ წარმოიშვა მალევე შეივსო მრავალი ადგილობრივი დინასტიის როგორიცაა სალარიდების საჯიდების შედადიანების რავადიდებისა და ბაიუდების ხარჯზე საუკუნის დასაწყისში ტერიტორია თანდათანობით შევიდა ოღუზ თურქების გავლენის ქვეშ რომლებიც ცენტრალური აზიიდან შემოვიდნენ პირველი თურქული დინასტია რომელიც წარმოიშვა იყო სელჩუკთა სახელმწიფო რომელიც წელს შემოიერთა ტერიტორია რომელიც დღეს აზერბაიჯანად არის ცნობილი თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მცხოვრები პრე თურქული მოსახლეობა საუბრობდა რამდენიმე ინდოევროპულ და კავკასიურ ენაზე მათ შორის სომხურად და ირანულად და ძველ აზერბაიჯანულად რომელიც შეიცვალა თურქული ენით რაც დღევანდელი აზერბაიჯანული ენის წინამორბედია ზოგიერთმა ლინგვისტმა ასევე განაცხადა რომ თათური დიალექტი რომელიც გავრცელებულია ირანის აზერბაიჯანში და აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში რომელზეც თათები ლაპარაკობენ ძველი აზერბაიჯანულის შთამომავალია ადგილობრივად ტერიტორიას განაგებდა სელჩუკების მიერ დანიშნული ილდეღიზიდები რომლებიც ტექნიკურად სელჩუკების სულთნის ვასალი იყო მაგრამ ზოგჯერ დე ფაქტოდ თვითმმართველები სელჩუკების მმართველობის ქვეშ ადგილობრივი პოეტები როგორიცაა ნიზამი განჯევი და ხაკანი ხელი შეუწყვეს სპარსული ლიტერატურის აყვავებას დღევანდელი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მომდევნო მმართველი სახელმწიფო გახლდა ჯალაირიდის სასულთნო რომელიც მალევე დაეცა თემურლენგის დაპყრობის შედეგად შირვანშაჰების ადგილობრივი დინასტია გახდა თემურლენგის იმპერიის ვასალური სახელმწიფო და დაეხმარა მას თოხთამიშის ოქროს ურდოს წინააღმდეგ ომში თემურლენგის გარდაცვალების შემდეგ ჩამოყალიბდა ორი დამოუკიდებელი და კონკურენტი სახელმწიფო ყარა ყოიუნლუ და აყ ყოიუნლუ შირვანშაჰებმა დაბრუნდნენ და დაამყარეს ავტონომიური მმართველობის მაღალი დონე როგორც ადგილობრივი მმართველები და ვასალები წლიდან წლამდე წელს ირანის სეფიანთა დინასტიის მიერ მათი დაპყრობისა და დევნის დროს უკანასკნელმა დინასტიამ შიიტური ისლამი მიაღებინა თავის სუნიტ მოსახლეობას რადგან ამ დროს ირანი სუნიტურ ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ იბრძოდა ამის და კიდევ რიგი მოვლენების კომბინაციით სეფიანებმა საფუძველი ჩაუყარეს იმ ფაქტს რომ ირანი და აზერბაიჯანის რესპუბლიკა დღეს ერთადერთი ქვეყნებია სადაც მოსახლეობის უმრავლესობას შიიტი მუსლიმები წარმოადგენენ სეფიანების ძალისხმევის მიუხედავად ოსმალებმა მოკლე დროით მოახერხეს საუკუნეების მანძილზე ორჯერ დაეკავებინათ აზერბაიჯანის დღევანდელი ტერიტორიები ასევე ბაქო და მისი შემოგარენი საუკუნის რუსულ სპარსეთის ომის შედეგად რუსებმა მოკლე დროით ჩაიგდეს ხელში სეფიანთა ირანის მეზობელი მეტოქეების მიერ ამ ხანმოკლე გამარჯვების მიუხედავად აზერბაიჯანი დარჩა წყვეტილი ირანული მმართველობის ქვეშ სეფიანთა გამოჩენის დასაწყისიდან საუკუნემდე სეფიანთა მმართველობის შემდეგ ეს ტერიტორია სპარსულ დინასტიას აფშარებსა და ზენდებს ეკუთვნოდა და ხანმოკლედ ყაჯარებს სანამ ეს უკანასკნელი საბოლოოდ იძულებული არ გახდა საუკუნეში რუსეთის იმპერიისთვის გადაეცა ტერიტორია თუმცა ამ ტერიტორიაზე გაჩნდა ახალი სახანოები განსაკუთრებით კი ზენდების დინასტიის კრახისა და ყაჯარების მმართველობის დასაწყისში დამოუკიდებელი მმართველობებს სხვადასხვა ფორმებით სახანოების თვითმმართველობის მიუხედავად ისინი ირანის შაჰის ვასალები იყვნენ სახანოები ახორციელებდნენ თავიანთ საქმეებს ცენტრალურ აზიასა და დასავლეთს შორის არსებული საერთაშორისო სავაჭრო მარშრუტების კონტროლის მეშვეობით საუკუნის ბოლოდან იმპერიული რუსეთი გადავიდა უფრო აგრესიულ გეოპოლიტიკურ პოზიციაზე მის ორ მეზობელსა და მეტოქესთან კერძოდ ირანსა და ოსმალეთის იმპერიასთან მიმართებაში წლიდან როდესაც ირანმა ხელახლა დაიბრუნა საქართველოზე კონტროლი რუსეთმა აქტიურად ებრძოდა კავკასიის რეგიონის კონტროლისთვის რომელიც უმეტესწილად ირანის ხელში იყო წარმატებული რუსული კამპანიები კერძოდ რუსეთ ირანის ომის გულისტანის საზავო ხელშეკრულების ხელმოწერით დასრულდა რომლის ფარგლებშიც კავკასიის ზოგიერთი სახანო შაჰის პრეტენზიებისგან რუსეთმა გაათავისუფლა იმ მოტივით რომ მათ დე ფაქტო დამოუკიდებლობა ექნებოდათ სანამ რუსეთმა მათი ოკუპაცია არ მოახდინა მდინარე არასის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორია რომლის ტერიტორიაზეც მდებარეობს თანამედროვე აზერბაიჯანის რესპუბლიკა იყო ირანის ტერიტორია სანამ იგი საუკუნეში არ იყო რუსეთის მიერ ოკუპირებული თურქმენჩაის ხელშეკრულებით რომელიც დაასრულა რუსეთ სპარსეთის ომი ყაჯართა ირანი იძულებული გახდა აღიარებინა რუსეთის სუვერენიტეტი ერევნის ნახიჩევანი და ლენქორანის სახანოს ნაწილზე რომელიც მოიცავს თანამედროვე აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მიწების ნაწილს რომელიც ჯერ კიდევ ირანის ხელში იყო კავკასიის ყველა ტერიტორიის ირანიდან რუსეთის შემადგენლობაში შეყვანის შემდეგ რუსეთსა და ირანს შორის ახალი სასაზღვრო ზოლი მდინარე არაქსზე გავიდა რომელიც საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ირანსა და აზერბაიჯანს შორის საზღვრის ნაწილი გახდა საუკუნეში ყაჯარის ირანი იძულებული გახდა კავკასიის ტერიტორიები რუსეთისთვის დაეთმო რითაც თანამედროვე აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორია შევიდა რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში ხოლო ამ კამპანიის შედეგად აზერბაიჯანელთა ეთნიკური ჯგუფი დღეს ორ ქვეყანას ირანსა და აზერბაიჯანს შორის არის გადანაწილებული ისე რომ ირანში ეთნიკური აზერბაიჯანელების რიცხვი გაცილებით მეტია ვიდრე მეზობელ აზერბაიჯანში პირველი მსოფლიო ომის დროს რუსეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ გამოცხადდა მოკლესიცოცხლის მქონე ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა რომელიც აერთიანებდა თანამედროვე აზერბაიჯანის საქართველოსა და სომხეთის რესპუბლიკებს ამას მოჰყვა მარტის მოვლენები რომელიც წლის მარტიდან და აპრილს ქალაქ ბაქოსა და რუსეთის იმპერიის ბაქოს გუბერნიის მიმდებარე ტერიტორიებზე მოხდა წლის მაისში ადფრ ის დაშლის შემდეგ იმ დროის წამყვანი მუსავათის პარტიამ აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა გამოაცხადა რომელმაც მიიღო ახალი რესპუბლიკის სახელად აზერბაიჯანის აღსანიშნავია რომ სახელი რომელიც ადრ ს გამოცხადებამდე გამოიყენებოდა მხოლოდ თანამედროვე ირანის მიმდებარე ჩრდილო დასავლეთის რეგიონის მიმართ ადრ პირველი თანამედროვე საპარლამენტო რესპუბლიკა გახდა მუსლიმურ სამყაროში ქვეყნის პარლამენტის მნიშვნელოვან მიღწევებს შორის იყო ქალებისთვის საარჩევნო უფლების მინიჭება ამით აზერბაიჯანი პირველი მუსლიმი ერი გახდა რომელიც გაათანბრა ქალთა პოლიტიკური უფლებები მამაკაცებთან ადრ ის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მიღწევა გახდა ბაქოს სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჩამოყალიბება რომელიც მუსლიმურ აღმოსავლეთში პირველ თანამედროვე ტიპის უნივერსიტეტად ჩამოყალიობდა მეორე მსოფლიო ომის დროს აზერბაიჯანმა გადამწყვეტი როლი ითამაშა საბჭოთა კავშირის სტრატეგიულ ენერგეტიკულ პოლიტიკაში აღმოსავლეთის ფრონტზე საბჭოთა კავშირის ნავთობის ბაქო აწვდიდა წლის თებერვალში საბჭოთა კავშირის უმაღლესი საბჭოს ბრძანებით აზერბაიჯანის ნავთობის მრეწველობის ზე მეტი თანამშრომელი მედლებით დაჯილდოვდა ოპერაცია ედელვეისი რომელიც გერმანიის ვერმახტის მიერ ბაქოს დასაკავებლად განხორციელდა რადგან ქალაქის მნიშვნელობა დიდი იყო როგორც საბჭოთა კავშირის ენერგეტიკული ცენტრი ყოველი მეხუთე აზერბაიჯანელი იბრძოდა მეორე მსოფლიო ომში დან წლამდე დაახლოებით ადამიანი აქედან ზე მეტი ქალი იბრძოდა ფრონტზე ხოლო ამ დროს აზერბაიჯანის საერთო მოსახლეობა მილიონ ადამიანს შეადგენდა აქედან ფრონტზე აზერბაიჯანელი დაიღუპა ზე მეტმა აზერბაიჯანელმა საბჭოთა კავშირის გმირებად დასახელდნენ აზერბაიჯანელი გენერალ მაიორი ჰაზი ასლანოვი საბჭოთა კავშირის გმირის წოდებით ორჯერ დაჯილდოვდა მიხეილ გორბაჩოვის მიერ ინიცირებული გლასტნოსტის პოლიტიკის შემდეგ სამოქალაქო არეულობა და ეთნიკური დაპირისპირება საბჭოთა კავშირის სხვადასხვა რეგიონებში გაიზარდა მათ შორის მთიან ყარაბაღშიც რომელიც აზერბაიჯანის სსრ ის შემადგენლობაში ავტონომიური ოლქი იყო აზერბაიჯანში არსებული არეულობა და მოსკოვის გულგრილობამ საბოლოოდ დამოუკიდებლობასა და გამოყოფისკენ მიწოდებაში გადაიზარდა რაც ბაქოში შავი იანვრის მოვლენებით დასრულდა მოგვიანებით წელს აზერბაიჯანის სსრ ის უზენაესმა საბჭომ ქვეყნის სახელწოდებიდან საბჭოთა სოციალისტური სიტყვები ამოიღო და მიიღო აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სუვერენიტეტის დეკლარაცია ხოლო აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დროშა სახელმწიფო დროშად აღადგინა წლის ოქტომბერს მოსკოვში საბჭოთა გადატრიალების მცდელობის შედეგად აზერბაიჯანის უმაღლესმა საბჭომ მიიღო დამოუკიდებლობის დეკლარაცია რომელიც წლის დეკემბერში საერთო ეროვნული რეფერენდუმით დადასტურდა როდესაც საბჭოთა კავშირმა ოფიციალურად წლის დეკემბერს შეწყვიტა არსებობა დამოუკიდებლობის პირველი წლები ყარაბაღის ომით არასტაბილურად შეფასდა ომის დროს ბევრი დანაშაულიც ჩადენილი იყო მათ შორის მალიბეილისა და გუშჩულარის გარადაღლის აღდაბანისა და ხოჯალის ხოცვა ჟლეტა გარდა ამისა დაახლოებით ადამიანი დაიღუპა და მილიონზე მეტი ადამიანი იძულებით გადაადგილებულად იქცა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უშიშროების საბჭოს ოთხი რეზოლუცია და მოითხოვს რომ აზერბაიჯანის ყველა ოკუპირებული ტერიტორიიდან ყველა სომხური ძალების დაუყოვნებლივ გაყვანას იან წლებში ბევრმა რუსმა და სომეხმა დატოვა აზერბაიჯანი წლის აღწერის მიხედვით აზერბაიჯანში ეთნიკური რუსი და ათასი სომეხი ცხოვრობდა გეოგრაფიულად აზერბაიჯანი მდებარეობს ევრაზიის სამხრეთ კავკასიის რეგიონში სადაც მოიცავს დასავლეთ აზიასა და აღმოსავლეთ ევროპას მდებარეობს ჩრდილო განედის და და აღმოსავლეთ გრძედის და შორის აზერბაიჯანის სახმელეთო საზღვრის საერთო სიგრძე კილომეტრს შეადგენს საიდანაც კილომეტრი სომხეთთან კილომეტრი ირანთან კილომეტრი საქართველოსთან კილომეტრი რუსეთთან და კილომეტრი თურქეთთან შეადგენს სანაპირო ზოლის სიგრძეა კილომეტრი ხოლო კასპიის ზღვის აზერბაიჯანული მონაკვეთის ყველაზე ფართო ნაწილის სიგრძე კილომეტრია აზერბაიჯანის ტერიტორია ჩრდილოეთიდან სამხრეთით კილომეტრზე ხოლო დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ კილომეტრზე ვრცელდება აზერბაიჯანში დომინირებს სამი ფიზიკური ხაზი კასპიის ზღვა რომლის სანაპირო ზოლი ქვეყნის აღმოსავლეთის ბუნებრივი საზღვარია ჩრდილოეთით კავკასიონი და ქვეყნის ცენტრალური ნაწილი ფართო დაბლობებით ასევე გამოიყოფა სამი ქედი კავკასიონი მცირე კავკასიონი და თალიშის მთები რომლებიც ქვეყნის ტერიტორიის დაახლოებით მოიცავს აზერბაიჯანის ყველაზე მაღალი მწვერვალია ბაზარდუზუ მ ხოლო ყველაზე დაბალი წერტილი კასპიის ზღვაში მ მდებარეობს დედამიწაზე ყველა ტალახის ვულკანის თითქმის ნახევარი აზერბაიჯანშია კონცენტრირებული ეს ვულკანები მსოფლიოს ახალი საიცრებათა ნომინაციაშიც მოხვდა აზერბაიჯანის მთავარ წყლის რესურსებს წარმოადგენს ზედაპირული წყლები აზერბაიჯანში არსებული მდინარიდან მხოლოდ მდინარეს აქვს კილომეტრზე მეტი სიგრძე ყველა მდინარე აღმოსავლეთით კასპიის ზღვაში ჩაედინება ყველაზე დიდი ტბაა სარისუ კმ ხოლო ყველაზე გრძელი მდინარეა მტკვარი კმ კასპიის ზღვაში მდებარე აზერბაიჯანის კუთვნილი ოთხი ძირითადი კუნძულის საერთო ფართობი ოცდაათ კვადრატულ კილომეტრს შეადგენს აზერბაიჯანი მრავალფეროვანი ლანდშაფტების ადგილია აზერბაიჯანის ტერიტორიის ნახევარზე მეტი შედგება მთის ქედებისგან იაილებისა და პლატოებისგან რომლებიც ჰიფსომეტრიულად მეტრამდე ვრცელდება საშუალო და დაბალი დაბლობების ჩათვლით ზოგიერთ ადგილებში თალიში ჯეინრანჩოლი აჯინოჰური და ლანგაბიზ ალატი მეტრამდე და დანარჩენი მეტრამდე გობუსტანი აზერბაიჯანის დანარჩენი ტერიტორია წარმოდგენილია დაბლობებისა და ველებისგან კავკასიის რეგიონში ჰიფსომეტრიული ნიშნულები იცვლება დაახლოებით მეტრიდან კასპიის ზღვის სანაპირო მეტრამდე ბაზარდუზუ აზერბაიჯანის კლიმატის ჩამოყალიბებაზე განსაკუთრებით გავლენას ახდენს სკანდინავიური ანტიციკლონის ცივი არქტიკული ჰაერის მასები ციმბირის ზომიერი ანტიციკლონი და ცენტრალური აზიის ანტიციკლონი აზერბაიჯანის მრავალფეროვანი ლანდშაფტი გავლენას ახდენს ქვეყანაში საჰაერო მასების შემოსვლის გზებზე ასე რომ კავკასიონი ქვეყანას იცავს ჩრდილოეთიდან წამოსული ცივი ჰაერის მასებისაგან რაც თავის მხრივ ქვეყნის დაბლობებსა და ვაკეებზე სუბტროპიკული კლიმატის ფორმირებას უწყობს ხელს იმავდროულად დაბლობები და ვაკეები ხასიათდება მზის მაღალი რადიაციული მაჩვენებლებით მდინარეები და ტბები ქმნიან აზერბაიჯანის წყლის სისტემების ძირითად ნაწილს რომლებიც ხანგრძლივი გეოლოგიური დროის მანძილზე შეიქმნა და მნიშვნელოვნად შეიცვალა ამ პერიოდის განმავლობაში ეს მტკიცდება ქვეყნის ტერიტორიაზე არსებული უძველესი მდინარეების ნარჩენებით ქვეყნის წყლის სისტემები მუდმივად იცვლება ბუნებრივი ძალების გავლენითა და ადამიანის სამრეწველო საქმიანობით ხელოვნური მდინარეები არხები და ტბორები აზერბაიჯანის წყლის სისტემების ნაწილია აზერბაიჯანი მსოფლიოში წყალმომარაგების თვალსაზრისით საშუალო მაჩვენებლის ქვემოთაა სადაც წელიწადში დაახლოებით კუბური მეტრი წყალია კვადრატულ კილომეტრზე ყველა დიდი წყალსაცავი აგებულია მტკვარზე აზერბაიჯანის ჰიდროგრაფია ძირითადად ეკუთვნის კასპიის ზღვის აუზს აზერბაიჯანში სხვადასხვა სიგრძის მდინარეა მხოლოდ მდინარეს აქვს კილომეტრზე მეტი სიგრძე მტკვარი და არაქსი აზერბაიჯანის მთავარი მდინარეებია რომლებიც მტკვარ არაქსის დაბლობზე მიედინებიან მდინარეები რომლებიც უშუალოდ ერთვიან კასპიის ზღვას სათავეს იღებენ ძირითადად კავკასიონისა და თალიშის მთების ჩრდილო აღმოსავლეთ ფერდობებზე და გაედინებიან სამურ დევეჩისა და ლენქორანის დაბლობებებზე აზერბაიჯანში ფაუნის სიმდიდრისა და მრავალფეროვნების შესახებ პირველი წყაროები შეიძლება მოიძებნოს მოგზაურთა ჩანაწერებში არქიტექტურულ ძეგლებზე უძველეს კლდეებსა და ქვებზე ცხოველების ნახატები დღემდე არსებობს პირველი ინფორმაცია აზერბაიჯანის ფლორისა და ფაუნის შესახებ შეგროვდა საუკუნეში აზერბაიჯანში ნატურალისტების ვიზიტების დროს აზერბაიჯანში არსებობს რეგისტრირებული და კლასიფიცირებული ძუძუმწოვრების თევზების ფრინველების ამფიბიების და ქვეწარმავლების სახეობა აზერბაიჯანის ეროვნული ცხოველია ყარაბაღული ცხენი რომელიც აზერბაიჯანში მთის სატვირთო და საცხენოსნო ცხოველია ყარაბაღულ ცხენს აქვს კარგი რეპუტაცია სისწრაფეში მოხდენილობასა და ინტელექტში იგი ერთ ერთი უძველესი ჯიშისაა რომელიც ძველ მსოფლიოშიც იყო ცნობილი თუმცა დღეს ყარაბაღული ცხენი საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობაა აზერბაიჯანის ფლორა შედგება მცენარეულობის ზე მეტი სახეობისგან აზერბაიჯანის უნიკალური კლიმატის გამო ქვეყნის ფლორა ბევრად უფრო მდიდარია სახეობის რაოდენობით ვიდრე სამხრეთ კავკასიის სხვა რესპუბლიკების ფლორა აზერბაიჯანში შესაძლებელია კავკასიაში არსებული ფლორის ყველა სახეობის ის პოვნა აზერბაიჯანის პოლიტიკური სისტემის სტრუქტურული ფორმირება წლის ნოემბერს ახალი კონსტიტუციის მიღებით დასრულდა კონსტიტუციის ე მუხლის თანახმად აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო სიმბოლოებია დროშა გერბი და ჰიმნი სახელმწიფო ხელისუფლება აზერბაიჯანში შემოიფარგლება მხოლოდ შიდასახელმწიფოებრივი კანონებით ხოლო საერთაშორისო არენაზე დამატებით საერთაშორისო ხელშეკრულებებით შემოიფარგლება აზერბაიჯანის ხელისუფლება დაფუძნებულია მართვის დანაწილებაზე საკანონმდებლო აღმასრულებელი და სასამართლო შტოებს შორის საკანონმდებლო ხელისუფლება ეკუთვნის ერთპალატიან ეროვნულ ასამბლეას და უზენაეს ეროვნულ ასამბლეას ნახჭევანის ავტონომიურ რესპუბლიკაში საპარლამენტო არჩევნები იმართება ყოველი ხუთი წლის შემდეგ ნოემბრის პირველ კვირა დღეს პარტია ახალი აზერბაიჯანი და მისი ერთგული დამოუკიდებელი დეპუტატები ამ მომენტისთვის თითქმის პარლამენტის მანდატს ფლობენ წლის საპარლამენტო არჩევნები დროს ოპოზიციურმა პარტიებმა მუსავათმა და აზერბაიჯანის სახალხო ფრონტის პარტიამ ვერ მოიპოვა არცერთ ადგილი ევროპელმა დამკვირვებლებმა არჩევნებამდე და არჩევნების დღეს დააფიქსირეს მრავალრიცხოვანი დარღვევები აღმასრულებელი ხელისუფლება აზერბაიჯანის პრემიერ მინისტრისა და პრეზიდენტის ხელშია რომელიც აირჩევა ხუთი წლის ვადით პირდაპირი არჩევნების გზით პრეზიდენტი უფლებამოსილია შექმნას მინისტრთა კაბინეტი რომელიც კოლექტიური აღმასრულებელი ორგანოა და ანგარიშვალდებულია როგორც პრეზიდენტის ისე პარლამენტის წინაშე მინისტრთა კაბინეტი შედგება პრემიერ მინისტრის მისი მოადგილეებისა და მინისტრებისგან პრეზიდენტს არ აქვს უფლება დაითხოვოს პარლამენტი მაგრამ აქვს უფლება დაადოს ვეტო მის გადაწყვეტილებებს იმისათვის რომ პარლამენტმა დაძლიოს პრეზიდენტის ვეტო მას უნდა ჰქონდეს ხმიანი საპარლამენტო უმრავლესობა სასამართლო ხელისუფლებას ახორციელებს საკონსტიტუციო სასამართლო უზენაესი სასამართლო და ეკონომიკური სასამართლო ამ სასამართლოების მოსამართლეებს პრეზიდენტი ნიშნავს მიუხედავად იმისა რომ აზერბაიჯანში დამოუკიდებლობის აღდგენიდან გაიმართა რამდენიმე არჩევნები აგრეთვე არსებობს ფორმალური დემოკრატიული ინსტიტუტები კვალიფიკაციით აზერბაიჯანი კვლავ არათავისუფალი ქვეყანაა ბოლო წლების განმავლობაში დიდი რაოდენობით აზერბაიჯანელი ჟურნალისტი ბლოგერი ადვოკატი ადამიანის უფლებათა დამცველი დააპატიმრეს პრეზიდენტის და ხელისუფლების კრიტიკის გამო წლის სექტემბერში ევროპარლამენტის მიერ მიღებულ რეზოლუციაში აზერბაიჯანი არწერილია როგორც ავტორიტარული ქვეყანა აზერბაიჯანის ხელისუფლება მკაცრად გააკრიტიკეს მისი ქმედებების გამო სადაც იგი მოისყიდა საგარეო წარმომადგენლები და დიპლომატები მისი არჩევნების საზღვარგარეთ ლეგიტიმაციისთვის ამ პრაქტიკას უწოდეს ხიზილალას დიპლომატია ხანმოკლე სიცოცხლის მქონე აზერბაიჯანის დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ შეძლო ექვს ქვეყანასთან დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარება გაგზავნა თავისი დიპლომატიური წარმომადგენლები გერმანიასა და ფინეთში აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის საერთაშორისო აღიარების პროცესი საბჭოთა კავშირისგან დაახლოებით ერთი წელი გაგრძელდა აზერბაიჯანი ყველაზე ბოლოს წლის ნოემბერს ბაჰრეინმა აღიარა სრული დიპლომატიური ურთიერთობები მათ შორის დიპლომატიური მისიების ურთიერთგაცვლით პირველად დამყარდა თურქეთთან პაკისტანთან აშშ სთან ირანთან და ისრაელთან აზერბაიჯანი განსაკუთრებულ აქცენტს აკეთებს თურქეთთან განსაკუთრებულ ურთიერთობაზე ამ დროისთვის აზერბაიჯანს ქვეყანასთან დიპლომატიური ურთიერთობა აქვს დამყარებული და საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრია ქვეყანას დამკვირვებლის სტატუსი გააჩნია მიუმხრობლობის მოძრაობაში და მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში ასევე საერთაშორისო ტელეკომუნიკაციების კავშირის კორესპონდენტია წლის მაისს აზერბაიჯანი გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე ახლადშექმნილი ადამიანის უფლებათა საბჭოს წევრად აირჩიეს წევრობის ვადა წლის ივნისს დაიწყო აზერბაიჯანის საგარეო პოლიტიკის პრიორიტეტებია მისი ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა მთიანი ყარაბაღის და მის გარეთ შვიდი რეგიონის ოკუპაციის შედეგების აღმოფხვრა ინტეგრაცია ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში საერთაშორისო უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში წვლილის შეტანა საერთაშორისო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა რეგიონალური თანამშრომლობის და ორმხრივი ურთიერთობების გარღმავება თავდაცვისუნარიანობის განმტკიცება შიდა პოლიტიკის საშუალებებით უსაფრთხოების ხელშეწყობა დემოკრატიის გაძლიერება ეთნიკური და რელიგიური შემწყნარებლობის შენარჩუნება სამეცნიერო საგანმანათლებლო კულტურული პოლიტიკის და ზნეობრივი ღირებულებების შენარჩუნება ეკონომიკური და სოციალური განვითარება შიდა და სასაზღვრო უსაფრთხოების შენარჩუნება აზერბაიჯანი საერთაშორისო ტერორიზმთან ბრძოლის საერთაშორისო კოალიციის აქტიური წევრია ქვეყანას თავისი წვლილი შეაქვს კოსოვოს ერაყისა და ავღანეთის სამშვიდობო ოპერაციებში აზერბაიჯანი ნატოს პროგრამის პარტნიორობა მშვიდობისთვის აქტიური წევრია აზერბაიჯანს კარგი ურთიერთობები აქვს ევროკავშირთან და შესაძლოა ერთ დღეს მიმართოს წევრობისთვის მას აზერბაიჯანი დაყოფილია ეკონომიკურ რეგიონად რაიონად და ქალაქებად საიდანაც უშუალოდ ცენტრალური მმართველობის ქვეშაა გარდა ამისა აზერბაიჯანი შეიცავს ნახიჩევანის ავტონომიურ რესპუბლიკასაც აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ნიშნავს ამ ერთეულების გუბერნატორებს ხოლო ნახიჩევანის მთავრობა აირჩევა და მტკიცდეება ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის პარლამენტის მიერ თანამედროვე აზერბაიჯანის არმიის ისტორია აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკას უკავშირდება როდესაც წლის ივნისს ახლად ჩამოყალიბებული ადრ ის ეროვნული არმია შეიქმნა საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ და აზერბაიჯანის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები წლის ოქტომბრის შეიარაღებული ძალების შესახებ კანონის შესაბამისად შეიქმნა ეროვნული არმიის შექმნის პირველი თარიღი ივნისი თანამედროვე აზერბაიჯანში არმიის დღედ აღენიშნება წლის მონაცემებით აზერბაიჯანის შეიარაღებულ ძალებში აქტიური პერსონალი იმყოფებოდა ასევე არსებობს გასამხედროებული შეიარაღებული ფორმირება შეიარაღებული ძალები შედგება სამი შტოსგან სახმელეთო ჯარებისგან საჰაერო ძალებისგან და საზღვაო ძალებისგან გარდა ამისა შეიარაღებულ ძალებში ჩართულია რამდენიმე სამხედრო ქვე ჯგუფი რომლებიც საჭიროებისამებრ სახელმწიფოს თავდაცვაში ჩაერთვება ესენია შინაგანი ჯარები და სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სამსახური რომელიც მოიცავს სანაპირო დაცვას აზერბაიჯანის ეროვნული გვარდია კიდევ ერთი გასამხედროებული დანაყოფია იგი ფუნქციონირებს როგორც სახელმწიფო დაცვის სპეციალური სამსახურის ნახევრად დამოუკიდებელი დანაყოფი რომელიც დაქვემდებარებულია პრეზიდენტს აზერბაიჯანი იცავს ევროპაში ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების შესახებ შეთანხმებას და ხელი მოაწერა ყველა ძირითად საერთაშორისო ხელშეკრულებას იარაღისა და შეიარაღების შესახებ აზერბაიჯანი მჭიდროდ თანამშრომლობს ნატო სთან ისეთ პროგრამებში როგორიცაა პარტნიორობა მშვიდობისთვის და ინდივიდუალური პარტნიორობის სამოქმედო გეგმა აზერბაიჯანმა ერაყში ხოლო ავღანეთში სამხედრო სამშვიდოვო პერსონალი განათავსა აზერბაიჯანის თავდაცვის ინდუსტრია აწარმოებს პატარა იარაღებს საარტილერიო სისტემებს ტანკებს ჯავშანტექნიკებს და ღამის ხედვის მოწყობილობებს საავიაციო ნაღმებს უპილოტო მანქანებს სხვადასხვა სამხედრო მანქანებს სამხედრო თვითმფრინავებსა და ვერტმფრენებს დსთ ის სხვა ქვეყნებთან შედარებით წლების გლობალური კონკურენტუნარიანობის ანგარიშში აზერბაიჯანი ე ადგილზეა წლისთვის აზერბაიჯანის მშპ წლის დონესთან შედარებით ჯერ გაიზარდა აზერბაიჯანის ნავთობპროდუქტების ისტორია უძველეს პერიოდს უკავშირდება არაბი ისტორიკოსი და მოგზაური აჰმედ ალ ბელარური აღწერა აფშერონის ნახევარკუნძულის ეკონომიკის შესახებ უძველეს დროში ნავთობის მიწებსა და აფშერონის თეთრ და შავ ზეთზე მცირე კავკასიონის რეგიონი მდიდარია და შეიცავს ქვეყნის ოქროს ვერცხლის რკინის სპილენძის ტიტანის ქრომის მანგანუმის კობალტის მოლიბდენის მადნისა და სტიბიუმის კომპლექსების დიდ ნაწილს წლის სექტემბერში გაფორმდა წლიანი კონტრაქტი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ნავთობკომპანიასა და საერთაშორისო ნავთობკომპანიას შორის მათ შორის სა და თან იქიდან გამომდინარე რომ დასავლეთის ნავთობკომპანიებს შეუძლიათ საბჭოთა ექსპლუატაციით გამოუყენებელი ღრმა წყალქვეშა ნავთობსაბადოების გამოყენება აზერბაიჯანი ნავთობის მოპოვებისა და განვითარებისათვის მსოფლიოში ერთ ერთი ყველაზე მნიშვნელოვან ადგილად ითვლება იმავდროულად დაფუძნდა აზერბაიჯანის სახელმწიფო ნავთობის ფონდი რომელიც უზრუნველყოფს მაკროეკონომიკური სტაბილურობას ნავთობის შემოსავლების მართვაში გამჭვირვალობის უზრუნველყოფას და მომავალი თაობებისათვის რესურსების დაცვას აზერიგაზი რომელიც სოკარის შვილობილი კომპანიაა წლისთვის ქვეყნის სრულად გაზიფიცირების დასრულებას გეგმავს აზერბაიჯანი აღმოსავლეთ დასავლეთის და ჩრდილოეთ სამხრეთის ენერგო სატრანსპორტო დერეფნის ერთ ერთი სპონსორია ბაქო თბილისი ყარსის სარკინიგზო მაგისტრალი კი თურქეთთან კასპიის რეგიონს დაუკავშირებს რომლის მშენებლობის დასრულება წლისთვის იგეგმება ტრანს ანატოლური ბუნებრივი აირის მილსადენი და ტრანს ადრიატიკის მილსადენი აზერბაიჯანის შაჰ დენიზის გაზს ჯერ თურქეთში და შემდეგ ევროპაში მიაწოდებს აზერბაიჯანს რეგიონში ყველაზე დიდი სასოფლო სამეურნეო აუზი აქვს აზერბაიჯანის მიწის ფონდის პროცენტი სოფლის მეურნეობაშია გამოყენებული წლის დასაწყისში დამუშავებული იყო ჰექტარი სასოფლო სამეურნეო ტერიტორიის იმავე წელს მთლიანი ხის რესურსები მილიონი მ შეადგინა აზერბაიჯანის სამეურნეო სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტები ორიენტირებულია მდელოებსა და საძოვრებზე მებაღეობასა და სუბტროპიკულ კულტურებზე მწვანე ბოსტნეულზე მევენახეობასა და მეღვინეობაზე ბამბის მოყვანასა და სამკურნალო მცენარეების განაშენიანობაზე ზოგიერთ რაიონში მომგებიანია მარცვლეულის კარტოფილის შაქრის ჭარხლის ბამბის და თამბაქოს მოყვანა მეცხოველეობა რძის პროდუქტები და ღვინო ასევე ალკოჰოლური სასმელებიც ქვეყნის მნიშვნელოვანი ფერმერული პროდუქტებია კასპიის სათევზაო ინდუსტრია კონცენტრირებულია ოსეტრინისა და სვიის მოხმარებაზე წელს აზერბაიჯანის სავაჭრო ფლოტს გემი ჰქონდა საზღვარგარეთიდან ჩამოტანილი ზოგიერთი პროდუქტი დღეს ადგილობრივი საწარმოები აწარმოებენ ტურიზმი აზერბაიჯანის ეკონომიკის ერთ ერთი მზარდი სექტორია ქვეყანა საკმაოდ ცნობილი ტურისტული ადგილი იყო იან წლებში მანამ სანამ იან წლებში დატრიალებული ყარაბაღის ომი დაანგრევდა ტურიზმის ინდუსტრიას და უარყოფითად იმოქმედებდა აზერბაიჯანის როგორც ტურისტული ღირსშესანიშნაობის იმიჯზე მხოლოდ იანი წლებიდან დაიწყო ტურიზმის ინდუსტრიის გამოცოცხლება და ქვეყანაში ტურისტული ვიზიტების რაოდენობა გაიზარდა ბოლო წლებში აზერბაიჯანი ასევე პოპულარული გახდა რელიგიური სპა და ჯანმთელობის ტურიზმის თვალსაზრისითაც ზამთრის პერიოდში შაჰდაღის სამთო სათხილამურო კურორტი გთავაზობთ სათხილამურო ტრასებს სახელმწიფო სახელოვნებო დაწესებულებებთან ერთად აზერბაიჯანის მთავრობამ ჩამოაყალიბა პრიორიტეტულად აზერბაიჯანის განვითარება ელიტარულ ტურისტულ ქვეყანად ტურიზმის აზერბაიჯანის ეკონომიკის სექტორში წვლილის გაზრდისთვის შემუშავებულია ეროვნული სტრატეგია ეს საქმიანობა რეგულირდება აზერბაიჯანის კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს მიერ აზერბაიჯანს ქვეყანასთან უვიზო მიმოსვლა აქვს სატრანსპორტო სექტორი ქვეყანაში შეიცავს გზებს რკინიგზას ავიაციასა და საზღვაო ტრანსპორტს აზერბაიჯანი ასევე ნედლეულის ტრანსპორტირების მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ცენტრია ბაქო თბილისი ჯეიჰანის ნავთობსადენი ბთჯ წლის მაისში დაიწყო მოქმედება და აზერბაიჯანის საქართველოსა და თურქეთის ტერიტორიებზე ჯამში კილომეტრზეა გადაჭიმული ბთჯ განკუთვნილია როგორც ყოველწლიურად მილიონი ტონა ნედლი ნავთობის ტრანსპორტირებისთვის ისე კასპიის ზღვის ნავთობის გლობალურ ბაზრებზე გასაყვანად სამხრეთ კავკასიის მილსადენი რომელიც ასევე აზერბაიჯანის საქართველოსა და თურქეთის ტერიტორიაზე გადის წლის ბოლოს დაიწყო მოქმედება და შაჰ დენიზის ბუნებრივი აირის საბადოდან დამატებით გაზის მიწოდებას ახორციელებს ევროპის ბაზარზე შაჰ დენიზი სავარაუდოდ წელიწადში მილიარდი კუბური მეტრი ბუნებრივი აირის წარმოებას დაიწყებს აზერბაიჯანი ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ევროკავშირის მიერ დაფინანსებულ აბრეშუმის გზის პროექტში საუკუნეში ნავთობისა და გაზის ახალმა ბუმმა დაეხმარა აზერბაიჯანის სამეცნიერო და ტექნოლოგიურ სექტორებში სიტუაციის გაუმჯობესება შესაბამისად მთავრობამ დაიწყო კამპანია რომელიც მიზნად ისახავდა მოდერნიზაციასა და ინოვაციებს მთავრობა აფასებს რომ სამომავლოდ ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და საკომუნიკაციო ინდუსტრიის მოგება გაიზრდება და გაუტოლდება ნავთობპროდუქტებისაგან მიღებულ მოგებას აზერბაიჯანს აქვს დიდი და სტაბილურად მზარდი ინტერნეტ სექტორი რომელსაც უმეტესად გლობალური ფინანსური კრიზისი არ შეხებია პროგნოზის მიხედვით სწრაფი ზრდის ტემპი მინიმუმ ხუთი წლის განმავლობაში გაგრძელდება ქვეყანა ასევე ახორციელებს პროგრესს ტელეკომუნიკაციის სექტორის განვითარებაში კომუნიკაციისა და ინფორმაციული ტექნოლოგიების სამინისტრო ისევე როგორც კომუნიკაციის ოპერატორი აზტელეკომი ითავსებენ პოლიტიკის განმახორციელებლის და მარეგულირებლის როლს საჯარო ფასიანი ტელეფონები ხელმისაწვდომია ადგილობრივ ზარებსა და მოითხოვს ტელეფონის ნომრის ყიდვას წლის მონაცემებით არსებობს ძირითადი სატელეფონო ხაზი და ინტერნეტ მომხმარებელი აგრეთვე არსებობს ოთხი პროვაიდერი მობილური ქსელის ოპერატორი და ზე მომუშავე საუკუნეში ელჩინ ხალილოვისა და სხვა მეცნიერების გეოდინამიკასა და გეოტეკტონიკაში ფუნდამენტური ნაწარმოებების შთაგონებით მიწისძვრის პროგნოზირების ასობით სადგური და მიწისძვრის რეზისტენტული შენობები გამოიგონეს რომლებიც ამჟამად ქვეყნის სეისმური რესპუბლიკური ცენტრის ნაწილია აზერბაიჯანის ეროვნული აეროკოსმოსური სააგენტოს პირველი თანამგზავრი წლის თებერვალს საფრანგეთის გაიანაში მდებარე გაიანას კოსმოსური ცენტრის ორბიტალური სადგურიდან გაეშვა თანამგზავრი აღმოსავლეთით განლაგდა თანამგზავრი ფარავს ევროპის და აზიის ქვეყნებისა და აფრიკის მნიშვნელოვან ნაწილს რომელიც მომხმარებელს სთავაზობს ტელევიზიას რადიო მაუწყებლობასა და ინტერნეტს საკუთარი თანამგზავრის ორბიტაზე გაშვება აზერბაიჯანის პირველი ნაბიჯია რომელიც პერსპექტიულ პროექტებს ახორციელებს კოსმოსური ინდუსტრიის მქონე ქვეყნის გზაზე ქვეყნის საერთო მოსახლეობის დან წლის დასაწყისისთვის დაახლოებით ქალაქის მოსახლეობა შეადგინდა დარჩენილ კი სოფლის მოსახლეობა მოსახლეობის ქალები შეადგენდნენ ამავე წლის სქესთა თანაფარდობა მთლიანი მოსახლეობისთვის იყო მამაკაცი ერთ ქალზე მოსახლეობის ზრდის შეზღუდვის მნიშვნელოვანი ფაქტორი მიგრაციის მაღალი დონეა წელს აზერბაიჯანის მიგრაციის მაჩვენებელი ადამიანი შეადგინა აზერბაიჯანული დიასპორა მსოფლიოს ქვეყანაში არსებობს ისევე როგორც აზერბაიჯანში არსებობს ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელთათვის ბევრი ცენტრი მათ შორის გერმანიის კულტურული საზოგადოება კარელჰაუსი სლავური კულტურული ცენტრი აზერბაიჯან ისრაელის საზოგადოება ქურთული კულტურის ცენტრი საერთაშორისო თალიშის ასოციაცია ლეზგინების ეროვნული ცენტრი სამური აზერბაიჯანულ თათრული საზოგადოება ყირიმის თათრების საზოგადოება და სხვ ირანელი აზერბაიჯანელები ირანის ყველაზე დიდი უმცირესობაა ირანში ეთნიკური აზერბაიჯანელების რიცხვი მეტწილად მეზობელ აზერბაიჯანში მცხოვრებ აზერბაიჯანელებზეც მეტია აშშ ის დაზვერვის ცენტრალური სააგენტოს ის მიხედვით ირანელი აზერბაიჯანელები ირანის მოსახლეობის არანაკლებ შეადგენს საერთო ჯამში აზერბაიჯანში ქალაქია საქალაქო რაიონი და ერთი სპეციალური იურიდიული სტატუსის მქონე ქალაქია მათ მოჰყვება ურბანული ტიპის დასახლება და სოფელი ქვეყნის ოფიციალური ენაა აზერბაიჯანული თურქული ენა რომელიც მოსახლეობის დაახლოებით მშობლიური ენაა იგი მიეკუღვნება თურქულ ენათა ოჯახს ასევე საუბრობენ რუსულ და სომხურ ენაზეც მხოლოდ მთიან ყარაბაღში და თითოეული მათგანი მოსახლეობის დაახლოებით მშობლიური ენაა რუსული და ინგლისური ენა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს განათლებისა და კომუნიკაციაში როგორც მეორე ან მესამე ენა ქვეყანაში არსებობს ათეული სხვა უმცირესობათა ენებიც მათ შორის ხუნძური ბუდუხური ქართული ჯუჰური ხინალუღური კრიზული ლეზგიური რუთულური თალიშური თათური წახური და უდიური ამ ენებიდან ზოგიერთზე უმცირესობათა ძალიან მცირე ნაწილი საუბრობს და მათი რიცხვი მცირდება სომხურზე მხოლოდ სეპარატისტულ მთიან ყარაბაღში საუბრობენ აზერბაიჯანული ენა შეიცავს ოღუზურ დასავლურ და ანატოლიურ ასევე სხვა კუთხის თურქული ენების გაერთიანებას დიალექტიკური განსხვავება ანატოლიურ თურქულსა და უბრალოდ თურქულ ენებს შორის გამოაწვია მონღოლურმა და თურქულმა გავლენებმა ამ განსხვავების მიუხედავად ანატოლიურ თურქულზე და აზებაიჯანულ ენაზე მოლაპარაკე ხალხს შეუძლიათ ერთმანეთი თავისუფლად გაუგონ აზერბაიჯანულ ენას რამდენიმე სახის დილექტებიც აქვს საუკუნიდან მოყოლებული იმ ადგილებში სადაც რუსეთს კონტროლისა და გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა აქვს აზერბაიჯანელებზე აზერბაიჯანულ ენაში რუსული ნასესხები სიტყვები ლექსიკური თუ გრამატიკული ერთეულების დამატება აღინიშნება აზერბაიჯანის მოსახლეობის მუსლიმები არიან მუსლიმთა შიიტი და სუნიტი მუსლიმები არიან და ამით აზერბაიჯანის რესპუბლიკა შიიტი მუსლიმების პროცენტულობით მსოფლიოში მეორე ქვეყანაა აზერბაიჯანში რელიგიურ უმცირესობაში არიან ქრისტიანები რაც ადამიანს შეადგენს ძირითადად ეს არის რუსული ქართული მართლმადიდებლური და სომხური სამოციქულო მარტო მთიან ყარაბაღში ეკლესიების ხარჯზე წელს კათოლიკეების რიცხვი ადამიანს აღწევდა სხვა ქრისტიანული კონფესიები წლიდან მოიცავს ლუთერანებს ბაპტისტებსა და მალაკნებს არსებობს პატარა პროტესტანტული საზოგადოებაც აზერბაიჯანში ასევე წლიანი ისტორიის მქონე ებრაული მოსახლეობააც ცხოვრობს ებრაული ორგანიზაციების შეფასებით აზერბაიჯანში დან მდე ებრაელი ცხოვრობს აზერბაიჯანში ასევე ცხოვრობენ ბაჰაიის ჰარე კრიშნას და იეჰოვას მოწმეების თემის წევრები და სხვა რელიგიური თემის მიმდევრები ზოგიერთი რელიგიური კოფენსიის საქმიანობა რელიგიური თავისუფლებისგან არაოფიციალურად შეზღუდა აშშ ის სახელმწიფო დეპარტამენტის მოხსენების მიხედვით გარკვეულ მუსლიმურ და ქრისტიანულ ჯგუფების წევრები დააკავეს და ბევრ ჯგუფს გაუჭირდა რელიგიის საკითხებში სახელმწიფო კომიტეტში დარეგისტრირება საბჭოთა ეპოქაში განათლება და საშუალო განათლების დონე მკვეთრად გაიზარდა ძალიან დაბალი დონიდან ეს მიუხედავად იმისა რომ დამწერლობაში ორი დიდი ცვლილება მოხდა როდესაც დამწერლობა იან წლებში სპარსულ არაბული დამწერლობიდან ლათინურზე და იან წლებში კირილიცაზე გადავიდა საბჭოთა კავშირის მონაცემებით წელს მამაკაცთა და ქალთა ცხრადან ორმოცდაცხრამეტ წლამდე განათლება მიღებული იყო გაეროს განვითარების პროგრამის წლის ანგარიშის თანახმად აზერბაიჯანის მოსახლეობის განათლებულია საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ დამოუკიდებლობის აღდგენის მომენტიდან აზერბაიჯანის პარლამენტის ერთ ერთი პირველი კანონი შეეხო დამწერლობას რომლის მიხედვით კირილიცას ანბანი ლათინურით შეიცვალა გარდა ამისა აზერბაიჯანულმა სისტემამ ცოტა სტრუქტურული ცვლილებაც განიცადა თავდაპირველ ცვლილებებში შედიოდა რელიგიური განათლებისა აკრძალული საბჭოთა პერიოდის განმავლობაში და სასწავლო გეგმის ცვლილებებიც რომლებიც რეაგირებდნენ აზერბაიჯანული ენის გამოყენებას და საბჭოთა იდეოლოგიური შინაარსის აღმოფხვრას გარდა დაწყებითი სკოლებისა საგანმანათლებლო დაწესებულებებში შედის ათასობით სკოლამდელი განათლების დაწესებულება ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლები და პროფესიული სკოლები მათ შორის სპეციალიზებული საშუალო სკოლები და ტექნიკური სკოლები რვა კლასის განათლება სავალდებულოა აზერბაიჯანის კულტურა მრავალი გავლენის შედეგად განვითარდა დღეისთვის ეროვნული ტრადიციები კარგადაა შენარჩუნებული დასავლეთის გავლენისა და კულტური გლობალიზაციის მიუხედავად აზერბაიჯანული კულტურის ძირითადი ელემენტია მუსიკა ლიტერატურა ხალხური ცეკვები და ხელოვნება სამზარეულო არქიტექტურა კინემატოგრაფია და ნოვრუზ ბაირამი ეს უკანასკნელი ტრადიციულ საახალწლო დღესასწაულს წარმოადგენდა უძველეს სპარსულ რელიგიაში ზოროასტრიზმში ნოვრუზი საოჯახო დღესასწაულია აზერბაიჯანის მოსახლეობ როგორც ზემოთ აღინიშნა აზერბაიჯანელების გარდა სხვა ეროვნების ან ეთნიკური ჯგუფებისგან შედგება რომლებიც კომპაქტურად ცხოვრობენ ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში აზერბაიჯანის ეროვნული და ტრადიციული სამოსია ჩოხა და ფაფახი არსებობს რადიომაუწყებლობა რუსულ ქართულ ქურთულ ლეზგურ და თალიშურ ენებზე რომლებიც ფინანსდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ბელაქანსა და ხაჩმაზში რამდენიმე ადგილობრივი რადიოსადგური ხუნძურად და თათურად მაუწყებლობს ბაქოში რამდენიმე გაზეთი გამოიცემა რუსულ ქურთულ ლეზგურ და თალიშურ ენაზე ებრაული საზოგადოება სოხნუტი გაზეთ აზიზ ს აქვეყნებს აზერბაიჯანის მუსიკა ეყრდნობა ხალხურ ტრადიციებს რომლის ასაკიც თითქმის ათას წელს აღწევს საუკუნეების მანძილზე აზერბაიჯანული მუსიკა ვითარდებოდა მონოდიის ნიშნით რომელიც ქმნიდა რითმურად მრავალფეროვან მელოდიებს აზერბაიჯანულ მუსიკას გაყოფილი რეჟიმი აქვს სადაც დიდი და მცირე ზომის ქრომატიზაციას დიდი მნიშვნელობა აქვს ეროვნულ მუსიკალურ ინსტრუმენტებს შორის სიმებიანი რვა დასარტყამი და ექვსი ჩასაბერი ინსტრუმენტია ენციკლოპედია ის მიხედვით ეთნიკურობის კულტურისა და რელიგიის თვალსაზრისით აზერბაიჯანელები მუსიკალურად უფრო ახლოს არიან ირანთან ვიდრე თურქეთთან მუღამი მეიხანა და აშიყის ხელოვნება აზერბაიჯანის მრავალი მუსიკალური ტრადიციაა მუღამი როგორც წესი პოეტისა და ინსტრუმენტალური ინტერლუზის მქონე სუიტაა მუღამის შესრულებისას მომღერლებმა უნდა შეიმუშაონ ემოციები სიმღერასა და მუსიკას შორის ცენტრალური აზიის ქვეყნების მუღამის ტრადიციებისგან განსხვავებით აზერბაიჯანულ მუღამს უფრო თავისუფალი და ნაკლებად ხისტი ფორმა აქვს რასაც ხშირად ჯაზს ადარებენ იუნესკომ წლის ნოემბერს აზერბაიჯანული მუღამის ტრადიცია კაცობრიობის ზეპირი და არამატერიალური მემკვიდრეობის ძეგლად გამოაცხადა მეიხანა ერთგვარი ტრადიციული აზერბაიჯანული ხალხური უწესრიგო სიმღერაა რომელიც ჩვეულებრივ ხორციელდება კონკრეტული საგნის ირგვლივ რამდენიმე ადამიანის მიერ აშიყი აერთიანებს პოეზიას სიუჟეტს ცეკვას ვოკალურ და ინსტრუმენტულ მუსიკას ტრადიციულ სპექტაკლის ხელოვნებაში რომელიც აზერბაიჯანული კულტურის სიმბოლოს წარმოადგენს ის არის მისტიური ტრუბადური ან სამგზავრო ბარდი რომელიც მღერის და უკრავს საზზე ეს ტრადიცია თავისი წარმოშობით უძველესი თურქულ ხალხთა შამანისტური შეხედულებებიდან გამომდინარეობს წლის სექტემბერს აზერბაიჯანული აშუღობის ხელოვნება იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ნუსხაში შეიტანეს არსებობს ათობით აზერბაიჯანული ხალხური ცეკვა ისინი ძირითად სრულდება სადღესასწაულო ღონისძიებებზე და მოცეკვავეები ატარებენ ეროვნულ ტანსაცმელს როგორიცაა ჩოხა რომელიც კარგადაა დაცული ეროვნულ ცეკებში ყველა ცეკვას აქვს ძალიან სწრაფი რიტმი ეროვნული ცეკვა აზერბაიჯანელი ერის მახასიათებლებს გვიჩვენებს აზერბაიჯანელებს მდიდარი და გამორჩეული კულტურა გააჩნიათ რომელთა ძირითადი ნაწილი დეკორატიული და გამოყენებითი ხელოვნებაა ხელოვნების ეს ფორმა წარმოდგენილია ხელნაკეთობების ფართო სპექტრებით როგორიცაა საიუველირო საქმიანობა ხეზე კვეთა კერვა ხალიჩების დამზადება ბეჭდვა ქსოვა და ქარგვა ამ ტიპის დეკორატიული ხელოვნების თითოეული სახეობა გვიჩვენებს აზერბაიჯანელი ერის ნიჭიერებას ბევრი საინტერესო ფაქტი რომელიც ეხება ხელოვნებისა და ხელოსნების განვითარებას აზერბაიჯანში მრავალმა სავაჭრო პერსონამ მოგზაურმა და დიპლომატებმა სხვადასხვა დროს აღნიშნეს აზერბაიჯანული ხალიჩა რომელიც სხვადასხვა ზომის ტრადიციული ხელნაკეთი ტექსტილისაა მკვრივი ტექსტურით და სხვადასხვა წყობის ზედაპირით არის ქვეყნის ბევრი რეგიონისთვის დამახასიათებელი წლის ნოემბერში აზერბაიჯანული ხალიჩა იუნესკომ კაცობრიობის არამატერიალური მემკვიდრეობის შედევრად გამოაცხადა აზერბაიჯანი უძველესი დროიდან ცნობილია როგორც მრავალფეროვანი ხელოვნების ცენტრი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრების შედეგად არმოჩნდა რომ აქ კარგად იყო განვითარებული სოფლის მეურნეობა მეცხოველეობა ლითონის სამუშაოები ჭურჭლის დამზადება კერამიკისა და ხალიჩების ქსოვა რომელიც ძვ წ ათასწლეულით თარიღდება ბაქო თბილისი ჯეიჰანის ნავთობსადენის გაყვანის დროს დუშბულაღის ჰასანსუს ზაიამჩაისა და თოვუზჩაის არქეოლოგიური ძეგლები აღმოაჩინეს სადაც ადრეული რკინის ხანის ხელოვნების ნიმუშებია მოცემული აზერბაიჯანული ხალიჩების დაჯგუფება შეიძლება რამდენიმე დიდ ჯგუფად და უამრავ ქვეჯგუფებად აზერბაიჯანული ხალიჩის სამეცნიერო კვლევა დაკავშირებულია გამოჩენილი მეცნიერისა და მხატვრის ლათიფ ქერიმოვის სახელთან მისივე კლასიფიკაციით ხალიჩების დაჯგუფება უკავშირდებოდა აზერბაიჯანის ოთხი გეოგრაფიულ ზონად გუბა შირვანი განჯა ყაზახი ყარაბაღი და თავრიზი თანამედროვე აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორიულ ზღვრებში დაბადებული შუასაუკუნეების მწერალი იყო სპარსი პოეტი და ფილოსოფოსი ნიზამი დაბადებული განჯავი ხოლო შემდეგ განჯა მისი სახელით იწოდა რომელიც ხამსეს ავტორია რაც ხუთი რომანტიკული პოემისგან შედგება მათ შორის საგანძურის საიდუმლოება ხოსრო და შირინი და ლეილი და მეჯნუნი აზერბაიჯანულ ლიტერატურაში ადრეული ცნობილი ფიგურაა იზედინ ჰასანოღლუ რომელიც შეადგინა სპარსულ და თურქულ ენებზე გაზელებისგან შემდგარი დივანი სპარსულ ნაწარმოებებში იგი იყენებდა თავის სახელი ხოლო თურქულ გაზელებში ჰასანოღლუს სახელს იყენებდა კლასიკური ლიტერატურა აზერბაიჯანში საუკუნეში ჩამოყალიბდა თავრიზსა და შირვანში არსებული ადრეული შუა საუკუნეების დიალექტების მიხედვით ამ პერიოდის პოეტებს შორის იყვნენ ქადი ბურჰანედინი ჰაკიკი ყარა ყოინლუს ჯეჰან შაჰის ფსევდონიმი და ჰაბიბი საუკუნის დასასრული ასევე ნასიმის ლიტერატურული საქმიანობის დაწყების პერიოდი იყო რომელიც საუკუნის ბოლოსა და საუკუნეის დასაწყისის თურქული ლიტერატურული ისტორიის ერთ ერთი უდიდესი თურქული ჰურუფი პოეტია რომელიც ასევე სპარსულ და არაბულ ენებზეც შექმნა პოემები დივანის ლექსების და გაზელების შექმნელები და განმავითარლები იყვნენ ასევე გასიმ ალ ანვარი ფუზული და ხათაი სეფიანთა შაჰის ისმაილ ის ფსევდონიმი დედე გორგუდის წიგნი საუკუნის ორი ხელნაწერისგან შედგება რომელიც საუკუნეზე ადრე არ არის დაწერილი წიგნი ოღუზური ზეპირი ტრადიციის ამსახველი ნაწარმოების კოლექციაა საუკუნის პოეტმა მუჰამედ ფუზულიმ შექმნა თავისი სამუდამო ფილოსოფიური და ლირიკული გაზელები არაბულ სპარსულ და აზერბაიჯანულ ენებზე მისი გარემოცვით ძლიერ შთაბეჭდილი ფუზულიმ თავისი საზოგადოების წამყვანი ლიტერატურული ფიგურა გახდა მისი ძირითადი ნამუშევრებია დივანის გაზილები და გასიდასი იმავე საუკუნეში აზერბაიჯანული ლიტერატურა კიდევ უფრო აყვავდა აშუღის პოეტური ჟანრის განვითარებით ამავე პერიოდში ხათაის ფსევდონიმით ცნობილმა შაჰ ისმაილმა მდე ლექსი დაწერა აზერბაიჯანულად რომლებიც მოგვიანებით გამოქვეყნდა როგორც მისი დივანი ამ პერიოდში შეიქმნა უნიკალური ლიტერატურული სტილი გიშმა რომელიც შემუშავდა შაჰ ისმაილის და მოგვიანებით მისი შვილისა და მემკვიდრეს შაჰ თამაზ ის მიერ და საუკუნეების მანძილზე ფუზულის უნიკალური ჟანრი და აშუღის პოეზია გადმოიღეს გამოჩენილმა პოეტებმა და მწერლებმა როგორებიცაა ყოვსი თავრიზი შაჰ აბას სანი აღა მესიჰ შირვანი ნიშათი მოლა ვალი ვიდადი ამანი მოლა ფანაჰ ვაგიფი ზაფარი და სხვები თურქებთან თურქმენებთან და უზბეკებთან ერთად აზერბაიჯანელებიც აღნიშნავენ ქოროღლის დასტანს რომელიც ლეგენდარული ხალხური გმირია ქოროღლის ეპოსის რამდენიმე დოკუმენტირებული ვერსია რჩება აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ხელნაწერთა ინსტიტუტში თანამედროვე აზერბაიჯანული ლიტერატურა ძირითადად შირვანულ დიალექტზეა დაფუძნებული ხოლო ირანში თავრიზულზეა დაფუძნებული პირველი გაზეთი აზერბაიჯანში აქინჩი წელს გამოქვეყნდა საუკუნის შუა რიცხვებში მას ასწავლიდნენ ბაქო განჯას შაქი თბილისის და ირევანის სკოლებში წლიდან იგი რუსეთში სანქტ პეტერბურგის უნივერსიტეტშიც ასწავლიდნენ აზერბაიჯანის ტრადიციული სამზარეულო ცნობილია თავისი ბოსტნეულისა და მწვანილის სიმდიდრით რომელიც სეზონურად კერძებისთვის გამოიყენება ახალი მწვანილები მათ შორის პიტნა ქინძი კამა ბაზილიკა ოხრახუში ტარხუნა მწვანე ხახვი და სხვა მწვანილები ძალიან პოპულარულია და ხშირად ამშვენებს ძირითად კერძებს სუფრაზე აზერბაიჯანული მიწის კლიმატური მრავალფეროვნება და ნაყოფი აისახება ნაციონალურ კერძებში რომელიც მდიდარია კასპიის ზღვის თევზებით ადგილობრივი ხორცით ძირითადად ცხვრისა და საქონლის ხორცი და სეზონური ბოსტნეულით და მწვანილით ზაფრანიანი ბრინჯით აზერბაიჯანული ფლოვი ქვეყნის ძირითადი კერძია და შავი ჩაი კი ეროვნული სასმელია აზერბაიჯანელები ჩაის ხშირად ასხავენ მსხლის ფორმის ტრადიციულ მინის ჭიკაში რადგან მდიდარი აქვთ ჩაის კულტურა პოპულარული ტრადიციული კერძებია ბოზბაში ცხვრის წვნიანი ყუთაბი შემწვარი ხორცი და დუშბარა ცომს ავსებენ გატარებული ხორცით და მას ზემოდან აყრიან არომატულ სუნელებს აზერბაიჯანული ხიზილალა საერთაშორისოდ ცნობილი და აღიარებულია როგორც ერთ ერთი უგემრიელესი ხიზილალა მის სამზარეულოსაერთიანებს ზე მეტი სახის წვნიანი თუმცა აზერბაიჯანის სამზარეულო განთქმულია ფლავებით სამზარეულოს ასევე აქვს მრავალი სახის ქაბაბი რომელიც ძირითადად მზადდება ცხვრის საქონლის თევზის ან ქათმის ხორცების გამოყენებით სამზარეულო კავკასიის მასშტაბით ძალზედ ცნობილია როგორც ერთ ერთი უგემრიელესი კერძების მქონე სამზარეულო აზერბაიჯანის არქიტექტურა როგორც წესი აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ელემენტებს აერთიანებს ისლამის მთელი ქვეყნის მასშტაბით საუკუნეშიგავრცელდა რაც შედეგად ქვეყანაში ისლამური სტილის შემოიტანა აზერბაიჯანულმა არქიტექტურამ ზენიტს საუკუნეებში მიაღწია ასევე აზერბაიჯანულ არქიტექტურაზე დიდი გავლენა იქონია სპარსულმა არქიტექტურამ ბევრი უძველესი არქიტექტურული საგანძური როგორიცაა ყიზყალასი და შირვანშაჰების სასახლე ბაქოში ასევე ბაქოს იჩერი შეჰერი რომელიც შეიცავს ზე მეტ ისტორიულ და არქიტექტურულ ძეგლს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სავარაუდო სიაში შეტანილი ძეგლები მოიცავს ბაქოს ათეშგიაჰს მომინე ხათუნის მავზოლეუმს ჰირკანის ეროვნულ პარკს ბინაგადის ეროვნულ პარკს ლიოქბათანის ტალახის ვულკანს ბაქოს სასცენო მთას კასპიის ზღვის თავდაცვით ნაგებობებს შუშას ნაციონალურ ნაკრძალს ორდუბადის ეროვნულ ნაკრძალსა და შაქის ხანების სასახლეს სხვა არქიტექტურულ საგანძურებს შორისაა მარდაქანის ოთხკუთხიანი ციხე იუხარი ჩარდახლარში მდებარე ფერიყალა მდინარე არაქსზე აგებული ხიდები და რამდენიმე მავზოლეუმი და საუკუნეებში აშენდა პატარა მონუმენტური არქიტექტურა მაგრამ გამორჩეული საცხოვრებელი ადგილები ბაქოში აშენდა უახლესი არქიტექტურული ძეგლებისგან თავისი უჩვეულო დიზაინით ბაქოს მეტროპოლიტენი გამოირჩევა და საუკუნეებში ბაქომ განვლო ძალიან სწრაფი განვითარების და გაძლიერების ეტაპი ნავთობის სფეროში ეს ყველაფერი საკმაოდ დადებითად აისახა ბაქოს მოდერნიზებული და ცივილიზებული არქიტექტურის წარმოშობაზე საბჭოთა კავშირის დაშლის და დამოუკიდებლობის გამოცხადებისშემდეგ ბაქომ ძველი საბჭოთა კავშირის დროინდელი არქიტექტურა განაახლა და შეცვალე თანამედროვე არქიტექტურით თანამედროვე აზერბაიჯანული არქიტექტურის ამოცანაა თანამედროვე ესთეტიკის მრავალფეროვანი გამოყენება და საკუთარი არქიტექტურულ მხატვრული სტილის ძიება არსებული ისტორიულ კულტურულ კონტექსტში მსხვილი პროექტები როგორიცაა ჰეიდარ ალიევის ცენტრი ცეცხლის ცათამბჯენები ბაქოს კრისტალური დარბაზი თეთრი ქალაქი და ი ხელი შეუწყო ქვეყნის თანამედროვე სახის ჩამოყალიბებაში აზერბაიჯანული ხელოვნებაში მსოფლიოს ერთ ერთ უძველეს ხელოვნებათა ობიექტში შედის რომლებიც აღმოჩენილია ორდუბადის რაიონის გემიგაიას პეტროგლიფების ტერიტორიაზე რომლებიც ძვ წ დან საუკუნით თარიღდება ბაზალტის კლდეებზე აღმოჩენილია დაახლოებით ამოჭედილი და მოჩუქურთმებული ფერწერული ნამუშევარი ირმის თხის ხარების ძაღლების გველების ფრინველების მისტიური არსებების ადამიანებისა და სხვადასხვა სიმბოლოების ნორვეგიელი ეთნოგრაფი და მოგზაური თურ ჰეიერდალი დარწმუნებული იყო რომ დაახლოებით ჩვ წ წელს ეს ხალხი აქედან სკანდინავიაში ჩავიდნენ და მათ ნავიანობის უნარ ჩვევები წაიღეს საუკუნეების მანძილზე აზერბაიჯანული ხელოვნება ბევრი სტილისტური ცვლილება განიცადა აზერბაიჯანული ფერწერა ტრადიციულად ხასიათდება ფერისა და სინათლის სითბოთი როგორც ეს ასახულია აზიმ აზიმზადისა და ბაჰრუზ კანგარლის ნაწარმოებებში ასევე რელიგიური მოღვაწეებისა და კულტურული პირების ნამუშევრებში ასობით წლის მანძილზე აზერბაიჯანულ ფერწერულობას კავკასიაში უპირატესობა ჰქონდა დაწყებული რომაული და ოსმალეთის პერიოდიდან და გაგრძელებული საბჭოთა და ბაროკოს პერიოდით ამ პერიოდის განმავლობაში გამორჩეული სხვა ცნობილი მხატვრები არიან სატარ ბაჰლულზადე თოღრულ ნარიმანბეიოვი თაჰირ სალაჰოვი ალაკბარ რზაგულიევი მირზა გადიმ ირავანი მიქაილ აბდულაევი და ბოიუქაღა მირზაზადე კინემატოგრაფია აზერბაიჯანში წლით თარიღდება სინამდვილეში კი აზერბაიჯანი ერთ ერთია იმ პირველი ქვეყნებიდან რომლებიც ჩაერთვნენ კინემატოგრაფიაში აქედან გამომდინარე გასაკვირი არ არის რომ კინოაპარატი მალევე ბაქოშიც გამოჩნდა საუკუნის დასაწყისში კასპიის სანაპირო აწარმოებდა მსოფლიოს ნავთობის ზე მეტს როგორც დღეს ასევე ადრე ნავთობის ინდუსტრია იზიდავდა უცხოელ ინვესტორებსა და მუშებს ნავთობის ბუმმა დასაწყისი მისცა აზერბაიჯანის სწრაფ განვითარებას წლის მაისს ადრ ში დამოუკიდებლობის დღისადმი მიძღვნილი დღესასწაული დოკუმენტურ ფილმში აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის დღე გადაიღეს რომლის პრემიერა წლის ივნისში ბაქოში გამართულ რამდენიმე თეატრში შედგა წელს საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ აზერბაიჯანის რევოლუციური კომიტეტის თავმჯდომარემ ნარიმან ნარიმანოვმა ხელი მოაწერა ბრძანებას აზერბაიჯანის კინემატოგრაფიის ნაციონალიზაციას რაც აზერბაიჯანის ანიმაციის შექმნას საფუძველი დაუდო პირველი ფილმის სტუდია ბაქოში წელს დაარსდა სტუდია მდებარეობდა ბაქოს მთავრობის შენობის უკან თუმცა ეს შენობა დღეს უკვე აღარ არსებობს ფრანგი ალექსანდრე მიშონი პირველი მეწარმე იყო რომელიც ჩამოვიდა და დასახლდა ბაქოში ის პროფესიით ფოტოგრაფი და ოპერატორი იყო მიჩნეულია რომ ის ბაქოში წელზე მეტს ცხოვრობდა სადაც მან დააარსა ფოტო სტუდია და აქტიურად იღებდა მონაწილეობას ბაქოს სამეცნიერო ფოტოწრის შექმნაში სადაც გახდა მისი მდივანი წლებში მან დოკუმენტური სურათები გადაიღო ბაქოს ლანდშაპტზე ნავთობის ამოფრქვევასა და საშინელ ხანძარზე რომელმაც მთლიანად გაანადგურა ნავთობის საბადოები მოგვიანებით წელს მიშონმა დაიწყო ყოველდღიური სარათების გადაღება რომელიც ასახავდა ბაქოს ცხოვრებას ამ სურატების გამოფენა მას პარიზში სურდა მიშონის გადარებული კადრები ჯერ კიდევ არსებობს აზერბაიჯანის საერთაშორისო კინემატოგრაფისტთა კავშირის არქივში კავკასიის ხალხური ცეკვები მოგვიანებით გამოყენებულ იქნა დოკუმენტურ ფილმში ასევე ამ ფილმში ნაჩვენები იყო ის საშინელი ხანძარი რომელმაც მთლიანად გაანადგურა ნავთობის საბადოები სწორედ ამ ფილმით აღნიშნეს მსოფლიო კინოს წლისთავი საფრანგეთში წელს არსებობს სამი სახელმწიფო ტელევიზია და ასევე არსებობს ერთი საზოგადოებრივი და კერძო არხი და აზერბაიჯანის კონსტიტუცია აძლევს სიტყვის თავისუფლების გარანტიას მაგრამ ეს პრაქტიკაში არ მუშაობს პრესისა და მედიის თავისუფლების მხრივ რამდენიმე წლის უკუსვლის შემდეგ აზერბაიჯანში მედიის მდგომარეობა სწრაფად გაუარესდა რომელიც სამთავრობო კამპანიის ფარგლებში განხორციელდა რაც ოპოზიციისა და კრიტიკის ჩახშობას გულისხმობდა ეს იმის მიუხედავად რომ ქვეყანა ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტს ხელმძღვანელობდა წლის მაისი ნოემბერი სამართალდარღვევებისა და ჟურნალისტების მიმართ ძალადობისგან დაუსჯელობა კვლავ ნორმად რჩება ყველა უცხოური მაუწყებლობა ქვეყანაში აკრძალულია ის პრესის თავისუფლების წლის ანგარიშის თანახმად აზერბაიჯანის პრესის თავისუფლების სტატუსია არათავისუფალი ხოლო აზერბაიჯანი ქვეყნიდან ე ადგილზეა რადიო თავისუფალი ევროპა რადიო თავისუფლება და ამერიკის ხმა აკრძალულია ქვეყანაში უკანასკნელი რამდენიმე წლის განმავლობაში სამი ჟურნალისტი მოკლეს და რამდენიმე სასამართლოების მიერ იდევნებოდა რომელიც ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ორგანიზაციებმა არასამართლიან ფაქტად აღიარეს წლის ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის ინფორმაციით აზერბაიჯანში ყველაზე მეტი ჟურნალისტია დაკავებული ვიდრე ევროპაში და ცენტრალურ აზიაში ასევე ქვეყანა მსოფლიოში მე ყველაზე მეტად ცენზურული ქვეყანაა და უსწრებს ამ მაჩვენებლით ირანსა და ჩინეთს ის წლის ოქტომბრის ანგარიშში აღნიშნულია რომ ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში აზერბაიჯანში ადამიანის უფლებები მძიმედ გაუარესდა აზერბაიჯანს უფლება აქვს მოახდინოს რეპრესიების უპრეცედენტო დონე და ამ პროცესში თითქმის მთლიანად გააუვნებელოს სამოქალაქო საზოგადოება ის წლის ყოველწლიური მოხსენება ქვეყნის შესახებ აცხადებს პოლიტიკური მოწინააღმდეგების დევნა გაგრძელდა ადამიანის უფლებათა დამცველმა ორგანიზაციებმა ვერ შეძლეს მუშაობის განახლება სინდისის მინიმუმ პატიმარი პატიმრობაში დარჩება წლის ბოლომდე დამოუკიდებელი ჟურნალისტებისა და აქტივისტების მიმართ რეპრესიები გრძელდებოდა როგორც ქვეყანაში ისე საზღვარგარეთ ხოლო მათი ოჯახის მიმართ გრძელდება ძალადობა და დაპატიმრებები ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო მონიტორები აკრძალეს და ქვეყნიდან გააძევეს წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის შესახებ ანგარიშები გრძელდებოდა თავისუფალი ჭიდაობა აზერბაიჯანში ტრადიციულად ითვლება ეროვნულ სპორტად რომელშიც აზერბაიჯანმა ეროვნულ ოლიმპიურ კომიტეტში გაწევრიანების შემდეგ თოთხმეტი მედალი მოიპოვა მათ შორის ოთხი ოქროს ამჟამად აზერბაიჯანში ყველაზე პოპულარული სპორტია ფეხბურთი და ჭიდაობა ფეხბურთი აზერბაიჯანში ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობაა და რეგისტრირებული ფეხბურთელით აზერბაიჯანის საფეხბურთო ფედერაციების ასოციაცია ქვეყნის უდიდესი სპორტული ასოციაციაა ამის მიუხედავად აზერბაიჯანის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების მაჩვენებელი საერთაშორისო საფეხბურთო კლუბებთან შედარებით დაბალია ყველაზე წარმატებული აზერბაიჯანული საფეხბურთო კლუბებია ნეფთჩი ბაქო ინტერ ბაქო ყარაბაღი და ხაზარ ლენქორანი წელს ნეფთჩი ბაქო გახდა პირველი აზერბაიჯანული გუნდი რომელიც გავიდა ევროპის კონკურსის ჯგუფურ ეტაპს რომელმაც დაამარცხა ი კვიპროსში ანგარიშით წლების უეფას ევროპის ლიგის პლეი ოფში წელს ყარაბაღი გახდა მეორე აზერბაიჯანული კლუბი რომელიც გავიდა უეფას ევროპის ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე ფუტსალი კიდევ ერთი პოპულარული სპორტის სახეობაა ქვეყანაში წლის უეფას ფუტსალის ჩემპიონატში აზერბაიჯანის ეროვნული ნაკრების გუნდი მეოთხე ადგილს მიაღწია ხოლო ადგილობრივმა გუნდმა არაზ ნახიჩევანმა ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა წლების უეფას ფუტსალის თასზე და წლების უეფას ფუტსალის თასზე აზერბაიჯანი ესპანეთის საფეხბურთო კლუბ ატლეტიკო მადრიდის მთავარი სპონსორი იყო და წლის სეზონებზე ნარდიც ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს აზერბაიჯანულ კულტურაში თამაში ძალიან პოპულარულია აზერბაიჯანში და ფართოდაა გავრცელებული ადგილობრივ საზოგადოებას შორის ასევე არსებობს აზერბაიჯანული ექსპერტების მიერ შემუშავებული და გაანალიზებული ნარდის სხვადასხვა ვარიაციები აზერბაიჯანი მსოფლიოს ერთ ერთი წამყვანი ფრენბურთის ქვეყანაა და აზერბაიჯანის ქალთა ფრენბურთის სუპერლიგა მსოფლიოში ერთ ერთი ყველაზე ძლიერი ქალთა ლიგაა აზერბაიჯანის ქალთა ეროვნული ნაკრები წლის ევროპის ჩემპიონატზე მეოთხე ადგილზე გავიდა გასული წლების განმავლობაში აზერბაიჯანის ისეთი გუნდები როგორიცაა რაბითა ბაქო და აზერრეიელ ბაქო ევროპის ჩემპიონატზე დიდ წარმატებას მიაღწიეს აზერბაიჯანელი ფრენბურთელების შემადგენლობაში შედიან ვალერია მამადოვა ოქსანა ქურთი ინესა ქორქმაზი ნატალია მამადოვა და ალა ჰასანოვა სხვა ცნობილი აზერბაიჯანელი სპორტსმენები არიან ნამიგ აბდულაევი თოღრულ ასკეროვი როვშან ბაირამოვი შარიფ შარიფოვი მარია სტადნიკი და ფარიდ მანსუროვი ჭიდაობაში ნაზიმ ჰუსეინოვი ელნურ მამადლი ელხან მამადოვი და რუსტამ ორუჯევი ძიუდოში რაფაელ აღაევი კარატეში მაჰამადრასულ მაჯიდოვი და აღასი მამადოვი კრივში ნიზამი ფაშაევი ოლიმპიურ ატლეტიკაში აზად ასკაროვი პანკრანში ედუარდ მამადოვი კიკბოქსინგში და ბრძოლაში ზაბით სამადოვი აზერბაიჯანში იმართება ფორმულა ერთის რბოლა და ქვეყანაში ფორმულა ერთის პირველი გრანპრი წლის ივნისს გაიმართა აზერბაიჯანში ყოველწლიურად სხვა გამართული ღონიზძიებებია ბაქოს თასი ჩოგბურთში და ველორბოლა ტურ დე ბაქო საერთო ინფორმაცია სამთავრობო რესურსები ძირითადი მედია ტურიზმი სომხეთი ოფიციალურად სომხეთის რესპუბლიკა ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო სამხრეთ კავკასიაში მდებარეობს დასავლეთ აზიაში დასავლეთიდან ესაზღვრება თურქეთი ჩრდილოეთიდან საქართველო აღმოსავლეთიდან აზერბაიჯანი ხოლო სამხრეთიდან ირანი და აზერბაიჯანის ექსკლავი ნახიჩევანი სომხეთი უმთავრესად მდებარეობს სამხრეთ კავკასიის ვულკანურ მთიანეთში სადაც ერთმანეთს ენაცვლება ნაოჭა ნაოჭა ლოდა ვულკანური მთეი ლავური პლატოები და ვაკეები ტერიტორიის მდებარეობს მ ზე მაღლა საშუალო სიმაღლეა მ უმაღლესი წერტილი მთა არაგაწი მ გეომორფოლოგიური თავისებურებების მიხედვით სომხეთს ნაწილად ყოფენ სომხეთის ტერიტორია მოქცეულია ხმელთაშუა ზღვის ნაოჭა გეოსინკლინური სარტყლის შიგა ნაწილში აქ გვხვდება თითქმის ყველა სისტემისა და ასაკის ნალექები განსაკუთრებით ფართოდაა გავრცელებული იურული და პალეოგენური ვულკანური დანალექი წყებები სომხეთის ტერიტორიის დაფარულია ბაზალტით ტუფით პემზით პერლიტითა და ვულკანური მოქმედების სხვა პროდუქტებით სასარგებლო წიაღისეულთა შორის გამოირჩევა სპილენძ მოლიბდენის ქაჯარანი აგარაკი დასტაკერტი და სხვა სპილენძის ალმადანის ღაფანი ალავერდი შამლუღი და სხვა ოქროს ზოდი მეღრაძორი რკინის რაზდენი სვარანაცი და სხვა პოლიმეტალების ნეფელინიანი სიენიტებისა და ქვამარილის საბადოები ბევრია საშენი მასალა მარმარილო ტუფი დოლომიტი პემზა ბაზალტი პერლიტი ბენტონიტური თიხები და სხვა სომხეთი მდიდარია მინერალური წყლებით ფართობი შეადგენს კვ კმ ს მნიშვნელოვანი მდინარეები არაქსი რაზდანი ტბა სევანი პროვინციები შედგება საქალაქო და სასოფლო კრებებისგან გუბერნატორები მაზრპეტები ინიშნებიან და თავისუფლდებიან მთავრობის მიერ ქვეყანა ადმინისტრაციულად იყოფა ოლქად მარზი მარზი დედაქალაქი რომელსაც ასევე მარზის სტატუსი აქვს ქვეყანას აქვს ოქროს მცირე რეზერვი სპილენძის მოლიბდენის თუთიის ალუმინის რესურსები საექსპორტოდ აწარმოებენ ქიმიკატებს კვების პროდუქტებს მანქანათმშენებლობის პროდუქციას ეროვნული ვალუტა სომხური დრამია მნიშვნელოვანი კურორტები არზნი დილიჟანი წახკაძორი სევანი ჯერმუკი ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა ავტონომიური რესპუბლიკა აზერბაიჯანის შემადგენლობაში ტერიტორიული ექსკლავი რესპუბლიკა მოიცავს კმ ფართობს მოსახლეობა შეადგენს კაცს ესაზღვრება აღმოსავლეთით და ჩრდილოეთით სომხეთს საზღვრის სიგრძე კმ სამხრეთით და დასავლეთით ირანს კმ და ჩრდილო დასავლეთით თურქეთს კმ საუკუნეში ნახიჩევანის ტერიტორია გახდა სეფიანთა იმპერიის ნაწილი წელს ბოლო რუსეთ სპარსეთის ომის და თურქმენჩაის ზავის შემდეგ ნახიჩევანის სახანო გავიდა ირანისგან რუსეთის იმპერიის მფლობელობაში წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ ნახიჩევანი და მისი მიმდებარე ტერიტორიები იმყოფებოდა რუსეთის დროებითი მთავრობის ამიერკავკასიის განსაკუთრებული კომიტეტის მმართველობის ქვეშ და შემდგომში ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის შემადგენლობაში წელს როდესაც ადფრ დაიშალა ნახიჩევანის მთიანი ყარაბაღის ზანგეზურის დღეს სომხეთის პროვინცია სიუნიქი და ყაზახის ტერიტორია გახდა სადავო ახლადშექმნილ სახელმწიფოთა სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და აზერბაიჯანის დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის წლის ივნისში ოსმალეთის იმპერიამ რეგიონის ოკუპაცია მოახდინა მუდროსის დროებითი ზავის მიხედვით ოსმალეთმა დათანხმდა გაეყვანა საკუთარი შეიარაღებული ძალები კავკასიიდან რომ შემდეგ ბრიტანეთს მოეხდინა რეგიონის ოკუპაცია პირველი მსოფლიო ომის ბოლოს წლის ივლისში ბოლშევიკებმა მოახდინეს რეგიონის ოკუპაცია და ივლისს გამოაცხადეს ნახიჩევანის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა აზერბაიჯანის სსრ თან მჭიდრო კავშირში ასე დაიწყო სამოცდაათწლიანი საბჭოთა მმართველობა წლის იანვარში ნახიჩევანმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა სსრკ სგან აზერბაიჯანში ნაციონალური მოძრაობის ჩახშობის საპასუხოდ და გახდა ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა ხოლო ერთი წლის შემდეგ ახლად შექმნილი დამოუკიდებელი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ფარგლებში ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა აზერბაიჯანის ავტონომიური ტერიტორიაა რომელიც რეგულირდება საკუთარი არჩეული საკანონმდებლო ორგანოს მიერ რეგიონი განიცდის სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის კონფლიქტის შედეგებს მისი ექსკლავი ქარქი დღემდე სომხეთის ოკუპაციის ქვეშაა ადმინისტრაციული დედაქალაქია ქალაქი ნახიჩევანი წლიდან ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის ლიდერია ვასიფ თალიბოვი ნახიჩევანის სახელების ვერსიებია ნახიჩევანი ნახჯივან ნახჩივან ნაჩიდშეუან ნახიჭევანი ნახჩაწანი ნახითჩევანი ნახჭავანი და ნახდჭევანი საუკუნის ენადმეცნიერის იოჰან ჰენრიხ ჰიუბშმანის თქმით სახელი ნახიჩევანი სომხურ ლიტერატურაში სიტყვასიტყვით ნიშნავს წარმოშობის ადგილს ნოეს კიდობანის არარატის მიმდებარედ ჩამოსვლის შესახებ ბიბლიურ მითითებას პირველ საუკუნეში ებრაელი ისტორიკოსი იოსებ ფლავიუსი წერდა ნახჭევანის შესახებ და მოიხსენიებდა როგორც ან წარმოშობის ადგილს ჰიუბსჩმანი აღნიშნავს რომ ქალაქი არ იყო ცნობილი ამ სახელით ანტიკურ ხანაში ამის ნაცვლად იგი აცხადებს რომ დღევანდელი სახელი ნახიჩევანი წარმოიშვა საწყისი დან ნახგაჭან პრეფიქსი მომდინარეობს ან ალბათ პიროვნების სახელი და ჰიუბსჩმანის თანამედროვე ტრანსკრიპციით ავანი სომხურად ნიშნავს ადგილს ქალაქს ნახიჩევანი ასევე ნახსენებია პტოლემეს გეოგრაფიაში და სხვა კლასიკური მწერლების ნაშრომებში როგორც სომხური ტრადიციის მიხედვით ნახიჩევანი დაარსდა ნოეს მიერ უძველესი მატერიალური კულტურის ნიმუშები ნაპოვნი რეგიონში თარიღდება ნეოლითის ხანით რეგიონი ურარტუს და მოგვიანებით მიდიის ნაწილი იყო ჩვენს წელთაღრიცხვამდე წელს ნახიჩევანი სომხეთის სატრაპო გახდა აქემენიანთა იმპერიის ქვეშ ძვ წ წელს ალექსანდრე მაკედონელის გარდაცვალების შემდეგ სხვადასხვა მაკედონიელი გენერლი როგორიცაა ნეოპტოლემეუსი ცდილობდა რეგიონის აღება მაგრამ ვერ მოახერხეს ხოლო მშობლიური სომხური ერვანდუნების დინასტია აყვავდა მანამ სანამ სომხეთი არ დაიპყრო ანტიოქე დიდმა მართავდა ძვ წ ძვ წ წელს ნახიჩევანი დიდი სომხეთის ნაწილი გახდა რომელიც დაფუძნდა არტაშეს ის მიერ სამეფოს შიგნით დღევანდელი ნახიჩევანის რეგიონი აირარატია ვასპურაკანის და სიუნიქის პროვინციის ნაწილი იყო ადრეული შუა საუკუნეების სომეხი ისტორიკოსის მოვსეს ხორენაცის თქმით მე და მე საუკუნეებში რეგიონი ეკუთვნოდა ნახარარ მურაციანების ოჯახს მაგრამ ცენტრალურ ხელისუფლებასთან დავის შემდეგ მეფე არტავაზდ პირველმა გაანადგურა ოჯახი და ჩამორთმეული მიწები ფორმალურად შეუერთა სამეფოს რეგიონის სტატუსმა როგორც ძირითადი სავაჭრო ცენტრი ხელი შეუწყო მის აყვავებას ხოლო ამის შედეგად ბევრი უცხოელი მმართველი მის დაპყრობას ნატრობდა სომეხი ისტორიკოსის ფავსტოს ბუზანდის საუკუნე ცნობით როდესაც სასანიანების სპარსელებმა დაიპყრეს სომხეთი სასანიანების მეფე შაპურ მ გააძევა სომეხი და ებრაელი ოჯახი წლებში წელს სომხეთის არშაკუნიანების მონარქია გაუქმდა და სასანიდურმა სპარსეთმა ნახიჩევანის ანექსირება მოახდინა წელს რეგიონი გადავიდა ბიზანტიის იმპერიის ხელში ნახიჩევანი მესროპ მაშტოცის მოსწავლის კორიუნ ვარდაპეტის თქმით ადგილი იყო სადაც სომეხმა მეცნიერმა და თეოლოგმა დაასრულა სომხური ანბანის შექმნა და გაიხსნა პირველი სომხური სკოლები ეს მოხდა პროვინცია გოხატანში რომელიც შეესაბამება ნახიჩევანის თანამედროვე ორდუბადის რაიონს ძალადობამ გამოიწვია ბევრი სომეხი მთავრების გაქცევა მეზობელ საქართველოს სამეფოში ან ბიზანტიის იმპერიაში იმავდროულად ნახიჩევანის ტერიტორია გახდა დამოუკიდებელი სომხეთის სამთავროს ნაწილი არაბთა კონტროლი ქვეშ საუკუნეში ნახიჩევანი გახდა არაბთა წინააღმდეგ აჯანყების სცენის ადგილი რომელსაც სპარსი რევოლუციონერი ბაბექ ხურამიტი ხელმძღვანელობდა ეს რეგიონი ასევე გადავიდა საჯიდების ხელში წელს და წლებს შორის სალარიდების ხელში შორის და შედადიანების ხელში შორის დაახლოებით წელს თურქ სელჩუკებმა დაიპყრეს რეგიონი საუკუნეში ქალაქი ნახიჩევანი გახდა აზერბაიჯანის საათაბაგოს აგრეთვე ცნობილი როგორც ილდეღიზიდების სახელმწიფო დედაქალაქი რომელშიც ირანის აზერბაიჯანის და სამხრეთ კავკასიის მნიშვნელოვანი ნაწილი შედიოდა საუკუნის მომინე ხათუნის ბრწყინვალე მავზოლეუმი რომელიც იყო ილდეღიზიდების მმართველის დიდი ათაბაგის ჯაჰან ფეჰლევანის მეუღლე თანამედროვე ნახიჩევანის ღირშესანიშნაობაა ილდეღიზიდების მმართველობის აყვავების დროს ნახიჩევანი და სამხრეთ კავკასიის სხვა სფეროები იყო სადავო საქართველოსთან საუკუნის ადრეულ წლებში როდესაც ილდეღიზიდების სახელმწიფო უკვე დასუსტებული იყო მხარგრძელები ხშირად აოხრებდნენ რეგიონს მას შემდეგ რეგიონი წელს მონღოლებმა და წელს ხორეზმელებმა გაანადგურეს ხოლო წელს მონღოლთა იმპერიის ნაწილი გახდა როდესაც კავკასიაში ჩორმაქანი შემოიჭრა საუკუნეში მონღოლთა ურდოს მმართველის გუიუკ ხანის მეფობის დროს ქრისტიანებს მიეცათ უფლება აშენებინად ეკლესიები მუსლიმურ ქალაქ ნახიჩევანში თუმცა ყაზან ხანის მიერ ისლამის მიღების შემდეგ ეს აიკრძალა საუკუნეში ნახიჩევანში გაიზარდა სომხური კათოლიკური ეკლესიის გავლენა თუმცა საუკუნეში ნახიჩევანის ტერიტორია ჯერ ყარა ყოიუნლუს და შემდეგ აყ ყოიუნლუს ნაწილი გახდა საუკუნეში ნახიჩევანის კონტროლი გადავიდა სეფიანთა იმპერიის ხელში თავისი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო საუკუნეებში ნახიჩევანი ხშირად განიცდიდა ომებს სეფიანთა და ოსმალეთის იმპერიას შორის თურქმა ისტორიკოსმა იბრაჰიმ ფეჩევიმ ასე აღწერა ოსმალეთის ჯარის გადასვლა არარატის დაბლობიდან ნახიჩევანში გადასახლებულების უმეტესობა დასახლდა ისპაანის გარეუბანში რომელსაც ეწოდა ახალი ჯულფა რადგანაც გადასახლებულები წარმოშობით ჯულფიდან იყვნენ მოგვიანებით თურქულენოვანი კანგარლის ტომს აბას მ ნებადართო დასხლებილიყვნენ თავისი სამეფოს სასაზღვრო რეგიონში საუკუნეში ნახიჩევანში დაიწყო გლეხთა ამბოხი ქოროღლის ხელმძღვანელობით რომელიც მიმართული იყო უცხოელი დამპყრობლების და ადგილობრივი მჩაგვრელების წინააღმდეგ წელს ნადირ შაჰის გარდაცვალების შემდეგ რეგიონში წარმოიშვა ნახიჩევანის სახანო რუსეთ ირანის ომისა და თურქმენჩაის ზავის შემდეგ წელს ნახიჩევანის სახანო შევიდა რუსეთის მფლობელობაში როდესაც ირანი იძულებული იყო დაეთმო რეგიონი ომისა და ხელშეკრულების შედეგად რუსული მმართველობის დაწყებისთანავე მეფის ხელისუფლებამ დაიწყო სომხების გადმოსახლება სპარსეთიდან და ოსმალეთის იმპერიიდან ნახიჩევანსა და კავკასიაში ამ პროცესს ნებადართო თურქმენჩაისა და ადრიანოპოლის ხელშეკრულების სპეციალური დებულებები ალექსანდრე გრიბოედოვის ცნობით რომელიც რუსეთის მუდმივი წარმომადგენელი იყო სპარსეთში როდესაც ნახიჩევანი გადავიდა რუსეთის მმართველობაში აქ იყო მკვიდრი სომხური ოჯახი გარდა ქალაქ ნახიჩევანისა მაჰმადიანი ოჯახი და სომხური იმიგრანტი ოჯახი ხოლო ქალაქ ნახიჩევანში ეს მონაცემი გამოიყურებოდა ასე და შესაბამისად სომეხი ემიგრანტების ასეთი დრამატული შემოდინების საპასუხოდ გრიბოედოვმა აღნიშნა წარმოქმნილი უთანხმოება სომხურ და მუსლიმურ მოსახლეობას შორის ამის გამო მან რუსეთის არმიის მეთაურისგან გრაფ ივანე პასკევიჩისგან მოითხოვა გაეცა ბრძანებება ზოგიერთი ჩამოსული ადამიანების გადასახლება მოეხდინა დარალაიაზის რეგიონში დაძაბულობის განმუხტვის მიზეზით პირველი მსოფლიო ომის დასრულებისას ნახიჩევანი გახდა სომხებსა და აზერბაიჯანელებს შორის უფრო მეტი სისხლღვრის ადგილი სადაც ორივე პრეტენზიას ავლენდა ტერიტორიაზე წლისთვის სომხური მოსახლეობა ოდნავ შემცირდა მდე ხოლო აზერბაიჯანელი მოსახლეობა გაიზარდა დაახლოებით მდე თებერვლის რევოლუციის შემდეგ რეგიონი იმყოფებოდა რუსეთის დროებითი მთავრობის ამიერკავკასიის სპეციალური კომიტეტის მმართველობის ქვეშ და შემდგომში ხანმოკლე ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის შემადგენლობაში წელს როდესაც ადფრ დაიშალა ნახიჩევანის მთიანი ყარაბაღის ზანგეზურის დღეს სომხეთის პროვინცია სიუნიქი და ყაზახის ტერიტორია გახდა სადავო ახლადშექმნილ სახელმწიფოთა სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და აზერბაიჯანის დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის წლის ივნისში რეგიონი გადავიდა ოსმალეთის მმართველობაში მუდროსის დროებითი ზავის მიხედვით ოსმალეთმა დათანხმდა გაეყვანა საკუთარი შეიარაღებული ძალები კავკასიიდან რომ შემდეგ ბრიტანეთს მოეხდინა რეგიონის ოკუპაცია ბრიტანული ოკუპაციის ქვეშ სერ ოლივერ უორდროპმა ინგლისის წარმომადგენელი სამხრეთ კავკასიაში შეთავაზა საზღვრების გავლა კონფლიქტის მოგვარების მიზნით უორდროპის თქმით სომხეთის პრეტენზიები აზერბაიჯანის მიმართ არ უნდა გასცდეს ყოფილი ერევნის გუბერნიის რომელიც ადრე რუსეთის იმპერიის დაყოფით მოიცავდა ნახიჩევანსაც ადმინისტრაციულ საზღვრებს ხოლო აზერბაიჯანი უნდა დაკმაყოფილდეს ბაქოსა და ელიზავეტოპოლის გუბერნიით ეს წინადადება უარყოფილი იყო როგორც სომხების მიერ რომლებსაც არ სურდა უკან წაეღოთ თავიანთი მოთხოვნები ყაზახიზე ზანგეზურისა და ყარაბაღზე ისევე აზერბაიჯანელების მიერ მათვის მიუღებელი იყო ნახიჩევანის დაკარგვა იმის გამო რომ დავები ორ ქვეყანას შორის გრძელდებოდა მალე ნათელი გახდა რომ მყიფე მშვიდობა ბრიტანეთის ოკუპაციის ქვეშ არ გაგრძელდება ვლადიმერ ლენინმა მიესალმება ამ დიდი საბჭოთა ძმობის აქტს სადაც საბჭოთა ხალხების ოჯახს შორის საზღვრებს არ ჰქონდა მნიშვნელობა თუმცა არ დაეთანხმა ამას და ნახიჩევანის მოსახლეობას რეფერენდუმი შესთავაზა ამ რეფერენდუმის ოფიციალური მოღვაწეების განცხადებით რომელიც წლის დასაწყისში ჩატარდა ნახიჩევანის მოსახლეობის სურდა რეგიონი ჩართული იყო აზერბაიჯანის სსრ ს შემადგენლობაში ავტონომიური რესპუბლიკის უფლებით გადაწყვეტილება იმისა რომ ნახიჩევანი გახდეს ნაწილი თანამედროვე აზერბაიჯანისა გაამყარა წლის მარტის მოსკოვის ხელშეკრულებამ რომელსაც ხელი მოაწერეს მოსკოვში ერთის მხრივ საბჭოთა რუსეთმა და მეორე მხრივ ახლად დაარსებულმა თურქეთის რესპუბლიკამ შეთანხმებამ საბჭოთა რუსეთსა და თურქეთს შორის ასევე მოუწოდებდა შარურ დარალაგეზის მაზრა რომლის მოსახლეობის უმრავლესობას აზერბაიჯანელები შეადგენდნენ შევიდეს ნახიჩევანის შემადგენლობაში რითაც თურქეთს საშუალება ექნებოდა ესაზღვროს აზერბაიჯანის სსრ ს ეს გარიგება კიდევ ერთხელ დაადასტურა ოქტომბერის ყარსის ხელშეკრულებამ ხელშეკრულების მუხლში წერია ამით წლის თებერვალს საბჭოთა კავშირმა ოფიციალურად დააფუძნა ნახჭევანის ასსრ ავტონომიური რესპუბლიკის კონსტიტუცია მიიღეს წლის აპრილს როგორც საბჭოთა კავშირის შემადგენელი ნაწილი ნახიჩევანის ეთნიკურ შემადგენლობას შორის დაძაბულობამ იკლო ისევე როგორც ტერიტორიულმა პრეტენზიებმაც ამის ნაცვლად იგი გადაიქცა მნიშვნელოვან ინდუსტრიულ ზონად განსაკუთრებით სამთო მინერალების მოპოვების სფეროში როგორიცაა მარილის მოპოვებაში საბჭოთა მმართველობის დროს რეგიონის ტერიტორიაზე გადიოდა ძირითადი სარკინოიგზო ხაზები როგორიცაა მოსკოვი თეირანისა და ბაქო ერევანის რკინიგზის ხაზი რეგიონი ასევე იყო მნიშვნელოვანი სტრატეგიული ტერიტორია ცივი ომის დროს ესაზღვრებოდა თურქეთსა ნატო ს წევრი და ირანს დასავლეთის ახლო მოკავშირე წლის რევოლუციამდე საბჭოთა კავშირის დროს გაუმჯობესდა კეთილდღეობა განათლებისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სფეროს განსაკუთრებული ცვლილებები შეეხო წელს ნახიჩევანში მხოლოდ ორი საავადმყოფო ფუნქციონირებდა სულ საწოლიანი რეგიონში ხშირად იყო გავრცელებული ტრახომის და ტიფის დაავადებები მალარიამ რომელის ძირითადი მიზეზი მიმდებარე არაქსი იყო რეგიონს სერიოზული ზიანი მიაყენა ნებისმიერ დროს დან მდე ნახიჩევანის მოსახლეობა ინფიცირებული იყო მალარიით ასევე ნორაშენის მოსახლეობის დღევანდელი შარური თითქმის დაავადებული იყო სიტუაცია მკვეთრად გაუმჯობესდა საბჭოთა პერიოდში მალარიის შემთხვევა მკვეთრად შემცირდა ხოლო ტრახომა და ტიფი მთლიანად აღმოიფხვრა საბჭოთა პერიოდში ნიხიჩევანის დემოგრაფიული სიტუაციაც გაუმჯობესდა ამ დროს სომხური მოსახლეობა თანდათან შემცირდა რადგან ბევრი გადავიდა სომხეთის სსრ ში წელს რეგიონის მოსახლეობის ეთნიკურად სომეხები იყვნენ ხოლო წლისთვის ეს ციფრი მდე შემცირდა იმავდროულად აზერბაიჯანელი მოსახლეობის რიცხვმა საგრძნობლად გაიზარდა ძირითადად მაღალი შობადობის და სომხეთიდან იმიგრაციის გამო წელს დან წელს მდე მთიან ყარაბაღშიც აღნიშნა სომხების მსგავსი შემცირება მაგრამ უფრო ნელი დემოგრაფიული ტენდენციებით მათ ეშინოდათ ტერიტორიის საბოლოო დე არმენიზაციისა როდესაც დაძაბულობა სომხებსა და აზერბაიჯანელებს შორის განახლდა იან წლებში მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის გამო აზერბაიჯანის სახალხო ფრონტმა მოახერხა ზეწოლა მოეხდინა აზერბაიჯანის სსრ ს რომელმაც შემოიღო ნაწილობრივი სარკინიგზო და საჰაერო ბლოკადა სომხეთის მიმართ ხოლო მეორე მიზეზი სარკინიგზო მომსახურების ჩამონგრევის გახდა ის რომ სომხური ძალები აწყობდნენ თავდასხმებს მატარებლებს რომლებიც შედიოდნენ სომხეთის ტერიტორიაზე აზერბაიჯანიდან რის შედეგადაც რკინიგზის პერსონალმა უარი განაცხადა სომხეთში შესვლაზე ამ მოვლენამ ურყოფითი ეფექტი მოახდინა სომხეთის ეკონომიკაზე რადგან ქვეყნის საქონლის სატვირთო და სარკინიგზო მიმოსვლაზე იყო დამოკიდებული ამის საპასუხოდ სომხეთმა დახურა სარკინიგზო მიმოსვლა ნახიჩევანთან რითაც დაკეთა ექსკლავის ერთადერთი გზა დანარჩენ საბჭოთა კავშირთან ჰეიდარ ალიევი აზერბაიჯანის მომავალი პრეზიდენტი წელს დაბრუნდა თავის სამშობლოში ნახიჩევანში მას შემდეგ რაც წელს მიხეილ გორბაჩოვმა გამოაძევა იგი მისი პოლიტბიუროს პოზიციიდან დაბრუნებიდან მალევე აბსოლუტური უმრავლესობით ალიევი აირჩიეს ნახიჩევანის უზენაეს საბჭოში ალიევი შემდგომში დატოვა სკკპ და გორბაჩოვის წინააღმდეგ წლის აგვისტოს წარუმატებელი გადატრიალების შემდეგ მან მოუწოდა აზერბაიჯანის სრული დამოუკიდებლობისკენ ასევე დაგმო აიაზ მუტალიბოვი გადატრიალების მხარდაჭერისთვის წლის ბოლოს ალიევმა გაამყარა თავისი ძალაუფლება როგორც ნახიჩევანის უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარე ასევე გამოაცხადა ნახიჩევანის სრული დამოუკიდებლობა ბაქოსგან ნახიჩევანი ყარაბაღის ომის დროს გადაიქცა კონფლიქტურ არენად წლის მაისს სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა ცეცხლი გაუხსნეს სადარაქის რაიონს სომხებმა განაცხადეს რომ თავდასხმა იყო საპასუხოდ ნახიჩევანის აზერბაიჯანული ძალების მიერ საზღვრისპირა ცეცხლის გახსნაზე სომხური სოფლების მიმართულებით დავით ზადოიანის წლის სომეხი ფიზიკოსისა და რეგიონის მერის განცხადებით სომხებმა მოთმინება დაკარგეს აზერბაიჯანელების მხრიდან ერთვიანი სროლების შემდეგ ნახიჩევანის მთავრობამ უარყო ეს ბრალდება და ნაცვლად ამტკიცებდა რომ სომხეთის თავდასხმა იყო პროვოცირებული და კონკრეტულად მიზნობრივ ხასიათს ატარებდა კერძოდ თურქეთსა და ნახიჩევანს შორის ხიდის დაბლოკვის სომხები არ რეაგირებენ დიპლომატიურ ზეწოლაზე განუცხადა იტარ ტასს ნახიჩევანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა რზა იბადოვმა და განაგრძო ამიტომ მნიშვნელოვანია ესაუბრო იმ ენაზე რომელიც მათ ესმით თურქეთის დედაქალაქ ანკარაში სააგენტოსთან იბადოვმა აღნიშნა რომ სომხეთის მიზანია რეგიონში ხელში ჩაიგდოს კონტროლი ნახიჩევანზე ის ინფორმაციით საომარი მოქმედებები დაიწყო მას შემდეგ რაც სამი ადამიანი დაიღუპა როდესაც სომხურმა ძალებმა ცეცხლი გახსნეს რეგიონის მიმართულებით მძიმე საბრძოლო მოქმედებებს ადგილი ჰქონდა მაისს როდესაც სომხებმა ნახიჩევანის ანკალავის კერძოდ ქარქის ოკუპაცია მოახდინეს ქარქი პატარა ტერიტორიაა რომელზეც სომხეთის ძირითადი ჩრდილოეთ სამხრეთის გზატკეცილი გადის ანკლავი ამჟამად რჩება სომხების ოკუპაციის ქვეშ ქალაქ შუშის დაცემის შემდეგ მუტალიბოვის ხელისუფლებამ დაადანაშაულა სომხეთის მთავრობა ნახიჩევანის ოკუპაციის მცდელობაში რომელსაც უარყოფს სომხეთის მთავრობის თანამდებობის პირები თუმცა მაისს ჰეიდარ ალიევმა ცალმხვრივად გამოაცხადა ცეცხლის შეწყვეტა და ცდილობდა დადოს სეპარატისტული სამშვიდობო ზავი სომხეთთან სომხეთის პრეზიდენტმა ლევონ ტერ პეტროსიანმა გამოთქვა მზადყოფნა რომ ხელი მოაწეროს ხელშეკრულებას ნახიჩევანთან რათა დასრულდეს საბრძოლო მოქმედებები შემდგომში ცეცხლის შეწყვეტა შეთანხმებული იყო კონფლიქტმა რეგიონში გამოიწვია თურქეთის მწვავე რეაქცია თურქეთის პრემიერ მინისტრმა თანსუ ჩილერმა განაცხადა რომ ნებისმიერ სომხური საბრძოლო მოქმედება ნახიჩევანის ძირითად ტერიტორიაზე გამოიწვევს ომის გამოცხადებას სომხეთის მიმართ რუსი სამხედრო ლიდერების მოსაზრებით რომელიმე მესამე მხარის ჩარევა კონფლიქტში შეიძლება გამოიწვიოს მესამე მსოფლიო ომი სექტემბრის დასაწყისში ათასობით თურქი ჯარისკაცი გაიგზავნა თურქეთ სომხეთის საზღვარზე საპასუხოდ რისეთის სამხედრო ძალებმა სომხეთში გაზარდეს სამხედროების რაოდენობა სომხურ თურქული სასაზღვრო ზოლის გასწვრივ და განამტკიცეს თავდაცვა დაძაბულ პერიოდში როდესაც ომი გარდაუვალი ჩანდა დაძაბულობამ პიკს მიაღწია როდესაც თურქეთის მძიმე არტილერიამ ორი საათის განმავლობაში ისროდა ნახიჩევანის მხარეს ნახიჩევანი სომხეთის საზღვარზე ირანმაც სომხეთის თავდასხმებზე საპასუხოდ ნახიჩევანის საზღვრის გასწვრივ ჩაატარა ფართომასშტაბიანი სამხედრო მანევრები როგორც გაფრთხილება სომხეთისთვის თუმცა სომხეთმა ნებისმიერი სხვა შემდგომი თავდასხმები ნახიჩევანზე არ განახორციელა ხოლო რუსი სამხედროების ყოფნა იყო საპასუხოდ იმისა რომ თურქეთს შეუძლია ითამაშოს სამხედრო როლი ამ კონფლიქტში პოლიტიკურ არასტაბილურობის პერიოდის შემდეგ წელს აზერბაიჯანის პარლამენტმა ნახიჩევანიდან ჰეიდარ ალიევი მოიწვია დღეს ნახიჩევანი ინარჩუნებს ავტონომიას როგორც ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა და არის საერთაშორისოდ აღიარებული როგორც აზერბაიჯანის შემადგენელი ნაწილი რომელიც რეგულირდება თავისი საკუთარი არჩეული საკანონმდებლო ორგანოთი ნახიჩევანის ახალი კონსტიტუცია დამტკიცდა წლის ნოემბრის რეფერენდუმზე კონსტიტუცია რესპუბლიკის ასამბლეამ წლის აპრილს მიიღო და ძალაში შევიდა წლის იანვარს თუმცა რესპუბლიკა რჩება იზოლირებული არა მხოლოდ დანარჩენი აზერბაიჯანშისგან არამედ პრაქტიკულად მთელი სამხრეთ კავკასიის რეგიონისგან ვასიფ თალიბოვი რომელიც დაქორწინებულია აზერბაიჯანის მმართველი ოჯახის ალიევი ნათესავზე არის რესპუბლიკის მიმდინარე საპარლამენტო თავმჯდომარე რეგიონის მოსახლეობის უმრავლესობა უყურებს თურქულ არხებს ეკონომიკური სირთულეები და ენერგიის დეფიციტი რომელიც სომხეთის მუდმივი ბლოკადის საპასუხოდ აზერბაიჯანელი და თურქული ბლოკადისა მიზეზია რეგიონის პრობლემაა ამის გამო შრომითი მიგრანტები სამუშაოდ მეზობელ თურქეთში გადადიან ერთ ერთმა თურქმა ანალიტიკოსმა განაცხადა რომ მიგრაცია ისეთი დიდია რომ სტამბოლის ბესლერის რაიონის მოსახლეობის უმრავლესობას ნახიჩევანელები წარმოადგენენ ნახიჩევანის მერმა ველი შახვერდიევმა ბრიტანელ მწერალთან თომას დე ვაალთან საუბრისას ყარაბაღის კონფლიქტის მშვიდობიან გადაწყვეტას მიემხრო და ასევე ისაუბრა სომხურ აზერბაიჯანულ თბილ ურთიერთობებზე საბჭოთა კავშირის დროს მან განაცხადა მე შემიძლია გითხრათ რომ ჩვენ სომხებთან ძალიან ახლო ურთიერთობები გვქონდა ისინი შესანიშნავები იყვნენ როდესაც მივდიოდი მოსკოვში უნივერსიტეტში მე არც ერთხელ წავსულვარ ბაქოს გავლით მე ჩავჯექი ავტობუსში რომელიც ერთ საათში ერევანში იყო შემდეგ თვითმფრინავით მოსკოვში გადავფრინდი და იმავე გზით უკან დავბრუნდი ცოტა ხნის წინ ნახიჩევანმა ხელშეკრულება გააფორმა ირანთან მეტი გაზის ექსპორტისთვის ასევე წლის ოქტომბერში ორ ქვეყანას შორის მდინარე არაქსზე ახალი ხიდი გაიხსნა გახსნას დაესწრო აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი და ირანის პირველი ვიცე პრეზიდენტი ფარვიზ დავუდი ნახიჩევანი დაყოფილია რვა ადმინისტრაციულ ერთეულად აქედან შვიდი რაიონია და ერთი ნახიჩევანი თვითმმართველი ქალაქია ქურთები ნახიჩევანში ძირითადად ცხოვრობენ სადარაქის რაიონსა და თეივაზში რეგიონიდან დარჩენილი სომხები გამოაძევეს აზერბაიჯანის შეიარაღებულმა ძალებმა მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის დროს როგორც მოსახლეობის ძალისმიერი გაცვლის ნაწილი სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის წლის საბჭოთა შეფასებით ტერიტორიის იყო სოფელი ხოლო იყო საქალაქო ქალაქის პროცენტული მაჩვენებელი წელს მდე და წელს მდე გაიზარდა წლისთვის ნახიჩევანის საერთო მოსახლეობის დან ადამიანი ცხოვრობს ქალაქად რაც წელს ქალაქის პროცენტულობა მდე გაზარდა ნახიჩევანი გამოირჩევა მაღალი ადამიანის განვითარების ინდექსით მისი სოციალურ ეკონომიკური ძალა ბევრად აღემატება მეზობელ ქვეყნებს ისევე როგორც თავად აზერბაიჯანსაც წლის ივნისის ნახიჩევანის ა რ სტატისტიკის კომიტეტის ანგარიშის თანახმად წლის ბოლოსთვის ზოგიერთი სოციალურ ეკონომიკური მონაცემები მათ შორის შემდეგი გამოაქვეყნა ადამიანის განვითარების ინდექსის გამოთვლით წლის ახალი მეთოდის გამოყენებით ზემო მონაცემებში ცვლილება შევიდა გარდა ამისა ადამიანის განვითარების ინდექსი შეადგენს ნახიჩევანი სახელმწიფო რომ ყოფილიყო განთავსდებოდა ადამიანის განვითარების ინდექსის მიხედვით მალაიზიასა ე და მავრიკის ე შორის გარდა ამისა ირანის ე თურქეთის ე ან აზერბაიჯანის ე აგი სთან შედარებით ნახიჩევანი არის ნახევრად უდაბნოს რეგიონი რომელიც გამოეყოფა აზერბაიჯანის ძირითად ნაწილს სომხეთის მიერ ზანგეზურის მთები აყალიბებს საზღვარს სომხეთთან ხოლო მდინარე არაქსი განსაზღვრავს საზღვარს ირანთან არაქსის წყალსაცავი მდებარეობს ამავე მდინარეზე და გამოიყენება სასოფლო სამეურნეო საჭიროებებსა და ჰიდროელექტროსადგურისთვის რომლის დენი მიეწოდება აზერბაიჯანსა და ირანს ნახიჩევანის ძალიან მშრალი და მაღალმთიანია რეგიონის უმაღლესი მწვერვალია მთა გაფიჯიღი მ და ყველაზე გამორჩეულია გველის მთა მ რომელიც ჩანს ქალაქ ნახიჩევანიდან ლეგენდის მიხედვით მწვერვალის ნაპრალში გაჩერდა ნოეს კიდობანი როდესაც წყალდიდობა ჩადგა ყაზანგიოდაღი მ კიდევ ერთი მწვერვალია ნახიჩევანის მრეწველობა მოიცავს სამთო მინერალების მოპოვებას როგორიცაა მარილი მოლიბდენი და ტყვია სოფლის მეურნეობა რომელიც შემუშავდა და განვითარდა საბჭოთა წლებში სპეციალურად მშრალი კლიმატისთვის მისცა საშუალება რეგიონს გაზარდოს ხორბალი ძირითადად გაშენებულია არაქსის ვაკეზე ქერი ბამბა თამბაქო ხილის ბაღი თუთა და ყურძენი ღვინის დასამზადებლად მრეწველობის სხვა დარგები მოიცავს ბამბის დამუშავებას გაწმენდას აბრეშუმის დამუშავებას ხილის კონსერვაციას ხორცის შეფუთვასა და მეცხვარეობას სასარგებლო წიაღისეულის გადამუშავება მარილი რადიო ინჟინერია აბრეშუმის პროდუქტების დამზადება ხორცისა და რძის პროდუქტები მინერალური წყალების ჩამოსხმა ტანსაცმლის ავეჯის დამზადება არის ნახიჩევანის ინდუსტრიის ძირითადი დარგები ყარაბაღის ომის გამო წელს რეგიონის ეკონომიკამ განიცადა მძიმე დარტყმა როდესაც დაკარგა ხელმისაწვდომობა ნედლეულზეც და ბაზრებზეც მიუხედავად იმისა რომ გაჩნდა ახალი ბაზრები ირანისა და თურქეთის სახით დღეს ეს იზოლაცია კვლავ რჩება რომელიც ზიანს აყენებს განვითარებას ნახიჩევანის ეკონომიკა დაფუძნებულია სოფლის მეურნეობაზე სამთო და გადამამუშავებელ მრეწველობაზე თუმცა რესპუბლიკის ბიუჯეტის მიეწოდება ბაქოდან ცენტრალური ხელისუფლებისგან რეგიონს დახმარებას ასევე თურქეთი და რამდენიმე არასამთავრობო ორგანიზაცია უწევს რესპუბლიკა მდიდარია მინერალებით ნახიჩევანში მდებარეობს მარმარილოს კირქვის და თაბაშირის საბადოები ამავე დროს ქვის მარილის დეპოზიტები ამოწურულია ნეჰრამში ნახიჩევანისა და სუსტინში მოლიბდენის მნიშვნელოვანი საბადოები ამჟამად დახურულია როგორც ანკლავის იზოლაციის შედეგი არსებობს ბევრი მინერალური წყლების წყარო როგორიცაა ბადამლი სირაბი ნაგაჯირი ყიზილჯირი სადაც წყალი დარიშხანს შეიცავს სასოფლო სამეურნეო მიწების დაახლოებით კერძო მფლობელობაშია თუმცა სოფლის მეურნეობა ცუდად განვითარებულია წარმოება მკვეთრად შემცირდა და მასშტაბური კომერციული სოფლის მეურნეობაც შემცირდა რეგიონის ტერიტორიის ორ მესამედს კლდოვან ფერდობებს და უდაბნოს უკავია ამიტომ სახნავ სათესი მიწების ფართობი საკმაოდ შეზღუდულია ძირითადი მოსავალია ბამბა და თამბაქო რომელიც გაშენებულია ის ვაკეზე ქალაქ შარურთან და ნახიჩევანთან ახლოს მარცვლეუის წარმოების სამი მეოთხედი მოდის ხორბალზე განსაკუთრებით ზამთარის ხორბლლზე რომელიც კონცენტრირებულია შარურის ვაკის სარწყავ მიწებსა და მდინარე ნახიჩევანის აუზზე მევენახეობას ნახიჩევანში გააჩნია უძველესი ტრადიცია განსაკუთრებით არაქსის ხეობასა და მთისწინეთში ძალიან ცხელი ზაფხულის და ხანგრძლივი თბილი შემოდგომის წყალობით შესაძლებელია გაიზარდოს ისეთი უაღრესად ტკბილი ყურძენის ჯიშები როგორიცაა ბაიან შირაზი თებრიზი შირაზი ღვინოები როგორიცაა ნახიჩევანი შაჰბუზი აბრაგუნისი აზნაბურქი არის მისაღები ხარისხის და ძალიან პოპულარული ხილის წარმოება საკმაოდ მნიშვნელოვანია ძირითადად ესენია კომში მსხალი ატამი გარგარი ლეღვი ნუში და ბროწეული მესაქონლეობა ნახიჩევანისთვის ტრადიციული მეურნეობაა იმის გამო რომ რეგიონს ახასიათებს მშრალი კლიმატი საძოვრები ნახიჩევანში არაპროდუქტიულია ამიტომ მეცხვარეობა სჭარბობს სხვა პირუტყვის წარმოებასთან შედარებით ზამთრის საძოვრები განლაგებულია ის ვაკეზე ზღვის დონიდან მ მაგრამ ზაფხულის საძოვრები განლაგებულია მაღალ მთებში ზღვის დონიდან მ ყველაზე გავრცელებული ცხვრის ჯიშია ბალბასი ცხვრის ეს ჯიში გამოირჩევა პროდუქტიულობით და თოვლისავით თეთრი აბრეშუმისებრი მატყლი რომელიც ფართოდ გამოიყენება ხალიჩების წარმოებაში მსხვილი და პატარა რქოსანი პირუტყვი გაშენებულია ყველგან განსაკუთრებით შარურისა და ნახიჩევანის შემოგარენში ასევე გაშენებულია დომბაც მიუხედავად იმისა რომ მთავრობამ განაცხადა ხელი შეუწყოს ტურიზმს ის მაინც ჩასახვის სტადიაზეა წლამდე ტურისტებს ესაჭიროებოდათ ჩასვლის სპეციალური ნებართვა რომელიც უკვე გააუქმდა რაც ამსუბუქებს მგზავრობას მომსახურების თვალსაზრისით ნახიჩევანი გთავაზობთ დასვენების ძირითად საშუალებებს მაგრამ ზამთარში გათბობის ნაკლებობაა რაც გამოწვეულია საწვავის უკმარისობით აზერბაიჯანს ედება ბრალად ისტორიული სომხური ძეგლების განადგურება ნახიჩევანში როგორც ნაწილი პოლიტიკური განზრახვის რომ წაშალოს სომხური კულტურის კვალი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე სომხური ეკლესიების რიცხვი როგორც ცნობილია ნახიჩევანის რეგიონში შეადგენს ზე მეტს წელს ფრანგი მოგზაურის ალექსანდრე დეროდის ცნობით ჯულფაში ათასზე მეტი სომხური საფლავის ქვა არსებობდა გაკეთებული მარმარილოთი წლისთვის საეკლესიო ძეგლების რიცხვი სავარაუდოდ და შორის იყო მწერალი და ჟურნალისტი სილვიან ბესონი მიიჩნევს რომ ეს ძეგლები შემდგომში განადგურდა როგორც აზერბაიჯანის მთავრობის კამპანიის ნაწილი მიმართული სომხური კულტურის კვალის წასაშლელად თავის მიწაზე საუკუნის აბრაგუნისის წმინდა სტეფანეს ეკლესიის წელს ვიზიტისას შვეიცარია სომხეთის ასოციაციის წევრებმა აღმოაჩინეს რომ ცოტა ხნის წინ ეკლესია განადგურდა მხოლოდ რამდენიმე აგური მოჩანდა შიშველ მიწაზე მსგავსი სურათი დახვთად შურუდშიც სადაც საუკუნის წმინდა ჰაკოპ ჰაირაპეტის ეკლესია სრულად განადგურებულია სომხური ეკლესიები რომლებიც იან წლებში იდგნენ ნორაშენში კირნაში და გალში ასევე გაქრა ყველაზე ცნობილი საქმეა შუა საუკუნეების საფლავის ქვების მასობრივი განადგურება ჯულფის სასაფლაოზე ამის მტკიცებულებაა ფოტოგრაფიული ვიდეო და სატელიტური კადრები წლის აპრილში ბრიტანული მასზე შემდეგს წერდა სომხებმა დიდი ხანია ატეხეს განგაში რომ აზერბაიჯანელები აპირებენ აღმოფხვრან ყველა მტკიცებულება იმისა რომ სომხები ცხოვრობდნენ ნახიჩევანში და ამ მიზნით უკვე ახორციელებენ მასიურ და შეუქცევად სომხური კულტურული კვალის განადგურებას ირონია ის არის რომ ეს ფაქტი მოხდა არა ომის დროს არამედ მშვიდობიან დროს განაცხადა სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ვარდან ოსკანიანმა აზერბაიჯანი გამუდმებით უარყოფს ამ ბრალდებებს მაგალითად აზერბაიჯანის ელჩმა აშშ ში ჰაფიზ ფაშაევმა ამ ვიდეო და ფოტომასალაზე ასე გამოეხმაურა ნაჩვენებია უცნობი ადამიანები რომლებიც ანგრევენ საშუალო ზომის ქვებს და არ არის ნათელი თუ რა ეროვნების ადამიანებია ისინი ასევე თქვა რომ ეს ანგარიშები სომხების პროპაგანდაა რომლებიც მიზნად ისახავს ყურადღების გადატანას და განაცხადა რომ ეს არის სომხეთის სახელმწიფოს პოლიტიკის ნაწილი რომლებიც ანადგურებენ ისტორიულ და კულტურულ ძეგლებს აზერბაიჯანის ოკუპირებულ ტერიტორიებზე აზერბაიჯანის უარყოფის საპირისპიროდ რიგ საერთაშორისო ორგანიზაციებმა დაადასტურეს სასაფლაოს სრული განადგურება ომისა და მშვიდობის გაშუქების ინსტიტუტმა წლის აპრილს განაცხადა რომ არ არსებობს არაფერი ჯუგას ცნობილი ქვის ჯვრებისგან ძეგლებისა და ღირსშესანიშნაობათა დაცვის საერთაშორისო საბჭოს იკომოსი ცნობით წელს აზერბაიჯანის სახელმწიფომ ხაჩქარი გაანადგურა მიუხედავად იმისა რომ განადგურება დროებით შეჩერდა იუნესკოს პრეტესტის შემდეგ ოთხი წლის თავიდან განახლდა იკომოსის ცნობით წლის იანვარისთვის წლის სასაფლაო სრულიად გასწორდა მიწასთან წლის დეკემბერს მეცნიერების ხელშეწყობის ამერიკულმა ასოციაციამ გამოაქვეყნა ანგარიში სახელწოდებით სატელიტური სურათები გვიჩვენებენ გაუჩინარებულ სომხურ ძეგლებს აზერბაიჯანში ევროპარლამენტმა ოფიციალურად მოუწოდა აზერბაიჯანს შეაჩეროს დანგრევის პროცესი როგორც დარმღვევი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის კონვენციისა ევროპარლამენტის რეზოლუცია რომელიც ეხება სამხრეთ კავკასიის კულტურულ ძეგლებს წერია ევროპარლამენტი მკაცრად გმობს ჯულფის სასაფლაოს განადგურებას ისევე როგორც ყველა ისტორიული მნიშვნელობის ძეგლების განადგურებას რომელსაც ადგილი ჰქონდა სომხეთის ან აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე და გმობს ნებისმიერ ამგვარ ქმედებას რომელიც ცდილობს გაანადგუროს კულტურული მემკვიდრეობა წელს აზერბაიჯანმა არ დაუშვა ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ეუთო მისიის წევრები უძველესი სამარხების შესამოწმებლად რომელიც შემდეგში განაცხადა რომ აზერბაიჯანი მიიღებდა მხოლოდ იმ დელეგაციას რომელიც ასევე სომხების მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებსაც მოინახულებდა ჩვენ ვფიქრობთ რომ იმ შემთხვევაში თუ ყოვლისმომცველი მიდგომა მიღებულუ იქნება პრობლემის მიმართ რომელიც დასმულია განაცხადა აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ოფიციალურმა წარმომადგენელმა თაჰირ თაღიზადემ შესაძლებელი იქნება ქრისტიანული ძეგლების შესწავლა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მათ შორის ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზეც განახლებული მცდელობა იყო დაგეგმილი ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ინსპექტორების მიერ წლის აგვისტოდან სექტემბრამდე ბრიტანელი დეპუტატის ედუარდ ოჰარას ხელმძღვანელობით ნახიჩევანის გარდა დელეგაციამ უნდა ესტუმრა ბაქოს ერევანს თბილისსა და მთიან ყარაბაღს ინსპექტორები გეგმავდნენ მთიან ყარაბაღში შესულივნენ სომხეთის გავლით თუმცა აგვისტოს ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეაში აზერბაიჯანის დელეგაციის ხელმძღვანელმა მოითხოვა რომ ინსპექტორები შესულიყვნენ მთიან ყარაბაღში აზერბაიჯანის გავლით აგვისტოს ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის გენერალურმა მდივანმა მატეო სორინასმა განაცხადა რომ ვიზიტი გაუქმდა რადგან გაჩნდა მთიან ყარაბაღში წვდომის სირთულეები აზერბაიჯანის მიერ შემოთავაზებული მარშრუტის გამოყენებით სომხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გაავრცელა განცხადება სადაც განაცხადა რომ აზერბაიჯანმა ვიზიტი შეწყვიტა მხოლოდ იმის გამო რომ შენიღბონ სომხური ძეგლების დანგრევა ნახიჩევანში ნახიჩევანი აზერბაიჯანის ერთ ერთი კულტურული ცენტრია წელს სახელმწიფო დრამატულ თეატრში წელს მას ეწოდა მამედგულუზადეს მუსიკისა და დრამის თეატრი შეიქმნა მუსიკალური ქვეჯგუფი არაქსის სიმღერისა და ცეკვის ანსამბლი დაარსდა წელს კიდევ ერთი ცნობილი ჯგუფია ნახიჩევანში საუკუნეში დაიდგა დრამატული სპექტაკლები მოყვარული დასის მიერ თეატრალურმა ხელოვნებამ ასევე დიდი წვლილი შეიტანა ნახიჩევანის კულტურაში ისეთი მოღვაწეების შემოქმედებამ როგორიცაა ჯალილ მამედგულიზადე ჰუსეინ ჯავიდი მ ს გულუბეკოვი და ჰუსეინ არაბლინსკი პირველი აზერბაიჯანული თეატრის დირექტორი გაამდიდრეს ნახიჩევანის კულტურული მემკვიდრეობა რეგიონი ასევე ცნობილი სომეხი მხატვრების და მსახიობების სამშობლოა როგორიცაა საბჭოთა კავშირის მსახიობი ჰასმიკ აკოპიანი ნახიჩევანი ასევე ნახსენებია ლიტერატურ ნაშრომებში ნიზამი რომელიც სპარსელი პოეტია წერდა უკრაინა ქვეყანა აღმოსავლეთ ევროპაში სამხრეთიდან აკრავს შავი და აზოვის ზღვები ხოლო მოსაზღვრე ქვეყნებია რუსეთი ბელარუსი მოლდოვა პოლონეთი სლოვაკეთი უნგრეთი და რუმინეთი ფართობი შეადგენს კვადრატულ კილომეტრს და ყველაზე დიდი ქვეყანაა იმათ შორის რომლებიც მთლიანად ევროპაში მდებარეობენ შუა საუკუნეებში თანამედროვე უკრაინის ტერიტორია აღმოსავლეთ სლავური კულტურის ცენტრი იყო აქ მდებარეობდა კიევის რუსეთის ძლიერი სახელმწიფო საუკუნეში უკრაინა დანაწევრებული იყო და მას ლიტვა პოლონეთი ოსმალეთი ავსტრია უნგრეთი და რუსეთი იყოფდნენ საუკუნეებში აქ ჩამოყალიბდა კაზაკთა რესპუბლიკა თუმცა უკრაინა კვლავ დაქუცმაცებული რჩებოდა ვიდრე ის არ გაერთიანდა უკრაინის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის სახით საუკუნეში საბჭოთა კავშირისგან დამოუკიდებლობა ქვეყანამ წელს მოიპოვა უკრაინის ტერიტორიაზე მიედინება დიდი მდინარეები დნეპრი სამხრეთ ბუგი დნესტრი დუნაი უმაღლესი მწვერვალია მთა გოვერლა მ კლიმატი ზომიერი კონტინენტურია ყირიმის სამხრეთ სანაპიროზე სუბტროპიკული უკრაინა უნიტარული ნახევრადსაპრეზიდენტო რესპუბლიკაა დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქია კიევი ქვეყნის მოსახლეობა შეადგენს მილიონს მათ შორის უკრაინელია კი რუსი ასევე ცხოვრობენ რუმინელები მოლდოველები ბელარუსები ყირიმელი თათრები უნგრელები ოფიციალური ენა უკრაინულია თუმცა რეგიონალური მასშტაბით ასევე აღიარებულია ენა ყველაზე გავრცელებული რელიგია მართლმადიდებლობაა რომელმაც წარსულში მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია უკრაინულ არქიტექტურაზე ლიტერატურაზე და მუსიკაზე ადამიანის პირველი ნასახლარები უკრაინის ტერიტორიაზე ძვ წ წლით თარიღდება როცანეოლითის ხანაში აყვავდა ტრიპოლის კულტურა უკრაინის ტერიტორიაზე ამ კულტურამ გავლენა იქონია ტრიპილიასა და დნესტრ დნეპრის რეგიონში რკინის ხანაში ტერიტორია დასახლებული იყო კიმერიელებით სკვითებითა და სარმატებით ძვ წ წლებში უკრაინის ტერიტორიაზე არსებობდა სკვითების სამეფო მოგვიანებით კი ჯერ ჩნდება ბერძნული კოლონიები ძირითადად შავი ზღვის სანაპიროზე ოლბია ტირასი ქერსონესი შემდეგ კი რომის იმპერიის პროვინციაა მას შემდეგ რაც ჰუნებს ეპყრათ ეს ტერიტორია იგი ბიზანტიის იმპერიის გავლენის ქვეშ მოექცა ახ წ საუკუნეში კი ჯერ დიდი ბულგარეთის შემდეგ ხაზართა სახაკანოს მფლობელობაში იყო იქამდე სანამ პირველი სლავური სახელმწიფო კიევის რუსეთი არ ჩამოყალიბდა საუკუნეში დღევანდელი უკრაინის ტერიტორიის დიდი ნაწილი დასახლებული იყო რუსი ხალხით მათ შექმნეს კიევის რუსეთის სახელმწიფო რომელიც უკრაინის ტერიტორიის გარდა აერთიანებდა დღევანდელ ბელორუსიასა და რუსეთის ევროპული ნაწილს საუკუნეებში კიევის რუსეთი გადაიქცა ევროპის უძლიერეს სახელმწიფოდ ხოლო მისი დედაქალაქი კიევი რუსების უმნიშვნელოვანეს ქალაქად შემდგომ საუკუნეებში კი დაიწყო რუსული და უკრაინული თვითშეგნების ჩამოყალიბება პირვანდელი ქრონიკების მიხედვით კიევის რუსეთის დიდგვაროვნებმა სკანდინავიიდან მოიწვიეს ვარიაგები რომლებმაც სათავე დაუდეს კიევის რუსეთის პირველ სამეფო საგვარეულოს რიურიკების დინასტიას კიევის რუსეთი შედგებოდა რამდენიმე სამთავროსგან რომლეთაც აერთიანებდა კიევის მთავარი ვლადიმირ დიდის ზეობის დროს დაიწყო კიევის სამთავროს ოქროს ხანა ვლადიმირმა გააქრისტიანა რუსეთი მისმა შვილმა იაროსლავ ბრძენმა კი ხელი შეუწყო კიევის რუსეთის კულტურულ და ეკონომიკურ აღმასვლას ეს აღმასვლა კი დაბოლოვდა ცენტრალური ხელისუფლების შესუსტებითა და შემადგენელი სამთავროების დამოუკიდებლობისკენ სწრაფვით კიევის რუსეთი უკანასკნელ ძალებს იკრებს ვლადიმირ მონომახისა და მისი შვილის მსტისლავის დროს ამ უკანასკნელის გარდაცვალების შემდეგ კი კიევის რუსეთი საბოლოოდ დაიშალა სხვადასხვა სლავურ სამთავროდ საუკუნეებში გახშირდა მუდმივი თავდასხმები მომთაბარე თურქული ტომების პაჭანიკებისა და ყივჩაღების მხრიდან ამის გამო რუსები მისცვივდნენ შედარებით უსაფრთხო და ტყიან რეგიონს ჩრდილოეთით კიევის რუსეთი განსაკუთრებით დაზარალდა მონღოლთა შემოსევების დროს წელს კიევი ააოხრეს მონღოლებმა საბოლოოდ კიევის რუსეთის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა გალიჩისა და ვლადიმირ ვოლინის სამთავროები რომლებიც შემდეგ გაერთიანდნენ გალიჩ ვოლინის სამთავროდ უკვე თებერვლის ბოლოს და მარტის დასაწყისში აღმოსავლეთ უკრაინაში დაიწყო აქციების სერიები რუსული ენის სტატუსთან დაკავშირებით აქციის მონაწილეები პრო რუსული ლოზუნგებით გამოდიოდნენ მარტის შუა რიცხვებში ყირიმის ავტონომიურმა რესპუბლიკამ და ქალაქმა სევასტოპოლმა რუსეთის მხარდაჭერით უკრაინის ხელისუფლების წინააღმდეგობის მიუხედავად გამართა რეფერენდუმი ყირიმის სტატუსის შესახებ რეფერენდუმის შედეგებზე დაყრდნობით ყირიმმა უკრაინისაგან დამოუკიდებლობა გამოაცხადა შემდეგ ეტაპზე ყირიმმა მიიღო გადაწყვეტილება რუსეთთან მიერთების შესახებ ფედერაციის სუბიექტის სტატუსით უკრაინა თავისი კმ ის ფართობით მსოფლიოში სიდიდით ე სახელმწიფოა სიდიდით მასზე წინაა სამხრეთი სუდანი მის შემდეგ მოდის მადაგასკარი ევროპაში კი ყველაზე დიდი მთლიანად ევროპული სახელმწიფო და მეორე კი ევროპაში მოქცეული ფართობის მხრივ მას უსწრებს რუსეთის ევროპული ნაწილი უკრაინის შემდეგ მოდის საფრანგეთი იგი მდებარეობს ჩრდილოეთ განედის და გრადუსებს შორის აღმოსავლეთ გრძედის და გრადუსებს შორის ქვეყანას გააჩნია კმ იანი სანაპირო ზოლი შავსა და აზოვის ზღვაზე გასასვლელით უკრაინის ლანდშაფტი ძირითადად შედგება ნაყოფიერი სტეპებითა და დაბლობებისაგან რომლებსაც სერავს ისეთი წყალუხვი და დიდი მდინარეები როგორიცაა დნეპრი დნესტრი სამხრეთი ბუგი უკრაინის მდინარეების უმეტესობა ჩაედინება შავ და აზოვის ზღვაში ქვეყანას სამხრეთ საზღვარს რუმინეთთან უდგენს მდინარე დუნაი უკრაინის ძირითად მთიან ტერიტორიას შეადგენს კარპატები რომელიც უკრაინის დასავლეთ ნაწილშია მოქცეული მისი უდიდესი მწვერვალია მთა გოვერლა უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში ყირიმის ნახევარკუნძულზე სანაპირო ზოლის სიახლოვეს გადაჭიმულია ყირიმის მთიანეთი უკრაინაში კიდევ არის რამდენიმე მთიანი რეგიონი როგორიცაა ვოლინ პოდილიას ზეგანი დასავლეთით და დნეპრისპირეთის ზეგანი მდინარე დნეპრის მარჯვენა სანაპიროზე აღმოსავლეთიდან ქვეყანაში შემოდის რუსეთის ცენტრალური ზეგანის სამხრეთ დასავლეთი დეზები რომლებიც მისდევს რუსეთის ფედერაციასთან საზღვარს აზოვის ზღვასთან ახლოს მდებარეობს დონეცკის ქედი და აზოვსახლო ზეგანი სიმაღლის ბუნებრივი უეცარი ცვლილებები ქმნის მრავალ შესაძლებლობას ჩანჩქერის წარმოსაქმნელად უკრაინაში ჭარბობს ზომიერი კონტინენტური ჰავა თუმცა სამხრეთ სანაპიროებზე გაბატონებულია ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაც ნალექები არათანაბრად ნაწილდება ხოლმე ქვეყანაში ქვეყნის დასავლეთი და ჩრდილოეთი ნაწილი ჭარბი ნალექიანობით ხასიათდება აღმოსავლეთი და სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილები კი ნაკლებ ნალექიანია დასავლეთი უკრაინა იღებს დაახლოებით მმ ნალექს წლიურად ხოლო ყირიმი მხოლოდ მმ ს ზამთრების სიმკაცრე იცვლება შავი ზღვისთვის დამახასიათებელი სიგრილიდან ცივ კონტინენტურ ზამთრამდე საშუალო წლიური ტემპერატურა ჩრდილოეთში არის ხოლო სამხრეთში ს უკრაინას ახასიათებს ცხოველთა სოკოთა მიკროორგანიზმთა და მცენარეთა დიდი მრავალფეროვნება უკრაინა იყოფა ორ მთავარ ზოოლოგიურ არედ პირველი მათგანი მდებარეობს ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში ევროპის საზღვართან სადაც ბინადრობენ შერეული ტყეებისათვის ტიპური სახეობები ხოლო მეორე კი მოთავსებულია აღმოსავლეთ უკრაინაში სადაც ძირითადად სტეპების ფაუნაა გავრცელებული ქვეყნის ტყიან მასივებში არცთუ იშვიათად გვხვდება ფოცხვერი მგელი ტახი და კვერნა ისევე როგორც ბევრი სხვა მსგავსი სახეობა მტაცებელთა ფლორა განსაკუთრებით თვალსაჩინოდაა წარმოდგენილი კარპატების მთიანეთში სადაც მურა დათვიცაა გავრცელებული უკრაინის ტბებსა და მდინარეებში ბინადრობენ თახვი და წავი ხოლო თევზებიდან კობრი ლოქო და სხვანი ქვეყნის ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილში ბინადრობენ დიდი რაოდენობით მღრღნელები მსგავსნი ზაზუნებისა და თაგვებისა უკრაინაში აღნუსხულია ზე მეტი სახეობა სოკოებისა მღიერების წარმომქმნელი სახეობების ჩათვლით მაგრამ ეს რაოდენობა სრული ვერ იქნება ნამდვილი რაოდენობა სოკოების სახეობისა გაცილებით მეტია იმ შეფასების გათვალისწინებით რომ მსოფლიოს ყველა სოკოსაგან მხოლოდ არის დღეს აღმოჩენილი თუმცა ჯერჯერობით ინფორმაცია გადასამოწმებელია ჩატარებული იქნა პირველი მცდელობა უკრაინისათვის ენდემური სოკოების სახეობების დათვლისა და იდენტიფიცირებული იქნა ამგვარი სახეობა უკრაინა არის რესპუბლიკა შერეული ნახევრად საპრეზიდენტო და ნახავრად საპარლამენტო მმართველობით რომელშიც ძალაუფლება გადანაწილებულია საკანონმდებლო აღმასრულებელ და სასამართლო ხელისუფლებას შორის სახელმწიფოს მეთაურია პრეზიდენტი რომელსაც ირჩევენ ხუთი წლის ვადით აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოა ადგილიანი უკრაინის პარლამენტი ვერხოვნა რადა პარლამენტი პასუხისმგებელია მინისტრთა კაბინეტის ჩამოყალიბებაზე რომელსაც მართავს პრემიერმინისტრი საპარლამენტო დადგენილებებსა და კანონებს ამტკიცებს პრეზიდენტი ხოლო ყირიმის პარლამენტის დადგენილებები შეუძლია გააუქმოს უზენაესმა სასამართლომ თუკი რომელიმე დადგენილება ეწინააღმდეგება უკრაინის კონსტიტუციას უზენაესი სასამართლო არის მართლმსაჯულების უმაღლესი ორგანო უკრაინაში ადგილობრივი საკრებულოები და ქალაქის თავები აირჩევიან პირდეპირი არჩევნებით ხოლო რწმუნებულებს რეგიონებში ნიშნავს უკრაინის პრეზიდენტი უკრაინაში ძალზე დიდი რაოდენობა პოლიტიკური პარტიებია რომელთა უმეტესობას აქვს მცირერიცხოვანი წარმომადგენლობა ამიტომაც უცნობი არიან ფართო საზოგადოებისთვის მათი უმეტესობა ალიანსში შედიან დიდ პარტიებთან და ქმნიან ბლოკს რათა მონაწილეობა მიიღონ საპარლამენტო არჩევნებში საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ უკრაინას მემკვიდრეობით დარჩა ჯარისკაცი თავის ტერიტორიაზე მის განკარგულებაში იყო მსოფლიოში სიდიდით მესამე ატომური იარაღის არსენალი წელს უკრაინამ ხელი მოაწერა სტრატეგიული იარაღის შემცირების შეთანხმებას რომლის ძალითაც სახელმწიფოს უნდა გაენადგურებინა ატომური იარაღი და გადაქცეულიყო ატომური იარაღის არმქონე სახელმწიფოდ წელს კი უკრაინამ შეასრულა პირობა და მას ატომური აირაღი არ გააჩნია დღესდღეობით სამხედროთა რაოდენობა სიდიდით მეორეა ევროპაში რუსეთის შემდეგ უკრაინამ გადადგა თანმიმდევრული ნაბიჯები შეიარაღების შესამცირებლად მან მოაწერა ხელი შეთანხმებას კონვენციური შეიარაღებული ძალები ევროპაში შეთანხმების ძალით მან უნდა შეამციროს ტანკების არტილერიის ჯავშანტრანსპორტიორებისა და მეომართა რიცხვი მდე წლამდე მან ახალწვეულთა სამხედრო სამსახური მოხალისეთა სამხედრო სისტემაზე უნდა გადაიყვანოს უკრაინა იღებს მნიშვნელოვან მონაწილეობას სამშვიდობო ოპერაციებში უკრაინული ჯარები განათავსეს კოსოვოში და პოლონურ ჯრებთან ერთად შეადგინეს უკრაინულ პოლონური ბატალიონი რომელიც კოსოვოში სამშვიდობო მისიას ასრულებდა უკრაინელი სამშვიდობოები გაეროს მანდატით მონაწილეობდნენ ცეცხლის შეწყვეტის მოლაპარაკებებში ლიბანში ასევე სიერა ლეონესა და ერაყში არის განლაგებული უკრაინის ჯარი მსოფლიოში უკრაინელი სამხედრო მოსამსახურეა დისლოცირებული დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ უკრაინამ ნეიტრალიტეტი გამოაცხადა მას შეზღუდული სამხედრო პარტნიორობა აქვს რუსეთთან და დსთ ის სხვა სახელმწიფოებთან წელს უკრაინამ ხელი მოაწერა პარტნიორობა მშვიდობისთვის ხელშეკრულებას წელს უკრაინასა და ნატოს შორის გაფორმდა ორმხრივი სამოქმედო გეგმა რათა რეფერენდუმის ჩატარების შემდეგ უკრაინას შეეძლოს ნატოში გაწევრიანება უკრაინის ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულებია ოლქი ავტონომიური რესპუბლიკა ყირიმი და ქალაქი კიევი სევასტოპოლი კულტურულ ისტორიული თვალსაზრისით უკრაინას ოთხ რეგიონად ყოფენ დნეპრისპირეთი ცენტრი დონბასი აღმოსავლეთი ნოვოროსია შავიზღვისპირეთი და ყირიმი და გალიცია დასავლეთი საბჭოთა ეპოქის განვითარებული სოფლის მეურნეობისა და ინდუსტრიის რესპუბლიკა ამჟამად ენერგომატარებლებზე მთლიანად რუსეთზეა დამოკიდებული უკრაინის დღევანდელი ეკონომიკისთვის დამახასიათებელია გარდამავალი ეტაპის სირთულეები ქვეყანა მდიდარია ბუნებრივი რესურსებით რკინის მადანი ქვანახშირი მანგანუმი ბუნებრივი აირი ნავთობი მარილი გოგირდი გრაფიტი ტიტანი მაგნეზიუმი ნიკელი ვერცხლისწყალი საშენი ხე ტყე სასოფლო სამეურნეო მიწები ექსპორტში დიდი წილი აქვს ლითონებს მანქანათმშენებლობის პროდუქციას კვების პროდუქტებს ვალუტა ჰრივნა უკრაინაში დომინანტური რელიგია არის მართლმადიდებელი ქრისტიანობა რამაც უდიდესი გავლენა მოახდინა უკრაინული ადათ წესების ჩამოყალიბებაზე ქალის როლი უფრო ტრადიციებს ემორჩილება და ბავშვების აღრდაში ბაბუები უფრო მეტ და მნიშვნელოვან მონაწილეობას იღებენ ვიდრე ეს დასავლეთშია მიღებული უკრაინულ მუსიკაზე არქიტექტურაზე ხელოვნებაზე განმსაზღვრელი აღმოჩნდა უკრაინის მეზობლების კულტურა არასახარბიელოდ იმოქმედა კომუნისტურმა ეპოქამ უკრაინის კულტურაზე წელს სტალინმა სოციალისტური რეალიზმი გამოაცხადა სახელმწიფო პოლიტიკად საბჭოთა კავშირში ამან შემოქმედებითად გააღარიბა უკრაინელი ხელოვანები იან წლებში საბჭოეთში გამოცხადებულმა გარდაქმნამ მეტი შემოქმედებითი თავისუფლება მისცა მათ უძველესი ტრადიციაა უკრაინაში სააღდგომო კვერცხების შეღებვა რომელთაც უკრაინაში პისანკუს უწოდებენ კვერცხების გარეკანზე იდება ცვილის ნიმუშის მისაღებად ამის შემდეგ კვერცხი იღებება სასურველი ფერით ცვილის ტარგის მოძრობის შემდეგ სააღდგომო კვერცხზე სასურველი ფორმის გამოსახულებას იღებენ ამ ტრადიციას საუკუნოვანი ისტორია აქვს და სათავეს უკრაინის გაქრისტიანებიდან იღებს ქალაქ კოლომიაში წელს დაარსდა პისანკას მუზეუმი რომელიც წელს უკრაინის შვიდი საოცრების სიაში შეიტანეს ტრადიციული უკრაინული საკვები არის წიწილა ღორისა და საქონლის ხორცი თევზი და სოკო ასევე უკრაინელების საკვები რაციონის დიდ ნაწილს შეადგენს პომიდორი მარცვლეული ცოცხალი და დამწნილებული ბოსტნეული ტრადიციული კერძებია ვარენიკი მოხარშული ცომის ნაჭრებში გახვეული პომიდორი სოკო ყველი ან ალუბალი ბორშჩი სოკოს კომბოსტოს ჭარხლის ან ხორცის წვნიანი გოლაბსკი კომბოსტოს ფოთოლში გახვეული ბრინჯი ხორცი და სტაფილო გავრცელებულია კიევური წიწილა და კიევური კექსი უკრაინელები სვამენ ხილის წვენს რძეს კეფირს მინერალურ წყლებს ჩაისა და ყავას ლუდს ღვინოს და უკრაინულ არაყს გორილკას მოლდოვა ოფიციალურად მოლდოვის რესპუბლიკა ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო აღმოსავლეთ ევროპაში რუმინეთსა და უკრაინას შორის რუმინეთი მას დასავლეთიდან ესაზღვრება უკრაინა კი ჩრდილოეთიდან აღმოსავლეთიდან და სამხრეთიდან დედაქალაქია კიშინიოვი სსრკ ის დაშლის პერიოდში წელს მოლდოვამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა იმავე საზღვრებში რაც მოლდავეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკას ეკავა მიუხედავადა ამისა წლიდან ქვეყნის საერთაშორისოდ აღიარებული ტერიტორია მდინარე დნესტრის აღმოსავლეთ ნაპირზე დე ფაქტო დამოუკიდებელი თვითგამოცხადებული ტერიტორიის სახით არსებობს დნესტრისპირეთის ადმინისტრაციის ქვეშ წლის ივლისს მიღებულ იქნა ქვეყნის ახალი კონსტიტუცია დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ დაეცა სამრეწველო და სასოფლო სამეურნეო სექტორი თუმცა მომსახურების სექტორის ფარდობითი წილი ქვეყნის ეკონომიკაში თანდათან გაიზარდა და ამჟამად ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის დაახლოებით ს აწარმოებს მიუხედავად ამისა მოლდოვა დღემდე ევროპის უღარიბეს სახელმწიფოდ რჩება მოლდოვა პოლიტიკური მოწყობით საპარლამენტო რესპუბლიკაა სახელმწიფოს მეთაურია პრეზიდენტი ხოლო აღმასრულებელ ხელისუფლების პრემიერ მინისტრი ქვეყანა გაწევრიანებულია გაეროში ევროსაბჭოში მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში ეუთოში სუამში დსთ ში ბისეკში და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციებში მოლდოვა მიისწრაფვის ევროკავშირში შესვლისკენ და ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის პროექტის ფარგლებში მიღებული აქვს სამწლიანი სამოქმედო გეგმა სახელი მოლდოვა მდინარე მოლდოვადან მომდინარეობს მდინარის ხეობა წელს დაარსებული მოლდოვის სამთავროს პოლიტიკური ცენტრი იყო თვითონ მდინარის სახელის წარმოშობა უცნობია ლეგენდის თანახმად რომელსაც მოლდოველი მემატიანეები დიმიტრი კანტემირი და გრიგორე ურეხე ყვებიან მდინარეს სახელი პრინცმა დრაგოშმა პირველყოფილი ძროხებზე ნადირობის შემდგეგ შეურჩია ნადირობის დროს ნადირზე დადევნებისას პრინცის ძალაგამოცლილი ძახლი მოლდა მდინარეში დაიხრჩო პრინცმა ძაღლის სახელი მდინარეს დაარქვა რომლისგანაც ეს სახელი შემდგომში მთელ სამთავროზე გავრცელდა მოლდოვის ტერიტორიაზე ადამიანის განსახლების კვალი ადრეული პალეოლითიდან დასტურდება აღმოჩენილია ადრეული პალეოლითის აშელის კულტურის სადგომები სოფ ვიხვატინცი შუა პალეოლითის მუსტიეს კულტურის სადგომები აღმოჩენილია სოფლებთან ბუტეშტთან ბუზდუჟანთან და ტრინკასთან გვიანდელ პალეოლითში გამოჩნდა თანამედროვე ადამიანის ტიპი კრომანიონელი სოფ ჩუტულეშტი ქვეყნის ტერიტორიაზე ასევე დაფიქსირებულია ბრინჯაოსა და რკინის ხანის ნამოსახლარებიც ძვ წ საუკუნეებში მოლდოვის ტერიტორიაზე დასახლება დაიწყეს გეტებმა ძვ წ საუკუნიდან იწყება რომის იმპერიის ექსპანსია რომაელებმა დააარსეს პროვინცია მეზია იმპერატორმა ტრაიანემ კი ორი მძიმე ბრძოლის შემდეგ დაიპყრო გეტების ტერიტორია და დააარსა პროვინცია დაკია დაიწყო ადგილობრივი მოსახლეობის რომანიზაცია დნესტრისა და პრუტის შუამდინარეთი პროვინცია დაკიის შემადგენლობაში არ შესულა თუმცა მისი მოსახლეობა განიცდიდა რომაელთა ძლიერ გავლენას საუკუნეებში დნესტრ პრუტის შუამდინარეთში შეაღწიეს სლავურმა ტომებმა რომლებთანაც მოხდა ადგილობრივი მოსახლეობის ასიმილაცია სლავები გაერთიანდნენ ორ ტომთა კავშირში ანტებთან და სკლავინებთან რომელთა შორის საზღვარი ისტორიკოს იორდანისის მიხედვით გადიოდა მდინარე დნესტრზე საუკუნეში სლავები კიევის რუსეთის შემადგენლობაში შევიდნენ საუკუნემდე თანამედროვე მოლდოვის ტერიტორია სხვადასხვა ტომთა დაჯგუფებებისა გეტები დაკები გუთები ანტები და სახელმწიფოებრივი გაერთიანებების კიევის რუსეთი გალიჩის სამთავრო ოქროს ურდო გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა საუკუნის ნახევრიდან მოლდოვის სამთავროს შემადგენლობაშია საუკუნეებში ოსმალეთის იმპერიის მმართველობის ქვეშაა საუკუნის პოლონელი ისტორიკოსი ლეონარდო გორეცკი მოლდაველებზე საუბრის დროს აღნიშნავს საუკუნის დასასრულს რუსეთ ოსმალეთის ომის შედეგად რუსეთის ხელში გადავიდა დნესტრის მარცხენა სანაპირო ხოლო წელს ბესარაბია წლებში მოლდოვა და ვლახეთი ერთ სახელმწიფოდ გაერთიანდნენ რომელმაც მოგვიანებით მიიღო სახელწოდება რუმინეთი მოლოტოვ რიბენტროპის პაქტის ხელმოწერის შედეგად წლის ივნისში რუმინეთი იძულებული გახდა ბესარაბია და ჩრდილოეთი ბუკოვინა სსრკ სთვის დაეთმო ჩამოყალიბდა მოლდავეთის სსრ მეორე მსოფლიო ომის დროს წლებში მოლდავეთის სსრ დაიპყრო გერმანულმა და რუმინულმა სამხედრო ძალებმა და შეიქმნა ბესარაბიის საგუბერნატორო წლის აგვისტოს იასი კიშინიოვის ოპერაციის შედეგად მოლდავეთის ტერიტორია კვლავ რუსულმა სამხედრო ძალებმა დაიკავეს მოლდოვა ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს განედის და აღმოსავლეთ ნახევარსეფოს გრძედის გრადუსებს შორის მდებარეობს ტერიტორიის მცირე მონაკვეთი ზე ოდნავ აღმოსავლეთითაც მდებარეობს ქვეყნის ტერიტორიის ფართობი კმ უდრის აღმოსავლეთით ესაზღვრება უკრაინას დასავლეთით რუმინეთს ქვეყნის უმაღლესი წერტილია ბალანეშტი მ კოდრის მაღლობზე მოლდოვის უმეტესი ნაწილი ორ მდინარეს დნესტრსა და პრუტს შორის მდებარეობს ქვეყნის დასავლეთ საზღვარს დუნაის შესართავი მდინარე პრუტი წარმოადგენს დუნაიზე გასასვლელი მოდლოვას მხოლოდ მეტრით აქვს და ამ მონაკვეთში მდებარე სოფელი და კომუნა ჯურჯულეშტი დუნაიზე მდებარე მოლდოვის ერთადერთი პორტია ქვეყნის აღმოსავლეთში მიედინება მოლდოვის მთავარი მდინარე დნესტრი რომელიც ქვეყანას მთელ სიგრძეზე ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ კვეთს მოლდოვაში დნესტრის შესართავებია რეუტი ბიკი იკელი ბოტნა მდინარე იალპუგი დუნაის ერთ ერთ უბეში ხოლო კოგალნიკი შავი ზღვის უბეების ჯაჭვში ჩაედინება მოლდოვა გეოგრაფიულად ჩაკეტილი ქვეყანაა თუმცა შავ ზღვასთან ძალიან ახლოს მდებარეობს იმის მიუხედავად რომ მთელი ქვეყანა ბორცვიანია ზღვის დონიდან უმაღლესი წერტილის სიმაღლე მეტრს არ აღემატება მოლდოვის ბორცვები მოლდოვის ზეგნის ნაწილია რომელიც გეოლოგიურად კარპატებისგან წარმოიშვა მოლდოვის ტერიტორიაზე ზეგნის ნაწილს წარმოადგენს დნესტრის ბორცვები მოლდოვის დაბლობი და ცენტრალური მოლდოვის ზეგანი ქვეყნის სამხრეთში მდებარეობს პატარა ბუჯაკის დაბლობი დნესტრის აღმოსავლეთით მდებარე მოლდოვის ტერიტორია გაყოფილია პოდოლიის ზეგანსა და ევრაზიული ველის ნაწილებს შორის მოლდოვის მთავარი ქალაქებია ქვეყნის ცენტრში მდებარე დედაქალაქი კიშინიოვი დნესტრისპირეთის მთავარი ქალაქი ტირასპოლი ბელცი და ბენდერი კომრატი გაგაუზიის ადმინისტრაციული ცენტრია მოლდოვის შავ ზღვასთან სიახლოვე მას რბილ და მზიან კლიმატს აძლევს მოლდოვის კლიმატი ზომიერად კონტინენტურია ზაფხული გრძელი და თბილია საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით ს შეადგენს ზამთარი შედარებით რბილი და მშრალია იანვრის საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით ს უდრის ყოველსწლიური ნალექები რომლებიც ქვეყნის ჩრდილოეთში მმ ს ხოლო სამხრეთში მმ ს უდრის ძალიან ცვალებადია არ არის დამახასიათებელი ხანგრძლივი მშრალი პერიოდები ყველაზე უხვი ნალექით გამოირჩევა ადრეული ზაფხული და ოქტომბრის თვე კოკისპირული წვიმები და ელჭექი ჩვეულებრიცი მოვლენაა უსწორმასწორო ზედაპირის გამო ზაფხულის უხვი წვიმები ხშირად იწვევენ მიწის ეროზიასა და მდინარეების შლამით ამოვსებას მოლდოვაში დაფიქსირებული უმაღლესი ტემპერატურა წლის ივლისს ქალაქ კამენკაში იყო ყველაზე დაბალი კი წლის იანვარს ედინეცის რაიონის ბრეტუშენის კომუნაში მოლდოვა უნიტარული საპარლამენტო წარმომადგენლობითი დემოკრატიის რესპუბლიკაა სახელმწიფოს სტრუქტურას აყალიბებს წლის კონსტიტუცია კონსტიტუციაში შესწორების შესატანად საჭიროა პარლამენტის წევრთა მინიმუმ ორი მესამედის ხმა ისეთი საკონსტიტუციო ცვლილებები რომელთაც შეუძლია ზიანი მოუტანოს ქვეყნის სუვერენიტეტს დამოუკიდებლობას ან ერთიანობას მხოლოდ რეფერნედუმის გზით ამომრჩეველთა ხმათა უმრავლესობითაა შესაძლებელი გარდა ამისა გადახედვას არ ექვემდებარება კონსტიტუციაში ჩამოთვლილი ადამიანის ფუნდამენტური უფლებები ქვეყნის ცენტრალური საკანონმდებლო ორგანოა მოლდოვის ერთპალატიანი პარლამენტი რომელიც წევრისაგან შედგება და რომლებიც საყოველთაო არჩევნების გზით პარტიული სიებით აირჩევიან ყოველ ოთხ წელში ერთხელ სახელმწიფოს მეთაურია მოლდოვის პრეზიდენტი რომელსაც ქვეყნის პარლამენტი ირჩევს რაც დეპუტატების სამი მეხუთედის დეპუტატი მხარდაჭერას მოითხოვს მოლდოვის პრეზიდენტი პარლამენტის მიერ წლიდან აირჩევა აღნიშნული ცვლილება კონსტიტუციაში აღმასრულებელი ხელისუფლების ძალაუფლების შესამცირებლად და საკანონმდებლოს გაზრდის მიზნით შევიდა პრეზიდენტი ნიშნავს პრემიერ მინისტრს რომელიც არის მთავრობის მეთაური რომელსაც თავად აყალიბებს ორივე პროცედურას პარლამენტის თანხმობა ესაჭიროება საბჭოთა კავშირისგან დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ მოლდოვის საგარეო პოლიტიკა მიმართული იყო ევროპის სხვა ქვეყნებთან ურთიერთობების დამყარების ნეიტრალიტეტისა და ევროკავშირში ინტეგრაციისაკენ წელს ქვეყანა ევროსაბჭოს წევრი გახდა გარდა ნატოს პროგრამაში პარტნიორობა მშვიდობისთვის მონაწილეობისა მოლდოვა გაწევრიანებულია ისეთ ორგანიზაციებში როგორებიცაა გაერო ეუთო ევროატლანტიკური პარტნიორობის საბჭო მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაცია საერთაშორისო სავალუტო ფონდი მსოფლიო ბანკი ფრანკოფონია ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულებას მოლდოვამ წლის ივნისს ბრიუსელში საქართველოსთან ერთად მოაწერა ხელი ორგანიზაცია საერთაშორისო ამნისტიის მონაცემებით მოლდოვაში პოლიციის მხრიდან ფართოდ გავრცელებული რჩება წამება და სხვა მსგავსი მოპყრობები სახელმწიფო უძლური აღმოჩნდა მიუკერძოებელი პოლიციის ჩამოყალიბებაში პოლიციელები ხშირად აჭარბებენ უფლებებს პოლიტიკური დისიდენტები ილიე ილაშკუს ჯგუფიდან სამართლებრივი დევნისგან მხოლოდ მას შემდეგ გათავისუფლდნენ რაც საქმეში ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ჩაერთო წელს მოლდოვის ბოლო ათწლეულის ყველაზე მასშტაბური სამოქალაქო პროტესტის დროს პოლიციამ მოკლა რამდენიმე ადამიანი მათ შორის ვალერიუ ბობოკი რამდენიმე კი დაშავდა აშშ ის სახელმწიფო დეპარტამენტის წლის აპრილის ადამიანის უფლებათა მოხსენების თანახმად წინა წლებთან შედარებით არ შემიჩნევა მკვლელობები უშიშროების სამსახურების მხრიდან წლის მანძილზე გაკეთებული მოხსენებების მიხედვით ხელისუფლების მხრიდან მედიაზე კონტროლის დასამყარებლად გადადგმული ნაბიჯები შემცირდა მაგრამ დნესტრისპირეთის ხელისუფლება განაგრობს თავისუფალი მედიისა და ოპოზიციის შევიწროვებას ზღუდავს ასოციაციის მოძრაობისა და რელიგიის თავისუფლებას ეწევა რუმინულად მოლაპარაკეთა დისკრიმინაციას საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ მოლდოვამ მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწია რელიგიის თავისუფლების მხრივ თუმცა ამის ხელშესაწყობად სამომავლოდ კიდევ გადასადგმელია შესაბამისი ნაბიჯები ნათქვამია რელიგიისა და რწმენის თავისუფლების გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ეინერ ბიელფელდტის განცხადებაში რომელიც მან წლის სექტემბერში კიშინოვში წარმოადგინა წელს ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლისა და პრევენციის შესახებ კანონის მიღებით მოლდოვამ გააუმჯობესა თავისი კანონმდებლობა მოლდოვა დაყოფილია ოცდათორმეტ რაიონად სამ მუნიციპალიტეტად და ორ ავტონომიურ რეგიონად გაგაუზია და დნესტრისპირეთი დნესტრისპირეთის საბოლოო სტატუსი საკამათოა რადგან ტერიტორიას ცენტრალური ხელისუფლება ვერ აკონტროლებს ამ ორი ავტონომიური რეგიონის ადმინისტრაციულ ცენტრებს კომრატსა და ტირასპოლს ასევე მუნიციპალიტეტის სტატუსი აქვთ მოდოვაში ქალაქი და კომუნაა ქალაქებიდან ხუთს მუნიციპალიტეტის სტატუსი აქვს ქვეყანაში სოფელია რომლებსაც თავიანთი ადმინისტრაცია ჰყავთ და ადმინისტრაციულად მიეკუთვნებიან ქალაქებს მათგანი ან კომუნებს მოსახლეობის აღწერა მოლდოვაში ბოლოს წელს ჩატარდა ცენტრალური ხელისუფლების მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე ამავე წელს ჩატარდა აღწერა დნესტრისპირეთის სეპარატისტულ რეგიონში მოლდოვის ოფიციალური ენა რუმინულია რომანული ენა რომელიც დაკავშირებულია იტალიურთან ფრანგულთან ესპანურთან და პორტუგალიურთან რუსულის შემდეგ სწავლების ძირითადი უცხოური ენაა ინგლისური წელს ინგლისურს როგორც ძირითად უცხო ენას სკოლის მოსწავლეთა სწავლობდა მას მოსდევდა ფრანგული რომელსაც დაახლოებით სწავლობდა წლიდან მოლდოვა ოფიციალურად გახდა ფრანკოფონიის სრული წევრი და გერმანული მოსახლეობის თავს პროტესტანტად კი არარელიგიურად მიიჩნევდა სხვა რელიგიებს მიეკუთვნებოდა ხოლო ათეისტი იყო მა რელიგიასთან დაკავშირებულ შეკითხვას არ უპასუხა ის მიხედვით მოლდოვის ერთ ერთ მთავარ პრობლემურ საკითხებად ჩრდილოვანი ეკონომიკური საქმიანობა და ფართოდ გავრცელებული კრიმინალი სახელდება ქვეყანაში სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს ევროპის სხვადასხვა რეგიონებში მოლდოველი ქალებისა და ბავშვების ტრეფიკინგი მოლდოვაში ხელსაყრელი კლიმატური პირობებია რაც სოფლის მეურნეობის განვითარების საშუალებას იძლევა ამიტომ ქვეყნის ექსპორტში ჭარბობს კვების პროდუქტები ღვინო ტექსტილი თამბაქო აქვს მცირე მოცულობის მინერალური რესურსები ფოსფორიტი თაბაშირი კირქვა ენერგომატარებლებს გაზი ნავთობი ქვანახშირი ძირითადად რუსეთიდან იღებს ეროვნული ვალუტაა მოლდოვური ლეი მოლდოვის უმთავრესი სატრანსპორტო საშუალებაა რკინიგზა რომლის საერთო სიგრძეც კმ ია და ავტომაგისტრალების სისტემა კმ ქვეყნის საერთაშორისო საჰაერო ტრანსპორტის ერთადერთი ჭიშკარია კიშინიოვის საერთაშორისო აეროპორტი ჯურჯულეშტის ტერმინალი მდინარე დუნაიზე ემსახურება პატარა სამდინარო გემებს ქვეყნის სატრანსპორტო სისტემაში მოკრძალებულ როლს თამაშობს ნაოსნობა მდინარე პრუტისა და დნესტრის ქვემოწელში მობილური ტელეფონის მომხმარებელთა რიცხვმა ერთ მილიონს მოლდოვაში წელს მიაღწია წელს მობილურის მომხმარებელთა რაოდენობამ წინა წელთან შედარებით ით იმატა და მილიონს გადააჭარბა მოლდოვის ტურიზმი ფოკუსირებულია ქვეყნის ბუნებრივ ლანდშაფტსა და ისტორიაზე ტურისტებში პოპულარულია ღვინის ტურები მოლდოვა ტურისტს როგორც მეზობელი ქვეყნებიდან ისე მთელი მსოფლიოდან იზიდავს მოლდოვა ცნობილია მეღვინეობის მდიდარი ტრადიციებით ტურისტებს ღვინის ტურებს სთავაზობენ როგორც კიშინიოვში ისე მთელი ქვეყნის მასშტაბით მოლდოვაში სახელმწიფო და კერძო უნივერსიტეტია სტუდენტების საერთო რაოდენობა ს უდრის აქედან სახელმწიფო ხოლო კერძო უნივერსიტეტში სწავლობს საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ სტუდენტების რაოდენობა თითოეულ მოსახლეზე გამუდმებით მატულობდა წლებში ამ მაჩვენებელმა ხოლო წლებში სტუდენტი შეადგინა მოლდოვის ეროვნული ბიბლიოთეკა წელს დაარსდა მოლდოვის მთავარი სამეცნიერო ორგანიზაციები სახელწმიფო უნივერსიტეტი და მოლდოვის მეცნიერთა აკადემია წელს დაარსდნენ გეოგრაფიულად მოლდოვა ლათინური სლავური და სხვა კულტურების გზაჯვარედინზე მდებარეობს მოლდოვური კულტურა მეზობელი ქვეყნების ტრადიციებითაცაა გამდიდრებული კულტურული მემკვიდრეობიდან გამოსარჩევია მრავალი ეკლესიები და მონასტრები რომლებიც საუკუნის მოლდოველმა მმართველმა შტეფან დიდმა ააგო ასევე მიტროპოლიტების ვარლაამისა და დოსოფტეის გვიანი რენესანსის ნამუშევრები და სწავლულების გრიგორი ურეკეს მირონ კოსტინის ნიკოლაე მილესკუ დიმიტრი კანტემირისა და იონ ნეკულჩეს ნაშრომები საუკუნეში მოლდოველებმა შუა საუკუნეების მოლდოვის სამთავროს ტერიტორიიდან რომლებიც შემდგომში გაყოფილ აღმოჩნდნენ ავსტრიის და რუსეთის იმპერიებს და აგრეთვე ოსმალეთის ვასალ მოლდოვას წლიდან რუმინეთი შორის მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს თანამედროვე რუმინული კულტურის ჩამოყალიბებაში მათ შორის იყო ბევრი ბესარაბიელი როგორიცაა ალეკუ დონიკი ალექსანდრუ ჰეჟდეუ ბოგდან პეტრიკეიკუ ჰასდეუ კონსტანტინ სტამატი კონსტანტინ სტამატი კიურეა კოსტახე ნეგრუზი ალეკუ რუსო და კონსტანტინ სტერე მიჰაი ემინესკუ გვიანი რომანტიკოსი პოეტი და მწერალი იონ კრეანგე წარმოადგენენ რუმინული ენის ყველაზე გავლენიან შემოქმედებს და როგორც რუმინეთში ასევე მოლდოვაში ეროვნულ მწერლებად მიიჩნევიან მოლდოვის ყველაზე დიდი ეთნიკური ჯგუფი რუმინულ ენაზე საუბრობს და რუმინული კულტურის მატარებელია ქვეყნის კულტურაზე მართლმადიდებლობიდან გამომდინარე ასევე გავლენა იქონია ბიზანტიურმა კულტურამ ქვეყანაში არის მნიშვნელოვანი ეთნიკური ჯგუფები გაგაუზები რომლებიც ქვეყნის მოსახლეობის ს წარმოადგენენ ქრისტიანი თურქულენოვანი ხალხია ბერძნებმა სომხებმა პოლონელებმა და უკრაინელებმა რომლებიც ადრეული საუკუნიდან გამოჩნდნენ მათი მცირერიცხოვნობის მიუხედევად საკუთარი კულტურული ნიშნები დატოვეს საუკუნეში ქვეყნის ტერიტორიაზე ბევრი უკრაინელი დასახლდა განსაკუთრებით პოდოლიიდან და გალიციიდან ისევე როგორც სხვა ახალი თემები როგორებიც არიან ლიპოვანები ბულგარელები და ბესარაბიელი გერმანელები საუკუნის მეორე ნახევარში მოლდოვაში მასობრივი საბჭოთა იმიგრაცია დაიწყო რომელმაც საბჭოთა კულტურის მრავალი ელემენტი გამოიყოლა მოლდოვური სამზარეულო მეზობელი რუმინულის მსგავსია და გავლენა განიცადა რუსული უკრაინული და თურქული სამზარეულოებისგან მრავალი კერძი შეიცავს ძროხის ხორცს ღორის ხორცს კარტოფილს კომბოსტოს და პურეულის ვარიაციებს პოპულარული ალკოჰოლური სასმელებია დივინი მოლდოვური ბრენდი ლუდი და ადგილობრივი ღვინო მოლდოვის ყველაზე ცნობილი კომპოზიტორები არიან გავრილ მუზიჩესკუ სტეფან ნიაგა და ევგენი დოგა გამოჩენილ კლასიკური მუსიკის შემსრულებელთა შორისაა მარკ პესტერი ცნობილი მევიოლინე დირიჟორი და სახელმწიფო კონსერვატორიის პირველი პროფესორი ასევე აღსანიშნავია ოპერის სოპრანო მარია ბიეშუ და პიანისტი მარკ ზელცერი პოპულარულ მუსიკაში ერთ ერთი ყველაზე ცნობადი ჯგუფია რომელიც ცნობილი წელს გახდა ჰიტ სიმღერით მოლდოვის წარმომადგენლები ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე წლიდან გამოდიან კიდევ ერთი პოპულარული ჯგუფია რომელმაც წლის ევროვიზია მე ადგილით დაასრულა ოლიმპიურ თამაშებზე პირველად მონაწილეობა დამოუკიდებელმა მოლდოვამ წლის ზამთრის თამაშებზე მიიღო წლებში მოლდოველი სპორტსმენები ოლიმპიადაზე საბჭოთა ნაკრების სახელით ასპარეზობდნენ ხოლო წელს ყოფილი საბჭოთა კავშირის გაერთიანებული გუნდის რიგებში გამოვიდნენ სულ მოლდოვას ოლიმპიური მედალი აქვს მოპოვებული ვერცხლისა და ბრინჯაოსი ყველა მათგანი ზაფხულის თამაშებზე მოლდოვის ოლიმპიური კომიტეტი წელს დაფუძნდა საერთაშორისო ოლიმპიურმა კომიტეტმა კი წელს აღიარა ფეხბურთი ყველაზე პოპულარული სპორტია მოლდოვაში ქვეყნის ეროვნული ჩემპიონატი წლიდან ტარდება მანამდე კი მოლდოვური კლუბები საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატში მონაწილეობდნენ ტრანტა ჭიდაობის სახეობა მოლდოვის ეროვნულ სპორტად ითვლება როგორც წესი მოლდოვაში სავაჭრო ცენტრები ახალ წელსა და დამოუკიდებლობის დღეს აგვისტოს იკეტება შობა აღინიშნება როგორც იანვარს ასევე ძველი ტრადიციით დეკემბერს ორივე ეს დღე სახალხო დღესასწაულად არის გამოცხადებული ბელარუსი ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო აღმოსავლეთ ევროპაში ბელარუსს აღმოსავლეთიდან და ჩრდილო აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება რუსეთი სამხრეთიდან უკრაინა დასავლეთიდან პოლონეთი ხოლო ჩრდილო დასავლეთის მხრიდან ლატვია და ლიეტუვა დედაქალაქია მინსკი სხვა მნიშვნელოვანი ქალაქებია ბრესტი გროდნო გომელი მოგილიოვი და ვიტებსკი ქვეყნის ფართობი შეადგენს კმ ს ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ტყეებს უკავია ეკონომიკაში ყველაზე განვითარებული სფეროებია აგროკულტურა და მრეწველობა ბელარუსის ტერიტორიაზე არსებული პირველი დამოუკიდებელი სახელმწიფო იყო პოლოცკის სამთავრო ეს სამთავრო კიევის რუსეთის დაშლის შემედეგად წარმოიქმნა მოგვიანებით უკვე ბელარსები ხდება ლიტვის დიდი სამთავროს შემადგენელი ნაწილი მას შემდეგ რაც ლიტვისა და პოლონეთის გაერთიანება მოხდა უკვე ამ მიწებს გაერთიანებული სახელმწიფო აკონტროლებდა პოლონეთ ლიტვის თანამეგობრობასა და რუსეთის იმპერიას შორის არსებული ბრძოლების შემდეგ ეს ტერიტორია რუსეთის შემადგენლობაში მოექცა რიგითი გუბერნიის სტატუსით პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ აქ შეიქმნა ბელორუსიის სახალხო რესპუბლიკა წლიდან უკვე ბელარუსია არის საბჭოთა რესპუბლიკა საბჭოთა კავშირის შექმნის შემდეგ ეს ტერიტორია სსრკ ში შევიდა მოკავშირე რესპუბლიკის სტატუსით წელს სსრკ ს მიერ გერმანიასთან დადებული მოლოტოვ რიბენტროპის პაქტით საბჭოთა კავშირმა მიიერთა აღმოსავლეთი პლონეთი ეს ტერიტორია შეუერთდა ბელორუსის საბჭოთა რესპუბლიკას მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ბელარუსი ოკუპირებული იქნა გერმანელების მიერ ომის დასრულების შემდეგ რესპუბლიკაში შედარებით განვითარდა ეკონომიკა საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ბელარუსი დამოუკიდებელი სახელმწიფო გახდა წელს ჩამოყალიბდა დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა რომლის ერთ ერთი დამფუძნებელი სწორედ ბელარუსი იყო წლიდან დღემდე ქვეყნის მმართველია ალექსანდრე ლუკაშენკო ბელარუსის მოსახლეობა შეადგენს მილიონ ადამიანს ქვეყნის მთავარი ურბანული ცენტრებია დედაქალაქი მინსკი აქ მცხოვრებთა ბელარუსელია მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწის შეადგენს პოლონელები და უკრაინელები წელს ჩატარებული რეფერენდუმის შედეგად ქვეყნის ოფიციალური ენები გახდა ბელარუსული და რუსული ბელარუსის კონსტიტუციის შედეგად ქვეყანაში ოფიციალური რელიგია გამოცხადებული არ არის თუმცა მოსახლეობის დიდი ნაწილი რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მრევლია მეორე რელიგია მრევლის რაოდენობით არის კათოლიკური ეკლესია ბელარუსის ტერიტორიაზე ადამიანის არსებობის პირველი ნიშნები შუა პალეოლითს განეკუთვნება ქვეყნის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია მეზოლითის ნეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის რამდენიმე ასეული სადგომი თავდაპირველად ადამიანთა ძირითადი საქმიანობა იყო ნადირობა თევზჭერა საკვების შეგროვება ნეოლითიდან კი ვითარდება მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა ბრინჯაოს ხანაში ქვის პრიმიტიული იარაღი შეცვალა ახალი სახის მეტწილად ბრინჯაოს იარაღმა ძვ წ საუკუნეში დაიწყეს რკინის იარაღის დამზადება და გამაგრებული დასახლებების მშენებლობა ბელარუსის ტერიტორიაზე ცნობილია ამ ტიპის ათასზე მეტი დასახლება ამ ეპოქიდან ქვეყნის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ მილოგრადისა და ზარუბინეცის კულტურული ტომები საუკუნეებში ბელარუსში თანდათან შემოიჭრნენ სლავური ტომები რის გამოც მოხდა ადგილობრივი მოსახლეობის ასიმილაცია ჩამოყალიბდა სამი დიდი ტომობრივი გაერთიანება პოლესიე და შუა ბელარუსის ნაწილი დაიკავეს დრეგოვიჩებმა მდინარე სოჟის აუზი რადიმიჩებმა დვინისპირეთი და ზემო დნეპრისპირეთი კრივიჩებმა ქვეყანა ცენტრალური ევროპის აღმოსავლეთში მისი მოსაზღვრე ქვეყნებია რუსეთი აღმოსავლეთით და ჩრდილოეთით ლიეტუვა და ლატვია ჩრდილო დასავლეთით პოლონეთი დასავლეთით უკრაინა სამხრეთით ფართობი შეადგენს კვ კმ ს საიდანაც ტყეებზე მოდის მთავარი მდინარეებია ნემანი პრიპიატი დნეპრი ბუნებრივი რესურსები ტყეები ტორფი ნავთობისა და ბუნებრივი აირის მცირე მარაგები გრანიტი დოლომიტური კირქვა ცარცი სილა ხრეში თიხა ბელარუსს უკავია აღმოსავლეთ ევროპის ვაკის დასავლეთი განაპირა ნაწილი დამახასიათებელია მაღლობი დაბლობი და ვაკე სივრცეები რომელიც ადგილ ადგილ დაჭაობებული და ტბიანია ბელარუსის რელიეფის თავისებურება ძირითადად განაპირობა მეოთხეულმა კონტინენტურმა გამყინვარებამ შემორჩენილია კარგად გამოხატული მორენული სერები ტერიტორიის სამხრეთ აღმოსავლეთი მხარე უჭირავს მყინვარისპირა ვაკეების ზოლს რომლის დასავლეთით ბერეზინის ცენტრალური და სხვა მცირე ვაკეებია ქვეყნის სამხრეთით მდებარეობს ბელარუსის პოლესიე უკიდურეს სამხრეთშია მოზირის სერი ბელარუსის ტერიტორია აღმოსავლეთ ევროპის ბაქნის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს ბაქნის სამხრეთ ნაწილში შემოჭრილია უკრაინის ფარი აღმოსავლეთში კი ვორონეჟის ანტეკლიზა ბაქნის უძველესი საფუძველი მხოლოდ ბელარუსის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში შიშვლდება სხვაგან იგი დაფარულია მ სისქის ტერიგენული და კარბონატული ნალექებით ზედაპროტეროზოურიდან ნეოგენამდე და ანთროპოგენამდე ბელარუსი მდიდარია სხვადასხვა სასარგებლო წიაღისეულით კალიუმის მარილები ქვამარილი ნავთობი მურა ნახშირი ქვანახშირი ბევრგანაა თიხისა და სამშენებლო ქვის საბადოები ტორფის ბუდობები და სხვა არის მინერალური წყლებიც ბელარუსის მდინარეები შავი და ბალტიის ზღვების აუზებს განეკუთვნება მათი საერთო სიგრძე კმ ზე მეტია დიდი მდინარეა დნეპრი დასავლეთი დვინა ნემანი ჩრდილო აღმოსავლეთ ნაწილში აქვს სათავე მდინარე ლოვატს ნევის აუზი მდინარეთა საზრდოობა შერეული ტიპისაა იყენებენ სანაოსნოდ ხე ტყის დასაცურებლად მდინარე პრიპიატი დნეპრ ბუგის არხით დაკავშირებულია მდინარე ბუგთან ბელარუსში მრავალი ტბაა რომლებიც მდიდარია თევზით ბელარუსი ადმინისტრაციულ ტერიტორიულად იყოფა ოლქად ბრესტის გომელის გროდნოს ვიტებსკის მინსკისა და მოგილიოვის და მუნიციპალიტეტი ქალაქი მინსკი როგორც ევროპული სახელმწიფოების უმრავლესობა ბელარუსიც გამოირჩევა მოსახლეობის რაოდენობის შემცირების კუთხით ასევე შეინიშნება საშუალო ასაკის ზრდის ტენდენციაც კერძოდ დღეის მონაცემებით მოსახლეობის საშუალო ასაკი წელია და თუ ზრდა მსგავსი ტემპებით გაგრძელდა წლისთვის აღნიშნული მონაცემი დან წლამდე ავა ეს ყველაფერი გამოიწვია ახალგაზრდა მოსახლეობის ქვეყნიდან გადინებამ ბელარუსში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა არის წელი მამაკაცებისთვის და ქალბატონებისთვის ბელარუსს აქვს ორი სახელმწიფო ენა რუსული და ბელარუსული რუსულად საუბრობს მოსახლეობის უმრავლესობა ხოლო ბელარუსულად კი მხოლოდ ყირგიზეთი ოფიციალურად ყირგიზეთის რესპუბლიკა სუვერენული სახელმწიფო ცენტრალურ აზიაში მთიან და ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო ყირგიზეთს ესაზღვრებიან ყაზახეთი ჩრდილოეთიდან უზბეკეთი დასავლეთიდან ტაჯიკეთი სამხრეთ დასავლეთიდან და ჩინეთი აღმოსავლეთიდან ქვეყნის დედაქალაქია ბიშკეკი ყირგიზეთს წელზე მეტი ხნის ისტორია გააჩნია რომელიც სხვადასხვა კულტურისა და იმპერიის პერიოდებს მოიცავს მიუხედავად გეოგრაფიული იზოლაციისა რაც მისი უკიდურესად მთიანი რელიეფითაა განპირობებული და რაც ქვეყანას მისი უძველესი კულტურის შენარჩუნებაში დაეხმარა ყირგიზეთი ისტორიულად რამდენიმე დიდი ცივილიზაციის გზაჯვარედინზე მდებარეობდა როგორც აბრეშუმის დიდი გზისა და სხვა საკომუნიკაციო და კულტურული გზების ნაწილი მიუხედავად იმისა რომ ყირგიზეთი დიდი ხნის განმავლობაში იყო დასახლებული დამოუკიდებელი ტომებისა და თემების შთამომავლებით ქვეყანა პერიოდულად ექცეოდა უცხოელთა ბატონობის ქვეშ და ეროვნულ სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტი მხოლოდ საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ წელს მოიპოვა დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ყირგიზეთი ოფიციალურად უნიტარული საპარლამენტო რესპუბლიკაა თუმცა ქვეყნისათვის კვლავ გამოწვევებს წარმოადგენს ეთნიკური კონფლიქტები რევოლუციები ეკონომიკური პრობლემები გარდამავალი მთავრობები და პოლიტიკურ პარტიათა კონფლიქტები ყირგიზეთი დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციის შანხაის თანამშრომლობის ორგანიზაციის ისლამური თანამშრომლობის ორგანიზაციის თურქული საბჭოს თურქული კულტურის საერთაშორისო ორგანიზაციისა და გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წევრია ეთნიკური ყირგიზები ქვეყნის მილიონიანი მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენენ ასევე აღსანიშნავია უზბეკებისა და რუსების მნიშვნელოვანი ეთნიკური უმცირესობები ოფიციალური ყირგიზული ენა მჭიდროდაა დაკავშირებული სხვა თურქულ ენებთან მიუხედავად ამისა რუსული ენა ფართოდაა გავრცელებული ქვეყანაში რაც საუკუნოვანი რუსიფიკატორული პოლიტიკის შედეგს წარმოადგენს მოსახლეობის უმრავლესობა არარადიკალური მუსლიმია მისი თურქული წარმოშობის გარდა ყირგიზული კულტურისათვის დამახასიათებელია სპარსული მონღოლური და რუსული გავლენის ნიშნები მიჩნეულია რომ სახელი ყირგიზ მომდინარეობს სიტყვა ორმოცის თურქული შესატყვისისაგან და მიანიშნებს ორმოც თემზე რომლებიც ლეგენდის მიხედვით გმირმა მანამ უიღურთა სახანოს წინააღმდეგ გააერთიანა სიტყვასიტყვით ყირგიზ ნიშნავს ჩვენ ვართ ორმოცი ქვეყნის ტერიტორია წლიდან რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში იყო წელს შეიქმნა ყარა ყირგიზეთის ავტონომიური ოლქი წელს ყირგიზეთის ასსრ წელს შეიქმნა ყირგიზეთის სსრ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა წელს წლის მარტში საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ განვითარებულმა დრამატულმა მოვლენებმა დაასრულა ასკარ აკაევის წლიანი მმართველობა ქვეყანა ცენტრალურ აზიაში მოსაზღვრე ქვეყნებია ჩინეთი ტაჯიკეთი უზბეკეთი და ყაზახეთი ფართობი კვ კმ ბუნება ქვეყნის ტერიტორიის ზღვის დონიდან მეტრზე მაღლა მდებარეობს უდიდესი ტბა ისიქ ქოლი ქვეყნის მთელი ტერიტორია მდებარეობს ზღვის დონიდან მეტრზე ზევით მისი ნახევარი დან მეტრამდე დიაპაზონში ხოლო მესამედი მეტრს ზემოთ მთიანი ქედები შეადგენს ქვეყნის დაახლოებით მეოთხედს უდიდესი მწვერვალია გამარჯვების პიკი მ უდიდესი მთათა სისტემებია ყირგიზეთი ადმინისტრაციულად იყოფა ოლქად და ქალაქად ესენია ქვეყნის მოსახლეობის უდიდეს ნაწილს თურქულენოვანი ხალხი ყირგიზები წარმოადგენენ რომლებიც მოსახლეობის საერთო რაოდენობის ს შეადგენენ წლის შეფასება ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში ცხოვრობენ რუსები სამხრეთში კი უზბეკები პატარა თუმცა აღსანიშნავ უმცირესობებს წარმოადგენენ დუნგანები უიღურები ტაჯიკები ყაზახები უკრაინელები და სხვა უფრო მცირერიცხოვანი ეთნიკური უმცირესობები ქვეყანაში სულ ზე მეტი ეთნიკური ჯგუფი ცხოვრობს ისტორიულად ყირგიზები ნახევრად მომთაბარე მწყემსები იყვნენ რომლებიც ცხოვრობდნენ მრგვალ კარვებში იურტა და მწყემსავდნენ ცხვარს ცხენსა და იაკს მომთაბარეობის ეს ტრადიცია ახლაც არსებობს როდესაც მწყემსი ოჯახები ზაფხულობით მაღალმთიან საძოვრებზე მიდიან ტრადიციულად უძრავად მცხოვრებ უზბეკებსა და ტაჯიკებს ფერღანის ხეობის დაბლობი მიწები აქვთ ათვისებული დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ყირგიზეთის ეთნიკურმა შემადგენლობამ აშკარა ცვლილებები განიცადა თუ წლისათვის ყირგიზები პროცენტულად ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით ს შეადგენდნენ წლისათვის მათმა რაოდენობამ ს გადააჭარბა მაშინ როცა ევროპული ეთნიკური ჯგუფების რუსები უკრაინელები და გერმანელები ასევე თათრების რაოდენობა დან მდე შემცირდა ეთნიკური რუსების რაოდენობა წლებში დან მდე შემცირდა წლიდან გერმანელთა უზარმაზარი რიცხვი რომელთა რაოდენობაც წელს ს შეადგენდა საცხოვრებლად გერმანიაში გადავიდა იან წლებში ქვეყანა ზე მეტმა ადამიანმა დატოვა რომელთაგან ბევრი ეთნიკური უმცირესობის წარმომადგენელი იყო ყირგიზეთი ყაზახეთთან ერთად ცენტრალური აზიის იმ ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკას წარმოადგენს რომელმაც რუსული ოფიციალურ ენად შეინარჩუნა ის ყირგიზულ ენას წლის სექტემბერში დაამატეს რის შემდეგაც ყირგიზეთი ოფიციალურ ორენოვან სახელმწიფოდ იქცა ყირგიზული ენა თურქული ენების ყივჩაყურ შტოს წარმოადგენს და მჭიდროდაა დაკავშირებული ყაზახურ ყარაკალპაკურსა და ნოღაიურ ენებთან მეოცე საუკუნემდე მის ჩასაწერად არაბული დამწერლობა გამოიყენებოდა წელს დაამტკიცეს ლათინური ანბანი რომელიც წელს კირილიცამ შეცვალა მრავალი ბიზნეს და პოლიტიკური საკითხების შესახებ მოლაპარაკება რუსულად ხორციელდება ბოლო დრომდე ყირგიზული რჩებოდა შინ სალაპარაკო ენად და იშვიათად გამოიყენებოდა შეხვედრებზე ან სხვა ღონისძიებებზე თუმცა დღესდღეობით საპარლამენტო შეხვედრათა უმეტესობა ყირგიზულ ენაზე მიმდინარეობს რომელიც იმავდროულად ითარგმნება მათთვის ვინც ყირგიზულად არ ლაპარაკობს მიუხედავად დონორების უპირველეს ყოვლისა საერთაშორისო სავალუტო ფონდის დიდი დახმარებისა დამოუკიდებლობის შემდეგ ყირგიზეთი ეკონომიკურ სიძნელეებს განიცდის მთავარი ბუნებრივი რესურსები ჰიდროენერგია ოქრო და მიწის იშვიათი ლითონების მნიშვნელოვანი მარაგები ქვანახშირის ნავთობის და ბუნებრივი აირის ექსპლუატაცია საკუთარი მოხმარებისათვის ვერცხლისწყალი ბისმუტი ტყვია თუთია საექსპორტო პროდუქცია კვების პროდუქტები მანქანათმშენებლობის პროდუქცია შალი ლითონები ეროვნული ვალუტა სომი ყაზახეთის რესპუბლიკა ტრანსკონტინენტური ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო ცენტრალურ აზიაში რომლის მცირე ნაწილი ურალის დასავლეთით ხვდება აღმოსავლეთ ევროპაში ყაზახეთი არის მსოფლიოში სიდიდით მეცხრე ქვეყანა ხოლო ხმელეთით გარშემორტყმულ ქვეყნებს შორის უდიდესი მისი ფართობი შეადგენს კვადრატულ კილომეტრს რაც აღემატება დასავლეთი ევროპის ფართობს მას ესაზღვრება ჩრდილოეთიდან საათის ისრის მოძრაობის მიხედვით რუსეთი ჩინეთი ყირგიზეთი უზბეკეთი თურქმენეთი და კასპიის ზღვა ყაზახეთის ტერიტორია მოიცავს ვრცელ ველებს ტაიგას კანიონებს გორებს დელტებს მუდმივი თოვლით დაფარულ მთებს და უდაბნოებს მილიონზე მეტი მაცხოვრებლით მისი საშუალო სიმჭიდროვე დაახლოებით ადამიანს შეადგენს კვ კილომეტრზე დედაქალაქი ალმათიდან ასტანაში დღ ნურ სულთანში წელს გადავიდა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა წელს სსრ კავშირის დაშლის შემდეგ ყაზახეთს ერგო საბჭოთა კოსმონავტიკის ძირითადი ბაზა ბაიკონურის კოსმოდრომი მას დაახლოებით ათასი კმ ფართობი უჭირავს რომელსაც იჯარით იყენებს რუსეთი ყაზახეთი არის დსთ ის წევრი წელს მიიღო დამკვირვებლის სტატუსი ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეაში ქვეყანა ცენტრალურ აზიაში ესაზღვრება რუსეთს ჩინეთს ყირგიზეთს უზბეკეთს და თურქმენეთს დასავლეთით მას კასპიის ზღვა აკრავს ფართობი შეადგენს კვ კმ ს ამ მაჩვენებლით მას მე ადგილი უკავია მსოფლიოს ქვეყნებს შორის მისი ტერიტორია გადაჭიმულის კასპიის ზღვიდან ალტაის მთებამდე მთავარი მდინარეებია ილი ირტიში და იშიმი ტბები არალის ბალხაშის და ზაისანის ყაზახეთი ადმინისტრაციულად იყოფა ოლქად და ქალაქად ყაზახეთი მდიდარია ბუნებრივი რესურსებით ნავთობი ბუნებრივი აირი ქვანახშირი რკინის მადანი მანგანუმი ქრომი ნიკელი კობალტი სპილენძი მოლიბდენი ტყვია თუთია ბოქსიტები ოქრო ურანი ერთობლივ ეროვნულ პროდუქტში სოფლის მეურნეობის წილი შეადგენს ს მრეწველობისა ს დანაჩენი მომსახურებაზე მოდის ძირითადი საექსპორტო პროდუქტებია ნავთობი ლითონები ქიმიკატები ხორბალი უკანასკნელ წლებში შესამჩნევია პროგრესი საბაზრო ეკონომიკის ჩამოყალიბების მიმართულებით ეროვნული ვალუტა ტენგე ტაჯიკეთი ოფიციალურად ტაჯიკეთის რესპუბლიკა მთიანი ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო ცენტრალურ აზიაში წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს დაახლოებით მილიონ ადამიანს ხოლო ფართობი კმ ს ტაჯიკეთს სამხრეთით ესაზღვრება ავღანეთი დასავლეთით უზბეკეთი ჩრდილოეთით ყირგიზეთი და აღმოსავლეთით ჩინეთი პაკისტანს ესაზღვრება სამხრეთში გამოყოფილი ვიწრო ვახანის დერეფანით ტაჯიკების ტრადიციული სამშობლო ავღანეთთან და უზბეკეთთან ერთად ქვეყანა მდებარეობს ცენტრალურ აზიაში იგი ესაზღვრება ჩინეთს ავღანეთს უზბეკეთს და ყირგიზეთს ფართობი კვ კმ ს შეადგენს რომლის დიდი ნაწილი მთებს უკავია მათ შორის ტიან შანს ტერიტორიის ნახევარი ათას მეტრზე მაღლა მდებარეობს ტაჯიკეთის საზღვარი ავღანეთთან გადის ამუ დარიასა და ფიანჯზე ტაჯიკეთის ადმინისტრაციული ერთეულებია ოლქი ხატლონის სოგდის კაროტეგინის და ავტონომიური ოლქი მთიანი ბადახშანი გარდა ამისა დედაქალაქ დუშანბეს დაქვემდებარებაშია საკმაოდ ვრცელი ტერიტორია ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში ტაჯიკეთი ერთ ერთი უღარიბესი ქვეყანაა არა მარტო დსთ ს სივრცეში არამედ მსოფლიოში მისი მთავარი რესურსებია ჰიდროენერგია ნავთობის მცირე მარაგი ურანი ვერცხლისწყალი მურა ქვანახშირი ტყვია თუთია ვოლფრამი ვერცხლი ოქრო შემოსავლების წყაროა საექსპორტო პროდუქტები ბამბა კვების პროდუქტები ხილ ბოსტნეული ლითონები ეროვნული ვალუტა სომონი ტაჯიკეთი კულტურის თვალსაზრისით მჭიდროდაა დაკავშირებული უზბეკეთთან ირანთან და რეგიონის სხვა ქვეყნებთან ცნობილია შუა საუკუნეების ბევრი ტაჯიკი მოღვაწე მწერალი თუ მეცნიერი რომლებიც ირანულ კულტურულ სამყაროსთან ასოცირდება ომარ ხაიამი იბნ სინა და სხვა საბჭოთა ეპოქაში რეგიონის ეთნოკულტურული თავისებურებების გაუთვალისწინებლად ეროვნულ რესპუბლიკებს შორის საზღვრების ხელოვნურმა დაწესებამ ეს ერთიანობა დაარღვია ამ ეპოქიდან ცნობილია ტაჯიკური თეატრი და რამდენიმე ნოველისტი უზბეკეთი ოფიციალურად უზბეკეთის რესპუბლიკა ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო ცენტრალურ აზიაში მას ასევე ესაზღვრება ხუთი ქვეყანა რომლებსაც თვითონაც არ გააჩნიათ ზღვაზე გასასვლელი ჩრდილოეთით ყაზახეთი სამხრეთ აღმოსავლეთით ტაჯიკეთი ჩრდილო აღმოსავლეთით ყირგიზეთი სამხრეთით ავღანეთი და სამხრეთ დასავლეთით თურქმენეთი იგი არის უნიტარული კონსტიტუციური და საპრეზიდენტო რესპუბლიკა რომელიც მოიცავს თორმეტ რეგიონს ერთ ავტონომიურ რესპუბლიკას და დედაქალაქს ერთ დროს თურქთა სახაკანოს და მოგვიანებით თემურიდების რეგიონის ნაწილი რომელიც დღეს მოიცავს უზბეკეთის რესპუბლიკას ადრეულ საუკუნეში დაიპყრეს აღმოსავლეთ თურქულენოვანმა მომთაბარე ტომებმა საუკუნეში უზბეკეთის შევიდა რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში და მოგვიანებით წელს გახდა სსრკ ს ნაწილი როგორც უზბეკეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა უზბეკეთის სსრ წლის აგვისტოს გახდა უზბეკეთის რესპუბლიკა ოფიციალურად აღინიშნება მომდევნო დღე და საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ უზბეკეთმა ჯერ დეკემბერს ჩაატარა რეფერენდუმი ხოლო შემდეგ გამოაცხადა დამოუკიდებლობა უზბეკეთი ოფიციალურად დემოკრატიული სეკულარული უნიტარული კონსტიტუციური რესპუბლიკაა მრავალფეროვანი კულტურული მემკვიდრეობით ქვეყნის ოფიციალური ენა არის უზბეკური თურქული ენა რომელიც იყენებს ლათინურ ანბანს და რომელზეც საუბრობს მოსახლეობის დაახლოებით თუმცა რუსული რჩება ფართოდ გამოყენებაში უზბეკეთის მოსახლეობის წარმოადგენენ უზბეკები მათ მოჰყვება რუსები ტაჯიკები ყაზახები და სხვა უზბეკების უმრავლესობა მუსლიმია უზბეკეთი დსთ ს ეუთო ს გაეროს და შთო ს წევრია მიუხედავად იმისა რომ ოფიციალურად უზბეკეთი დემოკრატიული რესპუბლიკაა ადამიანის უფლებათა დამცველი არასამთავრობო ორგანიზაციები განსაზღვრავენ უზბეკეთს როგორც ავტორიტარული სახელმწიფო შეზღუდული სამოქალაქო უფლებებით უზბეკეთის ეკონომიკა ძირითადად ეყრდნობა სასაქონლო პროდუქციის წარმოებაზე მათ შორის ბამბის ოქროს ურანის და ბუნებრივი აირის მიუხედავად დეკლარირებული მიზნისა რომელიც ითვალისწინებს გარდამავალი ეკონომიკიდან საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლას უზბეკეთის მთავრობა განაგრძობს ეკონომიკურ კონტროლს რომელიც აფერხებს იმპორტს შიდა იმპორტის სასარგებლოდ უზბეკეთის ფართობი შეადგენს კვადრატულ კილომეტრს ტერიტორიის სიდიდით მსოფლიოს ე უდიდესი ქვეყანაა ხოლო მოსახლეობის მიხედვით მსოფლიოს ე ქვეყანაა ასევე დსთ ს წევრ ქვეყნებს შორის ტერიტორიით მე უდიდესი და მოსახლეობით მე უმსხვილესი ქვეყანაა უზბეკეთი მდებარეობს ჩრდილოეთი განედის და და დასავლეთი გრძედის და პარალელზე იგი გადაჭიმულია კმ დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ და კმ ჩრდილოეთიდან სამხრეთით ჩრდილოეთით და ჩრდილო დასავლეთით ესაზღვრება ყაზახეთსა და არალის ზღვას სამხრეთ დასავლეთით თურქმენეთს სამხრეთ აღმოსავლეთით ტაჯიკეთს და ჩრდილო აღმოსავლეთით ყირგიზეთს აგრეთვე უზბეკეთი ცენტრალური აზიის ერთ ერთი უდიდესი ქვეყანაა და ცენტრალური აზიის ერთადერთი სახელმწიფოა რომელიც ესაზღვრება ყველა სხვა ოთხ ქვეყანას უზბეკეთს ასევე მოკლე საზღვარი აქვს არანაკლებ კმ ავღანეთთან სამხრეთში უზბეკეთი ჩაკეტილი ქვეყანაა რომელსაც არ გააჩნია ზღვაზე წვდომა ასევე უზბეკეთი ერთ ერთი იმ ორი ქვეყნიდანაა რომელიც ორმაგად ჩაკეტილია ანუ ქვეყანაა რომელიც გარშემორტყმულია ჩაკეტილი ქვეყნებით სხვა ასეთია ლიხტენშტაინი გარდა ამისა მისი ადგილმდებარეობის გამო რიგი აუზი გაუდინარი არეა ქვეყნის არცერთ მდინარეს არ აქვს ზღვაზე გასვლის საშუალება ქვეყნის ტერიტორიის არანაკლებ ინტენსიურად დამუშავებული სარწყავი მიწაა რომელიც მდებარეობს მდინარის ხეობებსა და ოაზისებში დანარჩენი ტერიტორია უზარმაზარ უდაბნოსა ყიზილყუმი და მთებს უჭირავთ უზბეკეთის უმაღლესი წერტილია ჰასრეთ სულთანი სიმაღლე შეადგენს მეტრს ზღვის დონიდან მდებარეობს ჰისარის ქედის სამხრეთ ნაწილში სურხანდარიის ოლქში ტაჯიკეთის საზღვართან დუშანბეს დასავლეთით ძველად კომუნისტური პარტიის ე კონგრესის პიკი უზბეკეთის რესპუბლიკის კლიმატი კონტინენტურია წლიური მცირე ნალექით მმ ზაფხულის საშუალო მაღალი ტემპერატურა არის ხოლო ზამთრის საშუალო დაბალი ტემპერატურაა დაახლოებით ქვეყნის ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულებია რეგიონი რესპუბლიკა ყარაყალპაკეთის რესპუბლიკა და ქალაქი ტაშკენტი უზბეკეთი მდიდარია მინერალური რესურსებით ბუნებრივი აირი ნავთობი ქვანახშირი ოქრო ურანი ვერცხლი სპილენძი ტყვია თუთია ვოლფრამი და მოლიბდენი იგი ამჟამად სიდიდით ბამბის მე ექსპორტიორია მსოფლიოში მის საექსპორტო კალათაში მნიშვნელოვანია ბუნებრივი აირი ოქრო ქიმიკატები ასევე კვების პროდუქტები ლითონები საფეიქრო ნაწარმი ეროვნული ვალუტა სუმი თურქმენეთი ოფიციალურად თურქმენისტანი ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო ცენტრალურ აზიაში ესაზღვრება ყაზახეთს დასავლეთით ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით უზბეკეთს სამხრეთ აღმოსავლეთით ავღანეთს სამხრეთ დასავლეთით ირანს და დასავლეთით კასპიის ზღვას თურქმენეთი იყო ცივილიზაციათა გზაჯვარედინზე საუკუნეების განმავლობაში შუა საუკუნეების დროს მერვი იყო ერთ ერთი დიდი ქალაქი ისლამურ სამყაროში და მნიშვნელოვანი გაჩერება აბრეშუმის გზაზე რომელიც გამოიყენებოდა სამარშრუტო ქარავნად სავაჭრო მიზნით ჩინეთთან საუკუნის შუა რიცხვებამდე ანექსირებული რუსეთის იმპერიის მიერ წელს თურქმენეთში შემდეგ ფიგურირებდა ანტიბოლშევიკური მოძრაობი და ასევე ცენტრალურ აზიაშიც წელს თურქმენეთი გამოცხადდა საბჭოთა რესპუბლიკად შემდგომში როგორც თურქმენეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა იგი გახდა დამოუკიდებელი სსრკ ის დაშლის საფუძველზე წელს თურქმენეთი ფლობს მსოფლიოს ბუნებრივი გაზის მეოთხე უდიდეს რეზერვებს ქვეყნის დიდი ნაწილი დაფარულია ყარაყუმის უდაბნოთი წლიდან მოყოლებული თურქმენეთის მოქალაქემ მიიღო მთავრობის მიერ გამოყოფილი დენი წყალი და ბუნებრივი აირი უფასოდ თურქმენეთს მართავდა მუდმივი პრეზიდენტი საფარმურატ ნიაზოვი სანამ ის არ გარდაიცვალა წელს წელს ქვეყნის პრეზიდენტად აირჩიეს გურბანგული ბერდიმუჰამედოვი ის თქმით თურქმენეთი რჩება მსოფლიოში ერთ ერთ ყველაზე რეპრესიულ ქვეყანად ქვეყანა პრაქტიკულად დახურულია დამოუკიდებელი კვლევისა და მედიისთვის რელიგიური თავისუფლებები ექვემდებარება დრაკონულ შეზღუდვებს და ადამიანის უფლებათა დამცველები და სხვა აქტივისტების წინაშე არსებობს მუდმივი საფრთხე ხელისუფლების მხრიდან პრეზიდენტი გურბანგული ბერდიმუჰამედოვი ხელს უწყობს პიროვნების კულტს სადაც ის მისი ნათესავები და ახლობლები სარგებლობენ შეუზღუდავი ძალაუფლებით და ახორციელებენ საერთო კონტროლს საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა ასპექტს თურქმენეთის საზღვრების ფორმირება საბჭოთაა ეპოქაში მოხდა მოკავშირე რესპუბლიკა სსრ კავშირის შემადგენლობაში წლიდან მისი დაშლის შემდეგ წელს გამოაცხადა დამოუკიდებლობა არის დსთ ს წევრი ქვეყანა პრეზიდენტი ძალაუფლება თითქმის აბსოლუტურია არ არსებობს ოპოზიცია ერთადერთი ლეგალური პოლიტიკური ორგანიზაციაა თურქმენეთის დემოკრატიული პარტია აშკარაა პიროვნების კულტის ყველა ნიშანი თურქმენბაშის თურქმენთა ლიდერი საფარმურატ ნიაზოვის გამოსახულებაა ყველგან ბანკნოტებიდან დაწყებული სასურსათო პროდუქციის ეტიკეტებით დამთავრებული წელს მეჯლისმა მას უვადო საპრეზიდენტო უფლებამოსილება განუსაზღვრა ქვეყნის ზე მეტი ტერიტორია დაფარულის ყარაყუმის უდაბნოთი ქვეყნის ცენტრში დომინირებს თურანის დაბლობი და ყარაყუმის უდაბნო ქოფეთდაღის ქედი მდებარეობს საზღვრის სამხრეთ დასავლეთის გასწვრივ აღწევს მ თან დიდი ბალკანეთის ქედის დასავლეთ ნაწილში ბალკანის ველაიათი და ქოფეთდაღის ქედის სამხრეთ აღმოსავლეთით უზბეკეთის ლებაპის ველაიათი საზღვართან არის ერთადერთი მნიშვნელოვანი მომატება დიდი ბალკანეთის ქედი იზრდება მ ით მთა არლანთან და თურქმენეთის უმაღლეს მთასთან სთან ქედი მეტრით ქოფეთდაღის ქედი ქმნის თურქმენეთისა და ირანის საზღვრის უმეტეს ნაწილს მდინარეებია ამუდარია თეჯენი და ბარტანგი კლიმატი ძირითადად მშრალი და სუბტროპიკულია უდაბნოში მცირე ნალექებით ზამთარი რბილი და მშრალია ყველაზე დიდი ნალექი მოდის იანვრის და მაისის შორის თურქმენეთის სანაპირო კასპიის ზღვის გასწვრივ არის კმ ს ხანგრძლივით კასპიის ზღვა მთლიანად დახურულია რომელსაც მსოფლიო ოკეანეში გასასვლელი არ გააჩნია მიუხედავად იმისა რომ არსებობს ვოლგა დონის ხელოვნური არხი რომელიც საშუალებას აძლევს ხელმისაწვდომ გადაზიდვას შავი ზღვის სანაპიროზე მთავარ ქალაქებს მოიცავს აშხაბადი თურქმენბაში ყიფილი კრასნოვოდსკი და დაშოგუზი თუქმენეთი წლის მანძილზე იყო საბჭოთა კავშირის რესპუბლიკა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა წლის ოქტომბერს პრეზიდენტი გახდა საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის მაღალჩინოსანი საფარმურატ ნიაზოვი იგივე თურქმენბაში რომელიც თურქმენეთს წლიდან მართავდა როგორც თურქმენეთის სსრ ს კომუნისტური პარტიის ხელმძღვანელი მან მოიპოვა აბსოლუტური კონტროლი სახელმწიფოს პოლიტიკურ სისტემაზე წლის დეკემბერს ნიაზოვი თურქმენეთის ახალარჩეული მეჯლისის მიერ გამოცხადდა პრეზიდენტად მთელი სიცოცხლის ვადით აღსანიშნავია რომ აღნიშნული მეჯლისი არჩეულ იქნა ოპოზიციის არარსებობის პირობებში კანდიდატები კი თავად ნიაზოვმა შეარჩია თურქმენბაში მოულოდნელად გულის შეტევით გარდაიცვალა წლის დეკემბერში თურქმენეთი ადმინისტრაციულად იყოფა ოლქად ქვეყანა ფლობს მსოფლიოს ბუნებრივი აირის მეოთხე უდიდეს რეზერვს და არსებითი ნავთობის რესურსებს თურქმენეთმა მიიღო ფრთხილი ეკონომიკური რეფორმა იმ იმედით რომ ბუნებრივი აირის და ბამბის გაყიდვებით შენარჩუნოს თავისი ეკონომიკა წელს უმუშევრობის დონე იყო შეფასებული ით პრეზიდენტმა ნიაზოვმა ქვეყნის შემოსავლები ინტენსიურად დახარჯა ქალაქების რემონტზე კერძოდ აშხაბადზე კორუფციაზე მომუშავე ხალხი ახმოვანებს განსაკუთრებულ შეშფოთებას თურქმენეთის სავალუტო რეზერვების მართვაზე რომლებიც ატარებენ არასწორ სავალუტო პოლიტიკას სახალხო საბჭოს წლის აგვისტოს განკარგულების მიხედვით ელექტროენერგია ბუნებრივი აირი წყალი და მარილი იქნება სუბსიდირებული მოქალაქეებს წლამდე გარდა ამისა მანქანის მძღოლებს უფლება აქვთ ლიტრი უფასო ბენზინი მიიღონ თვეში ავტობუსების სატვირთოების და ტრაქტორების მძღოლებს შეუძლიად მიიღონ ლიტრამდე საწვავი უფასოდ ხოლო მოტოს და სკუტერის მძღოლებს ლიტრი უფასოდ წლის სექტემბერს მას შემდეგ რაც თურქმენეთმა დაიმუქრა ბუნებრივი აირის მიწოდების შეჩერებით რუსეთმა დათანხმდა გააძვიროს ფასი ბუნებრივ აირზე იგი იხდის თურქმენულ ბუნებრივ აირში დან მდე კუბურ მეტრზე ორ მესამედს თურქმენული გაზის ყიდულობს რუსეთის სახელმწიფო კორპორაცია გაზპრომი რუსეთი ოფიციალური სახელია რუსეთის ფედერაცია ევრაზიის ქვეყანა ის არის ფედერაციული რესპუბლიკა რუსეთი შედგება ფედერაციულ სუბიექტისგან ქვეყნის სახმელეთო საზღვარი ყველაზე დიდია მსოფლიოში რუსეთის დასავლეთ მხარეს ესაზღვრება ევროპული სახელმწიფოები ფინეთი ნორვეგია ესტონეთი ლატვია ლიტვა და პოლონეთი ეს ორი სახელმწიფო რუსეთის მხოლოდ ერთი ადმინისტრაციულ სუბიექტს კალინინგრადის ოლქს ესაზღვრება რუსეთს ასევე ესაზღვრება ბელარუსი უკრაინა საქართველო აზერბაიჯანი ყაზახეთი ჩინეთი მონღოლეთი და ჩრდილოეთი კორეა რუსეთს ოფიციალური საზღვარი არ გააჩნია იაპონიასთან და აშშ სთან მაგრამ ამ ორ ქვეყანას ის ზღვის მეშვეობით უკავშირდება იაპონიასა და რუსეთს შორის მდებარეობს ოხოტის ზღვა ხოლო აშშ სა და რუსეთს შორის მდებარეობს ბერინგის სრუტე რუსეთს ტერიტორიის ფართობის მიხედვით მსოფლიოში პირველი ადგილი უკავია მისი ფართობი შეადგენს კმ ს რაც შეეხება მოსახლეობას რუსეთს მსოფლიოში მეცხრე ადგილი უკავია მისი მოსახლეობა შეადგენს მილიონ ადამიანს რუსეთის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი აზიაში მდებარეობს ხოლო ტერიტორიის ევროპულია ქვეყანა მოქცეულია დროის სარტყელში რუსეთი მსოფლიოში გამოირჩევა თავისი მინერალური და ენერგეტიკული რესურსების სიუხვით რუსები აღმოსავლელ სლავებს მიეკუთვნებიან რუსეთის ტერიტორიაზე ადამიანები უძველესი დროიდან სახლობდნენ პირველი ძლიერი რუსული სახელმწიფო იყო კიევის რუსეთი ამ ქვეყნის ჩამოყალიბებაში უდიდესი წვლილი მიუძღვით ვიკინგებს გადმოცემით სლავურ ტომებებს ქვეყნის სამართავად სწორედ ვიკინგები მიუწვევიათ საუკუნეში რუსეთში ფართოდ ვრცელდება მართლმადიდებლური ქრისტიანობა მართლმადიდებლობა რუსეთში ბიზანტიის იმპერიიდან შედის წელს ბიზანტიურმა და სლაურმა კულტურებმა უდიდესი გავლენა მოახდინეს რუსეთზე სწორედ ამ გზით ჩამოყალიბდა სრულიად დამოუკიდებელი რუსული კულტურა კიევის რუსეთის დაშლის შემდეგ ქვეყანა წარმოადგენს დამოუკიდებელ სამთავროებს რუსეთში უკვე ფართოდ იკიდებს ფეხს ფეოდალიზმი დაშლილი რუსული სახელმწიფოს პერიოდში ძლიერდება მოსკოვი მოსკოვი უკვე თავისუფლდება ოქროს ურდოს ბატონობისგან გაძლიერებული მოსკოვის დიდი სამთავრო ერთიანი რუსეთის სახელმწიფოს ძირითად ბირთვად იქცა რუსეთი ფართოვდება საზღვრებში შეიქმნა ახალი სახელმწიფო რუსეთის სამეფო რომელიც პეტრე დიდის დროს უკვე იმპერიად გამოცხადდა რუსეთმა მოახერხა მრავალი ქვეყნის ანექსირება და დაპყრობა დაპყრობილ ტერიტორიებზე სპეციალური კოლონიური პოლიტიკა ტარდებოდა რუსეთის შემადგენლობაში იყო ჩრდილოეთ ამერიკის ტერიტორიებიც კერძოდ რუსული ალასკა იმპერიის დამხობის შემდეგ რუსეთის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა საბჭოთა კავშირი რომელშიც უკვე მოგვიანებით რესპუბლიკა გაერთიანდა სსრკ აგრძელებდა იმპერიულ პოლიტიკას აქედან ხდებოდა სოციალიზმის და კომუნიზმის პროპაგანდირება მთელ მსოფლიოში მეორე მსოფლიო ომმა რუსეთზე უდიდესი გავლენა იქონია წელს სსრკ ს დაშლის შემდეგ რუსეთი დამოუკიდებელი ქვეყანა გახდა რუსეთს თავდაპირველად მრავალი სირთულე და პრობლემა ჰქონდა თავდათანობით რუსეთის ეკონომიკამ განვითარება დაიწყო მას ამჟამად მსოფლიოში ეკონომიკის თვალსაზრისით მერვე ადგილი უკავია რუსეთი მრავალი საერთაშორისო თუ ადგილობრივი ორგანიზაციის წევრია მათგან აღსანიშნავია გაეროს უშიშროების საბჭოს წევრობა რუსეთი ასევე გაერთიანებულია ში და ში რუსეთი არის ევროპის საბჭოს აზია წყნარი ოკეანის ეკონომიკური თანამშრომლობის შანჰაის თანამშრომლობის ორგანიზაციების წევრი ქვეყანა რუსეთის ტერიტორიაზე ადამიანები უძველესი დროიდან სახლობდნენ აღმოჩენილი ადამიანის ფრაგმენტები თარიღდება წლით უძველესი ადამიანის ნასახლარები აღმოჩენილია ქალაქ კოსტიონკის სიახლოვეს მდინარე დონის ნაპირებზე რუსეთის ტერიტორიაზე უძველესი დროიდან იწყება ტომების გაერთიანება მათგან აღსანიშნავია სკვითების სახელმწიფო მათ ახლო აღმოსავლეთში მარბიელი ლაშქრობები მოაწყვეს და იმდროინდელ ურარტუს და ასურეთის უძლიერეს სახელმწიფოებს მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენეს რუსეთის მრავალ ადგილებშია აღმოჩენილი უძველესი ცივილიზაციების ნაშთები მათგან აღსანიშნავია სინტაშტას არკაიმის და პაზურიკების უძველესი ცივილიზაციები მათი ძირითადი საცხოვრებელი ადგილები იყო რუსეთის ცენტრალურ ნაწილში ძველი წელთაღრიცხვით საუკუნეში რუსეთის სამხრეთ ტერიტორიებზე ხორციელდება ბერძნული კოლონიზაცია ამ ტერიტორიებს მნიშვნელოვანი სავაჭრო კავშირები ჰქონდა საბერძნეთთან კოლონიებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ტანაისი და ფანაგორია ამ ადგილებში აღმოჩენილია ბევრი ძვირფასი ნაკეთიბა და მონეტები ბერძნული კოლონიზაციის დასრულების შემდეგ კოლონიების ტერიტორიაზე შეიქმნა ბოსფორის სამეფო მოგვიანებით რუსეთის სამხრეთ ნაილებს იკავებს გაძლიერებული რომის იმპერია მაგრამ უკვე რომის იმპერიის კრიზისის პერიოდში ეს ტერიტორიები ჰუნების და ხუნძების საცხოვრებელი ადგილები ხდება რუსეთის სამხრეთ ტერიტორიებზე დასახლებას იწყებს თურქულენოვანი ხალხები მათგან აღსანიშნავია ჩრდილოეთ კავკასაში დასახლებული ხაზარების მომთაბარე ტომები ისინი ერთ ერთ დიდ ძალას წარმოადგენდნენ თურქულენოვანი ხალხი ასევე სახლობდა მდინარე ვოლგის და კასპიის ზღვის აუზის ტერიტორიებზე თანდათანობით ამ ტერიტორიებზე ხდება სლავი ხალხის გაძლიერება ისინი ქმნიან თავიანთ სპეციალურ სამთავროებს საუკუნეში ჩამოყალიბდა კიევის რუსეთი ეს მნიშვნელოვანი პერიოდია რუსეთის უკრაინის და ბელორუსის ხალხის ისტორიაში ძველი რუსული მატიანეების ცნობით კიევის რუსეთის პირველი მთავარი იყო ლეგენდარული კიი შჩეკი და ხორივი დაახლოებით სლავურ ტომებს ქვეყნის სამართავად ვიკინგები მოუწვევიათ სამი ძმის რიურიკის სინეუსის და ტრუველის მეთაურობით სწორედ რიურიკი ჩაუდგა კიევის რუსეთს სათავეში და ჩამოაყალიბა რიურიკების დინასტია კიევის რუსეთის ფეოდალური სახელმწიფო სულ უფრო ძლიერდებოდა წელს მათ მიიერთეს ნოვგოროდი რიურიკის სიკვდილის შემდეგ ძალაუფლება გადავიდა ოლეგის ხელში რომელმაც წელს მან კიევის ადგილობრივი ფეოდალები დაამარცხა და ქალაქი კიევი მან დაიკავა წლებში დაიმორჩილა რადიმიჩთა ტომები ხოლო და ილაშქრა ბიზანტიაში ოლეგის გარდაცვალების შემდეგ წელს სახელმწიფოს მმართველი ხდება იგორი ის ასევე აქტიური საგარეო პოლიტიკას აწარმოებს კიევის რუსეთში სიტუაცია ძალიან მძიმე იყო იაროსლავ ბერძენის გარდაცვალების შემდეგ დაიწყო მის ვაჟებს შორის ბრძოლა ტახტის ხელში ჩასაგდებად წლებში კიევის მთავარი გახდა ვსევოლოდი მან ვერ შეძლო კიევის რუსეთის დაშლის პროცესის შეჩერება სულ უფრო მეტ დამოუკიდებლობას იჩენდნენ მიწების მთავრები წლებში გამართულკმა მთავრების ყრილობებმა უშველა მდგომარეობას ვერ უშველა კიევის მთავარი გახდა ვლადიმირ მონომახი მან შეძლო მდგომარეობის სტაბილიზაცია მან მოახერხა ყივჩაყთა დამარცხება ცალკეულ მთავართა დამორჩილება მაგრამ სიტუაცია მაინც სავალალო იყო და კიევის რუსეთის დაშლამ შეუქცევადი სახე მიიღო წლებში გამეფდა ვლადიმირის ვაჟი მსტისლავი მაგრამ მისი სიკვდილის შემდეგ კიევის რუსეთი საბოლოოდ დაიშალა ცალკეულ სამთავროებად კიევის რუსეთის დაშლილ ტერიტორიაზე წარმოქმნილ სახელმწიფოებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანი და ძლიერი სახელმწიფოები იყო ვლადიმირ სუზდალის სამთავრო ჩრდილო აღმოსავლეთით ნოვგოროდის რესპუბლიკა ხოლო ჩრდილო დასავლეთის ყველაზე ძლიერი სახელმწიფო იყო გალიჩ ვოლინის სამთავრო სწორედ ამ პერიოდში ძლიერდება მონღოლთა იმპერია ისინი აწყობედ დაპყრობით ომებს წლებში მონღოლები იპყრობენ დაშლილ რუსულ სახელმწიფოებს რუსეთის ამ ტერიტორიებზე დასახლება დაიწყო თათრული წარმოშობის ხალხმა მონღოლებმა ამ ტერიტორიაზე შექმნეს ოქროს ურდოს სახელმწიფო ეს ერთ ერთი უძლიერესი სახელმწიფო იყო უკვე მოგვიანებით მონღოლთა ბატონობა თანდათანობით სუსტდება რუსეთის ისტორიაში მნიშვნელოვანი პიროვნება იყო ალექსანდრე ნეველი წლის ივლისს ალექსანდრე ნეველის რაზმა და ნოვგოროდის სახალხო ლაშქარმა სასტიკად დაამარცხა შვედები მდინარე ნევაზე წელს ნეველმა ჩუდის ტბაზე გაანადგურა გერმანელი რაინდები და შეაჩერა მათი აგრესია აღმოსავლეთით მონღოლთა უღლის შესუსტებასთან ერთდ ძლიერდება სხვადასხვა სახელმწიფო რუსეთი ტერიტორიაზე წარმოქმნილ სახელმწიფოთაგან ყველაზე ძლიერი იყო პოლონეთ ლიტვის თანამეგობრობა ვლადიმირ სუზდალის სამთავროსგან განსხვავებით კვლავ მნიშვნელოვან ძალას ფლობდა ნოვგოროდის რესპუბლიკა კიევის რუსეთის დაშლის შემდეგ მის ჩრდილოეთ ნაწილში წარმოიშვა მოსკოვის დიდი სამთავრო მონღოლებმა ამ ტერიტორიების დაპყრობაც მოახერხეს საუკუნის ნახევარში მოსკოვის დიდი სამთავროში მიმდინარეობდა ხანგრძლივი შინაფეოდალური ომი რომელიც ვასილი ის გამარჯვებით დასრულდა ვასილი მეფობდა წლებში მის შემდეგ მოსკოვის დიდი სამთავროს მეფე ხდება ივანე ივანეს დროს სამეფო განსაკუთრებით ძლიერდება უკვე რუსეთი სრულიად განთავისუფლებულია მონღოლებისგან გაძლიერებული მოსკოვის დიდი სამთავრო ერთიანი რუსეთის სახელმწიფოს ძირითად ბირთვად იქცა წელს დაემხო ბიზანტიის იმპერია მართლმადიდებლური სამყაროს წინამძღოლობა რუსეთმა იკისრა უკვე მოგვიანებით შეიმუშავეს მესამე რომის თეორია რუსეთის სახელმწიფო თანდათანობით სულ უფრო ძლიერდებოდა სამეფომ დაიპყრო ყაზანის და ასტრახანის სახანოები რუსეთის საზღვრები უკვე გადის მდინარე ვოლგას და ციმბირის სახანოზე ამის შემდეგ რუსეთს გზა გაეხსნა ციმბირის სახანოსკენ ვოლგისპირა კაზაკების რაზმის ატამანის ერმაკის მიერ წამოწყებული ბრძოლა ციმბირის სახანოს წინაარმდეგ ერმაკის დაღუპვის შემდეგაც გაგრძელდა და ციმბირის სახანოს სამეფოს შემადგენლობაში შესვლით დასრულდა რუსეთის საზღვრები სულ უფრო იზრდებოდა სამეფოს გაუჩნდა სურვილი ბალტიის ზღვაზე გასასვლე ჰქონოდა სწორედ ამ მიზეზის გამო წელს ივანე მრისხანემ დაიწყო ლივონიის ომი ეს ომი რუსეთისთვის წარუმატებლად დასრულდა ამ ოცდახუთწლიანმა ომმა რუსეთს ნგრევა და გაპარტახება მოუტანა რუსეთმა ვერ მოიპოვა გასასვლელი ბალტიის ზღვაზე უკვე მოგვიანებით რუსეთმა დაიწყო ომი ყირიმის სახანოს წინააღმდეგ ამ ომით რუსეთმა მიიერთა ყოფილი ოქროს ურდოს მნიშვნელოვანი ტერიტორიები ალექსანდრე მიხეილის გარდაცვალების შემდეგ ხელისუფლებისთვის გაჩახდა ბრძოლა მის ორ შვილს სოფიასა და პეტრეს შორის წელს ეს ბრძოლა პეტრეს გამარჯვებით დასრულდა პეტრე ის პეტრე დიდი დროს რუსეთის ჩამოყალიბდა როგორც იმპერიულ სახელმწიფოდ პეტრეს მმართველობის დროს ტერიტორიების შეერთებამ კიდევ უფრო დიდი სახე მიიღო წელს პეტრე მა აიღო დონის შესართავთან აგებული თურქეთის ციხესიმაგრე აზოვი და გზა გაეხსნა აზოვის ზღვისაკენ მაგრამ უკვე მოგვიანებით პეტრე იძულებული გახდა ეს ტერიტორიები კვლავ ოსმალეთისთვის დაებრუნებინა რუსეთს კვლავ სურდა ბალტიის ზღვაზე გასასვლელი მოეპოვებინა ამის გამო წელს დაიწყო ჩრდილოეთის ომი ამ ომში რუსეთი გამარჯვებული გამოვიდა ამ ომით რუსეთმა მიიერთა კარელია და ინგერმანლანდია ეს ორი რეგიონი რუსეთს დაკარგული ჰქონდა არეულობის ხანაში წელს რუსეთსა და შვედეთს შორის დადებული ზავით პეტრე ის მიერ დაპყრობილი ლივონია და ესტონეთი რუსეთს შეუერთდა პეტრემ ბალტიის ზღვაზე ნევის შესართავთან დაიწყო დიდი სანვსადგურო ქალაქის მშენებლობა წლიდან ახლად აშენებული ქალაქი სანქტ პეტერბურგი რუსეთის დედაქალაქი გახდა პეტრეს მიერ გატარებულმა რეფორმებმა რუსეთი ევროპას დაუახლოვა პეტრე დიდის გარდაცვალების შემდეგ სამეფო ტახტი დაიკავა მისმა მეუღლემ ეკატერინე მა ეკატერინეს მმართველობა მხოლოდ ორ წელიწადს გაგრძელდა ეკატერინეს შემდეგ სამეფო ტახტის პრეტენდენტთა რაოდენობა გაიზარდა წელს იმპერატორ ანას გარდაცვალების შემდეგ სამეფო ტახტი დაიკავა პეტრე დიდის ქალიშვილმა ელისაბედ მა ევროპაში დაწყებულ შვიდწლიან ომში რუსეთი ჩართული აღმოჩნდა რუსეთის იმპერია ეომებოდა პრუსიასიის უძლიერეს სახელმწიფოს ამ ომში რუსეთმა გაიმარჯვა მაგრამ რუსეთმა ამ გამარჯვებით ვერ ისარგებლა რადგან წელს გარდაიცვალა იმპერატორი ელისაბედი ტახტი დაიკავა პეტრე მ პეტრეს მმართველობა დიდხანს არ გაგრძელებულა წელს რუსეთში მორიგი სამხედრო გადატრიალება განხორციელდა და პეტრე თანამდებობიდან ჩამოაგდეს პეტრეს შემდეგ რუსეთის მმართველი გახდა მისი მეუღლე ეკატერინე ეკატერინე დიდი ის რუსეთს მართავდა წლებში რუსეთმა შეიერთა პოლონეთ ლიტვის თანამეგობრობის აღმოსავლეთი ტერიტორიები და უკვე ის უშვუალოდ დაუმეზობლდა ცენტრალური ევროპის დომინიონ ქვეყნებს ავსტრიას და პრუსიას სულ უფრო ძლიერდებოდა რუსეთის პოლიტიკა სამხრეთის ქვეყნების მიმართ სწორედ ამის გამო ოსმალეთის იმპერიასა და რუსეთს შორის მრავალი ომი გაიმართა რუსეთი ნელ ნელა იკავებდა შავი ზღვის რეგიონის ქვეყნებს წელს იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა ყირიმის სახანო ამით ოსმალეთმა დაკარგა მისი ტერიტორიები ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთში საუკუნის დასაწყისში რუსეთმა მიიერთა სამხრეთი კავკასია რუსეთის იმპერიის კოლონიური პოლიტიკა კიდევ უფრო გაძლიერდა ალექსანდრე ის მმართველობის დროს შვედეთთან ომის შემდეგ იმპერიის შემადგენლობაში შედის ფინეთი ხოლო წელს ოსმალეთთან ომის შემდეგ რუსეთის იმპერიის ნაწილი ხდება ბესარაბია საუკუნის დასაწყისში ევროპაში ვითარება მკვეთრად დაიძაბა მას შემდეგ რაც საფრანგეთის იმპერატორი გახდა ნაპოლეონ ბონაპარტი სწორედ ამის გამო მოხდა ევროპული სახელმწიფოების კოალიციის შექმნა საფრანგეთის წინააღმდეგ წელს ნაპოლეონმა წამოიყო ომი რუსეთის წინააღმდეგ ეს ომი საკმაოდ გაჭიანურდა ხოლო ფრანგულმა ჯარმა რუსულ ზამთარს ვერ გაუძლო რამაც საფრანგეთის დამარცხება განაპირობა რუსეთის ლაშქრობა ნაპოლეონის სრული კრახით დასრულდა რასაც შემდგომში მისი ტახტიდან ჩამოგდება მოჰყვა რუსეთის ჯარის ხელმძღვანელები იყვნენ მიხეილ კუტუზოვი და ბარკლაი დე ტოლი რუსეთის იმპერატორმა ალექსანდრე მა რეაქციული გზა აირჩია ვენის კონგრესის შემდეგ საღვთო კავშირის შექმნით მან რუსეთს ევროპის ჟანდარმის სახელი დაუმკვიდრდა წლის ნოემბერში იმპერიის სამხრეთში მოგზაურობისას ქალაქ ტაგანროგთან მოულოდნელად გარდაიცვალა იმპერატორი წელს რუსეთში მოხდა დეკაბრისტთა აჯანყება ეს აჯანყება წარუმატებლად დასრულდა იმპერიის ტახტი დაიკავა ნიკოლოზ მა იმპერატორს სურდა ოსმალეთის დანაწევრება ბოსფორის და დარდანელის სრუტეების ხელში ჩაგდება და ბალკანეთში განმტკიცება ამ მიზნით წელს მან ოსმალეთს ახალი ომი გამოუცხადა ეს ომი ისტორიაში შესულია ყირიმის ომის სახელით რუსეთის ამ მიზნების შესრულების შემთხვევაში ევროპის ქვეყნები ძალიან დიდი საფრთხის წინაშე აღმოჩნდებოდნენ რუსეთის მიერ ოსმალეთის დამარცხებით ისინი მსოფლიოში პირველობას დაკარგავდნენ ამიტომ ყირიმის ომში ოსმალეთის მხარის დასახმარებლა ჩაერთო დიდი ბრიტანეთი და საფრანგეთი მოგვიანებით მოკავშირეებს შეუერთდა სარდინიის სამეფოც რუსეთის მოწინააღმდეგე მხარეს მიემხრო ავსტრიაც მაგრამ ის უშუალოდ ომში არ ჩარეულა ამ ომის ერთ ერთი უმნიშვნელოვანესი და გარდამტეხი ბრძოლა მოხდა სევასტოპოლთან ჩამორჩენილმა ბატონყმურმა რუსეთმა ვერ უზრუნველყო სევასტოროლის დაცვა ამ ომში გამარჯვება ოსმალეთმა მოიპოვა რუსეთი უმძიმეს მდგომარეობაში აღმოჩნდა მან დაკარგა მრავალი კოლონია ბოლშევიკებმა ქვეყანაში დიქტატურა დაამყარეს უპირველეს ყოვლისა მათ დახვრიტეს ნიკოლოზ და მისი ოჯახის წევრები რუსეთის ტერიტორიაზე დაიწყო აჯანყებები ეს აჯანყებები სამოქალაქო ომში გადაიზარდა ერთ მხარერს წარმოადგენდა ბოლშევიკები რაც შეეხება ანტი ბოლშევიკთა ბანაკს ისინი ძალზედ მრავალრიცხოვანნი იყვნენ მაგრამ მათ ბანაკში არსებობდა გადაულახავი წინააღმდეგობები ეს ომი ბოლშევიკების გამარჯვებით დასრულდა ქვეყანაში დამყარდა ოქტომბრის რევოლუციის მთავრობა ვლადიმერ ლენინის ხელმძღვანელობით მსოფლიოში შეიქმნა პირველი სოციალისტური ქვეყანა ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ რუსეთმა შეწყვიტა ბრძოლები პირველი მსოფლიო ომში საბოლოოდ რუსეთი გამარჯვებული გამოვიდა მაგრამ მიღწეული შედეგები მისთვის დამარცხებას ნიშნავდა რუსეთს ბრესტ ლიტოვსკის ზავით ჩამოსცილდა უკრაინა ბალტიისპირეთი პოლონეთი კავკასია და ყველა დაპყრობილი ქვეყანა რუსეთს უკე თავიდან უნდა დაემყარებინა ამ ტერიტორიებზე კონტროლი რუსეთის სამოქალაქო ომში მოეწყო ტერორისტული აქტები კომუნისტების მიმართ ერთ ერთი ასეთი აქტის დროს დაიჭრა ლენინი წლის სექტემბერს რუსეთის ცაკ მა შემოიღო თეთრი ტერორის წინააღმდეგ წითელი ტერორი საბოლოოდ ეს ომი დასრულდა წელს სამოქალაქო ომში დაიღუპა მილიონი ადამიანი რუსეთის სფსრ მ განახორციელა დაპყრობითი ომები და დაიბრუნა პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ წართმეული გარკვეული ტერიტორიები წლის დეკემბერს შეიქმნა საბჭოთა კავშირი რუსეთმა განაგრძო მისი იმპერიალური პოლიტიკა და საბოლოოდ სსრკ ში გაერთიანდა რესპუბლიკა ოფიციალურად ყველა რესპუბლიკა სრულუფლებიანი იყო და მათ ნებისმიერ დროს შეეძლოთ დაეტოვებინათ საბჭოთა კავშირი მაგრამ ეს შეუძლებელი იყო რაც შეეხება საბჭოთა კავშირის ეკონომიკას ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ქვეყანაში დაიწყო გეგმიური ეკონომიკის გატარება ქვეყანაში დაიწყო ინდუსტრიალიზაციის და კოლექტივიზაციის განხორციელება კოლექტივიზაცია ძირითადა ძალდატანებით მიმდინარეობდა ამიტომ მრავალი ადამიანი გაკულაკებული აღმოჩნდა წლებში მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი გულაგებში გადაასახლეს ინდუსტრიალიზაციის და კოლექტივიზაციის წარმატებულად დასრულების შემდეგ წელს დაიწყო სახალხო მეურნეობის განვითარების ხუთწლიანი გეგმა საბჭოთა კავშირი იმ დროის მოწინავე ქვეყნებს სამხედრო ტწქნიკითაც დაეწია პაქტის გაფორმებიდან ზუსტად რვა დღის შემდეგ სექტემბერს გერმანიამ დაიწყო ომი პოლონეთის წინააღმდეგ გერმანიის წინააღმდეგ ომში ჩაერთო საფრანგეთი და ინგლისი დაიწყო მეორე მსოფლიო ომი თავდაპირველად საბჭოთა კავშირი ომში არ ერეოდა და პაქტში დადებულ პირობებს ასრულებდა სსრკ ს სურდა რუსეთის იმპერიის დროინდელი ტერიტორიების დაბრუნება სწორედ ამიტომ მათ დაიკავეს აღმოსავლეთ პოლონეთი ფინეთის წინააღმდეგ წამოწყებული ზამთრის ომი საბჭოთა კავშირისთვის ძალიან მძიმე აღმოჩნდა მან ეს ომი წააგო მიუხედავად ამისა საბჭოთა კავშირმა ფინეთს წაართვა კარელიის ყელი და ზოგიერთი სხვა ტერიტორია წელს სსრკ მ აიძულა ბალტიისპირეთის ქვეყნები ლატვია ლიტვა ესტონეთი და ისინი ძალით შეიყვანა მის შემადგენლობაში მოკავშირე რესპუბლიკის სტატუსით საბჭოთ კავშირის ტერიტორიებზე იმართებოდა ბრძოლები რომლებმაც გარდატეხა მოახდინეს მთელი ომის განმავლობაში ერთ ერთი ასეთი ბრძოლა მოხდა წლის სექტემბერ ოქტომბერში ქალაქ სტალინგრადთან სტალინგრადის ბრძოლა გერმანელების უდიდესი მარცხი იყო ასეთი მარცხი ჰიტლერს მანამდე არცერთ ბრძოლაში არ განეცადა სტალინგრადის შემდეგ ფაშისტებმა მეორე უდიდესი მარცხი ნახეს კურსკის ბრძოლაში სწორედ ამ ბრძოლაში მოხდა კაცობრიობის ისტორიაში პირველი ყველაზე დიდი სატანკო ბრძოლა რომელშიც ორივე მხრიდან ტანკი მონაწილეობდა მიუხედავად ამისა გერმანელებს მაინც ჰქონდათ ალყა შემორტყმული ქალაქ ლენინგრადისთვის ამ ომში მოკავშირეებმა გაიმარჯვეს მოკავშირეების გამარჯვებაში უდიდესი წვლილი სწორედ საბჭოთა კავშირს მიუძღოდა მეორე მსოფლიო ომში საბჭოთა მხარეს თავი გამოიჩინა გიორგი ჟუკოვმა და კონსტანტინე როკოსოვსკიმ ამ ომში რუსეთის გამარჯვებით მსოფლიოში უდიდესი გეოპოლიტიკური ცვლილებები მოხდა აღმოსავლეთ ევროპის დომინიონ ქვეყნად სწორედ სსრკ იქცა საბჭოთა კავშირიდან დაიწყო კომუნისტური იდეოლოგიის სხვადასხვა ქვეყნებში დანერგვა კომუნისტები მოვიდნენ ჩინეთის სათავეში ამას მოყვე კომუნისტების გამარჯვება ჩრდილოეთ კორეასა და კუბაში ამ ქვეყნებში ძირითადად სწორედ საბჭოთა სისტემით ხდებოდა ეკონომიკის განვითარება სტალინის გარდაცვალების შემდეგ საბჭოთა ქვეყნის მმართველი გახდა ნიკიტა ხრუშჩოვი მისი მმართველობის დასაწყისში დაიგმო სტალინის კულტი და დაიწყო დე სტალინიზაცია ხრუშჩოვის მმართველობის დასაწყისს დათბობის ხანა ეწოდება მაგრამ დათბობა მხოლოდ პირობითი იყო ხელისუფლების ყველა კრიტიკას ულმობლად ახშობდნენ ამ პერიოდში მასობრივად მოხდა გულაგებიდან ხალხის დაბრუნება პოლიტპატიმრების გათავისუფლება ხრუშჩოვის შემდეგ სახელმწიფოს მმართველი ხდება ლეონიდ ბრეჟნევი სახელმწიფოში გამოცხადდა რომ ჯერ კიდევ ქვეყანაში არსებობდა განვითარებული სოციალიზმი რომელიც დროთა განმავლობაში კომუნიზმში გადაიზრდებოდა ბრეჟნევის მთავრობა ცდილობდა შექმნილი ვითარება შეენარჩუნეინათ რაც უკვე მოგვიანებით უძრაობაში გადაიზარდა ამიტომაც ხშირად ლეონიდ ბრეჟნევის მმართველობას უძრაობის ხანას უწოდებენ ბრეჟნევის მმართველობსი დასაწყისში საბჭოთა ეკონომიკა კვლავ განაგრძობდა განვითარებას მაგრამ ეს ძირითადად განპირობებული იყო ნავთობის და გაზის დიდი მარაგებით და მათზე ფასების რეგულირებით მიუხედავად ამისა ეკონომიკურმა სტაგნაციამ შეუქცევადი სახე მიიღო პრემიერ მინისტრ ალექსი კოსიგინის მიერ სოციალისტურ ეკონომიკური სისტემის გადახალისების ცდა უშედეგოდ დასრულდა ასეთი მძიმე სიტუაციის მიუხედავად უზომოდ დიდი ხარჯები იხარჯებოდა შეიარაღებაზე საბჭოთა ეკონომიკა სავალალო მდგომარეობაში იყო ქვეყანა ვეღარ უძლებდა უზარმაზარ სამხედრო ხარჯებს სწორედ ასეთ ვითარებაში საბჭოთა კავშირის ხელმძღვანელი გახდა მიხეილ გორბაჩოვი ახალმა ხელისუფლებამ ჩამოაყალიბა რეფორმების ძირითადი ლოზუნგები რომელშიც უმნიშვნელოვანესი იყო გარდაქმნა და პოლიტიკური სისტემის დემოკრატიზაცია საბჭოთა კავშირმა უარი განაცხადა ცივ ომზე ამან ქვეყანა საერთაშორისო იზოლაციიდან გამოიყვანა ცენზურა შესუსტდა მაგრამ თანდათანობით საჯაროობის მართვა გართულდა დაირღვა კომუნისტური პარტიის ერთიანობა საბჭოთა კავშირის დაშლამ შეუქცევადი სახე მიიღო ქვეყნის ხელმძღვანელობამ საბჭოთა კავშირის შენარჩუნება სცადა ახალი სამოკავშირეო ხელშეკრულების დადებით რომელიც ფედერაციულ საწყისებზე უნდა აგებულიყო მაგრამ ეს კონსერვატორებისთვის მიუღებელი იყო წლის აგვისტოში მათ სცადეს ამბოხების მოწყობა რომელიც ისტორიაში აგვისტოს პუტჩის სახელით არის ცნობილი პუტჩმა კიდევ უფრო დააჩქარა სსრკ ს დაშლის პროცესი მიხეილ გორბაჩოვი თანამდებობიდან გადადგა წლის დეკემბერს საბჭოთა კავშირი უკვე ოფიციალურად დაიშალა ქვეყანა აღმოსავლეთ ევროპასა და ჩრდილოეთ აზიაში ფართობის მიხედვით კვ კმ მსოფლიოს უდიდესი სახელმწიფოა გამოიყოფა დიდი გეოგრაფიული რაიონები აღმოსავლეთ ევროპის ვაკე დასავლეთ ციმბირის დაბლობი ცენტრალური ციმბირის მაღლობი ტერიტორიის ნაწილი მთიან რეგიონებს უკავიათ ალთაი ჩრდილოეთი კავკასია კოლიმა საიანი ურალი უმაღლესი მწვერვალია იალბუზი მ მთავარი მდინარეები ამური ანგარა ირტიში ლენა ობი ვოლგა ენისეი ტბები ბაიკალი კასპიის ზღვა ლადოგი ონეგა რუსეთის ფედერაციის კლიმატის ფორმირებაში დიდი წვრილი შეაქვს გარკვეულ ფაქტორებს ერთ ერთ მნიშვნელოვანს წარმოადგენს ტერიტორიის სიდიდე და ზოგიერთი რაიონის საკმაო დაცილება ზღვიდან უმრავლესობა კმ ით არის დაცილებული ხოლო ზოგიერთი რაიონი კმ ით ეს გახდა ტერიტორიაზე კონტინენტური ცივი კლიმატის სიჭარბის მიზეზი ტერიტორიის ნახევარზე მეტი ჩრ განედის ზემოთ მდებარეობს სამხრეთით განლაგებული მთები წინააღმდეგობას უწევენ თბილი მასების შემოსვლას ინდოეთის ოკეანიდან ხოლო ქვეყნის ჩრდილოეთით მდებარე დბლობები არქტიკული და ატლანტიკური მასების ზეგავლენის ქვეშ არის მოქცეული ყველაზე ცივი თვე იანვარი ზღვის სანაპიროებზე თებერვალი ხოლო ყველაზე თბილი თვე ივლისი რუსეთი მდებარეობს კლიმატურ სარტყელში არქტიკულში სუბარქთიკულში ზომიერში დიდ ტერიტორიაზე და სუბტროპიკულში მხოლოდ სანაპირო ზოლი უარყოფითი ტემპერატურების ხანგრძლივობა ზოგიერთ რაიონში მარადი მზრალობის მიზეზი ხდება ასეთ ტერიტორიებს მლნ კვ კმ უკავიათ რაც ქვეყნის თითქმის შეადგენს ტემპერატურასთან მნიშვნელოვან კავშირშია ჰაერის მასების გადაადგილება და სიჩქარე ზამთარში ევროპის ნაწილში ჭარბობს სამხრეთ დასავლეთის ქარები ციმბირის უდიდეს ტერიტორიაზე სამხრეთის ხოლო შორეულ აღმოსავლეთში ჩრდილო დასავლეთის ზაფხულობით ამ ტერიტორიებზე საპირისპირო სიტუაციაა რუსეთში ნალექების რაოდენობა ზაფხულის მაქსიმუმით ხასიათდება ქვეყნის ევროპულ ნაწილში და დასავლეთ ციმბირში ნალექების რაოდენობა მმ ს შეადგენს წელიწადში ზღვისპირეთში და მაღალ მთიან რაიონებში ნალექების შედარებით დიდი რაოდენობა მოდის ურალი მმ თოვლის დების პერიოდი განსხვავებულია სხვადასხვა რაიონში აღმოსავლეთ ევროპის დაბლობზე იგი დღეს შეადგენს ხოლო ციმბირში დღეს წელიწადში ქვეყნის უზარმაზარი ტერიტორია მრავალფეროვანი ლანდშაფტებით გამოირჩევა იგი მდიდარია სხვადასხვა სახის სასარგებლო წიაღისეულით როგორც სათბობ ენერგეტიკული ასევე ლითონური და არალითონური წიაღით ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი მდებარეობს ზომიერ სარტყელში ჩრდილოეთით არქტიკული და სუბარქტიკული ხოლო უკიდურეს სამხრეთში კი სუბტროპიკული სარტყლებია ჭარბობს კონტინენტური კლიმატი რუსეთი მდიდარია ჰიდროგრაფიული ქსელით აქ მიედინება ევროპის უგრძესი მდინარე ვოლგა ქვეყნის ტერიტორიაზე მდებარეობს მსოფლიოს უღრმესი ტბა ბაიკალი ტყეებს ტერიტორიის უკავია სერიოზული პრობლემებია ბუნების დაცვასთან დაკავშირებით წყალს რუსეთის ტერიტორიის უკავია ძირითადად ურალის აღმოსავლეთით ევროპული ნაწილის მჭიდროდ დასახლებული ტერიტორიები წყლის რესურსების ნაკლებობას განიცდის რუსეთის მდინარეების საერთო სიგრძე მლნ კმ სულ რუსეთში მლნ მდინარეა უმსხვილესი დელტა აქვს მდ ლენას ვოლგას ობს და ენისეის თითქმის ყველა მდინარეს აქვს შერეული ტიპის კვება რუსეთის მდინარეები მიეკუთვნებიან მთავარ აუზს შავი ზღვის დნეპრი და დონი კასპიის ვოლგა არქტიკის ობი ენისეი ლენა ჩრდილოეთის დვინა პეჩორა ინდიგირგა ბალტიის ნევა და წყნარი ოკეანის ვოლგა ევროპის უმსხვილესი მდინარეა მ მის ნაპირებზე მდებარეობს რუსეთის უმსხვილესი ქალაქი დან ნოვგოროდი ყაზანი სამარა და ვოლგოგრადი წყალდიდობებისა და წყალმოვარდნის დროს იტბორება უზარმაზარი ტერიტორიები და წარმოიქმნება ჭაობები მდინარე ობი წარმოქმნის ყველაზე დიდ ჭაობს ათასი კვ კმ რუსეთის ევროპულ ნაწილში უმსხვილესი მდინარეები დაკავშირებულია არხების სისტემით ყველაზე გრძელი არხია ვოლგა ბალტიის რომლის სიგრძე კმ ია რუსეთში ორ მილიონზე მეტი ტბაა საერთო ფართობით ათასი კვ კმ ტბების უმრავლესობა მყინვარული წარმოშობისაა უმსხვილესი ტბებია ლადოგის კვ კმ ონეგის კვ კმ ჩუდის კვ კმ ილმენი კვ კმ მსოფლიოს უღრმესი და ციმბირის უდიდესი ტბა არის ბაიკალი გვხვდება აგრეთვე შემდეგი წყალსაცავები რიბინსკის შუშენსკოეს კრასნოიარსკის ვილუის ჭაობებს რუსეთის ტერიტორიაზე მლნ კვ კმ უკავია დასავლეთ ციმბირში თითქმის ჭაობია დიდი მდინარეების დელტაშიც წარმოიქმნება დაჭაობებული ადგილები სეისმურად აქტიურ ტერიტორიებზე არის ვულკანებიც მათგან ყველაზე მეტი კამჩატკაზე მდებარეობს არქტიკაში რამდენიმე ბუნებრივ ზონას გამოყოფენ არქტიკულ უდაბნოებს ტუნდრას ტყეტუნდრას ტაიგას შერეული და ფართოფოთლოვანი ტყეების ტყესტეპი სტეპი უდაბნოები და ნახევარუდაბნოები არქტიკულ უდაბნოები გვხვდება უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში მისთვის დამახასიათებელია მწირი მცენარულობა და თითქმის მთლიანად დაფარულია ყინულით აქ ბინადრობენ თეთრი დათვი ლომვეშაპი სელაპი ზაფხულობით კი კლდეებზე შევხვდებით ფრინველთა ბაზარს ისეთებს როგორიცაა ბატასინი არქტიკულს მოსდევს ტუნდრის ზონა რომელიც რუსეთის ტერიტორიის იკავებს იგი თითქმის უტყეოა და ძირითადად იზრდება ხავსი ხავსურა ბუჩქნარები ბალახები და ჯუჯა არყები აქ ბინადრობს ირემი თეთრი მელა თეთრი ბუ კაკაბი ბატასინი შედარებით შეცვლილია ტყეტუნდრის ბუნება აქ უკვე ჩნდება ტყის მცენარეულობა ნაძვი და რბილწიწვიანა ლარიქსი მნიშვნელოვანი ფართობი ჭაობებს უკავიათ ყველაზე დიდი ტერიტორია ტაიგას უკავია რომლისთვისაც დამახასიათებელია ნაძვისა და სოჭის ტყეები თუმცა გვხვდება ფართოფოთლოვანი ტყის მასივებიც ეს ზონა ნელ ნელა შერეულ და ფართოფოთლოვან ტყეთა ზონაში გადადის ძირითადი სახეობები რომლებიც აქ ხარობს არის მუხა და ცაცხვი ბინადრობს ამურის ვეფხვი ირემი მანჯურიის კურდღელი ხოხობი უფრო განვითარებულია ფოთლოვანი მცენარეულობა ტყესტეპის ზონაში ევროპულ ნაწილში ხარობს არყი ხოლო აღმოსავლეთით ვერხვი ეს ზონა სამხრეთისკენ იცვლება სტეპით მცენარეულობის ძირითადი წარმომადგენლები არიან ვაციწვერა ჭანგა აბზინდა სტეპის ბუჩქნარები ტყის მცენარეები ძირითადად მდინარეების ხეობებსა და დაბლობებზეა გავრცელებული მშრალ ბუნებრივ პირობებს ყველაზე კარგად ადაპტირებულია მღრღნელების სხვადასხვა სახეობები სტეპის მგელი მელა ანტილოპები ყველაზე მცირე ტერიტორია უდაბნოსა და ნახევარუდაბნოს ბუნებრივ ზონას უკავია და ის მხოლოდ კასპიისპირეთს მოიცავს ნიადაგი საკმაოდ დამლაშებულია ამიტომ ამ ადგილებისთვის მწირი მცენარეულობაა დამახასიათებელი მრავლადაა სხვადასხვა სახეობის ქვეწარმავალი რუსეთის ფედერაცია თანაბარუფლებიანი სუბიექტისაგან შედგება მათ შორის რესპუბლიკაა ავტონომიური ოლქი ავტონომიური ოკრუგი მხარე ოლქი და ფედერალური ქალაქი მოსკოვი სანქტ პეტერბურგი რუსეთის ფედერაციის ტერიტორიაზე მრავალი ეთნიკური ჯგუფი სახლობს რუსეთში მოსახლე ძირითადი ეთნიკური ჯგუფების რაოდენობა შეადგენს ისინი ერთმანეთისგან ძალიან განსხვავდებიან და დასახლებული ტერიტორიების ადგილობრივ მოსახლეობას შეადგენენ რუსეთში მცხოვრები ადამიანები არათანაბრადაა განლაგებული ეს ძირითადა განპირობებულია რუსეთის უზარმაზარი ტერიტორიით მოსახლეობის ყველაზე დიდი სიმჭიდროვით გამოირჩევა ევროპული რუსეთი და ურალის მთების ახლოს მდებარე ტერიტორიები მოსახლეობის ყველაზე ნაკლები სიმჭიდროვით გამოირჩევა ციმბირი რუსეთი მაღალურბანიზებული ქვეყანაა მოსახლეობის ქალაქბში ცხოვრობს ხოლო დარჩენილი მოსახლეობა სხვა დასახლებულ პუნქტებში სახლობს წლის იანვრის მონაცემებით რუსეთის მოსახლეობა ადამიანს შეადგენს რაც შეეხება რუს ემიგრანტებს დაახლოებით მილიონი ადამიანი ცხოვრობს ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებში ხოლო ეთნიკური რუსებიდან მილიონი ადამინი რუსეთში სახლობს ეთნიკური რუსებიდან მილიონი ადამიანი საბჭოთა კავშირის ყოფილი რესპუბლიკების უკრაინის და ყაზახეთის ადგილობრივი მოსახლეობაა აქ მცხოვრები ხალხების უმრავლესობისთვის მშობლიური ენა რუსულია თუმცა მრავალ ადგილორივ ეთნიკურ წარმომადგენლობას თავისი სპეციალური ენა გააჩნიათ რუსეთი ინდუსტრიულ აგრარული ქვეყანაა ქვეყანას აქვს ნავთობის ბუნებრივი აირის ქვანახშირის მნიშვნელოვანი მარაგები საშენი ხე ტყე სხვა სტრატეგიული მინერალები რაც ქვეყნის შემოსავლების ძირითადი წყაროა მრეწველობის წამყვანი დარგებია მანქანათმშენებლობა შავი და ფერადი მეტალურგია ქიმიური და ნავთობქიმიური მრეწველობა სატყეო მეურნეობა და სხვა მნიშვნელოვანი წილი აქვს სოფლის მეურნეობას ექსპორტის ძირითადი ელემენტებია ბუნებრივი აირი ნავთობი მანქანათმშენებლობის პროდუქცია ხე ტყე ქვანახშირი კვების პროდუქტები ეროვნული ვალუტა რუსული რუბლი რუსეთის სატრანსპორტო ქსელი საკმაოდ განვითარებულია და მოიცავს სარკინიგზო გზების ათას კმ ს საავტომობილო გზების ათას კმ ს ასფალტის საფარიანი ათას კმ ზე მეტი საჰაერო და ათასი კმ საზღვაო სამდინარო გზებს ქვეყნის მკაცრი კლიმატური პირობების გამო უპირატესად სარგებლობენ სახმელეთო ტრანსპორტით მეორე ადგილი სატვირთო გადაზიდვების მხრივ საზღვაო ტრანსპორტს უკავია მოკლეა სანავიგაციო პერიოდი იყინება პორტები თანამედროვე სატრანსპორტო ქსელის მდგომარეობა გაუარესბულია რადგან საკმაო ხანია არ განახლებულა ამას მივყავართ სხვადასხვა პრობლემებამდე როგორიცაა უსაფრთხოება სარკინიგზო ტრანსპორტი ყველაზე განვითარებულია რუსეთში ევროპულ ნაწილში მას აქვს რადიალური განლაგება რომლის ცენტრი მოსკოვში მდებარეობს პირველი რკინიგზა მოსკოვი ლენინგრადი წელს გაიხსნა ხოლო წელს სარკინიგზო მაგისტრალი გაიყვანეს ციმბირისკენ საზღვაო ტრანსპორტი ყველაზე დიდი წილი აქვს საერთაშორისო ტვირთბრუნვაში რუსეთს მნიშვნელოვანი პორტები აქვს ნოვოროსიისკი შავი ზღვა კალინინგრადი სანქტ პეტერბურგი ბალტიისკი ბალტიის ზღვა არხანგელსკი თეთრი ზღვა ვლადივოსტოკი აღმოსავლეთის პორტი იაპონიის ზღვა ვლადივოსტოკთან ერთად რუსეთში შემდეგი გაუყინავი პორტებია მურმანსკი მახაჩკალა ნოვოროსიისკი სამდინარო ტრანსპორტი ყველაზე დიდი მოთხოვნით სარგებლობს ჩრდილოეთის რეგიონებში ციმბირი მნიშვნელოვანია მდინარეთა ვოლგა კამის აუზი რომელიც სამდინარო ტვირთბრუნვის ს ახორციელებს აგრეთვე მნიშვნელოვანია ისეთი მდინარეები როგორიცაა ენისეი ობი ლენა ამური და მათი შენაკადები საავტომობილო ტრანსპორტი სუსტად არის განვითარებული რუსეთში ეს განპირობებულია გზების მშენებლობის სიძვირით და მკაცრი ბუნებრივი პირობებით თუმცა ავტომობილის უდავო უპირატესობას წარმოადგენს მობილობა და საკმაოდ კომფორტულია მგზავრთათვის ეს წარმოქმნის ამ სახეობის ტრანსპორტზე მოთხოვნის ზრდის ტენდენციას საჰაერო ტრანსპორტი ყველაზე ძვირ სატრანსპორტო საშუალებას წარმოადგენს ამიტომ ხდება მხოლოდ მალფუჭადი პროდუქტების გადაზიდვა დიდ როლს თამაშობს მგაზვრთა ტრანსპორტირებაში მნიშვნლოვანია ვერტმფრენების ფუნქცია ქვეყნის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში სასწრაფო სამედიცინო დახმარება ყველაზე მსხვილი აეროპორტებია მოსკოვსა დომოდევო შერემეტიევო ვნუკოვო და სანქტ პეტერბურგში ვრცელი ტერიტორიები მრავალფეროვანი ბუნება და ლანდშაფტი გახდა რუსეთში ტურიზმის განვითარების ერთ ერთი მიზეზი მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაციის მიერ რუსეთის ტურისტული პოტენციალი შეფასდა და დადგინდა რომ სრულად განვითარებული ინფრასტრუქტურის შემთხვევაში ქვეყანა შეძლებს მლნ საერთაშორისო ტურისტის მიღებას წელიწადში თუმცა დღესდღეობით მათი რაოდენობა ყოველწლიურად მლნ ს შეადგენს წლის მონაცემებით ჩასული ტურისტების რაოდენობა მლნ ს შეადგენს საერთო შემოსავალი წელს მლნ დოლარია ხოლო ტურისტული გასავალი დანახარჯები ამავე წელს მლრდ დოლარია რუსეთის ტერიტორია იყოფა შემდეგ ტურისტულ რაიონებად ცენტრალური რაიონი ქვეყნის ევროპული ნაწილი მნიშვნელოვანი ქალაქებით მოსკოვი სანქტ პეტერბურგი დასავლეთ რაიონი ბალტიის ზღვის სანაპირო ტურისტული ცენტრებით კალინინგრადში ნოვგოროდსა და ფსკოვში ზემო ვოლგის ტვერი იაროსლავლი ურალის რაიონი პერმი უფა ჩრდილოეთ რუსეთში გამოიყოფა ქვერაიონი კარელიის ნოლსკი რომლის ტურისტული ცენტრებია პეტროზავოდსკი მურმანსკი არხანგელსკი რესპუბლიკა კომი და სანქტ პეტერბურგი მნიშვნელოვანი რეგიონია სამხრეთ რუსეთი რომელიც შემდეგ ქვერაიონებს მოიცავს შავი ზღვისპირეთი სოჩა ანაპა გელენჯიკი ჩრდილოეთ კავკასიონი ანუ კავკასიონის მინერალური წყლების კურორტები ნალჩიკი ვლადიკავკაზი კრასნი კლუჩი ჟელეზნოგორსკი კისლოვოდსკი კავკაზსკიე მინერალნიე ვოდი მთიანი კავკასიის რაიონი ჯამბალაისკი ტებერდა დომბაი არხიზი აზოვის რაიონი როსტოვი დონზე ტაგანროგი კასპიის ზღვისპირეთი და ვოლგისა ნაპირები სამხრეთ რუსეთის რაიონი ციმბირი და შორეული აღმოსავლეთის რეგიონი იყოფა შემდეგ ქვერაიონებად ობი ალთაის ტურისტული ცენტრები კურგანი ომსკი ბარნაული კემეროვო ენისეისა და ბაიკალისპირეთი კრასნოიარსკი აბაკანი შორეული აღმოსავლეთი კურილიის კუნძულები და სახალინი რუსეთის ტერიტორიის აზიური ჩრდილოეთი პეტროპავლოვსკი კამჩატკა ბოლანჩა ტოპაია დიპლომატიური ურთიერთობები საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის დამყარდა წლის ივლისს წლის სექტემბრიდან აგვისტოს თვეში რუსეთის საქართველოზე განხორციელებული აგრესიის შედეგად საქართველომ გაწყვიტა დიპლომატიური ურთიერთობა რუსეთის ფედერაციასთან წლის მარტს გაიხსნა საქართველოში შვეიცარიის საელჩოს რუსეთის ფედერაციის ინტერესების სექცია იმავე დღეს გაიხსნა რუსეთის ფედერაციაში შვეიცარიის საელჩოს საქართველოს ინტერესების სექცია პირდაპირმა ინვესტიციებმა რუსეთის ფედერაციიდან საქართველოს ეკონომიკაში მკვეთრად იმატა წელს და ძირითადად ხორციელდებოდა ენერგეტიკულ სფეროსა და გადამამუშავებელ მრეწველობაში წელს მკვეთრად შემცირდა ინვესტიციების რაოდენობა საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის გაფორმებულია ასზე მეტი სახელშეკრულებო სამართლებრივი დოკუმენტი მათ შორის სახელმწიფო ენა ენა რომელიც ამ სტატუსით არის განსაზღვრული ამა თუ იმ ქვეყნის კონსტიტუციაში ან კონსტიტუციის არარსებობის შემთხვევაში სახელმწიფოს კანონებში ეს არის ენა რომელსაც სახელმწიფოს მოქალაქეები იყენებენ სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოებთან საკანონმდებლო სასამართლო აღმასრულებელი ურთიერთობებისას ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს სახელმწიფო ენა რომელიც ასეთად აღიარებულია მთელი ქვეყნის ტერიტორიაზე ეროვნული უმცირესობების ენებისაგან რომელთაც აქვს სახელმწიფო ოფიციალური ენის სტატუსი ქვეყნის ამა თუ იმ რეგიონში მაგალითად საქართველოს სახელმწიფო ენაა ქართული აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ქართული და აფხაზური ანალოგიური სტატუსი აქვს თათრულ ენას თათრეთის რესპუბლიკაში რუსეთი კატალონიურ ენას კატალონიაში ესპანეთში ფრანგულ ენას ლუიზიანის შტატში აშშ და ა შ თანამედროვე მსოფლიო ქვეყნების ნახევარზე მეტს აქვს დაფიქსირებული სახელმწიფო ენა ზოგიერთ შემთხვევაში ორი სამი და მეტი ენა და ბოლოს ზოგიერთ ქვეყანაში სახელმწიფო ენის ცნება არ არსებობს უფრო ზუსტად კანონმდებლობით არ არის განსაზღვრული მათ რიცხვს მიეკუთვნება ავსტრალია დიდი ბრიტანეთი ერიტრეა შვედეთი და სხვები ასეთ შემთხვევაში როგორც წესი ქვეყნის უმრავლესობის ენებს მოიხსენიებენ ოფიციალური ენის სახელით ავღანური ენა პუშტუ აზერბაიჯანული ენა აიმარა ალბანური ენა არაბული ენა ასამური ენა აფრიკაანსი ბელარუსული ენა ბენგალური ენა ბერძნული ენა ბოსნიური ენა ბულგარული ენა გერმანული ენა გუარანი გუჯარათული ენა დანიური ენა დარი ენა ებრაული ენა ივრითი ესპანური ენა ვენდა ენა ვიეტნამური ენა ზულუ ენა თურქული ენა იაპონური ენა ინგლისური ენა ინდონეზიური ენა ირლანდიური ენა იტალიური ენა კანადა ენა კატალანური ენა კეჩუა კორეული ენა ლათინური ენა ლაოსური ენა ლატვიური ენა ლიტვური ენა მაკედონური ენა მალაიალამი მალაიური ენა მალდივური ენა მაორული ენა მარატული ენა მოლდავური ენა მოტუ ენა ნდებელე ნეპალური ენა ნიდერლანდური ენა ნორვეგიული ენა ორია ენა პენჯაბური ენა პოლონური ენა პორტუგალიური რეტო რომანული ენა რუმინული ენა რუსული ენა სანსკრიტი სერბული ენა სვაზი ენა სინდური ენა სინგალური ენა სლოვაკური ენა სლოვენური ენა სომალური ენა სომხური ენა სოტო ენა სპარსული ენა ფარსი სუაჰილი ტაილანდური ენა ტამილური ენა ტაჯიკური ენა ტელუგუ ენა ტოკ პისინი ტსვანა ენა ტსონგა ენა უკრაინული ენა უნგრული ენა ურდუ ფილიპინური ენა ტაგალური ფინური ენა ფიჯიური ენა ფრანგული ენა ქართული ენა ქაშმირული ენა ქმერული ენა ქსოსა ენა ქურთული ენა ყაზახური ენა ყირგიზული ენა შვედური ენა ჩეხური ენა ჩინური ენა მანდარინი ძონგკა ხორვატული ენა ჰაიტიური ენა ჰინდი აფხაზური ენა ბასკური ენა გალისიური ენა თათრული ენა გრენლანდიური ენა ინუქტიტუტი კატალანური ენა უელსური ენა ოსური ენა რუსინული ენა ჩინური ენა კანტონური დედაქალაქი სახელმწიფოს ან სხვა ადმინისტრაციული ტერიტორიის ოლქის პროვინციის ავტონომიური ერთეულის მთავარი ქალაქი სადაც როგორც წესი განლაგებულია ხელისუფლებისა და მმართველობის უმაღლესი ორგანოები პრეზიდენტის მონარქის გუბერნატორის რეზიდენცია პარლამენტი ცენტრალური სამინისტროები და უწყებები ქვეყნის უმაღლესი სასამართლო და სხვა დედაქალაქი ხშირად ცალკე ადმინისტრაციულ ერთეულად არის გამოყოფილი მაგალითად ქალაქ ვენას კონსტიტუციით მინიჭებული აქვს მხარის სტატუსი დედაქალაქი შეიძლება არ იყოს ქვეყნის ყველაზე დიდი ქალაქი ამის მაგალითებია ანკარა თურქეთში ვაშინგტონი აშშ ში კანბერა ავსტრალიაში და სხვა უფრო მეტიც უკანასკნელ ათწლეულებში შეიმჩნევა ტენდენციები დედაქალაქის გადატანისა მცირე სიდიდის ქალაქებში ნურ სულთანი ყაზახეთში დოდომა ტანზანიაში იამუსუკრო კოტ დ ივუარში ან სრულიად ახალი დედაქალაქების მშენებლობისა ბრაზილია ისლამაბადი ზოგიერთ ქვეყანაში პრაქტიკულად აღიარებულია ორდედაქალაქიანობა ნიდერლანდების ოფიციალური დედაქალაქია ამსტერდამი მაგრამ მთავრობა და უმაღლესი სასამართლო ჰააგაშია განთავსებული ანალოგიური ვითარებაა ბოლივიაში სუკრე კონსტიტუციური დედაქალაქია ლა პასი ფაქტობრივი კოტ დ ივუარში იამასუკრო და აბიჯანი შრი ლანკაში ჩილეში მალაიზიაში სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში საქართველოს პრეზიდენტი საქართველოს სახელმწიფოს მეთაური საქართველოს თავდაცვის ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი ქვეყნის წარმომადგენელი საერთაშორისო ურთიერთობებში აირჩევა საყოველთაო თანასწორი და პირდაპირი საარჩევნო უფლების საფუძველზე ფარული კენჭისყრით წლის ვადით საქართველოში პრეზიდენტის თანამდებობა პირველად შემოიღეს წელს და დღემდე ქვეყანას პრეზიდენტი ჰყავდა ამჟამად საქართველოს პრეზიდენტი არის სალომე ზურაბიშვილი რომელიც თანამდებობას იკავებს წლის დეკემბრიდან საქართველოს პრეზიდენტის თანამდებობა შემოღებულ იქნა წლის აპრილს საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს მიერ მიღებული კანონის საფუძველზე რომლითაც დაწესდა რესპუბლიკის პრეზიდენტის თანამდებობა და შესაბამისი ცვლილებები და დამატებები შევიდა მაშინ მოქმედ კონსტიტუციაში დაემატა სპეციალური თავი საქართველოს რესპუბლიკის პრეზიდენტი რომლითაც განისაზღვა მისი უფლებამოსილებები იმავე დღეს უზენაესმა საბჭომ რეპუბლიკის პრეზიდენტად აირჩია უზენაესი საბჭოს მაშინდელი თავმჯდომარე ზვიად გამსახურდია პრეზიდენტის არჩევნების წესს დეტალურად განსაზღვრავდა საქართველოს რესპუბლიკის კანონი პრეზიდენტის არჩევნების შესახებ პირველი საპრეზიდენტო არჩევნები გაიმართა წლის მაისს რომელშიც ზვიად გამსახურდიამ გაიმარჯვა ქვეყანაში წწ სამხედრო გადატრიალების შედეგად ხელისუფლებაში მოსულმა სამხედრო საბჭომ და დროებითმა მთავრობამ შეაჩერა გარდამავალი პერიოდის კონსტიტუციის მოქმედება ახალი კონსტიტუციის მიღებიდან დღემდე პრეზიდენტის უფლებამოსილებები რამდენიმეჯერ შეიცვალა კერძოდ კონსტიტუციის თავდაპირველი რედაქციით პრეზიდენტი იყო აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაური ის წარმართავდა და ახორციელებდა სახელმწიფოს საშინაო და საგარეო პოლიტიკას ამასთან იყო ქვეყნის უმაღლესი წარმომადგენელი საგარეო ურთიერთობებში პრეზიდენტს ეკრძალებოდა პარალელურად სხვა თანამდებობის დაკავება წლის საკონსტიტუციო ცვლილებებით მთავრობის ინსტიტუტის შემოღებასთან დაკავშირებით პრეზიდენტის უფლებამოსილება შეიზღუდა მთავრობის სასარგებლოდ თუმცა აღმასრულებელ ხელისუფლებაში შეინარჩუნა გარკვეული ფუნქციები დაშვებულ იქნა პარალელურად პარტიული თანამდებობის დაკავება ამავე პერიოდში შემოღებულ იქნა პრეზიდენტის ადმინისტრაციის ინსტიტუტი წლის საკონსტიტუციო ცვლილებებით კვლავ შეიზღუდა პრეზიდენტის უფლებამოსილება ამჯერად მთავრობისა და პარლამენტის სასარგებლოდ პრეზიდენტს ჩამოშორდა აღმასრულებელი ხელისუფლების პრაქტიკულად ყველა უფლებამოსილება და კვლავ აეკრძალა პარტიული თანამდებობის დაკავება პრეზიდენტის უფლებამოსილებაში დარჩა სახელმწიფოს მეთაურის და საქართველოს სამხედრო ძალების უმაღლესი მთავარსარდლის ფუნქციები მოქმედი კონსტიტუციის თანახმად პრეზიდენტი აირჩევა საყოველთაო თანასწორი და პირდაპირი საარჩევნო უფლების საფუძველზე ფარული კენჭისყრით წლის ვადით ერთი და იგივე პირი პრეზიდენტად შეიძლება აირჩეს ზედიზედ მხოლოდ ორჯერ პრეზიდენტად შეიძლება აირჩეს საარჩევნო უფლების მქონე საქართველოს მოქალაქე წლის ასაკიდან რომელსაც საქართველოში უცხოვრია წელს მაინც და არჩევნების დანიშვნის დღემდე ბოლო წლის განმავლობაში ცხოვრობდა საქართველოში აღნიშნული წესი შემოღებულია წლის იანვრიდან მანამდე პრეზიდენტად შეიძლება არჩეულიყო პირი რომელსაც საქართველოში ნაცხოვრები ჰქონდა წელი მაინც და არჩევნების დანიშვნის დღეს ცხოვრობდა საქართველოში პრეზიდენტის ინაუგურაცია საპრეზიდენტო არჩევნებიდან მესამე კვირადღეს ტარდება პრეზიდენტი ფიცს დებს ღვთისა და ერის წინაშე საქართველოს კონსტიტუციის ე მუხლის მე პუნქტის ი ქვეპუნქტის შესაბამისად დამტკიცდა პრეზიდენტ სალომე ზურაბიშვილის მიერ წლის ივლისს საქართველოს პრეზიდენტს ოფიციალური რეგალიები არ გააჩნდა საქართველოს კანონმდებლობაში მხოლოდ სახელმწიფო გერბის შესახებ საქართველოს ორგანული კანონი იხსენიებს საქართველოს პრეზიდენტის შტანდარტს როგორც მცირე სახელმწიფო გერბის გამოყენების ერთ ერთ ობიექტს თუმცა მისი ოფიციალურად დამტკიცებული ფორმა წლამდე არ არსებობდა არსებობს ჰერალდიკის სახელმწიფო საბჭოს მიერ შემუშავებული რეგალიების რამდენიმე პროექტი საქართველოს პრეზიდენტის შტანდარტი დიდი სახელმწიფო ბეჭედი და საპრეზიდენტო გულსაკიდი მედალიონი თუმცა წელს პრეზიდენტმა სალომე ზურაბიშვილმა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის შტანდარტზე დაყრდნობით განახლებული პრეზიდენტის დროშა დაამტკიცა ასევე ინტერნეტ სივრცეში გავრცელებულია მიხეილ სააკაშვილის მიერ პრეზიდენტის პოსტზე ყოფნის პერიოდში ხმარებული შტანდარტის გამოსახულება მართკუთხა ფორმის თეთრი ფერის ქსოვილი რომელსაც თავში დაყვება ლურჯი ვერტიკალური ზოლი ხოლო თეთრ ნაწილზე გამოსახულია უცნობი გერბი ფორმით წააგავს სახელმწიფო და ბაგრატიონების გერბებს საქართველოს პრეზიდენტს გააჩნია საკუთარი ადმინისტრაცია რომლის მიზანიც არის პრეზიდენტის უფლებამოსილებათა განხორციელების ხელშეწყობა მას ხელმძღვანელობს ადმინისტრაციის უფროსი რომელსაც თანამდებობაზე ნიშნავს და ათავისუფლებს პრეზიდენტი ადმინისტრაციას გააჩნია საკუთარი დებულება რომლითაც განსაზღვრულია ადმინისტრაციის სტრუქტურა და საქმიანობის წესი ადმინისტრაციის ამჟამინდელი უფროსი არის ნათია სულავა ადმინისტრაციაში თანამდებობრივად ასევე შედიან უფროსის პირველი მოადგილე და მოადგილეები საქართველოს პრეზიდენტის საპარლამენტო მდივანი საქართველოს პრეზიდენტის მრჩევლები საქართველოს პრეზიდენტის თანაშემწეები საქართველოს მეოთხე პრეზიდენტის გიორგი მარგველაშვილის ადმინისტრაციის სტრუქტურა შემდეგნაირად გამოიყურებოდა ადმინისტრაციის სტრუქტურული ერთეულებია ადმინისტრაციის ამჟამინდელი ადგილსამყოფელი პრეზიდენტის რეზიდენციასთან ერთად არის ქ თბილისი მ აბდუშელიშვილის ქ საფოსტო ინდექსი საქართველოს პრეზიდენტის ოფიციალური რეზიდენცია ამჟამად არის საქართველოს პრეზიდენტის სასახლე ცნობილი როგორც ავლაბრის რეზიდენცია აშენდა პრეზიდენტ მიხეილ სააკაშვილის ინიციატივით წლებში ოფიციალურად გაიხსნა წლის ივლისს სასახლის პროექტის ავტორია არქიტექტორი გიორგი ბათიაშვილი რეზიდენციის კომპლექსი შიდა ეზოს ირგვლივ გაერთიანებულ განსხვავებული არქიტექტურის შენობათა კომპლექს წარმოადგენს სასახლის კომპოზიცია კლასიკურია სამ პორტიკიანი ჰორიზონტალური შენობა ცენტრში მინის გუმბათით სრულდება მის სამხრეთ აღმოსავლეთით დგას ადმინისტრაციის შენობა რომელსაც სპეციალური გადასასვლელით უკავშირდება საქართველოს პრემიერ მინისტრი საქართველოს მთავრობის მეთაური პრემიერ მინისტრი განსაზღვრავს მთავრობის საქმიანობის ძირითად მიმართულებებს ორგანიზებას უწევს მთავრობის საქმიანობას ახორციელებს მინისტრების საქმიანობის კოორდინაციასა და კონტროლს ხელს აწერს მთავრობის სამართლებრივ აქტებს პრემიერ მინისტრი წარმოადგენს საქართველოს საგარეო ურთიერთობებში დებს საერთაშორისო ხელშეკრულებებს საქართველოს სახელით პრემიერ მინისტრი ნიშნავს და ათავისუფლებს მინისტრებს იგი უფლებამოსილია ერთ ერთ მინისტრს დააკისროს პირველი ვიცე პრემიერის აგრეთვე ერთ ან რამდენიმე მინისტრს ვიცე პრემიერის მოვალეობა პრემიერ მინისტრი მთავრობის საქმიანობისთვის ანგარიშვალდებულია პარლამენტის წინაშე წელიწადში ერთხელ იგი პარლამენტს წარუდგენს მოხსენებას სამთავრობო პროგრამის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ აგრეთვე პარლამენტის მოთხოვნით სამთავრობო პროგრამის ცალკეული ნაწილის შესრულების მიმდინარეობის ანგარიშს პრემიერ მინისტრის თანამდებობა პირველად დაწესდა წელს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის გამოცხადებისთანავე და მას მთავრობის თავმჯდომარე ერქვა ამ პოსტზე მოღვაწეობდნენ ნოე რამიშვილი და ნოე ჟორდანია ადიგენის მუნიციპალიტეტი ოფიციალურად სსიპ ადიგენის მუნიციპალიტეტი ს ნ რეგ თარიღი ნოემბერი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული დასავლეთ საქართველოში სამცხე ჯავახეთის მხარეში ადმინისტრაციული ცენტრი ადიგენი ადიგენის მუნიციპალიტეტს დასავლეთით ესაზღვრება აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა ჩრდილოეთით ჩოხატაურის ვანის ბაღდათის მუნიციპალიტეტები აღმოსავლეთით ახალციხის მუნიციპალიტეტი სამხრეთი საზღვარი ემთხვევა საქართველო თურქეთის სახელმწიფო საზღვარს ადიგენის მუნიციპალიტეტი მდებარეობს ახალციხის ქვაბულის დასავლეთ ნაწილში ჩრდილოეთი ნაწილი უჭირავს მესხეთის ქედის ხოლო დასავლეთი არსიანის ქედის ფერდობებს ტერიტორია კვ კმ მათ შორის სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ მუნიციპალიტეტის ფარგლებშია მოქცეული ახალციხის მურანახშირის საბადოს ერთი ნაწილი რომელიც არ მუშავდება მუნიციპალიტეტის ჩრდილოეთი მთაგორიანი ნაწილი აგებულია ვულკანოგენური ტუფების წყებით სამხრეთი გოდერძის უღელტეხილი ანდეზიტ ბაზალტებით და ტუფებით დასავლეთი ნაწილი ფერადი თიხებით ქვიშა ქვებითა და ანდეზიტ ბაზალტებით მდინარე ქვაბლიანის გასწვრივ ფართო ზოლად ვრცელდება ტრაქიტები თიხები და ქვიშა ქვები ხოლო მდინარის ქვემოდინებაში ახალგაზრდა ალუვიური ნალექები მუნიციპალიტეტში ზამთარი ცივია ზაფხული თბილი და ხანმოკლე დაბალ ზონაში საშ ტემპერატურა დან მდე ადიგენი აბასთუმანი იანვრის საშუალო ტემპერატურაა ფარგლებშია აბსოლუტური მინიმალური ტემპერატურა შეიძლება მდე დაეცეს აბსოლუტური მაქსიმალური ტემპერატურა ნალექების რაოდენობა წელიწადში მმ ია ნალექების მაქსიმუმია ივნისში მმ დეკემბერში მინიმუმი მმ თოვლის საბურველი დეკემბრის დასაწყისიდან მარტის მეორე ნახევრამდეა გაბატონებულია დასავლეთის და აღმოსავლეთის ქარები რომელთა საშუალო სიჩქარე მ წ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის დასავლეთ ნაწილში გავრცელებულია ქსეროფიტული მცენარეულობა რომელსაც გორაკ ბორცოვან ზონაში მუხნარი ცვლის მთის ფერდობები მეტწილად დაფარულია ტყით ქვედა სარტყელში განვითარებულია შერეული ტყე სადაც მუხა და რცხილა სჭარბობს უფრო ზევით გავრცელებულია წიწვნარი ჯიშის ფიჭვი სოჭი და ნაძვი მ ზევით სუბალპური და ალპური მდელოებია ტყეებს დიდი საკურორტო და ნაიადგდაცვითი მნიშვნელობა აქვს მრავალფეროვანია ცხოველთა სამყარო ტყის ზონაში ბინადრობენ დათვი მგელი მელა ფოცხვერი მაჩვი გარეული კატა კვერნა ციყვი ტყის თაგვი ბევრია ფრინველი მწყერი გვრიტი კოდალა შოშია კაჭკაჭი ბულბული და სხვა მდინარეში არის კალმახი ქაშაყი მურწა და სხვა მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ კვეთს მდინარე ქვაბლიანი რომლის შენაკადებია ოცხე ღაღვი ძინძე მუნიციპალიტეტში რამდენიმე პატარა ტბაა შავი ტბა კოტატბა თლილი წყისი და სხვა მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე ქალაქის მოსახლეობა კაცია სოფლის მოსახლეობა კაცი მათ შორის ქართველია სომეხი მცირე რაოდენობით ცხოვრობენ რუსები აზერბაიჯანელები უკრაინელები ოსები მუნიციპალიტეტი მოიცავს ორ ურბანულ დასახლებას დაბა ადიგენს რომელიც ამავე დროს მუნიციპალიტეტის ცენტრს წარმოადგენს და დაბა აბასთუმანს მუნიციპალიტეტში არის სოფელი ყველა დასახლება გაერთიანებულია ტერიტორიულ ერთეულში რომლებსაც ხელმძღვანელობენ მუნიციპალიტეტის გამგებლის მიერ დანიშნული რწმუნებულები ადგილობრივი თვითმმართველობის უმაღლესი ორგანოა საკრებულო აღმასრულებელი ორგანო მუნიციპალიტეტის გამგეობა მმართველობის ტერიტორიული ერთეულებია ეკონომიკის წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა მათ შორის მეხილეობა მეკარტოფილეობა სახორცე სარძევე მეცხოველეობა მრეწველობა სუსტადაა განვითარებული და ძირითადად ადგილობრივი დანიშნულების საწარმოებითაა წარმოდგენილი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის ახალციხე ბათუმისა და ახალციხე ქუთაისის შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის საავტომობილო გზები მუნიციპალიტეტში რამდენიმე სასტუმროა რომლებიც აბასთუმანშია თავმოყრილი ადიგენის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე სამედიცინო მომსახურებას ეწევა საავადმყოფო პოლიკლინიკა სოფლის ამბულატორია და სამშობიარო სახლი სოფელ ფლატეში მოიპოვება მინერალური წყლები მუნიციპალიტეტში საჯარო სკოლაა და საბავშვო ბაღია არის ასევე სამუსიკო და სასპორტო მუნიციპალური სკოლები ყანობილის მთაზე მდებარეობს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორია მუნიციპალიტეტში არის კულტურის ცენტრი ცენტრთან ჩამოყალიბებულია ბავშვთა ქორეოგრაფიული ანსამბლი ჭულე ანსამბლი ზარზმა აგრეთვე ვოკალური ჯგუფი ანცები მუნიციპალიტეტში არის ბიბლიოთეკა რომლის წიგანადი ფონდია ც მუნიციპალიტეტის მასშტაბით ყოველწლიურად ტარდება პოპულარული სახალხო დღესასწაულები ზარზმობა შუამთობა მაღალ მთობა და ძველი თეატრალური სანახაობა ბერობანა ადიგენის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ისტორიული ძეგლია აღრიცხული მათ შორისაა მართლმადიდებლური და კათოლიკური ეკლესიები მეჩეთები ციხე კოშკები ასევე რამდენიმე ხიდი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ძეგლებია ზარზმის მონასტერი იჯარეთის მონასტერი ჭულე ოქროსციხე ზანავის ციხე ოძრხე ბუნების ძეგლებია გოდერძის გაქვავებული ტყე და ბენარის ფაუნა ასპინძის მუნიციპალიტეტი ოფიციალურად სსიპ ასპინძის მუნიციპალიტეტი ს ნ რეგ თარიღი ნოემბერი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული სამხრეთ საქართველოში სამცხე ჯავახეთის მხარეში ადმინისტრაციული ცენტრი დაბა ასპინძა მდებარეობს ახალციხის ქვაბულის აღმოსავლეთ ნაწილში ჩრდილოეთიდან შემოსაზღვრულია თრიალეთის მთების კალთებით სამხრეთიდან ერუშეთის მთების კალთებით ტერიტორია შეადგენს კვ კმ ს მათ შორის სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ მუნიციპალიტეტის მთავარი მდინარეა მტკვარი მისის შენაკადებია ფარავანი ოთა ოშორა და სხვები სოფელ ნაქალაქევში მდებარეობს წუნდის ტბა ასპინძის მუნიციპალიტეტი მდიდარია სასარგებლო წიაღისეულით მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის უმაღლესი ორგანოა საკრებულო აღმასრულებელ ხელისუფლებას ახორციელებს მერი მუნიციპალიტეტიში შექმილია ტერიტორიული ერთეული ესენია სოფლის მეურნეობის ძირითადი დარგებია მიწათმოქმედება მეხილეობა მეცხოველეობა მრეწველობა სუსტადაა განვითარებული და უმთავრესად ადგილობრივი დანიშნულებისაა აქ არის ადგილობრივი მნიშვნელობის ორი ბალნეოლოგიური კურორტი ასპინძა და ნაქალაქევი ასევე ტურისტული ბაზა ვარძია მუნიციპალიტეტში საჯარო სკოლაა ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი მხარეთმცოდნეობის ასპინძის მუნიციპალიტეტში შემორჩენილია ქართული ხუროთმოძღვრების მრავალი ძეგლი მათ შორის აღსანიშნავია ვარძია ზედა ვარძია ვანის ქვაბები თავკვეთურა თმოგვის ციხე ზედა თმოგვი ხერთვისი ხვილიშა ჩიხორისი შორეთი ოთის ციხე ოშორის ეკლესია ჩიტიკიბე ღართა ყიზილდერესი ვარნეთი აგარა ძველი წუნდა კოხტასთავი ბერისხევი ბერთაყანა ქარზამეთი ალანძა გავეთი გიორგიწმინდა ოლოდა სარო ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი ოფიციალურად სსიპ ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი ს ნ რეგ თარიღი დეკემბერი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული სამხრეთ საქართველოში სამცხე ჯავახეთის მხარეში ადმინისტრაციული ცენტრი ახალქალაქი მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წლამდე ტფილისის გუბერნიის ახალქალაქის მაზრაში შედიოდა წლებში აღმოსავლეთ საქართველოს ახალქალაქის მაზრაში წლიდან ცალკე რაიონია სამხრეთი საზღვარი ემთხვევა საქართველო თურქეთის სახელმწიფო საზღვარს მუნიციპლალიტეტი მდებარეობს ჯავახეთის ვულკანურ ზეგანზე რომლის სიმაღლე დან მ მდე მერყეობს პლატოს ზედაპირი ტალღობრივი ვაკეა რომლის აღმოსავლეთ ნაწილში აღმართულია სამსრის ქედი უმაღლესი მწვერვალი მთა დიდი აბული მ ტერიტორია კვ კმ მათ შორის სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარეები ფარავანი ჭობარეთი ბარალეთისწყალი ტბებიდან აღსანიშნავია კარწახის ტბა ვაჩიანის ტბა მრუდე ტბა მუნიციპალიტეტში მოიპოვება სასარგებლო წიაღისეული ვულკანური წიდა სოფელი ზაკვი პემზა სოფლები სულდა და ოკამი და პერლიტი სოფელი სულდა მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი სოფელი ადგილობრივი თვითმმართველობის უმაღლესი ორგანოა საკრებულო მმართველობის ტერიტორიული ერთეულებია სოფლის მეურნეობაში წამყვანია მეცხოველეობა მოჰყავთ საგაზაფხულო ხორბალი და კარტოფილი მრეწველობა სუსტადაა განვითარებული ძირითადი დარგია კვების მრეწველობა მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის რკინიგზის ხაზი მარაბდა ახალქალაქი რომელიც წლის გაზაფხულიდან დაუკავშირდა სასაზღვრო პუნქტ კარწახს და რომელმაც ერთმანეთთან შეაერთა საქართველოსა და თურქეთის რკინიგზები მუნიციპალიტეტში საჯარო სკოლაა ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი მხარეთმცოდნეობის ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში ბევრია ადრინდელი და შუა საუკუნეების ქართული კულტურის ძეგლები ახალციხის მუნიციპალიტეტი ოფიციალურად სსიპ ახალციხის მუნიციპალიტეტი ს ნ რეგ თარიღი ნოემბერი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული სამხრეთ საქართველოში სამცხე ჯავახეთის მხარეში ადმინისტრაციული ცენტრი ქ ახალციხე მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წლამდე ტფილისის გუბერნიის ახალციხის მაზრაში შედიოდა წლებში აღმოსავლეთ საქართველოში ახალციხის მაზრის სახელწოდებით წლიდან ცალკე რაიონია წელს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას გამოეყო ქალაქი ახალციხე მუნიციპალიტეტი მდებარეობს ახალციხის ქვაბულში უჭირავს მტკვრისა და ფოცხოვისწყლის ხეობები მუნიციპალიტეტის ტერიტორია კვ კმ ა მათ შორის სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ ახალციხის მუნიციპალიტეტს ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება ხარაგაულისა და ბორჯომის აღმოსავლეთიდან ასპინძის ხოლო დასავლეთიდან ადიგენის მუნიციპალიტეტი სამხრეთის საზღვარი ემთხვევა საქართველო თურქეთის სახელმწიფო საზღვარს ახალციხის მუნიციპალიტეტში თავს იყრის მოსაზღვრე სახელმწიფოებიდან სომხეთიდან და თურქეთიდან მომავალი გზები მის ტერიტორიაზე გადის საქართველოს საერთაშორისო ავტომაგისტრალები ს და ს აგრეთვე ახალციხე ბათუმის გზა ასევე ხაშური ვალეს რკინიგზის მონაკვეთი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის დიდი ნაწილი აგებულია ოლიგოცენური ასაკის ქვიშაქვებითა და თიხებით ერუშეთის ქედის აგებულებაში მონაწილეობს ეოცენური ტუფ ბრექჩიები ტუფები ანდეზიტები მესამეული ვულკანოგენური წყებებითაა აგებული მესხეთის ქედის ის მონაკვეთი რომელიც ახალციხის მუნიციპალიტეტში შედის რელიეფი რთულია გვხვდება მოვაკებული ტერასები მერიდიანული ხეობები მცირე ქვაბულები გორაკ ბორცვები და ვულკანური მთები რომლებიც განლაგებულია მ იდან სოფელი აწყურთან მ მდე მთა გუმბათი მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე ეროზიული მთა ხეობათა რელიეფია მუნიციპალიტეტი მდიდარია წიაღისეულით მოიპოვება მურა ნახშირი დიატომიტი აქატი თაბაშირი საშენი მასალა ახალციხის მუნიციპალიტეტის უმეტეს ნაწილში მთიანეთის სტეპების ჰავაა ზამთარი ცივი მცირეთოვლიანი ზაფხული ხანგრძლივი და თბილი ახალციხის ქვაბულის ძირზე იანვრის საშუალო ტემპერატურა აგვისტოსი უფრო მაღალ ზონაში მესხეთის ქედზე ზღვის ნოტიოდან ზომიერად ნოტიო კონტინენტურზე გარდამავალი ჰავაა ერუშეთის ქედის თხემურ ზოლში მთიანეთის სტეპების ჰავაა ზაფხული მოკლე ზამთარი ცივი ნალექები დაბალ ზონაში მმ ს არ აღემატება წელიწადში მოსაზღვრე ქედების კალთებზე კი მმ ს არ აღწევს ნალექების მაქსიმუმი მოდის მაისსა მმ და ივნისში მმ მინიმუმი ზამთრის თვეებში იანვრი მმ თებერვალი მმ მთავარი მდინარეებია მტკვარი ფოცხოვისწყალი და მისი შენაკადები ქვაბლიანი და ურაველი პატარა მდინარეებია წინუბნისწყალი და ჭვინთაღელე მდინარეები გაზაფხულზე წყალუხვია შემოდგომიდან მათი დონე კლებულობს და ზამთარში მინიმუმამდე დადის თავსხმა წვიმების დროს იცის პერიოდული ნაკადულების ღვარცოფული მოვარდნა მდინარეებს იყენებენ სარწყავად აღსანიშნავია წყალთბილას გოგირდოვანი თერმული წყალი აგრეთვე ურაველისა და გურკელის მინერალური სამკურნალო წყლები მუნიციპალიტეტში სამი ძირითადი ზონაა გარდამავალი ტყესტეპისა მთის ტყისა და მდელოსი დაბალ ნაწილში განვითარებულია მდელოს ყავისფერი და ალუვიური მდელოს კარბონატული ნიადაგები მესხეთისა და ერუშეთის ქედების ტყიან კალთებზე ტყის ყომრალი ნიადაგი რომელსაც უფრო მაღლა მთის მდელოს კორდიანი ნიადაგი ცვლის ჭალის ზედა ტერასებზე ალუვიური ნიადაგია ცენტრალურ ნაწილში გაბატონებულია კლდის ქსეროფიტული ბუჩქები და ნახევარბუჩქნარები ღვია გლერძა ზღარბა შავგაჯა აგრეთვე ქსეროფიტული მრავალწლიანი ბალახეულობა დიდი ფართობი უჭირავს ველის წივანიან და ვაციწვერიან დაჯგუფებებს სამხრეთ და ჩრდილოეთ ნაწილში მთის ტაის ქვედა ზონა მუერან რცხილნარს უჭირავს მესხეთის ქედის ტაის ზედა ზონაში გავრცელებულია ნაძვნარ სოჭნარი ხოლო ერუშეთის ქედის ამავე ზონაში მთის ფიჭვნარი ქედების თხემურ ზოლში სუბალპური და ალპური მდელოებია რომლებიც ერუშეთის ქედზე ველის ელემენტებსაც შეიცავს მუნიციპალიტეტში აქა იქ გვხვდება ირემი შველი არჩვი გარეული ღორი წავი ჭრელტყავა ფოცხვერი გარეული კატა დათვი გველი მელა მაჩვი კვერნა დედოფალა კურდღელი ტელეუტური ციყვი აკლიმატიზებულია წყლის მემინდვრია ტყის თაგვი ბევრია გარეული მტრედი ქედანი გვრიტი ყვავი კაჭკაჭი შოშია მწყერი მაღალ მთებში ბინადრობს კავკასიური როჭო იშვიათია კაკაბი ზოგან გვხვდება ჯოჯო მრავალგანაა ხვლიკი გველხოკერა ანკარა გომბეშო ვასაკა ტბის ბაყაყი მდინარეებში არის კალმახი წვერა მურწა ტობი ხრამული და სხვა ახალციხის მუნიციპალიტეტი მდიდარია სხვადასხვა საბადოებით სოფელ მუსხის მიდამოებში არის დიატომიტის საბადო სოფელ ბოგასა და გიორგიწმინდაში ახალციხის აქატის საბადოები ხოლო ვალესა და ნაოხრების მიმდებარე ტერიტორიაზე არის ახალციხის მურა ნახშირის საბადო მოსახლეობის უმრავლესობა ეთნიკურად ქართველია პროცენტი ეთნიკური სომხები კი პროცენტს შეადგენენ ადგილობრივი თვითმმართველობის უმაღლესი ორგანოა საკრებულო აღმასრულებელი თანამდებობის პირია გამგებელი ტერიტორიული ერთეულებია ეკონომიკის წამყვანი დარგია მრეწველობა არის მოპოვებითი და გადამამუშავებელი მრეწველობის მცირე საწარმოები სოფლის მეურნეობის ძირითადი დარგებია მეხილეობა მევენახეობა მებოსტნეობა მეცხოველეობა მოჰყავთ მარცვლეული კულტურები მუნიციპალიტეტში არის საბავშვო ბაღი საჯარო სკოლა და ვალეს სამუსიკო სკოლა მუნიციპალიტეტში არის ბიბლიოთეკა ბორჯომის მუნიციპალიტეტი თვითმმართველი ერთეული საქართველოში სამცხე ჯავახეთის მხარეში ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ბორჯომი მოიცავს საქართველოს ისტორიული მხარის თორის ტერიტორიას მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წლამდე ტფილისის გუბერნიის გორის მაზრაში შედიოდა წლებში გორის ოლქში წლიდან ცალკე რაიონია წლებში იყო ხაშურის რაიონის შემადგენლობაში წლიდან გამოიყო ცალკე რაიონად ამჟამინდელი საზღვრებით ბორჯომის მუნიციპალიტეტს დასავლეთით ესაზღვრება ახალციხის მუნიციპალიტეტი სამხრეთით ასპინძისა და ახალქალაქის აღმოსავლეთით წალკის ჩრდილოეთით ხარაგაულის ხაშურის ქარელის და გორის მუნიციპალიტეტები მუნიციპალიტეტის ტერიტორია აგებულია უმთავრესად ეოცენის ვულკანოგენური წყებებით ანდეზიტებით ტუფ ბრეჩქიებით ტუფებითა და დანალექი ქანებით გვხვდება მეოთხეული მდინარეული და ტბიური ნალექებიც ბორჯომის მუნიციპალიტეტი მოიცავს მცირე კავკასიონის ნაწილს თრიალეთის ქედის დასავლეთ და მესხეთის ქედის აღმოსავლეთ დაბოლოებებს მუნიციპალიტეტის ფარგლებშია თრიალეთის ქედის განშტოებები გვირგვინას ქედი ჩრდ დას და ციხისჯვარი სამხ დას რომელთა მწვერვალები თორტიზა გვირგვინა მურყნევი ჯამჯამა ქვაჯვარი კოდიანი და სხვ ზღვის დონიდან მ სიმაღლეს აღწევს თრიალეთის ამ შტოქედებს შორის მდებარეობს თორის ქვაბული მესხეთის ქედის უმაღლესი მწვერვალების ლომისმთა დედაბერა და სხვ სიმაღლეა მ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნწილი ბორჯომის ხეობას უჭირავს მუნიციპალიტეტში განვითარებულია საშუალომთიანი ეროზიული რელიეფი რომელშიც კარგად არის გამოხატული ვულკანიზმის კვალი აქ არის ბაკურიანის გუჯარეთის და დაბაძველის ვულკანური ცენტრები ბაკურიანის ვულკანური ცენტრიდან წამოსული ლავური ნაკადი ბორჯომამდე აღწევს ხოლო გუჯარეთის ლავური ნაკადი წაღვერთან მთავრდება დაბაძველის ვულკანურ ფენასთან დაკავშირებული ლავური განფენი რომელიც წყალგამყოფ პლატოს ქმნის მდინარე მტკვრის ხეობასა და ბორჯომულას აუზს შორის ქ ბორჯომის სამხრეთით რელიეფის შედარებით მსხვილი ფორმებიდან აღსანიშნავია აგრეთვე ციხისჯვრის ლავური პლატო მუნიციპალიტეტის ძირითადი წიაღისეული სიმდიდრეა მინერალური წყლები მათ შორის ბორჯომის ნახშირმჟავა ჰიდროკარბონატული ნატრიუმიანი სამკურნალო წყალი აგრეთვე წაღვერის ნახშირმჟავა რკინის ციხისჯვრის გოგირდოვანი ვაშლოვანის ბორჯომის ტიპის და სხვა მრავალი ძვირფასი მინერალური წყარო მუნიციპალიტეტი მდიდარია სამშენებლო ქვებით ანდეზიტი ბაზალტი და პემზა მუნიციპალიტეტის ჰავა გარდამავალია კონტინენტურ სუბტროპიკულიდან ზღვის სუბტროპიკულზე ცივი ზამთრითა და ხანგრძლივი ზაფხულით საშუალო წლიური ტემპერატურა დან მდეა იანვრის საშუალო ტემპერატურაა აგვისტოსი მაქს ტემპერატურა ს აღწევს მინიმალური კი ნალექების რაოდენობაა მმ წელიწადში მაქსიმუმი მმ მოდის მაის ივნისში მინიმუმი მმ დეკემბერ იანვარში თოვლი მოდის ნოემბრიდან მარტამდე ქვედა ზონაში და ოქტომბრიდან მაისამდე ზედა ზონაში მდგრადი თოვლის საბურველის ხანგრძლივობა ქვედა ზონაში წელიწადში დღეა ზედაში დღე თოვლის საბურველის სიმაღლე საშუალოდ სმ ს აღწევს პლატოზე ქრის დასავლეთის და აღმოსავლეთის ქარი ხოლო ხეობებში გაბატონებულია მთა ხეობათა ქარები ქარის სიძლიერე პლატოზე მეტია ვიდრე ხეობებში და მატულობს სიმაღლის ზრდასთან ერთად მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ქარის საშუალო სიჩქარეა არაუმეტეს მ წმ დროდადრო აღწევს მ წმ ს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას სამხრეთ დასავლეთიდან ჩრდილო აღმოსავლეთისკენ კვეთს მდინარე მტკვარი მარჯვნიდან მას ერთვის ბორჯომულა და გუჯარეთისწყალი მდინარეები ძირითადად თოვლისა და წვიმის წყლით საზრდოობენ წყალდიდობა იცის აპრილ მაისში წყალმცირობა ზამთარში მდინარეებს იყენებენ როგორც ენერგეტიკული მიზნით ასევე სარწყავად მუნიციპალიტეტში ბევრი ტბაა ტაბაწყური კახისი წეროს ტბა მინდიაშვილის ტბა და სხვა ტაბაწყურისა და კახისის ტბებში ბევრია კალმახი და სხვა ძვირფასი ჯიშის თევზები უმთავრესად გავრცელებულია ტყის ყომრალი და გაეწერებული ყომრალი ნიდაგები მ დან მ მდე ქვედა ზონაში ტყის ყავისფერი ნიადაგია ტყის ზონის ზემოთ განვითარებულია მთა მდელოს კორდიანი ნიადაგი ძირითადი ლანდშაფტებია მუნიციპალიტეტი მდიდარია მცენარეულობით აქ ცნობილია ზე მეტი სახეობა რაიონის ტერიტორიის თითქმის უჭირავს ტყესა და ბუჩქნარს გაბატონებულია უმთავრესად ნაძვნარ სოჭნარი და ნაძვნარ წიფლნარი არის ფიჭვნარიც ტყეებში ზოგან გავრცელებულია მარადმწვანე ქვეტყე და კოლხური ლიანები შერეულ ტყეებში წიწვიანების გვერდით გვხვდება წიფელი ნეკერჩხალი მუხა არყი მ სიმაღლეზე ტყეებს ცვლის სუბალპური მდელოები რომლებიც სათიბ საძოვრებადაა გამოყენებული ტყეების მნიშვნელოვანი ნაწილი გამოცხადებულია დაცულ ტერიტორიად მუნიციპალიტეტის ფაუნა ნაირფეროვანია ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება ირემი შველი ტყისა და თეთრყელა კვერნები წავი მაჩვი მგელი მელა იშვიათად მურა დათვი და ფოცხვერი მრავაგანაა კავკასიური და ტელეუტური ციყვი ფრინველებიდან აქ ბინადრობს კავკასიური როჭო არწივი კოდალა და სხვ ქვეწარმავლებიდან გავრცელებულია ცხვირრქოსანი გველგესლა ანკარა ბოხმეჭა და სხვ ამფიბიებიდან კავკასიური სალამანდრა რამდენიმე სახეობის ტრიტონი კავკასიური ჯვრიანა და სხვ თევზებიდან აღსანიშნავია კალმახი მურწა და სხვ ბევრია კიბოსნაირები ობობები მწერები მოლუსკები და სხვ ამჟამად ბორჯომის მუნიციპალიტეტი იყოფა ადმინისტრაციულ ერთეულად მუნიციპალიტეტში განვითარებულია ტურიზმი მრეწველობა და სოფლის მეურნეობა ბორჯომის მუნიციპალიტეტი ცნობილია სამთო კლიმატური და ბალნეოლოგიური კურორტებით ბორჯომი ბაკურიანი წაღვერი პატარა ცემი ტბა ლიბანი ციხისჯვარი ცემი მზეთამზე მრეწველობის წამყვანი დარგია მინერალური წყლების ჩამოსხმა აქ ისხმება მინერალური წყლები ბორჯომი ლიკანი და წყაროს წყალი ბაკურიანი ბორჯომი იყიდება საქართველოსა და საზღვარგარეთის ქვეყნებში არის ადგილობრივი მნიშვნელობის სხვა საწარმოები საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა აგურის ქარხანა კერამიკული ჭურჭლის საამქრო ხორცკომბინატი ყველ კარაქის ქარხანა ავეჯის ფაბრიკა ახალდაბა ხე ტყის სახერხი ქარხანა წაღვერი ათას კვტ იანი ელექტროსადგური ჩითახევჰესი მოიპოვებოდა ანდეზიტი ბაკურიანის ანდეზიტი სოფლის მეურნეობაში მთავარი დარგი საბჭოთა პერიოდში იყო მეხილეობა და მეცხოველეობა ქვედა ზონის მ სოფლებში წამყვანი იყო მებაღეობა მებოსტნეობა ხოლო ზედა ზონაში მეცხოველეობა ასევე მოქმედებდა მიტარბის სატყეო მეურნეობა და ბაკურიანის მენადირეობის მეურნეობა სადაც აშენებდნენ ძვირფასბერწვიან მელიას ნათესებიდან გავრცელებული იყო სიმინდი ხორბალი კარტოფილი და ბოსტნეული კულტურები მუნიციპალიტეტში გადის ხაშური ვალეს სარკინიგზო ხაზი სადგური ბორჯომი ვიწროლიანდაგიანი ელექტროფიცირებული ხაზით დაკავშირებულია დაბა ბაკურიანთან მუნიციპალიტეტს კვეთ საერთაშორისო მნიშვნელობის მაგისტრალი ს და სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გზა ბორჯომი ბაკურიანი ახალქალაქი მუნიციპალიტეტში საჯარო სკოლაა პროფესიული სასწავლებელი ბიბლიოთეკა თეატრი სახალხო თეატრი წლიდან და მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების მრავალი ძეგლია მათ შორის გამორჩეულია ნეძვის სამეკლესიანი ბაზილიკა ს დაბა ბორჯომის მუნიციპალიტეტი ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული სამხრეთ საქართველოში სამცხე ჯავახეთის მხარის აღმოსავლეთ ნაწილში ადმინისტრაციული ცენტრი ქ ნინოწმინდა მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წლამდე ტფილისის გუბერნიის ახალქალაქის მაზრაში შედიოდა წლებში ახალქალაქის მაზრაში წლიდან გამოეყო ახალქალაქის მაზრას გორელოეს რაიონის სახელწოდებით წლიდან ეწოდა ბოგდანოვკის რაიონი წლიდან ნინოწმინდის რაიონია ხოლო წლიდან ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტი ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის ფართობი კმ ს შეადგენს იგი მდებარეობს სამხრეთ საქართველოში ჯავახეთის ვულკანურ ზეგანზე ახალქალაქის პლატოს უკიდურეს სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილში ხანჩალის ტბის აღმოსავლეთით ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე მისი უდაბლესი წერტილია მ ფარავნის ტბა უმაღლესი მ მთა გოდორები მუნიციპალიტეტის სამხრეთ დასავლეთი საზღვარი ემთხვევა საქართველო თურქეთის ხოლო სამხრეთი საზღვარი ნიალისყურის ქედს მიჰყვება რომელიც სომხეთს ესაზღვრება ჩრდილოეთით სამსრისა და ჯავახეთის ქედების შემაერთებელი სერით წალკის მუნიციპალიტეტისაგან არის გამოყოფილი დასავლეთით სამსრის ქედით ახალქალაქის მუნიციპალიტეტს ხოლო აღმოსავლეთით კი ჯავახეთის ქედის თხემით დმანისის მუნიციპალიტეტს ემიჯნება ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტი მთის მასივისგან შედგება აღბაბა თრიალეთის ქედი და სამსრის ქედი რელიეფი ნამარხი ვულკანებით და სიმაღლეებით ხასიათდება მუნიციპალიტეტი ბალიან სეისმურ ზონაში მდებარეობს ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ვაკე ნაწილის თიხნარებზე და ბაზალტების გამოფიტვის პროდუქტებზე მთის შავმიწები და გამოტუტული შავმიწები ჭარბობს მაღლობებისა და ქედების ქვედა კალთებზე შავმიწისებრი და მთის მდელოს ნიადაგებია გაბატონებული შუა და ზედა კალთებზე კი კორდიანი და კორდიან ტორფიანი მთის მდელოს ნიადაგებია გავრცელებული დაჭაობებული ტაფობების ძირზე ხშირია ნესტიან მდელოს და ჭაობის ნიადაგები ჰიპსომეტრიული განვითარების მნიშვნელოვანი დიაპაზონის გამო ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში ზეგნის სხვადასხვაგვარი კონტინენტური ჰავაა ზამთარი ცივი მცირეთოვლიანია ზაფხული გრილი იანვრის საშუალო ტემპერატურა მინუს აგვისტოს პლიუს ზამთარში ტემპერატურა მინუს აღწევს ნალექები მმ ია წელიწადში მაქსიმალური ივნისში მმ მინიმალური დეკემბერში მმ თოვლის საბურველის ხანგრძლივობაა დღე მზის ნათების ხანგრძლივობა წელიწადში სთ აღწევს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარეები ფარავანი მცირე შენაკადებითურთ მუნიციპალიტეტი ცნობილია ტბათა სიმრავლით ფარავანი მადათაფა ხანჩალი საღამოს ტბა ბუღდაშენის ტბა და სხვა ნინოწმინდაში ბევრია მიწისქვეშა წყლები რაც ჯავახეთისთვის დამახასიათებელია მუნიციპალიტეტი დანაწევრებულია პატარა მდინარეებითა და წყაროებით ტბებსა და მდინარეებში ბევრი და მრავალი სახეობის თევზია კალმახი ქაშაპი ხრამული ფრიტა კობრი მტკვრის წვერა და სხვა ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ფლორა შედგება ძირითადად ალპური ზონის მახასიათებლებით უმეტესი ნაწილი უტყეოა დაფარულია მთის და მდელო ველის მცენარეულობით ტბების ირგვლივ დაჭაობებულ ტაფობებში გავრცელებულია წყლისა და ჭაობის მცენარეულობა მეტრზე მაღლა იწყება სუბალპური და ალპური მდელოები ნინოწმინდაში გავრცელებულია სამკურნალო თვისებების მქონე მცენარეები ჭინჭარი პიტნა გვირილა ჟოლო ასკილი და კრაზანა ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში ბინადრობენ მთიანი ზონისთვის დამახასიათებელი ცხოველები და მღრღნელები მელა მგელი კურდღელი ზღარბი მაჩვი თრითინა წავი ტურა თაგვი ზაზუნა თხუნელა ვირთხა ნუტრია და სკუნსი იმის გამო რომ ჯავახეთის ზეგანი მდიდარია ტბებით წყალმცურავი ფრინველების სამყარო მრავალფეროვნებით გამოირჩევა აქ მდე სახეობის ფრინველი იყრის თავს მათ შორის მიგრანტები ზაფხულის ბინადრები ბუდის მკეთებელი აგრეთვე წყლის ფრინველები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არის პემზისა დილიფი ვულკანური წიდის გორელოვკა კირქვის ბაზალტის პერლიტის თიხის საბადოები მოდის მინერალური წყლები დილიფი მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი და სოფელი ადგილობრივი თვითმმართველობის უმაღლესი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო საკრებულოში არის შემდეგი კომისიები სამანდატო საპროცედურო საკითხთა და ეთიკის კომისია საფინანსო საბიუჯეტო კომისია სივრცითი ტერიტორიული დაგეგმარებისა და ინფრასტრუქტურის კომისია ქონების მართვისა და ბუნებრივი რესურსების საკითხების კომისია სოციალურ საკითხთა კომისია მმართველობის ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულებია წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია ჰა ჰა სახნავ სათესია ჰა სათიბი და ჰა საძოვარი სოფლის მეურნეობაში წამყვანია მეცხოველეობა მარცვლეულის მოყვანა და მეკარტოფილეობა გავრცელებულია საგაზაფხულო თავთავიანი და საკვები კულტურები ქერი საშემოდგომო ხორბალი კარტოფილი და ბოსტნეული განვითარებულია მეფუტკრეობა მუნიციპალიტეტში ზე მეტი სკაა მეცხოველეობაში გავრცელებული საქმიანობაა რძისა და ყველის წარმოებაა მოქმედებს მდე რძის გადამამუშავებელი საწარმო და ყველის ქარხანაა ასევე ორი ხორცკომბინატი ასევე მისდევენ თევზის კალმახი ხელოვნურ მოშენებას მრეწველობა სუსტადაა განვითარებული მოქმედებს ბაზალტის ქვის გადამამუშავებელი და მსუბუქი კედლების ბეტონის ბლოკის საამქროები ნინოწმინდის ელექტროენერგიით მომარაგება წუნდას ელექტროგადამცემი ხაზებით ხორციელდება რომელთა სიმძლავრე კილოვატს შეადგენს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის ახალი მარაბდა ახალქალაქის რკინიგზა მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მომავალში გაივლის ბაქო ყარსის რკინიგზის ხაზი ნინოწმინდიდან რეგულარული საავტომობილო მიმოსვლაა ახალციხეში წალკაში და ერევანში მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს მუნიციპალიტეტში საჯარო სკოლაა მათგან სომხურია ქართული და რუსული სკოლებში მოსწავლე სწავლობს და მასწავლებელი ასწავლის მოქმედებს ბიბლიოთეკა თეატრი მათ შორის ნინოწმინდის სახალხო თეატრი და მუზეუმი ვაჰან ტერიანის სახლ მუზეუმი სოფელ განძანში ვიქტორ ჰოვსეფიანის სახლ მუზეუმი ეშტიაში დუხობორთა ეთნოგრაფიული მუზეუმი გორელოვკაში და საბრძოლო დიდების მუზეუმი ნინოწმინდაში მუნიციპალიტეტში მოქმედებს ნინოწმინდის მოსწავლე ახალგაზრდობის სახლი მუნიციპალიტეტის ყველა სოფელში ივლისის მესამე კვირას აღინიშნება სასულიერო დღესასწაული ვარდავარი ვარდავარი სიხარულის გართობის სიყვარულის და მოსავლის სიუხვის სიმბოლოა გასათხოვარი გოგოები ვარდავარს უკავშირებენ თავიანთი ბედნიერების პოვნას ისინი შვიდი წყაროდან იღებენ წყალს და ახალგაზრდა ბიჭებს სთავაზობენ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არის როგორც მართლმადიდებლური ასევე სომხური ეკლესიები ფოკაში განძანში სათხეში როდიონოვკაში დიდ გონდურში თორიასა და საღამოში საერო ხასიათის ისტორიული ძეგლებიდან აღსანიშნავია საუკუნის ხიდი სოფელ ყაურმაში სათხესა და თორიას ციკლოპური ციხეები ქოროღლის ციხის ნანგრევები ასფარაში ასურბანიფალი ასურეთის მეფე ძვ წ დაახლოებით ძვ წ თავისი მამისაგან ასარხადონისაგან მემკვიდრეობით მიიღო დიდი იმპერია რომლის მთლიანობის შენარჩუნებისათვის თავგამოდებით იბრძოდა მთელი თავისი მეფობის მანძილზე ერთხანს ხელმეორედ დაიმორჩილა გამდგარი ეგვიპტე თუმცა ეს ქვეყანა ძვ წ წელს საბოლოოდ ჩამოსცილდა ასურეთს კვლავ დაიპყრო ქალაქები ტვიროსი ფინიკიაში და არვადი სირიაში ასურბანიფალი ებრძოდა სკვითებს კიმერიელებს სპარსელებსა და მიდიელებს მშვიდობიანი ურთიერთობა ჰქონდა ურარტუსთან რომელიც ასევე შევიწროვებული იყო გარეშე მტრებისგან ასურბანიფალს დიდი ბრძოლა მოუხდა მის წინააღმდეგ შექმნილ კოალიციასთან რომელშიც შედიოდნენ ბაბილონელები ელამელები არამეელები ქალდეელები და სხვ მათ სათავეში ედგა ასურბანიფალის ძმა ბაბილონეთის მმართველი შამაშშუმუქინი ასურბანიფალმა დაამარცხა ჯერ ბაბილონეთი ძვ წ შემდეგ ელამი ძვ წ და სხვა მისი მოკავშირეები ასურბანიფალის შემდეგ ასურეთი დიდმა ანარქიამ მოიცვა და მალე სრულიად გაანადგურეს მეზობლებმა ძვ წ საქვეყნოდ ცნობილია ასურბანიფალის ბიბლიოთეკა რომელიც აღმოჩნდა ასურეთის ერთ ერთი დედაქალაქის ნინევიის გათხრების დროს ახლანდელი კუიუნჯიკის გორაკზე ეს იყო ლურსმულით ნაწერი ათეულათასობით თიხის ფირფიტისაგან შემდგარი არქივი რომელიც შეიცავდა სხვადასხვა დროის აურულ და ბაბილონურ ისტორიას რელიგიას მაგიურ და სამეცნიერო ტექსტებს კერძოდ აქ იპოვეს პირველად გილგამეშის ძველი ბაბილ ეპოსის ტექსტი და სხვა პირველხარისხოვანი ძეგლები რომლებიც დედნებისა თუ ასლების სახით შეუკრებიათ ასურბანიფალის განკარგულებით ასურბანიფალი თავდაპირველად ქურუმობისათვის ემზადებოდა და კარგად იცოდა ლურსმული დამწერლობა მკვლევარნი ჩვეულებრივ ასურბანიფალის განსწავლულობასა და ინტერესს მიაწერენ ასეთი გრანდიოზული ბიბლიოთეკის შექმნას მიგელ ანხელ ასტურიასი დ ოქტომბერი გვატემალა გ ივნისი მადრიდი გვატემალელი მწერალი ნობელის პრემიის ლაურეატი პოეტი დიპლომატი რომანისტი დრამატურგი და ჟურნალისტი ლათინური ამერიკის სიურრეალისტური პროზის ერთ ერთი უდიდესი წარმომადგენელი ასტურიასმა ხელი შეუწყო ლათინური ამერიკის ლიტერატურის დამკვიდრებას დასავლეთის კულტურაში და ამავე დროს საზოგადოების ყურადღება მიიპყრო ძირძველი კულტურებისკენ განსაკუთრებით კი მისი მშობლიური გვატემალისკემ წელს ის გახდა ლენინური პრემიის ლაურეატი ხოლო წელს ნობელის პრემიის ლაურეატი ახალგაზრდობისას რევოლუციურ მოძრაობაში მონაწილეობდა რადიკალური შეხედულებების გამო იძულებული იყო ცხოვრების დიდი ნაწილი ემიგრაციაში გაეტარებინა მისი თხზულებებისათვის დამახასიათებელია მკვეთრი სოციალურ პოლიტიკური გამიზნულობა და გვატემალის აბორიგენთა მაიას ფოლკლორის შემოქმედებითი გამოყენება ავტორია წიგნისა გვატემალის ლეგენდები რომანებისა სენიორ პრეზიდენტი სიმინდის ხალხი ფართოდ ცნობილი ტრილოგიისა ძლიერი ქარი მწვანე პაპი დამარხულთა თვალები მოთხრობათა კრებულისა შაბათ კვირა გვატემალაში და სხვა ასტურიასი გვატემალაში დაიბადა და გაიზარდა თუმცა მისი ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი უცხოეთში ცხოვრობდა ის პირველად პარიზში ცხოვრობდა იან წლებში სადაც სწავლობდა ეთნოლოგიას ზოგიერთი მეცნიერი მას მიიჩნევს როგორც პირველ ლათინოამერიკელ რომანტიკოსს რომელმაც აჩვენა თუ როგორ შეიძლება გავლენა იქონიოს ანთროპოლოგიისა და ენათმეცნიერების შესწავლამ ლიტერატურის წერაზე პარიზში ყოფნისას ასტურიასი ასევე ასოცირდებოდა სიურრეალისტურ მოძრაობასთან და მან ასახა მოდერნისტული სტილის მრავალი მახასიათებელი ლათინური ამერიკის წერილებში ამ გზით ის იანი და იანი წლების ლათინოამერიკული ბუმის მნიშვნელოვანი წინამორბედია ასტურიასის ერთ ერთი ყველაზე ცნობილი რომანი სენიორ პრეზიდენტი დაუნდობელი დიქტატორის ცხოვრებას აღწერს ასტურიასის დაპირისპირებამ დიქტატორულ მმართველობასთან განაპირობა ის რომ მან მისი ცხოვრების დიდი ნაწილი გაატარა დევნილობაში როგორც სამხრეთ ამერიკაში ისე ევროპაში წიგნი რომელიც ზოგჯერ მის შედევრს უწოდებენ არის სიმინდის ხალხი რომელშიც ასახულია მაიას ცივილიზაცია და წეს ჩვეულებები ასტურიასი აერთიანებდა მაიას რწმენის ფართო ცოდნას და მის პოლიტიკურ მრწამსს მისი ნამუშევრებით ხშირად აიხსნება გვატემალის ხალხის სოციალური და მორალური მისწრაფებები ათწლეულების განმავლობაში იგი იმყოფებოდა გადასახლებაში და იყო მარგინალიზებული ასტურიასმა საბოლოოდ მიიღო ფართო აღიარება იან წლებში წელს მან საბჭოთა კავშირის ლენინის მშვიდობის პრემია მოიპოვა მომდევნო წელს მას მიენიჭა ნობელის პრემია ლიტერატურისთვის გახდა მეორე ლათინო ამერიკელი ავტორი რომელსაც ერგო ეს პატივი გაბრიელა მისტრალმა მიიღო წელს ასტურიასმა ბოლო წლები გაატარა მადრიდში სადაც გარდაიცვალა წლის ასაკში ის დაკრძალულია პარიზის პერ ლაშეზის სასაფლაოზე მიგელ ანხელ ასტურიასი დაიბადა გვატემალაში წლის ოქტომბერს მამა ერნესტო ასტურიას გირონის იყო იურისტი და მოსამართლე დედა მარია როსალეს დე ასტურიასის კი სკოლის მასწავლებელი ორი წლის შემდეგ დაიბადა მისი ძმა მარკო ანტონიო ასტურიასის მშობლები წარმოშობით ესპანეთიდან იყვნენ და მნიშვნელოვნად განსხვავებდებოდნენ ერთმანეთისგან მამის ოჯახი კოლონისტები იყვნენ რომლებიც გვატემალაში ჩავიდნენ იან წლებში მისი დედა კი შერეული წარმომავლობის მქონე პოლკოვნიკის ქალიშვილი იყო წელს როდესაც მწერალი ექვსი წლის იყო ასტურიასთა ოჯახი საცხოვრებლად გადავიდა ასტურიასის ბაბუების სახლში სადაც მათ უფრო კომფორტული საცხოვრებელი პირობები ჰქონდათ ნათესაური პრივილეგიის მიუხედავად ასტურიასის მამა დაუპირისპირდა მანუელ ესტრადა კაბრერას დიქტატურას რომელიც ხელისუფლებაში მოვიდა წლის თებერვალში ბაბუას ფერმაში ცხოვრებისას ასტურიასი პირველად დაუკავშირდა გვატემალის ძირძველ ხალხს მისი ძიძა ლოლა რეიზი იყო ადგილობრივი მკვიდრი ქალი რომელმაც მას მოუყვა ისტორიები მათი მითებისა და ლეგენდების შესახებ რომლებმაც მოგვიანებით დიდი გავლენა მოახდინეს მის საქმიანობაზე ასტურიასის სადიპლომო ნაშრომი ინდიელთა სოციალური პრობლემა გამოიცა წელს იმავე წელს სამართლის ხარისხის მიღების შემდეგ ასტურიასი ევროპაში გადავიდა მას თავდაპირველად ჰქონდა დაგეგმილი ინგლისში ცხოვრება და პოლიტიკური ეკონომიკის შესწავლა მაგრამ გადაიფიქრა იგი მალე პარიზში გადავიდა სადაც ის სწავლობდა ეთნოლოგიას სორბონში პარიზის უნივერსიტეტი და მოექცა ერთგული სიურრეალისტის ფრანგი პოეტის და ლიტერატურის თეორეტიკოსის ანდრე ბრეტონის გავლენის ქვეშ წელს ასტურიასმა გამოაქვეყნა თავისი პირველი რომანი გვატემალის ლეგენდები ორი წლის შემდეგ პარიზში ასტურიასმა მიიღო სილა მონსეგურის პრემია გვატემალის ლეგენდების ფრანგული თარგმანებისთვის წლის ივლისს პარიზში ათწლიანი ცხოვრების შემდეგ იგი დაბრუნდა გვატემალაში ასტურიასმა თავისი პოლიტიკური ენერგიის დიდი ნაწილი დაუთმო ხაკობო არბენს გუსმანის მთავრობის მხარდაჭერას ასტურიასს როგორც ელჩს თხოვეს სალვადორელი მეამბოხეების აჯანყების ჩახშობაში მონაწილეობის მიღება მიუხედავად იმისა რომ მის ძალისხმევას მხარს უჭერდნენ აშშ და სალვადორელი მმართველები აჯანყებულებმა მოახერხეს გვატემალაში შეჭრა და წელს დაამხეს ხაკობო არბენის მმართველობა როდესაც ხაკობო არბენსის მთავრობა დაეცა ასტურიასი გააძევეს ქვეყნიდან მას ჩამოართვეს გვატემალის მოქალაქეობა და საცხოვრებლად ბუენოს აირესში და ჩილეში გაემგზავრა სადაც მან ცხოვრების კიდევ რვა წელი გაატარა როდესაც არგენტინაში ხელისუფლება შეიცვალა მას კიდევ ერთხელ მოუწია ახალი სახლის ძებნა და ასტურიასი ევროპაში გადავიდა გენუაში გადასახლებაში ცხოვრებისას მწერლის რეპუტაცია გაიზარდა მისი რომანის მულატა დე ტალის გამოცემით ასტურიასი პირველ ცოლზე კლემენცია ამადოზე დაქორწინდა წელს მათ ორი ვაჟი შეეძინათ მიგელი და როდრიგო ანხელი წელს განქორწინდნენ ასტურიასმა შემდეგ გაიცნო ბლანკა მორა ი არაუჯო და დაქორწინდა მეორედ წელს მორა ი არაუჯო იყო არგენტინელი და როდესაც ასტურიასი გვატემალიდან გადაასახლეს წელს ის საცხოვრებლად გაემგზავრა არგენტინის დედაქალაქ ბუენოს აირესში ის რვა წლის განმავლობაში ცხოვრობდა ცოლის სამშობლოში ასტურიამ თავისი რომანი შაბათ კვირა გვატემალაში მიუძღვნა მეუღლეს ბლანკას ასტურიასი დიდად იყო შთაგონებული ცენტრალური ამერიკის მაიას კულტურით ეს არის მისი მრავალი ნამუშევრის თანმდევი თემა რომელმაც დიდი გავლენა მოახდინა მწერლობის სტილზე გვატემალა რომგორც მას დღეს ვიცნობთ დაარსდა მაიას კულტურის სუბსტრატის თავზე ესპანელი დამპყრობლების მოსვლამდე ეს ცივილიზაცია ძალიან მოწინავე იყო პოლიტიკურად ეკონომიკურად და სოციალურად ამ მდიდარმა მაიას კულტურამ უდავო გავლენა მოახდინა ასტურიასის ლიტერატურულ ნაწარმოებებზე მას სწამდა მაიას ტრადიციების სიწმინდის და ცდილობდა რომ მათი კულტურისათვის სიცოცხლე დაებრუნებინა მის რომანებში ინდიელთა გამოსახულებებისა და ტრადიციების ინტეგრირებით სიურეალიზმმა დიდი წვლილი შეიტანა ასტურიასის სმწერლობაში ასტურიასი განიხილავდა მაგიური რეალიზმის იდეას საკუთარ ნამუშევრებში და მას აშკარად უკავშირებდა სიურრეალიზმს თუმცა მან არ გამოიყენა ეს ტერმინი საკუთარი ნამუშევრების აღწერისთვის როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ მაიას კულტურა მნიშვნელოვანი შთაგონების წყარო იყო ასტურიასისათვის მან დაინახა უშუალო კავშირი ჯადოსნურ რეალიზმსა და ძირძველ მენტალობას შორის ასტურიასის ციტატებიდან ნათელია რომ მაგიური რეალიზმი მიიჩნეოდა როგორც შესაფერისი ჟანრი რათა წარმოედგინა ძირძველი პერსონაჟის აზრები სიურრეალისტური მაგიური რეალისტური სტილი ასახულია ასტურიასის ნამუშევრებში მულატა დე ტალ და სენიორ პრეზიდენტი ასტურიასმა თავისი კარიერის განმავლობაში მიიღო მრავალი საპატიო ლიტერატურული ჯილდო ერთ ერთი თვალსაჩინო ჯილდო იყო ნობელის პრემია ლიტერატურისთვის რომელიც მან წელს მიიღო რომანისთვის სიმინდის ხალხი წელს ასტურიასს მიენიჭა საბჭოთა კავშირის ლენინური პრემია მან ეს აღიარება მიიღო ბანანის ტრილოგიისთვის რომელშიც იგი აკრიტიკებს ისეთ აგრესიულ ამერიკულ კომპანიებს როგორიცაა გაერთიანებული ხილის კომპანია ლათინური ამერიკის ქვეყნებში ასტურიასს მისი მოღვაწეობისათვის გადაეცა სხვა არაერთი პრიზი მათ შორისაა გალვესის პრემია და ჩავესის პრემია ახალგორის მუნიციპალიტეტი წლებში ლენინგორის რაიონი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული საქართველოში ადმინისტრაციული ცენტრი დაბა ახალგორი ახლანდელი ახალგორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წლამდე ტფილისის გუბერნიის გორის მაზრაში შედიოდა წლებში ლენინგორის რაიონის სახით შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქში წლიდა ეწოდა ახალგორის რაიონი ხოლო წლიდან ახალგორის მუნიციპალიტეტი წლებში შედიოდა მცხეთა მთიანეთის მხარეში წლის აგვისტოს რუსეთ საქართველოს ომის შემდეგ ოკუპირებულია რუსეთის მიერ დე ფაქტო სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკამ მუნიციპალიტეტს დაუბრუნა საბჭოთა სახელწოდება ლენინგორი ახალგორის მუნიციპალიტეტს აღმოსავლეთით ესაზღვრება დუშეთის მუნიციპალიტეტი სამხრეთით კასპის მუნიციპალიტეტი დასავლეთით გორის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთით ჯავისა და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტები ახალგორის მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ ზღვის დონიდან მეტრამდე ზომიერად ნოტიო ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა იანვრის ივლისის აბსოლუტური მაქსიმუმი აბსოლუტური მინიმუმი ნალექები მმ წელიწადში სიმაღლის მატებასთან ერთად ტემპერატურა კლებულობს და ყელის ვულკანურ თხემზე საშუალო წლიური ტემპერატურა ია მთებში ნალექიანობა მატულობს და ყელის ზეგანზე მმ ს აღწევს წელიწადში რელიეფის მიხედვით ახალგორის მუნიციპალიტეტი მრავალფეროვნებით ხასიათდება რელიეფი ძირითადად მაღალმთიანია აქ ფართოდაა გავრცელებული ვულკანური და მყინვარული ფორმები მთავარი ოროგრაფიული ერთეულებია ხარულისა და ალევის ქედები და ვულკანურ მაღალმთიანი ყელის ზეგანი ხარულის ქედი მაღრან დვალეთის კავკასიონის სამხრეთ განშტოებაა რომელიც კავკასიონს ლაღწითის მწვერვალთან გამოეყოფა და თითქმის მერიდიანულად მიემართება უკავშირდება იგი გერმუხის ქედის აღმოსავლურ ბოლოს მთა ქნოღოსთან ქედის უმაღლესი მწვერვალია ყელი მ მნიშვნელოვანი მთებია ქნოღო გალავდური ცხრაწყარო ხარულის ქედი აგებულია იურული ცარცული და პალეოგენური ქანებით ალევის ქედი კავკასიონის სამხრეთ განშტოებაა რომელიც ხარულის ქედს უერთდება არხის ქედის მეშვეობით ყურყუტას მასივამდე ქედს სამხრეთ აღმოსავლური მიმართულება აქვს მის შემდეგ კი სამხრული მნიშვნელოვანი მთებია ლომისისმთა მუნჯუხე ყურყუტა საფერშეთი ლორწომისკლდე ცარცული სისტემის ფლიშური წყებებით აგებულ ალევის ქედს ნაზი რელიეფი ახასიათებს რაც გამოიხატება მისი თხემის ტალღობრივ პროფილში და ფერდობთა მცირე კლდოვანებაში ყელის ზეგანი ცენტრალური კავკასიონის სამხრეთი კალთის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს იფარგლება კავკასიონის მთავარი ქედით ხარულისა და არხის ქედებით ზეგნის სიმაღლე მერყეობს მ შორს იგი საფეხურებად ეშვება სამხრეთით არხის ქედისაკენ და აღმოსავლეთით მდინარე არაგვისკენ ყელის ზეგანმა გამყინვარება განიცადა რაც გამოიხატება ტროგების მორენებისა და სხვათა სახით გვხვდება ასევე პერიგლაციალური ფორმები მნიშვნელოვანი ოროგრაფიული ერთეულებია მდინარეების ქსნისა და ლეხურას ხეობები ქსნის ხეობა ლარგვისს ზემოთ ჟამურამდე და ქსნის შენაკადების ჭურთას ცხრაძმულას ალეურასა და სხვათა ხეობები ტიპობრივ ეროზიულ ხეობებს წარმოადგენენ ქსნის ზემო დინებას ჟამურის ხეობა ეწოდება მდინარე ლეხურა ხარულის ქედის სამხრეთ კალთაზე იწყება და მისი ხეობის ფსკერი ზემო ზაყორთან ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე იმყოფება მდინარის აუზის მორფოლოგიურ ხასიათს განსაზღვრავს მდინარეული ეროზია ახალგორის მუნიციპალიტეტი შიგა წყლებით მდიდარია მთავარი მდინარეა ქსანი რომელიც ყელის ტბის სამხრეთ ნაწილიდან გამოედინება სოფელ პავლიანამდე მდინარე სამხრეთ აღმოსავლეთისაკენ გაედინება ხოლო შემდეგ ძირითადად სამხრულ მიმართულებას ექვემდებარება საზრდოობს თოვლის წვიმის და მიწისქვეშა წლყლით წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე წყალმცირობა ზამთარში ქსანი მტკვრის მარცხენა შენაკადია მუნიციპალიტეტის ფარგლლებში ქსნის შენაკადებიდან მნიშნვნელოვანია ცხრაძმულა ჭურთა და ალეურა ცხრაძმულა სიგრძე კმ და ალეურა სიგრძე კმ იბადებიან ალევის ქედის დასავლეთ კალთაზე ხოლო ჭურთა სიგრძე კმ ხარულის ქედის აღმოსავლეთ ფერდობზე ახლგორში მდებარეობს მრავალი ტბა რომელთა უმეტესობა გაბნეულია ყელის ზეგანზე ტბებიდან მნიშნვნელოვანია ყელი წითელი ხატი დიდი და პატარა და სხვ ყელის ტბა ამავე სახელწოდების ზეგანზე მდებარეობს ზღვის დონიდან მ ზე სარკის ფართობია კვ კმ მაქსიმალური სიღრმე მ ტბა იკვებება თოვლის წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით მაქსიმალური დონე ივნისშია მინიმალური თებერვალში წითელი ხატის ტბები მდებარეობენ ფაჩურის ქედზე დიდი წითელი ხატის ტბა ზღვის დონიდან მ სიმაღეზეა და აქვს მ მაქსიმალური სიღრმე ზღვის დონიდან მ მდე ზომიერად ნოტიო ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა იანვრის ივლისის აბსოლუტური მაქსიმუმი აბსოლუტურ მინიმუმი ნალექები მმ წელიწადში სიმაღლის მატებასთან ერთად ტემპერატურა კლებულობს და ყელის ვულკანურ თხემზე საშუალო წლიური ტემპერატურა ნალექიანობა მთებში მატულობს და ყელის ზეგანზე იგი მმ აღწევს რელიეფის ხასიათის შესაბამისად ნიადაგები სიმაღლებრივ ზონებს ქმნიან ტყის ზონის ქვემო ნაწილში გაბატონებულია ყავისფერი ნიადაგები რომელსაც შუა ნაწილში მცირე და საშუალო სისქის ტყის ყომრალი ნიადაგები ცვლის ხოლო ზემო ნაწილში ღია და გაეწრებული ტყის ყომრალი ნიადაგები ტყის ზონის ზემოთ დიდი ფართობი უჭირავს მთის მდელოს კორდიან და კორდიან ტორფიან ნიადაგებს ალუვიური კარბონატული ნიადაგები გვხვდება მდინარე ქსნის გასწვრივ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები მუნიციპალიტეტის ჩრდილოეთ ნაწილში გაბატონებულია სუბალპური ტყე მდელოები ტერიტორიის შუა ნაწილში ძირითადად არის წიფლნარი სამხრეთ ნაწილში კი მუხნარ რცხილნარი და სხვა ფართოფოთლოვანი ტყეები ხარულის ქედის კალთები ტყიანია თხემი კი შემოსილია მდელოს ბალახეულით ალევის ქედის მრავალ ადგილში სუბალპური და ალპური მდელოებია ქვემოთ კი არის ფართოფოთლოვანი ტყეები ყელის პლატოს მცენარეულობა მკაცრი ჰავის ინტენსიური მექანიკური გამოფიტვისა და ნიადაგური საფრის სუსტი განვითარების გამო ღარიბია და წყვეტილი ბალახეული საფრით არის წარმოდგენილი ქსნისა და ლეხურას ხეობების ტყეებში ჭარბობს წიფლნარი ტყეებში გვხვდება დათვი ირემი შველი ჯიხვი არჩვი ციყვი ყველგანაა კურდღელი მგელი მელა და სხვ ორნითოფაუნას ქმნიან კავკასიური შურთხი კავკასიური როჭო სწწ ჩხიკვი ქორი კოდალა მწყერი ყვავი შაშვი დ სხვ ახალგორის მუნიციპალიტეტში მდებარე ტბებში იქთიოფაუნა საერთოდ არ მოიპოვება მაგ ყელისა და წითელიხატის ტბები მდინარეებში არის კალმახი წვერა ქაშაპი და ა შ მოსახლეობის რიცხოვნობა ათასი კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი სოფელი მუნიციპალიტეტის ძირითადი სოფლებია იკოთი კორინთა ყანჩავეთი ქვემო ზახორი ლარგვისი დორეთკარი ქარჩოხი მუნიციპალიტეტში ადმინისტრაციული ერთეულია დაბა ახალგორი ალევი ახალდაბა ახმაჯი ბაზუაანი ბალაანი ბეჟანტყევი გავაზი გარუბანი გდუ გეზევრეთი გრუ გუდაწვერი დადიანეთი დელკანი დორეთკარი ელოიაანი ერედა ვაშლოვანი ზაყორი ზემო ბოლი ზოდეხი თინიკაანი თოხთა იკოთი კარელთკაარი კორინთა ლარგვისი ლოთიაანი მარტაანი მახიარეთი მიდელაანი მონასტერი მორბედაანი მოსაბრუნი მოჭალიეთი მსხლები მუჯუხი მშველიეთი ნაგომევი ნაცარა ნახიდი ორჭოსანი პავლიაანი სალბიერი საძეგური უკანამხარე უკანუბანი ქენქაანი ქვემო ბოლი ქურთა ყანჩავეთი ყველდაბა ყოჩიაანი შიუკაანი ჩანდარი ჩიტიაანი ცხავატი ცხილონი ძეგლევი ძუკათკაუ წინაგარი წიპტაურიანი წირი წირქოლი წოლდა ჭორჭოხი ხარბალი წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა მათ შორის ძირითადია მეცხოველეობა მისდევენ ასევე მებოსტნეობას მეხილეობას საკვები კულტურების მოყვანას ყანჩავეთი ადგილობრივი მნიშვნელობის ბალნეოლოგიური კურორტია მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი კაბენის მონასტერი სს ლარგვისის მონასტერი წირქოლის ციხე ს ლომისის არმაზის ბიკარის ბაზილიკები ცხმორის ციხე ბალაანის კოშკი დუშეთის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში მცხეთა მთიანეთის მხარეში მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წლამდე შედიოდა ტფილისის გუბერნიაში დუშეთის მაზრის სახელწოდებით წლებში დუშეთის მაზრაა წლებში ტფილისის ოლქშია დუშეთის რაიონის სახელწოდებით წლიდან კი ყალიბდება დამოუკიდებელ ადმინისტრაციულ რაიონად ამჟამად მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი დუშეთი დუშეთის მუნიციპალიტეტს სამხრეთით საზღვრავს მცხეთის მუნიციპალიტეტი დასავლეთით კასპისა და ახალგორის მუნიციპალიტეტები ჩრდილოეთით საზღვრავს რუსეთის ფედერაცია და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი აღმოსავლეთით ესაზღვრება ახმეტისა და თიანეთის მუნიციპალიტეტები დუშეთის მუნიციპალიტეტი მცხეთა მთიანეთის მხარის ყველაზე დიდი ადმინისტრაციული ერთეულია დუშეთის მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ ტერიტორიის დიდი ნაწილი კავკასიონის საშუალო და მაღალი მთებითაა წარმოდგენილი სამხრეთი ნაწილი რომელიც ბაზალეთის ზეგანზეა განლაგებული შედარებით დაბალი სიმაღლეებით გამოირჩევა საერთო ჯამში დუშეთის ადმინისტრაციული ერთეულის სიმაღლე ზღვის დონიდან მ ის ფარგლებში იცვლება სიმაღლეთა ასეთი სხვაობის გამო მუნიციპალიტეტის სხვადასხვა ზონაში სხვადასხვა ჰავაა ჩამოყალიბებული შედარებით დაბალ ზონაში ჰავა ზომიერად ნოტიოა ზამთარი ზომიერად ცივი ხოლო ზაფხული შედარებით თბილი და ხანგრძლივი იცის მ ის სიმაღლეზე ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა ია ნალექების საშუალო წლიური მოცულობა კი მმ სიმაღლესთან ერთად ჰავა მკაცრდება მაღალ ზონაში მაღალი მთის ნოტიო ჰავაა ჩამოყალიბებული მუდმივი თოვლითა და მყინვარებით ნალექების რაოდენობა კი მმ ს აღწევს მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა წლის მდგომარეობით კაცია სულ დასახლებული პუნქტია მათ შორის ქალაქი დაბა და სოფელი ქალაქის მოსახლეობა კაცია ანუ მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი საშუალო და მაღალმთიანია მცირე ფართობზე არის დაბალმთიანი ადგილებიც კერძოდ ბაზალეთის პლატოს დუშეთის ქვაბულისა და შიდა ქართლის ვაკის სახით რელიეფში ძირითადად გაბატონებულია ეროზიული ასევე ძველმყინვარული და პერიგლაციალური რელიეფის ფორმები დუშეთის მუნიციპალიტეტის ჩრდილოეთით აღმართულია საქართველოს კავკასიონის შემადგენელი მონაკვეთი თუშეთ ხევსურეთისა და მთიულეთ ფშავის კავკასიონები პირველი მათგანი კავკასიონის ჩრდილოეთ მეორე კი სამხრეთ კალთაზე მდებარეობს მუნიციპალიტეტის ფარგლებში თუშეთ ხევსურეთის კავკასიონს გამოეყოფა ხევსურეთისა და აწუნთის ქედები ხევსურეთის ქედი გაწოლილია მდინარეებს არღუნისა და ასას ხეობებს შორის აქვს ჩრდილოეთური მიმართულება მის თხემზე აღმართულია მწვერვალები მალალებისმაღალი მ მახისმაღალი მ და გომღისმაღალი მ უღელტეხილი ისართღელე მ რომელიც ქედის შუა მონაკვეთში მდებარეობს ერთმანეთთან აკავშირებს არხოტისა და არდოტის თემებს ხევსურეთის ქედი აგებულია ლიასის თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით არის თანადროული მყინვარები აღმოსავლეთ კალთაზე დასავლეთ კალთაზე მყინვარი გვხვდება მხოლოდ მწვერვალ მახისმაღალზე დუშეთის მუნიციპალიტეტის ჩრდილო აღმოსავლეთ ნაწილში აღმართულია მერიდიანული აწუნთის ქედი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე შედის დასავლური კალთა სადაც აღმართულია მწვერვალი პირჩიტა მ აწუნთის ქედი აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებით არის მყინვარები მ შ პირჩიტა მუნიციპალიტეტის ფარგლებში მთიულეთ ფშავის კავკასიონს გამოეყოფა ალევის მთიულეთის გუდამაყრისა და ქართლის ქედები ალევის ქედი განლაგებულია მუნიციპალიტეტის დასავლეთ ნაწილში ახალგორის მუნიციპალიტეტის საზღვრის გასწვრივ ქედს ახასიათებს ნაზი რელიეფი გამონაკლისს წარმოადგენს ლორწომისკლდის მასივი რომელიც დუშეთის მუნიციპალიტეტის ფარგლებს გარეთაა ალევის ქედზეა მთები მუნჯუხე მ ლომისი მ საფერშეთი მ და სხვ მთიულეთის ქედი მთავარ ქედს შირიმის მწვერვალთან გამოეყოფა მიემართება სამხრეთ აღმოსავლეთისაკენ და თავდება დაბა ფასანაურის ჩრდილოეთით მთიულეთის ქედზე აღმართულია მთები საბადლო მ მთაწმინდა მ წიფორი მ და სხვ მთიულეთის ქედი აგებულია დოგერის ფიქალ ქვიშაქვებითა ჩრდილოეთ ნაწილი და ცარცული კირქვა თიხებით სამხრეთი ნაწილი მთიულეთის ქედმა მეოთხეული გამყინვარება განიცადა რაც გამოისახება ქედის ჩრდილო მონაკვეთში გუდამაყრის ქედი მთავარ ქედს მწვერვალ ჩრდილო ჭიუხთან გამოეყოფა აქვს თითქმის მერიდიანული მიმართულება გრძელდება დაახლ კმ სიგრძეზე კავკასიონის მთავარი ქედიდან ჟინვალის წყალსაცავამდე ქედზე აღმართული რიგი მწვერვალებიდან აღსანიშნავია ლაღისმთა მ ლუთხუბი მ საფსიტისწვერი მ და სხვ გადასასვლელებიდან მთავარია უღელტეხილი ფხიტური და უკანტბა გუდამაყრის ქედი აგებულია იურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით ასევე ცარცული ასაკის ქვიშაქვებითა და კირქვებით ქართლის ქედი შემოდის მუნიციპალიტეტის აღმოსავლეთ ნაწილში იგი აღმოსავლეთ კავკასიონში შემავალი მთიულეთ ფშავის კავკასიონის სამხრეთ განშტოებაა მთავარ ქედს დიდ ბორბალოს მთასთან გამოეყოფა მიემართება სამხრეთისაკენ და ბოლოვდება ცხვარიჭამიას უღელტეხილით ქედის უმაღლესი მწვერვალია ჭიჩო მ მნიშვნელოვანი მთებია ხეობა მ დოლოშა მ ჭვინთაური მ დუშეთის მუნიციპალიტეტის ფარგლებში ქართლის ქედს გამოეყოფა უბისთავის კმ სიგრძის საშუალ მაღალმთიანი ქედი რომლის შუა მონაკვეთში მდებარეობს მწვერვალი უბისთავი მ დუშეთის მუნიციპალიტეტს ეკუთვნის ასევე კიდეგანის ქედის ჭიმღისკლდის შტოქედი რომელიც აგებულია იურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით მუნიციპალიტეტში აღმართულია ასევე ჭანჭახისა და არჟელამის შტოქედები დუშეთის მუნიციპალიტეტის სამხრეთ ნაწილში ვრცელდება დაბალმთიანი ბაზალეთის პლატო ვაკე იგი გაწოლილია მდინარეებს არაგვსა და ნარეკვავს შორის პლატოს აბსოლუტური სიმაღლე მერყეობს მეტრიდან მ მდე დანაწევრებულია მცირე მდინარეებით საკრამულოსხევით ლაზვიანთხევი ხანათხევითა და მდინარე თინასხევით ბაზალეთის პლატო აგებულია მეოთხეული კონგლომერატებითა და რიყნარ ქვიშანარით ჰიდროგრაფიული ქსელი მჭიდროა და წარმოდგენილია მდინარეებით ტბებით მყინვარებითა და მიწისქვეშა წყლებით არის როგორც მთის ისე მთისწინეთისა და ბარის მდინარეები გაფანტულია საკმაოდ ბეცრი ტბა რომელთა უმეტესობა მცირე ფართობისაა მთავარ სამდინარო ქსელს ქმნის ოთხი არაგვი მთიულეთ გუდამაყრისა და ფშავ ხევსურეთის რომელთაგან უმთავრესია მთიულეთის არაგვი მთიულეთის არაგვი სიგრძე კმ სათავეს იღებს ყელის ვულკანურ მთიანეთზე მწვერვალ ხორისარის კალთებიდან ზღვის დონიდან მ იდან დაბა ფასანაურამდე მდინარეს აქვს სამხრეთ აღმოსავლური მიმართულება ეს საკმაოდ გრძელი მონაკვეთი თეთრი არაგვის სახელწოდებას ატარებს ფასანაურს ქვემოთ იგი იღებს სამხრულ მიმართულებას ანანურთან კი კვლავ სამხრეთ აღმოსავლეთისაკენ მოიხრება და ასე რჩება ჟინვალის წყალსაცავამდე მთავარი შენაკადებია ამირთხევი დგნალისხევი არყალა ერეთოსწყალი ჩაბარუხი მარჯვ გვიდაქე ფშარისხევი ჩირიკისხევი ხადისწყალი სონჩოსხევი მარცხ მთიულეთის არაგვი დაბა ფასანაურთან მარცხნიდან გუდამაყრის არაგვს იერთებს რომელიც თავის მხრივ მწვერვალ ჭიუხის კალთებიდან იწყება გუდამაყრის არაგვი იქმნება მდინარეების ბაკურხევისა და ბურსაჭირის შეერთებით ზღვის დონიდან მ ზე სათავიდან სოფელ ბურსაჭირამდე იგი სამხრეთ დასავლეთისაკენ მიედინება შემდეგ კი ზოგადად ისევ სამხრეთ დასავლეთისაკენ სადაც ამ მიმართულებას შესართავამდე ინარჩუნებს გასდევს გუდამაყრისა და მთიულეთის ქედებს გუდამაყრის არაგვის სიგრძეა კმ მდინარე ფშავის არაგვი სიგრძე კმ მთა დიდი ბორბალოს სამხრეთ კალთიდან ჩამოედინება ხევსურეთის არაგვის შესართავამდე მდინარეს აქვს დასავლური მიმართულება შემდეგ კი სამხრეთისაკენ მოიხრება და ამ მიმართულებას ბოლომდე ექვემდებარება მთავარი შენაკადებია თვალიურა ბოტანისწყალი ახადისწყალი შარახევი შენაკად წერათოულით ჩარგლულა ცაცადო მარცხ მათურხევი გომეხეობა კიშხევი ლაშარი ჩაქისხევი ხევსურეთის არაგვი მარჯვ ხევსურეთის არაგვი სიგრძე კმ სათავეს იღებს ხევსურეთის ქედის სამხრული მონაკვეთის დასავლეთ კალთიდან აქვს სამხრეთ დასავლური მიმართულება ხევსურეთის არაგვის მთავარი მდგენელი სათავეებია მდინარეები გუდანისწყალი და გორშეღმისწყალი ხევსურეთის არაგვის აუზი მთლიანად დოგერისა და ლიასის ფიქლოვანი წყებით არის აგებული მცირედ არის დიაბაზის შავი ფერის გამოსასვლელები ხევსურეთის არაგვის შენაკადებიდან მნიშვნელოვანია მდინარეები უსტამალე ბუჩუკურთა როშკისწყალი შენაკად აბუდელაურით დათვისხევი ბლოსწყალი მარჯვ აკუშოსხევი ლიქოკისხევი მარცხ დაბა ჟინვალისა და ქალაქ მცხეთას შორის მონაკვეთს საკუთრივ არაგვი ეწოდება აღნიშნული მონაკვეთი მცხეთის მუნიციპალიტეტსაც ეკუთვნის და ზუსტად აქედან ჩაედინება იგი მდინარე მტკვარში დაბა ჟინვალისა და ქალაქ მცხეთას შორის მონაკვეთი შედარებით ფართოა და ამ მონაკვეთს აქვს დაახლ კმ სიგრძე პირდაპირი ხაზით არაგვის შენაკადებიდან მთავარია მდინარე ნარეკვავი შენაკად ტინისხევით დუშეთის მუნიციპალიტეტში აღსანიშნავია ასევე მთავარი ქედის ჩრდილო კალთის მდინარეები არღუნი და ასა მდინარე არღუნი საკმაოდ გრძელი სიგრძე კმ და წყალუხვი მდინარეა აუზის ფართობი კმ ზემო დინებაში მთისაა ქვემოთში კი ვაკის მდინარე ასას საერთო სიგრძეა კმ მის ზემო მონაკვეთს ეწოდება არხოტისწყალი დუშეთის მუნიციპალიტეტში მდებარე ტბებიდან მთავარია ბაზალეთისა და აბუდელაურის ტბები ბაზალეთის ტბა ამავე სახელწოდების პლატოზე მ სიმაღლეზე მდებარეობს ზედაპირის ფართობია კმ ტბის მიდამოები კეთილმოწყობილია აბუდელაურის ტბა მდებარეობს მდინარე როშკისწყლის შენაკადის მდინარე აბუდელაურის სათავეში ზღვის დონიდან მ ზე სარკის ფართობია კმ უდიდესი სიღრმე მ მდინარე არაგვზე აგებულია ჟინვალის წყალსაცავი რომლის სარკის ფართობია კმ მოცულობა მლნ მ არის მინერალური წყაროებიც მ შ ვაჟას წყაროსა და ფასანაურის დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ძირითადად ტიპის ჰავა ტერიტორიას ახასიათებს ჰავის სიმაღლებრივი ზონალურობა ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის ივლისის ნალექები მმ წელეწადში მთები ნამდვილ ზაფხულს მოკლებული მაღალმთის ზომიერად ნოტიო ჰავაა სადაც იცის საკმაოდ მკაცრი ზამთარი მმ წლიური ნალექიანობით მ ის ზემოთ ჩამოყალიბებულია მარად თოვლიან მყინვარებიანი ჰავა ქედების თხემებზე ტერიტორიის დიდი ნაწილი უკავია ყომრალსა და ტყის ყავისფერ ნიადაგებს ტყის ყავისფერ ნიადაგს ვხვდებით დაბალ ადგილებში ბაზალეთის პლატოზე მცირედ გავრცელებულია შავმიწისებრი ტიპის ნიადაგი შემაღლებულ ადგილებში საშუალო და მცირე სისქის ტყის ყომრალი ნიადაგებია ჩამოყალიბებული ალაგ ალაგ არის ნეშომპალა კარბონატული ნიადაგიც ტყის ზონის ნიადაგებს ზემოთ ცვლის კორდიანი და კორდიან ტორფიანი ნიადაგები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გავრცელებულია უროიან ვაციწვერიანი და ჯაგეკლიანი სტეპური მცენარეულობა შედარებით მცირე ფართობზე არის მუხნარ რცხილნარი და სხვა ფართოფოთლოვანი ტყეები მდინარე არაგვის გასწვრივ შემორჩენილია ტუგაის ტყე მუნიციპალიტეტის ჩრდილოეთით მდინარეების ასას არღუნისა და ანდაქის ხეობებში გავრცელებულია მთის ფიჭვნარები მდინარე მთიულეთის არაგვის ხეობა მლეთის ზემოთ უტყეოა მლეთიდან დაწყებული მდინარის ხეობის ორივე გვერდი ფართოფოთლოვანი ტყით არის შემოსული მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არის ასევე სუბალპური და ალპური მდელოები მუნიციპალიტეტში საკმაოდ ბევრი ფაუნის წარმომადგენელი გვხვდება მ შ მაღალმთიან ადგილებში ბინადრობს აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი და არჩვი მდინარე ხევსურეთის არაგვის სათავებთან ბინადრობს ისეთი იშვიათი ჩლიქოსანი როგორიცაა ნიამორი ნიამორი აქ მხოლოდ პირიქით ხევსურეთში ბინადრობს ძნელად მისადგომ კლდოვან ადგილებში ტყის ზონაში არის შველი ირემი მურა დათვი მელა კურდღელი მგელი ფოცხვერი მაჩვი კვერნა და დედოფალა ჟინვალის წყალსაცავთან არის წავი ფრინველებიდან არის კავკასიური შურთხი კავკასიური როჭო მტაცებლებიდან გვხვდება მაღრანი ბატკანძერი მთის არწივი და სხვ ტყის ზონაში არის ძერა ხოხობი კოდალა შაშვი და ა შ დუშეთის მუნიციპალიტეტის მდინარეები მდიდარია იქთიოფაუნით მდინარე არაგვის ზემო და შუა დინებაში მოიპოვება კალმახი გვხვდება აგრეთვე ხრამული მტკვრის ტობი ქაშაპი და სხვ მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია ქალაქი დაბა და სოფელი დღეისათვის დუშეთის მუნიციპალიტეტის შემადგენლობაში შედის შემდეგი ადმინისტრაციული ერთეულები სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა ძირითადად მისდევენ მეცხოველეობას მეხილეობას მებოსტნეობას მევენახეობას მრეწველობა ადგილობრივი დანიშნულებისაა და მცირე სიმძლავრის საწარმოებითაა წარმოდგენილი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზეა ადგილობრივი მნიშვნელობის კურორტები ფასანაური და ჩარგალი ფასანაური ანანური და ბაზალეთი ტურისტული ცენტრებია არაგვის წყალი ამუშავებს ჟინვალჰესს რომელიც ასევე ხმარდება თბილისის წყალმომარაგებას მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის საქართველოს სამხედრო გზა დუშეთის მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა საშუალო პროფესიული სასწავლებელი ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი დუშეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი ვაჟა ფშაველას სახლ მუზეუმი სოფელი ჩარგალი გ ერისთავის სახლ მუზეუმი სოფელი ოძისი დუშეთის მუნიციპალიტეტის ხუროთმოძღვრების ძეგლთაგან აღსანიშნავია ანანურის ციხე და ტაძარი ბოდორნის და მჭადიჯვრის ეკლესიები ფშავ ხევსურეთისა და მთიულეთის სოფლებში შემორჩენილი კოშკები და საცხოვრებელი კომპლექსები თიანეთის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში მცხეთა მთიანეთის მხარეში წლამდე ახლანდელი თიანეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია ეკუთვნოდა თიანეთის მაზრას ხოლო წლიდან დუშეთის მაზრას წლიდან დამოუკიდებელი ადმინისტრაციული ერთეულია ამჟამად მუნიციპალიტეტი თიანეთის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრია დაბა თიანეთი თიანეთის მუნიციპალიტეტს ჩრდილო დასავლეთით საზღვრავს დუშეთის მუნიციპალიტეტი აღმოსავლეთით ახმეტის მუნიციპალიტეტი ესაზღვრება სამხრეთით კი მცხეთისა და საგარეჯოს მუნიციპალიტეტები თიანეთის მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ რაც რეგიონის ტერიტორიის ია ტერიტორიის ტყეებს უჭირავს ხოლო სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს მუნიციპალიტეტის ტერიტორია საშუალო და მაღალმთიანია მთიანია სიმაღლე ზღვის დონიდან მ ის ფარგლებში იცვლება თიანეთის მუნიციპალიტეტში ჰავა შესამჩნევად იცვლება ზონალობის მიხედვით მ ის ფარგლებში კლიმატი შედარებით რბილი და მშრალია ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა ს აღწევს ხოლო ნალექების რაოდენობა მმ ს მაღალ ზონაში ჰავა მკაცრდება ამასთანავე ნალექიანობა მმ მდე იზრდება მუნიციპალიტეტში მდინარეთა ქსელი წარმოდგენილია მდინარე იორითა და მისი შენაკადებით იორზე მოწყობილია სიონის წყალსაცავი რომელიც გამოიყენება ელექტროენერგიის გენერაციისთვის და სარწყავად თიანეთის მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა წლის მდგომარეობით კაცია უნდა აღინიშნოს რომ მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა კლების ტენდენციით ხასიათდება სულ დასახლებული პუნქტია მუნიციპალიტეტში ორი ურბანული დასახლებაა თიანეთი და სიონი რომელთა საერთო მოსახლეობა კაცია მუნიციპალიტეტის წამყვანი ეკონომიკური საქმიანობაა სოფლის მეურნეობა კერძოდ კი მეცხოველეობა მუნიციპალური განვითარების წლების გეგმის პრიორიტეტებია სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გადამამუშავებელი საწარმოების აღდგენა მოწყობა ტურიზმის განვითარება მცირე ჰესების მოწყობა საზოგადოებრივი ინფრასტრუქტურის გზები კანალიზაცია წყალმომარაგება ელექტრომომარაგება გაუმჯობესება თიანეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია საშუალო მაღალმთიანია ტერიტორიის დიდი ნაწილი მაღლობებსა და მთისწინეთებს უკავია მცირედ კი ჩადაბლებებს ძირითადად გაბატონებულია ეროზიული ძველ მყინვარული და წყალ აკუმულაციური რელიეფის ფორმები მუნიციპალიტეტის დასავლეთით აღმართულია უმეტესად საშუალომთიანი ქართლის ქედის აღმოსავლეთ კალთები ქედის უმაღლესი მწვერვალია ჭიჩოსმთა მ რომელიც მდებარეობს ქედის ჩრდილო მონაკვეთზე ქართლის ქედზე მდებარე სხვა მთებიდან მნიშვნელოვანია სასვავეთავი მ ელიასნიში მ ჩარგლისთავი მ შაშური მ ხეობა მ და სხვ გადასასვლელებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანია უღელტეხილი ფუტკარული მ რომელიც აკავშირებს არაგვისა და ივრის ხეობებს ქართლის ქედის გეოლოგიურ აგებულებაში ძირითადად მონაწილეობენ ცარცული ნალექები გვხვდება ასევე იურული და პალეოგენური ნალექები ქედი ატარებს ძველი გამყინვარების ნიშნებს ცირკებს კარებს და სხვ რაც მოწმობს იმაზე რომ წარსულში ქედმა გამყინვარება განიცადა ქართლის ქედი მის სხვადასხვა ადგილებში განსხვავებული ჰიფსომეტრიული ნიშნულებით ხასიათდება მაგ ჩრდილოეთით მდებარე მწვერალები სიმაღლეში მ ს სჭარბობენ სამხრეთის მონაკვეთის მთები კი მ მდე დაბლდებიან ჩრდილოეთით მდებარე ჭიჩოსმთასა და სამხრეთით მდებარე მთა დოლოშას შორის სიმაღლეთა სხვაობა უდრის მ ს ქართლის ქედი მეტ ნაკლებადაა დანაწევრებული ხევ ხეობებით მისი კალთებიდან არაერთი მდინარე იღებს სათავეს მ შ აძეძი ქუსნო ხაშრულა ძაღლიანთხევი ხინჭებისხევი წირდალისხევი ჩარგლულა და სხვა თიანეთის მუნიციპალიტეტის აღმოსავლეთით აღმართულია ეროზიულ მერიდიანული კახეთის საშუალომთიანი ქედი რომელზეც აღმართულია მთები გარეჯა მ მუხათი მ ლაღისმთა მ შახვეტილა მ და სხვ კახეთის ქედის ჩრდილო ნაწილი აგებულია ზედაიურული კარბონატული ქანებით სამხრეთ ნაწილი კირქვიანი თიხა ქვიშაქვების წყებებით მუნიციპალიტეტის ფარგლებში კახეთის ქედს გამოეყოფა ჭიაურის ქედი რომელიც გაწოლილია იორსა და საგამს შორის ჭიაურის ქედზე აღმართღულია მთა ჭიაური მ რომელიც მდინარე ჭიაურისწყლის სათავეში მდებარეობს და ახასიათებს გუმბათისებრი ფორმა კახეთის ქედიდან ჩამოედინებიან მდინარეები საგამი ბაბხისხევი წისქვილისწყალი დასავლეთ კალთებიდან ილტო და მისი მთელი რიგი მარჯვენა შენაკადები ოროგრაფიულად კახეთის ქედის გაგრძელებას წარმოადგენს გომბორის საშუალომთიანი ქედი რომელიც მუნიციპლიტეტის სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილშია აღმართული და აგებულია უმეტესად ცარცული და მესამეული ასაკის წყებით გომბორის ქედზე გვხვდება პენეპლენიზებული რელიეფის ფრაგმენტები რომელიც განისაზღვრება ქვედამიოცენური ასაკით ქართლისა და კახეთის ქედები ერთმანეთთან გადაბმულნი არიან თიანეთის ქედის მეშვეობით რომელიც ეროზიული რელიეფით ხასიათდება და აღმართულია მუნიციაპლიტეტის ჩრდილოეთით თიანეთის ქედზე მდებარეობს მწვერვალი მასარა მ თიანეთის მუნიციპალიტეტის რელიეფის უარყოფითი ფორმებიდან გამოსაყოფია თიანეთისა და ერწოს ქვაბულები თიანეთის ქვაბული ივრის ხეობის გაფართოებული ნაწილია და იფარგლება იგი ქართლისა და კახეთის ქედებით ქვაბული ვრცელდება მ იდან სამხრ მ მდე ჩრდ თიანეთის ქვაბულის ფსკერი წარმოადგენს აკუმულაციურ ვაკეს რომელიც აგებულია ფხვიერი ნალექებითა და ლიასით იგი შექმნილოია ტექტონიკური პროცესებით თიანეთის ქვაბულის მსგავსად ერწოს ქვაბულიც ღრმულისებრი ტექტონიკური ჩადაბლებაა რომელიც ირწყვის მდინარე აძეძით ქვაბულის სიმაღლეა მ ერწოს ქვაბულის ფსკერი აკუმულაციური ბრტყელი ვაკეა რომელიც ნაგებია თიხებით რიყნარითა და ქვიშებით თიანეთის მუნიციპალიტეტის ჰიდროგრაფიული ქსელი ხშირია მთავარ სამდინარო არტერიას ქმნის მდინარე იორი და მისი მრავალრიცხოვანი შენაკადები იორი თიანეთის მუნიციპალიტეტს ორ თანაბარ ნაწილად ყოფს და გაუყვება მას სათავიდან სოფელ ბოჭორმამდე მდინარე იორი სათავეს იღებს თიანეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე ივრის სათავეს ქმნის სამი პატარა ნაკადული რომელთაგან უდიდესია დასავლეთის ტოტი რომელიც თავის მხრივ ოთხი წყალვარდნილის შეერთებით იქმნება მდინარის ზემო წელის ხეობა ვიწროა შუა მონაკვეთში რამდენადმე ფართოვდება და ქმნის თიანეთისა და ერწოს ქვაბულებს იორი სწორედ თიანეთის მუნიციპალიტეტის ფარგლებში ივითარებს საკმაოდ დიდ აუზს რაც უპირველესად აიხსნება აქაური ოროგრაფიის მჭიდრო ხასიათით თიანეთის მუნიციპალიტეტის ფარგლებში ივრის შენაკადებიდან მნიშვნელოვანია აძეძი ქუსნო ხაშრულა ძაღლიანთხევი ხინჭებისხევი ხატხეურა მარჯვ საგამი ბაბხისხევი წისქილისწყალი ჭიაურისწყალი კორსავისხევი მარცხ ფიზიკურ გეოგრაფიული თავისებურებით მნიშვნელოვანია მდინარე ქუსნო სიგრძე კმ რომელიც სათავეს ქართლის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე იღებს მდინარის ზემო წელს ვერხველი ეწოდება მთავარი შენაკადია თეთრახევი მდინარე აძეძი სიგრძე კმ მუნიციპალიტეტის სამხრეთ ნაწილში გაედინება და იწყება ქართლის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე ზაფხულში წყალმოვარდნები იცის ხოლო ზამთარში წყალმცირობა აძეძის მთავარი შენაკადებია თრანულა მთიულთხევი და ჩიტაურებისხევი ივრის ხეობაში სოფელ ლელოვანსა და დაბა სიონს შორის მდებარეობს სიონის წყალსაცავი რომლის ფსკერი ვაკეა წყალსაცავის სარკის ფართობია კვ კმ უდიდესი სიღრმე მ სიონის წყალსაცავს ერთვის მცირე მდინარე ჩეკურაანთგორისხევი მისგან სამხრეთით აგებულია სიონჰესი თიანეთის მუნიციპალიტეტში არის მცირე ტბებიც მ შ ყველაზე მნიშვნელოვანია გრძელველების ტბა რომელიც მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ დასავლეთ კალთაზე გაწოლილია ივრის მარცხენა მხარეს ზღვის დონიდან მ ზე უფრო მაღლა მუნიციპალიტეტის დაბალ ადგილებში ზომიერად ნოტიო ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და თბილი ზაფხული ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე იცის ზომიერად ნოტიო ჰავა ცივი ზამთრითა და ხანგრძილი გრილი ზაფხულით იანვრის საშუალო ტემპერატურა უდრის ზაფხულში კი შესაბამისად ნალექები მმ იდან მმ მდე მაღალმთიანეთში მაღალმთის ზომიერად ნოტიო ჰავაა სადაც არის ნამდვილ ზაფხულს მოკლებული ჰავა ივრის აუზში მკაფიოდ არის გამოხატული კლიმატის კონტინენტურობა და ამით იგი გამორჩეულია საქართველოს სხვა მდინარეთა აუზებისაგან მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გვხვდება სხვადასხვა ტიპის ნიადაგები მაღალ ადგილებში ქედების კალთებზე ჩამოყალიბებულია ტყის გაეწრებული და ყომრალი ნიადაგები რომელსაც უფრო მაღლა კორდიანი და კორდიან ტორფიანი მთის მდელოს ნიადაგი ცვლის მუნიციპალიტეტის დაბალ ადგილებში გავრცელებულია ტყის ყავისფერი ნიადაგები ერწოსა და თიანეთის ქვაბულებში გავრცელებულია ალუვიური ნიადაგები სიონის ქვაბულის ფსკერზეც ალუვიური ნიადაგია თიანეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები ტყესა და ბუჩქნარს უკავია მუნიციპალიტეტის მთელი ტერიტორიის დაახლ ათ ჰა წიფლნარი გაბატონებულია კახეთის ქართლისა და გომბორის ქედების თხემზე თიანეთის ქვაბული ადრე მთლიანად ფართოფოთლოვანი ტყით იყო შემოსილი დღევანდელი მდგომარეობით ტყე მხოლოდ ფერდობებზეა შემორჩენილი ერწოს ქვაბულში ტყე მხოლოდ კალთებზე გვხვდება ქართლის კახეთისა და გომბორის ქედებზე მთის ტყეთა სარტყელს ზემოთ ცვლის სუბალპური მდელოები აქაური მიწები ფაუნით მდიდარია სიონის წყალსაცავის ახლოს ბინადრობს ქურციკი ის საქართველოს წითელ წიგნშია შეტანილი აქვე მაღალ მთებში არის არჩვი შემონახულ ტყეებში გვხვდება კავკასიური მურა დათვი კავკასიური ირემი მაჩვი მგელი მელა და კვერნა იშვიათად გვხვდება ფოცხვერი და დასავლური ჭრელტყავა ორივე ძუძუმწოვარი მტაცებელია მღრღნელებიდან გავრცელებულია ძილგუდა მემინდვრია ტყის თაგვი იშვიათად წავი ორნითოფაუნას ქმნიან კავკასიური შურთხი კავკასიური როჭო კრავიჭამია ჭკა მთის არწივი კოდალა და სხვ მდინარე იორი და მისი შენაკადები მდიდარია თევზით მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია დაბა და სოფელი მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის უმაღლესი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო აღმასრულებელი ორგანო მუნიციპალიტეტის გამგეობა მმართველობის ადმინისტრაციული ერთეულებია წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა ძირითადად მისდევენ მეცხოველეობას მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის მოშენებას მეცხვარეობას მეღორეობას მეფრინველეობას მარცვლეული და საკვები კულტურების მოყვანას მრეწველობა სუსტადაა განვითარებული მუშაობს მცირე სიმძლავრის სიონის ჰესი თიანეთი და სიონი ადგილობრივი მნიშვნელობის კურორტებია მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა საშუალო პროფესიული სასწავლებელი ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი თიანეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი მირზა გელოვანის სახლ მუზეუმი თიანეთის მუნიციპალიტეტი მდიდარია ისტორიული ძეგლებით თვით დაბა თიანეთთან აღმართულია ქართული ხუროთმოძღვრული ძეგლი ცხრაკარა რომელიც მიეკუთვნება ს აღსანიშნავია ასევე ისტორიული კახეთის ერთ ერთი ცენტრი ბოჭორმა დღემდე შემორჩენილია ბოჭორმის ციხესიმაგრის ნანგრევები სოფელ ნადოკრიდან ახლოს დგას მცირე ზომის ეკლესია მნიშვნელოვანია ასევე ადრინდელი შუა საუკუნეების კახეთის კულტურულ პოლიტიკური ცენტრი ჟალეთი რომლის ტერიტორიაზე დგას წმინდა გიორგის ეკლესია მნიშვნელოვანია ასევე ოჩანის ციხე და სხვა მცხეთის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში მცხეთა მთიანეთის მხარეში მუნიციპალიტეტის ტერიტორია წლამდე ტფილისის გუბერნიის დუშეთის მაზრაში შედიოდა წლებში ტფილისის მაზრაში წლებში ცალკე რაიონია წლამდე თბილისის გარეუბნის რაიონს დაექვემდებარა შემდეგ კვლავ ცალკე რაიონია ამჟამად მუნიციპალიტეტი მცხეთის მუნიციპალიტეტს აღმოსავლეთით ესაზღვრება საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი დასავლეთით კასპის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთით დუშეთისა და თიანეთის მუნიციპალიტეტები სამხრეთით გარდაბნისა და თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტები და ქალაქი თბილისი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ მუნიციპალური და რეგიონის ცენტრი ქალაქი მცხეთა მცხეთის მუნიციპალიტეტი მოქცეულია ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქში მუხრან საგურამოს ვაკეზე ჰავა ზომიერად ნოტიოა იცის ცხელი ზაფხული და ზომიერად ცივი ზამთარი ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა ნალექიანობა მმ წელიწადში მთის ქედებზე კი ჰავა შედარებით გრილია საშუალო მთის ზონაში კლიმატი ზომიერად ნოტიოა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული მუნიციპალიტეტის ტერიტორია ძირითადად დაბალ და საშუალო მთიანია სიმაღლე ზღვის დონიდან მ ის ფარგლებში იცვლება მცირე მიწიანობის მიუხედავად მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია ბუნებრივი პირობების მიხედვით მრავალფეროვნებით გამოირჩევა ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში იჭრება საშუალო სიმაღლის განედური საგურამოს ქედი რომელიც იალნოს ქედის დასავლეთ გაგრძელებას წარმოადგენს საგურამოს ქედი მის თხემურ ნაწილში პლიოცენის კონგლომერატებითაა აგებული სამხრეთ ფერდობზე კი განვითარებულია ზედა სარმატის თიხები და კირქვიანი ქვიშაქვები უმაღლესი წერტილია საგურამო მ საგურამოს ქედი თავისი უკიდურესი დაბოლოებებით ქალაქ თბილისშიც იჭრება მუნიციპალიტეტის სამხრეთ დასავლეთით აღმართულია საწკეპელას ქედი რომელიც ქმნის თრიალეთის ქედის ჩრდილო აღმოსავლეთ განშტოებას მნიშვნელოვანი მთებია ტაბარუკი მ და ვერეს დიდგორი მ ქედის თხემი ქალაქ მცხეთასთან მ აბსოლუტური სიმაღლისაა საწკეპელას ქედის აღმოსავლურ დაბოლოებას ეწოდება არმაზის ქედი რომლის სიმაღლე მ მდეა მდინარეებს არაგვსა და ქსანს შორის გაწოლილია სხალტბის სერი რომელიც კუესტუსებურია და გამორჩეულია თავისი მაღალი ფლატით რომელიც ნეოგენური კონგლომერატებით არის აგებული სხალტბის ქედის სიგრძე კმ ია ხოლო სიმაღლე მ აქ არის წარმოდგენილი ბედლენდური რელიეფი რომელიც შემოსილია ქსეროფილური მცენარეულობით მცხეთის მუნიციპალიტეტს ეკუთვნის ასევე მსხალდიდის სათიბისა და საბადურის ქედების გარკვეული ნაწილები მუნიციპალიტეტის ერთ ერთი მთავარი მორფოლოგიური ელემენტია მუხრან საგურამოს ვაკე რომელიც წარმოადგენს მესამეულის წყებებში მოქცეულ ახალგაზრდა ტექტონიკურ დეპრესიას რომლის ღერძი ქვაბულის მიმართულებას ემთხვევა მუხრან საგურამოს ქვაბულის ფსკერი აგებულია მდინარე არაგვისა და ქსნის პირველი ტერასის აკუმულაციური რიყნარით მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გაედინება საქართველოს უმნიშვნელოვანესი მდინარე მტკვარი სოფელ ძეგვთან მტკვარი შედის ძეგვის კლდეკარში ძეგვის კლდეკარის გაგრძელებას მცხეთის ქვემოთ წარმოადგენს მუხათგვერდის ხეობა რომელიც ზემო ავჭალამდე მიდის ორივე ამ ხეობას ეწოდება მცხეთის ვიწრობი რომელიც საერთო ჯამში წარმოადგენს მტკვრის გამკვეთ ვიწრო და კლდოვან ხეობას მუნიციპალიტეტის ფარგლებში მტკვრის მთავარი შენაკადებია ხეკორძულა არაგვი და დიღმისწყალი არაგვი მუნიციპალიტეტს ეკუთვნის სოფელ მისაქციელიდან ქალაქ მცხეთამდე არაგვი ზემო და შუა დინებაში მთის მდინარეა მუნიციპალიტეტში შემოსვლის შემდეგ კი ვაკის მუხრან საგურამოს ვაკეზე მდინარე იშლება იტოტება და საკმაოდ ფართო ჭალას აჩენს განვითარებულია ტერასები შესართავთან სხალტბისა და საგურამოს ქედებს კვეთს და ისე ჩაედინება მტკვარში არაგვის მთავარი შენაკადებია ნარეკვავი სიგრძე კმ და თეზამი კმ ხეკორძულა სიგრძე კმ იწყება თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე იკვებება თოვლის წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით წყალდიდობა გაზაფხულზეა წლის დანარჩენ დროს კი წყალმცირობაა საშუალო წლიური ხარჯი მ წმ დიღმისწყალი სიგრძე კმ სათავეს იღებს საწკეპელას ქედზე საზრდოობს თოვლისა და წვიმის წყლებით წყალდიდობა გაზაფხულზეა წყალმცირობა ზამთარში მცხეთის მუნიციპალიტეტის დასავლეთ საზღვართან ჩამოედინება მდინარე ქსანი მუნიციპალიტეტში არის ტბებიც მ შ წოდორეთისა და მუხათგვერდის ტბები მოიპოვება არტეზიული წყლებიც მცხეთის მუნიციპალიტეტი მოქცეულია ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქში მუხრან საგურამოს ვაკეზე ჰავა ზომიერად ნოტიოა იცის ცხელი ზაფხული და ზომიერად ცივი ზამთარი ჰაერის საშუალო წლიური ტრემპერატურაა იანვრის ნალექები მმ წელიწადში მუხრან საგურამოს ქვაბულში ქარებს მნიშვნელოვანი სიჩქარე აქვთ წლიურად საშუალოდ მ წმ სხალტბისა და საგურამოს ქედებზე ჰავა ზომიერად ნოტიოა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული მუხრან საგურამოს ვაკეზე გაბატონებულია ალუვიური კარბონატული და მდელოს ყავისფერი ნიადაგები მდელოს ყავისფერი ნიადაგებია აგრეთვე მტკვრისპირა ვაკეზე და თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთის მთისწინეთში ფართოდაა გავრცელებული ასევე ტყის ყავისფერი ნიადაგები სხალტბის საგურამოსა და თრიალეთის ქედებზე გვხვდება ტყის ყომრალი ნიადაგი მდინარეთა ტერასებზე გაბატონებულია ალუვიური თიხნარი კარბონატული ნიადაგი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები ტყესა და ბუჩქნარს უკავია მთელი ტერიტორიის მხოლოდ თუმცა ფლორა მრავალფეროვანია მუხრან საგურამოს ვაკეზე არის ჯაგეკლიანი სტეპი ტყის ელემენტებით შავჯაგა გრაკლა ძეძვი ქართული ნუში ბერსელა საგურამოს ქედის კალთები შემოსილია ფოთლოვანი მუხა რცხილა წიფელი ტყით არის ასევე რელიქტური კოლხური ელემენტები ჭყორი სურო და ბზა სხალტბის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე გარდა ჯაგეკლიანი სტეპისა არის ტყეც ქვემო ნაწილში მუხნარ რცხილნარია მაღალ ადილებში კი წიფლნარი სხალტბის ქედის სამხრეთ კალთის ტყეში შეჭრილია კოლხური ფლორის მცენარეულობა თაგვისარა არმაზის ქედის ჩრდილო კალთაზე არიდული ნათელი ტყეა სადაც უმეტესად ხარობს ღვია ლისის ქედის კალთებზე ვხვდებით ხელოვნური ტყის კორომებს უმეტესად ფიჭვს მდინარე დიღმისწყლის ზემოთში არის ნაძვნარი არაგვის ნაპირებზე კი არის ჭალის ტყეები სადაც ხარობს დაბლობის მუხა ტირიფი ვერხვი და თელა ფლორით მდიდარია ასევე საგურამოს ნაკრძალი რომელშიც გამოვლინებულია ზე მეტი სახეობის ხე და ბუჩქი რომელთაგან აღსანიშნავია რცხილა წიფელი თელა მუხა პანტა და სხვ მდიდარია მუნიციპალიტეტის ფაუნა ფაუნის სიმდიდრეს უპირველეს ყოვლისა განაპირობებს საგურამოს ნაკრძალი რომელიც დაარსდა წელს ძუძუმწოვარი ცხოველებიდან აქ გავრცელებულია კავკასიური ირემი შველი კავკასიური მურა დათვი მგელი მელა ტურა ფოცხვერი კურდღელი მაჩვი თეთრყელა კვერნა წავი ძილგუდა გარეული ღორი დედოფალა და სხვ ორნითოფაუნას ქმნის მწყერი გარეული მტრედი კაკაბი ყვავი კაჭკაჭი ქორი ხოხობი და სხვ მტკვარში მოიპოვება მტკვრის ტობი მტკვრის წვერა მურწა ხრამული გველანა და სხვ მცხეთის მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია მათ შორის ქალაქი მცხეთა და სოფელი ქალაქი მცხეთა მუნიციპალური ცენტრია და მისი მოსახლეობა კაცია ანუ მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის მუნიციპალიტეტის გამგეობის მონაცემებით მუნიციპალიტეტში იძულებით გადაადგილებული პირი ცხოვრობს დიდი სოფლებია წეროვანი ათასი და მუხრანი ათასი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები არაშენდა აღდგომელაანთკარი ახალდაბა ახალი ნიჩბისი ახალსოფელი ახალუბანი ბევრეთი ბიწმენდი ბურიანი გალავანი გოროვანი ერედა ვაზიანი ვარდისუბანი ზაქარო ზემო ნიჩბისი თეზამი კარსანი კევლიანი კოტორაანთკარი ლელუბანი ლისი მამკოდა მისაქციელი მსხალდიდი მუხათგვერდი მუხათწყარო მუხრანი მშრალხევი ნავაზი ნავდარაანთკარი ნატახტარი ნაფეტვრები ნახშირგორა პატარა ქანდა საგურამო სათოვლე სასხორი სხალტბა უფურეთი ფრეზეთი ქვემო ნიჩბისი ქსანი ქსოვრისი შანკევანი ჩარდახი ციხისძირი ცხვარიჭამია ძალანთხევი ძალისი ძეგვი ძველი ქანდა წეროვანი წილკანი წინამძღვრიანთკარი წიწამური წოდორეთი ხეკორძი ჯიღაურა მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის ამიერკავკასიის რკინიგზის ხაზი საქართველოს სამხედრო გზა და ადგილობრივი მნიშვნელობის გზები აქ მდებარეობს ამიერკავკასიაში პირველი ჰიდროელექტროსადგური ზაჰესი მოქმედებდა მრავალი სხვადასხვა პროფილის საწარმო რომელთა დიდი ნაწილი გაჩერებულია სოფლის მეურნეობის ძირითადი დარგებია მებოსტნეობა მებაღეობა მევენახეობა მეხილეობა მეცხოველეობა მოჰყავთ მარცვლეული მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა საშუალო პროფესიული სასწავლებელი ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი მცხეთის ხელოვნებისა და ისტორიულ ხუროთმოძღვრული მუზეუმ ნაკრძალი ი ჭავჭავაძის სახლ მუზეუმი სოფ საგურამო მცხეთის მუნიციპალიტეტის მთავარი ღირშესანიშნაობანია ქალაქი მუზეუმი მცხეთა სვეტიცხოვლის და სამთავროს კომპლექსები მცხეთის ჯვარი ბებრისციხე არმაზციხე პომპეუსის ხიდი აგრეთვე ზაჰესი ზედაზნის კომპლექსი ქსნის ციხე ნასტაგისის ნამოსახლარი შიომღვიმის კომპლექსი ისტორიული სოფლები დიდგორი მუხრანი წილკანი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში მცხეთა მთიანეთის მხარეში ადმინისტრაციული ცენტრია დაბა სტეფანწმინდა ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი მოიცავს ისტორიულ გეოგრაფიული მხარე ხევის ტერიტორიას ხევი საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ წლამდე შედიოდა დუშეთის მაზრის შემადგენლობაში წელს შეიქმნა ყაზბეგის რაიონი წლის მონაცემებით მასში შედიოდა სასოფლო საბჭო წლიდან იბეჭდებოდა ყაზბეგის რაიონული გაზეთი ახალი ხევი ყაზბეგის რაიონს საუკუნის იან წლებში დროებით შემოემატა რუსეთის მიწები აღნიშნულთან დაკავშირებით გამოიცა შესაბამისი ბრძანებულება ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი სამხრეთ აღმოსავლეთით ისაზღვრება დუშეთის მუნიციპალიტეტით სამხრეთით საზღვრავს ახალგორის მუნიციპალიტეტი დასავლეთით ჯავის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთით კი რუსეთის ფედერაცია მუნიციპალიტეტის ფართობია კმ მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მთლიანად მაღალმთიანია სიმაღლე ზღვის დონიდან მ იდან მ ის ფარგლებში იცვლება შედარებით დაბალ ზონაში მ ის ფარგლებში ზომიერი ნოტიოა ზამთარი ცივი და მშრალია ხოლო ზაფხული გრილი ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა ია ხოლო ნალექების საშუალო წლიური მოცულობა მმ ზღვის დონიდან მ ის ფარგლებში ჰაერის საშუალო ტემპერატურა მდე ეცემა ხოლო ნალექიანობა მმ ს აღწევს მ ზე მაღლა ნივალური ზონაა გავრცელებული ჰიდროგრაფიული ქსელი ხშირია მუნიციპალიტეტი მდიდარია მდინარეებით ტბებით მყინვარებითა და მინერალური წყაროებით მთავარი მდინარეა თერგი რომლის სიგრძე მუნიციპალიტეტის ფარგლებში კმ მდეა სათავეს იღებს ხოხის ქედის მყინვარებში მუნიციპალიტეტი მდიდარია ტბებით აღსანიშნავია ყელიცადის ტბა არჩვების ტბა და სხვა მუნიციპალიტეტში ფართოდაა წარმოდგენილი მყინვარებიც ყველაზე ფართო გამყინვარებით ხასიათდება მყინვარწვერის მასივი ფართობი დაახლოებით კმ მყინვარწვერიდან ეშვება საკმაოდ ბევრი მყინვარი მ შ ყველაზე მნიშვნელოვანია გერგეტისა და დევდარაკის მყინვარები მუნიციპალიტეტში გავრცელებული ბუნებრივი საფრთხეა თოვლის ზვავები ღვარცოფი წყალდიდობა და მდინარეთა ნაპირების წარეცხვა მეწყრული მოვლენები მუნიციპალიტეტში ნაკლებადაა გავრცელებული სამუშაო ჯგუფის ინფორმაციით ღვარცოფები მდინარეთა მაღლა წელში იცის და ძირითადად სათიბ საძოვრებს აზიანებს წყალდიდობის ზონაში კი ძირითადად სოფელი კარკუჩა ხვდება ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის რელიეფი მაღალმთიან ხასიათს ატარებს რელიეფი ძირითადად კლდოვანი და ძნელად მისადგომია განვითარებულია ეროზიული ვულკანური და ძველ მყინვარული რელიეფის ფორმები სპორადულად გვხვდება კარსტიც მთავარი ოროგრაფიული ერთეულია ხევის კავკასიონი და აგრეთვე მერიდიანული შანის ყუროსა და კიდეგანის ქედები გვერდითი ქედებიდან ხოხის ქედი ხევის კავკასიონი ვრცელდება მთავარი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე და იგი მოიცავს მდინარე თერგის ზემო დინების აუზს გვხვდება დელუვიონი და ეფუზივები ხევის კავკასიონზე აღმართულია მწვერვალები ესიქომი მ საძელე მ ქვენამთა მ და ქაბარჯინა მ გადასასვლელებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანია უღელტეხილი ჯვარი მ რომელზედაც გადადის საქართველოს სამხედრო გზა შანის ქედი წარმოადგენს აღმოსავლეთ კავკასიონის ჩრდილოეთ განშტოებას იგი მდინარე თერგის მარჯვენა შენაკადების ხდისწყლისა და არმხის წყალგამყოფი მერიდიანული ქედია შანის ქედი მის უდიდეს ნაწილში რთული რელიეფით ხასიათდება რაც გამოიხატება მის უსწორასწორო პროფილში აქ მდებარე უმეტესი მწვერვალები ძნელად მისადგომი ციცაბოკალთებიანი და კლდოვანია შანის ქედისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანია შანის მასივი რომელზეც აღმართულია ქედის ერთ ერთი ყველაზე მთავარი მწვერვალები უმაღლესი მწვერვალია შანი მ სხვა მწვერვალებია აკაკი წერეთლის მწვერვალი მ ილია ჭავჭავაძის მწვერვალი მ და სხვ წელს ქედის ერთ ერთ უსახელო მწვერვალს ქალაქ რუსთავის სახელი დაერქვა შანის ქედზე არის მცირე მყინვარები მყინვარებისაგან განთავისუფლებული ადგილები მოფენილია მორენული მასალით ღორღებითა და სხვ ყუროს ქედი წარმოადგენს კავკასიონის ჩრდილოეთ გამყოლი ქედის ერთ ერთ შემადგენელ განშტოებას რომელიც ჰყოფს მდინარეებს თერგსა და ხდეს ყუროს ქედის უმაღლესი წერტილია ყუროსწვერი მ ქედზე მდებარე სხვა მწვერვალებიდან ყველაზე დიდ ყურადღებას იქცევს შინო მ რომელიც წარმოადგენს თოვლით შესელილ ციცაბოკალთებიან პირამიდას ქედზე გაბატონებულია ეროზიული და მყინვარული ფორმები ზოგან კალთებზე გვხვდება მომცრო მყინვარები ყუროს ქედი აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებით რომელიც გამსჭვალულია კრისტალების შემცველი კვარცის ძარღვებით კიდეგანის ქედი გამოეყოფა თუშეთ ხევსურეთის კავკასიონის ჩრდილოეთ ნაწილს მთავარ ქედს იგი გამოეყოფა საძელისღელის უღელტეხილთან შემდეგ ვრცელდება ჩრდილოეთისაკენ და უკვე ინგუშეთის ფარგლებში ებჯინება კმ სიგრძის კუესტისებურ კლდოვან ქედს აღმართულია მწვერვალები კიდეგანისმაღალი მ ვაჟა ფშაველას მწვერვალი მ გველისმთა მ საამღოსმაღალი მ თათელისმაღალი მ არის მყინვარები მ შ ყველაზე მთავარია მყინვარი კიდეგანა შანის ყუროსა და კიდეგანის ქედები ერთიანდება ხდის მთათა ჯგუფში ხოხის ქედი წარმოადგენს კავკასიონის გვერდით ჩრდილო ქედს თრუსოს ქედი აკავშირებს კავკასიონის მთავარ ქედთან იგი აღმოსავლეთ საქართველოში ყველაზე ვრცელი გამყინვარებით ხასიათდება მასზე აღმართულია მთლიანად აღმოსავლეთ საქართველოს უმაღლესი წერტილი მყინვარწვერი მ რომელიც მძლავრი გამყინვარებით ხასიათდება იგი ითვლება ჩამქრალ ვულკანურ კონუსად ბოლო ხანებში ამ რაიონის ტერიტორიაზე აღინიშნებოდა დათბობა რამაც გამოიწვია მყინვარების ფართობის შემცირება ხოხის ქედზეა მწვერვალები მაილი მ ჯიმარაიხოხი მ სუათისი მ ჩათა მ ორწვერი მ წითიხოხი მ სივერაუტი მ სირხისარი მ და სხვ გადასასვლელებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანია მაილის უღელტეხილი მ რომელიც წარმოადგენს ერთ ერთ ყველაზე მაღალ უღელტეხილს საქართველოს ფარგლებში ხოხის ქედის ღერძული ზოლი აგებულია დიორიტებითა და დიაბაზებით კალთები აგებულია იურული წყებებით ხოხის ქედის შტოქედებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანია ორწვერის ქედი რომელზეც აღმართულია მწვერვალი შავნაბადა ხოხის ქედი აღმოსავლეთით მთავრდება მყინვარწვერის მასივით რომელსაც გააჩნია საკმაო ბევრი მოკლე შტოქედი მ შ ყველაზე მნიშვნელოვანია ბართქორთი და არჩქორთი მასივის აღმოსავლეთ კალთაზე მდებარეობს მთა ტყარშეტი მ რომელსაც გააჩნია ვულკანური აღნაგობა მთიდან ეშვება ამავე სახელწოდების ვულკანური ნაკადი რომელმაც გადაკეტა თერგის ხეობა შემდეგ მდინარემ ნაკადი გაჭრა და შექმნა ტყარშეტის კანიონი მყინვარწვერის მასივზე ძირითადად არის ვულკანურო ფორმები ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში აღსანიშნავია ასევე მდინარე თერგის ხეობის ერთ ერთი მონაკვეთი კასარა ანუ კასრისხევი რომელსაც ახასიათებს ვიწრო კლდეკარისებრი მოყვანილობა კასარას ეროზიული კლდეკარი გაჩენილია მთა მცირე ხორისარიდან ცამოსული კმ სიგრძის ლავური ღვარის შედეგად კასარა ვრცელდება კმ ზე მდინარე თერგს ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ფარგლებში აქვს ორი ხეობის მონაკვეთი დარიალი და თრუსო დარიალის ხეობა წარმოადგენს თერგის ხეობის ანტეცედენტურ მონაკვეთს რომელიც მ სიღრმეზეა ჩაჭრილი დარიალის ხეობაში გაშიშვლებულია ზედაპროტეროზოური და პალეოზოური კრისტალური ფიქლები და გრანიტოიდები ხოლო აღმოსავლეთ ნაწილში იურული თიხაფიქლებია თრუსოს ხეობა მოქცეულია კავკასიონის მთავარსა და ხოხის ქედს შორის ხეობა იწყება თრუსოს უღელტეხილთან და თავდება დაახლ ა გ სთან აქვს კმ სიგრძე მისი უდაბლესი ნაწილი მეტრზეა თრუსოს ხეობა აგებულია იურული ფიქალ ქვიშაქვების ძლიერ დანაოჭებული შრეებით ჰიდროგრაფიული ქსელი ხშირია მუნიციპალიტეტი მდიდარია მდინარეებით ტბებით მყინვარებითა და მინერალური წყაროებით აქაური მდინარეები მოკლეა თერგის გამოკლებით თუმცა მათ სწრაფი დინება ახასიათებთ და გამჭვირვალე წყლით გამოირჩევიან ზოგიერთ მდინარეზე გვხვდება საკმაოდ მაღალი და ლამაზი ჩანჩქერები ტბებს მყინვარული ან ვულკანური გენეზისი აქვთ და ხასიათდებიან მცირე ფართობითა და ხშირად საყურადღებო სიღრმით მყინვარებს ახასიათებს უკუსვლა ფართობის შემცირება გაპობა და სხვ ზოგიერთი მათგანი ხეობურიდან ცირკულ მყინვარად იქცა ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში ბევრია მინერალური წყაროებიც არის დიდდებიტიაანი წყლებიც მთავარი მდინარეა თერგი რომლის სიგრძე აქ კმ მდეა სათავეს იღებს ხოხის ქედის მყინვარებში სათავიდან შესართავამდე თერგის სიგრძე კმ ია ხოლო აუზის ფართობი კმ საშუალო წლიური ჩამონადენია კმ ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ფარგლებში მდინარე თერგის მთავარი შენაკადებია ამალი დევდარაკი თეფიდონი ჩხერი ჩხატი სუათისი მნაისისწყალი ქესია რესისწყალი ყაბახი ჯიმარისწყალი მარცხ ესიქომი არმხი არხადონი ბიდარა დესიკომიდონი ხდისწყალი სნოსწყალი მარჯვ აღნიშნული მდინარეებიდან ყველაზე მეტი ფიზიკურ გეოგრაფიული მნიშვნელობა გააჩნიათ მდინარეებს სნოსწყალს ხდისწყალსა და ჩხერს სნოსწყალი იწყება ხევის კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე მის სათავეს წარმოადგენენ მდინარეები ჯუთისწყალი სიგრძე კმ და ქვენამთისწყალი სიგრძე კმ სნოსწყლისა და მისი ორი მდგენელის ერთიანი სიგრძე თითქმის კმ ია მდინარის ნიშნული სოფელ სნოსთან მ ია ახალციხესთან მ მთავარი შენაკადებია შინოსწყალი და ართხმოსწყალი მდინარე ხდისწყალი სიგრძე კმ და მისი სათავეები მდებარეობენ მყინვარ კიბიშზე მდინარე ჩხერი სიგრძე კმ იწყება ორწვერის ქედზე მწვერვალ შავნაბადას კალთებზე ზღვის დონიდან მ ზე მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გაედინება აგრეთვე მდინარე მთიულეთის არაგვი მუნიციპალიტეტში უხვადაა ტბებიც და მათ ზღვის დონიდან საკმაოდ მაღალი მდებარეობა აქვთ ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში ყველაზე დიდია ვულკანური ყელიცადის ტბა რომლის უდიდესი სიღრმეა მ აღსანიშნავია ასევე არჩვების ტბა რომელიც განლაგებულია ყელის ზეგანზე ზღვის დონიდან მ ზე სიღრმე დაახლ მ მნიშვნელოვანია აგრეთვე არაგვისთავის ტბა რომელთაგან ყველაზე დიდია ქვემო არაგვისთავის ტბა ფართობი კმ მაქსიმალური სიღრმე მ მუნიციპალიტეტში ფართოდაა წარმოდგენილი მყინვარებიც ყველაზე ფართო გამყინვარებით ხასიათდება მყინვარწვერის მასივი ფართობი დაახლოებით კვ კმ მყინვარწვერიდან ეშვება საკმაოდ ბევრი მყინვარი მ შ ყველაზე მნიშვნელოვანია გერგეტისა და დევდარაკის მყინვარები გერგეტი მდებარეობს მყინვარწვერის სამხრეთ აღმოსავლეთ კალთაზე მისი სიგრძე კმ ს ჭარბობს ფართობი კი საკმაოდ ცვალებადია მაგ იანი წლების ბოლოსათვის გერგეტის ფართობი უდრიდა კვ კმ ს ხოლო იანი წლების ბოლოს მისი ფართობი განისაზღვრებოდა კვ კმ ით იგი დაკიდული ხეობის ტიპისაა დევდარაკი მდებარეობს მდინარე ყაბახის სათავეში აქვს კმ სიგრძე და კვ კმ ფართობი იგი ძირითადად ცნობილია თავისი პულსაციური მოქმედებით რომელიც აგერ უკვე მრავალი წელია მიმდინარეობს იგი მიეკუთვნება ხეობის ტიპის მყინვარს დევდარაკი ფრიად ლამაზი ლანდშაფტებით ხასიათდება ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში არის უფრო მცირე მყინვარებიც მ შ სუათისი მნა კიბიში აბანო ჩათა შავანა რესი და ა შ მდინარე ერეთოსწყალზე მთიულეთის არაგვის შენაკადი ეშვება ჩანჩქერი ერეთო რომელსაც აქვს მ სიმაღლე აღსანიშნავია ასევე არშის წყალვარდნილი რომელზედაც არსებობს საკმაოდ საინტერესო ლეგენდა ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში აღსანიშნავია ასევე მინერალური წყლებიც დიდდებიტიანი ჰიდროკარბონატული მინერალური წყლებით გამოირჩევა თრუსოს ხეობა ამას გარდა ხეობაში არის ტრავერტინის მძლავრი დანაგროვები მნიშვნელოვანია ასევე ბიდარის ხეობაში არსებული წყლები ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში ჩამოყალიბებულია ჰავის სიმაღლებრივი ზონალობა დაწყებული ზომიერ ნოტიოდან დამთავრებული მაღალმთის ნოტიო მუდმივთოვლიანი ჰავით ზღვის დონიდან მ ზე იცის ზომიერად ნოტიო ჰავა იცის ცივი მშრალი ზამთარი და ხანგრძლივი გრილი ზაფხული სადაც ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის ივლისის აბსოლუტურ მინიმუმი ნალექები დაახლ მმ წელიწადში ზღვის დონიდან მ ზე საშუალო წლიური ტემპერატურა უდრის ნალექები მმ წელიწადში ნალექების მაქსიმუმი მაისშია მმ მინიმუმი იანვარში მმ ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი უკავია მთა მდელოს კორდიან და პრიმიტიულ ნიადაგებს ტყის ღია ყომრალი ნიადაგები გვხვდება მდინარე თერგისა და მის რამდენიმე შენაკადის ხეობაში მდინარეთა ხეობების ძირებზე არის ასევე ალუვიური ნიადაგი მაღალმთიან ადგილებში ნიადაგი ტყის საფარს მოკლებულია მთა მდელოს კორდიანი ნიადაგი ვრცელდება ზღვის დონიდან მ მდე ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზეა ლანდშაფტის შემდეგი სახეები მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ტყე არც თუ ისე კარგადაა გავრცელებული საკმაოდ დიდი ფართობი უკავია მთის ფიჭვნარსა და არყნარს საშუალომთიან საფეხურებზე გვხვდება წიფლის ტყეები ფლორისა და ფაუნის შემონახვისა და გავრცელების მიზნით წელს დაარსდა ყაზბეგის ნაკრძალი ნაკრძალი უტყეოა ტყეებზე მოდის ნაკრძალის ტერიტორიის მხოლოდ ნაკრძალში ფიჭვის არყისა და წიფელის გარდა არის დეკა ქაცვი ვერხვი თხილი კოწახური ტირიფი ღვია ჭნავი და სხვ მდინარე თერგის ჭალაში ბალახეულობასთან ერთად არის ქაცვის ბუჩქნარი მაღალმთიან ადგილებში სუბნივალური და ნივალური მცენარეულობაა მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გვხვდება საკმაოდ ძვირფასი ფაუნის წარმოადგენლები მაღალმთიან ადგილებში ბინადრობს აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი ბევრია არჩვი ხევსურეთის სასაზღვრო ზოლში გვხვდება ნიამორი არის აგრეთვე მურა დათვი მელა მგელი დედოფალა კვერნა ციყვი კურდღელი ტყის კატა პრომეთესეული მემინდვრია და სხვ ორნითოფაუნა უხვადაა წარმოადგენილი მ შ ბინადრობენ ისეთი ფრინველები რომლებიც საქართველოს წითელ წიგნში არიან შეტანილი მაგ ორბი რომელიც ბუდობს კლდეებზე კავკასიური როჭო რომელიც ჩვენი ფაუნის უძვირფასესი წარმომადგენელია კავკასიური შურთხი რომლის აფრენის ზღვარი მ ზე გადის და ა შ არის ასევე ბატკანძერი მთის არწივი სვავი ჩხიკვი და და სხვ მოსახლეობის რიცხოვნობა კაცი სიმჭიდროვე კაცი კვ კმ ზე წელი მუნიციპალიტეტში დასახლებული პუნქტია დაბა და სოფელი სასოფლო სამეურნეო სავარგულებს უკავია კვ კმ წამყვანი დარგია სოფლის მეურნეობა მათ შორის ძირითადია მეცხოველეობა მეცხვარეობა და მესაქონლეობა სასათბურე მეურნეობებში მოჰყავთ აგრეთვე ბოსტნეული მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის რუსეთთან დამაკავშირებელი საქართველოს სამხედრო გზა აქ მდებარეობს სამთო სათხილამურო ტურისტული ცენტრი გუდაური მუნიციპალიტეტში სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა ბიბლიოთეკა თეატრი და მუზეუმი ყაზბეგის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი სოფელ სიონში დგას სს ქართული ხუროთმოძღვრული ძეგლი სამნავიანი ბაზილიკა ე წ ხევის სიონი სოფელ გარბანის ზემოთ აღმართულია გარბანის ეკლესია რომელიც მიეკუთვნება სს მიჯნას მნიშვნელოვანია ასევე გერგეტის სამება ტაძარი ნაგებია კარგად გათლილი ანდეზიტის კვადრებით გერგეტის სამება ხევის უმთავრესი სამლოცავი იყო მდინარე სნოსწყლის ნაპირზე განცალკევებით მდგარ კლდოვან გორაკზე აღმართულია სნოს ციხე მნიშვნელოვანია აგრეთვე არშისა და დარიალის ციხესიმაგრეები არშის ციხე აღმართულია ციცაბი კლდეზე ციხის შიგნით რამდენიმე ათასი კაცი დაეტეოდა რაც გამოდგებოდა მტრის შემოსევის დროს ხევის მოსახლეობის დიდი ნაწილის შესახიზნათ ქართველი მეცნიერის ვახუშტის მიხედვით არშის ციხე შექმნილია ადამიანის ხელის გარეშე და კაცთაგან შეუვალია მნიშვნელოვანია ასევე ბეთლემის გამოქვაბული რომელიც მდებარეობს მყინვარწვერის მასივზე დაახლ მ ზე ბეთლემის გამოქვაბული გამოკვლეულ იქნა წელს ქართველი მთამსვლელის ალექსანდრა ჯაფარიძის მიერ მიხეილ თედორეს ძე ასტანგოვი ნამდვილი გვარი რუჟნიკოვი დ ნოემბერი ძვ სტ ოქტომბერი ვარშავა გ აპრილი მოსკოვი რუსი მსახიობი სსრკ სახალხო არტისტი სტალინ პრემიის ლაურეატი სასცენო მოღვაწეობა დაიწყო შალიაპინის სახელობის სტუდიაში და მოსკოვის რევოლუციური თეატრის მოსსაბჭოს სახელობის თეატრის მსახიობია იდან მოღვაწეობდა ვახტანგოვის სახელობის თეატრში გამოირჩეოდა მაღალი აქტიორული კულტურით დახვეწილი ოსტატობით ძლიერი ტრაგიკული ტემპერამენტით ღრმა ინტელექტუალობით მსახიობის ეს თვისებები განსაკუთრებით მკაფიოდ გამოვლინდა როლებში გრიგორი გაი პოგოდინის ჩემი მეგობარი სირანო დე ბერჟერაკი როსტანის სირანო დე ბერჟერაკი მათიას კლაუზენი ჰაუპტმანის მზის ჩასვლის წინ ჰამლეტი შექსპირის ჰამლეტი და სხვა ასტანოვი გარდასახვის დიდი ოსტატი იყო და წარმატებით ასრულებდა სახასიათო გროტესკულ როლებსაც კერენსკი კორნეიჩუკის სიმართლე ჰიტლერი კინოფილმი სტალინგრადის ბრძოლა და სხვ სახელმწიფო პრემიების ლაურეატი დაჯილდოებულია ორი ორდენით ავსტრიის რესპუბლიკა ფედერალური სახელმწიფო ცენტრალურ ევროპაში რომელსაც არ გააჩნია ზღვაზე გასასვლელი შედგება ცხრა ფედერალური შტატისგან ერთ ერთი მათგანია ვენა ქვეყნის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი ჩრდილო დასავლეთით ესაზღვრება გერმანია ჩრდილოეთით ჩეხეთი აღმოსავლეთით უნგრეთი ჩრდილო აღმოსავლეთით სლოვაკეთი სამხრეთით სლოვენია და იტალია დასავლეთით შვეიცარია და ლიხტენშტაინი ფართობი კმ მოსახლეობა დაახლოებით მილიონი სახელმწიფო ენა გერმანული ასევე ოფიციალური ენებია გრადიშიულ ხორვატიული უნგრული და სლოვენური დღესასწაული ოქტომბერი მუდმივი ნეიტრალიტეტის გამოცხადების დღე ავსტრია პირველად წელს მარკის სტატუსით გამოჩნდა და შემდეგ გადაიქცა სამთავროდ და საჰერცოგოდ საუკუნის ბოლოს ავსტრია გახდა ჰაბსბურგთა მონარქიის გული და ჰაბსბურგების ერთ ერთი ყველაზე გავლენიანი სამეფო დინასტიის უმცროსი ფილიალი როგორც სამთავრო იყო საღვთო რომის იმპერიის ადმინისტრაციული ცენტრი საუკუნის დასაწყისში ავსტრიამ ჩამოაყალიბა საკუთარი იმპერია რომელიც გერმანიის კავშირის წამყვანი ძალა თუმცა იგი კვლავ აგრძელებდა საკუთარ კურსს გერმანიის სხვა სახელმწიფოებისგან დამოუკიდებლად ავსტრო პრუსო იტალიური ომის შემდეგ ავსტრია უნგრეთის შეთანხმების საფუძველზე ჩამოყალიბდა ორმაგი სახელმწიფო ავსტრია უნგრეთის იმპერია ავსტრია უნგრეთის სავარაუდო მემკვიდრის ფრანც ფერდინანდის მკვლელობის შემდეგ ფრანც იოზეფ ის მეთაურობით ავსტრია პირველ მსოფლიო ომში ჩაერთო მონარქიის დამარცხებისა და დაშლის შემდეგ გერმანიასთან კავშირის დამყარების მიზეზით გამოცხადდა რომ იქმნებოდა გერმანია ავსტრიის იმპერია თუმცა საბოლოოდ კავშირი ვერ შედგა წელს ავსტრიის პირველი რესპუბლიკა გახდა ავსტრიის კანონიერი მემკვიდრე წელს ავსტრიაში დაბადებულმა ადოლფ ჰიტლერმა რომელიც გახდა გერმანიის რაიხის კანცლერი ანშლუსით ავსტრიის ანექსიას მიაღწია წელს ნაცისტური გერმანიის დამარცხების შემდეგ ავსტრია ხელახლა დაარსდა როგორც სუვერენული და თვითმმართველი დემოკრატიული ერი რომელიც ცნობილია მეორე რესპუბლიკის სახელით მმართველობის მხრივ ავსტრია არის საპარლამენტო წარმომადგენლობითი დემოკრატია უშუალოდ არჩეული ფედერალური პრეზიდენტით სახელმწიფოს მეთაური და კანცლერით ფედერალური მთავრობის მეთაური ძირითადი ქალაქებია გრაცი ლინცი ზალცბურგი და ინსბრუკი მთლიანი შიდა პროდუქტის მიხედვით ავსტრია შედის მსოფლიოს უმდიდრეს ქვეყანაში ქვეყანამ მიაღწია ცხოვრების მაღალ სტანდარტს წელს მსოფლიოში ავსტრიელები ადამიანების განვითარების ინდექსით მსოფლიოში მე ადგილზე იყვნენ ცხოვრების დონის მაჩვენებლით ვენა საერთაშორისო რეიტინგში მუდმივად პირველ ადგილს ინარჩუნებს ავსტრია მდებარეობს ცენტრალურ ევროპაში აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ და ბალტიის სანაპიროებიდან ხმელთაშუა ზღვამდე გამავალ მნიშვნელოვან გზების გადაკვეთაზე მისი მოსაზღვრე ქვეყნებია გერმანია ჩეხეთი სლოვაკეთი უნგრეთი სლოვენია იტალია შვეიცარია ლიხტენშტაინი ავსტრიის ბუნება მრავალფეროვანია ევროპის ყველაზე დიდი მდინარე დუნაი გადის ავსტრიაში ავსტრიის თითქმის უჭირავთ აღმოსავლეთ ალპებს გროსგლოკნერის მწვერვალი მ ია ბევრი მწვერვალი მუდმივი თოვლითა და ყინულითაა დაფარული ქვევით გადაშლილია ალპური და სუბალპური მდელოები რომლებიც შესანიშნავი საძოვრებია მ სიმაღლემდე მთის ფერდობები ტყითაა დაფარული მხოლოდ ფინეთსა და შვედეთს ჩამორჩება ავსტრია ტყის სიმდიდრით ავსტრიის აღმოსავლეთ ნაწილში მთები დაბლდება აქ იჭრება შუა დუნაის დაბლობის ნაწილი ვენის აუზი ჩრდილო აღმოსავლეთის ვაკე და გორაკიანი ტერიტორია უფრო დასახლებული და ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი რაიონია ავსტრია მდინარეებით მდიდარი ქვეყანაა რომლებზეც არაერთი ჰიდროელექტროსადგურია აგებული სანაოსნოდ მხოლოდ დუნაია გამოყენებული ბოდენისა და ნოიზიდლერ ზეეს დიდი ტბების მხოლოდ ნაწილი ეკუთვნის ავსტრიას ავსტრია მდიდარია სასარგებლო წიაღისეულით აქ იღებენ ნავთობს ჩრდილო აღმოსავლეთში მურა ნახშირს რკინის მადანს მაგნეზიტს მსოფლიოში ყველაზე დიდი მარაგითა და მოპოვებით გრაფიტს არის ფერადი ლითონების მცირე საბადოებიც ავსტრიის დიდი ნაწილი მოქცეულია ცივი ზომიერი კლიმატის ზონაში სადაც ხშირად ვხვდებით ტენიან ქარს ქვეყნის დაახლოებით სამი მეოთხედი ნაწილი ალპებს უკავია და აღნიშნულ ტერიტორიებზე შესაბამისად ალპური კლიმატი დომინირებს აღმოსავლეთით შუა დუნაის დაბლობსა და დუნაის ხეობის გასწვრივ კლიმატე შედარებით კონტინენტური ხდება აქ ალპურ ზონასთან შედარებით ნაკლები წვიმა მოდის მიუხედავად იმისა რომ ზამთრის პერიოდში ავსტრიაში ცივა დან მდე ზაფხული შეიძლება საკმაოდ მაღალი ტემპერატურა დაფიქსირდეს კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის მიხედვით ავსტრიაში ვხვდებით შემდეგი კლიმატის ტიპებს ოკეანური კლიმატი ნოტიო კონტინენტური კლიმატი სუბარქტიკული სუბალპური კლიმატი ტუნდრისთვის დამახასიათებელი კლიმატი პოლარული კლიმატი მნიშვნელოვანია აღინიშნოს რომ ავსტრიას შეიძლება ჰქონდეს ძალიან ცივი ძლიერი ზამთარი მაგრამ უმეტეს შემთხვევაში ქვეყანაშ ვხვდებით ისეთ ზამთარს როგორსაც აღნიშნულ კლიმატურ სარტყელში მდებარე სხვა ტერიტორიებზე ვხვდებით მაგალითად სამხრეთ სკანდინავიასა და აღმოსავლეთ ევროპაში აგრეთვე ხეობებთან და დაბლობებთან შედარებით შემაღლებულ ადგილებში ზაფხული უფრო ცივია ოკეანური კლიმატის გავლენის გამო ალპების გარშემო არსებული ტუნდრისთვის დამახასიათებელი და სუბარქტიკული კლიმატი სხვა ამგვარ ტერიტორიებთან შედარებით უფრო თბილია ავსტრიის ტერიტორიაზე ადრეული ცხოვრების პერიოდი განეკუთვნება პალეოლითის ხანას ბევრია რკინის ხანის არქეოლოგიური კულტურა ქვეყნის ტერიტორიაზე სახლობდნენ ილირიული ხალხები რომლებსაც ძვ წ წლებში კელტები შეესივნენ მდინარე დუნაის სამხრეთით მდებარე ტერიტორიები რომაელებმა დაიპყრეს და გაჩნდა რომაული ცენტრები ვინდობონა ვენა იუვავუმი ზალცბურგი მუტენი ლაითის ბრუკი და სხვა საუკუნეებში ჰაბსბურგებმა დაიწყეს ავსტრიის საჰერცოგოს პროვინციების შემოერთება წელს ჰერცოგი ალბრეხტ ჰაბსბურგი მისი სიმამრის სიგიზმუნდ ლუქსემბურგის მემკვიდრედ აირჩიეს თუმცა ალბერტმა მხოლოდ ერთი წელი იმეფა ამ დროიდან საღვთო რომის იმპერიის ყველა იმპერატორი ჰაბსბურგების გვარიდან იყო გარდა ერთი გამონაკლისისა აგრეთვე ჰაბსბურგებმა მემკვიდრეობითი მიწების გარდა სხვა მიწების შემოერთებაც დაიწყეს წელს ფრიდრიხ ს ერთადერთი შვილი ერცჰერცოგი მაქსიმილიანი დაქორწინდა მარია ბურგუნდიელზე რის წყალობითაც ჰაბსბურგების საკუთრებაში გადავიდა ნიდერლანდების ნაწილი მაქსიმილიანის ვაჟი ფილიპე დაქორწინდა კასტილიისა და არაგონის დედოფალზე ხუანა შეშლილზე რისი საშუალებითაც ჰაბსბურგებმა მემკვიდრეობით მიიღეს ესპანეთი იტალია აფრიკა და ახალი მსოფლიო ავსტრიის რესუპუბლიკა შეიქმნა წლის ნოემბერში მას შემდეგ რაც ავსტრია უნგრეთის მონარქია დაიშალა მაშინ გამოცხადდა გერმანულ ავსტრიული რესპუბლიკა რომელიც უნდა ყოფილიყო გერმანიის ნაწილი თუმცა წლის სენ ჟერმენის საზავო ხელშეკრულების შედეგად ავსტრიას აეკრძალა გერმანიასთან შეერთება ამიტომ ავსტრიის რესპუბლიკა გახდა დამოუკიდებელი სახელმწიფო ავსტრია ადმინისტრაციულ ტერიტორიულად იყოფა მხარედ მათ შორის არის დედაქალაქი ვენა მხარეებს აქვთ თავისი კონსტიტუციები პარლამენტები და მთავრობები ავსტრიის მხარებია ფრჩხილებში ადმინისტრაციული ცენტრები მოსახლეობის თითქმის მეოთხედი ვენაში ცხოვრობს ქალაქი ლამაზადაა გაშენებული დუნაის ნაპირზე ვენას მჭიდროდ ეკვრის ალპების ერთ ერთი განშტოება ვენის ტყე მისი სიმაღლიდან იშლება ქალაქის ფართო პანორამა ცენტრიდან რადიუსებით მიემართებიან მთავარი ქუჩები რომლებსაც წრიული მაგისტრალები კვეთს მოჩანს ეკლესიების გოთური კოშკები პარკები ვენა მდიდარია არქიტექტურული ძეგლებით ქალაქის ცენტრში არის ავსტრიელ ხუროთმოძღვართა უძველესი ქმნილებები წმინდა სტეფანეს ტაძარი იმპერატორის ყოფილი სასახლე და სხვა ისტორიული ნაგებობანი რინგშტრასეზე განლაგებულია პარლამენტი ქალაქის რატუშა მუზეუმები თეატრები და ევროპაში ერთ ერთი უძველესი უნივერსიტეტი ვენის გარდა ავსტრიაში კიდევ ოთხი მნიშვნელოვანი ქალაქია ლინცი გრაცი ზალცბურგი და ინსბრუკი ლინცი ზემო ავსტრიის მხარის მთავარი ქალაქია იგი შავი მეტალურგიისა და კოქსქიმიის ცენტრია ფოლადჩამომსხმელი ქარხნები და საწარმოები რომლებიც აწარმოებენ მოწყობილობას მეტალურგიულ ქიმიურ და სხვა ქალაქებისათვის გაერთიანებულია მძლავრ კონცერნ ფესტალპინეში იგი ერთ ერთი უდიდესი კონცერნია ევროპაში გრაცი შტირიის ადმინისტრაციული ცენტრია იგი სატრანსპორტო მანქანათმშენებლობის და კვების მრეწველობის მსხვილი ცენტრია გრაცი ცნობილია თავისი სასწავლებლებით განსაკუთრებით ძველი უნივერსიტეტით ზალცბურგი ამავე სახელწოდების მხარის ცენტრია იგი ცნობილია თავისი ძველი მუსიკალური ტრადიციებით ზალცბურგში დაიბადა მოცარტი მდინარე ინის ხეობაში მდებარეობს ტიროლის ცენტრი ინსბრუკი იგი არის ევროპული მნიშვნელობის დიდი სატრანსპორტო კვანძი და საერთაშორისო ტურიზმის ცენტრი ალპინისტებისა და სამთომეთხილამურეთა დედაქალაქი სტატისტიკ ავსტრიის წლის მონაცემების მიხედვით ქვეყნის მოსახლეობა დაახლოებით მილიონია ქვეყნის დედაქალაქის ვენას მოსახლეობა აღემატება მილიონს მილიონი გარეუბნების ჩათვლით რაც მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით მეოთხედია იგი ცნობილია თავისი კულტურით და ცხოვრების მაღალი დონით ვენა მოსახლეობის მიხედვით ავსტრიის ქვეყნებს შორის ერთპიროვნული ლიდერია მეორე უმსხვილესი ქალაქია გრაცი რომელსაც შესაბამისად ლინცი ზალცბურგი ინსბრუკი და კლაგენფურტი მოსადევს ყველა სხვა ქალაქის მოსახლეობა ზე მცირეა ევროსტატის მიხედვით წელს ავსტრიის მოსახლეობაში დაახლოებით მილიონი უცხოეთში დაბადებული ადამიანი შედიოდა რაც მთლიანი მოსახლეობის ს შეადგენს აქედან დაბადებულია ევროკავშირის გარეთ ხოლო ევროკავშირის სხვა წევრ სახელმწიფოებში ქვეყნის მოსახლეობაში აგრეთვე შედის სხვა ქვეყანაში დაბადებულთა მცხოვრებლების შთამომავალი ავსტრიაში ერთ ერთ ყველაზე უმსხვილეს ეთნიკურ ჯგუფს დაახლოებით წევრით თურქები ქმნიან წელს ლეგალურად თურქი შემოვიდა ქვეყანაში ხოლო არალეგალურად შემოსულთა რაოდენობა უცნობია ერთად სერბები ხორვატები ბოსნიელები მაკედონელები და სლოვენიები ავსტრიის მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით ს ადგენენ ლაპარაკობენ გერმანულ დიალექტებზე კარინტიასა და შტირიაში ცხოვრობენ სლოვენები აღმოსავლეთით კი ხორვატები და უნგრელები ავსტრიის ერი ჩამოყალიბდა სხვადასხვა ეროვნებებისა და ტომების შერევის შედეგად რომლებშიც თუმცა ჭარბობდნენ გერმანელები მაგრამ არანაკლები როლი ითამაშეს კელტებმა რეტებმა ილირიელებმა მოგვიანებით კი სლავებმა ავსტრიაში უმეტესწილად საუბრობენ სტანდარტულ ავსტრიულ გერმანულ ენაზე რომელსაც განათლებაში გამოცემებსა და ვებსაიტებში იყენებენ აღნიშნული ენა ჩვეულებრივი გერმანულის თითქმის იდენტური ენაა თუმცა ისინი ერთმანეთისგან ლექსიკით განსხვავდებიან აღნიშნული სტანდარტული გერმანული ენა გამოიყენება ოფიციალურ კონტექსტებში გერმანიაში ავსტრიაში შვეიცარიასა და ლიხტენშტეინში მას აგრეთვე იყენებენ იტალიაში ბელგიასა და დანიაში მცხოვრები გერმანულენოვანი უმცირესობათა ჯგუფები თუმცა ავსტრიის სახელმწიფო ენა არა სტანდარტული გერმანული არამედ ავსტრიულ ბავარიულია უმაღლესი გერმანული ადგილობრივი დიალექტური ფორმა გერმანულ ენა ან მისი დიალექტური ფორმა ავსტრიის მთლიანი მოსახლეობის სთის არის მშობლიური ენა მათ შორის შედის გერმანიაში დაბადებული ავსტრიის მოქალაქეებიც შემდეგ მოდიან თურქულ სერბულ ხორვატულ ინგლისურ უნგრულ ბოსნიურ პოლონურ ალბანურ სლოვენურ ჩეხურ არაბულ და რუმინულ ენაზე მოსაუბრეები სტატისტიკ ავსტრიის წლის მონაცემების მიხედვით ავსტრიაში სულ სხვა ქვეყნის მოქალაქე ცხოვრობდა აქედან ყველაზე დიდ წევრიან ჯგუფს ქმნიან ყუფილი იუგოსლავიის სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკის მოქალაქეები მათგან საუბრობს სერბულ ენაზე ხორვატულ ენაზე ბოსნიურ ენაზე ადგილობრივ ენაზე ამას ემატება სლოვენიურ და მაკედონიურ ენაზე მოსაუბრე ენობრივი და ეთნიკური თვალსაზრისით ავსტრიაში მეორე უდიდეს ჯგუფს თურქები ქურთების ჩათვლით ქმნიან მათი ამჟამინდელი რაოდენობა დაახლოებით არის შემდეგ მოდიან გერმანულ ენაზე მოსაუბრე იგულისხმება ის ხალხი რომელთათვისაც გერმანული არის დედაენა უმეტესად გერმანელი ემიგრანტები ინგილისურ ალბანურ პოლონურ უნგრულ რუმინულ მალაილურ არბულ სლოვაკურ ჩეხურ სპარსულ იტალიურ რუსულ ფრანგულ ჩინურ ესპანურ ბულგარულ ენაზე მოსაუბრეები ავსტრიას ექსპორტზე გააქვს მაგნეტიზი გრაფიტი დახერხილი ხე ტყე ქაღალდი ცელულოზა ექსპორტზე მოდის ქიმიური პროდუქციის მეოთხედი სოფლის მეურნეობა თითქმის მთლიანად აკმაყოფილებს ქვეყნის მოთხოვნილებებს გამოყენებულია მიწის ფართობის თითქმის ნახევარი აქედან სათესია ხოლო საათიბი და საძოვარია სოფლის მეურნეობის მთავარი დარგია მესაქონლეობა აშენებენ მსხვილ რქოსან საქონელს და ღორებს მოჰყავთ მარცვლეული კარტოფილი შაქრის ჭარხალი ავსტრიაში ბევრი ბაღი და ვენახია ჭარბობს მსხვილი მიწათმფლობელობა ქვეყნის ეკონომიკისათვის დიდი მნიშვნელობა აქვს ტურიზმს ალპების ულამაზესი პეიზაჟი დუნაის ხეობა ვენის და სხვა ქალაქების მრავალი არქიტექტურული ძეგლი მთის მცხოვრებთა თავისებური ყოფა ავსტრიაში ყოველწლიურად მლნ ზე მეტ ტურისტს იზიდავს ავსტრია მაღალგანვითარებული ინდუსტრიული ქვეყანაა ე ე პ მოცულობით მლრდ მსოფლიოში ე ადგილი უჭირავს ბელგია ოფიციალურად ბელგიის სამეფო სახელმწიფო დასავლეთ ევროპაში სამხრეთ დასავლეთით ესაზღვრება საფრანგეთი კმ ჩრდილოეთით ნიდერლანდები კმ აღმოსავლეთით გერმანია კმ და ლუქსემბურგი კმ ჩრდილო დასავლეთით აკრავს ჩრდილოეთის ზღვა სანაპირო ხაზის სიგრძეა კმ ბელგია მდებარეობს დასავლეთი ევროპის ბევრი ქვეყნის დამაკავშირებელი მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო მაგისტრალების გზაჯვარედინზე ფართობი კმ ქვეყნის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქია ბრიუსელი ოფიციალური ენებია ნიდერლანდური ფრანგული და გერმანული ბელგია კონსტიტუციური საპარლამენტო მონარქიაა ადმინისტრაციულ ტერიტორიული მოწყობის ფორმა ფედერაციულია ფულის ერთეულია ევრო წლის აღწერის მონაცემებით ბელგიაში ცხოვრობდა ადამიანი ეროვნული შემადგენლობით ბელგიის მოსახლეობა ძირითად ჯგუფად იყოფა ფლამანდელები და ვალონები ამ ორი ჯგუფის ტერიტორიული განსახლების საზღვარი გადის ბრიუსელის სამხრეთით ბელგიის კონსტიტუცია სარწმუნოების თავისუფლების გარანტიას იძლევა მოსახლეობის უმეტესობა კათოლიკეა არიან აგრეთვე პროტესტანტები იუდეველები და სხვა ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნიდან ბელგიის ტერიტორია დასახლებული იყო ბელგების კელტური ტომებით ქვეყნის სახელწოდება ბელგების სახელწოდებასთან არის დაკავშირებული ძველი წელთაღრიცხვის წელს რომაელებმა დაიპყრეს საუკუნეებში ბელგიის ტერიტორიაზე დასახლდნენ გერმანული ტომები ფრანკები ფრიზები და საქსები რამაც გამოიწვია ჩრდილოეთ ბელგიის ადრინდელი ბელგურ რომაული მოსახლეობის გაგერმანელება საუკუნეებში ბელგიის ტერიტორია შედიოდა ფრანკთა სახელმწიფოს შემადგენლობაში საუკუნის დასასრულს ბელგიის თითქმის მთელი ტერიტორია ბურგუნდიის ჰერცოგთა გამგებლობაში მოექცა ხოლო წელს ესპანეთს დაემორჩილა ბელგია არის ევროპის კავშირის გაეროსა და ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციის წევრი ქვეყანა წლის სექტემბერს შეიქმნა ეკონომიკური კავშირი ბენილუქსი რომელიც არის შემოკლებული სახელწოდება ბელგიის ნიდერლანდისა და ლუქსემბურგისა ბელგიის დედაქალაქ ბრიუსელში განლაგებულია ევროპის კავშირის შტაბ ბინა აგრეთვე ნატოს ოფისი და ბენილუქსის ქვეყნების სეკრეტარიატი ბელგიის სამეფო დამოუკიდებელი გახდა წელს მსოფლიო ომების დროს იყო გერმანიის აგრესიის ობიექტი წლიდან ევროპული თანამშრომლობის ბენილუქსი ევროპის საბჭო ნატო ევროპის კავშირი ცენტრია წელს შეიქმნა მმართველობის რეგიონული სტრუქტურები ფლანდრიის ვალონიისა და ბრიუსელისათვის წელს გამოცხადდა რომ შემოღებული იქნებოდა ფედერაციული სისტემა წელს მიღებულ იქნა ახალი კონსტიტუცია ქვეყანა დასავლეთ ევროპაში ევროკავშირის წევრი მას საზღვრები აქვს საფრანგეთთან კმ გერმანიასთან კმ ლუქსემბურგთან კმ ნიდერლანდებთან კმ ბელგიის ფართობი შეადგენს კმ ს ის მდებარეობს ჩრდილოეთ განედებსა და აღმოსავლეთ გრძედებს შორის ბელგიის სანაპირო ზოლი ჩრდილოეთის ზღვასთან ძირითადად წარმოადგენს ქვიშის დიუნებსა და პოლდერებს ბელგიის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი წარმოადგენს ტყიან გორაკებს რომელიც დაღარულია ხევებით და კლდოვანი კანიონებით ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში გერმანიის საზღვართან ახლოს არის მაღალი ჭაობის პლატო სადაც მდებარეობს ქვეყნის უმაღლესი წერტილი ბოტრანჟი მისი სიმაღლე შეადგენს მ ს ბელგიის უდიდესი მდინარეებია შელდა ბელგიაში სულ და მეზი ბელგიაში სულ უდიდესი ტბა ო დერი კლიმატი ოკეანური ბუნებრივი რესურსები ქვანახშირი ბუნებრივი აირი კიოპების კლასიფიკაციის მიხედვით ბელგია ხასიათდება ოკეანური კლიმატით ჩრდილო დასავლეთ ევროპის დიდი ნაწილის მსგავსად ბელგიაშიც თითოეულ სეზონში ნალექების დიდი ოდენობა მოდის საშუალოდ გრადუს ტემპერატურით იანვარი ყველაზე ცივი თვეა ხოლო ყველაზე თბილი თვე საშუალოდ გრადუსით ივლისია საშუალო ნალექების რაოდენობა თებერვალი აპრილის პერიოდში მმ ია ხოლო ივლისში მმ წლებში საშუალო ყოველდღიური ტემპერატურა გრადუსებს შორის მერყეობს ხოლო ყოველთვიური ნალექების რაოდენობა დაახლოებით მმ ის ტოლია ბელგიის ტერიტორია დაყოფილია სამ რეგიონად რომელთაგან ორი ფლამანდრიის რეგიონი და ვალონსის რეგიონი თავის მხრივ პროვინციებად არის დაყოფილი მესამე რეგიონი დედაქალაქ ბრიუსელის რეგიონი არც პროვინციაა და არც პროვინციის ნაწილი ბელგიას გააჩნია სამი ოფიციალური ენა ნიდერლანდური ფრანგული და გერმანული აგრეთვე ვხვდებით არაოფიციალურ უმცირესობათა ენებს იმის გათვალისწინებით რომ აღწერა არ ტარდება არ არსებობს ოფიციალური სტატისტიკური მონაცემები ბელგიის სამი ოფიციალური ენისა ან მათი დიალექტების განაწილებასთან ან გამოყენებასთან დაკავშირებით თუმცა სხვადასხვა კრიტერიუმებით მათ შორის მშობლების ენის ენების განათლების სტატუსების გათვალისწინებით შესაძლებელია დაახლოებითი ციფრების დაწერა სავარაუდოდ ბელგიის მოსახლეობის სთვის მშობლიური ენა ნიდერლანდურია ხშირად ფლამანდურად მოიხსენიებენ ხოლო მოსახლეობის სთვის ფრანგული ფრანგულად მოსაუბრე ბელგიელებს ხშირად უწოდებენ ვალონებს ნიდერლანდურ ენაზე მოსაუბრეთა საერთო რიცხვი არის დაახლოებით მილიონი რომლებიც კონცენტრირებულნი არიან ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში ხოლო ფრანგულ ენაზე მოსაუბრეების რაოდენობა ვალონიაში არის დაახლოებით მილიონი აგრეთვე ფრანგულენოვან მოსახლეობას ვხვდებით დედაქალაქ ბრიუსელის რეგიონში გერმანულ ენაზე მოლაპარაკე საზოგადოება შედგება ადამიანისგან უმეტესად ვალონიის რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში აქედან დაახლოებით წარმოშობით გერმანელია ხოლო ბელგიელი რომელიც გერმანულად საუბრობს ბელგია უმეტესწილად სეკულარული ქვეყანაა მისი კონსტიტუცია ითვალისწინებს რელიგიის თავისუფლებას და მთავრობა პრაქტიკულად პატივს სცემს ამ უფლებას ალბერტ ისა და ბოდუენის მეფობის დროს ბელგიის სამეფო ოჯახს ღრმადმორწმუნე კათოლიკეების რეპუტაცია ჰქონდა ტრადიციულად ბელგიის მოსახლეობის დიდი ნაწილის ძირითადი სარწმუნოება კათოლიციზმია განსაკუთრებული რელიგიურობით გამოირჩევიან ფლანდრიელები მიუხედავად ამისა წლის მონაცემებით კვირას ტაძარში მოსახლეობის მხოლოდ დადიოდა ბრიუსელში ფლანდრიაში წელთან შედარებით წელს საკვირაო ეკლესიის დამსწრეთა რაოდენობა თითქმის განახევრებული იყო წელს ესწრებოდა მთლიანი მოსახლეობის მიუხედავად ეკლესიაში დასწრეთა რაოდენობის კლებისა კათოლიკური თვითმყოფადობა ბელგიის კულტურის მნიშვნელოვან ნაწილად რჩება ევრობარომეტრის წლის გამოკითვაში ბელგიის მოქალაქეების მა უპასუხა რომ თვლის ღმერთი არსებობს მა უპასუხა რომ თვლიან არსებობს რაიმე სახის სული ან მაცოცხლებეი ძალა მა უპასუხა რომ მათ არ სჯერათ რაიმე სახის სულის ღმერთის ან სიცოცხლის ძალის არსებობის ხოლო მა გამოკითვაში მონაწილეობაზე თავი შეიკავა ევრობარომეტრის წლის მონაცემებით ბელგიის მთლიანი მოსახლეობის მიჰყვებოდა ქრისტიანობას მათ შორის ყველაზე ხალხმრავალი მიმდინარეობა იყო რომაული კათოლიციზმი პროტესტანტები ს შეადგენდნენ ხოლო მართლმადიდებლები მთლიანობაში ს არარელიგიური მოსახლეობის წილი იყო რომელიც ათეისტებად და აგნოსტიკებად იყოფა დანარჩენი მოსახლეობის ს წარმოადგენდნენ მაჰმადიანები ხოლო სხვა შედარებით მცირე რელიგიურ ჯგუფებს მიეკუთვნებოდა მოსახლეობის წელს ჩატარებულმა იმავე გამოკითხვამ დაადგინა რომ ქრისტიანობას ბელგიაში ყველაზე მეტი მიმდევარი ჰყავდა მოსახლეობის სიმბოლურად და მატერიალურად რომის კათოლიკური ეკლესია ხელსაყრელ მდგომარეობაში რჩება ბელგია ოფიციალურად ცნობს სამ რელიგიას ქრისტიანობას კათოლიკე პროტესტანტიზმი მართლმადიდებლური ეკლესიები და ანგლიკანიზმი ისლამსა და იუდაიზმს განათლება სავალდებულოა დან წლამდე ასაკის ბელგიელებისთვის წელს ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის წევრ ქვეყნებს შორის ბელგიას ჰქონდა მესამე უმაღლესი წილი დან წლამდე ასაკის მოზარდებში რომლებმაც სწავლა სკოლისშემდგომ სასწავლო დაწესებულებებში მესამე დონის სასწავლებლებში განაგრძეს მიუხედავად იმისა რომ ზრდასრული მოსახლეობის მა წერა კითხვა იცის ფუნქციონალური გაუნათლებლობის შედის წერის კითვხის და სხვა ყველდღიური უნარების უცოდინრობა გამო შეშფოთება იზრდება სტუდენტთა საერთაშორისო შეფასების პროგრამა რომელსაც კოორდინირებას უწევს ამჟამად ბელგიის განათლებას მსოფლიოში მე საუკეთესოდ ასახელებს რაც მნიშვნელოვნად აღემატება ის საშუალო მაჩვენებელს ბელგია მაღალგანვითარებული ინდუსტრიული ქვეყანაა ე ე პ მოცულობით მლრდ მსოფლიოში მე ადგილი უკავია გარდა საფრანგეთისა ბელგიის წარმომადგენლებს ყველაზე მეტჯერ აქვთ მოგებული ველომრბოლელთა ჩემპიონატი სახელად ტურ დე ფრანსი აგრეთვე ბელგიის სახელით მოასპარეზეებს ყველაზე მეტჯერ აქვთ მოგებული როდ მსოფლიო ჩემპიონატი წლის მოსლფლიო ჩემპიონია ფილიპ გილბერტი კიდევ ერთი ცნობილი ბელგიელი ველომრბოლებია ტომ ბუნენი ხუთჯერ მოგებული ტურ დე ფრანსითა და მრავალი სხვა მიღწევით ბელგიელი ველომრბოლელი ედი მერკსი ყველა დროის ერთ ერთ საუკეთესო ველომრბოლელად მიიჩნევა ბელგიამ უმასპინძლა წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატს აგრეთვე ნიდერლანდებთან ერთად უმასპინძლა წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატს ბელგიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები ფიფას მსოფლიო რეიტინგში წლის ნოემბერში პირველ ადგილს იკავებდდა გერმანია ოფიციალურად გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა ქვეყანა ცენტრალურ ევროპაში ჩრდილოეთით ესაზღვრება ჩრდილოეთის ზღვა დანია და ბალტიის ზღვა აღმოსავლეთით პოლონეთი და ჩეხეთი სამხრეთით ავსტრია და შვეიცარია ხოლო დასავლეთით საფრანგეთი ბელგია ლუქსემბურგი და ნიდერლანდები მისი ფართობია კმ წლის მონაცემებით ქვეყნის მოსახლეობა კაცია გერმანია მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ წელს გაყოფილ იქნა საოკუპაციო ზონად წელს ამერიკული ფრანგული და ბრიტანული ზონებისაგან შეიქმნა გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა საბჭოთა ზონისაგან გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკა წელს აღიმართა ბერლინის კედელი ეროვნული საზღვრები გახსნილ იქნა წელს ოფიციალურად გერმანიის გაერთიანება გამოცხადდა წლის ოქტომბერში გაერთიანებული გერმანიის პირველ კანცლერად აირჩიეს ჰელმუტ კოლი გერმანია ცენტრალური ევროპის ქვეყანაა რომლის გეოპოლიტიკური მდგომარეობა არაერთხელ შეიცვალა გასულ საუკუნეში რელიეფში მკვეთრად არჩევენ სამ საფეხურს რომელიც ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ თანდათან მაღლდება უმაღლესი მწვერვალია ცუგშპიცე ქვეყნის სამხრეთში ენერგეტიკული რესურსებით ქვეყანა შედარებით ღარიბია მართალია იგი მდიდარია ქვანახშირით მაგრამ ღარიბია ნავთობითა და გაზით მნიშვნელოვანია ჰიდრორესურსები კლიმატი ძირითადად ოკეანურია ძლიერია ატლანტის ოკეანის გავლენა ქვეყნის ტერიტორიაზე ევროპის არაერთი მნიშვნელოვანი მდინარე გაედინება მდ რაინი ქვეყნის მთავარი სამრეწველო ქუჩაა ბოდენის ტბას იგი მის ორ სამხრეთელ მოზობელთან იყოფს ქვეყანაში განსაკუთრებით მისი სამრეწველო რაიონებში მნიშვნელოვანი ეკოლოგიური პრობლემებია მოსაზღვრე ქვეყნებია დანია პოლონეთი ჩეხეთი ავსტრია შვეიცარია საფრანგეთი ლუქსემბურგი ბელგია ნიდერლანდები გერმანიის კლიმატი ზომიერია ჩრდილოეთით ზღვიური ჰავაა გაბატონებული დანარჩენ ტერიტორიაზე ზღვიურიდან კონტინენტურზე გარდამავალი ჩრდილო აღმოსავლეთით შესამჩნევია ატლანტის ოკეანის გავლენა სამხრეთ აღმოსავლეთით იზრდება კონტინენტური ჰავა სიცივე ძირითადად აღინიშნება მაღალ სიმაღლეზე მთებში სამხრეთ საზღვარზე რაინის ხეობაში მდელოები და ველები ზამთარშიც მწვანეა იქ თოვლი იშვიათად მოდის და ისიც მალე დნება ივლისი ყველაზე ცხელი თვეა ამ თვის საშუალო ტემპერატურა დან მდე მერყეობს ვაკე ადგილებში ყოველწლიურად მოდის მმ ნალექი მთებში მმ ყველაზე მშრალი ამინდი იცის მარტში ყველაზე წვიმიანი ივლისში რაც შეეხება მზიანი დღეების რაოდენობას იგი დეკემბერში დღეში საშუალოდ სთ ია ივნისში სთ მდინარეებს ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს გერმანელებისთვის ისინი ვაჭრობისა და სატრანსპორტო გადაზიდვებისთვის აქტიურად გამოიყენება გერმანიის ძირითადი მდინარეებია რაინი ელბა მაინი დუნაი მდინარეების უმეტესობა სანაოსნოა სატრანსპორტო შესაძლებლობები მდინარეებზე გაიზარდა არხების მშენებლობის ხარჯზე ყველა დიდი მდინარე მოედინება სამხრეთიდან და სამხრეთ აღმოსავლეთიდან ჩრდილოეთით რომლებიც შიდა რაიონებს ზღვასთან აკავშირებენ გამონაკლისია დუნაი ის სათავეს იღებს შვარცვალდის მასივში მიედინება აღმოსავლეთით და ჩაედინება შავ ზღვაში დუნაი და რაინი განსაკუთრებით წყალუხვია გაზაფხულზე და ზაფხულში როდესაც დნება თოვლი და მყინვარები წყალგამყოფები მდინარეებს შორის მაღალი არ არის რაც იმის საშუალებას იძლევა რომ მდინარეები არხების საშუალებით დაუკავშირდნენ ერთმანეთს გერმანია ფედერაციული მმართველოს ქვეყანაა სადაც მოქმედებს წელს მიღებული კონსტიტუცია ქვეყნის უმაღლეს საკანონმდებლო ორგანოს პარლამენტს ბუდესტაგს ირჩევენ ოთხი წლის ვადით და შედგება დეპუტატისაგან პარლამენტში შეიძლება არჩეულ იქნეს წელს მიღწეული მოქალაქე არჩევნებში მონაწილეობის უფლება კი აქვს წლის მოქალაქეს საკანონმდებლო სისტემაში მნიშვნელოვანია ასევე ბუნდესრატის როლი სადაც შედიან მიწების მთავრობათა წევრები მთავრობას მეთაურობს კანცლერი გერმანია მრავალპარტიული ქვეყანაა სახელმწიფოს მეთაურია პრეზიდენტი პრეზიდენს კონსტიტუციის თანახმად ირჩევენ წლის ვადით ფედერალურ კრებაზე ერთი და იმავე კანდიდანტურის არჩევა შესაძლებელია მხოლოდ ჯერ გერმანია ადმინისტრაციულ ტერიტორიულად იყოფა ფედერაციულ მხარედ მათ შორის აღმოსავლეთ გერმანიის ტერიტორიაზე შეიქმნა დანარჩენი დასავლეთ გერმანიაში გერმანიის მხარეებია ფრჩხილებში დედაქალაქები მოსახლეობის რაოდენობით გერმანია მეორე ქვეყანაა ევროპაში და პირველი ევროკავშირში ბუნებრივი ნამატი დაბალია მნიშვნელოვანია საგარეო მიგრაციის როლი აქ თითქმის მლნ უცხოელი ცხოვრობს სიმჭიდროვე და ურბანიზაცია ერთ ერთი უმაღლესია მსოფლიოში მოსახლეობის თითქმის ცხოვრობს ქალაქებში რურშტადტი მაღალურბანიზებული რეგიონია მლნ მცხოვრებით ეკონომიკური პოტენციალით გერმანია უძლიერესი ქვეყანაა ევროპაში და არა მარტო ევროპაში დიდი რვიანის ქვეყნებს შორის იგი მხოლოდ აშშ სა და იაპონიას ჩამორჩება მომსახურების სფეროს უდიდესი დარგებია ტრანსპორტი და საბანკო საფინანსო საქმე ენერტიკა ვითარდება როგორც ადგილობრივ ასევე შემოტანილ ნედლეულზე მანქანათმშენებლობა და ქიმიური ინდუსტრია ქვეყნის მრეწველობის წამყვანი დარგებია მანქანათმშენებლობის წამყვანი სფეროა საავტომობილირო ინდუსტრია დარგის სიძლიერით მას კონკურენტი არა ჰყავს ევროპაში პირველობით გამოირჩევა ქიმიური ინდუსტრიაც ბასცი და ბაიერი ქიმიური გიგანტები არიან აგრობიზნესი უმსვილესია მეზობელი საფრანგეთის ანალოგიური დარგის შემდეგ ევროკავშირში გერმანია მაღალგანვითარებული ინდუსტრიული ქვეყანაა მშპ ს მოცულობით ტრილიონი მსოფლიოში მე ადგილი უკავია აშშ სა და იაპონიის შემდეგ მართალია ტურისტული თვალსაზრისით ევროპის დიდ ოთხეულთან შედარებით საფრანგეთი იტალია ესპანეთი გაერთიანებული სამეფო გერმანია მსხვილი ევროპული ქვეყანა არ არის მაგრამ ეკონომიკის ეს დარგი ბოლო პერიოდში სწრაფი ტემპით ვითარდება ქვეყანაში ყოველწლიურად ჩამოდის მლნ ტურისტი ძირითადად ნიდერლანდებიდან აშშ დან გაერთიანებული სამეფოდან შვეიცარიიდან და იტალიიდან უმნიშვნელოვანისი ტურისტული ადგილებია ბერლინი მიუნხენი კელნი ბალტიის ზღვის სანაპირო ჰამბურგი დიდი ბრიტანეთისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო ცნობილი როგორც გაერთიანებული სამეფო ან ან დიდი ბრიტანეთი სუვერენული სახელმწიფო დასავლეთ ევროპაში ბრიტანეთის კუნძულებზე მოიცავს კუნძულ დიდი ბრიტანეთს კუნძულ ირლანდიის ჩრდილო აღმოსავლეთ სანაპიროს და მრავალ პატარა კუნძულს მას ერთი სახმელეთო მეზობელი ჰყავს ირლანდია სახმელეთო საზღვრების გარდა დიდი ბრიტანეთი გარშემორტყმულია ატლანტის ოკეანით აღმოსავლეთით ჩრდილოეთის ზღვით სამხრეთით ლა მანშის სრუტითა და სამხრეთ დასავლეთით კელტების ზღვით დიდ ბრიტანეთსა და ირლანდიას ერთმანეთისგან ირლანდიის ზღვა ჰყოფს ქვეყანა საფრანგეთს უკავშირდება ევროგვირაბით გააჩნია მსოფლიოში მე ყველაზე გრძელი სანაპირო ზოლი ფართობი კმ მმართველობის მხრივ არის უნიტარული საპარლამენტო დემოკრატია და კონსტიტუციური მონარქია ამჟამინდელი მონარქია დედოფალი ელისაბედ რომელიც სამეფოს წლიდან უძღვება დედაქალაქი არის ლონდონი გლობალური ქალაქი და ფინანსური ცენტრი მილიონი მცხოვრებით გაერთიანებულ სამეფოში შედის ოთხი ქვეყანა ინგლისი შოტლანდია უელსი და ჩრდილოეთ ირლანდია მათი დედაქალაქები შესაბამისად არის ინგლისი ედინბურგი კარდიფი და ბელფასტი ინგლისის გარდა ქვეყნებს აქვთ თავიანთი ჩამოყალიბებული მთავრობები თითოეული განსხვავებული უფლებამოსილებით სხვა ძირითად ქალაქებს მიეკუთვნება ბირმინგემი გლაზგო ლიდზი ლივერპული და მანჩესტერი ახლომდებარე მენი გერნზი და ჯერზი გაერთიანებულ სამეფოს არ ეკუთვნის ისინი წარმოადგენენ სამეფოს დაქვემდებარებაში მყოფ გვირგვინის მიწებს რომელთა წარმომადგენელი და მცველი დიდი ბრიტანეთის მთავრობაა ბრიტანეთის გავლენა მკაფიოდ შეინიშნება მისი ყოფილი კოლონიების ენაში კულტურასა და პოლიტიკურ სისტემაში ნომინალური მთლიანი შიდა პროდუქტით გაერთიანებული სამეფოს ეკონომიკა მსოფლიოში მე უდიდესია ხოლო მთლიანი შიდა პროდუტის მიხედვით მე ადგილს იკავებს გააჩნია მაღალშემოსავლიანი ეკონომიკა და ადამიანის განვითარების ინდექსის ძალიან მაღალი რეიტინგი მსოფლიოში მე ადგილი იყო მსოფლიოში პირველი ინდუსტრიული ქვეყანა და უპირველესი ძალა საუკუნეების დასაწყისში დიდი ბრიტანეთი რჩება დიდ ძალად საერთაშორისო მასშტაბის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური კულტურული სამხედრო სამეცნიერო და პოლიტიკური გავლენით არის ბირთვული კლუბის წევრი სამხედრო ხარჯების მიხედვით იკავეს მსოფლიოს მე პოზიციას წლის პირველი სესიიდან მოყოლებული არის გაეროს უსაფრთხოების საბჭოს მუდმივი წევრი გაერთიანებული სამეფო არის ერთა თანამეგობრობის ევროპის საბჭოს დიდი შვიდეულის დიდი ოცეულის ნატოს ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის ინტერპოლის მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის მოწინავე წევრი იგი წლის იანვრიდან წლის განმავლობაში წლის იანვრამდე იყო ევროკავშირის წევრი საუკუნის ბოლოს ძლიერი ცენტრალიზებული სახელმწიფო წელს მიღებული იქნა აქტი ინგლისისა და შოტლანდიის კავშირის შესახებ წელს გაერთიანდა ბრიტანეთი და ირლანდია წელს ჩრდილოეთი ირლანდია ინკორპორირებულ იქნა გაერთიანებულ სამეფოში წელს შეიქმნა ბრიტანეთის თანამეგობრობა რომელიც ქვეყანას ყოფილ დომინიონებსა და კოლონიებს აერთიანებს მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დაიწყო ბრიტანეთის იმპერიის დაშლა უკანასკნელ წლებში შოტლანდიისა და უელსის მოსახლეობა აქტიურად ითხოვდა საკუთარი პარლამენტების შექმნას ჩრდილოეთ ირლანდიის მოსახლეობის კათოლიკური ნაწილი კი მოითხოვს შეერთებას ირლანდიის რესპუბლიკასთან ამან გამოიწვია სამეფოს ამ ნაწილში სამოქალაქო ომის დაწყება წელს წელს მიღწეულ იქნა შეთანხმება ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ თუმცა პრობლემის საბოლოო მოწესრიგებამდე ალბათ ჯერ კიდევ შორია წელს რატიფიცირებულ იქნა მაასტრიხტის შეთანხმება უკანასკნელ წლებში ბრიტანეთის სახელმწიფო მოწყობაში სერიოზული ცვლილებები განხორციელდა კერძოდ ედინბურგსა და კარდიფში შეიქმნა შოტლანდიისა და უელსის ასამბლეები გაერთიანებული სამეფო მდებარეობს დასავლეთ ევროპაში ბრიტანეთის კუნძულებზე მას ერთი სახმელეთო მეზობელი ჰყავს ირლანდია საუკუნის მეორე ნახევარში მნიშვნელოვანი ცვლილებები განიცადა ქვეყნის გეოპოლიტიკურმა მდებარეობამ რელიეფი ჩრდილოეთით და დასავლეთით მთიანია ევროკავშირის მასშტაბით სამეფო ენერგეტიკული რესურსებით უმდიდრესი ქვეყანაა გამოირჩევა წყალუხვი ჰიდროგრაფიული ქსელი კლიმატი ძირითადად ყალიბდება ატლანტის ოკეანის გავლენით დასავლეთი რაიონები ტენიანობით გამოირჩევა უდიდესი ყურადღება ექცევა ბუნების დაცვას მოქმედებს ეროვნული პარკი ბენ ნევისი მ სიმაღლით სამეფოს უმაღლესი მწვერვალია გაერთიანებული სამეფოს ფართობი დაახლ კვ კმ ია იგი მდებარეობს ჩრდილო ატლანტიკურ ოკეანესა და ჩრდილოეთის ზღვას შორის და გამოყოფილია საფრანგეთისაგან ლა მანშის სრუტით გაერთიანებული სამეფო არის ინგლისის შოტლანდიის უელსისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის პოლიტიკური გაერთიანება სამეფო გვირგვინის ქვეშ მყოფი ტერიტორიებია გერნსი ჯერსი და მენი რომელთაც განსაკუთრებული სტატუსი აქვთ აღწერა გაერთიანებული სამეფოს ყველა წევრ ქვეყანაში ერთად ათ წელიწადში ერთხელ ტარდება მოსახლეობით წლის აღწერით სამეფო მესამე ქვეყანაა ევროკავშირში ხოლო ე უდიდესი მსოფლიოში ძირითადი მკვიდრნი არიან ინგლისელები შოტლანდიელები ირლანდიელები უელსელები და ჩრდილოეთ ირლანდიელები აქ ცხოვრობს ასევე მლნ ზე მეტი უცხოელი რომლებიც ძირითადად ჩავიდნენ თანამეგობრობის ქვეყნებიდან გაერთიანებული სამეფო ურბანიზაციის სამაგალითო ქვეყანაა მოსახლეობის ცხოვრობს ქალაქში ინგლისის მოსახლეობა წლის მონაცემებით დაახლოებით მილიონია ის მსოფლიოში ერთ ერთი ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქვეყანაა წლის შუა პერიოდში ადამიანი ცხოვრობდა კვადრატულ კილომეტრზე განსაკუთრებით მჭიდროდ დასახლებულია ლონდონი და ქვეყნის სამხრეთ აღმოსავლეთი ნაწილი წლის აღწერის შედეგად შოტლანდიის მოსახლეობამ მილიონი შეადგინა უელსმა მილიონი ხოლო ჩრდილოეთ ირლანდიამ მილიონით გაერთიანებული სამეფოს დე ფაქტო ენა არის ინგლისური დადგენილია რომ დიდი ბრიტანეთის მოსახლეობის არის ინგლისურენოვანი მონოლენგუალი სამხრეთ აფრიკულ ენებზე მათ შორის პენჯატურ ჰინდურ ბენგალურ და გუჯარათულ ენებზე მოსაუბრეები ქმნიან გაერთიანებული სამეფოს უდიდეს ლინგვისტურ ჯგუფს ანგლოფონების გარდა რომელშიც მთლიანი მოსახლეობის შედის წლის აღწერის მიხედვით ლინგვისტურ უმცირესობებს შორის მეორე ყველაზე გამოყენებადი ენაა პოლონური რომელზეც საუბრობს გაერთიანებულ სამეფოში ვხვდებით სამ ძირძველ კელტურ ენას უელსურ ირლანდიურ და შოტლანდიურ გელურ ენებს სამეფოში ცდილობენ კორნული ენის რომელიც საუკუნის ბოლოს გაქრა როგორც მშობლიური ენა აღორძინებას ვხვდებით მცირე ჯგუფს რომლის წევრებიც კორნულს მეორე ენის სტატუსით ფლობენ წლის აღწერის მონაცემებით უელსის მოსახლეობის დაახლოებით მეხუთედმა თქვა რომ მათ შეეძლოთ უელსურად საუბარი გარდა ამისა დადგენილია რომ ინგლისში დაახლოებით ადამიანს შეუძლია უელსურად საუბარი ამავე აღწერის დროს ჩრდილოეთ ირლანდიაში ადამიანი აცხადებდა რომ ისინი ირლანდიურს გარკვეულ დონეზე ფლობდნენ შოტლანდიაში ზე მეტმა ადამიანმა მოსახლეობის მხოლოდ ზე ნაკლები გარკვეულ დონეზე იცოდა გელური ენა მათ შორის ცხოვრობს გარე ჰებრიდებში სამეფოში იზრდება იმ ბავშები რიცხვი რომლებიც უელსურ ან შოტლანდიურ გელურ ენებს სწავლობენ ამჟამინდელი გაერთიანებული სამეფოს ტერიტორიებზე უკვე წელია რაც ქრისტიენული რელიგიები დომინირებენ მიუხედავად იმისა რომ მოქალაქეთა უმრავლესობა რელიგიურ მრწამსს ჯერ კიდევ ქრისტიანობას უკავშირებს ეკლესიის რეგულარული დასწრება მკვეთრად დაეცა საუკუნის შუა პერიოდის შემდეგ ხოლო ემიგრაციამ და დემოგრაფიულმა ცვლილებებმა ხელი შეუწყო სხვა სარწმუნოების განსაკუთრებით ისლამის ზრდას გაერთიანებული სამეფოს ეკონომიკა ეფუძნება ლიბერალიზმის საბაზრო ეკონომიკისა და დაბალი გადასახადების პრინციპებს ის ითვლება წინაპრად ე წ ანგლოსაქსური კაპიტალიზმისა მიუხედავად იმისა რომ ბრიტანეთის მოსახლეობა მსოფლიოს მოსახლეობის ს შეადგენს გაერთიანებული სამეფო მეოთხე ადგილზეა მსოფლიოში ვაჭრობის მხრივ ხოლო მისი მთლიანი შიდა პროდუქტი მსოფლიოში სიდიდით მეექვსე ხოლო ევროპაში მესამეა გერმანიისა და საფრანგეთის შემდეგ ეკონომიკის უდიდესი დარგია მომსახურების სფერო რაშიც განსაკუთრებულ როლს ასრულებს საბანკო საფინანსო ბიზნესი და ტურიზმი ენერგეტიკული შესაძლებლობებით უძლიერესია ევროკავშირში ქვეყანა მანქანათმშენებლობის სამშობლოა სამრეწველო საწარმოები აღჭურვილია ულტრათანამედროვე ტექნიკით შრობის ნაყოფიერება ერთ ერთი უმაღლესია მსოფლიოში გამოირჩევა ქიმიური ფარმაცევტული და ბიოტექნიკური ინდუსტრია მნიშვნელოვანია ასევე ელექტრონიკა და თვითმფრინავთმშენებლობა აგრობიზნესი ერთი ერთი ყველაზე მაღალპროდუქტიულია მსოფლიოში მრავალფეროვანი ლანდშაფტი ისტორიულ არქიტექტურული ძეგლები და ულტრათანამედროვე საკომუნიკაცია საშუალებების გამო ბრიტანეთი მსფოლიოს ერთ ერთი უმსხვილესი ტურისტული რეგიონია ყოველწლიურად აქ მილიონი ტურისტი ჩამოდის უდიდესი ტურისტული ცენტრებია ლონდონი სტრატფორდი მდ ეივონზე უინძირო ედინბურგი და ა შ ტურისტების უდიდესი ნაწილი ჩამოდის აშშ დან და ევროპის ქვეყნებიდან განსაკუთრებით კი გერმანიიდან საფრანგეთიდან ირლანდიიდან და ნიდერლანდებიდან ბოლო წლებში ტურისტული ინდუსტრია ქვეყნის ეკონომიკის ერთ ერთი უმსხვილესი დარგი გახდა ბრიტანეთის კულტურული მრავალფეროვნება განპირობებულია როგორც რეგიონალური თავისებურებებით ასევე ბრიტანეთის იმპერიის მემკვიდრეობით ბრიტანული ლიტერატურის სახეებია ინგლისელი შექსპირი შოტლანდიელი რობერტ ბერნსი უელსელი დილან თომასი ჩრდილოეთირლანდიელი შეიმან ჰინი იანი წლებიდან დაწყებული ისა და როლინგ სტოუნზის პოპულარობის გამო ბრიტანეთი ახალგაზრდული კულტურის ავანგარდშია ღირსშესანიშნაობანი ვიქტორიანული ეპოქის განმავლობაში დიდ ბრიტანეთში წარმოიშვა ან დიდად მნიშვნელოვნად განვითარდა სპორტის ისეთი სახეობები როგორებიცაა ფეხბურთი ჩორბურთი რაგბი რაგბი ლიგა გოლფი კრივი ნეტბოლი ნიჩბოსნობა და კრიკეტი წელს საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის პრეზიდენტმა ჟაკ როგემ თქვა ეს დიდი სპორტისმოყვარული ქვეყანა ფართოდ არის აღიარებული როგორც თანამედროვე სპორტის სამშობლო პირველად აქ დაშიფრეს სპორტსმენისა და სამართლიანი თამაშის ცნებები გარკვეულ წესებში და აქ შედიოდა სპორტი სკოლის სასწავლო გეგმაში როგორც სასწავლო ხელსაწყო საერთაშორისო კონკურსების უმეტესობაში ინგლისს შოტლანდიასა და უელსს ცალკეული გუნდები წარმოადგენენ ჩრდილოეთ ირლანდიას და ირლანდიის რესპუბლიკას ჩვეულებრივ ერთი გუნდი ჰყავთ რომელიც მთლიან ირლანდიას წარმოადგენს საერთაშორისო შეჯიბრებებზე გამონაკლისია ფეხბურთი და თანამეგობრობის თამაშები სპორტულ კონტექსტებში ინგლისის შოტლანდიის უელსის და ირლანდიის ჩრდილოეთ ირლანდიის გუნდებს ხშირად კოლექტიურად მოიხსენიებენ როგორც საშინაო ერები არის რამდენიმე სპორტი რომელშიც ერთი გუნდი წარმოადგენს გაერთიანებული სამეფოს ყველა ქვეყანას ოლიმპიადის ჩათვლით ამ შემთხვევაში გუნდი დიდი ბრიტანეთის სახელით ასპარეზობს და წლის ზაფხულის ოლიმპიადები ჩატარდა ლონდონში ამით იგი გახდა პირველი ქალაქი რომელმაც ზაფხულის ოლიმპიადას სამჯერ უმასპინძლა კრიკეტი ინგლისში გამოიგონეს ხოლო მისი წესები წელს მარილებონის კრიკეტის გუნდმა ჩამოაყალიბა ინგლისის კრიკეტის ნაკრები რომელსაც ინგლისისა და უელსის კრიკეტის საბჭო მართავს და ირლანდიის კრიკეტის ნაკრები რომელსაც კრიკეტ ირლანდია მართავს წარმოადგენენ ინგლისის კლუბებს რომლებსაც ტესტ სტატუსი გააჩნიათ გუნდის წევრები არიან ქვეყნის მთავარი მხარეებიდან არიან არჩეულნი და მასში როგორც ინგლისელი ისე უელსელი მოთამაშეები შედიან კრეკეტი განსხვავდება ფეხბურთისა და რაგბისაგან სადაც უელსსა და ინგლისს ცალკეული ეროვნულ გუნდები ჰყავთ აღსანიშნავია რომ უელსს წარსულში საკუთარი გუნდი ჰყავდა ირლანდიელი და შოტლანდიელი კრიკეტის მოთამაშეები ინგლისში თამაშობდნენ რადგან არცერთ მათგანს არ გააჩნდა ტესტ სტატუსი ქვეყანაში ვხვდებით პროფესიონალური ლიგის ჩეპიონატსაც რომელში ასპარეზობენ ინგლისის მუნიციპალიტეტისა და უელსის წარმომადგენლები გუნდები თანამედროვე თამაში ჩოგბურთი ბირმინგემში ინგლისში იან წლებში წარმოიქმნა მსოფლიოს უძველესი ჩოგბურთის ჩემპიონატი უიმბლდონის ტურნირი პირველად წელს ჩატარდა დღეს კი აღნიშნული ჩემპიონატი ორ კვირის განმავლობაში ივნისის ბოლოდან ივლისის დასაწყისამდე მიმდინარეობს გოლფი მიმდევართა რაოდენობით ქვეყნის მეექვსე ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობაა ესპანეთი ოფიციალურად ესპანეთის სამეფო სახელმწიფო ევროპის სამხრეთ დასავლეთით პირენეის ნახევარკუნძულზე მოსაზღვრე ქვეყნებია საფრანგეთი ანდორა პორტუგალია ესპანეთი კონსტიტუციური მონარქიაა საკანონმდებლო ორგანოა გენერალური კორტესები რომელიც შედგება სენატისა წევრი და კონგრესისაგან წევრი სახელმწიფოს მეთაურია მეფე ფილიპე ესპანეთის სამეფოს შემადგენლობაში შედის ავტონომიური რეგიონი აგრეთვე ჩრდილოეთ აფრიკის სანაპიროზე მდებარე ორი ავტონომიური ქალაქი ესპანეთი ინდუსტრიულ აგრარული ქვეყანაა ერთობლივი ეროვნული პროდუქტის მოცულობით მლრდ მსოფლიოში მე ადგილი უკავია ესპანეთის ეროვნული დღესასწაული არის ესპანელი ერის დღე რომელიც ქრისტეფორე კოლუმბის მიერ ამერიკის აღმოჩენის დღეს ოქტომბერს აღინიშნება საუკუნის დასაწყისში ქვეყანაში აქტიური პოლიტიკური ბრძოლა მიმდინარეობდა რაც სამოქალაქო ომში გადაიზარდა წლამდე ქვეყანას მართავდა დიქტატორი გენერალი ფრანსისკო ფრანკო რის შემდეგაც აღდგენილ იქნა მონარქია წელს ქვეყანა ევროკავშირის წევრი გახდა ქვეყანა დასავლეთ ევროპაში მდებარეობს და პირენეის ნახევარკუნძულის უკავია მოსაზღვრე ქვეყნებია საფრანგეთი ანდორა პორტუგალია ეკუთვნის კუნძულები ატლანტის ოკეანესა და ხმელთაშუა ზღვაში ასევე ტერიტორიები ჩრდილოეთ აფრიკაში რელიეფში ჭარბობს დაბალი და საშუალო სიმაღლის პლატოები და მთები ქვეყანა მდიდარია სასარგებლო წიაღისეულით მათ შორის ნახშირითა და ვერცხლისწყლით ესპანეთის სანაპირო ზოლის მნიშვნელოვან ნაწილში ჰავა ხმელთაშუაზღვიურია შიგა რაიონებში კი უფრო კონტინენტური ტყეებს ტერიტორიის მხოლოდ უკავია ესპანეთი შვეიცარიის შემდეგ ყველაზე მაღალმთიანი ქვეყანაა ევროპაში მთები და მთაგრეხილები მისი ტერიტორიის ს შეადგენს მესეტის მთაგრეხილი იკავებს ქვეყნის თითქმის ს მესეტის დასავლეთ ნაწილში ტექტონიკური კანიონები და მდინარეების კალაპოტებია აღმოსავლეთით ის უფრო მოსწორებულია ცენტრალური კორდილიერები მესეტას ყოფენ ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებად მესეტის ჩრდილოეთით ბისკაის ყურის სანაპიროზე გადაჭიმულია კანტაბრიის მთები რომლებიც წარმოადგენენ ესპანეთის ყველაზე ძნელად მისადგომ მთათა სისტემის პირინეის გაგრძელებას რამდენიმე პარალელური სისტემა აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ გადაჭიმულია კმ პირინეის მთების საშუალო სიმაღლე დაახლოებოთ მეტრია ყველაზე მაღალი წერტილია ანეტო მ პირენეების სამხრეთ ფერდობი წარმოადგენს სამთო ტურიზმის მსხვილ საერთაშორისო ცენტრს მესეტის ჩრდილო აღმოსავლეთით გადაჭიმულია იბერიის მთები სიგრძით კმ და სიმაღლით მ პიკი მონკაო იბერიის მთებში იღებს სათავეს ესპანეთის ყველაზე მსხვილი მდინარეები აღმოსავლეთ პირინეებსა და იბერიის მთებს შორის ხმელთაშუა ზღვამდე გადაჭიმულია არც თუ ისე მაღალი კატალონიის მთები ქვეყნის სამხრეთ აღმოსავლეთში განლაგებულია კორდილიერა ბეტიკას მთათა სისტემა ცენტრში სიერა ნევადას მთები ტერიტორიის დარჩენილი უკავია ანდალუზიის დაბლობს სიერა მორენასა და კორდილიერა ბეტიკას შორის სადაც მიედინება მდინარე გვადალკვივირი არაგონის დაბლობი მდინარე ებროს ხეობაში და რამდენიმე პატარა დაბლობი ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროზე ესპანეთის სანაპიროები ძალიან მრავალფეროვანია დიუნებით ქვიშიანი და სილიანი სანაპიროებით გალისიის სანაპიროს ნაწილი ნორვეგიის ფიორდების მსგავსია ხოლო ჩრდილო სანაპირო ცნობილია მცირე ზომის გამოქვაბულებით ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროებზე გვხვდება უდაბური ლაგუნები და ჭაობები ესპანეთისთვის დამახასიათებელია სუბტროპიკული ხმელთაშუაზღვიური ჰავა ცხელი მწველი ზაფხულითა და რბილი წვიმიანი ზამთრით საშუალო ტემპერატურა იანვარში მერყეობს დან მდე ივლისში დან მდე ესპანეთის მრავალფეროვანი და კონტრასტული ჰავა აიხსნება რელიეფის სირთულით ატლანტის ოკეანისა და აფრიკის კონტინენტის კლიმატის ზემოქმედებით ყველაზე მეტი ნალექი მოდის ჩრდილოეთში და ჩრდილო დასავლეთ ნაწილში წლიური ნალექის რაოდენობა აქ მმ ზე მეტია მთიან რაიონებში კი მმ ცენტრალური და სამხრეთ აღმოსავლეთი რაიონები უფრო მშრალია წლიური ნალექიანობა მმ ზე ნაკლებია გამოიყოფა მაღალმთიანი რაიონები ცივი ზამთრით უხვი თოვლიანობითა და გრილი ზაფხულით რომელიც მშრალია სამხრეთში ნესტიანი და წვიმიანი ჩრდილოეთ ესპანეთში პირინეებში თოვლის ხაზი მეტრზეა ესპანეთში საბერძნეთისა და იტალიის მსგავსად ევროპაში ყველაზე ბევრი მზიანი დღეა ესპანეთში საკმაოდ ბევრი მაგრამ მცირეწყლოვანი მდინარეთა სისტემაა რომლებიც როგორც ატლანტის ოკეანის ასევე ხმელთაშუა ზღვის აუზსაც მიეკუთვნებიან განსაკუთრებით მნიშვნელოვან მდინარეთა სისტემებს წარმოადგენს ატლანტის ოკეანის აუზში შემავალი მდინარეები დუერო კმ ტეჟო კმ გვადიანა კმ გვადალკვივირი კმ და ასევე ებრო კმ რომელიც ხმელთაშუა ზღვაში ჩაედინება ესპანეთის სხვა მსხვილი მდინარეებიდან გამოიყოფა მინო კმ ატლანტიკისაუტი ხუკარი კმ და სეგურა კმ თუ არ ჩავთვლით კანარის კუნძულებს ესპანეთში ითვლიან დაახლოებით ჯიშის მცენარეს ოდესღაც ვრცელი ტყეებისაგან მხოლოდ მცირე ნაწილი დარჩა ძირითადად ჩრდილოეთში მცენარეების საფარი ჩრდილოეთის ნესტიან და დანარჩენ მშრალ ნაწილში მკვეთრად არის განსხვავებული ჩრდილოეთისათვის დამახასიათებელია ფართოფოთლოვანი ტყეები ასევე არის ფოთოლმცვენი მუხა მშრალი ესპანეთი ღარიბია ტყეებით აქ გავრცელებულია მარადმწვანე მუხის ჯიშები ასევე ხმელთაშუა ზღვის მცენარეები ქვეყნის ცენტრალურ ნაწილსა და სამხრეთის მთებში გვხვდება შავი ფიჭვის ტყეები მშრალ ესპანეთში ყველაზე მეტად გავრცელებულია მარადმწვანე ხმელთაშუაზღვის ტიპის ბუჩქები და ნახევრადბუჩქოვანი გარიგები ქვეყნის აღმოსავლეთში გარიგებს ენაცვლება მაღალი ბალახები ესპანეთი ძალიან მდიდარი და მრავალფეროვანი ფაუნით გამოირჩევა ჩრდილოეთში ფაუნა შუაევროპულია ბევრია ირემი შველი და ტახი მთის რაიონებში შემორჩა წმინდა სისხლის ირემი და პირინეის მთის თხები კანტაბრიისა და ლეონის მთებში გვხვდება მურა დათვი მტაცებლებიდან მგელი და მელა ესპანეთი ევროპაში ყველაზე მდიდარ ქვეყნად ითვლება ფრინველთა ჯიშის რაოდენობით ზაფხულში აქ შეგვიძლია ვნახოთ სახეობის მტაცებელი ფრინველი ქორი არწივი შავარდენი ბევრია წყალმცურავი სახეობები იხვი ბატი ფლამინგო წერო ქვეწარმავლებიდან კუ გველი ქამელეონი მორიელი ასევე მდიდარია თევზებით სამეფოს მოსახლეობა მრავალფეროვანია ეროვნულ უმცირესობაში გამოირჩევიან ბასკები გალისიელები და კატალონიელები სიმჭიდროვე მაღალია ცენტრსა და სანაპირო ზოლში მოსახლეობის ცხოვრობს ქალაქებში გაბატონებული რელიგია კათოლიციზმია ქვეყნის ეკონომიკურ ცხოვრებაში მსგავსად სხვა პოსტინდუსტრიული ქვეყნებისა წამყვანი პოზიცია უკავია მომსახურების სფეროს უდიდესია ტურიზმის როლი მრეწველობაში ძირითადად უცხოური კაპიტალის დახმარებით ვითარდება ულტრათანამედროვე დარგები მიმდინარეობს ტრადიციული დარგების მოდერნიზაცია მნიშვნელოვანია აგრობიზნესის როლი რაშიც წამყვანია მემცენარეობა ესპანეთი ზეთისხილისა და მეციტრუსეობის კლასიკური ქვეყანაა ზეთისხილის მოყვანით ესპანეთი პირველია მსოფლიოში პროვინციიდან ზეთისხილი მოჰყავთ ში ზეთისხილის ნარგავებს უკავია დამუშავებული მიწების ციტრუსების ექსპორტით ესპანეთს ბადალი არ ჰყავს მსოფლიოში ესპანეთში ასევე განვითარებულია ეკონომიკის შემდეგი დარგები საფეიქრო მრეწველობა აგრობიზნესი ქიმიური მრეწველობა გემთმშენებლობა მსუბუქი მანქანების წარმოება მძიმე მანქანათმშენებლობა მსუბუქი მანქანათმშენებლობა თევზის რეწვა და სხვ ესპანეთი ინდუსტრიულ აგრარული ქვეყანაა ერთობლივი ეროვნული პროდუქტის მოცულობით მლრდ მსოფლიოში მე ადგილი უკავია ესპანეთში ფართოდაა გავრცელებული საავტომობილო მაგისტრალების ქსელი რომელიც დაახლოებით ათას კმ ს შეადგენს ამასთან ათასი კმ დიდი გამტარობის მქონე მაგისტრალებია მაღალსიჩქარიანი გზების მეშვეობით უპრობლემოდ შეგიძლიათ გადაადგილდეთ პირინეის მთებიდან ანდალუზიამდე როგორც ხმელთაშუა ზღვის გასწვრივ ასევე მადრიდის გავლით რომელიც ყველა სატრანსპორტო არტერიის მთავარ კვანძს წარმოადგენს საერთაშორისო საავტობუსო მარშრუტები მოსახერხებელი და ეფექტურია არსებობს ავტობუსის მომსახურება როგორც შორეულ ისე ახლო მარშრუტებზე ესპანეთის სარკინიგზო ხაზი გადაჭიმულია დაახლოებით ათას კმ ზე რომლიდანაც კმ შეადგენს სწრაფმავალ გზას მადრიდი სევილია მოძრაობის სიჩქარე კმ სთ ასევე სწრაფი მატარებელი ტალგო კმ სთ დადის მარშრუტებზე მადრიდი მალაგა და მადრიდი კადისი როგორც საავტომობილო სარკინიგზო ქსელი რადიალურად იტოტება გადის მადრიდიდან ქვეყნის მთელს ტერიტორიაზე მგზავრების გადაყვანა საზღვაო გზებით თანდათან მნიშვნელოვან მაჩვენებელს აღწევს ისეთ პორტებში როგორიცაა ალხესირას პორტი მილიონი ადამიანი სეუტა მილიონი სანტა კრუს დე ტენერიფე მილიონი ხმელთაშუაზღვის კომპანია ტრანსმედიტერია რეგულარულად ასრულებს მარშრუტებს პირინეის ნახევარკუნძულისა და აფრიკის ჩრდილოეთ ნაწილს შორის საზღვაო ტრანსპორტში ჩართულია დაახლოებით გემი უცხოელი ტურისტების თითქმის მესამედი ესპანეთში სამოგზაუროდ ირჩევს საჰაერო ტრანსპორტს ესპანეთის აეროპორტებში ყოველწლიურად დაახლოებით მილიონი მგზავრი მოძრაობს გადის აეროპორტიდან ასრულებს რეგულარულ გადაზიდვებს ყველაზე მსხვილია მადრიდის აეროპორტი წელს ბარახას აეროპორტით მა მგზავრმა ისარგებლა ფლამენკო ესპანურად არის ესპანური მუსიკისა და ცეკვის ჟანრი რომელიც წარმოიშვა ანდალუსიაში საბოლოოდ ჩამოყალიბებული სახე მან საუკუნეში მიიღო ფლამენკო ესპანური ბოშური და არაბული ფოლკლორის ელემენტებს შეიცავს მისთვის დამახასიათებელია ცეკვა და სიმღერა გიტარის თანხლებით ცეკვას თან ახლავს შეძახილები ტაში თითების ტკაცუნი მამაკაცები ცეკვას ასრულებენ ფეხების ძლიერი რიტმული მოძრაობით ქალები ხელებისა და ტანის ცეცხლოვანი მოძრაობით კორიდა სათავეს იღებს ბრინჯაოს ხანიდან და უკავშირდება პირინეის ნახევარკუნძულის მცხოვრებ იბერიელებს რომლებიც ხარებს წმინდა ცხოველებად აღიქვამდნენ თავიდან ხარის მოკვლა სპეციალური რიტუალი იყო უკვე ესპანეთის ერთიან სახელწიფოდ ჩამოყალიბების შემდეგ კორიდა მოსახლეობის ელიტარული ნაწილის გასართობი გახდა თანამედროვე კორიდა გაჩნდა ანდალუზიაში მასში მონაწილეობას იღებს ხარი დან წლამდე მისი წონა არ უნდა იყოს კგ ზე ნაკლები ირლანდია ქვეყანა დასავლეთ ევროპაში მდებარეობს ამავე სახელწოდების კუნძულზე ფართობი კმ დედაქალაქია დუბლინი რომელიც კუნძულის აღმოსავლეთით მდებარეობს სახმელეთო საზღვარი მხოლოდ ჩრდილოეთ ირლანდიასთან გააჩნია რომელიც დიდი ბრიტანეთის ნაწილია დასავლეთით აკრავს ატლანტის ოკეანე სამხრეთით კელტების ზღვა სამხრეთ აღმოსავლეთით წმინდა გიორგის სრუტე და ირლანდიის ზღვა აღმოსავლეთიდან ამჟამინდელმა ირლანდიის რესპუბლიკამ პოლიტიკური დამოუკიდებლობა გაერთიანებული სამეფოსაგან წელს მიიღო დამოუკიდებლობისათვის ომის შემდეგ კუნძულის ჩრდილო დასავლეთით მდებარე ოლსტერის პროვინციის დიდი ნაწილი კი სამეფოს შემადგენლობაში დარჩა ქვეყნის ოფიციალური სახელწოდებაა ირლანდიის რესპუბლიკა ირლანდიულად ინგლისურად სახელი ირლანდია უკავშირდება პროტო კელტურ სიტყვას რაც ნაყოფიერ ადგილს ნიშნავს მისი ლათინური სახელია უელსური ბრეტონული ეს შესაძლოა მიუთითებდეს ირლანდიელთა წინაპრების კავშირს პირენეის ნახევარკუნძულის უძველეს მოსახლეებთან იბერიელებთან სახელის ეროვნული ფორმა გელურ ენაზე ქვეყნის შესატყვისია გეოგრაფიული თვალსაზრისით ქვეყანა განლაგებულია ლაბრადორის ნახევარკუნძულის სამხრეთ ალასკისა და სამხრეთ კამჩატკის განედზე თუმცა კუნძულოვანი მდებარეობისა და გოლფსტრიმის თბილი დინების გავლენით ზღვიური ტიპის კლიმატია ჩამოყალიბებული წლიური ტემპერატურული ამპლიტუდა არაა მაღალი და ს შეადგენს ზაფხული გრილია ნალექიანი საშუალო ტემპერატურა ზამთარი ნაკლებად ყინვიანია საშუალო ტემპერატურა დაფიქსირებული აბსოლუტური ტემპერატურული მაქსიმუმი აღინიშნა წლის ივნისში რეალურად გველები კუნძულიდან გაქრნენ გამყინვარების უკანასკნელი ციკლის დროს ათასი ათასი წლის წინ ირლანდია წელს მიღებული კონსტიტუციის თანახმად წარმოადგენს საპარლამენტო რესპუბლიკას სადაც სახელმწიფოს მეთაურს წარმოადგენს ქვეყნის პრეზიდენტი ირლ პრეზიედნტს ირჩევენ საერთო არჩევნების შედეგად წლის ვადით კანდიდატის წარდგენა შეუძლიათ მხოლოდ საკანონმდებლო ორგანოს წევრს ან არანაკლებ საგრაფს წარმომადგენლებს პრეზიდენტი წარმოადგენს უმაღლეს მთავარსარდალს ასევე ნიშნავს პრემიერ მინისტრს ირლ წლის ოქტომბრის საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგად ამჟამინდელი პრეზიდენტი მერი მაკელისი წლიდან შეცვალა მაიკლ ჰიგინსმა პრემიერ მინისტრი ინიშნება ქვეყნის საკანონმდებლო ორგანოს ეროვნული პარლამენტის წარდგენით ძირითადად წარმოადგენს მმართველი პარტიის ლიდერს პრემიერი ასევე აყალიბებს მინისტრთა კაბინეტს დღესდღეობით პრემიერ მინისტრია ენდა კენი ქვეყნის საკანონმდებლო ორგანო ეროვნული პარლამენტია რომელიც ორი პალატისგან შედგება ზედა პალატაში წარმოდგენილია შერეული მეთოდით არჩეული სამოცი წევრი რომელთაგან ნაწილს ნიშნავს პრემიერი ნაწილს ზოგიერთი ირლანდიური უნივერსიტეტი და ნაწილს ქვედა პალატის წევრებისგან შერჩეული სპეციალური კომისია თუმცა ბოლო წლებში გააქტიურდა საპირისპირო ტენდენცია როდესაც ირლანდიაში ბრუნდებიან როგორც ადრე წასული ემიგრანტების შთამომავლები ასევე ჩამოდიან სხვა ქვეყნების წარმომადგენლები განსაკუთრებით პოლონელები ლიეტუველები სხვ მორწმუნე მოსახლეობის კათოლიკეა მნიშვნელოვანი რელიგიური საზოგადოებაა ირლანდიის ეკლესია რომლის მრევლი მორწმუნეთა ს შეადგენს ასევე ცხოვრობენ სხვა პროტესტანტული მიმდინარეობების ისლამის მართლმადიდებლობის მიმდევრები კარტოფილის შიმშილობის პერიოდში ხოლო წლამდე ირლანდიური ენის სწავლება დაწყებით სკოლებშიც კი აკრძალული იყო ამჟამად ირლანდიური ენა რესპუბლიკის ხოლო წლის იანვრიდან კი ევროკავშირის ოფიციალურ ენას წარმოადგენს ამჟამად მას ფლობს ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით თუმცა ყოველდღიურ სალაპარაკო ენად მხოლოდ ქვეყნის უკიდურეს დასავლეთ ნაწილში გელტახტებშია შემორჩენილი ირლანდია ინდუსტრიულ აგრარული ქვეყანაა ე ე პ მოცულობით მლრდ მსოფლიოში ე ადგილი უკავია იტალია ოფიციალურად იტალიის რესპუბლიკა უნიტარული საპარლამენტო რესპუბლიკა სამხრეთ დასავლეთ ევროპაში ჩრდილოეთით ალპების გასწვრივ ესაზღვრება საფრანგეთი შვეიცარია ავსტრია და სლოვენია სამხრეთით ის მთლიანად მოიცავს აპენინის ნახევარკუნძულს ხმელთაშუა ზღვის ორ უდიდეს კუნძულს სიცილიასა და სარდინიას ასევე სხვა მრავალ პატარა კუნძულს იტალიის საზღვრებში მდებარეობს ორი ანკლავი დამოუკიდებელი სახელმწიფოები სან მარინო და ვატიკანი ამავე დროს იტალია შვეიცარიის ტერიტორიაზე ფლობს ექსკლავ კამპიონე დ იტალიას იტალიის ტერიტორია მოიცავს კმ ს და ახასიათებს ზომიერი სარტყლის კლიმატი მლნ მცხოვრებით იტალია ევროპაში მე სახელმწიფოა მოსახლეობის რაოდენობის მხრივ და მსოფლიოში ე იტალიის დედაქალაქი რომი საუკუნეთა განმავლობაში დასავლური ცივილიზაციის პოლიტიკურ და რელიგიურ ცენტრს წარმოადგენდა როგორც რომის იმპერიის დედაქალაქი და წმინდა ეპარქიის ადგილსამყოფელი რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ იტალიამ გაუძლო უცხოელ ხალხთა მრავალ ინვანსიას ძირითადად ისეთი ხალხებისგან როგორებიც იყვნენ გერმანიკული ტომები ლანგობარდები და ოსტგუთები შემდეგ ბიზანტიელები უფრო მოგვიანებით კი ნორმანები და ა შ საუკუნეების შემდეგ იტალია საზღვაო რესპუბლიკებისა და რენესანსის სამშობლო გახდა იტალია მდებარეობს ევროპაში ახლოს არის საფრანგეთთან იტალიური ენა უნდა ისწავლოს თვით მარიამ ხოფერიამ პოსტ რომის იმპერიული საკმაოდ ხანგრძლივი ისტორიის მანძილზე იტალია დაყოფილი იყო მრავალ სამეფოდ და ქალაქ სახელმწიფოდ მაგალითად როგორებიც იყო სარდინიის სამეფო ორი სიცილიის სამეფო მილანის საგრაფო მაგრამ წელს გაერთიანდა გაერთიანების მღელვარე პერიოდი ისტორიაში ცნობილია როგორც გვიანდელ საუკუნიდან და მეორე მსოფლიო ომის ბოლომდე იტალია ფლობდა კოლონიურ იმპერიას რომელზეც მისი მმართველობა ვრცელდებოდა და ოგო მოიცავდა ლიბიას ერიტრეას სომალის ეთიოპიას ალბანეთს დოდეკანესის კუნძულებსა და ტიანძინის კონსესიას ჩინეთში თანამედროვე იტალია დემოკრატიული რესპუბლიკაა რანგირებულია როგორც მსოფლიოს ე ყველაზე განვითარებული ქვეყანა და ცხოვრების ხარისხის ინდექსით შედის მსოფლიო ქვეყანათა ათეულში იტალია გამოირჩევა ცხოვრების ძალიან მაღალი სტანდარტით და ერთ სულ მოსახლეზე მთლიანი შიდა პროდუქტის მაღალი მაჩვენებლით წარმოადგენს ევროკავშირის ჩანასახის დამფუძნებელ წევრს და ევროზონის ნაწილს იტალია ასევე არის დიდი რვიანის დიდი ოციანისა და ნატოს წევრი გააჩნია მსოფლიოში მესამე უდიდესი ოქროს მარაგი მშპ ის მერვე უდიდესი მაჩვენებელი მსოფლიოში მეათე უდიდესი მშპ და მეექვსე უდიდესი სახელმწიფო ბიუჯეტი ის ასევე არის ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის ევროპის საბჭოს დასავლეთ ევროპის კავშირისა და გაეროს წევრი იტალია ფლობს მსოფლიოში მეცხრე უდიდეს თავდაცვით ბიუჯეტს და მის ტერიტორიაზე განთავსებულია ნატოს ბირთვული იარაღი იტალია დიდ როლს თამაშობს გლობალურ სამხედრო კულტურულ და დიპლომატიურ საქმიანობებში ქვეყნის ევროპული პოლიტიკის სოციალური და ეკონომიკური გავლენა მას მთავარ რეგიონულ ძალად აქცევს იტალიას გააჩნია საზოგადოების განათლების მაღალი დონე და წარმოადგენს მაღალგლობალიზებულ ერს ქვეყანა დასავლეთ ევროპაში აპენინის ნახევარკუნძულსა და მიმდებარე კუნძულებზე მოსაზღვრე ქვეყნებია საფრანგეთი შვეიცარია ავსტრია სლოვენია იტალიის ტერიტორიაზე მდებარეობს ორი სუვერენული სახელმწიფო ანკლავი ვატიკანი და სან მარინო იტალია მდებარეობს ზომიერი სარტყლის ტყის ზონისა ჩრდილოეთით და სუბტროპიკული სარტყლის სამხრეთით ფარგლებში მის ბუნებაზე დიდ გავლენას ახდენს ხმელთაშუა ზღვა ნაპირი სუსტადაა დანაწევრებული ცოტაა მოხერხებული უბე შედარებით მეტადაა დანაწევრებული აპენინის ნახევარკუნძულის სამხრეთი სანაპირო სანაპირო ხაზის სიგრძეა დაახლოებით კმ ტერიტორიის დაახლოებით უჭირავს მთებსა და მაღლობებს ჩრდილოეთით გადაჭიმულია ალპები მთა მონბლანი მ იტალიის უმაღლესი წერტილი მის სამხრეთით აპენინის ნახევარკუნძულის გასწვრივ თითქმის კმ ზე გადაჭიმულია აპენინის მთები მთა კორნო გრანდე მ ეტნა მ სტრომბოლი ვულკანო შუა და სამხრეთ იტალიაში ხშირია მიწისძვრა მესინის სიცილიის სასარგებლო წიაღისეულიდან აღსანიშნავია ქვანახშირი ლიგნიტი ნავთობი ბუნებრივი აირი ტყვიის თუთიისა და რკინის მადანი ბოქსიტი პირიტი ვერცხლისწყლის მადანი გოგირდი მარმარილო ჰავა იტალიის დიდ ნაწილში სუბტროპიკულია ხმელთაშუაზღვიური პადანის ვაკეზე სუბტროპიკულიდან ზომიერში გარდამავალი ზაფხული ცხელი და მშრალია მდინარეთა ქსელი ყველაზე ხშირია ჩრდილოეთ ნაწილში სადაც გადის იტალიის უდიდესი მდინარე პო სიგრძე კმ პადანის ვაკეზე მიედინება მდინარეები ადიჯე ბრენტა პიავე ტალიამენტო რენო და სხვ აპენინის ნახევარკუნძულის უდიდესი მდინარეებია არნო და ტიბრი დიდი ტბების უმეტესობა გარდა კომო ლაგო მაჯორე და სხვ ლომბარდიის ალპების მთისწინეთშია აპენინის ნახევარკუნძულის უდიდესი უდიდესი ტბებია ბოლსენა ბრაჩანო და სხვ ალპებში მეტრამდე სიმაღლეზე მთის ფართოფოთლოვანი ტყეა დან მ მდე წიფლნარი და წიწვნარია მთა ტყის ყომრალ და ნეშომპალა ნიადაგებზე მაღლა ბუჩქნარი სუბალპური და ალპური მდელოები მთა მდელოს ნიადაგზე თხემურ ნაწილში გაშიშვლებული კლდეები და შვავებია აპენინებში სიცილიასა და სარდინიაში მ მდე მარადმწვანე ქვამუხის კორპის მუხის მინიისა და ალეპოს ფიჭვის კორომები და ბუჩქნარია უმთავრესად ყავისფერ ნიადაგზე მაღლა მ მდე ჭარბობს მთის ფართოფოთლოვანი ტყეები ყავისფერ და მთის მურანიადაგებზე ცხოველები შემორჩენილია მხოლოდ მთაში ალპებსა და აპენინებში ბინადრობს არჩვი ველური კატა კვერნა ქრცვინი ცენტრაურ აპენინებში მურა დათვი გავრცელებულია კურდღელი ციყვი ფრინველთა მდე სახეობა ბევრია ქვეწარმავალი და თევზი ხმელთაშუა ზღვაში მდებარე იტალიის ნახევარკუნძული შემოსაზღვრულია ზღვით აღმოსავლეთით ადრიატიკის ზღვა სამხრეთით იონიის ზღვა და დასავლეთით ტირენიის და ლიგურიის ზღვები იტალიის მდინარეების უმეტესობა ჩაედინება ან ადრიატიკის ზღვაში პო პიავე ადიჯე ბრენტა ტალიამენტო და რენო ან ტირენიის ზღვაში არნო ტიბრი და ვოლტურნო ზოგიერთი სასაზღვრო მუნიციპალიტეტიდან მომავალი მდინარე ლივინგო ლომბარდიაში ინიჩენი და სექსტონი ტრენტინო ალტო ადიჯეში დრავასა და დუნაის აუზების გავლით შავ ზღვაში ჩაედინება აგრეთვე აგო დი ლეიდან მომავალი მდინარე რაინის აუზის გავლით ჩრდილოეთის ზღვაში ჩაედინება ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში ვხვდებით მრავალ სუბალპურ ტბებს რომელთაგან უდიდესია გარდა კმ სხვა ცნობილი სუბალპური ტბებია ლაგო მაჯორეს ტბა კმ რომლის უკიდურესი ჩრდილოეთ ტერიტორია შვეიცარიას ეკუთვნის კომოს ტბა კმ ერთ ერთი ყველაზე ღრმა ტბა ევროპაში ორტა ლუგანოს ტბა იზეოს ტბა და იდროს ტბა სხვა აღსანიშანი ტბებია ტრაზიმენო ბოლსენის ტბა ბრაჩანოს ტბა ვიკოს ტბა ლაგო დი ვარანო ლესინას ტბა გარგანოში და ომოდეოს ტბა სარდინიაში იტალიაში მდებარეობს ვულკანი რომელთაგანაც აქტიურია ეტნა სტრომბოლი ვულკანო და ვეზუვი ვეზუვი ევროპის ძირითად ტერიტორიაზე ერთადერთი მოქმედი ვულკანია იგი ცნობილია წელს ამოფრქვევით რომელმაც ჰერკულანუმი და პომპეი გაანადგურა ვულკანური აქტივობებით რამდენიმე გორაკი და კუნძულია წარმოქმნილი იტალიის ფაუნა ევროპაში ყველაზე მრავალფეროვანია ზე მეტი დაფიქსირებული სახეობით რაც მთელი ევროპის ფაუნის მესამედზე მეტია გეოგრაფილი მდებარეობის გამო კლიმატი იტალიის სხვადასხვა ტერიტორიაში ერთმანეთისგან მკვეთრად განსხვავდება ქვეყნის ჩრდილოეთით და ცენტრალურ ნაწილში მდებარე ტერიტორიებზე კლიმატი ზომიერი სუბტროპიკულიდან ზომიერ კონტინენტურამდე და ოკეანურამდე იცვლება უფრო კონკრეტულად პოს ხეობაში კლიმატი უმეტესად კონტინენტურია მკაცრი ზამთრით და ცხელი ზაფხულით კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის მიხედვით ლიგურიას ტოსკანასა და ქვეყნის სამხრეთ ნაწილის უმეტესი ტერიტორიები მოქცეულნი არიან ხმელთაშუა ზღვის კლიმატის გავლენის ქვეშ სანაპირო ზოლის კლიმატი მკვეთრად განსხვავდება ქვეყნის შიდა ნაწილის გორაკებისა და ხეობების კლიმატისაგან განსხვავება განსაკუთრებით შეიმჩნევა ზამთარში ზღვის დონიდან სიმაღლის მატებასთან ერთად ამინდი უფრო ცივი სველი და ხშირად თოვლიანი ხდება სანაპირო ტერიტორიები ძირითადად ხასიათდება ზომიერი თბილი ზამთრით და მშრალი ზაფხულით აგრეთვე დაბლობზე მდებარე ტერიტორიები ზაფხულის განმავლობაში უფრო ცხელია ქვეყნის ტერიტორიაზე ზამთრის საშუალო ტემპერატურა გრადუსიდან ალპებში გრადუსამდე სიცილიაში ხოლო ზაფხულის საშუალო ტემპერატურა გრადუსებს შორის მერყეობს იტალიის პირველი დონის ქვედანაყოფი რეგიონია იტალიის შემადგენლობაში შედის რეგიონი აპულია აბრუცი ბაზილიკატა ემილია რომანია ვენეტო კალაბრია კამპანია ლაციო ლიგურია ლომბარდია მარკე მოლიზე პიემონტი ტოსკანა უმბრია ვალე დ აოსტა სარდინია სიცილია ტრენტინო ალტო ადიჯე ფრიული ვენეცია ჯულია უკანასკნელ ხუთ რეგიონს ავტონომიური რეგიონის სტატუსი აქვს რეგიონები თავის მხრივ პროვინციებად იყოფა წლის მონაცემებით ქვეყანაში სულ პროვინციაა პროვინციებზე დაბალი დონის ქვედანაყოფია კომუნა იგივე მუნიციპალიტეტი იტალიაში კომუნაა საუკუნის ბოლოდან იან წლებამდე იტალია იყო მასიური ემიგრაციის ქვეყანა წლებში იტალიის დიასპორის პიკის პერიოდში წლიურად დაახლოებით იტალიელი ტოვებდა ქვეყანას ემიგრაცია დაახლოებით მილიონ იტალიელს შეეხო და იგი ითვლება თანამედროვეობის ერთ ერთ უდიდეს მასობრივ მიგრაციად შედეგად დღესდღეისობით მილიონზე მეტი იტალიელი ცხოვრობს ქვეყნის საზღვრებს გარეთ ხოლო თუ ნაწილობრივ იტალიელებსაც ჩავთვლით აღნიშნული რიცხვი მილიონს აჭარბებს იტალიელი ემიგრანტების ძირითადი საცხოვრებელი ქვეყნებიია არგენტინა ბრაზილია ურუგვაი ვენესუელა აშშ კანადა ავსტრალია და საფრანგეთი იტალია ერთ ერთი ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქვეყანაა საშუალო სიმჭიდროვე შეადგენს კაცას კმ ზე დაახლოებით ქალაქში ცხოვრობს რომელთა შორისაც უდიდესებია რომი მილანი ნეაპოლი ტურინი ბერლინის კედლის დაცემის და ევროკავშირის და წლის გაფართოების შემდეგ მიგრაციის დიდი ტალღები წარმოიშვა აღმოსავლეთ ევროპის ყოფილი სოციალისტური ქვეყნებიდან განსაკუთრებით რუმინეთიდან ალბანეთიდან უკრაინადან და პოლონეთიდან ემიგრაციის მნიშვნელოვანი ტალღები წამოვიდა ჩრდილოეთ აფრიკის ქვეყნებიდანაც კერძოდ მაროკოდან ეგვიპტიდან და ტუნისისად მიგრანტთა რაოდენობა განსაკუთრებით გაიზარდა არაბული გაზაფხულის შემდეგ გარდა ამისა ბოლო წლებში იტალიაში აზია წყანრი ოკეანეთიდან განსაკუთრებით ჩინეთიდან და ფილიპინებიდან და ლათინური ამერიკიდან მიგრანტთა მნიშვნელოვანი ტალღები წამოვიდა ამჟამად იტალიის ტერიტორიაზე დაახლოებით ერთი მილიონი ოფიციალურად დარეგისტრირებული რუმინელი ცხოვრობს მათგან დაახლოებით ეთნიკურად არის ბოშა აღნიშნულ ეთნიკურ ჯგუფს რაოდენობით მოსდევენ ალბანელები და მაროკოელები თითოეული წევრით არარეგისტრირებული რუმინელების რეალური რიცხვის დასახელება რთულია თუმცა ბალკანეთის საგამოძიებო რეპორტირების ქსელიის წლის შეფასებით მათი რაოდენობა დაახლოებით მილიონია ქვეყნის ოფიციალური ენა იტალიურია მსოფლიოს მასშტაბით ვხვდებით მილიონ ადამიანს რომლისთვისაც იტალიური მშობლიური ენაა ხოლო დაახლეობით მილიონისთვის მეორე ენა ბოლოდროინდელი ემიგრაციის გამო იტალიაში უამრავი ადამიანი ცხოვრობს რომელთათვის იტალიური ენა არც მშობლიურია და არც რეგიონული იტალიის სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტის თანახმად იტალიის უცხოელ მაცხოვრებლებში რუმინული ყველაზე გავრცელებული მშობლიური ენაა დაახლოებით ადამიანისთვის რუმინული მშობლიური ენაა ქვეყნის წელზე უფროსი უცხოელი მოსახლეობის დაახლოებით სხვა გავრცელებული მშობლიური ენებია არაბული საუბრობს ზე მეტი ადამიანი უცხოელი მოსახლეობის ალბანური საუბრობს მცხოვრები და ესპანური საუბრობს მცხოვრები იტალიაში განათლება არის უფასო და წლის ასაკში სავალებულო შედგება ხუთი ნაწილისგან საბავშვო ბაღი საწყებითი სკოლა ქვედა საშუალო სკოლა ზედა საშუალო სკოლა და უნივერსიტეტი დაწყებითი განათლება გრძელდება წელი სტუდენტები იღებენ საბაზისო განათლებას იტალიურ და ინგლისურ ენებში მათემატიკაში საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში ისტორიაში გეოგრაფიაში სოციალურ კვლევებში ფიზიკურ განათლებაში და ვიზუალურ და მუსიკალურ ხელოვნებებში საშუალო განათლება გრძელდება ხუთი წლის განმავლობაში და მოიცავს სამ ტრადიციულ ტიპს რომლებიც ორიენტირებულია სხვადასხვა აკადემიურ დონეზე ამზადებს სტუდენტებს საუნივერსიტეტო სწავლისთვის კლასიკური ან სამეცნიერო სასწავლო გეგმით ხოლო და მოსწავლეებს ამზადებს პროფესიული განათლებისთვის იტალია მაღალგანვითარებული ინდუსტრიულ აგრარული ქვეყანაა ე ე პ მოცულობით მლრდ მსოფლიოში მე ადგილი უკავია იტალიის ეკონომიკის ყველაზე მომგებიანი დარგი მაფია აღმოჩდა რომლის წლიური ბრუნვა მლრდ ევროა სუფთა მოგება კი მლრდ ამ მონაცემებს შეიცავს დანაშაულებების შესახებ მოხსენება რომელიც საცალო ვაჭრობის ეროვნულმა კონფედერაციამ მოამზადა დოკუმენტში აღნიშნულია რომ ორგანიზებული დანაშაულის კომერციული შემადგენელი ნაწილი რომელიც უშუალოდ სამეწარმეო საქმიანობაზე მოქმედებს მლრდ ევროს აჭარბებს ეს მთლიანი ეროვნული პროდუქტის ს შეადგენს აღნიშნავს იტალიაში ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობა ფეხბურთია იტალიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები არის მსოფლიოს ერთ ერთი ყველაზე წარმატებული გუნდი რომელსაც მოგებული აქვს ოთხი მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი და იტალიურ კლუბებს მოგებული აქვთ ძირითადი ევროპული თასი რაც იტალიას ევროპული ფეხბურთის მეორე ყველაზე წარმატებულ ქვეყნად აქცევს ქვეყნის მთავარი საფეხბურთო ლიგა არის სერია რომელსაც მსოფლიოს მასშტაბით მილიონობით მაყურებელი ჰყავს სხვა პოპულარულ სპორტის სახეობებში შედის ფრენბურთი კალათბურთი და რაგბი იტალიის კაცთა და ქალთა ფრენბურთის ეროვნული ნაკრებები ხშირად მოისაზრება მსოფლიოში საუკეთესო ნაკრებებს შორის იტალიის ეროვნულმა საკალათბურთო ნაკრებმა საუკეთესო შედეგი აჩვენა და წლის ევრობასკეტებზე როცა მათ ჩემპიონატები ოქროს მედლებით დაასრულეს აგრეთვე მათ წლის ოლიმპიურ თამაშებში ვერცხლის მედალი მოიგეს ლიგა ბასკეტ სერია ს იტალიის ძირითადი საკალათბურთო ლიგას ხშირად თვლიან ევროპის ერთ ერთ ყველაზე კონკურენტუნარიან ჩემპიონატად აგრეთვე მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს რაგბსაც რომელიც განსაკუთრებით პოპულარობით ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში სარგებლობს იტალიის ეროვნული ნაკრები ასპარეზობს ექვსი ერის ჩემპიონატში აგრეთვე არის რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატის რეგულარული მონაწილე კაცთა ფრენბურთის ნაკრებმა მსოფლიო ჩემპიონატი მიყოლებით რამდენჯერმე მოიგო და წლებში ხოლო ოლიმპიური ვერცხლის მედლის მფლობელი გახდა და წლებში ნიდერლანდები ნიდერლანდების სამეფოს დამფუძნებელი ქვეყანა ის ძირითადად მდებარეობს ჩრდილო დასავლეთ ევროპაში და ასევე კარიბის რამდენიმე კუნძულზე ევროპის ნიდერლანდებს ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან ესაზღვრება ჩრდილოეთის ზღვა სამხრეთით ბელგია აღმოსავლეთიდან გერმანია ნიდერლანდებს საზღვაო საზღვრები აქვს ბელგიასთან გერმანიასთან და გაერთიანებულ სამეფოსთან ის წარმოადგენს საპარლამენტო დემოკრატიის უნიტარულ სახელმწიფოს ქვეყნის დედაქალაქია ამსტერდამი ხოლო მთავრობა განთავსებულია ჰააგაში ნიდერლანდებს ხშირად შეცდომით მოიხსენიებენ მისი ისტორიული რეგიონის ჰოლანდიის სახელით თუმცა დღეისათვის მისი თორმეტი პროვინციიდან ამ სახელწოდებით მხოლოდ ორია ცნობილი ჩრდილოეთ და სამხრეთ ჰოლანდია ნიდერლანდების ტერიტორიის სადაც ქვეყნის მოსახლეობის ცხოვრობს ზღვის დონიდან დაბლა მდებარეობს ხოლო მთლიანი ტერიტორიის ის აბსოლუტური სიმაღლე მხოლოდ ერთ მეტრს აღწევს სწორედ ამ ფიზიკურ გეოგრაფიული მახასიათებლიდან მოხდა ქვეყნის სახელწოდების დამკვიდრება როგორც მშობლიურ ასევე სხვა ევროპულ ენებზეც გერმანულად პორტუგალიურად ხორვატიულად ესპანურად ფრანგულად შვედურად ნორვეგიულად იტალიურად ბერძნულად ფინურად რაც ითარგმნება როგორც დაბალი ქვეყანა ზღვის დონიდან დაბლა მდებარე ტერიტორიების უმეტესობა საუკუნეების მანძილზე ხელითაა შექმნილი ნიდერლანდების ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი წარმოადგენს ევროპის სამი მნიშვნელოვანი მდინარის ესტუარს რაინი მაასი შელდის დელტას სტატისტიკის ცენტრალური ბიუროს მიხედვით ნიდერლანდების ევროპული ნაწილის ფართობი წყლის ნაწილის ჩათვლით კმ ია ხოლო მხოლოდ ხმელეთის ფართობი შეადგენს კმ ს ნიდერლანდების კარიბული ტერიტორიის ფართობი კმ ია და მოქცეულია ჩრდილოეთ და განედებსა და აღმოსავლეთის და გრძედებს შორის ნიდერლანდები გეოგრაფიულად დაბალი სწორი ქვეყანაა მისი მთლიანი ფართობის სადაც ქვეყნის მოსახლეობის ცხოვრობს ზღვის დონეზე დაბლა მდებარეობს ხოლო ტერიტორიის ის სიმაღლე არ აღემატება ზღვის დონიდან მეტრს ქვეყნის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში ვხვდებით გორაკებს რომელთა სიმაღლე არ აღემატება ზღვის დონიდან მეტრს აგრეთვე ცენტრალურ ნაწილში მდებარეობს პატარა გორაკები ზღვის დონიდან ქვემოთ მდებარე ტერიტორიების უმეტესი ნაწილი ადამიანის საქმიანობითაა შექმნილი აღნიშნულის ძირითადი მიზეზი არის ტორფის მოპოვება საუკუნის მიწურულიდან დიდი პოლდერის ტერიტორია დაცულია სადრენაჟო სანიაღვრე სისტემების საშუალებით რომელშიც შედის ჯებირები არხები და სატუმბი ადგილები ქვეყნის უმეტესი ნაწილი თავდაპირველად შექმნა სამი დიდი მდინარის დელტამ რაინი მაასი და შელდა აგრეთვე მათმა შენაკადებმა ნიდერლანდების ევროპული ნაწილი რაინით ვაალით მათი ძირითადი შენაკადებითა და მაასით იყოფა ორ ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილად ნიდერლანდებში ქარის მიმართულება ძირითადად სამხრეთ დასავლეთია რაც ზომიერ ზღვის კლიმატს ქმნის ზომიერად თბილი ზაფხულითა და ცივი ზამთრით მაღალი ტენიანობით ტემპერატურათა სხვაობა განსაკუთრებით იგრძნობა სანაპირო ზოლთან ახლოს სადაც ტემპერატურა მკვეთრად იცვლება ზაფხულსა და ზამთარში თბილ დღეებს მაქსიმალური ტემპერატურა გრადუსზე ქვემოთ ჩვეულებრივ ვხვდებით დეკემბერიდან და თებერვლამდე პერიოდში ხოლო ყინვის დღეეს მინიმალური ტემპერატურა ნულ გრადუსზე ქვემოთ ჩვეულებრივ ვხვდებით ნოემბრიდან მარტის ჩათვლით თუმცა შეიძლება ყინვის დღეები შუა ოქტომბერში ან მარტის გვიან პერიოდშიც მოხდეს ცხელ დღეებს მაქსიმალური ტემპერატურა გრადუსზე ზემოთ ძირითადად ვხვდებით აპრილიდან ოქტომბრამდე პერიოდში მაგრამ ქვეყნის ზოგიერ ნაწილში შეიძლება მას მარტში იშვიათად ნოემბერში ან თებერვალში შევხვდეთ ზაფხულის დღეები მაქსიმალური ტემპერატურა გრადუსზე მეტი ჩვეულებრივ ვხვდებით დე ბილტში მაისიდან სექტემბრამდე ხოლო ტროპიკულ დღეებს მაქსიმალური ტემპერატურა გრადუზე ზემოთ იშვიათია და ჩვეულებრივ ივნისში ვხვდებით საუკუნეების განმავლობაში ნიდერლანდების სანაპირო ზოლი მნიშვნელოვნად შეიცვალა ბუნებრივი კატასტროფებისა და ადამიანთა ჩარევების შედეგად ნიდერლანდები არის ერთ ერთი ქვეყანა რომელზეც შეიძლება ყველაზე მეტად იმოქმედოს კლიმატის ცვლილებამ ზღვის დონის აწევა არაა ერთადერთი პრობლემა ამინდის ცვლილებამ შესაძლოა მდინარეთა ჯებირებიდან გადმოსვლა გამოიწვიოს პირველი არქეოლოგიური მონაცემები რითაც უძველესი ადამიანის თანამედროვე ნიდერლანდების ტერიტორიაზე არსებობა დასტურდება ქვედა პალეოლითის ხანას დაახლ ათასი წლის წინ მიეკუთვნება ისინი ნადირობასა და შემგროვებლობას მისდევდნენ გამყინვარების პერიოდის ბოლოსთვის აღნიშნული ტერიტორია ადამიანთა სხვადასხვა პალეოლითური ჯგუფებით იყო დასახლებული დაახლოებით ძვ წ აღ ით წლისათვის მეზოლითის და რკინის ხანაში ნიდერლანდების ტერიტორიაზე ადამიანები უკვე ფართოდ იყვნენ დასახლებულნი ნიდერლანდების ტერიტორიაზე რომაელთა მისვლის დროს აქ ძირითადად გერმანული ტომები ცხოვრობდნენ რომლებიც დაახლოებით ძველი წელთაღრიცხვის წლისთვის დასახლდნენ კელტური ტომის წარმომადგენლები ძირითადად ქვეყნის სამხრეთში ცხოვრობდნენ რომის იმპერიამ ნიდერლანდები შეუერთა ქვემო გერმანიის პროვინციას შუა საუკუნეებში ნიდერლანდები გაერთიანებული იყო საღვთო რომის იმპერიაში ამ ტერიტორიას საუკუნემდე ჰაბსბურგების დინასტია მართავდა შემდგომ ქვეყანაში გავრცელდა კალვინიზმი რამაც სახელმწიფოში განხეთქილება გამოიწვია წელს დადებული აუგსბურგის ზავით ეს ტერიტორია ესპანეთის მეფე ფილიპე ს ერგო წელს ნიდერლანდებში დაიწყო ანტიკათოლიკური აჯანყება ფილიპე ს სურდა ნიდერლანდების ტერიტორიაზე გაეძლიერებინა თავისი გავლენა და აღმოეფხვრა პროტესტანტული რელიგიის გავრცელება ესპანეთის წინააღმდეგ აჯანყებას სათავეში ჩაუდგა უილიამ ორანელი წლის ივლისს გამოცხადდა ნიდერლანდების დამოუკიდებლობა ამას მოჰყვა დამოუკიდებლობისთვის ომი რომელიც ისტორიაში ნიდერლანდების რევოლუციის სახელით შევიდა ომის დასრულების შემდეგ დაიწყო ოქროს ხანა ნიდერლანდების ისტორიაში აღმავლობის გზაზე დადგა ქვეყნის ეკონომიკა კულტურა საუკუნის განმავლობაში ეს ქვეყანა ჩამოყალიბდა როგორც უდიდესი საზღვაო სახელმწიფო რომელსაც მრავალი კოლონია გააჩნდა საუკუნის დასაწყისში საფრანგეთმა მოახდინა ნიდერლანდების ოკუპაცია თუმცა ნაპოლეონის ხელისუფლების დამხობის შემდეგ ნიდერლანდებმა კვლავ აღიდგინა დამოუკიდებლობა წელს ბელგია გამოეყო ნიდერლანდებს და თავი დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ გამოაცხადა წელს კი მოხდა ლუქსემბურგის გამოყოფა წელს ქვეყანა კონსტიტუციურ მონარქიული მმართველობის ფორმაზე გადავიდა პირველი მსოფლიო ომის განმავლობაში ნიდერლანდები ნეიტრალური სახელმწიფო იყო მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ნაცისტურმა გერმანიამ მისი ოკუპაცია მოახდინა დაბომბვების შედეგად თითქმის მთლიანად დაინგრა ქალაქი როტერდამი ომის შემდეგ დაიწყო ქვეყნის აღდგენის პროცესი ამას მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი მარშალის გეგმამ ომის შემდეგ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა მოიპოვეს ნიდერლანდების ყოფილმა კოლონიებმა ინდონეზიამ და სურინამმა მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა სახელმწიფოში ცხოვრების დონე ნიდერლანდელები არიან ყველაზე მაღალი ხალხი მსოფლიოში ეროვნებით საშუალო სიმაღლე ზრდასრულ მამაკაცებში მეტრია ხოლო ზრდასრულ ქალებში წლის მონაცემებით ქვეყნის სამხრეთ ნაწილის მოსახლეობა ჩრდილოეთთან შედარებით სმ ით მაღალია ევროსტატის მიხედვით წელს ქვეყანაში უცხოეთში დაბადებული მილიონი ადამიანი ცხოვრობდა რაც მთლიანი მოსახლეობის ია აქედან მილიონი დაიბადა ევროკავშირის გარეთ ხოლო მილიონი ევროკავშირის სხვა წევრ სახელმწიფოში წლის ნოემბერს ნიდერლანდებში ცხოვრობდა ისეთი მილიონი ადამიანი რომლის ერთი მშობელი მაინც იყო უცხოეთში დაბადებული ამსტერდამისა და როტერდამის ახალგაზრდების ნახევარზე მეტს არადასავლური წარმომავლობა აქვს ნიდერლანდელები ან ნიდერლანდელების შთამომავლები მიგრანტის სტატუსით გვხვდებიან მთელს მსოფლიოში განსაკუთრებით მრავლად არიან კანადაში ავსტრალიაში სამხრეთ აფრიკასა და აშშ ში აშშ ის სტატისტიკური აღწერის ბიუროს წლის მონაცემებით მილიონზე მეტი ამერიკელი ნაწილობრივ ან სრულიად ნიდერლანდური წარმოშობისაა სამხრეთ აფრიკაში დაახლოებით მილიონი ჰოლანდიელი შთამომავალი აფრიკანელი ცხოვრობს კვადრატულ კილომეტრზე საშუალოდ მცხოვრებით ნიდერლანდები მოსახლეობის სიმჭიდროვით მსოფლიოს მე ქვეყანაა რანსტარდი ქვეყნის უდიდესი კურორტია რომელიც მდებარეობს ქვეყნის დასავლეთით და შეიცავს ოთხ უდიდეს ქალაქს ამსტერდამი ჩრდილოეთ ჰოლანდიის პროვინცია როტერდამი და ჰააგა სამხრეთ ჰოლანიდიის პროვინციები და უტრეხტი უტრეხტის პროვინცია რანდსტადის მოსახლეობა დაახლოებით მილიონია აღნიშნული მაჩვენებლით იგი ევროპის მეხუთე უდიდესი მეტროპოლიტური ტერიტორიაა ჰოლანდიის ცენტრალურ სტატისტიკის ბიუროს თანახმად წელს ჰოლანდიის მოსახლეობის ს ჰქონდა სახარჯო შემოსავალი ევროზე მეტი არ შედის ჯანმრთელობის დაცვის ან განათლების ხარჯები ოფიციალური ენა ნიდერლანდურია რომელზეც მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი ლაპარაკობს ნიდერლანდურის გარდა ჩრდილოეთს პროვინცია ფრისლანდიის მეორე ოფიციალური ენა ფრიზულია აღნიშნულ პროვინციაში ფრიზულ ენას ოფიციალურის სტატუსი აქვს მინიჭებული მთავრობის ოფიციალური მიმოწერა ფრიზულ ენაზე ხორციელდება ქვეყნის ევროპულ ნაწილში რეგიონალური ან უმცირესობათა ენების ევროპული ქარტიის მიხედვით კიდევ ორ რეგიონალურ ენას ვხვდებით ნიდელანდელები ერთ ერთი ყველაზე ნაკლებად რელიგიური ხალხია მსოფლიოში საუკუნის მიწურულამდე ქვეყანაში ძირითადი რელიგია ქრისტიანობა იყო მიუხედავად იმისა რომ რელიგიური ჯგუფების მხრივ ქვეყანა მაინც მრავალფეროვანია არა რელიგიური ადამიანების რიცხვი სულ ოფრო იზრდება ნიდერლანდები მაღალგანვითარებული ინდუსტრიულ აგრარული ქვეყანაა ე ე პ მოცულობით მლრდ მსოფლიოში მე ადგილი უკავია ნიდერლანდების მილიონი მცხოვრებიდან დაახლოებით მილიონი ქვეყანაში რეგისტრირებული კლუბიდან ერთ ერთში მაინც არის რეგისტრირებული მოსახლეობის დაახოებით მესამედი ნაწილი ასაკში სპორტით ყოველკვირეულად კავდება ქვეყანაში ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობა ფეხბურთია მეორე ყველაზე პოპულარული სპორტი სახეობა ბალახის ჰოკეია ხოლო მესამე ფრენბურთი ნიდერლანდების ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები არის ქვეყანაში სპორტის მხრივ ერთ ერთი ყველაზე პოპულარული ობიექტი იგი განსაკუთრებით პოპულარული გახდა იანი წლებიდან ყველა დროის ერთ ერთმა საუკეთესო ფეხბურთელმა იოჰან კრეიფიმ მწვრთნელ რინუს მიჩელთან ერთად საფეხბურთო ტაქტიკა შეიმუშავეს ინდივიდუალურ სპორტებს შორის განსაკუთრებით პოპულარობით სარგებლობს ჩოგბურთი ტანვარჯიში და გოლფი სპორტის ორგანიზაციების ჩამოყალიბება საუკუნის ბოლოდან დაიწყო და საუკუნის მიწურულს დასრულდა აღნიშნულ პერიოდშიდაარსდა ფედერაციები ჩამოყალიბდა საერთო წესები და შეიქმნა სპორტული კლუბები წელს შეიქმნა ნიდერლანდების ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტი ჯერჯერობით ქვეყანას ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე ხოლო ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებზე მედალი აქვს მოპოვებული საერთოშორისო შეჯიბრებებში ნიდერლანდის ნაკრებები და ათლეტები რამდენიმე სახეობაში დომინირებენ ნიდერლანდებით მინდორის ჰოკეის ქალთა ნაკრები მსოფლიოს თასის ისტორიაში ყველაზე წარმატებული გუნდია ქვეყნის ბეიზბოლის ნაკრებს ევროპის ჩემპიონატიდან აქვთ მოგებული ნიდერლანდელ კიკბოქსერებს მსოფლიო გრანდ პრიქსიდან აქვთ მოგებული ბოლო პერიოდში ქვეყანაში დიდ პროგრესს განიცდის კრიკეტი ნიდერლანდელებმა მონაწილეობა მიიღეს და წლის კრიკეტის მსოფლიო ჩემპიონატებში აგრეთვე მოხვდნენ და წლების მსოფლიო თასის საკვალიფიკაციო ეტაპებზეც წელს მსოფლიო თასზე ნიდერლანდებმა ინგლისი იმ დროს მოქმედი მსოფლიო ჩემპიონი და თამაშის გამომგონებელი ერი დაამარცხა პორტუგალია პორტუგალიური ევროპის უკიდურეს სამხრეთ დასავლეთ ნაწილში მდებარე სახელმწიფო პორტუგალიას დასავლეთიდან და სამხრეთიდან ესაზღვრება ატლანტის ოკეანე ხოლო აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან ესპანეთი პორტუგალიის შემადგენლობაში შედის ასევე ატლანტის ოკეანეში მდებარე აზორის კუნძულები და მადეირა რომლებიც წარმოადგენენ ავტონომიურ რეგიონებს და გააჩნიათ ადგილობრივი მმართველობის სისტემა ოფიციალურ და სახელმწიფო ენას წარმოადგენს პორტუგალიური პორტუგალია იბერიის ნახევარკუნძულის უძველესი ეროვნული სახელმწიფოა და ის ევროპაში ერთ ერთი უძველესი სახელმწიფოთაგანია რომლის ტერიტორია პრეისტორიული დროიდან მოყოლებული მუდმივად იყო დასახლებული ხდებოდა მისი დაპყრობა და შენარჩუნებისთვის ბრძოლა დღევანდელი პორტუგალიის ტერიტორიაზე დასახლდნენ კელტები რასაც მოჰყვა ტერიტორიის დაპყრობა ქრონოლოგიურად ფინიკიელ კართაგენელების ძველი ბერძნების და რომაელების მიერ შემდგომ პერიოდში მოხდა სვებების და ვესთგუთების შემოსევები და მათ მიერ ტერიტორიის დაპყრობა იბერიის ნახევარკუნძულისთვის ბრძოლაში მუსლიმთა გამარჯვების შემდეგ ტერიტორიის ძირითადი ნაწილი ალ ანდალუსიის შემადგენლობაში შედიოდა პორტუგალიის როგორც სახელმწიფოს ჩამოყალიბება მოხდა ადრეული ქრისტიანული რეკონკისტის დროს წელს წარმოქმნილმა პორტუგალიის საგრაფომ ცნობადობა აიმაღლა სან მამედის ბრძოლის შემდეგ ოურიკეს ბრძოლის შემდეგ ჩამოყალიბდა პორტუგალიის სამეფო ხოლო ლეონის სამეფოსგან დამოუკიდებლობა გამოცხადდა ზამორას ხელშეკრულების შედეგად და საუკუნეებში პორტუგალიამ დააფუძნა პირველი გლობალური საზღვაოსნო და სავაჭრო იმპერია რომელიც წარმოადგენდა მსოფლიოს ერთ ერთ მთავარ ეკონომიკურ პოლიტიკურ და სამხედრო ძალას ამ პერიოდის განმავლობაში რომელსაც დღეს დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქად ვიცნობთ პორტუგალიელმა მეზღვაურებმა დაიწყეს და ამით გზა გაუკაფეს საზღვაოსნო ექსპედიციებს განსაკუთრებით პრინცი ენრიკე ნავიგატორისა და მეფე ჟუან ის სამეფო მფარველობის ქვეშ ისეთი მნიშვნელოვანი მოგზაურობით როგორიცაა ბართოლომეუ დიაშის ექსპედიცია კეთილი იმედის კონცხის გავლით ვასკო და გამას მიერ ინდოეთამდე საზღვაო მარშრუტის აღმოჩენა და ევროპული აღმოჩენა ტერიტორიისა რომელზეც შემდეგ დაარსდა ბრაზილია ამ პერიოდის განმავლობაში პორტუგალიამ მოახდინა სანელებლებით ვაჭრობის მონოპოლიზება ხოლო წლის ივნისს დადებული ტორდესილასის ხელშეკრულების მიხედვით ახლად აღმოჩენილი ტერიტორიები ესპანეთსა და პორტუგალიას შორის გაიყო გამყოფი ხაზით დასავლეთის გრძედის მერიდიანით შესაბამისად თავისი სამხედრო კამპანიებით იმპერიამ გაფართოება პოვა აზიაში ისეთმა შემთხვევებმა როგორიცაა წლის ლისაბონის მიწისძვრა ქვეყნის ოკუპაცია ნაპოლეონის ომების დროს და ბრაზილიის დამოუკიდებლობა დიდწილად გააუფერულა ქვეყნის წინანდელი სიდიადე პორტუგალიამ მთელს მსოფლიოში ღრმა კულტურული არქიტექტურული და ლინგვისტური გავლენა მოახდინა დაახლოებით მილიონი პორტუგალიურ ენაზე მოსაუბრე ლუზოფონები და პორტუგალიური ენის საფუძველზე მიღებული საკონტაქტო ენები ის განვითარებული ქვეყანაა ძლიერი ეკონომიკით და მაღალი ცხოვრების დონით დამატებით ის მაღალ პოზიციებზე დგას მორალური თავისუფლების მე მშვიდობიანობის მე დემოკრატიის მე პრესის თავისუფლების მე სტაბილურობის მე სოციალური პროგრესის მე და კეთილდღეობის ე რეიტინგში გაეროს და ევროკავშირის წევრი პორტუგალია იყო ნატოს ევროზონის ეთგო ს და პორტუგალიურენოვანი ქვეყნების თანამეგობრობის ერთ ერთი დამფუძნებელთაგანი პორტუგალიის ტერიტორია მოიცავს პირენეის ნახევარკუნძულის ტერიტორიას რომელსაც პორტუგალიელთა უმეტესობა კონტინენტს უწოდებს და ატლანტის ოკეანეში მდებარე ორ არქიპელაგს მადეირას და აზორის კუნძულების არქიპელაგი მდებარეობს ჩ გ და და დ გ და შორის კონტინენტურ პორტუგალიას შუაზე ყოფს მისი მთავარი მდინარე ტეჟუ რომელიც ესპანეთიდან მოედინება და ლისაბონში მდებარე ტეჟუს ესტუარის გავლით ჩაედინება ატლანტის ოკეანეში ქვეყნის ჩრდილოეთი ტერიტორია შიგა ნაწილისკენ წარმოდგენილია მთიანი რელიეფით და პლატოებით რომლებიც ჩაჭრილია მდინარის ხეობების მიერ სამხრეთი ტერიტორია კი რომელიც მოიცავს ალგარვის და ალენტეჟუს რეგიონებს ხასიათდება გორაკებიანი დაბლობებით პორტუგალიის უმაღლეს მწვერვალს წარმოადგენს მთა პიკუ რომელიც აზორის არქიპელაგის კუნძულ პიკუზე მდებარეობს ეს უძველესი ვულკანი რომლის სიმაღლე მ ია წარმოადგენს აზორის კუნძულების სიმბოლოს მაშინ როდესაც კონტინენტური სერა და ეშტრელა მწვერვალი მზდ დიდად იზიდავს მოთხილამურეებსა და ზამთრის სპორტის მოყვარულებს მადეირასა და აზორის არქიპელაგები განფენილია ატლანტის ოკეანეში აზორის კუნძულები გადაჭიმულია შუა ატლანტიკურ ქედზე კერძოდ კი სამი ტექტონიკური ფილის შეერთების ადგილზე ხოლო მადეირას კუნძულები ქედის გასწვრივ რომელიც წარმოქმნილია ტექტონიკური ფილის ფარგლებში არსებული ჰოთსპოტის მიერ გეოლოგიურად ეს კუნძულები წარმოშობილია ვულკანური და სეისმური მოვლენების შედეგად უკანასკნელი ვულკანური ამოფრქვევა ხმელეთზე მოხდა წლებში აზორის არქიპელაგის კუნძულ ფაიალზე ვულკანი კაპელინიო სპორადულად ადგილი აქვს დაბალი ინტენსივობის მქონე მცირე მიწისძვრებს პორტუგალიის განსაკუთრებული ეკონომიკური ზონა საზღვაო ზონა რომელზეც პორტუგალიას გააჩნია სპეციალური უფლებამოსილება განახორციელოს კვლევები და გამოიყენოს ზღვის რესურსები მოიცავს კვ კმ ს ის ევროკავშირის განსაკუთრებულ ეკონომიკურ ზონებში მესამე ადგილს იკავებს სიდიდით ხოლო მსოფლიოში მე ს ლისაბონი დაახლ მაცხოვრებლით ლისაბონის რეგიონში კი დაახლ მლნ მაცხოვრებლით მე საუკუნიდან მოყოლებული პორტუგალიის დედაქალაქია თუ არ ჩავთვლით კოიმბრას ის ქვეყნის უდიდესი ქალაქი და მთავარი ეკონომიკური ცენტრია რომელიც ფლობს პორტუგალიის მთავარ პორტს და აეროპორტს წარმოადგენს უმდიდრეს ქალაქს ერთ სულ მოსახლეზე მშპ ის მიხედვით რომელიც ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელზე მაღალია სხვა მნიშვნელოვანი ქალაქებიდან აღსანიშნავია პორტუ დაახლ მაცხოვრებლით რომელიც პორტუგალიაში სიდიდით მეორე ქალაქი და ეკონომიკური ცენტრია ავეირუ ზოგჯერ მოიხსენიებენ როგორც პორტუგალიის ვენეციას ბრაგა არქიეპისკოპოსების ქალაქი შავიში ისტორიული და ანტიკური ქალაქი კოიმბრა ქვეყანაში უძველესი უნივერსიტეტით გიმარაინში პორტუგალიელთა ერის წარმოშობის ადგილი ევორა ქალაქი მუზეუმი სეტუბალი სიდიდით მესამე პორტი პორტიმანი ფარუ და ვიზეუ პორტუგალია განვითარებული ინდუსტრიულ აგრარული ქვეყანაა ე ე პ მოცულობით მლრდ მას მსოფლიოში ე ადგილი უკავია საბერძნეთის რესპუბლიკა გამოითქმის როგორც ელინური რესპუბლიკა რაც მისი ოფიციალური სახელიცაა სახელმწიფო სამხრეთ ევროპაში წლის მონაცემებით მოსახლეობა დაახლოებით მილიონია ათენი ქვეყნის დედაქალაქი არის უდიდესი ქალაქი ხოლო მეორე უდიდესი ქალაქი თესალონიკია ბალკანეთის ნახევვარკუნძულის სამრხეთ ნაწილში მდებარე საბერძნეთი მოქცეულია ევროპის აზიისა და აფრიკის გზაგასაყარზე საბერძნეთს სახმელეთო საზღვარი ჩრდილო დასავლეთით აქვს ალბანეთთან ჩრდილოეთით ბულგარეთთან და ჩრდილოეთ მაკედონიასთან ჩრდილო აღმოსავლეთით თურქეთთან საბერძნეთს აღმოსავლეთიდან აკრავს ეგეოსის ზღვა იონიის ზღვა დასავლეთიდან ხოლო სამხრეთიდან ხმელთაშუა ზღვა საბერძნეთის სანაპირო ზოლი რომელიც ხმელთაშუა ზღვის აუზში უდიდესია კილომეტრით მსოფლიოში მეოცეა რომელიც ქმნის კუნძულების დიდი რაოდენობას დაახლოებით საიდანაც დასახლებულია მთლიანი ტერიტორიის მთიანი რელიეფისგან შედგება ქვეყნის უმაღლესი მწვერვალია მეტრი სიმაღლის ოლიმპის მთა ქვეყანა მოიცავს ცხრა ტრადიციულ გეოგრაფიულ რეგიონს მაკედონია ცენტრალური საბერძნეთი პელოპონესის ნახევარკუნძული ფესალია ეპირი აეგენის კუნძულები შედის დოდეკანესის კუნძულები და კიკლადები დასავლეთი თრაკია კრეტა და იონიის კუნძულები საბერძნეთი არის უნიტარული საპარლამენტო რესპუბლიკა და განვითარებული ქვეყანა მოწინავე მაღალშემოსავლიანი ეკონომიკით სიცოცხლის მაღალი ხარისხითა და ცხოვრების ძალიან მაღალი დონით მისი ეკონომიკა უდიდესია ბალკანეთში სადაც ის მნიშვნელოვანი რეგიონალური ინვესტორია გაეროს დამფუძნებელი ქვეყანა საბერძნეთი არის ევროპის საზოგადოებების ევროკავშირის წინამორბედი მეათე წევრი და წლიდან არის ევროზონის წევრი აგრეთვე არის ევროპის საბჭოს ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციის ნატო ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის ევროპის უშიშროებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციის და ფრანკოფონიის წევრი საბერძნეთის უნიკალური კულტურული მემკვიდრეობა დიდი ტურიზმის ინდუსტრია ცნობილი გადაზიდვების სექტორი და გეოსტრატეგიული მნიშვნელობა მას საშუალო ძალად აქცევს მომდინარეობს გრაიების ტომის ლათინური სახელისგან საგან რომლებიც ცხოვრობდნენ იტალიაში ძვ წ საუკუნეში ბერძნული სახელი წარმოსდგება საგან ეს არის ბერძნული ტომების საერთო სახელი რომელიც საერთო წინაპრისაგან საგან შეიძლება მომდინარეობდეს ქვეყანა ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე აგრეთვე ეგეოსის იონიისა და ხმელთაშუა ზღვის ასეულობით კუნძულზე მოსაზღვრე ქვეყნებია ალბანეთი ჩრდილოეთი მაკედონია ბულგარეთი თურქეთი ქვეყნის მატერიკული ნაწილი უპირატესად მთიანი მასივევბითაა დაფარული უმაღლესი მწვერვალია ოლიმპო მ თესალიაში ყველაზე მნიშვნელოვანია პინდოსის მასივი ქედი რომელიც ფესალიისა და ეპირის რაიონებს ჰყოფს მთებს უკავია პელოპონესის ნახევარკუნძულის სამხრეთ ნაწილი გეოლოგიური თვალსაზრისით საბერძნეთის მთიანი მასივი შედარებით ახალგაზრდაა სადაც ადგილი აქვს ფილების მოძრაობას რაც იწვევს მიწისძვრებს ეს მოძრაობები განსაკუთრებით შესამჩნევია იონიის ზღვის კუნძულებზე ყველაზე დიდი ვაკე უბნები გვხვდება მაკედონიასა და თრაკიაში ადრე მათ ადგილზე დაჭაობებული ტბები იყო ახლა ისინი დააშრეს და სასოფლო სამეურნეო სავარგულებად იყენებენ საბერძნეთის ჰავა ტიპიურია ხმელთაშუა ზღვისთვის ცხელი მშრალი ზაფხულით და ზომიერად გრილი წვიმიანი ზამთრით ზაფხული მაისი ოქტომბერი ჩრდილოეთისა და ჩრდილო დასავლეთის მუდმივი ქარები ქრის რომლებსაც მოაქვთ ნათელი მშრალი და ცხელი ამინდი ზამთარი ციკლონის განვითარების პერიოდი ჭარბობენ თბილი ხმელთაშუა ზღვიდან მობერილი სამხრეთისა და სამხრეთ დასავლეთის ქარები ამინდი არამდგრადია ხშირია ხანმოკლე წვიმები ტემპერატურის საშუალო მაჩვენებლები ასე გამოიყურება ივლისისა ჩრდილოეთში და სამხრეთში იანვრისა ჩრდილოეთში და სამხრეთში ნალექების წლიური რაოდენობა დასავლეთში მმ აღმოსავლეთში მმ მდე ნალექების ცივ პერიოდში მოდის მთებში კლიმატი ნაკლებ თბილი და უფრო ტენიანია ნალექებით როგორც ზამთარში ისე ზაფხულში მაღალმთებზე თოვლი დიდხანს დევს კ კრეტა მატერიკიდან დაცილებულია და კლიმატი უფრო თბილია ამასთან განიცდის აფრიკის თბილი ქარების გავლენას საბერძნეთის მდინარეები ძირითადად მოკლე სწრაფი დინების მქონე მთის მდინარეებია ზამთრის წყალდიდობებით წყალუხვია საბერძნეთის ჩრდილო აღმოსავლეთის მდინარეები მათგან აღსანიშნავია მარიცა სტრუმა ვარდარი მესტა დანარჩენ ტერიტორიაზე განსაკუთრებით მის სამხრეთ აღმოსავლეთში მდინარეები წყალმარჩხია ზოგიერთი მათგანი ზაფხულში შრება კიდეც სიგრძით გამოირჩევიან ალიაკმონი რომელიც პინდის მთებში იღებს სათავეს და აღმოსავლეთით ეგეოსის ზღვისკენ მიედინება სხვა მდინარეებიდან აღსანიშნავია პეონეი ახელოი არახტოსი და ალფეი ქვეყანაში ბევრი მაგრამ მცირე ზომის ტბაა უპირატესად ტექტონიკური ან კარსტული წარმოშობის მათ შორის ყველაზე დიდია ტრიხონიანისის ტბა დასავლეთ საბერძნეთში საბერძნეთის ოფიციალური სტატისტიკის ორგანოს ის თანახმად წელს ქვეყნის მთლიანი მოსახლეობა შეადგენდა წლის ევროსტატის მონაცემებით საბერძნეთის მოსახლეობა არის დაახლოებით მილიონი ბოლო რამდენიმე ათეული წლის განმავლობაში საბერძნეთის საზოგადოება სწრაფად შეიცვალა რაც ძირითადად გამოწვეულია შობადობის მაჩვენებლის შემცირებითა და დაბერების ფართო ევროპული ტენდენციით წელს შობადობის მაჩვენებელი კაცზე ბავშვი იყო რაც წლის მაჩვენებელთან კაცზე ბავშვი მნიშვნელოვნად მცირეა ამავდროულად სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ოდნავ გაიზარდა წელს მოსახლეზე სიკვდილიანობა ს შეადგენდა ხოლო წელს ს წლის შეფასებით შობადობის მაჩვენებელი კვლავ მცირდება ხოლო სიკვდილიანობამ მოსახლეზე ს მიაღწია შობადობის საერთო მაჩვენებელი ბავშვი ქალზე სტანდარტულ მაჩვენებელთან შედარებით ბავშვი ქალზე საკმაოდ დაბალია და მსოფლიოს მასშტაბით ერთ ერთი ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია გასნხვავება განსაკუთრებით შეიმჩნევა წლის მაჩვენებელთან ბავშვი ქალზე აგრეთვე აღსანიშნავია რომ საბერძნეთს საშუალოდ წლით ჰყავს მეშვიდე ყველაზე ხნიერი საზოგადოება მსოფლიოში წელს მოსახლეობის იყო წლის და უფრო ასაკიანი წლებს შორის ხოლო წლის და უფრო უმცროსი წლისთვის წლის და უფრო ასაკოვანი მოსახლეობის პროპორცია გაიზარდა მდე ხოლო წლამდელთა პროპორცია ოდნავ შემცირდა აღნიშნული ტენდენციების შედეგად საშუალოდ ბერძნული ოჯახი უფრო მცირე და ხნიერია ვიდრე წინა თაობებში ეკონომიკურმა კრიზისმა გაამძაფრა კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია წელს ემიგრაციაში წავიდა ბერძენი ძირითადად ახალგაზრდები საბერძნეთის მოსახლეობის დაახლოებით ორი მესამედი ქალაქებში ცხოვრობს ქვეყნის უდიდესი და ყველაზე გავლენიანი მეტროპოლიტურ ცენტრებს წარმოადგენენ ათენი და თესალონიკი ამ უკანასკნელს ჩვეულებრივ მოიხსენიებენ როგორც ლიტ რომელთა მეტროპოლიტების მოსახლეობა შესაბამისად და მილიონი მცხოვრებია სხვა ცნობილ ქალაქბში რომელთა მოსახლეობა ს აღემატება შედიან პატრა ჰერაკლიონი ლარისა ვოლოსი როდოსი იანინა აგრინიო ხანია და ქალკისი საბერძნეთის კონსტიტუცია აღიარებს აღმოსავლეთ მართლმადიდებლობას როგორც ქვეყნის მოსახლეობის უმრავლესობის სარწმუნოებას თუმცა კონსტიტუცია აგრეთვე უზრუნველყოფს ყველა ადამიანისთვის რელიგიური რწმენის თავისუფლებას საბერძნეთის მთავრობა არ ინახავს ცნობებს რელიგიური ჯგუფების შესახებ და ოფიციალური აღწერის ჩატარებისას მოსახლეობას რელიგიის შესახებ კითხვებ არ უსვამენ აშშ ს სახელმწიფო დეპარტამენტის თანახმად საბერძნეთის მოქალაქეების სავარაუდოდ თავს მართლმადიდებლად მიიჩნევს რომელიც ბერძნულ მართლმადიდებლურ ეკლესიას მიეკუთვნება ეკლესია მსახურებაში იყენებს ბიზანტიურ რიტუალებს და ბერძნულ ენას ახალი აღთქმის თავდაპირველ ენას საბერძნეთში ვხვდებით მუსლიმთა საზოგადოებას დაახლოებით წევრით რომელთა უმეტესი ნაწილი კონცენტრირებულია თრაკიაში შეადგენენ მოსახლეობის ს იუდაიზმი საბერძნეთში უკვე წელზე მეტია არსებობს ბერძენ ებრაელთა ძველ საზოგადოებას რომანიოტები ეწოდებათ სეფარდები ოდესღაც გამორჩეულ საზოგადოებას წარმოადგენდნენ თესალონიკში წლისთვის მათი რაოდენობა დაახლოებით ანუ მოსახლეობის ნახევარზე მეტი იყო თუმცა გერმანიის მიერ საბერძნეთის ოკუპაციისა და მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ჰოლოკოსტის შემდეგ ქვეყანაში მათი რაოდენობა დაახლოებით მდე დაეცა საუკუნის განმავლობაში მილიონობით ბერძენმა დატოვა ქვეყანა და შეერთებულ შტატებში გაერთიანებულ სამეფოში ავსტრალიაში კანადაში და გერმანიაში მათ დიდი ბერძნული დიასპორა შექმნეს მიგრაციამ პოზიტიური რიცხვების ჩვენება იანი წლების დასაწყისში დაიწყო თუმცა იან წლებამდე მიგრაციის ძირითად ნაკადს რუსეთიდან საქართველოდან თურქეთიდან ჩეხეთის რესპუბლიკიდან და სხვა ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებიდან სამშობლოში დაბრუნებული ბერძენი მიგრანტები ან პონტოელები წარმოადგენდნენ ხმელთაშუა ზღვის მიგრაციის ობსერვატორიის მიერ ჩატარებული კვლევის წლის აღწერის მიხედვით ირკვევა რომ საბერძნეთში ქვეყნის მოქალაქეობის გარეშე ადამიანი ცხოვრობს რაც მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით ია აქედან ადამიანი იყო თავისუფალი ვაჭრობის ევროპული ასოციაციის წევრი ქვეყნებიდან ხოლო იყო პრივილეგირებული სტატუსის მქონე კვიპროსელები უმეტესი ნაწილი საბერძნეთში ჩამოსულია აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებიდან ალბანეთიდან ბულგარეთიდან და რუმინეთიდან ხოლო ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებიდან საქართველო რუსეთი უკრაინა მოლდოვა და ა შ ჩამოსული მიგრანტები შეადგენენ ს ალბანეთიდან მიგრანტების უდიდესი ნაწილი კონცენტრირებულია ჩრდილოეთ ეპირუსში გარდა ამისა მთლიანი ალბანური წარმოშობის მოსახლეობის რაოდენობა თუ დროებით მიგრანტებს და აღუწერელ ნაწილსაც ჩავთვლით დაახლოებით აღწევს საბერძნეთი ინდუსტრიულ აგრარული ქვეყანაა ე ე პ მოცულობით მლრდ მსოფლიოში ე ადგილი უკავია ათენი ქვეყნის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი ყოველწლიურად აქ მსოფლიოს მრავალი ქვეყნის ტურისტი ჩადის ის ქვეყნის ერთ ერთი ყველაზე ცნობილი ძველი ქალაქიცაა აქ შექმნილია მსოფლიო არქიტექტურის მრავალი შედევრი ათენის ცენრტში აღმართულია აკროპოლის ბორცვი პერიკლეს ეპოქის ძეგლებით და ლიკაბეტის ბორცვი წმ გიორგის პატარა ეკლესიით ათენი თანამედროვე საქმიანი და პოლიტიკური ქალაქია სადაც თავმოყრილია ყველა საელჩო მრავალი საწარმო ოფისი თეატრი რესტორანი და მაღაზია სასტრუმრო და გართობის დაწესებულება საბერძნეთი თანამედროვე დასავლური ცივილიზაციის ფუძემდებელია მის ტერიტორიაზე თავმოყრილია უამრავი ძვირფასი შენობა ანსამბლი ქალაქების ნანგრევი გასაოცარი სილამაზის ტაძარი მხოლოდ ათენში მუზეუმი და მსოფლიო მნიშვნელობის არქეოლოგიური ობიექტია მთლიანად ქვეყანაში ზე მეტი მუზეუმია რომელთა ექსპოზიციათა უმეტესობა ღია ცის ქვეშაა განთავსებული საბერძნეთი არის უძველესი ოლიმპიური თამაშების სამშობლო პირველი ოლიმპიადა რომელიც ოლიმპის მთაზე გაიმართა თარიღდება ძვ წ წლით თანამედროვე ოლიმპიადებიდან ქვეყანამ ორ მათგანს წლისა და წლის ზაფხული ოლიმპიადებს უმასპინძლა ერების აღლუმის დროს საბერძნეთს ყოველთვის პირველს ასახელებენ როგორც თანამედროვე ოლიმპიადის უძველესი წინამორბედ დამფუძნებელი ერს საბერძნეთი ყოველ ზაფხულის ულიმპიადაზე ასპარეზობს ქვეყანის სახელით მოასპარეზე სპორტსმენებს სულ მოპოვებული აქვთ მედალი ოქრო ვერცხლი და ბრინჯაო ოლიმპიური ოქროს მედლების რაოდენობით საბერძნეთი მსოფლიოს ე ქვეყანაა ქვეყნისთვის ყველაზე წარმატებული აღმოჩნდა წლის ზაფხულის ოლიმპიადა სადაც საბერძნეთმა ტურნირი მეორე ყველაზე წარმატებული ერის მედლით სტატუსით დატოვა საბერძნეთის ეროვნულმა საფეხბურთო ნაკრებმა რომელიც წელს ფიფას რეიტინგის მიხედვით მე უძლიერესი იყო მაქსიმუმს მე ადგილს და წლებში მიაღწია წელს ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი ევრო მოიგო ქვეყნის უმაღლესი საფეხბურთო ლიგა არის საფრანგეთის სუპერლიგა რომელშიც გუნდი ასპარეზობს ყველაზე წარმატებული საფეხბურთო კლუბებია ოლიმპიაკოსი პანათანაიკოსი და ათენი საბერძნეთის ეროვნული საკალათბურთო ნაკრები აღნიშნულ სპორტის სახეობაში ერთ ერთი მნიშვნელოვანი ძალაა წელს ქვეყნის ნაკრები მსოფლიოში მე ხოლო ევროპაში მე ადგილს იკავებდა ნაკრებს ევროპის ჩემპიონატი ორჯერ და წლებში აქვს მოგებული ხოლო უკანასკნელი ოთხი ჩემპიონატიდან გუნდმა ორ მათგანში საუკეთესო ნაკრებში მოხვედრა მოახერხა აგრეთვე ნაკრებმა წლის ფიბას მსოფლიო ჩემპიონატში ამერიკის საკალათბურთო ნაკრებთან ანგარიშით მოგების შემდეგ მეორე ადგილი დაიკავა ქვეყნის უმაღლესი საკალათბურთო ლიგა შედგება თოთხმეტი გუნდისგან საბერძნეთის ყველაზე წარმატებულ გუნდებს მიეკუთვნებიან პანათინაიკოსი ოლიმპიაკოსი არისი თესალონიკი ათენი და ბოლო წლის განმავლობაში საბერძნეთის საკალათბურთი კლუბები ყველაზე წარმატებულები არიან წელს ევროპიგის ფინალის ახალი ფორმატის შექმნის შემდეგ კლუბები ევროპიგის ჩემპიონები ცხრაჯერ გახდნენ მაშინ როცა სხვა ქვეყნის კლუბებს აღნიშნული ტურნირი იგივე პერიოდში ოთხჯერაც კი არ აქვთ მოგებული ცხრა ევროლიგის თასის გარდა საბერძნეთის საკალათბურთო კლუბებს მოგებული აქვთ და ფიბას ევროპის ჩემპიონთა თასი წლის ევროპის ჩემპიონატში საბერძნეთის საკალათბურთო ნაკრების ტრიუმფის შემდეგ საბერძნეთი გახდა ევროპის ჩემპიონი როგორც ფეხბურთში ასევე კალათბურთში საბერძნეთის ქალთა წყალბურთის ეროვნული ნაკრები მსოფლიოს ერთ ერთი მთავარი ძალაა ნაკრებმა წელს ჩინეთში გამართული მსოფლიო ჩემპიონატი მოიგო აგრეთვე მათ მოახერხეს წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებში ვერცხლის წლის მსოფლიო ლიგაში ოქროს და და წლების ევროპის ჩემპიონატების მოგება წელს მსოფლიო ჩემპიონატზე ხორვატიის დამარცხების შემდეგ საბერძნეთის კაცთა წყალბურთის ეროვნული ნაკრები გახდა მსოფლიოს მესამე საუკეთესო გუნდი ქვეყნის წყალბურთის საშინაო ლიგები საბერძნეთის კაცთა წყალბურთის ლიგა და საბერძნეთის ქალთა წყალბურთის ლიგა ითვლება ევროპის სყალბურთის ერთ ერთ ყველაზე საუკეთესოებად რადგან მათმა კლუბებმა მნიშვნელოვან წარმატებებს მიაღწიეს ევროპულ შეჯიბრებებში საფრანგეთი ოფიციალურად საფრანგეთის რესპუბლიკა ქვეყანა დასავლეთ ევროპაში მოიცავს ევროპის ამ ნაწილის რამდენიმე კუნძულისა და ზღვისიქითა ტერიტორიების ნაწილს მას ესაზღვრება ჩრდილოეთიდან საათის ისრის მიმართულებით ევროპის შემდეგი ქვეყნები ბელგია ლუქსემბურგი გერმანია შვეიცარია იტალია მონაკო ესპანეთი და ანდორა ზღვისგადაღმა ტერიტორიებს ესაზღვრება ბრაზილია და სურინამი საფრანგეთის გვიანას ნიდერლანდების ანტილის კუნძულები სენ მარტენს საფრანგეთი გაერთიანებული სამეფოს ევროგვირაბით უკავშირდება რომელიც გადის ლა მანშის სრუტის ქვეშ საფრანგეთი უდიდესი სახელმწიფოა დასავლეთ ევროპაში ხოლო სიდიდით მესამე მთლიანად კონტინენტზე ის ფლობს მეორე ყველაზე დიდ განსაკუთრებულ ეკონომიკურ ზონას საფრანგეთს აქვს დიდი ძალაუფლება ძლიერი კულტურული ეკონომიკური სამხედრო და პოლიტიკური ზეგავლენით ევროპასა და მთელს მსოფლიოზე საფრანგეთის ძირითადი იდეალები აღბეჭდილია საუკუნეში მიღებულ ადამიანისა და მოქალაქის უფლებათა დეკლარაციაში საუკუნეებში საფრანგეთი ფლობდა ყველა დროის სიდიდით მეორე უდიდეს კოლონიურ იმპერიას რომელიც დავდაპირველად მოიცავდა ვრცელ ტერიტორიებს ჩრდილოეთ ამერიკისა და ინდოეთში ხოლო შემდგომ ჩრდილო დასავლეთ და ცენტრალურ აფრიკაში ის ასევე ფლობდა მადაგასკარს ინდოჩინეთს გუანჩჟოუვანსა და კარიბის ზღვისა და წყნარი ოკეანის აუზის მრავალ კუნძულს საფრანგეთი არის განვითარებული ქვეყანა და მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის მიხედვით აქვს ევროპაში მეორე ხოლო მსოფლიოში მეშვიდე უდიდესი ეკონომიკა საოჯახო ქონების მონაცემით საფრანგეთი უმდიდრესი ქვეყანაა ევროპაში და მეოთხეა მსოფლიოში მთლიანი შიდა პროდუქტის მიხედვით მას მეხუთე ადგილი უკავია მსოფლიოში საფრანგეთს ყველაზე ხშირად სტუმრობენ ის ყოველწლიურად მილიონ უცხოელ ტურისტს მასპინძლობს საფრანგეთს გააჩნია მეექვსე უმსხვილესი სამხედრო ბიუჯეტი და ე უდიდესი არმია მსოფლიოში ის ფლობს ბირთვული იარაღის მესამე უდიდეს მარაგს მსოფლიოში და სიდიდით მეორე დიპლომატიურ კორპუსს აშშ ის შემდეგ საფრანგეთი არის გაეროს დამფუძნებელი წევრი ასევე უშიშროების საბჭოს ხუთიდან ერთ ერთი მუდმივი წევრი და წევრი საერთაშორისო ორგანიზაციებისა ფრანკოფონია დიდი რვიანი დიდი ოცეული ნატო და ლათინური კავშირი გარდა ამისა ის არის ევროპის კავშირის დამფუძნებელი და მოწინავე წევრი ამასთან ფართობით მისი უდიდესი სახელმწიფო წლისთვის საფრანგეთს მეოცე ადგილი ეკავა მსოფლიოში ადამიანის განვითარების ინდექსის მიხედვით ხოლო წელს ე კორუფციის აღქმის ინდექსით ამ პერიოდში ადამიანებს გამყინვარების ხანისთვის დამახასიათებელ მკაცრ და ცვალებად კლიმატთან უხდებოდათ გამკლავება რამაც მათი ცხოვრების ნირის შეცვლა გამოიწვია მათ ხელი მიჰყეს მომთაბარეობას ხოლო თავს ნადირობითა და შემგროვებლობით ირჩენდნენ საფრანგეთი ცნობილია იმ გამოქვაბულთა სიმრავლით რომლებიც ზედა პალეოლითის ერას მიეკუთვნებიან ხოლო მათგან ყველაზე ცნობილია ლასკოს გამოქვაბული დორდონი ძვ წ წელი გამყინვარების ხანის ბოლო ეტაპზე ძვ წ წელი კლიმატი შერბილდა და დაახლოებით ძვ წ წლიდან დასავლეთ ევროპის ამ ნაწილმა ნეოლითის ხანაში გადაინაცვლა რამდენადაც მოსახლეობის ცხოვრების წესი შეიცვალა ამ ეტაპზე ჩნდება დამჯდარი მოსახლეობის სამიწათმოქმედო კულტურა ძვ წ ათასწლეულების ძლიერი დემოგრაფიული და სასოფლო სამეურნეო განვითარების შემდეგ ძვ წ ათასწლეულში მოსახლეობამ მეტალურგიას მიჰყო ხელი თავდაპირველად მუშაობდნენ ოქროზე სპილენძსა და ბრინჯაოზე ხოლო მოგვიანებით დაიწყეს რკინის დამუშავებაც საფრანგეთის ტერიტორიაზე მრავალი მეგალითი მდებარეობს მათგან ყველაზე გამორჩეული კი კარნაკის ქვებია მორბიანი ძვ წ წელი ძვ წ წელს იონიელმა ბერძნებმა რომლებიც წარმოშობით ფოკაიადან იყვნენ ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროზე დააარსეს მასალიის კოლონია დღევანდელი მარსელი რომელიც საფრანგეთის უძველესი ქალაქია აღსანიშნავია ისიც რომ დღევანდელი საფრანგეთის ტერიტორიაზე ასევე სახლობდნენ გალურ კელტური ტომები მაგრამ მხოლოდ ძვ წ საუკუნეებში გალიის ცნება სწორედ ამ დროს ჩამოყალიბდა იგი მოიცავს კელტთა დასახლებას მდინარე რაინიდან ატლანტიკის ოკეანემდე ანუ პირენეებსა და ხმელთაშუა ზღვას დღევანდელი საფრანგეთის საზღვარიც თითქმის იმავე ტერიტორიებს მოიცავს რასაც ძველი გალია მოიცავდა რომელიც დასახლებული იყო კელტი გალებისაგან ამ დროის გალია საკმაოდ ძლიერ სახელმწიფოს წარმოადგენდა ძვ წ წელს გალთა ბელადმა ბრენუსმა მდინარე ტიბრთან რომაელებს ცხარე ბრძოლა გაუმართა რომელიც ალიის ბრძოლის სახელითაა ცნობილი სადაც გალებმა სასტიკად დაამარცხეს რომაელი ლეგიონერები ბრძოლის შემდეგ გალებმა რომი დაიკავეს და ხარკი დაადეს გალთა თავდასხმამ საკუთრივ რომი ძალიან დაასუსტა ხოლო მის მოხარკეებს აჯანყების სურვილი აღუძრა რომმა კი მათ ხელმეორედ დამორჩილებას წელი მოანდომა გალები რეგიონს მანამდე ავიწროებდნენ სანამ რომთან ფორმალური სამშვიდობო ხელშეხრულება არ გააფორმეს რაც ძვ წ წელს მოხდა სამშვიდობო ხელშეკრულების გაფორმების მიუხედავად რომისა და გალიის მტრული პოლიტიკა მომდევნო საუკუნეებშიც გაგრძელდა ძვ წ წელს რომაელებმა სამხრეთ გალია დაიპყრეს და დაპყრობილ ტერიტორიას რომის პროვინცია დაარქვეს სახელმა საუკუნეების მანძილზე ცვლილება განიცადა და დღესდღეობით მას პროვანსის სახელით ვიცნობთ იულიუს კეისარმა დანარჩენი გალიაც დაიპყრო ხოლო ძვ წ წელს გალების აჯანყებაც ჩაახშო რომლის ინიციატორიც გალთა ბელადი ვერცინგეტორიქსი იყო ძვ წ წელს რომაელებმა სამხრეთ გალია დაიპყრეს და დაპყრობილ ტერიტორიას რომის პროვინცია დაარქვეს სახელმა საუკუნეების მანძილზე ცვლილება განიცადა და დღესდღეობით მას პროვანსის სახელით ვიცნობთ იულიუს კეისარმა დანარჩენი გალიაც დაიპყრო ხოლო ძვ წ წელს გალების აჯანყებაც ჩაახშო რომლის ინიციატორიც გალთა ბელადი ვერცინგეტორიქსი იყო გალიის რომის პროვინციებში გაერთიანება ავგუსტუსს მიეწერება ისევე როგორც მისი დაყოფა ოთხ პროვინციად სამხრეთ გალია ნარბონენსად სამხრეთ აღმოსავლეთ გალია აკვიტანიად ცენტრალური გალია ლუგდუნენსად და ჩრდილოეთ გალია ბელგიკად გალურ რომაულ პერიოდში მრავალი ქალაქი დაარსდა მათ შორის გალიის დედაქალაქი ლუგდუნუმი დღევანდელი ლიონი ეს ქალაქები ტრადიციულ რომაულ სტილში შენდებოდა ფორუმით თეატრით ამფითეატრით ცირკით და თერმული აბანოებით გალები თანდათან აერივნენ რომაულ მოსახლეობაში და მათთან თანაცხოვრების პერიოდში თითქმის მთლიანად შეითვისეს რომაული კულტურა და ენა ლათინური რომლისგანაც მოგვიანებით ფრანგული ენა წარმოიშვა ასევე მოხდა რომაული და გალური რელიგიების ერთმანეთში აღრევა რის შედეგადაც რელიგიური სინკრეტინიზმი წარმოიქმნა საუკუნის მეორე ნახევარში რომაული გალია ლიმესის სერიოზულ ნაკლებობას განიცდიდა იმ დროს როდესაც მთელი იმპერია ბარბაროსთა შემოსევებისგან იტანჯებოდა გალიამ რომის სისუსტე სათავისოდ გამოიყენა გამოეყო მას და შექმნა დამოუკიდებელი გალების იმპერია რომელმაც მხოლოდ რომის იმპერიის კრიზისის პერიოდში იარსება წლებში თუმცაღა სიტუაცია საგრძნობლად გამოსწორდა საუკუნის მეორე ნახევარში რომელიც რომაული გალიის აყვავებისა და აღორძინების პერიოდად ითვლება წელს კონსტანტინე დიდმა მრწამსი შეიცვალა და ქრისტიანობა მიიღო მას შემდეგ ბოლო მოეღო ქრისტიანთა დევნას რომის იმპერიაში მაგრამ საუკუნის დასაწყისში ბარბაროსთა შემოსევები კვლავ განახლდა ხოლო გერმანულმა ტომებმა ვანდალებმა ალანებმა და სვებებმა გადალახეს რაინი და დასახლდნენ გალიაში ესპანეთში და იმპერიის სხვა ნაწილებში ანტიკური ხანის დასასრულს გალია რამდენიმე გერმანულ სამეფოდ დაიყო ფრანკთა სახელმწიფო ჩრდილოეთი ალემანია ჩრდილო აღმოსავლეთი ბურგუნდია აღმოსავლეთი სეპტიმანია სამხრეთი ვესტგოთების სახელმწიფო სამხრეთ აღმოსავლეთი და დარჩენილ ტერიტორიაზე სუასონის სამეფო ამავდროულად ბრიტებს კელტური მოდგმის ტომები ანგლო საქსთა მიერ ბრიტანეთის დაპყრობის ხანაში მშობლიური ტერიტორიის დატოვება და სხვაგან კერძოდ კუნძულ არმორიკაზე გადასახლება მოუხდათ გალიის შორეული დასავლეთით შედეგად კუნძულს სახელი შეუცვალეს და ბრეტანი დაარქვეს ხოლო კელტებმა კვლავ შეძლეს აღორძინება და ამ ტერიტორიაზე დააარსეს პეტის დამოუკიდებელი სამეფო ცრუმორწმუნე ფრანკები გალიის ჩრდილოეთ ნაწილში დასახლდნდენ მაგრამ ხლოდვიგ ის მმართველობის ხანაში თითქმის მთელი ჩრდილოეთ და ცენტრალური გალია დაიპყრეს ხლოდვიგ პირველი გერმანელი დამპყრობელია რომელმაც რომის იმპერიის დანგრევის შემდეგ მრწამსი შეიცვალა და არიანელობის ნაცვლად ქრისტიანობა მიღო ალბათ ამიტომ უწოდებენ პაპები საფრანგეთს ეკლესიის უხუცეს ქალიშვილს ხოლო საფრანგეთის მეფეები ყველაზე ქრისტიანი მეფეების ტიტულატურით სარგებლობენ ფრანკებმა მიიღეს გალურ რომაულ მემკვიდრეობა და ამ ნიადაგზე ჩამოაყალიბეს ფრანკთა სახელმწიფო ფრანკებმა რომანული ენები შეითვისეს გარდა ჩრდილოეთ გალიისა სადაც მოსახლეობა ნაკლებად მჭიდრო იყო გალიის ამ ნაწილში ჩამოყალიბდა გერმანიკული ენები ხლოდვიგმა დაუდო საფუძველი მეროვინგების დინასტიის მმართველობას ფრანკთა სახელმწიფოში მანვე გამოაცხადა ქვეყნის დედაქალაქად პარიზი თუმცაღა მისი გარდაცვალების შემდეგ სამეფოს დაშლა ელოდა მართლაც მისი გარდაცვალების შემდეგ სამეფოს მის ვაჟს შორის გადანწილდა და წარმოიქმნა ახალი პოლიტიკური ერთეულები ორლეანი პარიზი რეიმსი და სუასონი ბოლო მეროვინგი მეფეები ფაქტობრივ ძალაუფლებას არ ფლობდნენ და მათ მაგიერ სამეფოს მაიორდომები მართავდნენ ამიტომ მათ დაცინვით ზარმაც მეფეებს უწოდებდნენ მაიორდომების ძალაუფლება განსაკუთრებით გაძლიერდა კარლოს მარტელის დროს მისი მეთაურობით ფრანკებმა წელს პუატიეს ბრძოლაში არაბები დაამარცხეს ესპანეთიდან განდევნეს და ევროპაში მათი შემდგომი წინსვლა შეაჩერეს ამ ბრძოლის შემდეგ მან დიდი ძალაუფლება და პატივისცემა მოიპოვა ფრანკთა შორის ხოლო მისმა ვაჟმა პიპინ მოკლემ წელს ტახტიდან ჩამოაგდო უკანასკნელი მეროვინგი მეფე და ბერად აღკვეცა სამეფოს კი კაროლინგთა დინასტია ჩაუდგა სათავეში პიპინ მოკლეს ვაჟმა კარლოსმა შეძლო ფრანკების კვლავ გაერთიანება და შექმნა ფრანკთა იმპერია რომელიც დასავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში იყო გადაჭიმული კარლოს დიდის დროს ფრანკთა სამეფომ არნახულ ძლიერებას მიაღწია თავად კარლოსი ენერგიული და ჭკვიანი მმართველი აღმოჩნდა მან მთელი მეფობა ომებში გაატარა და შეძლო ფრანკთა სამეფოს გაერთიანება და ახალი ტერიტორიების შემოერთებაც დაამარცხა საქსები დუნაის ავარები არაბები ესპანეთში ასევე გადალახა პირენეს ქედი და სახელმწიფოს შეუერთა ნავარა არაგონი და კატალონია იგი ასევე დიდ მნიშვნელობას აქცევდა საგარეო ურთიერთობებს მან კავშირი დაამყარა რომის პაპთან ლეო თან და წელს მისგან რომის იმპერატორის ტიტული მიიღო კარლოსს მართლაც სურდა ახალი რომის იმპერიის შექმნა მაგრამ მისი სამეფოს ძლიერებამ და ერთიანობამ დიდხანს არ გასტანა მისი ვაჟის ლუი ღვთისმოსავის წწ გარდაცვალების შემდეგ წელს ვერდენის ხელშეკრულებით სამეფო სამად გაიყო ლუის სამ ვაჟს შორის ლოთარს რომელმაც შეინარჩუნა იმპერატორის ტიტული ერგო იტალია და რაინისა და რონას გასწვრივ მდებარე მიწების ზოლი ლუი გერმანელს აღმოსავლეთ ფრანკთა სახელმწიფო ხოლო შარლ მელოტს დასავლეთ ფრანკთა სახელმწიფო დასავლეთ ფრანკთა სამეფო დაახლოებით იმავე ტერიტორიას მოიცავდა რასაც თანამედროვე საფრანგეთი საუკუნეებში ვიკინგთა შემოსევებისგან დასუსტებული საფრანგეთი ყოვლად დეცენტრალიზებული სახელმწიფო გახდა თავად აზნაურობის ტიტულები და მიწები მემკვიდრეობითი გახდა რაც მათ ავტორიტეტსა და ძალაუფლებას საგრძნობლად ზრდიდა იმ დროს როდესაც მეფის ძალაუფლება რელიგიური უფრო იყო ვიდრე საერო ამგვარმა ვითარებამ ხელი შეუწყო ფეოდალიზმის ჩამოყალიბებას საფრანგეთში ფეოდალები თანდათან ძლიერდებოდნენ და თამამდებოდნენ ხოლო ზოგჯერ საქმე იქამდეც მიდიოდა რომ თავს მეფეს უტოლებდნენ ხანდახან კი ემუქრებოდნენ კიდეც მაგალითად ჰოსტინგების ბრძოლის შემდეგ წელს ნორმანდიის ჰერცოგმა თავი ინგლისის მეფედ გამოაცხადა რითაც თავი გაუტოლა საფრანგეთის მეფეს თუმცაღა იმავდროულად იგი როგორც ჰერცოგი საფრანგეთის მეფის ვასალად ითვლებოდა კაროლინგები საფრანგეთს წლამდე მართავდნენ მანამდე სანამ საფრანგეთის ჰერცოგი და პარიზის გრაფი ჰუგო კაპეტი არ გახდებოდა ფრანკთა მეფე მისმა შთამომავლებმაკაპეტინგებმა ვალუებმა და ბურბონებმაქვეყანა თანდათანობით გააერთიანეს საფრანგეთის სამეფოს ჩამოყალიბებამ ფილიპ ოგიუსტის ზეობის ხანაში დასასრულს მიაღწია პროცესს თან ერთვოდა შინაომები ფრანგი რაინდები აქტიურად მონაწილეობდნენ ჯვაროსნულ ლაშქრობებში წწ საღვთო მიწაზე კონტროლის აღსადგენად ჯვაროსნულ ომებში იმდენი ფრანგი რაინდი მონაწილეობდა რომ არაბულად სიტყვა ჯვაროსანი ითარგმნება როგორც ფრანკი ხოლო ძველი ფრანგული სალაპარაკო ენა გახდა იერუსალიმის სამეფოში საუკუნის სამხრეთ საფრანგეთში ლანგედოკში კატარების ერესი სექტის მოძღვრება კათოლიკურ მოძღვრებას ეწინააღმდეგებოდა ამიტომ კათოლიკური ეკლესია პაპ ინოკენტი ის თაოსნობით აქტიურად ცდილობდა მათ კვლავ შემოერთებას კათოლიკური ეკლესიის წიაღში ჯერ მოლაპარაკების გზით ხოლო შემდეგ ძალადობასაც მიმართა წელს ინოკენტი ის მოწოდებით დაიწყო კატარების ხოცვა ჟლეტა რაც ალბიგოელთა ჯვაროსნული ლაშქრობის სახელითაა ცნობილი ომი წლიდან წლამდე მიმდინარეობდა თუმცაღა კათოლიკურმა ელკლესიამ კატარიზმის სრულიად აღმოფხვრა მაინც ვერ შეძლო მის აღმოფხვრას კიდევ წელი დასჭირდა მომდევნო წლებში საფრანგეთის მეფეებმა კიდევ უფრო გააფართოვეს საფრანგეთის საზღვარი ამავდროულად გაიზარდა სამეფო ძალაუფლება და საფრანგეთმა აბსოლუტიზმისკენ დაიწყო გადახრა სუკუნეში საფრანგეთში შავი ჭირი დაატყდა თავს სიტუაციას ამწვავებდა ისიც რომ ფილიპ ს თავისი დისწული ინგლისის მეფე ედუარდ დაუპირისპირდა რაც ასწლიანი ომის დაწყების საბაბი გახდა საუკუნის მეორე ნახევარში საფრანგეთში დაიწყო რელიგიური დაპირისპირება კათოლიკეებსა და ჰუგენოტებს შორის რომელიც მალევე სამოქალაქო ომში გადაიზარდა პროცესი ასევე ცნობილია საფრანგეთის რელიგიური ომების სახელით კათოლიკეთა წინამძღოლები გიზები იყვნენ ხოლო ჰუგენოტებისა ბურბონები საფრანგეთის სამეფო ხელისუფლების სისუსტის პირობებში ჰუგენოტებმა მალევე მოიპოვეს დიდი გავლენა და უფლებები და წარმოიშვა სახელმწიფო სახელმწიფოში საფრანგეთის რელიგიურ ომებს უკავშირდე ბართლომეს ღამე რომელიც ამ პროცესის კულმინაციას წარმოადგენდა საბოლოოდ რელიგიურ დაპირისპირება ბოლო მოუღო ანრი მ წლის ნანტის ედიქტით რომლის მიხედვითაც ჰუგენოტებს გარკვეული რელიგიური თავისუფლება მიენიჭათ ანრი ფანატკოსმა კათოლიკემ ფრანსუა რავაიაკმა მოკლა ჰუგენოტთა დაუმორჩილებლობა საუკუნემდე გაგრძელდა ანრი ის გარდაცვალების შემდეგ ქვეყანაში პოლიტიკური ვითარება მთლიანად შეიცვალა საფრანგეთის ტახტზე ავიდა წლის ლუი რომელიც რა თქმა უნდა არ ფლობდა ძალაუფლებას განსხვავებით მისი რეგენტის მარია მედიჩისაგან რომლის მმართველობამ მძიმე დაღი დაასვა საფრანგეთს წელს ლუი მ და მისმა მომხრეებმა მარია მედიჩის ხელისუფლება დაამხეს და ქვეყნიდან გააძევეს იგი ამგვარად ძალაუფლება ლუი ეს ხელში აღმოჩნდა ოღონდ ამჯერადაც ფორმალურად ქვეყნის ფაქტობრივი მმართველი არა მეფე არამედ კარდინალი რიშელიე იყო კარდინალი რიშელიე ჭკვიანი და ენერგიული მმართველი აღმოჩნდა მან დაუღალავი შრომით შეძლო საფრანგეთისთვის ძველი დიდების დაბრუნება იგი უპირველეს ყოვლისა ძალაუფლების ცენტრალიზებას შეუდგა რაც დიდებულთა თვითნებობის ალაგმითა და ჰუგენოტებისთვის ძალაუფლრბის წართმევით მოახერხა ამავე პერიოდში რიშელიესა და მეფის გადაწყვეტილებით საფრანგეთი ოცდაათწლიან ომში ჩაება თავდაპირველად დიპლომატიურად და ფინანსებით ხოლო შემდეგ აქტიურად ჯარით ომის დასრულების შემდეგ კი ვესტფალიის ზავით საფრანგეთმა ელზასის და ლოთარინგიის ტერიტორიები მიიღო და ევროპის უძლიერეს სახელმწიფოდ იქცა რიშელიეს ბრძანებითვე გამოიცა ედიქტი დუელების წინააღმდეგ წელს რომლის მიხედვითაც ფრანგ დიდებულებს დუელში მონაწილეობა აეკრძალათ ლუი ეს დროს ფრანგულმა აბსოლუტიზმმა თავის მწვერვალს მიაღწია ლუიმ საფრანგეთში აბსოლუტური მონარქია დაამყარა მაგრამ ამავდროულად იგი ევროპის უძლიერეს სახელმწიფოდ აქცია მეფე არავის აღარ უწევდა ანგარიშს რამაც საფრანგეთი თითქმის სამოქალაქო ომამდე მიიყვანა წელს დიდებულებმა და ბურჟუაზიამ მეფეს მოთხოვნები წაუყენეს ხოლო მეფემ მათ ასე მიუგო არ გეგონოთ რომ სახელმწიფო თქვენ ხართ გეშლებათ სახელმწიფო მე ვარ ალბათ ყველაზე უკეთ ამ სიტყვებით გამოიხატება ფრანგული აბსოლუტიზმის არსი მეფის ასეთ ქმედებას აჯანყება მოჰყვა და წელს სამეფო ოჯახს ქალაქის დატოვება და ვერსალში გადასვლა მოუხდა ამ პერიოდში აშენდა ვერსალის სასახლე აჯანყება ჯულიო მაზარინიმ ჩაახშო მალევე ლუი მ ნანტის ედიქტი გაუქმებულად ცნო რის გამოც საფრანგეთი მრავალმა ჰუგენოტმა ვაჭარ ხელოსანმა დატოვა და პროტესტანტულ ქვეყნებს შეაფარა თავი საფრანგეთს კი დიდი ეკონომიკური ზიანი მიადგა მეფე მზე მამის მსგავსად აქტიურად აწარმოებდა ომებს რამაც საფრანგეთს დიდი სახელი და ტერიტორიები კი შესძინა მაგრამ ფინანსურად გამოფიტა აღსანიშნავია რომ ლუი დროს ფრანგული ენა ბევრად უფრო პოპულარული გახდა და საერთაშორისო კომუნიკაციისთვის გამოიყენებოდა ლუი ს გარდაცვალების შემდეგ აბსოლუტიზმმა დაქვეითება დაიწყო საუკუნის ბოლომდე საფრანგეთის მმართველობის ძირითად ფორმად აბსოლუტური მონარქია შენარჩუნდა რაც ნამდვილად არ შედიოდა მესამე წოდების გლეხობა ვაჭრები ხელოსნები მეწარმეები და ინტელექტუალები ინტერესებში რომლებიც ქვეყნის უმრავლესობას და ამავე დროს ყველაზე უუფლებო ფენას წარმოადგენდნენ ასეთ პირობებში თანდათან იზრდებოდა უკმაყოფილება ლუი ს და ზოგადად მონარქიული მმართველობის წინააღმდეგ იმ დროს როდესაც თავად მეფე დროს განცხრომაში ატარებდა და სახელმწიფოს ბიუჯეტის გაფლანგვით იყო დაკავებული წლის მაისს ფინანსურად შეჭირვებული მეფე იძულებული გახდა გენერალური შტატები მოეწვია რათა ხაზინა შეევსო მაგრამ ნაცვლად ამისა მა მესამე წოდების დეპუტატები დაუპირისპირდნენ მოითხოვეს რომ გადასახადები არისტოკრატიასაც გადაეხადა მეფე რა თქმა უნდა არ დაყაბულდა მათ მოთხოვნას მაგრამ არც მესამე წოდების დეპუტატები დაემორჩილენ მეფეს ვერსალის სასახლეში შეიკრიბნენ და თავი დამფუძნებელ კრებად გამოაცხადეს ივლისს კი ბასტილიის ციხეს შეუტიეს და აიღეს კიდეც როგორც აბსოლუტიზმის სიმბოლო საფრანგეთში საბოლოოდ მეფე იძულებული გახდა ეღიარებინა დამფუძნებელი კრების კანონიერება რომელმაც წლის სექტემბერში კონსტიტუცია მიიღო რომლის მიხედვითაც საფრანგეთის მმართველობის ფორმად კონსტიტუციური მონარქია გამოცხადდა დამფუძნებელი კრება დაკომპლექტებული იყო კონსტიტუციური მონარქიის მომხრე დეპუტატების ჟირონდისტებისა და იაკობინელებიგან მათგან ბოლო ორის გავლენა და ავტორიტეტი თანდათანობით იზრდებოდა მთავრობის არაეფექტური და ხალხის მზარდი უკმაყოფილების ფონზე ჟირონდისტები და იაკობინელები მეფის ხელისუფლების დამხობისთვის და რესპუბლიკური მმართველობის დამყარებისთვის ემზადებოდნენ და გააჩნდათ კიდეც ამის რესურსიც რის გამოც მეფემ დასახმარებლად თავის ცოლისძმას ავსტრიის მეფეს უხმო რომელმაც არ დააყოვნა და წლის აგვისტოში დამფუძნებელ კრებას ულტიმატუმი გამოუცხადა წელს საკანონმდებლო კრებამ პასუხად ომი გამოუცხადა ავსტრიას და როგორც აღმოჩნდა დროზე ადრე ფრანგები ბრძოლას ბროლაზე აგებდნენ საქმე იქამდე მივიდა რომ წლის ზაფხულში საკანონმდებლო კრებამ გამოსცა დეკრეტი ფრანგი მოქალაქეების მასობრივი მობილიზაციის შესახებ ეს ღონისძიება ეფექტური აღმოჩნდა და მალე სასწორი რევოლუციონერთა მხარეს გადაიხარა და წლსი აგვისტოს მათ დიდ წარმატებას მიაღწიეს აიღეს რა მეფის სასახლე და დააპატიმრეს იგი ოჯახითურთ სექტემბერს საფრანგეთი რესპუბლიკად გამოცხადდა ნაპოლეონმა ისარგებლა იმით რომ მსოფლიოს ყურადღება ვენის კონგრესისკენ წ ჰქონდა მიპყრობილი და წლის მარტს კაციანი რაზმით პარიზისკენ დაიძრა მან მეფე საზღვარგარეთ გააქცია თავად კი ძალაუფლება იგდო ხელთ თუმცა ხანმოკლე პერიოდით დღით წლის ივნისს ინგლისელთა და პრუსიელთა ჯარებმა ნაპოლეონი დაამარცხეს და ამჯერად საბოლოოდ განდევნეს ქვეყნიდან იგი წმინდა ელენეს კუნძულზე გადაასახლეს სადაც გარდაიცვალა კიდეც წელს საფრანგეთს სათავეში კვლავ მონარქები ჩაუდგნენ მონარქიის აღდგენის შემდეგ ჯერ ლუი მ წწ შემდეგ კი შარლ მ წწ იმეფა მათი მმართველობა ხალხისთვის შვებისა და ბედნიერების მომტანი არ აღმოჩნდა ამოტომ საფრანგეთის საზოგადოება პროტესტმა მოიცვა რომელმაც კულმინაციას წელს მიაღწი ამას თან დაერთო მეფის გადაწყვეტილება პარლამენტის დათხოვის თაობაზე რამაც მეტად უბიძგა ხალხს აჯანყებისაკენ რომელიც ამა წლის აგვისტოს ხალხის გამარჯვებით დასრულდა შარლ ინგლისში გაიქცა მეფე კი ლუი ფილიპე ორლეანელი გახდა აღსანიშნავია რომ იგი ხალხის ნებით არჩეული პირველი მეფეა რადგან სწორედ ამ დროს დაემატა მეფის ტიტულატურას ხალხის ნებით ხალხის იმედები ვერც ახალმა მონარქმა გაამართლა პირიქით მეფე და მთავრობა არაეფექტური მუშაობით გამოირჩა რამაც საზოგადოებაში პროტესტის ახალი ტალღა ააგორა ამას დაერთო ეკონომიკური კრიზისი რომელიც წლისთვის მთელ ევროპაში მძვინვარებდა წლის თებერვალს ხალხმა ლუი ფილიპე ორლეანელი გადააყენა იგი თებერვალს ინგლისში გაიქცა საფრანგეთში კი საფუძველი ჩაეყარა მეორე რესპუბლიკას დროებითმა მთავრობამ ქვეყანა მხოლოდ რამდენიმე თვე მართა ივნისის სისხლიანი დაპირისპირების შემდეგ კი მთავრობის მეთაური ლუი ბლანი ქვეყნიდან გაიქცა და ხალხი კვლავ არჩევანისს წინაშე აღმოჩნდა აერჩიათ ლუი ნაპოლეონი რომელსაც ზურგს დიდი წინაპრის ნაპოლეონ ბონაპარტის სახელი უმაგრებდა თუ ლუი ეჟენ კავენიაკი რომელსაც დიდი ძალაუფლება ჰქონდა და ადმინისტრაციული რესურსიც მის ხელში იყო საბოლოოდ წლის დეკემბერს ჩატარებულ არჩევნებში ლუი ნაპოლეონმა იმარჯვა პროცენტით სამი წლის მან ხალხისა და პოლიტიკური ოპონენტების წინააღმდეგობის მიუხედავად ეროვნული ასამბლეა დაითხოვა ხოლო წლის დეკემბერს ახალი იმპერიალისტური კონსტიტუცია მიიღო და თავი იმპერატორად გამოაცხადა ნაპოლეონ ს მმართველობა აქტიური საშინაო და საგარეო პოლიტიკით გამოირჩა წელს ინგლისთან დადებულმა ხელშეკრულებამ რამდენიმე წელიწადში გააორმაგა საგარეო ვაჭრობის საქონელბრუნვა გარკვეულ წარმატებებს მიაღწია ნაპოლეონ მ სოციალური კუთხითაც შექმნა სადაზღვევო სალაროები ხანშიშესული მუშებისთვის მისი ზეოობის ხანაშივე განხორციელდა კაცობრიობის ერთ ერთი უდიდესი საინჟინრო პროექტი წლებში გაიჭრა კილომეტრი სიგრძისა და მეტრი სიღრმის სუეცის არხი გარკვეული წარმატებები შეიმჩნეოდა საფრანგეთის საგარეო პოლიტიკაშიც იმპერია ომებს აწარმოებდა მექსიკაში ინდოჩინეთსა და აფრიკაში აღნიშნული წარმატებების მიუხედავად სწორედ მან აგემა საფრანგეთს ისტორიაში ერთ ერთი უდიდესი სირცხვილი წელს გამართულ სედანის ბრძოლაში პრუსიელთა წინააღმდეგ განცდილი სამარცხვინო მარცხი ამ დიდი წარუმატებლობით სრულდება იმპერატორ ნაპოლეონ ს მმართველობა საფრანგეთში საფრანგეთი რომლის ტერიტორიასაც ექვსკუთხედის მსგავსი კონფიგურაცია აქვს ფართობით ევროკავშირის უდიდესი ქვეყანაა ქვეყანა დასავლეთ ევროპაში მდებარეობს მოსაზღვრე ქვეყნებია ბელგია ლუქსემბურგი გერმანია შვეიცარია იტალია მონაკო ანდორა და ესპანეთი რომელთაგანაც ევროკავშირის წევრი არ არის მის შემადგენლობაშია კუნძული კორსიკა ხმელთაშუა ზღვაში საფრანგეთი შედგება რეგიონისგან მათ შორის თავად საფრანგეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს ხოლო ზღვისიქითა დეპარტამენტია გვადელუპა მარტინიკა გვიანა მაიოტა და რეიუნიონი იგი ასევე ფლობს ზღვისიქითა გაერთიანებას სენ ბართელმი სენ მარტენი სენ პიერი და მიკელონი უოლისი და ფუტუნა და საფრანგეთის პოლინეზია და განსაკუთრებული სტატუსის მქონე ზღვისიქითა ადმინისტრაციულ ტერიტორიულ წარმონაქმნს კლიპერტონი ახალი კალედონია და საფრანგეთის სამხრეთული და ანტარქტიდული ტერიტორია ქვეყნის რელიეფში ჭარბობს ვაკეები და დაბლობები უმაღლესი მწვერვალია მონბლანი რომელიც მთელ დასავლეთ ევროპაში უმაღლესია იგი იტალიასთან სასაზღვრო რაიონში მდებარეობს საფრანგეთი ენერგეტიკული რესურსებით მდიდადი არ არის თუ არ ჩავთვლით ევროპული მასშტაბების ურანის მადანს მოიპოვებენ ბოქსიტებს რკინის მადანს მარილებს საშენ მასალას ქვეყანა მდიდარია მდინარეებით მაგრამ ღარიბია ტბებით დიდი ყურადღება ექცევა ბუნების დაცვას საფრანგეთში წარმოდგენილია ლანდშაფტების მდიდარი ნაირსახეობა ატლანტის ოკეანის კლდოვანი სანაპირო მდინარეათა ფართო ველები მაღალი დათოვლილი მთები ხმელთაშუაზღვისპირა ქვიშიანი სანაპიროები ჩრდილოეთ საფრანგეთის დიდი ნაწილი უჭირავს ისეთი ფართო მდინარეების დაბლობებს როგორებიცაა სენა და მარნა ამ მოსავლიან მიწებს დასავლეთით ესაზღვრება ნორმანდიული კლდნოვანი მთები აღმოსავლეთით კი ბელგიის საზღვარზე იჭიმება ტყეები რომლები სამხრეთით ქვეყნის შვეიცარიასთან საზღვარზე გადადის მთის მასივში სამხრეთ საფრანგეთის ნაწილი უჭირავს საფრანგეთის ცენტრალურ მასივს ეს არის ჩამქრალი ვულკანების მხარე ქვეყნის სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილში საფრანგეთის ცენტრალური მასივის მიდამოებში სევენის მთებში სათავეს იღებს ქვეყნის უგრძესი მდინარე ლუარა სამხრეთ დასავლეთ რაიონი მდინარე გარონის აუზი ესაა წიწვოვანი ტყის მხარე ცნობილია როგორც ლანდა პირინეის მთების წარმოადგენს საზღვარს საფრანგეთსა და ესპანეთს შორის საფრანგეთის ცენტრალური მასივის აღმოსავლეთით გაშლილია მდინარეების სონასა და რონას უხვმოსავლიანი დაბლობები საფრანგეთისა და იტალიის საზღვართან იჭიმება ალპები ევროპის ყველაზე მაღალი მთათა სისტემა სევენის მთები საფრანგეთს ყოფს ორ კლიმატურ რაიონად ხმელთაშუაზღვური და ატლანტის ასევე ოთხ კლიმატურ ზონად ოკეანური მშრალი კონტინენტური ხმელთაშუაზღვური და მთის საფრანგეთის ჩრდილოეთი რაიონების კლიმატი რბილი და ნესტიანია გაზაფხულზე ამინდი ცვალებადია სითბო და მზე იცვლება წვიმებითა და ქარებით ზაფხული შედარებით თბილია შემოდგომაზე დილას და საღაომოობით გრილა არ იცის მკაცრი ზამთარი საშუალო ტემპერატურა მერყეობს იანვარში გრადუსსა და აგვისტოში გრადუსს შორის პარიზის საშუალო ტემპერატურა მერყეობს ზამთარში გრადუსებს შორის ხოლო ზაფხულში გრადუსებს შორის ქვეყნის სამხრეთით კლიმატი რბილი და თბილია ზამთრობით მთებში ხშირად არის დიდთოვლობა ტემპერატურის მერყეობა ზამთარსა და ზაფხულში უმნიშვნელოა ალპები სამხრეთ აღმოსავლეთით ხელს უშლის ხმელთაშუაზღვური კლიმატის გავრცელებას ქვეყნის სიღრმეებში ასე რომ აღნიშნული კლიმტი ვრცელდება რონისა და ლიონის დაბლობებში რბილი და ნესტიანი კლიმატი საფრანგეთში ხელ უწყობს ხშირი სამდინარო ქსელის განვითარებას წყალუხვობასა და გაუყინვადობას წყლის სიუხვის რეჟიმისა და დინების ხასიათის მიხედვით საფრანგეთში გამოიყოფა მდინარეთა ოთხი ტიპი საფრანგეათის დიდი მდინარეებია ლუარა კმ რონა კმ სენა კმ გარონა კმ ევროპის ერთ ერთი მნიშვნელოვანი საწყლოსნო არტერიაა მდინარე რაინი რომელიც კოლომეტრის სიგრძეზე მიუყვება საფრანგეთ გერმანიის საზღვარს ქვეყნის უმსხვილესი მდინარეები გამოიყენება სანაოსნოდ ლუარასა და გარონას აქვს შემოვლითი არხები საფრანგეთი ღარიბია ტბებით ალპებში საფრანგეთს ეკუთვნის ჟენევის ტბის სამხრეთი სანაპირო სავის ალპები მოიცავს საკმაოდ დიდ ყინულოვან ტბებს ანესი და ბურჟე საფრანგეთის ცენტრალურ მასივში ვხვდებით ვულკაური წარმოშობის ტბებს ხმელთაშუა ზღვის კუნძულებსა და ბისკაის ყურეში მნიშვნელოვნად გავრცელებულია ლაგუნისებური ტბები საფრანგეთის ტერიტორიის დაახლოებით მესამედი უკავია ტყეს საკმაოდ დიდი ტყის მასივები განთავსებულია აკვიტანიაში ალპებში პირინეებში ვოგეზებში აკვიტანიის აღმოსავლეთით მუხნარი ტყეები გადადის წაბლნარში აქ ასევე წარმოდგენილია სუბტროპიკულ მცენარეთა ელემენტები ქვეყნის ჩრდილოეთში განთვასებულია მუხნარი და წიფლის ტყეები ქვეყნის ჩრდილო დასავლეთით მიდამოები გამოყენებულია საძოვრებად ხმელთაშუაზღვიურ სამხრეთში დამახასიათებელია ბუჩქნარებით შეთხელებული ტყეები ალპებში მუხნარი და წაბლის ტყეები მეტრზე იცვლება წიფლნარი ნაძვნარი და ფოთლოვანი ტყეებით რომლებიც მეტრზე მდებარეობს პირინეებში ტყეთა ზემო საზღვარი აღწევს მ უფო ზემოთ სუბალპურ ზონაში ვხვდებით ბუჩქნარსა და მაღალბალახოვან მინდვრებს საფრანგეთის ტყეებში განსაკუთრებით მთებში ადვილად ვხვდებით გარეულ კატას მელას ირემს შველს კურდღელს ტახს ციყვს მაღალ მთებში ვხვდებით მთის თხას განსხვავებულ ფრინველებს კაკაბი ქორი ყვავი სამხრეთში ვხვდებიათ ფლამინგოს საფრანგეთი იყო ერთ ერთი პირველი ქვეყანა სადაც შეიქმნა გარემოს დაცვის სამინისტრო წელს მიუხედავად იმისა რომ საფრანგეთი ერთ ერთი ყველაზე განვითარებული მრეწველობის მქონე ქვეყანაა ის მხოლოდ მეჩვიდმეტეა მსოფლიოში ნახშირორჟანგის გამოყოფით და ჩამორჩება ისეთი მცირე მოსახლეობის მქონე ქვეყნებს როგორიცაა კანადა და ავსტრალია ეს შედეგია წლის ნავთობის კრიზისის შემდეგ მიღებული საფრანგეთის ხელისუფლების გადაწყვეტილებისა დააბანდოს ფული ბირთვულ ენერგიაში დღეს ქვეყანაში წარმოებული ელექტროენერგიის სწორედ ბირთვულ ენერგიაზე მოდის ამითვე აიხსნება რატომ ბინძურდება საფრანგეთი სათბურის აირებით ნაკლებად ზემოაღნიშნულ ქვეყნებთან შედარებით ევროკავშირის სხვა წევრი ქვეყნების მსგავსად საფრანგეთი დათანხმდა შეემცირებინა ნახშირორჟანგის გამოყოფა გარემოში წლისთვის სულ მცირე ით წელთან შედარებით წელს საფრანგეთში ნახშირორჟანგის გამოყოფა საშუალოდ ერთ მოსახლეზე უფრო მცირე იყო ვიდრე ჩინეთში საფრანგეთის მიწის ფართობის ტყითაა დაფარული საფრანგეთის ტყეები ერთ ერთი ყველაზე მრავალფეროვანია ევროპაში ზე მეტი სახეობის ხით ქვეყანაში არის ეროვნული პარკი და დაცული ლანდშაფტი საფრანგეთს სურს წლისთვის თავისი განსაკუთრებული ეკონომიკური ზონის გადააქციოს დაცულ საზღვაო ტერიტორიად საფრანგეთი არის უნიტარული ნახევრად საპრეზიდენტო რესპუბლიკა ძლიერი დემოკრატიული ტრადიციებით დღეს მოქმედი მეხუთე რესპუბლიკის კონსტიტუცია მიღებულ იქნა წლის სექტემბერს ჩატარებული რეფერენდუმით ქვეყანაში აღმასრულებელი ხელისუფლება მჭიდროდ არის დაკავშირებული პარლამენტთან საკუთრივ აღმასრულებელ ხელისუფლებას ჰყავს ორი ლიდერი რესპუბლიკის პრეზიდენტი ამჟამად ემანუელ მაკრონი რომელიც არის სახელმწიფოს მეთაური და ირჩევა პირდაპირი არჩევნების გზით ხუთწლიანი ვადით წარსულში წლით და მთავრობა რომელსაც მართავს პრეზიდენტის დანიშნული პრემიერ მინისტრი ამჟამად ჟან მარკ ერო საფრანგეთის პარლამენტი არის ორპალატიანი საკანონმდებლო ორგანო რომელიც მოიცავს ეროვნულ კრებასა ქვედა პალატა და სენატს ზედა პალატა ეროვნული კრების დეპუტატები ირჩევიან ადგილობრივი ამომრჩევლების მიერ ხუთწლიანი ვადით პირდაპირი არჩევნების გზით კრებას აქვს ძალა დაითხოვოს მინისტრთა კაბინეტი შესაბამისად აქ უმრავლესობის ქონა ხელისუფლების ჩამოყალიბების უფლებას განაპირობებს სენატორებს ირჩევს ამომრჩეველთა კოლეგია ექვსწლიანი ვადით თავდაპირველად წლიანით წევრთა ნახევრის ხელახალი არჩევა ხდება ყოველ სამ წელიწადში სენატის საკანონმდებლო უფლებები შეზღუდულია პალატებს შორის უთანხმოების შემთხვევაში საბოლოო სიტყვა ეროვნულ კრებას ეკუთვნის მთავრობას აქვს დიდი ზეგავლენა პარლამენტის დღის წესრიგის ფორმირებაზე ფრანგულ პოლიტიკაში გამოირჩევა ორი მოწინააღმდეგე ჯგუფი მემარცხენეები რომლებიც ძირითადად გაერთიანებულია საფრანგეთის სოციალისტური პარტიის ირგვლივ და მემარჯვენეები რომელთა მთავარი პარტიაა კავშირი სახალხო მოძრაობისათვის წლის არჩევნების შემდეგ აღმასრულებელი ხელისუფლება ძირითადად სოციალისტური პარტიის ხელშია საფრანგეთის შეიარაღებული ძალები მოიცავს სამხედრო და გასამხედროებულ ძალებს ის ემორჩილება უმაღლეს მხედართმთავრს საფრანგეთის პრეზიდენტს მასში შედის საფრანგეთის არმია საფრანგეთის ფლოტი საჰაერო ძალები და დამხმარე გასამხედროებული ძალა ეროვნული ჟანდარმი საფრანგეთის არმია ითვლება ერთ ერთ უდიდეს შეიარაღებულ ძალებად მსოფლიოში ადმინისტრაციულად სამხედრო ძალები თავდაცვის სამინისტროს ხოლო ჟანდარმენია შინაგან საქმეთა სამინისტროს ეკუთვნის ჟანდარმერია სამხედრო პოლიციაა რომლის მოვალეობა ქვეყნის შიგნით მოსახლეობის დაცვაა ის ასევე შეიცავს ეროვნული ჟანდარმერიის საპარაშუტე ინტერვენციის ესკადრონის ანტი ტერორისტულ დივიზიონსა და ეროვნული ჟანდარმერიის ინტერვენციის ჯგუფს თავდაცვის სამინისტროს ეკუთვნის ასევე ერთ ერთი სადაზვერვო ქვედანაყოფი საგარეო უსაფრთხოების გენერალური დირექტორიატი შიდა დაზვერვის ცენტრალური დირექტორიატი კი პირდაპირ ემორჩილება შინაგან საქმეთა სამინისტროს წლის შემდეგ საფრანგეთში სამხედრო სამსახური სავალდებულო აღარ არის ყოველ ივლისს ბასტილიის აღების დღეს პარიზში იმართება სამხედრო აღლუმი რომელიც ითვლება ევროპის უდიდეს და უძველეს ყოველწლიურ სამხედრო მსვლელობად საფრანგეთი იყოფა ადმინისტრაციულ რეგიონად მათგანი მდებარეობს მეტროპოლიურ საფრანგეთში კონტინენტურ ნაწილზე და ერთი კუნძულ კორსიკაზე ხოლო წარმოადგენს საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტს რეგიონები იყოფიან დეპარტამენტად ყველა მათგანს მინიჭებული აქვს საკუთარი ნომერი ძირითადად ანბანის მიხედვით ეს ნომრები გამოიყენება მათს საფოსტო კოდებსა და სატრანსპორტო ნომრებში რეგიონები დეპარტამენტები და კომუნები ცნობილია როგორც ტერიტორიული გაერთიანებები რაც ნიშნავს რომ ისინი განაგებენ როგორც საკრებულოებს ისე აღმასრულებელ ორგანოს ოლქები და კანტონები მხოლოდ ადმინისტრაციული ერთეულებია თუმცა წლამდე ოლქი იყო ტერიტორიული გაერთიანება არჩევითი საბჭოთი შემდეგში ის შეიცვალა ვიშის რეჟიმის მიერ და საბოლოოდ გაუქმდა წელს საფრანგეთის მეოთხე რესპუბლიკის დროს საფრანგეთის დეპარტამენტიდან ხუთი საფრანგეთის გვიანა გვადელუპა მარტინიკა მაიოტა და რეიუნიონი არის ზღვისიქითა რეგიონი ამავდროულად ისინი წარმოადგენენ ზღვისიქითა დეპარტამენტებს და არიან საფრანგეთის შესაბამისად ევროკავშირის განუყრელი წევრები და გააჩნიათ ზუსტად იგივე სტატუსი რაც მეტროპოლიურ დეპარტამენტებს ზღვისიქითა გაერთიანებები და ტერიტორიები ყალიბდებიან საფრანგეთის რესპუბლიკის ნაწილად მაგრამ არა ევროკავშირის ან მისი საფინანსო ზონის გამონაკლისი სენ ბართელმი რომელიც გამოეყო გვადელუპეს წელს საფრანგეთის პოლინეზიის წყნაროკეანური გაერთიანებები უოლისი და ფუტუნა და ახალი კალედონია აგრძელებენ ფრანგული წყნაროკეანური ფრანკის გამოყენებას რომლის კურსი მკაცრად არის დაკავშირებული ევროსთან შედარებისთვის ხუთივე ზღვისიქითა რეგიონი წარსულში იყენებდა ფრანგულ ფრანკს ხოლო დღეს აქ ევროა ხმარებაში მიუხედავ იმისა რომ საფრანგეთში უკანონობად მიიჩნევა მოქალაქეების ეროვნებისა და წარმომავლობის შესახებ ინფორმაციის მოპოვება იმ კანონით რომელიც მომდინარეობს წლის რევოლუციიდან ხოლო ხელახლა მიიღეს წლის კონსტიტუციაში წლის კვლევები ის და ის იყო ნებადართული ამ გამოკითხვამდე ითვლებოდა რომ საფრანგეთში მილიონი ადამიანი იყო იტალიური წარმოშობის იმიგრანტთა უდიდესი თემი დან მილიონამდე მცხოვრები ჩრდილო აფრიკიდან მილიონი სუბსაჰარული აფრიკიდან ხოლო თურქეთიდან ასევე აქ ცხოვრობდნენ ევროპის მრავალი ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები მათ შორის ესპანელები პორტუგალიელები პოლონელები ბერძნები და სხვ უკანასკნელი კვლევებით ქვეყნის მცხოვრებთა ნაწილობრივ მაინც არის სხვადასხვა იმიგრანტთა ტალღის დროს ჩამოსულ პიროვნებათა შთამომავალი დან წლამდე მილიონი იმიგრანტი ჩავიდა საფრანგეთში გარდა ამისა ჩრდილო აფრიკული ქვეყნების მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ მილიონი ფრანკოალჟირელი დაბრუნდა ქვეყანაში ყოველწლიურად საფრანგეთი კანონიერ იმიგრანტს იღებს ის ასევე ლტოლვილთა მიმღები მთავარი სახელმწიფოა დასავლეთ ევროპაში წელს ლტოლვილის სტატუსზე ქვეყანამ განაცხადი მიიღო წელთან შედარებით ით ნაკლები რესპუბლიკის უდიდესი ქალაქები მეტროპოლიური არეალების მოსახლეობის მიხედვით არიან პარიზი ლიონი მარსელი ლილი ტულუზა ბორდო ნიცა და ნანტი საფრანგეთის კონსტიტუციის მეორე მუხლის მიხედვით ქვეყნის ოფიციალური ენა არის ფრანგული რომანული ენა რომელიც ლათინურიდან მომდინარეობს წლიდან ფრანგულ ენის ოფიციალური გამგებელი არის საფრანგეთის აკადემია თუმცა მის რეკომენდაციებს კანონიერი ძალა არ გააჩნია საფრანგეთის ხელისულება არ არეგულირებს მოქალაქეთა შორის სასურველი ენით საუბრის უფლებას თუმცა ფრანგულის გამოყენება სავალდებულოა სავაჭრო და სამუშაო ადგილებში გარდა იმისა რომ რესპუბლიკის მთავრობა ქვეყნის შიგნით იცავს ფრანგულ ენას ის ასევე ხელს უწყობს მის გავრცელებას ევროკავშირსა და მთელ მოფლიოში ისეთი ორგანიზაციის მეშვეობით როგორიცაა ფრანკოფონია ანგლიფიკაციის გაძლიერების საფრთხე კიდევ უფრო უბიძგებს მთავრობას დაიცვას ფრანგული ენის პოზიციები საფრანგეთში გარდა ფრანგულისა ქვეყანაში კიდევ ადგილობრივთა ენაა მათ შორის რვაზე საუბრობენ მეტროპოლიურ საფრანგეთში ხოლო ზე ზღვისიქითა ტერიტორიებზე საუკუნიდან საუკუნის შუა წლებამდე ფრანგული ითვლებოდა მთავარ საერთაშორისო ენად დიპლომატიაში ასევე გამოიყენებოდა ლინგვა ფრანკად ევროპის განათლებულ წრეებს შორის საერთაშორისო ურთიერთობებში ფრანგულს გაბატონებული მდგომარეობა აშშ ს მიერ სამხედრო ძალის გამომჟღავნების შემდეგ ინგლისურმა ჩამოართვა თუმცა იმ ხნის განმავლობაშიც კი როდესაც ფრანგული საერთაშორისო ლინგვა ფრანკად ითვლებოდა ის არ წარმოადგენდა ფრანგულის მცოდნეთა უმრავლესობისათვის მშობლიურ ენას ჰენრი გრეგუარის წლის ანგარიშის მიხედვით საფრანგეთის მილიონი მცხოვრებიდან მხოლოდ მილიონისთვის იყო ფრანგული დედაენა დანარჩენი ნაწილი კი ლაპარაკობდა ქვეყნის მრავალი რეგიონული ენიდან ერთ ერთზე როგორებიცაა ელზასური ბრეტონული და ოქსიტანური თუმცა საყოველთაო განათლებამ სადაც ფრანგული სწავლების ერთადერთი ენა იყო და ისეთმა ფაქტორებმა როგორებიცაა ურბანიზაციისა და ხალხთა მასებს შორის კომუნიკაციის ზრდა განაპირობეს მისი თანდათანობით გავრცელება ქვეყნის მთლიან მოსახლეობაზე ეს პროცესი საუკუნემდე გაგრძელდა სს ში საფრანგეთის კოლონიურმა იმპერიამ ფრანგული ენა გაავრცელა ამერიკაზე აფრიკაზე პოლინეზიაში სამხრეთ აღმოსავლეთ აზიასა და კარიბებზე ფრანგულს ინგლისურის შემდეგ ყველაზე მეტი ადამიანი სწავლობს მსოფლიოში ის ასევე დღემდე რჩება ლინგვა ფრანკად ზოგიერთ რეგიონში ძირითადად აფრიკის დღეს ევროპის გარეთ ფრანგულის როგორც სასაუბრო ენის მდგომარეობა განსხვავებულია ზოგიერთ ყოფილ კოლონიაში სამხრეთ აღმოსავლეთ აზიაში ის თითქმის გაქრა ხოლო ვესტ ინდოეთისა და წყნაროკეანურ საფრანგეთის პოლინეზია დეპარტამენტებში წარმოიშვა არაერთი კრეოლი და პიჯინი მეორე მხრივ კონოლიური იმპერიის ბევრმა ყოფილმა წევრმა ქვეყანამ ძირითადად აფრიკაში ფრანგული მშობლიურ ენად შეითვისა და აქ მასზე მოსაუბრეთა რაოდენობა კიდევ უფრო იზრდება დღესდღეობით მსოფლიოში ფრანგულად საუბრობარი შეუძლია მილიონიდან მილიონამდე ადამიანს როგორც მშობლიურ ისე მეორეულ ენად საფრანგეთი სეკულარული ქვეყანაა და აქ რელიგიის თავისუფლება კონსტიტუციური უფლებაა ფრანგული რელიგიის პოლიტიკა დაფუძნებულია ლაიციზმის პრინციპებზე რაც სახელმწიფოსა და ეკლესიის მკაცრ გამიჯვნას გულისხმობს ათასწლეულზე მეტი ხანია რაც კათოლიციზმი ქვეყნის უმთავრესი რელიგიაა თუმცა დღეს ის ისე ფართოდ აღარ არის გავრცელებული როგორც ადრე საფრანგეთის რელიგიური შენობიდან რომის კათოლიკურ ეკლესიას ეკუთვნის მაშინ როდესაც წელს მოსახლეობის მიიჩნევდა თავს კათოლიკე ქრისტიანად წელს ეს პროპორცია მდე შემცირდა გარდა ამისა თუ წლისთვის ყოველკვირეულ წირვაზე ქვეყნის მცხოვრებთა დადიოდა წლისთვის ეს მაჩვენებელი მხოლოდ იყო ამავე კვლევის მიხედვით მოსახლეობის თავს პროტესტანტად თვლის რაც წინა კვლევებთან შედარებით გაზრდილი მაჩვენებელია კი სხვადასხვა რელიგიის მიმდევარია დანარჩენი აცხადებს რომ მათ რელიგია არ აქვთ ევანგელიკური ქრისტიანობა შეიძლება საფრანგეთში ყველაზე სწრაფად მზარდ რელიგიად ჩაითვალოს მონაცემები საფრანგეთში მუსლიმანთა რაოდენობის შესახებ ძალიან განსხვავებულია წლის შინაგან საქმეთა სამინისტოს შეფასებით ქვეყანაში დან მილიონამდე მუსლიმი ცხოვრობს ის ცნობით დღესდღეობით საფრანგეთის ებრაულ თემში ადამიანი შედის რითაც უდიდესია ევროპაში საფრანგეთი დიდი რვიანის წევრი ქვეყანაა და მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის მიხედვით მსოფლიოში მეშვიდე ხოლო ევროკავშირში მეორე უდიდესი ეკონომიკა აქვს წლისთვის მსოფლიოს უდიდესი კომპანიიდან საფრანგეთიდანაა რითაც ის ში მეხუთე ადგილზეა და უსწრებს ისეთ ქვეყნებს როგორებიც არიან გერმანია და გაერთიანებული სამეფო წელს საფრანგეთმა ევროკავშირის სხვა წევრ ქვეყანასთან ერთად მხარი დაუჭირა ერთიანი ევროპული ვალუტის ევროს შემოღებას რომელმაც წლისთვის მთლიანად ჩაანაცვლა რესპუბლიკის ძველი ვალუტა ფრანკი საფრანგეთს აქვს შერეული ეკონომიკის სისტემა რომელიც აერთიანებს როგორც მასობრივ კერძო წარმოებას ისე სახელმწიფოს აშკარა ჩარევას ქვეყნის ეკონომიკაში მთავრობა ინარჩუნებს მნიშვნელოვან გავლენას ინფრასტრუქტურულ სექტორში ის რკინიგზაში ელექტრობაში ავიაციაში ტელეკომუნიკაციებსა და ბირთვულ წარმოებაში დღემდე უდიდეს წილებს ფლობს რესპუბლიკის ხელისუფლებამ იანი წლების დასაწყისში დაიწყო ამ სფეროებზე კონტროლის შემცირება მათ ნელ ნელა დაიწყეს სახელმწიფო კუთვნილების აქციონირება და გაყიდეს წილები სადაზღვეო საბანკო და სამხედრო ინდუსტრიებში ასევე ისეთ კომპანიებში როგორებიც არიან და საფრანგეთს აქვს ძლიერი საჰაერო ინდუსტრია რომლის უმთავრესი მოთამაშე ევროპული კონსორციუმი ია სწორედ ის ფლობს ეროვნულ კოსმოდრომს საფრანგეთის გვიანაში მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის მიხედვით წლისთვის საფრანგეთი მსოფლიოში საწარმო საქონლის მეექვსე უმსხვილესი ექსპორტიორი და მეოთხე უმსხვილესი იმპორტიორი ქვეყანა იყო წელს საფრანგეთი ს წევრ ქვეყნებს შორის იყო პირდაპირი უცხოური ინვესტიციის მესამე უდიდესი მიმღები სახელმწიფო ის ჩამორჩებოდა ლუქსემბურგსა სადაც პირდაპირ ინვესტიციას არსებითად ფულის იმ ბანკებში გადარიცხვა განაპირობებს რომლებიც აქ მდებარეობენ და აშშ ს მლრდ სამაგიეროდ გაუსწრო დიდ ბრიტანეთს მლრდ გერმანიასა მლრდ და იაპონიას მლრდ იმავე წელს ფრანგულმა კომპანიებმა საფრანგეთის ფარგლებს გარეთ მილიარდის ინვესტიცია ჩადეს რითაც რესპუბლიკა ში მეორე უდიდესი გარე ინვესტორი გახდა აშშ ს შემდეგ მლრდ და აჯობა გაერთიანებულ სამეფოს მლრდ იაპონიასა მლრდ და გერმანიას მლრდ საფინანსო მომსახურება საბანკო და სადაზღვეო სექტორები ქვეყნის ეკონომიკის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენენ პარიზის საფონდო ბირჟა ძველი ორგანოა რომელიც ლუი მ შექმნა წელს წელს პარიზის ბრიუსელისა და ამსტერდამის საფონდო ბირჟები გაერთიანდა ში წელს შეერწყა ნიუ იორკის სააქციო ბირჟას და ჩამოყალიბდა მსოფლიოს უდიდესი საფონდო ბირჟა ჯგუფის ფრანგული ფილიალი ევროპის მეორე უდიდესი საფონდო ბირჟაა ლონდონის შემდეგ ფრანგული კომპანიები ინარჩუნებენ წამყვან პოზიციებს სადაზღვეო და საბანკო ინდუსტრიებში დღეისათვის მსოფლიოს უდიდესი სადაზღვეო კომპანიაა წლის მონაცემებით წამყვანი ფრანგული ბანკები და შესაბამისად პირველი და მეექვსე უდიდესი კომპანიები იყვნენ საკუთარ სფეროში საერთო აქტივებით გარდა ამისა წელს დასახელდა მსოფლიოს მერვე უმსხვილეს საფინანსო კომპანიად საფრანგეთი დიდი რვიანის წევრ ქვეყნებს შორის სათბურის აირების ყველაზე მცირე რაოდენობით გამომყოფია რაც ბირთვული ენერგიის აქტიურად გამოყენების შედეგია ქვეყნის ელექტროენერგიის მთავარ წილს მეტროპოლიაში მოქმედი ატომური ელექტროსადგური გამოიმუშავებს ს წელს ამის გამო ქვეყანაში განახლებადი ენერგიის გამოყენება მცირდება საფრანგეთი ისტორიულად სოფლის მეურნეობის ნაწარმის მსხვილი მწარმოებელი იყო ვრცელმა ნაყოფიერმა მიწებმა თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენებამ და ევროკავშირის სუბსიდიებმა განაპირობეს საფრანგეთის როგორც ევროპაში უდიდეს ევროკავშირში წარმოებული პროდუქციის ხოლო მსოფლიოში სიდიდით მესამე სოფლის მეურნეობის პროდუქციის მწარმოებელ და ექსპორტიორ ქვეყნად ჩამოყალიბება საფრანგეთის მთავარი საექსპორტო სოფლის მეურნეობის პროდუქტებია ხორბალი შინაური ფრინველი რძის ნაწარმი საქონლისა და ღორის ხორცი ასევე ნახევარფაბრიკატი საკვები ქვეყნის შიგნით ყველაზე გაყიდვადი ვარდისფერი ღვინოა მაგრამ შამპანური და ბორდო მთავარ საექპორტო ღვინოებად ითვლება ბოლო წლებში შემცირდა ევროკავშირის სუბსიდიები საფრანგეთისადმი თუმცა წლისთვის ის მილიარდ დოლარს შეადგენდა იმავე წელს საფრანგეთმა გაყიდა მილიარდი ევროს ღირებულების სოფლის მეურნეობის პროდუქტი სოფლის მეურნეობა საფრანგეთის ეკონომიკის მნიშვნელოვანი დარგია შრომისუნარიანი მოსახლეობის სწორედ ამ სფეროშია დასაქმებული და ის წლის მონაცემებით ქვეყნის მშპ ს ს გამოიმუშავებდა ამერიკის შრომის სტატისტიკის ბიუროს წლის კვლევის მიხედვით საფრანგეთის მშპ ერთ სულ მოსახლეზე იმდენივეა რამდენიც გაერთიანებულ სამეფოში გაზეთ ნიუ იორკ ტაიმზის მიმომხილველმა პოლ კრუგმანმა თავის სტატიაში გამოიყენა ის კვლევის შედეგები და დაასკვნა რომ ფრანგი მუშაკები ისევე მაღალპროდუქტიულები არიან როგორიც ამერიკელები თუმცა წელს უფრო ცოტა ფრანგი მუშაობდა პროცენტულად და ამასთან მათი სამუშაო საათების რაოდენობა ნაკლები იყო კრუგმანის აზრით ეს სხვაობა განპირობებულია იმით რომ ფრანგები აკეთებენ განსხვავებულ არჩევანს პენსიაში გასვლასა და შვებულებაზე საფრანგეთი ფლობს ევროპის უდიდეს სარკინიგზო ქსელს რომელიც გადაჭიმულია კილომეტრზე ქალაქზე მეტი ერთმანეთთან დაკავშირებულია მაღალსიჩქარიანი სარკინიგზო მაგისტრალებით გზის მთლიანი სიგრძე შეადგენს მლნ კილომეტრს მათ შორის ავტოსტრადა ათ კილომეტრი ტვირთმზიდი საზღვაო პორტების ზე მეტი მოდის მარსელზე ჰავრზე დიუნკერკზე ნანტზე ბორდოსა და რუანზე ფრანგული ავიაკომპანიების საჰაერო გზის სიგრძე ათ კმ საავიაციო გადაზიდვები ხორციელდება სამი უმსხვილესი ავიაკომპანიის მიერ ეარფრანსი იუტა ეარინტერი საქალაქო ტრანსპორტთა შორის მნიშვნელოვან როლს თამაშობს მეტრო პარიზში სულ მეტროსადგურია აქედან გადასასვლელი პუნქტი ის მუშაობას იწყებს დილის ექვსის ნახევარზე და ასრულებს ორის ნახევარზე პიკი საათების დროს მატარებლების გასვლებს შორის ინტერვალი წუთნახევარია ჩვეულებრივ კი წუთი პარიზის შემოგარენი პარიზის ცენტრს უკავშირდება შიდა მატარებლებით სამოქალაქო ტრანსპორტი ძალიან ძვირია ამიტომ უმჯობესია ბილეთის ერთდროულად ან ტურისტული ბილეთის აღება ერთი დღით რომლის საშუალებითაც შესაძლებელია ქალაქში მგზავრობა ტაქსებში გადახდა დამოკიდებულია გავლილ მანძილსა და დროზე საფრანგეთი განვითარებული ტურისტული ინდუსტრიის ქვეყანაა მას წელიწადში დაახლოებით მლნ ადამიანი სტუმრობს ძვირადღირებული კურორტებიისა და სასტუმროების კანი ნიცა სენ ტროპე გვერდით ვხვდებით შედარებით დაბალფასიან ტურისტულ ზონებს გარდა ხმელთაშუა ზღვის რეგიონისა ტურიზმი განვითარებულია ატლანტის ოკეანის და ჩრდილოეთის ზღვის სანაპიროზე პროვანსში საფრანგეთის ალპები მთელი წლის განმავლობაში იღებს ტურისტებს სასტუმროს სერვისები უმაღლეს დონეზეა და ქვეყნისათვის დიდი მოგება მოაქვს პარიზი არის საფრანგეთის ადმინისტრაციული პოლიტიკური და კულტურული ცენტრი მიუხედავად ორი მსოფლიო ომისა ქალაქის ცენტრი შესანიშნავი ბულვარებითა და ინფრასტრუქტურით ნაპოლეონის დროს მოგვაგონებს ლუვრი ვერსალი ტრიუმფალური თაღი ვანდომის მოედანი ტუილრის ბაღი ეიფელის კოშკი დ ორსეს სადგური პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარი ეს ის ნაგებობებია რომლებიც იზიდავს ათასობით ტურისტს ისტორიული ადგილები მდიდრული კაფეები და მეფეთა სასახლეები არისტოკრატული რეზიდენციები და ულტრათანამედროვე მაღალსართულიანი სახლები აქ ერთადაა თავმოყრილი პარიზი მსოფლიოს ერთ ერთი სიცოცხლით სავსე ქალაქია აქ მდებარეობს მდე მონუმენტი მუზეუმი მთავარი ღირსშესანიშნაობები მდინარე სენის სანაპიროზე ქალაქის ცენტრშია თავმოყრილი პარიზის გულიდან ოდნავ მოშორებით კუნძულ სიტეზე განთავსებულია ლუვრი მსოფლიოს ერთ ერთი ღირსშესანიშნავი მუზეუმი ლუვრიდან ელისეს მინდვრების მიმართულებით ტუილრის ბარში მდებარობს იმპრესიონისტებისა და ორანჟერის მუზეუმი თანხმობის მოედნიდან ელისეის მინდვრების მარცხნივ მდებარეობს ორი მსგავსი შენობა გრან პალე და პტი პალე პირველში იმართება სეზონური გამოფენები მეორეში განთავსებულია ქალაქის მუზეუმი სადაც ხელოვნების ნიმუშები ინახება ლუვრიდან მარჯვნივ მდებარეობს პომპიდუს ცენტრი სადაც ს ის ნახატები და სკულპტურები ინახება მისგან ოდნავ მოშორებით მდებარეობს პარიზის ისტორიის მუზეუმი კარნავალე ყველაზე დიდი მუზეუმები მდებარეობს მდინარე სენას მარცხენა სანაპიროზე იმპრესიონისტთა მუზეუმი გარ დ ორსე შუასაუკუნეების ხელოვნების მუზეუმი როდენის მუზეუმი გარდა ამისა პარიზში თავმოყრილია დიდი რაოდენობის კოლექციები საგამოფენო დარბაზები ძალიან საინტერესო ექსპონატები მთელი ქალაქი მთელი თავისი უძვირფასესი სასახლეებით უნიკალური არქიტექტურული ასამბლებით და სკულპტურებით ტურისტების წინაშე იშლება როგორც უძვირფასესი მუზეუმი არქიტექტურულ ისტორიულ ღირსშესანიშნაობებს შორის აუცილებლად გამოყოფენ პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარს რომელიც ადრინდელი გოთიკის ნაგებობაა აღფრთოვანებას იწვევს ტაძრის სამი პორტალი გალერეა ქიმებით კოშკები უნიკალური ვიტრაჟები პარიზში იმართება უმაღლესი დონის სამოდელო ჩვენებები აქ მაღალი მოდა უკავშირდება ისეთი მოდელიორებისა და დიზაინერების სახელებს როგორიცაა ივ სენ ლორანი კოკო შანელი კრისტიან დიორი პიერ კარდენი და სხვები მათი ატელიეები დღეს მსოფლიო სამოდელო სახლებადაა ქცეული პარფიუმერია გალანტერეა და სხვადასხვა ხელოსნის საიუველირო ნაკეთობები სამოდელო სახლებთან ერთად შეადგენს დიდი ლუქსის ინდუსტრიას გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ყოველდღიურად იმართება გამოფენები რომლებიც სეზონებთანაა დაკავშირებული გამოიფინება ასევე მზა ტანსაცმელი პრეტ ა პორტეს ხაზები საფრანგეთში გასამგზავრებლად და ვიზის ასაღებად სავალდებულო დოკუმენტაციაა საზღვარგარეთის პასპორტი ორი ფოტოსურათი პირადობის ქსეროასლი ბავშვებისათვის დაბადების მოწმობის ქსეროასლები ანკეტის შევსება და ასევე ბავშვის გამგზავრების შემთხვევაში ნოტარიუსის მიერ დამოწმებული მშობლების ნებართვა ვიზა ფორმდება დღის განმავლობაში ქვეყანაში აკრძალულია იარაღის ნარკოტიკის ფეთქებადი და აკრძალული ნივთების შეტანა სასაზღვრო კონტროლს ექვემდებარება ანტიკვარიატი იარაღი ოქროს გარკვეული რაოდენობა შესაძლებელია ფულისა და მასთან ერთად სამგზავრო ჩეკების გამოყენება ქვეყნის ვალუტაა ევრო საფრანგეთის ტურისტული ინდუსტრია უმსხვილესია მსოფლიოში უნიკალური ლანდშაფტი უმდიდრესი ისტორიულ არქიტექტურული მემკვიდრეობა ხმელთაშუაზღვისპირეთი და ულტრათანამედროვე საკომუნიკაციო საშუალებები საფრანგეთს ნამდვილ ტურისტულ სამოთხედ აქცევს ყოველწლიურად აქ მლნ ზე მეტი ტურისტი ჩამოდის მსოფლიოს მრავალი კუთხიდან უმეტესად ევროკავშირის ქვეყნებიდან უმსხვილესი ტურისტული რეგიონებია პარიზი მდ ლუარის ხეობა ლაჟვარდოვანი სანაპირო ალპები და ა შ სასწავლო საავადმყოფო პარიზში ევროპის ერთ ერთი უდიდესი ჰოსპიტალი ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ საფრანგეთის ჯანდაცვის სისტემა მსოფლიოში პირველ ადგილზე პირველად წელს ხოლო მეორედ წელს დაასახელა ქვეყანაში უფასოა ქრონიკული დაავადებების მკურნალობა როგორებიცაა სიმსივნე შიდსი მუკოვისციდოზი და სხვ სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა მამაკაცებში წელი ხოლო ქალებში წელია რაც ერთ ერთი მაღალი მაჩვენებელია ევროკავშირში საფრანგეთში ყოველ ათას კაცზე ექიმი მოდის ხოლო ერთ სულ მოსახლეზე წლის მონაცემებით სახელმწიფო ყოველწლიურად ს ხარჯავს და საშუალო ჯანდაცვის ხარჯები ერთ სულ მოსახლეზე იყო წლისთვის ქვეყანაში დაახლოებით მოსახლეობის შიდსით დაავადებული ადამიანი ცხოვრობდა ფრანგები განვითარებული სამყაროს ერთ ერთ ყველაზე გამხდარ ხალხად ითვლებიან თუმცა საფრანგეთი ისევე როგორც სხვა მდიდარი ქვეყნები მოსახლეობის მასობრივი ჭარბწონიანობის პრობლემის წინაშე დგას აქ თანდათანობით სწრაფი კვების პროდუქტები ტრადიციულ ფრანგულ კერძებს ანაცვლებს ფრანგთა კვების რაციონში მიუხედავად იმისა რომ საფრანგეთის სიმსუქნის მაჩვენებელი ჯერ კიდევ საგრძნობლად დაბალია ამერიკისაზე შედარებისთვის ის ემთხვევა იმ მონაცემს რომელიც აშშ ში იან წლებში იყო და დღემდე ყველაზე დაბალია ევროპაში ხელისუფლება მას როგორც ერთ ერთ მთავარ ჯანდაცვის საკითხად განიხილავს და აქტიურად ებრძვის შედეგად საფრანგეთში ბავშვთა ჭარბწონიანობის მაჩვენებელი მცირდება მაშინ როდესაც სხვა ქვეყნებში განაგრძობს ზრდას დღესდღეოობით სასკოლო სისტემა საფრანგეთში ცენტრალიზებულია და იყოფა სამ საფეხურად დაწყებითი საშუალო მეორეული და უმაღლესი განათლება ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის მიერ კოორდინებულმა სტუდენტთა საერთაშორისო შეფასების პროგრამამ უახლეს რეიტინგში საფრანგეთი განათლების ხარისხით მსოფლიოში ე ადგილზე გაიყვანა როგორც ის საშუალო მონაცემებზე არც მკვეთრად მაღალი არც დაბალი მაჩვენებლის მქონე ქვეყანა ქვეყანაში დაწყებითი და საშუალო განათლება საყოველთაოა და იმართება საფრანგეთის განათლების სამინისტროს მიერ უმაღლეს განათლებაში კი გამოიყოფა საჯარო უნივერსიტეტები და პრესტიჟული და არჩევითი დიდი სკოლები როგორებიც არიან პოლიტიკის სწავლებისთვის ეკონომიკისთვის პოლითექნიკის სკოლა და პარიზის სამთო სკოლა უშვებენ მაღალი ხარისხის ინჟინრებს ასევე ადმინისტრაციის ეროვნული სკოლა რომელიც სახელმწიფო სტრუქტურებში სამუშაოდ ამზადებს სტუდენტებს დიდ სკოლებს ხშირად აკრიტიკებენ ელიტიზმის გამო თუმცა სწორედ მათი კურსდამთავრებულები მუშაობენ უმეტესად საფრანგეთის მაღალი კვალიფიკაციის საჯარო მოხელეებად აღმასრულებელ დირექტორებად და პოლიტიკოსებად მონ სენ მიშელი და მისი ყურე ვერსალის სასახლე და პარკი ფონტენბლოს სასახლე და პარკი ამიენის და შარტრის საკათედრო ტაძრები პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარი ეიფელის კოშკი სენის სანაპიროები ავინიონის და ლიონის ისტორიული ცენტრები ფორტიფიცირებული ქალაქი კარკასონი ლუარის ველები ფრანგული ეპოსი სიმღერა როლანდზე ს ფინეთი ოფიციალური სახელი ფინეთის რესპუბლიკა სახელმწიფო სკანდინავიაში ფენოსკანდინავიის რეგიონში ჩრდილოეთი ევროპა ფინეთს დასავლეთიდან ესაზღვრება შვედეთი ჩრდილოეთიდან ნორვეგია აღმოსავლეთიდან რუსეთი ხოლო ესტონეთი მდებარეობს ფინეთის ყურის მეორე მხარეს ამიტომ ამ ორ სახელმწიფოს საზღვაო გზებით მნიშვნელოვანი კავშირები აქვთ ფინეთის მოსახლეობა დაახლოებით მილიონი ადამიანია რომელთა ძირითადი ნაწილი ქვეყნის სამხრეთ რაიონებში ცხოვრობს ფართობის მხრივ ქვეყანას მერვე ადგილი უკავია ევროპაში ფინეთი ევროკავშირში ყველაზე მეჩხერად დასახლებული ქვეყანაა ფინეთი საპარლამენტო რესპუბლიკაა წლის აინვრამდე ქვეყანა იყოფოდა ექვს პროვინციად მაგრამ რეფორმის შედეგად ფინეთი ადმინისტრაციული დაყოფის ახალ სისტემაზე გადავიდა და შეიქმნა ექვსი ახალი რეგიონული სახელმწიფო ადმინისტრაციული სააგენტო რომლებიც თავის მხრივ რეგიონად იყოფა რეგიონები კი მუნიციპალიტეტებისგან შედგება სულ მუნიციპალიტეტია დაახლოებით ერთი მილიონი ადამიანი ცხოვრობს ჰელსინკის აგლომერაციაში რომელიც წარმოადგენს დიდ ჰელსინკის ქვეყნის სხვა მნიშვნელოვანი ქალაქებია ტამპერე ტურკუ ოულუ იოვიასკიოლია კუოპიო და ლაჰტი ფინეთი მრავალი საუკნის განმავლობაში შვედეთის ნაწილად ითვლებოდა წელს ფინეთის დიდი სამთავრო შევიდა რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში ქვეყანამ დამოუკიდებლობა წელს მოიპოვა ამას მოჰყვა სამოქალაქო ომი და ომები საბჭოთა კავშირთან და ნაცისტურ გერმანიასთან ცივი ომის დროს ქვეყანას ოფიციალური ნეიტრალიტეტი ჰქონდა გამოცხადებული ქვეყანა შეუერთდა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციას წელს ს წელს ევროკავშირს წელს ფინეთი არის ევროზონის ერთ ერთი დამაარსებელი სახელმწიფო ფინეთის ისტორიაზე დიდი გავლენა მოახდინა მისმა ორმა მეზობელმა შვედეთმა და რუსეთმა საუკუნიდან მასზე შვედეთი ბატონობდა წელს კი რუსეთმა თავისი იმპერიის ფარგლებში მოაქცია მხოლოდ წელს ოქტომბრის გადატრიალების შემდეგ გამოცხადდა ფინეთის დამოუკიდებლობა არქეოლოგიურ მონაცემებზე დაყრდნობით დღევანდელი ფინეთის ტერიტორია ჩვ წ აღ მდე დაახლოებით იანი წლების ფარგლებში დასახლდა აღმოჩენილი არტეფაქტების მიხედვით შეგვიძლია დავასკვნათ რომ ფინეთის დასახლების პერიოდი ემთხვევა ესტონეთის რუსეთის ნაწილისა და ჩრდილონორვეგიის დასახლების პერიოდს პირველი მოსახლები მონადირე შემგროვებლები უნდა ყოფილიყვნენ ისინი ქვის იარაღებს იყენებდნენ პირველი მეთუნეობა ჩვ წ აღ მდე წელს ჩაისახა როდესაც აღმოსავლეთიდან მისულმა ხალხმა თიხის ჭურჭელი გააცნო ადგილობრივ მოსახლეობას დაახლოებით წლის წინ ფინელთა წინაპრებმა სოფლის მეურნეობასაც მიჰყვეს ხელი ამის მიუხედავად ქვეყნის ჩრდილოეთში მეთევზეობა და ნადირობა ეკონომიკის წამყვან დარგებად რჩებოდა ბრინჯაოს და რკინის ხანა ფენოსკანდინავიურ და ბალტიურ რეგიონებთან მჭიდრო კონტაქტებით აღინიშნა მეცნიერთა ჯგუფი დღემდე ვერ თანხმდება თუნდაც მიახლოებით თარიღზე თუ როდის დაიწყო ფინეთის ტერიტორიაზე ფინურ უგრული ან ინდოევროპული ენების გამოყენება პირველი წერილობითი დოკუმენტი საუკუნეს განეკუთვნება თებერვლის რევოლუციის მიერ რუსეთის სამეფო ტახტის დამხობის შემდეგ წლის დეკემბერს ფინეთის პარლამენტმა ქვეყნის დამოუკიდებლობა გამოაცხადა წლის იანვარში მათი დამოუკიდებლობა ბოლშევიკურმა რუსეთმა და მსოფლიოს მრავალმა ქვეყანამ აღიარა ფინეთი გეოგრაფიულად განსხვადება სკანდინავიის სხვა ქვეყნებისაგან ქვეყანა მდებარეობს ევროპის კონტინენტის უკიდურეს ჩრდილოეთში შემოსაზღვრულია ბალტიის ზღვითა და ბოტნიისა და ფინეთის ყურეებით სახმელეთო მეზობლები კი არიან შვედეთი ნორვეგია და რუსეთი რეგიონის სხვა ქვეყნების მსაგვსად ფინეთის ტერიტორია მოქცეულია ჩრდილოეთის პარალელის ჩრდილოეთით ხმელეთის ფართობის დაახლოებით მეოთხედი და მთლიანი ფართობის მესამედი არქტიკული წრის ჩრდილოეთით მდებარეობს კლიმატი ფინეთის ჩრდილოეთ ნაწილში სუბარქტიკულია ხოლო სამხრეთში ნახევრად კონტინენტური საერთო ჯამში ჰავა ნესტიანი და გრილია და ხასიათდება თბილი ზაფხულითა და ძალიან ცივი ზამთრით ქვეყნის კლიმატს ასევე განაპირობებს როგორც მისი ჩრდილოეთით მდებარეობა ასევე მისი ზღვისპირა მდებარეობა ზამთარი სამხრეთ ფინეთში გრძელდება თვე ყველაზე ცივი ზამთრის პერიოდში ქვეყნის ამ ნაწილში ტემპერატურა ის ქვევითაა ყველაზე თბილი ზაფხულის დღეებში კი შეიძლება ს გადააჭარბოს ზაფხული სამხრეთ ფინეთში გრძელდება თვე რაც შეეხება ჩრდილოეთ ფინეთს იგი ხასიათდება ძალიან ცივი თვიანი ზამთრით და თბილი მაგრამ ხანმოკლე თვიანი ზაფხულით ქვეყნის კლიმატზე უმნიშვნელოვანეს გავლენას ახდენს გოლფსტრიმის თბილი დინება ფინეთის მოსახლეობა შეადგენს მლნ ადამიანს საშუალო სიმჭიდროვე ყოველ კვადრატულ კილომეტრზე ს შედეგად ფინეთი ევროპაში მესამე ყველაზე მეჩხერად დასახლებული სახელმწიფოა ისლანდიისა და ნორვეგიის შემდეგ მოსახლეობის გადანაწილება საკმაოდ არათანაბარია უდიდესი ნაწილი თავმოყრილია სამხრეთ დასავლეთის პატარა სანაპირო ზოლში ურბანიზაციის დონე ს შეადგენს მათ შორის მხოლოდ ჰელსინკის მეტროპოლიაში მილიონი ადამიანი ცხოვრობს არქტიკულ ლაპლანდიაში კი კვადრატულ კილომეტრზე ადამიანი მოდის ფინეთი განვითარებული ქვეყანაა ე ე პ მოცულობით მლრდ მსოფლიოში ე ადგილი უკავია შვედეთი ოფიციალურად შვედეთის სამეფო ქვეყანა ჩრდილოეთ ევროპაში სკანდინავიის ნახევარკუნძულზე ესაზღვრება ნორვეგია დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან ხოლო ფინეთი აღმოსავლეთიდან სამხრეთ დასავლეთიდან ერესუნის კატეგატისა და სკაგერაკის სრუტეები გამოჰყოფს დანიისგან დანიასთან დაკავშირებულია ერესუნის სრუტეზე გამავალი ამავე სახელწოდების ხიდით სამხრეთიდან და აღმოსავლეთიდან აკრავს ბალტიის ზღვა და ბოტნიის ყურე ზღვით ესაზღვრება დანია გერმანია და პოლონეთი სამხრეთიდან და ესტონეთი ლატვია ლიეტუვა და რუსეთი აღმოსავლეთიდან შვედეთის შემადგენლობაშია კუნძულები გოტლანდი და ელანდი ბალტიის ზღვაში კმ ფართობით შვედეთი უდიდესი ქვეყანაა ჩრდილოეთ ევროპაში სიდიდით მესამე ევროკავშირში ხოლო სიდიდით მეხუთე მთლიანად ევროპაში დედაქალაქია სტოკჰოლმი ოფიციალური ენაა შვედური ეროვნული დღესასწაულეა ივნისი დროშის დღე ოფიციალური კალენდარი გრიგორიანული ფულის ერთეულია შვედური კრონა მოსახლეობა არის მილიონი ადამიანი მოსახლეობის სიმჭიდროვე დაბალია ად კმ ე მსოფლიოში შვედეთის მოსახლეობის ქალაქებში ცხოვრობს მოსახლეობა კონცენტირებულია შვედეთის სამხრეთ და ცენტრალურ ნაწილში გეოგრაფიულად არის ფენოსკანდინავიის ნაწილი ზღვის გავლენის გამო ქვეყნის კლიმატი ზომიერია მიუხედავად გეოგრაფიული მდებარეობისა შვედეთში ხშირად ვხვდებით თბილ ზაფხულს ქვეყნის სამხრეთ და ჩრდილოეთ ნაწილების კლიმატი ერთმანეთისგან მკვეთრად განსხვავდება ჩრდილოეთ ნაწილს ახასიათებს უფრო ცივი და თოვლიანი ზამთარი ქვეყნის სამხრეთ მიწები ძირითადად სოფლის მეურნეობისთვის გამოიყენება ხოლო ჩრდილოეთ ტერიტორიები უმეტესად ტყით არის დაფარული ისტორიულ გეოგრაფიული თვალსაზრისით შვედეთი იყოფა სამ რეგიონად გეტალანდი სვეალანდი და ნორლანდი მმრათველობის მხრივ არის კონსტიტუციური მონარქია და საპარლამენტო დემოკრატია სადაც საკანონმდებლო ძალაუფლება გადაცემული აქვს წევრიან რიქსდაგს არის უნიტარული სახელმწიფო რომელიც შედგება ლენისა და მუნიციპალიტეტისგან ერთ სულ მოსახლეზე მშპ ის ნომინალი მიხედვით არის მსოფლიოს მე ქვეყანა აგრეთვე ქვეყანაში მაღალ დონეზეა ცხოვრების ხარისხი ჯანმრთელობა განათლება სამოქალაქო თავისუფლებების დაცვა ეკონომიკური კონკურენცია შემოსავლის თანასწორობა გენდერული თანასწორობა კეთილდღეობა და ადამიანის განვითარება შვედეთი ევროპის კავშირს წლის იანვარს შეუერთდა თუმცა უარი თქვა ნატოს წევრობაზე აგრეთვე წლის რეფერენდუმის შემდეგ უარი თქვა ევროზონის წევრობაზე შვედეთი არის გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ჩრდილოეთის საბჭოს ევროპის საბჭოს მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციისა და ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის წევრი შვედური თვითდასახლებაა ანუ სვეას სახელმწიფო თვით ხალხის ეთნონიმი შესაძლოა ძველნორვეგიული წარმოშობისა იყოს სადაც ის მნიშვნელობა უცნობია ხოლო გერმანიკულ ენაზე ხალხს შეესატყვისება შვედეთი მდებარეობს ჩრდილოეთ ევროპაში ზომიერი სარტყლის ჩრდილოეთ ნაწილში ქვეყანა მოქცეულია ჩრდილოეთ განედების და სა და აღმოსავლეთ გრძედების და ს შორის გეოგრაფიულად არის ფენოსკანდინავიის ნაწილი ნაპირები უმთავრესად კლდოვანია სამაპიროს გაყოლებით ბევრი წვრილი კუნძული და შხერია შვედეთის რელიეფის ფორმირებაზე დიდი გავლენა მოახდინა მეოთხელმა გამყინვარებამ აღმოსავლეთით გარს ეკვრის ბალტიის ზღვა ბოტნიის ყურით რომელიც ქვეყნის სანაპირო ზოლსა და სკანდინავიის ნახევარკუნძულის აღმოსავლეთ ნაწილს ადგენს ქვეყნის ჩრდილოეთითსკანდინავიის მთები შვედეთს ნორვეგიისგან ყოფს ამ მთებშია შვედეთის უმაღლესი მწვერვალი მთა კებნეკაისე მ შვედეთის საზღვარი ნორვეგიასთან სიგრძე მ არის ევროპის ყველაზე გრძელი უწყვეტი საზღვარი სკანდინავიის მთებს აღმოსავლეთით ეკვრის ნორლანდის ზეგანი მ სამხრეთ აღმოსავლეთით ესაზღრება ფინეთი ზღვით ესაზღვრება დანია გერმანია პოლონეთი რუსეთი ლიეტუვა ლატვია და ესტონეთი აგრეთვე იგი სამხრეთ აღოსავლეთით ერესუნის ხიდით უკავშირდება დანიას შვედეთის ცენტრალური ნაწილი უჭირავს ტბებიან დაბლობს სამხრეთი ნაწილი სმოლანდის მაღლობს და სკონეს ნახევაკუნძულს ყველაზე დაბალი სიმაღლე შვედეთში ფიქსირდება ჰამარსჯონის ტბის ყურეში კრისტიანსტადის მახლობლად ზღვის დონიდან მ კმ ფართობით შვედეთი სიდიდით მსოფლიოში ე ევროპაში მე ხოლო ჩრდილოეთ ევროპაში პირველ ადგილს იკავებს შვედეთის დაახლოებით მდებარეობს არქტიკის წრის ჩრდილოეთით სამხრეთ შვედეთი ძირითადად გამოიყენება სოფლის მეურნეობისთვის ხოლო ჩრდილოეთით ვხვდებით ტყის საფარს ქვეყნის ყველაზე დიდი კუნძულებია გოტლანდი და ოლანდი ქვეყნის ტერიტორიის დაახლოებით ტყით არის დაფარული ჩრდილოეთ განედის ის ჩრდილოეთით ეწერ ნიადაგზე ჭარბობს ტაიგა სამხრეთით კორდიან ეწერ ნიადაგებზე შერეული ტყეებია სკონეს ნახეარკუნძულზე ფართოფოთლიანი შვედეთის ტერიტორიის უჭირავს ჭაობებს უმთავრესა დნორლანდში შვედეთის ბუნებრივი რესურსებია თუთია რკინის მადანი ტყვია სპილენძი ვერცხლი საშენი ხე ტყე ურანი ჰიდრორესურსები მანგანუმი მინერალური წყლები შვედეთის უმეტეს ნაწილში გარდა ჩრდილოეთისა მოქცეულია ზომიერი კლიმატის სარტყელში რომელიც ხასაითდება ოთხი განსხვავებული სეზონით და მთელი წლის განმავლობაში ზომიერი ტემპერატურით უკიდურეს სამხრეთ წერტილებში ზამთარი როგორც წესი სუსტია თოვლის და ყინვის პერიოდი შედარებით მცირეა შესაძლებელია შემოდგომიდან გაზაფხულის პერიოდი მკაფიო ზამთრის გარეშე მოვიდეს ქვეყნის ტერიტორია კლიმატის მიხედვით იყოფა სამ ტერიტორიად უკიდურეს სამხრეთ ნაწილი ოკეანური კლიმატით ცენტრალური ნაწილი ნოტიო კონტინენტური კლიმატით და უკიდურესი ჩრდილოეთი ნაწილი სუბარქტიკული კლიმატით ამასთან შვედეთი გაცილებით უფრო თბილია და მშრალია ვიდრე მსგავს განედებს შორის მოქცეული სხვა ადგილები ასეთი კლიმატი ძირითადად გამოწვეულია გოლფსტრიმისა და ძირითადი დასავლეთის ქარების ნაკადის გამო რომელიც დედამიწის ბრუნვის მიმართულებით არის გამოწვეული გეოგრაფიული მდებარეობის გამო შვედეთში დღეების ხანგრძლოვობა ერთმანეთისგან მკვეთრად განსხვავდება დედაქალაქში სტოკჰოლმში დღის შუქი ივნისის ბოლო პერიოდში საათზე მეტ დროს გრძელდება მაგრამ დეკემბერში დღის ხანგრძლივოდა დაახლოებით საათია შვედეთი მზის სხივებს ყოველწლიურად საათის განმავლობაში იღებს ივლისის საშუალო ტემპერატურა სამხრეთში გრადუსია ჩრდილოეთში ხოლო იანვრის თვეში საშუალო ტემპერატურა სამხრეთით დან მდეა ხოლო ჩრდილოეთში შვედეთში ყველაზე მაღალი ტემპერატურა გრადუსი დაფიქსირდა წელს მალილაში ხოლო ყველაზე დაბალი ტემპერატურა გრადუსი აღრიცხეს წლის თებერვალს ვოგატჯალმში ნალექები მთაში მმ მდეა სამხრეთ ნაწილში მმ ჩრდილო აღმოსავლეთ ნაწილში მმ წელიწადში შვედეთის ტერიტორიის დაახლოებით უჭირავს ტბებს უდიდესი ტბებია ვენერნი ვეტერნი ელმარენი მელარენი ვენერნი არის ევროპის მესამე უდიდესი ტბა რუსეთში მდებარე ლადოგისა და ონეგის ტბების შემდეგ შვედეთში ჭარბობს მოკლე წყალუხვი მდინარეები ჰიდროენერგიის მარაგით შვედეთი ნორვეგიის შემდეგ მეორე ადგილზეა ევროპაში სკანდინავიის მთებში მთა ტაიგის მცენარეულობის ზემოთ არყის ტაბრეცილი ტყეებია რომელიც დაჭაობებულ მთის ტუნდრაში გადადის ვაკეზე და ზღვის სანაპიროს გაყოლებით მანანიანი და მდელოებია შვედეთში ძუძუმწოვრები მრავარფეროვანი სახით არ არიან წარმოდგენილნი თუმცა მათი რაოდენობა მეტად მაღალია ლაპლანდიაში არის ჩრდილოეთის ირემის ტყეებში ასევე ბინადრობს ცხენირემი შველი ციყვი კურდღელი მელა კვერნა ჩრდილოეთ ტაიგაში ფოცხვერი მურა დათვი სამურავი ლემინგი ფრინველები სახეობამდეა თევზები სახეობა პირველი ეროვნული პარკი შვედეთში ჯერ კიდევ წელს შექიმნა წელს გარემოს დაცვის შესახებ კანონი შევიდა ძალაში და რეგულარულად დაიწყო ეროვნული პარკების გაჩენა ახლა ქვეყანაში ეროვნული პარკი და ნაკრძალია ვინდელფოლენის დაცულ ტერიტორია ჰა ფართობით არის ევროპის ერთ ერთი უდიდესი დაცული ტერიტორია ადამიანის კვალი შვედეთის ტერიტორიაზე ძვ წ ათასწლეულს განეკუთვნება ტაციტუსის ცნობით ძვ წ ათასწლეულში კონტინენტური ევროპიდან შვედეთის ტერიტორიაზე გადავიდნენ მესაქონლე ტომები რომლებმაც დაიმორჩილეს მკვიდრი მოსახლეობა ახალი წელთაღრიცხვით პირველ საუკუნეებში შვედეთის ტერიტორიაზე ჩრდილო გერმანული ტომები სვიონები გაუტები და სხვები ცხოვრობდნენ ახალი წელთაღრიცხვის დამდეგიდან მოიშალა პირველყოფილი თემური წყობილება ტომები და ტომთა კავშირები დაემორჩილნენ სამხედრო ბელადებს კონუნგებს დამყარდა სავაჭრო კავშირები რომთან და მის გერმანულ პროვინციებთან სუაკუნიდან ფრანკებთან დასავლეთ სლავებთან აღმოსავლეთ ბალტიისპირეთის ხალხებთან შვედი ვიკინგები ვაჭრობდნენ და თავს ესხმოდნენ მეზობლებს მათ შორის კიევის რუსეთს ბიზანტიას და სხვა საუკუნეში იწყება შვედეთის გაქრისტიანება ფეოდალური ურთიერთობების ჩამოყალიბება შვედეთში ნელა მიმდინარეობდა გლეხობას გააჩნდა პირადი თავისუფლება მოლაშქრეებისგან და მეფის მსახურებისგან ჩამოყალიბდა ფეოდალური კლასი წელს უფსალაში შეიქმნა საეპისკოპოსო წელს გაუქმდა მონობა თავისუფალი მოსახლეობა დაიწყო გადასახადის გადამხდელ არამსახედრო ვალდებულ უმრავლესობად და დაუბეგრავ ფრელსებად რაინდობა შვედეთის ადრეფეოდალური ცენტრალიზაცია დასრულდა ფოლკუნგების დინასტიის დამაარსებლის ბირგერ იარლის და მისი შვილების მმართველობის დროს საუკუნის შუა წლებიდან შვედეთის მმართველებმა დაიწყეს ფინეთის დაპყრობა რაც საუკუნეში დასრულდა ნორვეგიასთან გაერთიანების შემდეგ მეფედ არჩიეს ნორვეგიის მეფე მაგნუს ერიქსონი მისი მმართველობის დროს სამეფო ხელისუფლება შეიზღუდა სამეფო საბჭოთი რიქსროდი შემუშავდა კანონთა კრებული ლანდსლაგი ქვეყანა დაიყო პროვინციებად რომლებსაც სათავეში ჩაუდგნენ მეფისნაცვლები ამის შემდეგ მოხდა გაერთიანება დანიასთან წელს გაფორმდა კალმარის უნია რომელმაც ჩრდილოეთის ქვეყნები ერთ სახელმწიფოდ გააერთიანა დანია შეეცადა შვედეთზე გაბატონებას რასაც მოჰყვა ანტიდანიური ენგელბრექტ ენგელბრექტსონის აჯანყება წელს დანიასთან უნია პრაქტიკულად გაუქმდა წელს დანიაზე გამარჯვების შედეგად შვედეთმა გარკვეულ დამოუკიდებლობას მიაღწია წლებში შვედეთს მართავდნენ სტურეს საგვარეულოს რეგენტები მათი მმართველობის დროს განტკიცდა ცენტრალური ხელისუფლება განვითარდა ეროვნული კულტურა წელს უფსალაში დაარსდა ჩრდილოეთ ევროპაში პირველი უნივერსიტეტი მრავალ ქალაქში დამყარდა ამქრული წყობილება შვედეთი ამ დროს აღმავლობის გზაზე იდგა საუკუნეში გაიზარდა მისი საგარეო ვაჭრობა საუკუნის ნახევარში განვითარდა სამთამადნო მრეწველობა ამავე საუკუნის შუა წლებში ჩაისახა ადრეკაპიტალისტური წარმოება დაიწყო კაპიტალის დაგროვება გუსტავ ადოლფის მეთაურობით შვედეთმა წარმატებას მიაღწია რუსეთთან და რეჩ პოსპოლიტასთან და წლების ომებში წელს შვედეთი მონაწილეობდა ოცდაათწლიან ომში ანტიჰაბსბურგული კოალიციის მხარეს ომი დასრულდა წელს ვესტფალიის ზავით და წლებში დანიის წინააღმდეგ ომების შედეგად შვედეთმა დაიპყრო დანიის სამფლობელო სკანია სკანდინავიის ნახევარკუნძულის სამხრეთ ნაწილში და აღმოსავლეთ ნორვეგიის ნაწილი საუკუნის ომების შედეგად შვედეთი ევროპაში ერთ ერთ უძლიერეს სახელმწიფოდ იქცა დედოფალ კრისტინას მმართველობის დროს სახნავი მინდვრების თავადაზნაურთა ხელში გადავიდა კარლ მ გაატარა რედუქცია რომლის შედეგად მიწების სამეფო ხელისუფლებას დაუბრუნდა რედუქციამ ხელი შეუწყო შვედეთის კაპიტალისტურ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბებას წელს შვედეთში დამყარდა აბსოლუტური მონარქია საუკუნის დამდეგს შვედეთი რკინის მთავარი ექსპორტიორი და მარცვლეულის მთავარი იმპორტიორი იყო ევროპაში სამხედრო ეკონომიკური უპირატესობის გამო მან წარმატება მოიპოვა ჩრდილოეთის ომში დაამარცხა რუსეთი პოლტავისა და განგუტის ბრძოლებში მაგრამ ფართო ტერიტორიებზე გაშლილი დაპყრობილი მიწები ვეღარ შეინარჩუნა წლის ნიშტადტის საზავო ხელშეკრულებით შვედეთმა რუსეთს დაუთმო თავისი ყველა სამფლობელო ბალტიისპირეთში სამხრეთ დასავლეთი კარელია და ვიბორგი კარლ ის სიკვდილის შემდეგ შვედეთში დასრულდა აბსოლუტიზმის პერიოდი წლებში მეფის ხელისუფლება მკვეთრად შეიზღუდა რიქსროდითა და რიქსდაგით საუკუნის იან წლებში შეიქმნა ქუდების პარტია რომელმაც წელს კავშირი შეკრა საფრანგეთთან და ჩამოაგდო კანცლერ ჰურნის მთავრობა ქუდების პარტიის მთავრობის მიერ დაწყებული ომი რუსეთთან დასრულდა შვედეთის მარცხით და აბოს ხელშეკრულებით შვედეთი დამარცხდა წლების შვიდწლიან ომშიც წელს მეფე გუსტავ მ განახორციელა მშვიდობიანი სახელმწიფო გადატრიალება აკრძალა პოლიტიკური პარტიები შეზღუდა რიქსდაგის უფლებამოსილებები გაზარდა მეფის ძალაუფლება და თავად აზნაურთა პრივილეგიები მიუხედავად ამ გადატრიალებისა საუკუნეში გაღრმავდა ფეოდალური ურთიერთობის დაშლა წლის აგრარულმა რეფორმებმა და ტყის მასივების პრივატიზაციამ მოშალა სამიწათმოქმედო თემი წლის გადატრიალების შედეგად გუსტავ ადოლფი ჩამოაგდეს იმავე წლის ივნისში მიღებულ იქნა კონსტიტუცია რომელიც მეფის ხელისუფლებას ზღუდავდა რიქსდაგის სასარგებლოდ წელს შვედეთის მეფედ არჩეულ იქნა ნაპოლეონის ყოფილი მარშალი ჟან ბატისტ ჟიულ ბერნადოტი რომელიც გამეფდა კარლ ის სახელით და საფუძველი ჩაუყარა ბერნადოტების დინასტიას რომელიც დღემდე შვედეთის სამეფო დინასტიაა იან წლებში რკინიგზის მშენებლობა ქვეყნის აღმშენებლობის საწინდარი გახდა თანდათან გაჩნდა პირველი საწარმოები ელექტროტექნიკისა და ქიმიის დარგში გაყვანილ იქნა ტელეგრაფი წელს გამოცხადდა სავაჭრო სამრეწველო საქმიანობის სრული თავისუფლება დაარსდა მსვილი კერძო ბანკები და სააქციო საზოგადოებები დაიწყო სოფლის მოსახლეობის მასობრივი ემიგრაცია აშშ ში წლებში ჩამოყალიბდა არაწოდებრივ მხოლოდ ქონებრივ ცენზზე დაფუძნებული ორპალატიანი რიქსდაგი საუკუნის ბოლო მესამედში ინდუსტრიალიზაციამ უმაღლეს საფეხუს მიაღწია წელს დაარსდა საქვეყნოდ ცნობილი კომპანია ერიქსონი ინდუსტრიალიზაციას თან სდევდა მუშათა მოძარაობის აღმავლობა მეტალურგთა გაფიცვა საყოველთაო გაფიცვა გაჩნდა პოლიტიკური პარტიები წელს დაარსდა შვედეთის სოციალ დემოკრატიული პარტია წელს შვედეთის ზომიერი პარტია პარტიები იბრძოდნენ საპარლამენტო რეფორმებისთვის წელს მშვიდობიანად დაიშალა ნორვეგია შვედეთის უნია წლებში განხორციელდა საპარლამენტო რეფორმა პირველი მსოფლიო ომის დროს შვედეთმა სამხედრო ნეიტრალიტეტი შეინარჩუნა თუმცა პრაქტიკულად ეჭირა პროგერმანული პოზიცია წელს წყალქვეშა ომმა და ბლოკადამ შვედეთში საწვავის და წარმოების კრიზისი გამოიწვია ამ დროს შვედეთს მართავდა ჰალმარ ჰამარშელდის მთავრობა წელს შვედეთმა შეწყვიტა ვაჭრობა საბჭოთა რუსეთთან წელს შვედეთის სათავეში პირველად მოვიდა სოციალ დემოკრატიული პარტია წელს შემოღებულ იქნა ხმის მიცემის საყოველთაო უფლება წელს შვედეთი გახდა ერთა ლიგის ერთ ერთი დამფუძნებელი ერთა ლიგამ წელს შვედეთსა და ფინეთს შორის სადავო ალანდის კუნძულები ფინეთს მიაკუთვა შევდეთი უკმაყოფილო იყო ამ გადაწყვეტილებით თუმცა შეეგუა მას წელს დაამყარა დიპლომატიური ურთიერთობები საბჭოთა კავშირთან ომისმშედგომ პერიოდში აღმავლობა განიცადა შვედეთში წარმოებამ და კაპიტალმა ამავდროულად წლებში ჯერ შეიცვალა ქვეყნის მთავრობა წლებში დღის გამოკლებით მთავრობას სათავეში ეგდა სოციალ დემოკრატი პერ ალბინ ჰანსონი მისი მმართველობის პერიოდში მთავარი საგარეო გამოწვევა იყო საბჭოთა კავშირისა და ნაცისტური გერმანიის საფრთხეებთან გამკლავება წლებში მთავრობამ გაატარა მნიშვნელოვანი სოციალური რეფორმები გაიზარდა სახელმწიფოს როლი ეკონომიკაში შვედეთმა მეორე მსოფლიო ომის დროსაც შეინარჩუნა ნეიტრალიტეტი მიუხედავად ამისა სსრკ ფინეთის ომში სამხედრო დახმარებას უწევდა ფინეთს ომისშემდგომ პერიოდში შვედეთის მთავრობას ხელმძღვანელობდა სოციალ დემოკრატი ტაგე ერლანდერი ის პრემიერ მინისტრი იყო წლებში ამ დროს ხელისუფლებამ არაერთი სოციალური და შრომითი რეფორმა გაატარა ამ პერიოდის ეკონომიკურმა ზრდამ ქვეყანაში ცხოვრების დონის ამაღლება გამოიწვია ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკა იკვებებოდა სამხედრო ნეიტრალიტეტის იდეით შვედეთი თავს იკავებდა როგორც ნატოს ასევე ვარშავის პაქტისაგან წელს შვედეთი შევიდა გაეროში და წლებში მიიღეს შეიარაღებული ძალების მოდერნიზაციის პროგრამა წელს შვედეთი შევიდა ევროპის საბჭოში წელს შვედეთი გახდა ჩრდილოეთის საბჭოს თანადამფუძნებელი აინ წლებში აქტიურად იდგა ბირთვული საკითხი შვედეთის მთავრობამ უარი თქვა არმიის ბირთვული იარაღით აღჭურვაზე თუმცა წელს არ დაუჭირა მხარი სსრ სა და ფინეთის წინადადებაზე ჩრდილოეთის ქვეყნების უბირთვო ზონად გამოცხადების შესახებ იან წლებში გაფართოვდა სახელმწიფო ეკონომიკის სექტორი ჩამოყალიბდა შერეული ეკონომიკა იან წლებში შეიქმნა სახელმწიფო საინვესტიციო ბანკი სახელმწიფო საწარმოები წლებში შვედეთის პრემიერ მინისტრი იყო ულოფ პალმე წლიდან რიქსდაგი გახდა ერთპალატიანი იანი წლების ბოლოს შვედეთში ეკონომიკური მდგომარეობა გაუარესდა განსაკუთრებით პრობლემური გახდა ენერგოდამოუკიდებლობის საკითხი ბირთვული ენერგეტიკის კრიტიკამ ახალი რეაქტორების შენება დაბლოკა წლები განხორციელდა საკონსტიტუციო რეფორმა რომლის შედეგადაც ახალი სახე მიიღო ქვეყნის კონსტიტუციამ მეფეს დარჩა მხოლოდ წარმომადგენლობითი და ცერემონიული როლი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო წლის არჩევნები სადაც სოციალ დემოკრატები დამარცხდნენ რამაც დაასრულა ამ პარტიის წლიანი მმართველობა წლებში შვედეთი იმართებოდა ცენტრისტული პარტიის მიერ და პრემიერ მინისტრი იყო ტ ფელდინი წლებში პრემიერ მინისტრის პოსტი კვლავ ულოფ პალმემ დაიკავა რომელიც მოკლეს წელს შვედეთი კონსტიტუციური მონარქიაა მოქმედებს შვედეთის კონსტიტუცია რომელიც აქტისგან შედგება საკანონმდებლო ორგანოა ერთპალატიანი პარლამენტი რიქსდაგი რომელსაც ჰყავს წევრი და დაარსებულია წელს პარლამენტი საყოველთაო არჩევნებით ოთხ წელიწადში ერთხელ კომპლექტედება სახელმწიფოს მეთაურია მეფე შვედეთის სამეფოს სათავეში წლიდან დგას ბერნადოტების სახლი შვედეთის მეფეები იყვნენ ოსკარ გუსტავ გუსტავ ადოლფი კარლ გუსტავი დან მეფეს რეალური ძალაუფლება არ გააჩნია აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის შვედეთის მთავრობას რომელიც უფებამოსილია დაითხოვოს რიქსდაგი და დანიშნოს რიგგარეშე არჩევნები მთავრობის ხელმძღვანელია პრემიერ მინისტრი რომელსაც ნიშნავს რიქსდაგი მთავრობა ანგარიშვალდებულია პრემიერ მინისტრის წინაშე მოქმედი პრემიერ მინისტრია სტეფან ლევენი დან შვედეთში რვა ძირითადი პოლიტიკური პარტიაა შვედეთის სოციალ დემოკრატიული პარტია და შვედეთის ზომიერი პარტია მონაცვლეობით აკომპლექტებენ შვედეთის მთავრობას იანი წლებიდან დღემდე სხვა მნიშვნელოვანი პარტიებია შვედეთის ცენტრის პარტია შვედეთის მემარცხენე პარტია და შედარებით ახალი პოლიტიკური ძალა შვედი დემოკრატები დაარსდა წელს ადმინისტრაციულად შვედეთი იყოფა ოლქად ლენად ლენები შეიქმნა წელს რამაც ჩაანაცვლა შვედეთის ისტორიულ პროვინციებად დაყოფის სისტემა ლენები იყოფა მუნიციპალიტეტებად შვედეთის კომუნებად შვედეთში სულ კომუნაა მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით უდიდესია დედაქალაქის სტოკჰოლმის მუნიციპალიტეტი ხოლო ყველაზე მცირე მუნიციპალიტეტებში მცხოვრებთა რიცხვი ათასზე ნაკლებია შვედეთში ერთ მუნიციპალიტეტში მცხოვრებთა საშუალო რაოდენობა შეადგენს ათას ადამიანს შვედეთის სახელმწიფო სიმბობლოებია შვედეთის გერბი და შვედეთის დროშა მოსახლეობის სიმჭიდროვე არის ადამიანი კმ ზე აღნიშნული მაჩვენებელი ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში ბევრად მაღალია ვიდრე ჩრდილოეთში მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით ქალაქებში ცხოვრობს ქვეყნის დედაქალაქ სტოკჰოლმის მოსახლეობა დაახლოებით ადამიანია ხოლო სტოკჰოლმის მეტროპოლია მილიონ ადამიანს მოიცავს მოსახლეობის სიდიდით მეორე და მესამე ქალაქებია არის გეტებორგი და მალმე გეტებორგის მეტროპოლიის მოსახლეობა დაახლოებით მილიონია სკონეს დასავლეთ ნაწილში ერესუნის სრუტის გასწვრივ მოსახლეობა დაახლოებით მილიონს შეადგენს დიდი ქალაქების გარდა მოსახლეობის მაღალ სიმჭიდროვეს ვხვდებით ესტერგეტლენდის სასოფლო სამეურნეო ნაწილში დასავლეთ სანაპიროზე მალარენის ტბის გარშემო და უფსალას გარშემო მდებარე სასოფლო სამეურნეო ტერიტორიებზე ქვეყნის ოფიციალური ენა არის შვედური ენა შვედური მიეკუთვნება გერმანული ენების ჯგუფს რომელიც ძალიან ჰგავს დანიურ და ნორვეგიულ ენებს თუმცა ერთმანეთისგან გამოთქმასა და ორთოგრაფიაში განსხვავდებიან შვედური ენის გაგება ნორვეგიელებს ნაკლებად უჭირთ ხოლო დანიელებს ცოტათი უფრო მეტად ქვეყნის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში ლაპარაკობენ სკონეს დიალექტზე რომელსაც დანიურთან აქვს მჭიდრო კავშირი რადგან აღნიშნული ტერიტორია დიდი ადრე დანიელებს ეკუთვნოდათ ენობრივ უმცირესობებს შორის ყველაზე გავრცელებულია შვედური ფინური რომელზეც მოსახლეობის დაახლოებით საუბრობს სხვა ოფიციალურად აღიარებულ ენობრივ უმცირესობებში აგრეთვე შედიან მეუნკელის დიალექტები საამური ენები აწინკნური ენა და იდიში საუკუნემდე შვედები მისდევდნენ ძველ ნორვეგიულ რელიგიას და თაყვანს სცემდნენ ასებს მათი მთავარი საკულტო ცენტრი იყო უფსალის საკათედრო ტაძარი ქრისტიანობა შვედეთში საუკუნეში შევიდა ანსგარის საგანმანათლებლო მოღვაწეობის შედეგად მანვე მოაქცია პირველი შვედები ქრისტიანულ რჯულზე გაქრისტიანებასთან ერთად შეიცვალა ქვეყნის კანონები სხვა ღვთაებების თაყვანისცემა აიკრძალა და ეს აკრძალვა ძალაში საუკუნემდე რჩებოდა იან წლებში პროტესტანტული რევოლუციის შემდეგ ქვეყანაში კათოლიკური ეკლესიის ავტორიტეტი დაეცა და შვედეთში ლუთერანიზმი გავრცელდა ლუთერანიზმთან შეგუება დასრულდა წელს ჩატარებულ უფსალას სიონდზე და შემდეგ იგი ქვეყნის ოფიციალური რელიგია გახდა საუკუნის ბოლოს რელიგიური შეზღუდვები ნაწილობრივ მოიხსნა და კათოლიკური ეკლესიისა და იუდაიზმის მიმდევრებს ქვეყანაში თავისუფლად ცხოვრების საშუალება მიეცათ თუმცა წლამდე ლუთერანობიდან სხვა რელიგიაზე გადასვლა კვლავ უკანონოდ რჩებოდა შობადობა სულ მოსახლეზე შეადგენს ს ხოლო გარდაცვალება ს ბავშვთა სიკვდილიანობა ს სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობაა წელი ჯანმრთელობის დაცვის საკითხებს კურირებს ჯანდაცვის და სოციალურ საქმეთა სამინისტრო საავადმყოფოების მართვაში დიდი როლი აქვს ლენების საბჭოებს შვედეთის უდიდესი ჰოსპიტალი სტოკჰოლმის ლენის საკუთრებაა შვედეთი განვითარებული ინდუსტრიული ქვეყანაა რომელსაც აქვს ინტენსიური სოფლის მეურნეობა და ფართო საგარეო ეკონომიკური კავშირები მთლიანი შიდა პროდუქტის მოცულობით მილიარდი მსოფლიოში ე ადგილი უკავია ერთ სულ მოსახლეზე მშპ ს შეადგენს ამ მაჩვენებლით შვედეთი მსოფლიოში მე ადგილს იკავებს შვედეთის სამუშაო ძალა მილიონ ადამიანს შეადგენს დასაქმებულთა დასაქმებულია მომსახურების სფეროში მრეწველობაში სოფლის მეურნეობაში მშპ ის სტრუქტურაში წამყვანი როლი ით მომსახურების სექტორს უჭირავს მრეწველობაზე მოდის მშპ ის ხოლო სოფლის მეურნეობაზე შვედეთის ეკონომიკაში მაღალია სახელმწიფოს როლი ესაა ექსპორტზე ორიენტირებული შერეული ეკონომიკა წლის მონაცემებით სახელმწიფო ფლობს ეროვნული სიმდიდრის ს სახელმწიფო ფლობს წილებს სატელეკომუნიკაციო კომპანია სა და საავიაციო კომპანია ჯგუფში მაღალია სახელმწიფოს დანახარჯები კვლევებსა და ტექნოლოგიურ განვითარებაში ამ მხრივ ის მსოფლიოში პირველ ადგილს იყოფს ფინეთთან ერთად ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს უცხოური კაპიტალი შვედეთში მოქმედებს მსოფლიო მნიშვნელობის ფირმები სააბი ვოლვო ერიქსონი ელექტროლუქსი და შვედეთს გააჩნია მაღალგანვითარებული და მუმდმივად მოდერნიზებადი ინფრასტრუქტურა სამრეწველო ინფრასტრუქტურა კარგი მდგომარეობით ხოლო პერსონალი დიდი პროფესიონალიზმითა და ინგლისური ენის კარგი ცოდნით გამოირჩევა საუკუნეში სამხედრო ნეიტრალიტეტის შენარჩუნებით შვედეთმა მოახერხა მოსახლეობის ცხოვრების დონის ამაღლება რასაც მოწინავე ტეენოლოგიების განვითარებამაც შეუწყო ხელი შედარებით მცირე როლი აქვს ტურიზმს მშპ ის შვედეთს ძირითადად მეზობელი ქვყენების ტურისტები სტუმრობენ ყველაზე მონახულებაად ქვეყნებს შორის შვედეთი მსოფლიოში ე ადგილზეა შვედეთის ეკონომიკის ბურჯად ხე ტყის რესურსები ჰიდროენერგია და რკინის მადანი მოიაზრება მრეწველობა ორიენტირებულია საგარეო ვაჭრობაზე რკინის მადნის მოპოვების ძირითადი ნაწილი თავმოყრილია ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში კირუნა და ელივარე იღებენ ასევე ფერად ლითონებსაც მნიშვნელოვანი როლი გააჩნია მანქანათმშენებლობას შვედეთი არის ავტომწარმოებელი კომპანია ვოლვოს სამშობლო რომელსაც სათაო ოფისი გეტებორგში აქვს განვითარებულია გემთმშენებლობა და ავიამშენებლობა ხე ტყის დამუშავების ძირითადი რეგიონებია ბოტნიის ყურისა და ვენერნის ტბის ჩრდილოეთი სანაპიროები მრეწველობაში დასაქმებულია სამუშაო ძალის და მასზე მოდის მშპ ის ენერგომომარაგების წყაროებია ჰიდრორესურსები და ატომური ელსადგურები მოქმედებს სამი ატომური ელექტროსადგური ფორსმარკი ოსკარსჰამნი და რინგჰალსი წლის ნავთობკრიზისმა გააძლიერა შვედეთის მცდელობა იყოს ენერგოდამოუკიდებელი სოფლის მეურნეობა გამოირჩევა ინტენსიურობით მაღალი პროდუქტიულობითა და საქონლურობით თუმცა მიუხედავად ამისა ის მცირე როლს თამაშობს ქვეყნის ეკონომიკაში სოფლის მეურნეობა სამუშაო ძალის დასაქმების და მშპ ში წილის მხრივ ის ფარგლებშია სოფლის მეურნეობის წამყვანი დარგებია მეცხოველეობა და მერძევეობა მემცენარეობაში წამყვანია საკვები კულტურების წარმოება მოჰყავთ ქერი შაქრის ჭარხალი შვრია მისდევენ თევზჭერას შვედეთში ტრანსპორტის ყველა სახეობაა წარმოდგენილი განვითარებულია საავტომობილო სარკინიგზო საჰაერო და საზღვაო ტრანსპორტი აეროპორტი ყველა მსხვილ ქალაქშია განლაგებული ყველაზე დიდი აეროპორტია არლანდას აეროპორტი სტოკჰოლმში სამხრეთ შვედეთში ასევე აქტიურად გამოიყენება კოპენჰაგენის აეროპორტი რადგანაც კოპენჰაგენი ერესუნის ხიდის საავტომობილო და სარკინიგზო მიმოსვლით მარტივად უკავშირდება ქალაქ მალმეს შვედეთი რკინიგზით ასევე უკავშირდება ნორვეგიასა და ფინეთს შვედეთს გააჩნია რამდენიმე მნიშნელოვანი ნავსადგური მათ შორის სტოკჰოლმი ჰელსინგბორგი გეტებორგი და მალმე საზღვაო მიმოსვლა არის გერმანიასთან დანიასთან ლატვიასთან ლიეტუვასთან და პოლონეთთან ქვეყანაში მოქმედი ერთადერთი მეტროპოლიტენია სტოკჰოლმის მეტროპოლიტენი ტრამვაი დადის გეტებორგში ნორჩეპინგში სტოკჰოლმსა და ლუნდში უმსხვილესი გადამყვანია სახელმწიფო სამგზავრო კომპანია შვედეთის მთავარი სავაჭრო ეკონომიკური პარტნიორები არიან გერმანია აშშ ნორვეგია გაერთიანებული სამეფო ნიდერლანდები დანია და ფინეთი შვედეთი უმეტესად ვაჭრობს ევროკავშირის და ჩრდილოეთ ევროპის ქვყნებთან სხვა ქვეყნებიდან მჭიდრო სავაჭრო ურთიერთობები აქვს მხოლოდ აშშ სთან ასევე შედარებით ნაკლები მოცულობით ჩინეთთან წელს ექსპორტმა შეადგინა მილიარდი ხოლო იმპორტმა მილიარდი ძირითადი საექსპორტო საქონელია ავტომობილები ფოლადი რკინის მადანი ქაღალდის პროდუქცია ხე ტყე ქიმიური ნაწარმი სამხედრო ნაწარმი ძირითადი მიპორტული საქონელია ნავთობი და ნავთობპროდუქტები ქიმიური ნაწარმი საავტომობილო ძრავები კვების პროდუქტები ტანსაცმელი შვედეთის არმია საკონტრაქტო პრინციპით კომპლექტდება ქვეყანას ასევე გააჩნია რეზერვისა და მოხალისეების სისტემა შეიარაღებულ მომზადებას გადიან კარლბერგის სამხედრო აკადემიაში შვედეთი არ ყოფილა შეიარაღებული კონფლიქტის ღია მონაწილე წელს შვედეთ ნორვეგიის ომის შემდეგ და ის ინარჩუნებს სამხედრო ნეიტრალიტეტს შვედეთის შეიარაღებული ძალები შედგება სახმელეთო ჯარების სამხედრო საჰაერო ძალებისა და სამხედრო საზღვაო ძალებისგან სამხედრო ძალა შედგება ადამიანისგან უმაღლესი მთავარსარდალია მეფე თუმცა წლის საკონსტიტუციო ცვლილებების შემდეგ მისი როლი მხოლოდ წარმომადგენლობითი და ცერემონიულია შეიარაღებულ ძალებს საერთო ხელმძღვანელობას უწევს მთავრობა და უშალოდ შეაიაღებული ძალების მთავარსარდალი ჯარები შეარაღებულია ტანკებით ქვეითთა საბრძოლო მანქანებით ჯავშანტრანსპორტიორებით და სხვა აღჭურვილობით სამხედრ საჰაერო ძალების განკარგულებაშია საბრძოლო თვითმფრინავი სამხედრო საჰაერო ბაზები განთავსებულია უფსალაში კალინგეში ლინჩეპინგსა და ლულეოში სამხედრო საზღვაო ძალების განკარგულებაშია წყალქვეშა ნავი კორვეტი და ზე მეტი სხვა ხომალდი მთავარი საზღვაო ბაზებია კარლსკრონასა და სტოკჰოლმში შვედეთში ყოველწლიურად გაიცემა ნობელის პრემია რომელიც შვედი გამომგონებლის ალფრედ ნობელის მიერაა დაწესებული ნობელის პრემიის ლაურეატების შერჩევა და დაჯილდოება გარდა მშვიდობის დარგისა ხორციელდება შვედეთის ორგანიზაცის მიერ და ტარდება სტოკჰოლმში შვედეთის ეროვნული ბიბლიოთეკა წელს დაარსდა და მილიონზე მეტ წიგნს ინახავს შვედეთის მუზეუმებია ეროვნული მუზეუმი თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმი ეთნოგრაფიული მუზეუმი ქალაქ სტოკჰოლმის მუზეუმი ჩრდილოეთის მუზეუმი სკანსენი შვედეთში პრესა ძალიან პოპულარულია ერთ ერთი ყველაზე გავრცელებული გამოცემაა დაგენს ნიუჰეტერი რადიომაუწყებლობა მუშაობს წლიდან ტელევიზია წლიდან უძველესი შვედური ლიტერატურული ძეგლები შემორჩენილია ქვაზე რუნების სახით სს ფეოდალიზმის ჩამოყალიბებასა და ქრისტიანობის გავრცელებასთან დაკავშირებით წარმოიშვა რელიგიური ლიტერატურა ლათინურ ენაზე იქმნებოდა ისტორიული ქრონიკები და კურტუაზული პოეზია პარალელურად ხალხური ბალადები და სიმღერები საუკუნეში პოპულარული იყო ატრიოტული პოეზია საუკუნეში ევროპული აღორძინებისა და რეფორმაციის გავლენით განმტკიცდა ჰუმანისტური პრინციპები დიდი ისტორიულ ლიტერატურული მნიშვნელობა მოიპოვა შვედური რეფორმაციის ბელადის თანამედროვე შვედური ლიტერატურის ფუძემდებლის ოლაუს პეტრის ნაწარმოებებმა ს ი მესინიუსმა დასაბამი მისცა შვედურ დრამატურგიას ამავე საუკუნეში წარმოიშვა ლირიკული პოეზია აღორძინების იდეოლოგია წარმოჩნდა გ შარნიელმის შემოქმედებაში საუკუნის დასასრულს ბაროკოს გავლენით შეიქმნა პასტორული ნაწარმოებები საუკუნეში ჩამოყალიბდა განმანათლებლური ლიტერატურა რომლის უდიდესი წარმომადგენელი იყო უ დალინი პირველი შვედი რომანისტი იყო ი ჰ მერკი ამ პერიოდის პოეზია წარმოდგენილია ლიტერატურული ჯგუფის აზრის მშენებელთა შემოქმედებით გვიანდელი განმანათლებლობის უდიდესი მოღვაწე ი ჰ ჩელგრენი მიჰყვებოდა კლასიციზმის პრინციპებს პოეზიის დემოკრატიულ ტრადიციებს ავითარებდა კ მ ბელმანი კლასიციზმის ეპიგონებისა და განმანათლებლური ილუზიების წინააღმდეგ ბრძოლა დაასრულეს რომანტიკოსებმა ისაია ტეგნერის პოემამ ფრიტიოფის საგამ დიდი როლი შეასრულა შვედური პოეზიის ენისა და სტილის დახვეწაში სოციალურ კრიტიკული პრობლემატიკა გამოჩნდა კარლ ალმკვისტის შემოქმედებაში რომელმაც გეზი მისცა რეალიზმს საუკუნის იან წლებში იწერებოდა ყოფითი რომანები იანი წლების პოეზიაში თავი იჩინა სოციალურმა და პოლიტიკურმა მოტივებმა იანი წლების მიჯნაზე აშკარად გამოიკვეთა კრიტიკული რეალიზმის ტენდენციები ახალი ეტაპი აღინიშნა ავგუსტ სტრინდბერგის მოღვაწეობით რომლის ირგვლივ გაერთიანდნენ ე წ ოთხმოციანელები რომლებსაც შემდგომში ახალგაზრდა შვედეთი ეწოდათ მის შემოქმედებაში გაჩნდა ნატურალისტური ტენდენციები ახალი თაობის ანუ იანი წლების რომანტიკოსების ბელადი იყო კარლ გუსტავ ვერნერ ფონ ჰეიდენსტამი საუკუნის დამდეგს შეიქმნა მუშათა კლასის ცხოვრების ამსახველი პირველი ნაწარმოებები მ კოკი დ ანდერსონი მ სანდელი პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში შიშის დაბნეულობისა და შეშფოთების განწყობილება აისახა პერ ლაგერკვისტის და ბ შებერგის შემოქმედებაში წელს ე წ პრიმიტივიზმისა და ვიტალიზმის პროგრამით გამოვიდა ჯგუფი ხუთი ახალგაზრდა ა ლუნდკვისტი ჰ მარტინსონი ე ასკლუნდი ი ჩელგრენი გ სანდგრენი სოციალური რეალიზმის მამამთავარი გახდა ი ჩელგრენი იან წლებში ინტენსიურად ვითარდებოდა რეალისტურ სოციალისტური რომანი განსაკუთრებული სიმწვავით დაისვა სოციალური პრობლემები ე წ სტატორის სკოლის წარმომადგენელთა ნაწარმოებებში ამ პერიოდის პოეზია მეტწილად ექსპრესიონისტული ხასიათისა იყო გარდა ამისა ასპარეზზე გამოვიდა ასტრიდ ლინდგრენი რომლის შემოქმედებაც ბევრად შორს გასცდა მშობლიური შვედეთის საზღვრებს ასტრიდი საბავშვო მწერალი იყო ამიტომ თავისი ნაწარმოებების გამო პოლიტიკურ ნომენკლატურასთან პრობლემები არ შექმნია მეორე მსოფლიო ომის წინა პერიოდში ანტიფაშისტური ლიტერატურის ნიმუშები შეიქმნა ომის წლებში ფეხი მოიკიდა ეგზისტენციალისტურმა იდეებმა რეალიზმის განვითარებას დიდი ბიძგი მისცა ივარ ლუ იოჰანსონის რომანებმა იან წლებში მაღალ საფეხურზე ავიდა სატირული ლიტერატურა და ინტელექტუალური რომანი იან წლებში პოეზიაში გაჩნდა ორი მიმართულება კონკრეტიზმი და ახალი სისადავე დიდი რეზონანსი მოიპოვა დოკუმენტურმა პროზამ რეალისტურ ტრადიციებს ავითარებენ ი პალმი გ ჰოკანსონი და სხვა საუკუნის გამორჩეული შვედი მწერლები იყვნენ ნელი ზაქსი ეივინდ იუნსონი ჰარი მარტინსონი ტომას ტრანსტრიომერი საუკუნე შვედურმა მხატვრულმა ლიტერატურამ ე წ ამერიკული სტილი შეიძინა და ძირითადად თრილერებსა და ფენტეზიზე გადაერთო ამ პერიოდის თვალსაჩინო წარმომადგენლებია კატარინა მასეტი სტიგ ლარსონი და იუნას გარდელი გვევლინებიან რაოდენობის მიხედვით შვედეთი მეხუთე ადგილზეა ლიტარატურის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატების მფლობელ ქვეყნებს შორის ვიკინგების ეპოქისთვის საუკუნეები დამახასიათებელი იყო კარკასული შენობები სტელები თხრობითი სცენებით გაქრისტიანების შემდეგ საუკუნეში დაიწყო რომანული სტილის ტაძრების მშენებლობა უფსალაში ლუნდში საუკუნეებში აგებდნენ გოტიკური სტილის ტაძრებს სტორჩიურკის ტაძარი სტოკჰოლმში საუკუნემდე შვედეთში შენობების უმრავლესობა ხისგან შენდებოდა საუკუნიდან იწყება ქვის გამოყენება ადრეული ქვის შენობებს მიეკუთვნება რომანული ეკლესიები შვედურ სოფლებში ბევრი მათგანი აგებულია სკონეს პროვინციაში და სტილისტურად დანიურ ეკლესიებს წააგავს საკათედრო ტაძრები ისტორიულად ეპისკოპოსების რეზიდენციებს წარმოადგენდა საუკუნის სკარას კათედრალი აგურითაა ნაშენები წლებში შენდებოდა ლინჩეპინგის საკათედრო ტაძარი საუკუნეში შვედეთმა განიმტკიცა დამოუკიდებლობა მეფე გუსტავ ვაზას ხელმძღვანელობით მეფის ინიციატივით წამოიწყეს აღმშენებლობა აშენდა ახალი სასახლეები და ციხესიმაგრეები რაც წარმოადგენდა როგორც თავდაცვით შენობებს ასევე ახალი მონარქიის სიმბოლოს ამ პერიოდში აშენებულ ციხე დარბაზებში გაჩნდა რენესანსის არქიტექტურული ნიშნები შუა საუკუნეებში გაიზარდა ვიწრო ქუჩებით დაფენილი ქალაქები ვითარდება დეკორატიული ფერწერა და ქანდაკება წიგნის მინიატურა შემდეგი ორი საუკუნის განმავლობაში შვედეთის არქიტექტურა გადაიხარა ბაროკოსა და როკოკოს სტილისკენ საუკუნეში შენდებოდა ბაროკოსა და კლასიციზმის სტილის სახლები და სასახლეები ამ პერიოდში მუშაობდნენ არქიტექტორები ჟ დე ლა ვალე ი სილვიუსი დ ერენსტრალი საუკუნეში განვითარდა კლასიცისტური არქიტექტურა კ ადელკრანცი და ქანდაკება ი სერგელი ქალაქების ახალ რაიონებში გაჩნდა რეგულარული დაგეგმარება საუკუნეში კლასიციზმი შეცვალა ეკლექტიზმმა საუკუნეში დაიწყო ახალი გზების ძიება არქიტექტურაში რასა მოჰყვა ნეოკლასიკური მიმართულების და თანამედროვე არქიტექტურული სკოლის ჩამოყალიბება მასში ფუნქციონალიზმი შეხამებული იყო ორგანული არქიტექტურის ნიშნებთან გ ასპლუნდი ს მარკელიუსი ს ბაქსტრემი შვედმა არქიტექტორებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს ქალაქ თანამგზავრების საცხოვრებელი რაიონების კოშკური სახლების დამუშავებაში შვედური მუსიკა საუკუნემდე სკანდინავიურ მუსიკასთან ერთად ვითარდებოდა შვედური მუსიკალური ფოლკლორი მრავალფეროვანია უძველესი სამუსიკო საკრავებია ლური ზანზალაკები ხალხური მუსიკის მატარებლები იყვნენ სკალდები და ლეკარები მოგვიანებით ანსამბლებში გაჩნდა ვიოლინი კლარნეტი ფლეიტა არფა პროფესიული მუსიკა ჩამოყალიბდა საეკლესიო ქორალის გავლენით საუკუნიდან სტოკჰოლმში არსებობდა სამეფო კარის ორკესტრი საუკუნეში მოეწყო პირველი საერო კონცერტები ი რუმანი წელს სტოკჰოლმში დაარსდა სამეფო მუსიკალური აკადემია წლიდან სტოკჰოლმში საბალეტო წარმოდგენებს დგამდნენ ფრანგი მსახიობები წელს გაიხსნა შვედური სამეფო ბალეტი რომელსაც ხელმძღვანელობდა ლ გალოდიე პირველი შვედი ბალეტმაისტერი იყო ა სელინდერი საუკუნეში გრომანტიზმის გავლენით გაიზარდა ინტერესი ეროვნული ფოლკლორისადმი ა არვიდსონმა გამოაქვეყნა სიმღერის ანთოლოგია ფოლკლორის გავლენა განიცადა ა ლინდბლადი ა სედერმანის ე შეგრენის ი ჰალსტრემის ფრანც ბერვალდის შემოქმედება ბერვალდი იყო პირველი შვედი სიმფონისტი რომელიც ამავდროულად იყო მევიოლინე და დირიჟორი საუკუნეში შვედური ბალეტის აღორძინებას ხელი შეუწყო მ ფოკინის მოღვაწეობამ დასი შვედური ბალეტი წლებში გამოდიოდა პარიზში დღესდღეობით შვედეთში მოქმედებს რამდენიმე საოპერო თეატრი იანი წლებიდან შვედეთში განვითარდა ჯაზი იანი წლებიდან პოპულარობა მოიპოვა პოპ მუსიკამ ჯგუფმა მ ფართოდ გაითქვა სახელი როქსეტი და აგრეთვე შვედური ჯგუფებია რომლებმაც საერთაშორისო პოპულარობა მოიპოვეს საუკუნეებში შვედეთში გავცელდა სასკოლო თეატრები საუკუნის დასასრულიდან იმართებოდა წარმოდგენები მეფის სასახლეში წელს სტოკჰოლმში გაიხსნა პირველი სასახლის თეატრი ხოლო პირველი ეროვნული თეატრი იყო უფსალის სტუდენტური თეატრი გუსტავ ის დროს შეიქმნა ხალხისთვის ხელმისაწვდომი თეატრები სტოკჰოლმსა და გეტებორგში იან წლებამდე სცენაზე ბატონობდა ფრანგული ვოდევილი ა კოცებუს ფსვედო ისტორიული ტრაგედიები და სხვა იანი წლებიდან რეპერტუარში დამკვიდრდა ახალი დრამა მათ შორის ჰენრიკ იბსენი და ბ ბიერნსონი თეატრში რეალიზმის განმტკიცება დაკავშირებულია ა სტრინდბერგთან რომელმაც ა ფალკთან ერთად სტოკჰოლმში გახსნა ინტიმური თეატრი საუკუნის ნახევარში ცნობილი რეჟისორი იყო უ მუალნდერი იან წლებში თეატრში მივიდა ა შებერგი ხოლო იან წლებში ინგმარ ბერგმანი იან წლებში შვედურ თეატრში პოპულარული გახდა ბერტოლდ ბრეხტი იანი წლებიდან აღმოცენდა ახალი მიმდინარეობა თავისუფალი დასები პირველი შვედური ფილმი წლის ივნისს გამოვიდა შვედეთი დანიასთან ერთად ერთ ერთი პირველი ქვეყანა გახდა სადაც ადრევე დაარსდა ეროვნული კინოსტუდია წლიდან დაიწყო შვედური კინოს რეგულარული გადაღება პირველი მსოფლიო ომის დასასრული შვედური მუნჯი კინოსთვის ოქროს საუკუნედ მიიჩნევა შვედები იმხანად აქტიურად ახდენდნენ კლასიკური ნაწარმოებების ეკრანიზებას ამ დროის მოღვაწეები იყვნენ ვიქტორ შესტრემი და მაურიც სტილერი ომის დასასრულს შიორსტრიომი და სტილერი ასევე შვედური კინოს კაშკაშა ვარსკვლავი გრეტა გარბო გადაბარგდნენ ჰოლივუდში შვედურმა კინოწარმოებამ მსოფლიო ბაზარზე ლიდერის პოზიცია დათმო ამას ფინანსური და მხატვრული კრიზისიც თან დაერთო შვედური კინო იან წლებში ხმოვანი ფილმების გამოჩენამ იხსნა თუმცა იანი წლების კინოსურათები მეტწილად ვულგარულ ელფერს ატარებდნენ და გაწელილი სიუჟეტები ახასიათებდათ ამისათვის ამ პერიოდის კინოს მეტსახელად ლუდის კინო ლუდის ფილმთაგან ყველაზე ცნობილია ოტელ პარადიზი განსაკუთრებულ მოვლენად იქცა ინგმარ ბერგმანის შემოქმედება ის საუკუნის ერთ ერთ ყველაზე გავლენიან რეჟისორადაა აღიარებული მისი საუკეთესო ფილმებია მეშვიდე ბეჭედი მარწყვის მდელო სიჩუმე პერსონა ჩურჩული და კივილი პირისპირ შვედეთში მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია მათ შორისაა დროტნინგჰოლმის მამული სტოკჰოლმში გამელსტადის ეკლესიის სოფელი ქალაქი ვისბიუ ლაპონიის დაცული ტერიტორია და სხვები შვედური მედია ლუქსემბურგი ოფიციალურად ლუქსემბურგის დიდი საჰერცოგო ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო დასავლეთ ევროპაში დასავლეთით და ჩრდილოეთით ბელგიას აღმოსავლეთით გერმანიას და სამხრეთით საფრანგეთს ესაზღვრება დედაქალაქი ლუქსემბურგი ბრიუსელთან და სტრასბურგთან ერთად ევროკავშირის სამი ოფიციალური დედაქალაქიდან ერთ ერთია სადაც განლაგებულია ევროკავშირის სასამართლო და ევროკავშირის უმაღლესი იურიდიული ორგანო ქვეყნის კულტურა მოსახლეობა და ენა გადაჯაჭვულია მეზობლებზე რაც არსებითად ფრანგული და გერმანული კულტურის ნარევია მეზობელი ქვეყნების მხრიდან რიგი შემოსევების შემდეგ განსაკუთრებით მეორე მსოფლიო ომის დროს ქვეყანას გაუჩნდა მედიაციის ნება საფრანგეთსა და გერმანიას შორის რაც გამოიწვია ევროკავშირის შექმნა ქვეყანა შედგება ორი ძირითადი რეგიონისგან ესლინგი ქვეყნის ჩრდილოეთი ნაწილი და არდენების ნაწილი და გუტლენდი კარგი მიწა ქვეყნის სამხრეთი ნაწილი კმ ფართობით ქვეყანა ევროპის ერთ ერთი ყველაზე პატარა სუვერენული სახელმწიფოა დაახლოებით იგივე ზომისაა როგორიც როდ აილენდია და ნორტჰამპტონშირია წელს ოქტომბერში ლუქსემბურგის მოსახლეობამ კაცი შეადგინა და გახდა ევროპის მე ყველაზე ნაკლებად დასახლებული ქვეყანა ქვეყანა კონსტიტუციური მონარქიაა წარმომადგენლობითი დემოკრატიით რომელსაც ხელმძღვანელობს დიდი ჰერცოგი ანრი ლუქსემბურგი მსოფლიოს დარჩენილი ერთადერთი დიდი საჰერცოგოა ლუქსემბურგი განვითარებული ქვეყანაა განვითარებული ეკონომიკით და გაეროს წლის მონაცემებით მსოფლიოში ყველაზე მაღალი მშპ თი მუპ ერთ სულ მოსახლეზე ქვეყნის ცენტრალური მდებარეობა ისტორიულად მიანიჭა მას დიდი სტრატეგიული მნიშვნელობა თავდაპირველად დაარსდა როგორც რომაული ციხესიმაგრე ადრეული შუა საუკუნეებში იგი მსახურობდა სასიცოცხლო ციხესიმგრეთ ფრანგებისთის ასევე საუკუნეებში დასაყრდენი იყო ესპანეთის გზაზე ლუქსემბურგი ევროკავშირის ეთგოს გაეროს ნატოსა და ბენილუქსის დამფუძნებელი წევრია რაც ასახავს მის პოლიტიკურ კონსენსუსს ეკონომიკური პოლიტიკური და სამხედრო ინტეგრაციის თვალსაზრისით ქალაქი ლუქსემბურგი რომელიც ქვეყნის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქია ევროკავშირის რამდენიმე ინსტიტუტისა და სააგენტოს დისლოცირების ადგილია ლუქსემბურგი წლებში გაეროს უშიშროების საბჭოს არამუდმივი წევრი იყო რაც ქვეყნის ისტორიაში პირველად მოხდა წელს ლუქსემბურგის მოქალაქეებმა მიიღეს უვიზო ან ჩასვლისას ვიზის ხელმისაწვდომობა ქვეყნაში ამით ლუქსემბურგულმა პასპორტმა მსოფლიოში მე ადგილი დაიკავა კანადურ და შვეიცარიულ პასპორტთან ერთად ლუქსემბურგის ისტორია ზიგფრიდის მიერ წელს ზაუერისა და ალზეტის შესართავებთან ბოკის კლდეზე ციხესიმაგრის აგებით იწყება ამ საფორტიფიკაციო ნაგებობის გარშემო განვითარდა ქალაქი რომელიც დღევანდელი ლუქსემბურგია თანამედროვე საზღვრებში სახელმწიფო არსებობს წლიდან წელს ლონდონის კონფერენციამ იგი გამოაცხადა მუდმივი ნეიტრალიტეტის ქვეყნად დამოუკიდებლობის გამოცხადებამდე წლამდე ნიდერლანდებთან უნია ჰქონდა შეკრული წლიდან ბელგიასთან ეკონომიკურ საბაჟო კავშირშია წელს კონსტიტუციიდან ამოიღეს მუხლი ნეიტრალიტეტის შესახებ წლიდან ევროგაერთიანების წევრია საუკუნეებში ლუქსემბურგების სამი წარმომადგენელი გახდა საღვთო რომის იმპერატორი წელს ლუქსემბურგების დინასტიაში მემკვიდრის პრობლემა შეიქმნა რის შედეგადაც ჰერცოგინია ელიზაბეტმა ლუქსემბურგის მიწები მიყიდა ბურგუნდიის ჰერცოგ ფილიპე კეთილს შემდეგ წლებში ლუქსემბურგის ციხესიმაგრე გადადიოდა ბურბონების ჰაბსბურგების ჰოენცოლერნებისა და ფრანგების ხელში საფრანგეთ პრუსიის ომის განმავლობაში როგორც გერმანია ასევე საფრანგეთი იცავდა ლუქსემბურგის ნეიტრალიტეტს თუმცა ომის შემდეგ წელს დადებული ზავის თანახმად ლუქსემბურგის ტერიტორიების ნაწილი გერმანიის იმპერიას გადაეცა ქვეყანა მდებარეობს დასავლეთ ევროპაში მისი მოსაზღვრე ქვეყნებია ბელგია საფრანგეთი გერმანია ლუქსემბურგი წარმოადგენს საპარლამენტო დემოკრატიას რომლის სათავეში კონსტიტუციური მონარქი დგას წლის კონსტიტუციის მიხედვით აღმასრულებელი ხელისუფლება ხორციელდება დიდი ჰერცოგისა და მინისტრთა კაბინეტის მიერ რომელიც ჰერცოგის გარდა რამდენიმე სხვა მინისტრისგან შედგება დიდ ჰერცოგს უფლება აქვს დაითხოვოს საკანონმდებლო ორგანო ხოლო ამ შემთხვევაში ახალი არჩევნები უნდა ჩატარდეს სამი თვის განმავლობაში თუმცა წლის შემდეგ სუვერენიტეტი იმართება ერის მიერ და ხორციელდება დიდი ჰერცოგის მიერ ქვეყნის კონსტიტუციისა და კანონის მიხედვით საკანონმდებლო უფლებამოსილება მინიჭებული დეპუტატთა პალატას რომელიც წევრისგან შემდგარი ერთპალატიანი საკანონმდებლო ორგანოა სადაც წევრებს ირჩევენ ხუთი წლის ვადით ოთხივე ოლქიდან მეორე ორგანო სახელმწიფო საბჭოა რომელიც შედგება ოცი რიგითი მოქალაქისგან დიდი ჰერცოგის მიერ დანიშნული რომლებიც დეპუტატთა პალატას კანონმდებლობის შემუშავებას ურჩევს დიდი საჰერცოგოს გააჩნია სამი ქვედა სასამართლო ტრიბუნალი ეშ სიურ ალზეტი ქალაქ ლუქსემბურგისა და დიკირხის ორი სარაიონო ტრიბუნალი ლუქსემბურგისა და დიკირხის და უმაღლესი სასამართლო ლუქსემბურგი რომელიც მოიცავს სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოებს არსებობს ასევე ადმინისტრაციული ტრიბუნალი და ადმინისტრაციული სასამართლო ისევე როგორც საკონსტიტუციო სასამართლო რომელიც დედაქალაქში მდებარეობს ლუქსემბურგი მაღალგანვითარებული ინდუსტრიული ქვეყანაა რომლის წამყვანი დარგია მეტალურგია გერმანელები ხალხი ინდოევროპული ენათა ოჯახის გერმანული ჯგუფის წარმომადგენლები გერმანულად გერმანიის ძირითადი მოსახლენი მლნ სულ მსოფლიოში ეთნიკურ გერმანელთა რიცხვი მლნ ს შეადგენს მათ შორის მნიშვნელოვანი დიასპორებია აშშ ში მლნ კანადაში მლნ რუსეთის ფედერაციაში ათ ბრაზილიაში ათ ყაზახეთში ათ მიეკუთვნებიან ევროპეიდული რასის ატლანტურ ბალტიურ შტოს გერმანული ეთნოსის საფუძველი ძველგერმანული ტომებია ფრანკები საქსები ბავარები ალემანები და სხვა გერმანულენოვანი სამყაროს სრულად ან ნაწილობრივ შეადგენს შემდეგი სახელმწოფოები ან სახელმწიფოთა რეგიონები ავსტრია შვეიცარია ლიხტენშტაინი ბელგია ლუქსემბურგი სამხრეთი ტიროლი გერმანელი ხალხის მშობლიური ენა არის გერმანული გერმანული ენა არის მშობლიური ენა ავსტრიის შვეიცარიისა და ლიხტენშტაინის მოქალაქეთათვის მაგრამ ამ ქვეყნების მოქალაქენი სამართლებრივად არ ითვლებიან გერმანელებად რამეთუ მათ გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის მოქალაქეობა არ გააჩნიათ გერმანული ენა მიეკუთვნება ინდოევროპულ ენათა ოჯახის გერმანული ჯგუფის დასავლეთგერმანულ ქვეჯგუფს გამოიყოფა გერმანული ენების ორი ჯგუფი ქვემოგერმანული და ზემოგემრანული ზოგიეთი მკლევარი უკანასკნელისაგან გამოყოფოს საშუალოგერმანულ დიალექტებს გერმანელთა დამრწელობა დაფუძნებულია ლათინურ გრაფიკაზე საერთოდ სალიტერატურო ენისგან პლატდოიჩე საკმაოდ განსხვავდება ამ დიალექტზე რომელიც ახლოსაა ჰოლანდიურთან არსებობს საკმაოდ ვრცელი ლიტერატურა არაერთი მღვდელი ქადაგებს ქვემოგერმანულზე დღესაც გერმანიის ბევრი ოლქის მიწის მოსახლეობა საუბრისას დიალექტს იყენებს განსხვავება დიალექტებს შორის იმდენად დიდია რომ ზემო საქსონიის მცხოვრებთ არ ესმით ზღვისპირეთის რაიონებში მცხოვრებთა მეტყველება ყველა გერმანელის სალიტერატურო ენაა ლუთერის მიერ გერმანულად თარგმნილი ბიბლიის ენა გერმანულ ენაზე მილიონზე მეტი ადამიანი ლაპარაკობს გერმანელი ერის კონცეფციის მნიშვნელოვან საფუძველს წარმოადგენს გერმანელთა კულტურული ერთობის იდეა რომელიც დაახლ საუკუნის დასაწყისიდან დამკვიდრდა ეს ეროვნული იდეოლოგია ეყრდნობა და მნიშვნელოვანწილად დავალებულია იოჰან გოტფრიდ ჰერდერისა და იოჰან გოტლიბ ფიხტეს ნააზრევზე გერმანელი ნაცია იტალიელი ერის გვერდით ერთ ერთი პირველია რომელთა წიაღშიც შეიქმნა კულტურულ და ეთნიკურ ერთობაზე კონციპირებული ერის ნაციის იდეა და წარმატებით განხორციელდა გერმანული ეთნოსის ეთნიკურ საფუძველს წარმოადგენდნენ ძველგერმანული ტომები რომლებიც ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში მდინარეებს რეინსა და ოდერს შორის იყვნენ განსახლებულნი კერძოდ ესენი იყვნენ გერმიონული ისტევონური ისკევონური და ინგევონური ტომობრივი ჯგუფები როგორც სამეცნიერო ლიტერატურაშია აღნიშნული ეს დასვლეთგერმანული ტომობრივი კავშირები საკულტო თვალსაზრისით იყნენ გაერთიენებულნი პირველ გერმინონულ საკულტო კავშირთნ ჯგუფთან მას ეკუთვნოდნენ სვევები მაკრომანები გერმუნდურები სემნონები კვადები ლანგობარდები ხატები ალემანები დაკავშირებულები არიან სამხრეთ გერმანიის გვიანდელი ხალხები ბავარები შვაბები ტიურინგები ჰესელინები მათი შთამომავალი არიან აგრეთვე თანამედროვე გერმანულენოვანი შვეიცარიელები და ავსტრიელები მეორე ჯგუფი ისტევონელთა საკულტო გაერთიანებაში რეინთან დასახლებულ ფრანკთა ტომებს მოიცავდა ბატავები ბრუკტერები ხამავები უბიები უზიპეტები ტენკტერები ხერუსკები რომლენმაც გასკუთრებული როლი ითამაშეს არა მარტო გერმანიის არამედ ადრე შუა საუკუნებიის სხვა სახელმწიფოების ისტორიაში მესამე საკულტო სატომო ჯგუფში ინგევონური ფრიზების საქსების ანგლების იუტების ხალკების ვარინების ამპსივარიების ტომები შედიოდნენ ამავე ჯგუფს მიეკუთვნებოდნენ კიმვრები და ტევტონები რომლებიც ანტიკურმა სამყარომ საკმაოდ ადრე გაიცნო ისინი ძვ წ ს ში საფრთხეს უქმნიდნენ რომს შემდეგ ს ზოგიერთი ინგევონური ტომი ანგლები საქსების ნაწილი ბრიტანეთის კუნძულზე გდასახლდა ფრიზები ნაწილობრივ შეერწყნენ მეზობელ ხალხებს ნაწილმა კი დღემდე შეინარჩუნა თავისთავადობა ამ ქვემოგერმანულ ტომთა ჯგუფების უმეტესი ნაწილი დღევანდელი გერმანიის მასახლეობის ერთ ერთ მნიშვნელოვან საფუძვლად იქცა გერმანელები ქრისტიანული სარწმუნოების აღმსარებელი ხალხია გერმანიაში მშვიდობიანად თანაარსებობს ქრისტიანული რელიგიის ორი მიმდინარეობა პროტესტანტიზმი ძირითადად ლუთერანები და კათოლიციზმი გერმანელთა ეთნიკურ კულტურული ერთობის იდეა საუკუნეებში გაჩნდა სარწმუნოებრივად ეთნიკურად და კულტურულად არაერთგვაროვან გერმანიაში თუმცა ტერმინი გერმანელი დოიჩ გაცილებით ძველია ეტიმოლოგიურად სიტყვა გერმანელი ანუ გერმანული სახელქმევით დიოჩ ი მომდინარეობს ძველზემოგერმანული ფორმა დიუტისკისაგან არსებობს ამ ეთნონიმის მეორე ზედსართაული ფორმაც თეოდისკი რომელიც საუკუნის საშუალო ლათინურ ტექსტშია შემონახული სიტყვა დოიჩი საუკუნიდან იწყებს დამკვიდრებას აკვიტანია ფრანგ ოქსიტანური ბასკური იყო სამხრეთ დასავლეთ საფრანგეთის რეგიონი მისი დედაქალაქი იყო ბორდო სხვა განყოფილებების პრეფექტურები იყო პო პერიგე მონ დე მარსანი და აჟენი იგი შედგებოდა დეპარტამენტისგან დორდოგნი ჟირონდა ლანდესი ლო და გარონა და ატლანტური პირენეები რეგიონში შედის ოლქი კანტონი და მუნიციპალიტეტი რეგიონის ტერიტორია ესაზღვრება ჩრდილოეთით მდებარე პაუტუ შარანტის რეგიონებს ჩრდილოეთით ლიმუზენს და აღმოსავლეთით სამხრეთ პირენეებს სამხრეთით კი ესპანეთს არაგონი ნავარა და ბასკეთი დასავლეთის სანაპიროებს გარს ევლება ატლანტიკური ოკეანე ბისკაიის ყურე აკვიტანიას კვეთს სამი მდინარე გარონა დორდონი და ადური იგი ატლანტის ოკეანის დასავლეთით ვრცელდება კილომეტრში რომელსაც ეწოდება ვერცხლის სანაპირო და სრულდება არკაშონ ის აუზით ტერმინი აკვიტანია ლათინური წარმოშობისაა და აქვს რამდენიმე სავარაუდო ეტიმოლოგია ეს შეიძლება ნიშნავდეს წყლების მიწას მომდინარეობს რომაული ქალაქ აკვე ტარბელიკედან დღევანდელი ქალაქი დაქს ან ოშების ქვეყანა დან მოსახლეობა რომელიც ძალიან ახლოს იყო ბასკებთან და რომლის დედაქალაიქც იყო ოში ამასთან უდავოა ამ ტერიტორიაზე კელტების არსებობაც რომლებმაც ფაქტობრივად აქ ჩამოაყალიბეს კოალიცია რომელსაც რომაელები აკვიტებს უწოდებენ აკვიტანია იყო რომის პროვინცია რომელიც მოგვიანებით დიოკლეტიანემ სამ ნაწილად გაყო პირველი აკვიტანია მეორე აკვიტანია და მესამე აკვიტანია ან ნოვემპოპულანა იყო სამეფო ვესტგუთების ეპოქასა და მაღალი შუა საუკუნეების ბოლოს საბოლოოდ კი იქცა საჰერცოგოდ ისტორიული აკვიტანია განსხვავდება ამჟამინდელისგან რომის იმპერიის ქვეშ ყოფნის დროს ერეოდათ ში რომლის მთავარი ცენტრები იყო ტულუზა ოში და დაქსი მთელი საუკუნის განმავლობაში ვესტგუთების სამეფოს დედაქალაქი იყო ტულუზა ბუიეს ბრძოლის შემდეგ ისტორიული აკვიტანია შეუერთდა ფრანკების სამეფოს ხოლო ვესტგუთები გალიაში მბრძანებლობდნენ მხოლოდ სეტიმანიას რეგიონში რომლის დედაქალაქიც იყო ნარბონი წელს კი ეს რეგიონი დაპყრობილი იქნა არაბთა მიერ ფრანკებმა შექმნეს აკვიტანიის სამეფო რომლის დედაქალაქიც იყო პუატიე რომელიც შემდგომში გახდა საჰერცოგო შემდეგ კვლავ სამეფო და საბოლოოდ მეცხრე საუკუნის განმავლობაში იქცა ისევ საჰერცოგოდ მაქსიმალურ გაფართოებას მიაღწია მეთერთმეტე საუკუნეში და იყო უფრო ფართო ვიდრე დღევანდელი რეგიონი მაშინ როცა აკვიტანიის დუკები გახდნენ გასკონის დუკებიც ელეონორ აკვიტანიელის და ინგლისის მეფე ჰენრი ს შორის ქორწინებით აკვიტანია გახდა ინგლისის ფეოდი საფრანგეთის მიწაზე ფეოდალური პირამიდის თვალსაზრისით ძალიან ორაზროვანი სიტუაცია შეიქნა ინგლისის მეფე იყო საფრანგეთის მეფის ვასალი მანიკა მდე ხოლო მის მიღმა ტერიტორიაზე იყო მისი თანასწორი ვითარება აუტანელი გახდა მას შემდეგ რაც საფრანგეთის მონარქიამ აბსოლიტურ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბება დაიწყო ინგლისის მეფეებმა პლანტაგენეტები მეცამეტე საუკუნის განმავლობაში დაკარგეს ფრანგული მიწები გარდაგიენისა რომელიც ითვალისწინებდა გასკონის საჰერცოგოს დასავლეთ ნაწილს და აკვიტანიის სამხრეთ დასავლეთ პატარა ნაწილს მომდევნო საუკუნეში დაიწყო ომი პლანტაგენეტებსა და ვალუას დინასტიას მონათესავე განშტოება კაპეტინგებისა შორის რომლის მთავარი მიზეზი იყო საფრანგეთის ტახტის მემკვიდრეობა ეს ომი გაგრძელდა მეთხუთმეტე საუკუნის შუამდე და ცნობილია როგორც ასწლიანი ომი მის დასრულებას მოჰყვა მთლიანი აკვიტანიის შეერთება საფრანგეთის მონარქიასთან დღესაც კი აკვიტანიის გერბსა და დროშაზე გმოსახულია ინგლისური ლომი ლოთარინგია იგივე ლორენი რეგიონი ჩრდილო აღმოსავლეთ საფრანგეთში მდინარეების მაასისა და მოზელის ზემო დინებაში შედგება დეპარტამენტისაგან მიორტი და მოზელი მიოზი მოზელი ვოგეზი ძველად ლოთარინგიის ტერიტორიაზე კელტები ცხოვრობდნენ ძვ წ საუკუნეში რომაელებმა დაიპყრეს ძვ წ საუკუნეში ფრანკთა სამეფოს შემადგენლობაში შევიდა წელს ფრანკთა იმპერატორმა ლოთარ მა ეს ტერიტორია თავის ვაჟს ლოთარს უბოძა ამ დროიდან მომდინარეობს სახელწოდება ლოთარინგია ლოთარინგია წლამდე გერმანელი ერის საღვთო რომის იმპერიის ნაწილი იყო რის შემდეგაც საფრანგეთმა დაიპყრო ეს მიწა პირველი მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ ლოთარინგია ვერსალის ხელშეკრულების თანახმად საფრანგეთს გადაეცა რომლის შემდეგ დაიწყო ამ რეგიონში მცხოვრები გერმანელების უფლებების შეზღუდვა მათ გერმანული ენის სწავლის უფლება სკოლაში არ ჰქონიათ მე მსოფლიო ომისას გერმანიამ ისევ დაიკავა ლოთარინგია და ელზასი გერმანიის მარცხის შემდეგ ლოთარინგია ისევ საფრანგეთის შემადგენლობაში შევიდა დღეს ლოთარინგიის რეგიონში ადამიანი ცხოვრობს რეგიონის სამხრეთი დასავლეთი და ცენტრალური ნაწილი ფრანგულენოვანია ჩრდილო აღმოსავლეთი კი გერმანული სადაც მოსახლეობა განსაკუთრებით ხანშიშესულები გერმანულად საუბრობენ ინგლისი გაერთიანებული სამეფოს ისტორიული და ადმინისტრაციული ოლქი რომელიც იკავებს დიდი ბრიტანეთის კუნძულის სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილს მას ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება შოტლანდია ხოლო დასავლეთიდან უელსი რაც შეეხება გეოგრაფიულ საზღვრებს ინგლისის ტერიტორიას აღმოსავლეთიდან საზღვრავს ჩრდილოეთის ზღვა დასავლეთიდან კელტების და ირლანდიის ზღვები ხოლო სამხრეთიდან ინგლისის არხი სწორედ ამ არხის მეშვეობით ხდება დაკავშირება კონტინენტურ ევროპასთან ინგლისის შემადგენლობაში შედის სანაპირო ზოლის სიახლოვეს არსებული ასამდე მცირე კუნძული მათგან განსაკუთრებით აღსანიშნავია კუნძულები სილლი და უაიტი ინგლისის ტერიტორიაზე ადამიანი უძველესი დროიდან იყო დასახლებული აქ ადამიანის აქტიური დასახლება ათასი წლის წინ დაიწყო ქვეყნის სახელწოდება მომდინარეობს აქ არსებული ანგლური ტომისგან ისინი ამ ტერიტორიაზე ჯერ კიდევ ჩვენს ერამდე მე და მე საუკუნეებში დასახლდნენ ინგლისი გაერთიანდა წელს საუკუნეში დაწყებული დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების შემდეგ ინგლისის გავლენა დანარჩენ მსოფლიოზე მნიშვნელოვნად გაიზარდა მრავალ ქვეყანაში გავრცელდა ინგლისური ენა და ანგლიკანური ეკლესია ინგლისური კანონმდებლობა სხვადასხვა ქვეყნის სამართლებრივი სისტემის საფუძველი გახდა საუკუნეში სწორედ ინგლისში დაიწყო ინდუსტრიული რევოლუცია ინგლისის რელიეფი ძირითადად შედგება გორაკებისგან რომელიც ძირითადად ქვეყნის ცენტრალურ და სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს ჩრდილოეთისკენ რელიეფი კი უფრო მთიანი ხდება აღმოსავლეთი ნაწილი ძირითადად მოიცავს დაჭაობებულ ტერიტორიებს რომლებიც სასოფლო სამეურნეო მიზნებისთვის ძირითადად ამომშრალია ინგლისის ადმინისტრაციული ცენტრი ლონდონი მდებარეობს სამხრეთ ნაწილში ეს ქალაქი წარმოადგენს არა მარტო ამ რეგიონის არამდე მთელი გაერთიანებული სამეფოს უდიდეს დასახლებას და უდიდეს ურბანულ არეს ინგლისის მოსახლეობა შეადგენს მილიონ კაცს მთელი ქვეყნის მოსახლეობის ძირითადი ნაწილი სამხრეთ ნაწილში ცხოვრობს ინგლისის ტერიტორიაზე ადამიანი უძველესი დროიდან ცხოვრობდა ამას ადასტურებს ქვეყნის სხვადასხვა ტერიტორიაზე ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრები აქ აღმოჩენილი უძველესი ადამიანის ფრაგმენტები წლით თარიღდება ჰომო ერექტუსის წარმომადგენელთა ჩონჩხები აღმოჩენილი იქნა ნორფოლკის და საფოლკის სიახლოვეს ადამიანის ფართოდ დასახლება უკვე წლიდან იწყება უკვე მოგვიანებით ამ ტერიტორიაზე მაცხოვრებლები მნიშვნელოვნად განვითარდნენ ამას ადასტურებს დაახლოებით ძვ წ წლისათვის აგებული სტოუნჰენჯი და ეივბერი ბრიტანეთის კუნძულზე უკვე მოგვიანებით სხვადასხვა ტომის წარმოამადგენლები სახლობდნენ მათგან აღსანიშნავია კელტური წარმოშობის ბრიტები ძველი წელთაღრიცხვის წელს ბრიტანეთში იულიუს კეისარი შეიჭრა ძვ წ წელს იმპერატორ კლავდიუსის მმართველობის პერიოდში ეს ტერიტორია უშუალოდ შეუერთდა რომის იმპერიას აქ შეიქმნა ახალი პროვინცია ბრიტანეთი პროვინციაში უშუალოდ შედიოდა დღევანდელი უელსი და ინგლისი წელს იმპერატორი სეპტიმიუს სევერუსი ინგლისში იმყოფებოდა სწორედ ამ წელს ის ქალაქ იორკში გარდაიცვალა ინგლისში ქრისტიანობა ჯერ კიდევ საუკუნიდან იწყებს გავრცელებას წელს რომაელებმა კუნძული დატოვეს რომაული ლეგიონების დახმარების გარეშე ბრიტანეთმა დიდხანს ვეღარ გაუწია წინააღმდეგობა ბარბაროს გერმანელებს რომლებიც გამოჩნდნენ საუკუნეებში საქსებმა და იუტებმა გამარჯვებები მოიპოვეს აქ მცხოვრებ ადგილობრივებზე და მათ თავიანთ კონტროლს დაუქვემდებარეს ინგლისის აღმოსავლეთი და დასავლეთი ნაწილები ქვეყნის ჩრდილოეთით მცხოვრებმა ტომებმაც გააფართოვეს თავიანთი გავლენა აითვისეს რა ინგლისის ძირითადი ტერიტორია გერმანელებმა დაიწყეს ბრიტების შევიწროება უელსისა და კორნუელის მიწაზეც დროთა განმავლობაში გერმანელი ტომობრივი გაერთიენებებისგან ჩამოყალიბდა ცალკეული სახელმწიფოები რომლებიც მთლიანობაში წარმოდგენდნენ ანგლო საქსურ ჰეპტარქიას საუკუნისთვის უკვე ინგლისის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებული სამეფოები იყო ნორთომბრია მესია აღმოსავლეთის ანგების სამეფო ესექსი კენტი სუსექსი და უესექსის სამეფო შემდგომ ვიკინგებმა დაიპყრეს ინგლისის აღმოსავლეთი ნაწილი ინგლისის პირველი მეფე გახდა უსექსების წარმომადგენელი ალფრედ დიდი მისი შვილიშვილი ათელსტანი წელს გაერთიანებული ინგლისის მეფე იყო ნორმანდიის ჰერცოგი უილიამი წელს ჰასტინგთან ბრძოლაში მოპოვებული გამარჯვების შემდეგ ინგლისის მეფე გახდა უილიამ დამპყრობელმა ინგლისში გადმოიტანა ფრანგული ფეოდალური სისტემა წელს ინგლისის ტახტზე ავიდა უილიამ დამპყრობელის შვილიშვილი ჰენრი რომლის მამა ჯოფრუა პლანტაგენტი საფრანგეთის ერთ ერთი საგრაფოს ანჟუს გრაფი იყო ამ დინასტიას პლანტაგენეტების სახელი ეწოდა ჰენრის და მისი მემკვიდრეების მმართველობის პერიოდში მნიშვნელოვნად განვითარდა ვაჭრობა საუკუნის ბოლოს ინგლისმა საბოლოოდ დაიპყრო და შეიერთა მეზობელი სამთავრო უელსი საუკუნეში მიმდინარეობდა ომი ინგლსსა და საფრანგეთს შორის ამ ომმა ას წელს გასტანა ამ პერიოდში ინგლისში გავრცელდა შავი ჭირის ეპიდემია რამაც მრავალი ინგლისელი შეიწირა წლებში ინგლისში მიმდინარეობდა სამოქალაქო ომი იორკებსა და ლანკასტერებს შორის ამ ომს ვარდების ომი ეწოდა საბოლოოდ გამარჯვება იორკებმა მოიპოვეს ედუარდ იორკის გარდაცვალების შემდეგ ტახტი გადავიდა მისი ძმის რიჩარდ ის ხელში რიჩარდს აუჯანყდა ლანკასტების შორეული ნათესავი ჰენრი ტიუდორი წელს გამართულ ბრძოლაში გამარჯვება ჰენრიმ მოიპოვა ინგლისსა და უელსში დაიწყო ახალი დინასტიის ტიუდორების მმართველობა ჰენრი ის გარდაცვალების შემდეგ წელს ტახტი დაიკავა ჰენრი მ ის თავიდან პიპის მხარდამჭერი იყო თუმცა წელს მან პროტესტი გამოთქვა პაპის მიმართ ინგლისის მმართველმა წრეებმა მხარი დაუჭირეს ჰენრის დაპირისპრებას რომის პაპთან ინგლისის პარლამენტმა გამოსცა აქტი რომლის ძალითაც ჰენრი გახდა ინგლისური ეკლესიის უზენაესი მეთაური ინგლისის შემდგომმა მმართველმა მერი მა სცადა კვლავ აღედგინა ინგლისში კათოლიკობა ვინაიდან ინგლისის მოსახლეობის უმრავლესობა პროტესტანტი იყო მერის კათოლიკური პოლიტიკა გადაულახავ წინააღმდეგობას წააწყდა მას კი სისხლიანი მერი უწოდეს მერის გარდაცვალების შემედგომ ტახტი დაიკავა ელისაბედ მა ელისაბედის მეფობის პერიოდში მოხდა ესპანური არმადის დამარცხება სწორედ ინგლისსა და ესპანეთს შორის მიდიოდა ბრძოლა პირველობისთვი ამ პერიოდში იწყება ინგლისის როგორც კოლონიური სახელმწიფოს ჩამოყალიბების პროცესი ინგლისის მიერ ამერიკის კონტინენტზე დაარსებული პირველი კოლონია იყო ვირჯინია წელს დედოფალ ელისაბედ ის გარდაცვალების შემდეგ ტიუტორებს უშუალო მემკვიდრე არ დარჩენიათ ინგლისის ტახტი დაიკავა ტიუდორების ნათესავმა შოტლანდიის მეფე ჯეიმზ სტიუარტმა ჯეიმზის გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე ავიდა მისი შვილი ჩარლზ ურთიერთობა მეფესა და პარლამენტს შორის უკიდურესად დაიძაბა წელს პარლამენტმა მიიღო პეტიცია უფლებათა შესახებ მეფემ ეს დოკუმენტი დაამტკიცა იმ იმედით რომ პარლამენტი მას თანხებს გამოუყობდა მაგრამ ჩარლზის ვარაუდი არ გამართლდა ამის გამო მეფემ წელს პარლამენტი დაითხოვა წლებში ქვეყანაში მიმდიანრეობდა სამოქალაქო ომი რომლის შედეგადაც მეფე ჩამაოგდეს და სიკვდილით დასაჯეს ჩარლზის სიკვდილით დასჯის შემდეგ ინგლისში რესპუბლიკა დამყარდა ამ ეგრეთ წოდებული ინტერრეგნუმის პერიოდში წლები ინგლისში ფაქტობრივად სამხედრო დიქტატურა დამყარდა ამ პერიოდში ქვეყანას მართავდა ოლივერ კრომველი კრომველის სიკვდილის შემდეგ ქვეყანაში არასტაბილური სიტუაცია შეიქმნა წელს მოხდა სტიუარდების ხელისუფლების რესტავრაცია საუკუნის იან წლებში ინგლისში ჩამოყალიბდა ვიგების და ტორების პოლიტიკური პარტიები წელს ინგლისის პარლამენტმა ჰაბეას კორპუს აქტი მიიღო აქტი ადამანიანის უფლებებს იცავდა სასამართლოს ენიჭებოდა მოქალაქეთა დაპატიმრების კანონიერების შემოწმება წელს ჩარლზ ის გარდაცვალების შემდეგ ტახტი დაიკავა მისმა ძმა ჯეიმზ მ წელს ქვეყანაში მოხდა მშვიდობიანი გადატრიალება ქვეყნის სათავეში მოვიდა უილიამ ქვეყანაში დაიწყო ინდუსტრიული რევოლუცია გეოგრაფიულად ინგლისი მოიცავს დიდი ბრიტანეთის კუნძულის ორ მესამედს ეს რეგიონი მდებარეობს კუნძულის ცენტრალურ და სამხრეთ ნაწილში ინგლისის შემადგენლობაში შედის სანაპირო ზოლის სიახლოვეს არსებული კუნძულები ინგლისის საზღვარი გადის ჩრდილოეთით შოტლანდიასთან ხოლო დასავლეთით უელსთან გაერთიენებული სამეფოს ეს ადმინისტრაციული ერთეული გაცილებით უფრო ახლოსაა კონტინენტურ ევროპასთან ვიდრე დიდი ბრიტანეთის დანარჩენი მხარეები ინგლისის სანაპირო ზოლიდან კილომეტრში მდებარეობს საფრანგეთი ამ ორ ქვეყანას ერთმანეთთან აკავშირებს ინგლისის არხი რომელიც ქალაქ ფოლკსტონის სიახლოვეს მდებარეობს ინგლისი გარშემორტყმულია ზღვებით ესენია დასავლეთიდან ირლანდიის და კელტების ხოლო აღმოსავლეთიდან ჩრდილოეთის ინგლისი მდიდარია ჰიდროგრაფიული ქსელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მდინარეთა სისტემა ინგლისის მნიშვნელოვანი ქალაქები ლონდონი ლივერპული და ნიუკასლი გაშენებულები არიან ტემზის მერსის და ტაინის სანაპირო ზოლში ეს მდინარები გამორჩეულები არიან თავიანთი მრავალფუნქციონირებით ამ მდინარეებს საპორტო დანიშნულებაც აკისრიათ გაერთიანებული სამეფოს უგრძესი მდინარეა კილომეტრიანი სევერნი ამ მდინარეს გააჩნია მრავალი შენაკადი სევერნია ჩაედინება ინგლისის დასავლეთ არსებულ ბრისტოლის ყურეში სიგრძით ინგლისში მეორე მდინარეა ტემზა კმ დიდი ბრიტანეთის უდიდესი ადმინისტრაციული ერთეულის ტერიტორიაზე არის საკმაოდ ბევრი ტბა თუმცა აქ არსებული ტბები არ გამოირჩევიან თავანთი სიდიდით მათი დიდი ნაწილი მდებარეობს ტბების ოლქის ტერიტორიაზე ფართობის მხრივ უდიდესია უინდერმერი პენინის მთები ცნობილია როგორც ინგლისის ხერხემალის სახელით ეს არის უძველესი მთათა სისტემა ინგლისში რომლის საბოლოო ჩამოყალიბების პროცესი ჯერ კიდევ პალეოზოური ერაში მილიონი წლის წინ დასრულდა პენინის მთების სიგრძე შეადგენს კილომეტრს ეს მთები გაიმოირჩევა თავისი დაბალი სიმაღლით მთათა სისიტემის უმაღლესი წერტილი არის კროს ფელის მისი სიმაღლე შეადგენს მეტრს დერბიშირის და იორკშირის საგრაფოების სიახლოვეს არის კარსტული მღვიმეები ინგლისის ჩრდილოეთ ნაწილში არის სამი ეროვნული პარკი პენინის მთების სამხრეთით არის დაბლობების ტერიტორია ინგლისი მოქცეულია ზომიერ კლიმატურ სარტყელში სტატისტიკურად აქ ზამთრის ტემპერატურა ყოველწლიურად დაბლა არ დადის ხოლო ზაფხულის მაქსილამური ტემპერატურა არ აჭარბებს ამინდი აქ ხშირად ცვალებადია ჩვეულებისამებრ ინგლისში ყველაზე ცივი თვეებია იანვარი და თებერვალი ეს თვეები განსაკუთრებით ცივია ინგლისის სანაპირო ზოლში ხოლო ყველაზე ცხელი თვეა ივლისი კლიმატზე უდიდეს გავლენას ახდენს ატლანტის ოკეანიდან შემოსული ჰაერის მასები გაერთიანებული სამეფოს ადმინისტრაციული ერთეული ინგლისი იყოფა ცხრა რეგიონად ესენია დიდი ლონდონი სამხრეთ აღმოსავლეთი ინგლისი სამხრეთ დასავლეთი ინგლისი უესტ მიდლენდსი ჩრდილო დასავლეთი ინგლისი ჩრდილო აღმოსავლეთი ინგლისი იურკშირი და ჰამბერი ისტ მიდლენდი და დასავლეთი ინგლისი თითოეულ ამ რეგიონს ინგლისის ცხოვრებაში განსაკუთრებული ფუნქციები აკისრია საუკუნისთვის ინგლისის ტერიტორიაზე არსებობდა საგრაფო წელს დაარსდა დიდი ლონდონი ქვეყანაში არსებობს შვიდი მეტროპოლიური ქალაქი დიდი ლონდონი ცენტრი ლონდონი დიდი მანჩესტერი მანჩესტერი მერსისაიდი ლივერპული სამხრეთ იორკშირი დონკასტერი თაინი და ვეირი ნიუკასლი დასავლეთ მიდლენდი ბირმინგემი დასავლეთ იორკშირი ლიდსი ამგვარ გაერთიენებებში მთავარი ქალაქის გარდა შედის დამატებით მის აგლომერაციაში არსებული დასახლებებიც ინგლისს გააჩნია დიდი სპორტული ტრადიციები მე საუკუნეში აქ ჩამოყალიბდა სხვადასხვა სპორტული სახეობა რომლებიც დღეს მთელ მსოფლიოში პოპულარობით სარგებლობს სწორედ აქ ჩამოყალიბდა ფეხბურთი კრიკეტი რაგბი ჩოგბურთი ბადმინტონი კრივი და სხვა სპორტული სახეობები ინგლისს ყველა ამ სპორტულ სახეობებში გააჩნია თავისი გუნდი რომელიც მონაწილეობას იღებს მსოფლიოს ისეთ მნიშვნელოვან ჩემპიონატებში როგორებიცაა ფიფა ს მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატი თანამეგობრობის თამაშები და სხვა თუმცა ოლიმპიურ თამაშებზე ინგლისი გაერთიანებული სამეფოს სახელით გამოდის ქვეყანაში ერთ ერთი ყველაზე პოპულარული სპორტული თამაშია ფეხბურთი ინგლისის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები წელს მსოფლიო ჩემპიონი გახდა ფეხბურთის მმართველი ორგანოა ფეხბურთის ასოციაცია ინგლისის ტერიტორიაზე დაარსებული ყველაზე ძველი საფეხბურთო კლუბია შეფილდი ის დაარსდა წელს სხვადასხვა ინგლისური საფეხბურთო კლუბი არაერთხელ გამხდარა უეფა ს ჩემპიონთა ლიგის გამარჯვებულები შოტლანდია შოტლანდიურად ქვეყანა კუნძულ ბრიტანეთის ჩრდილოეთით რომელიც ესაზღვრება მხოლოდ ინგლისს ქვეყანას აღმოსავლეთით აკრავს ჩრდილოეთის ზღვა დასავლეთით კი ატლანტის ოკეანე და ირლანდიის ზღვა შოტლანდია ერთ დროს დამოუკიდებელი სახელმწიფო იყო თავისი საკუთარი მთავრობით ახლა კი იმ ოთხ ერს შორისაა რომელიც გაერთიანებულ სამეფოს აყალიბებს ერთ სახელმწიფოდ წელს შოტლანდიის მეფე ჯეიმზ ინგლისის მეფეც გახდა და ჯეიმზ ეწოდა წელს შოტლანდიის პარლამენტი ინგლისის პარლამენტს შეუერთდა და დიდი ბრიტანეთის პარლამენტი გახდა წელს კი დიდი ბრიტანეთი ირლანდიასთან გაერთიანდა და დიდი ბრიტანეთისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო წარმოიქმნა თუმცაღა შოტლანდია დამოუკიებელი სახელმწიფო არ არის ისტორიის მანძილზე მან საკუთარი კანონმდებლობა სკოლა და უნიკალური კულტურა შეინარჩუნა წლიდან შოტლანდიას საკუთარი პარლამენტი აქვს ამის მიუხედავად ძირითადი საკითხები მაინც ვესტმისტერიდან კონტროლდება შოტლანდიის მოსახლეობის გარკვეულ ნაწილს დღესდღეობით ისევ დამოუკიდებლობა სურს შოტლანდიური დროშა ლურჯია თეთრი დიაგონალური ჯვრით ეს წმინდა ანდრიას დროშაა რომელიც შოტლანდიის მფარველ წმინდანად მიიჩნევა შოტლანდიის ჩრდილოეთი მთიანია ამიტომ იქ ნაკლებია მოსახლეობა ხალხის დიდი ნაწილი ქვემო დაბლობ მხარესა და სანაპიროებზე ცხოვრობს ცენტრალური შოტლანდიის სამხრეთი ნაწილიც მთა გორიანია თუმცა უფრო ნაკლებად დასავლეთ და ჩრდილოეთ სანაპიროებთან ბევრი კუნძულია დედაქალაქია ედინბურგი რომელიც აღმოსავლეთ სანაპიროზე მდებარეობს უდიდესი ქალაქი კი გლაზგოა სადაც შოტლანდიელების თითქმის ნახევარი ცხოვრობს შოტლანდიის დანარჩენი ქალაქებია აბერდინი დანდი ინვერნესი და სთირლინგი უდიდესი კუნძულებია ორკნი შეტლანდი ჰებრიდები აქვს გარკვეული ავტონომიური უფლებები ადმინისტრაციულად იყოფა რეგიონად და კუნძულოვან მხარედ შოტლანდია ბრიტანეთის კუნძულის მესამედზე მეტია და როგორც თავად კუნძულის ასევე ევროპის ჩრდილო დასავლეთით ჩრდილოეთით მდებარეობს ქვეყნის ფართობი კმ ია და მისი ერთადერთი სახმელეთო მოსაზღვრე ინგლისია კილომეტრზე ატლანტის ოკეანე დასავლეთიდან ხოლო ჩრდილოეთის ზღვა აღმოსავლეთიდან ეკვრის კუნძული ირლანდია სულ რაღაც კილომეტრშია შოტლანდიის სამხრეთი სანაპიროებიდან ნორვეგია კი კილომეტრშია აღმოსავლეთით ხოლო ფარერების კუნძულები კილომეტრში ჩრდილოეთით შოტლანდიის უმაღლესი მწვერვალია ბენ ნევისი უდიდესი მდინარე კი თეია რომელიც კილომეტრის სიგრძეზე მოედინება შოტლანდიის ისტორია დაახლოებით წლის წინ იწყება ანუ როდესაც ადამიანებმა პირველად დაიწყეს ამ ტერიტორიაზე დასახლება უკანასკნელი გამყინვარების დასასრულს ბრინჯაოს ხანისა და რკინის ხანის ცივილიზაციების არსებობაზე ქვეყანაში უამრავი არქეოლოგიური აღმოჩენა მეტყველებს შოტლანდიის წერილობითი ისტორია კუნძულზე რომაელების შემოსვლით იწყება როდესაც რომმა ინგლისისა და უელსის ტერიტორია დაიპყრო და ბრიტანია უწოდა ჩრდილოეთით კი კალედონიად წოდებული მხარე რჩებოდა რომელიც რომაელებმა ვერ დაიპყრეს მისი ტერიტორია პიქტებით იყო დასახლებული რომლებიც ზღვას ყოველდღიურ ცხოვრებაში უდიდეს მნიშველობას ანიჭებდნენ შოტლანდიის ხელსაყრელ საზღვაო სავაჭრო ადგილას მდებარეობის გამო ადგილობრივ ვაჭრებს ინტენსიური ურთიერთობა ჰქონდათ სამხრეთ და აღმოსავლეთ ბალტიის ქვეყნებთან ასევე ირლანდიასთან საფრანგეთთან და აქედან უკვე მთელ ევროპასთან წლის უნიისა და ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ შოტლანდია ევროპაში კომერციული ინტელექტუალური და სამრეწველო თვალსაზრისით ერთ ერთ ყველაზე განვითარებულ ქვეყნად იქცა შოტლანდიის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლები ძირითადად ინგლისთან წარმოებდა საუკუნეებში პირველი ომი წელს ატყდა ინგლისის მიერ შოტლანდიის ტერიტორიაზე ჯარების შეყვანის გამო და წელს ედინბურგ ნორთონმფთონის შეთანხმებაზე ხელმოწერით დასრულდა მეორე ომი წლებში წარმოებდა და ბერვიქის შეთანხმებით დაზავდნენ მხარეები ხსენებული ომები შოტლანდიელი ხალხისთვის ისტორიულად ყველაზე მძიმე მომენტად მიიჩნევა ორივე ომის დასრულებისას შოტლანდია თავისუფალ ქვეყნად რჩებოდა ომში მშვილდ ისრები აქტიურად გამოიყენებოდა რაც შუა საუკუნეების განმავლობაში ომის წარმოებისას აუცილებელ იარაღად მიიჩნევა შოტლანდიის ოფიციალური ენებია ინგლისური და გელურ შოტლანდიური ენა შოტლანდიის დიდი ნაწილი ინგლისურად ლაპარაკობს შოტლანდიურს კი დასავლეთის კუნძულების მცხოვრებნი იყენებენ არის მესამე ენაც ე წ ქვემო შოტლანდიური რომელიც გერმანიკული ჯგუფისაა და ინგლისურთან საკმაოდ ახლოს დგას უელსი გაერთიანებული სამეფოს ნაწილი ისტორიული პროვინცია უკავია უელსის ნახევარკუნძული და მიმდებარე კუნძული ანგლსი ადმინისტრაციულად იყოფა საგრაფოდ ძველად უელსის ტერიტორია დასახლებული იყო კიმრების კელტური ტომით ანგლო საქსონური სს და ნორმანული ს დაპყრობების დროს უელსის ტერიტორიას შეეკედლა ბრიტების ნაწილი მე საუკუნის ბოლოს დაიპყრო ინგლისმა მაგრამ უელსი წლამდე ავტონომიურ სამთავროდ რჩებოდა წლიდან ინგლისის ტახტის მემკვიდრეები უელსის პრინცის ტიტულს ატარებენ ადამიანები უელსის ტერიტორიაზე დასახლდნენ ბოლო გამყინვარების პერიოდში დოკუმენტური მტკიცებულება ჩნდება მაშინ როცა რომაელები იწყებენ ბრიტანეთის ოკუპაციას ამ დროს უელსის ტერიტორია გაყოფილი ჰქონდათ ბრიტანულ ტომებს მათ შორის ყველაზე მრავალრიცხოვანი და ძლიერი ტომები იყვნენ სილურები და ორდოვიკები რომაელებმა სამხრეთ უელსში ააშენეს რამდენიმე ფორტი რომელთა შორის ყველაზე დასავლეთით მდებარეობდა კარმარტენი რომაელებმა ამავდროულად ააშენეს ციხე სადაც შემონახულია დიდებული ამფითეატრი რომაელებმა გადაინაცვლეს უელსის ჩრდილოეთ ნაწილშიც და ერთ ერთი შუასაუკუნოვანი ისტორია გადმოგვცემს რომ რომის იმპერატორმა მაგნუს მაქსიმუსმა ცოლად შეირთო ადგილობრივი ბელადის ქალიშვილი სეგონციიდან დღევანდელი კარნარვონადან ქალაქი უელსში რომაელების მართველობის პერიოდში დაახლოებით მე საუკუნეში უელსში გავრცელდა ქრისტიანობა რომაელების წასვლის შემდეგ ბრიტებმა შექმნეს პატარა სამეფოები კუნძულის სამხრეთი და აღმოსავლეთ ნაწილი ანგლოსაქსების მიერ იქნა დაპყრობილი მაგრამ სახელმწიფოები რომლებიც მდებარეობდნენ ჩრდილოეთ ინგლისის მთიან რაიონებში და უელსის ტერიტორიებზე აღმოჩნდნენ უფრო გამძლეები საბოლოოდ ბრიტების ჩრდილოეთ სახელმწიფოები განადგურდა ანგლების და შოტლანდიელების მიერ თუმცა დასავლეთ ბრიტებმა თავი შეაფარეს უელსს მაგრამ ნაყოფიერი ტერიტორიების და მდიდარი ქალაქების დაკარგვამ დიდი ზიანი მიაყენა ბრიტებს და მათ საშუალება აღარ ჰქონდათ რომ ებრძოლათ ამ ტერიტორიებისთვის მერვე საუკუნეში აღმოსავლეთ უელსის საზღვარი მეტ ნაკლებად კარგად იყო ჩამოყალიბებული ნორმანების დაპყრობების შემდეგ წელს უელსური სახელმწიფო მეზობლების გავლენის ქვეშ აღმოჩნდა მიუხედავად უელსელების წინააღმდეგობისა უილიამ დამპყრობელი შეეცადა რომ დაემორჩილებინა უელსელები მის საზღვართან ძლიერი საფეოდალოების შექმნით უელსის ლორდები ინარჩუნებდნენ დამოუკიდებლობას ჰენრი ის მართველობამდე უელსის მართველებმა სხვადასხვა დროს შეძლეს გაეერთიანებინად უელსის დიდი ნაწილი მაგრამ უელსის სრული გაერთიანება მაინც ვერ ხერხდებოდა წელს მას შემდეგ რაც ლიველინ გრიფიდი ის ვინც თავისი თავი მთელი უელსის მართველად გამოაცხადა გარდაიცვალა ხოლო მისი ძმა ტყვედ აიყვანეს და ჩამოახრჩვეს ედუარდ მა დაიპყრო მთელი უელსი ინგლისელებმა ააშენეს უელსში ძალიან ბევრი ციხე სიმაგრე რათა ეკონტროლებინათ ადგილობრივი მოსახლეობა ბოლო დიდი ამბოხება იყო გლინდურის ამბოხება ერთი საუკუნის შემდეგ უელსური ოჯახი ტიუდორები მონაწილეობდნენ ვარდების ომში და წელს ისინი გახდნენ ინგლისი მართველები ინგლისისა და უელსის შერწყმა მოხდა ჰენრი ის პერიოდში მას შემდეგ რაც მან მიიღო კანონი რომლის მიხედვითაც უელსური კანონები შეიცვალა ინგლისურით ბალეარის კუნძულები ესპანეთის ავტონომიური გაერთიანება და პროვინცია წლიდან შედგება დიდი და რამდენიმე მცირე კუნძულისაგან ფართობი კვ კმ მალიორკა მენორკა ივისა და ფორმენტერა ტურიზმი აქ ეკონომიკის საფუძველია კუნძულებს ყოველწლიურად მლნ უცხოელი სტუმრობს ძირითადად ბრიტანელები გერმანელები სკანდინავიელები უძველეს დროში კართაგენელთა კოლონია იყო შემდეგ რომაელების არაბების მალიორკა და ივისა არაგონმა დაიპყრო მინორკა დაიმორჩილა ალფონს მ და არაბები განდევნა მინორკა ინგლისელებმა დაიკავეს კუნძულები ფრანგებმა ჰერცოგი რიშელიე დაიკავეს ლეგენდის თანახმად სწორედ ამ დროს შეიქმნა მაიონეზი სოუსი პორტ მაოს აღების დღეს შეიქმნა და სპეციალურ სოუსს მაონეზი უწოდეს მალიორკა და ივისა ფრანკისტებს ემორჩილებოდა მინორკა რესპუბლიკელებს კანარის კუნძულები ესპანეთის ერთ ერთი ავტონომიური გაერთიანება მდებარეობს ამავე სახელწოდების კუნძულებზე აფრიკის დასავლეთ სანაპიროსთან რომელიც მოიცავს კუნძულს ტენერიფე ლას პალმასი გომერა იერო გრან კანარია ფუერტევენტურა ლანსაროტი საუკუნეში აღმოაჩინა იუბა მ რომაელთა ნუმიდიელმა ვასალმა მეფეს იქ ბევრი ძაღლი უნახავს ლათინურად და კუნძულებს სახელიც აქედან შეერქვა წლიდან კუნძულები დაიკავეს კასტილიელებმა ფრანგი ზღვაოსნის ჟან დე ბეტანკურის მეთაურობით რომელიც შემდეგ კანარის კუნძულების მეფე გახდა წელს განადგურებულ იქნენ კუნძულების ავტოქტონური მოსახლენი გუანშები რომლებიც ბერბერებს ენათესავებოდნენ წელს ავტონომისტური მოძრაობა ჩაახშეს წელს გაძლიერდა თვითგამორკვევისა და დამოუკიდებლობის მოძრაობა წელს იუნესკომ ბიოსფერულ ნაკრძალად გამოაცხადა კანარის ველური ბუნების ოფიციალური სიმბოლოებს წარმოადგენენ კანარის ჩიტი და კანარის ფინიკის პალმა კანარის კუნძულებს აქვ მრავალფეროვანი ფლორა და ფაუნა გამორჩეულია ენდემური ჯიშების სიმრავლით მათ შორის ისეთის როგორიცაა ფასკუნჯი კანარის კუნძულებს ოფიციალურად აქვს ოთხი ეროვნული პარკი რომელთაგანაც ორი იუნესკოს მიერ მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლად არის გამოცხადებული დანარჩენი ორი გამოცხადებულია ბიოსფერულ რეზერვად კატალონია კატალონიური ესპანური ოქსიტანური ფრანგული რეგიონი იბერიის ნახევარკუნძულის უკიდურეს ჩრდილო აღმოსავლეთ ნაწილში მისი კონსტიტუციური საკითხი დავის საგანია ესპანეთის სამეფოს რომელიც მას ესპანეთის ავტონომიურ გაერთიანებად მიიჩნევს და კატალონიის ჟენერალიტეტს შორის რომელიც მას დამოუკიდებელ რესპუბლიკად აცხადებს წლის ოქტომბრის შემდეგ როდესაც გამოსცა ესპანეთისგან დამოუკიდებლობის ცალმხრივი დეკლარაცია ესპანეთის კონსტიტუციის თანახმად კატალონია ავტონომიური გაერთიანებაა რომელსაც აქვს აღნიშვნა ეროვნულობა და ავტონომიის სტატუსი სახელი ცნობილია წლიდან კატალონიელთა ქვეყანა ძველი მოიცავდა აგრეთვე ალგეროს სარდინიაში ანდორას ჩრდილოეთ კატალონიას ანუ აღმოსავლეთ პირენეების ფრანგულ რეგიონს ბალეარის კუნძულებს ვალენსიის რეგიონს კატალონიის რეგიონში ამჟამად პროვინცია შედის ბარსელონა ხერონა ლერიდა და ტარაგონა კატალონიაში კატალანურიც და ესპანურიც ორივე ოფიციალური ენაა და მათზე მრავალი ადამიანი საუბრობს კატალონიის სანაპირო გრძელდება კმ ზე სანაპიროზე არ არის მაგისტრალთა სისტემა ერთადერთი დიდ გზა აკავშირებს პირენეებს ზღვასთან კატალონიის ადმინისტრაციულ ცენტრამდე ბლანესამდე ვხვდებით კოსტა ბრავას რომელიც ხასითდება პატარა მთიანი სისტემით შემდეგი დიდი ხაზი სანაპიროსი გადის მარესმეზე რომელი კვეთს მრავალ კერძო პატარა პორტს ბარსელონის სანაპირო ხასიათდება ხელოვნური პლაჟებით და დიდი სავაჭრო პორტით რომელიც კილომეტრს მაინც მოიცავს პორტის სამხრეთ ნაწილი გაშენებულია დელტა დე იობრეგატის ჭაობზე რომელიც ლამაზ პეიზაჟს ქმნის დაახლოებით კილომეტრზე შემდეგი დიდი სანაპირო ზოლია მასისო დე გარაფის ეს ქალაქი გარდა პლიაჟებისა გამოირჩევა ტარაგონას პორტით რომელიც ესპანეთის რეგიონის მეორე პორტია სიდიდით აგრეთვე იგი არის კატალონიის ყველაზე მაღალი პორტი კატალონიაში არის მუნიციპალიტეტი მათ შორის უდიდესებია კატალონიაში დაახლოებით კმ სამანქანო გზაა მთავარი გზატკეცილებია და ის მიუყვება სანაპირო ზოლს საფრანგეთის საზღვრიდან ვალენსიის მურსიასა და ანდალუსისკენ სხვა მნიშვნელოვანი გზებია საზოგადო სარგებლობის გზების მართვას ახორციელებს კატალონიის მთავრობა მაგალითისთვის ან ესპანეთის მთავრობა მაგალითისთვის აბრუცო აბრუცი რეგიონი იტალიაში მთიანი რაიონი ქვეყნის ცენტრალური ნაწილის სამხრეთში მისი დასავლეთი საზღვარი რომიდან კმ ში მდებარეობს ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება მარკეს რეგიონი დასავლეთით და სამხრეთ დასავლეთით ლაციოს რეგიონი სამხრეთ აღმოსავლეთით მოლიზე და აღმოსავლეთით ადრიატიკის ზღვა მიუხედავად იმისა რომ ის გეოგრაფიულად უფრო იტალიის ცენტრალურ რეგიონში მდებარეობს ვიდრე სამხრეთში იტალიის სტატისტიკის სამსახურის მიერ იგი მაინც სამხრეთულ რეგიონად მიიჩნევა ორი სიცილიის სამეფოსთან მისი ისტორიული კავშირის ნიშნად ანტიკურ ხანაში რეგიონი დასახლებული იყო იტალიკური ტომებით რომლებიც ხანგრძლივად უწევდნენ წინააღმდეგობას რომაელ დაპყრობლებს საუკუნეში აქ ნორმანები დამკვიდრდნენ მოგვიანებით აბრუცო ჰოენშტაუფენების დინასტიას ემხრობოდა პაპობის წინააღმდეგ ბრძოლაში წლებში რეგიონი იტალიის სამეფოს ნაწილი გახდა აბრუცისა და მოლიზეს სახელით წელს აღნიშნული რეგიონი გაიყო აბრუცოს ეკონომიკის საფუძველი სოფლის მეურნეობაა აბრუცოს რეგიონი ადმინისტრაციულად პროვინციად იყოფა ემილია რომანია რეგიონი ცენტრალური იტალიის ჩრდილოეთში მოიცავს მდინარე პოს ხეობას და შედგება ორი ისტორიული რეგიონის ემილიასა და რომანიასაგან დედაქალაქია ბოლონია მთლიანი ფართობი კმ ს შეადგენს მოსახლეობა კი წლის მონაცემებით დაახლოებით მლნ ადამიანია დღეისათვის ემილია რომანია ევროპის ერთ ერთ ყველაზე მდიდარ და განვითარებულ რეგიონად მიიჩნევა აქ ფიქსირდება მშპ ის მესამე ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი ერთ სულ მოსახლეზე იტალიის რეგიონებს შორის დედაქალაქი ბოლონია იტალიაში ერთ ერთი ყველაზე მაღალი დონის ცხოვრების დონით გამოირჩევადა გააჩნია მოწინავე და თანამედროვე სოციალური მომსახურებები ემილია რომანია ასევე წარმოადგენს იტალიის უმთავრეს კულტურულ და ტურისტულ ცენტრს აქ მდებარეობს დასავლური სამყაროს უძველესი უნივერსიტეტიდა მრავალი რენესანსული ქალაქი მოდენა პარმა ფერარა ასევე კვებისა და საავტომობილო წარმოებების მთავარი ცენტრები და ფლობს სიცოცხლით სავსე და მრავალფეროვან სანაპირო ზოლს ადრიატიკის ზღვაზე მრავალრიცხოვანი ტურისტული კურორტებით რომელთა შორისაცაა რიმინი და რიჩონე რეგიონში იწარმოება ხილი ღვინო შაქრის ჭარხალი პოს ხეობაში არის ნავთობის და გაზის რესურსები ვენეტო რეგიონი იტალიის ჩრდილო აღმოსავლეთით უკავია მდინარე პოს დელტა აგრეთვე ალპებისა და დოლომიტის მთები ტბა გარდა მისი მოსახლეობა მლნ ადამიანია და ამ მხრივ იტალიის რეგიონებს შორის მე ადგილზეა ათასწლეულზე მეტი ხნის განმავლობაში ვენეტო დამოუკიდებელი სახელმწიფო იყო ვენეციის რესპუბლიკა რომელიც წელს ავსტრიელი და ფრანგი მმართველობების დამარცხების შემდეგ საბოლოოდ შეიერთა იტალიამ მისი დედაქალაქი იყო და არის ვენეცია რომელიც საუკუნეთა მანძილზე მართავდა მსოფლიოს ერთ ერთ უმსხვილეს და უმდიდრეს საზღვაო რესპუბლიკასა და სავაჭრო იმპერიას მდიდარი კულტურული მემკვიდრეობის გამო მნიშვნელოვანი რაოდენობის ვენეტოელი საკუთარ თავებს უნიკალური იდენტობის ადამიანებად მიიჩნევენ და უარს ამბობენ მათს მიკუთვნებაზე იტალიურ ერთან რეგიონული მთავრობა კი იმდენად შორს წავიდა რომ მისი მაცხოვრებლები ოფიციალურრად განსაზღვრა როგორც უბრალოდ ხალხი ერთ დროს ვენეციის რესპუბლიკის გული ვენეტო დღეს იტალიის უმდიდრესი ყველაზე განვითარებული და ინდუსტრიალიზებული რეგიონია ფლობს ქვეყნის უმდიდრეს ისტორიულ ბუნებრივ ხელოვნების კულტურულ მუსიკალურ და კულინარიულ მემკვიდრეობას ამავე დროს ის იტალიის ყველაზე მონახულებადი რეგიონია მლნ ტურისტით ყოველწლიურად გარდა იტალიურისა მოსახლეობის უმრავლესობა ლაპარაკობს ვენეტურ ენაზეც ხანგრძლივი ისტორიის მანძილზე ვენეტო მასიურ მიგრაციებს განიცდიდა და დღესაც იტალიის მასშტაბით იგი ლიდრეობს იმიგრანტთა მიღებაში წელს მან უცხოელი იმიგრანტი მიიღო რომელთა უმრავლესობაც რუმინელი და მაროკოელია ვენეტოს რეგიონი ადმინისტრაციულად შვიდ პროვინციად იყოფა კამპანია სასოფლო სამეურნეო რეგიონი სამხრეთ იტალიაში სახელი მომდინარეობს ლათინურიდან რომაელებმა მას ბედნიერი მიწა უწოდეს მისი მოსახლეობა მლნ ადამიანს შეადგენს და ამ მაჩვენებლით იტალიის მეორე ყველაზე ხალხმრავალი რეგიონია მთლიანი ფართობი კმ ია და წარმოადგენს ქვეყნის ყველაზე მჭიდროდ დასახლებულ რეგიონს მდებარეობს აპენინის ნახევარკუნძულზე დასავლეთით გასასვლელი აქვს ტირენიის ზღვაზე ადმინისტრაციულად მის დაქვემდებარებაში შედის ფლეგრინის კუნძულები და კუნძული კაპრი ხანგრძლივი ისტორიის მქონე კამპანია დასავლური ცივილიზაციის ცენტრში მდებარეობდა პირველად მისი კოლონიზაცია ძველმა ბერძნებმა მოახდინეს და ის დიდი საბერძნეთის შემადგენლობაში შედიოდა სანამ მოძლიერდებოდა რომის რესპუბლიკა რომაულ ხანაში ეს ტერიტორია იმპერატორების მიერ მაღალი კულტურის კერად მიიჩნეოდა რადგან აქ თანაბრად იყო წარმოდგენილი როგორც ბერძნული ისე რომაული კულტურები შუა საუკუნეებში ბიზანტიის იმპერიისა და ლომბარდიელების ხელში ამ არეალს გააჩნდა ბევრი საჰერცოგო და სათავადო ნორმანთა მმართველობის ხანაში ის მიუერთდა სიცილიის სამეფოს მაგრამ მცირე ხნის შემდეგ იგი ნეაპოლის სამეფომ მიიტაცა სწორედ ამ პერიოდში შეეხო კამპანიას ესპანური ფრანგული და არაგონული კულტურები მოგვიანებით იგი ორი სიცილიის სამეფოს შემადგენელი ნაწილი გახდა ბურბონების მმართველობით რაც წლამდე გაგძელდა როდესაც დასრულდა იტალიის გაერთიანება და ის ახლადღექმნილი იტალიის სახელმწიფოს შემადგენლობაში შევიდა რეგიონის დედაქალაქია ნეაპოლი კამპანია მდიდარია თავისი კულტურით განსაკუთრებით სამზარეულოთი მუსიკით არქიტექტურით არქეოლოგიითა და ისეთი უძველესი ძეგლებით როგორებიცაა პომპეი ჰერკულანუმი და პესტუმი ბუნებრივი ძეგლების სიმდიდრე კამპანიაში ტურისტული ინდუსტრიის წარმატებულ განვითარებას განაპირობებს განსაკუთრებით ამალფის სანაპიროზე ვეზუვის მთაზე და კუნძულ კაპრიზე ლაციო რეგიონი ცენტრალური იტალიის დასავლეთ ნაწილში იგი წარმოადგენს ძველი ლათინების განსახლების არეალს ძვ წ ს დან რომაელები ცხოვრობდნენ ძვ წ ს დან დაახლოებით მლნ მცხოვრებითა და მლრდ მშპ ით ლაციო ქვეყნის მესამე ყველაზე დასახლებული და მეორე ყველაზე მდიდარი რეგიონია იგი მოიცავს რომს იტალიის დედაქალაქსა და უმსხვილეს ქალაქს ლაციოს ფართობი კმ ია და ესაზღვრება ქვეყნის სხვა რეგიონები ტოსკანა უმბრია და მარკე ჩრდილოეთით აბრუცი და მოლიზე აღმოსავლეთით კამპანია სამხრეთით ხოლო დასავლეთით კი ტირენიის ზღვა რეგიონის რელიეფი ძირითადად დაბლობი და გორაკ ბორცვიანია პატარა მთიანი არეალებით აღმოსავლეთ და სამხრეთ რაიონებში ლაციოს სანაპირო ზოლი ძირითადას ქვიშიანი პლაჟებისგან შედგება სამხრეთ სანაპიროს გასწვრივ მდებარეობს პონციანის კუნძულები რომლებიც ადმინისტრაციულად ლაციოს შემადგენლობაში შედის ჩრდილოეთით სანაპირო ზოლს მიღმა გადაჭიმულია მარემას სანაპირო ვაკე რომელიც კომუნა ჩივიტავეკიასთან ტოლფის მტებით მ წყდება რეგიონის ცენტრალური ნაწილი უჭირავს რომის კამპანას კმ ფართობის ვრცელ ალუვიურ ვაკეს რომელიც გარს ერტყმის დედაქალაქ რომს სამხრეთის რაიონები ხასაითდება აგრო პონტინოს ვაკეებით რომლებიც ერთ დროს ჭაობიანი და მალარიის გავრცელების არეალი იყო რომელიც საუკუნეთა განმავლობაში წყალს გამოსტაცეს ლაციოს რეგიონი ადმინისტრაციულად პროვინციად იყოფა ლიგურია ჩრდილო დასავლეთ იტალიის სანაპირო რეგიონი გენუის ყურესთან წარმოადგენს იტალიის მესამე ყველაზე პატარა რეგიონს დედაქალაქია გენუა მოიცავს იტალიური რივიერის კურორტებს რომლებიც პოპულარულია ტურისტებში თავის ულამაზესი პლაჟებით თვალწარმტაცი პატარა ქალაქებითა და კარგი სამზარეულოთი ლიგურიას დასავლეთით საფრანგეთი ესაზღვრება ჩრდილოეთით პიემონტის რეგიონი აღმოსავლეთით ემილია რომანია და ტოსკანა გადაჭიმულია ლიგურიის ზღვის სანაპიროზე და წარმოადგენს ხმელეთის ვიწრო ზოლს რომელსაც ესაზღვრება ზღვა და ალპებისა და აპენინის მთები რომელთა ზოგიერთი მწვერვალიც სიმაღლეში მეტრს აღწევს ლიგურიის ფართობი მხოლოდ კმ ია რაც მთელი იტალიის ფართობის ია აქედან კმ მთიანია და კმ გორაკ ბორცვიანი ლიგურიის ბუნებრივი ნაკრძალები რეგიონის ს მოიცავს ჰა და შედგება ერთი როვნული ნაკრძალის ექვსი მოზრდილო პარკის ორი მცირე პარკის და სამი ბუნების ნაკრძალისგან კონტინენტური შელფი საკმაოდ ვიწროა და ფრიალო კლდეები პირდაპირ ზღვაში ეშვება მისი კმ იანი სანაპირო ზოლის გასწვრივ დიდი მდინარეების შესართავებთან გადაჭიმულია პატარა პლაჟები მაგრამ არსადაა ღრმა უბეები და ბუნებრივი ნავსადგურები გარდა გენუისა და სპეციისა გორაკების რკალი გადაჭიმულის სანაპირო ზოლის მიღმა რომელიც ზღვასთან ერთად რბილ კლიმატს განაპირობებს მთელი წლის მანძილზე ზამთრის საშუალო ტემპერატურაა ზაფხულის კი საკმაოდ უხვად მოდის ნალექები რისი მიზეზიც სანაპიროსთან ძალიან ახლოს მდებარე მთებია რაც ოროგრაფიულ ეფექტს ქმნის გენუისა და ლა სპეციის ნალექების საშუალო წლიური მაჩვენებელი მმ ია დანარჩენ ადგილებში კი შეიმჩნევა ნალექების ნორმალური ხმელთაშუაზღვიური ნორმა მმ ით წელიწადში ლიგურიის რეგიონი ადმინისტრაციულად პროვინციად იყოფა ლომბარდია რეგიონი ჩრდილოეთ იტალიაში მოიცავს ლაგო მაჯორეს ლუგანოს გარდას და კომოს ტბების რაიონს სახელი ეწოდა ძველგერმანული ტომების ლანგობარდების მიხედვით დედაქალაქია მილანი ლომბარდიაში ცხოვრობს იტალიის მოსახლეობის ერთი მეექვსედი და აქ იწარმოება ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის ერთი მეხუთედი შედეგად ლომბარდია იტალიის ყველაზე ხალხმრავალი და მდიდარი რეგიონია და ერთ ერთი ყველაზე უმდიდრესი მთელს ევროპაში მთავარი ტურისტული ღირსშესანიშნაობები მოიცავს ისტორიულ კულტურულ და ხელოვნების ქალაქებს რომელთა შორისაცაა მილანი იტალიის მეორე ყველაზე პოპულარული ტურისტული დესტინაცია ბრეშა მანტუა პავია კომო კრემონა ბერგამო სონდრიო ლეკო ლოდი ვარეზე მონცა და ისეთი ტბები როგორებოცაა გარდა კომო ლაგო მაჯორე და იზეო ოფიციალური ენა ისევე როგორც დანარჩენ იტალიაში იტალიურია ტრადიციული ადგილობრივი ენები ლომბარდიულის მრავალგვარი დიალექტებია ისევე როგორც ემილიურის დიალექტები რომლებზეც მანტუის პავიისა და კრემონის პროვინციების ზოგიერთ ნაწილებში ლაპარაკობენ იტალიის სტატისტიკის სამსახურის მონაცემების მიხედვით ლომბარდიის მოსახლეობის ორენოვანია და საუბრობს როგორც იტალიურ ისე ლომბარდიულ ენაზე მონოლინგვისტურია და მხოლოდ ლომბარდიულად საუბრობს მონოლინგვისტების კი მხოლოდ იტალიურად ლომბარდია ქვეყნის ძირითადი სამრეწველო ზონაა აქ მდებარეობს მეტალურგიული საწარმოები საავტომობილო ფაბრიკები ავეჯის და ფეხსაცმლის ფაბრიკები გამომცემლობები სიტყვა ლომბარდია თავდაპირველად ნიშნავდა მთელ ჩრდილოეთ და ცენტრალურ იტალიას გერმანული ტომების ლანგობარდების საცხოვრებელ ადგილს რომლებიც აპენინის ნახევარკუნძულზე საუკუნეში დასახლდნენ სიტყვა წარმოსდგება შუა საუკუნეების ინგლისური სიტყვისგან ლონგბეარდ წარმოითქმის ლომბარდ გრძელწვერიანი და ძველი ფრანგულიდან ლომბართ და ლათინურიდან ლანგობარდუს ლონგობარდუს ან გერმანული რაც ეკვივალენტურია გრძელი წვერისა ეს ყველა შემთხვევა განხილული სხვადასხვა ენაზე ნიშნავს გრძელწვერიან ხალხს ლომბარდიას ესაზღვრება შვეიცარია ჩრდილოეთით ტიჩინოს კანტონი და გრაუბიუნდენის კანტონი და იტალიის რეგიონები ტრენტინო ალტო ადიჯე და ვენეტო აღმოსავლეთით პიემონტი დასავლეთით და ემილია რომანია სამხრეთით რელიეფი ხასიათდება მთებით ბორცვებითა და ვაკეებით ყველაზე მთიანი ზონა ალპების ზონაა ლომბარდიის დიდი ტბები ყველა გლაციალური წარმოშობის ამ ზონაშია მოქცეული დასავლეთით და აღმოსავლეთით ესენია ტბა ლაგო მაჯორე და ლუგანო რომლებიც შვეიცარიასთან საზღვარს ქმნის ასევე კომო იზეო იდრო შემდეგ გარდა უდიდესი იტალიაში პოს ველზე არის მცირე გორაკ ბორცვები აპენინების მთაგრეხილში ბევრი საირიგაციო არხია იმ დაბლობებზე რომლებიც კულტივირდება წლების განმავლობაში თელის მურყნის ჭადრის ვერხვის ტირიფისა და რცხილის ტყეები დაცულ ტერიტორიებშია შესული ალპების მთებში იზრდება ზეთისხილის ხეები კვიპაროზები ფიჭვები ასევე სუბტროპიკული ფლორა მაგნოლია იელი აკაცია ფართოფოთლოვანი ტყეები გავრცელებულია მთების ფერდობებზე წიფლის ხეები იზრდება დაბლობებზე ჯუჯა ფიჭვისა და ღვიის ბუჩქები იზრდება ალპურ ზონაში ლომბარდიაში ბევრი დაცული ტერიტორიაა ყველაზე მნიშვნელოვანია სტელვიოს ეროვნული პარკი იტალიის ყველაზე დიდი პარკი რომელშიც შეხვდებით ალპურ გარეულ ცხოველებს ირემს შველირემს არჩვს მელას თხას ყარყუმს ოქროს არწივს ტიცინოს ველის ბუნებრივი პარკი წელს გაიხსნა ტიცინოს მდინარისა და ტყის დასაცავად კონტინენტური კლიმატია ზამთარში მილანში საშუალო ტემპერატურა გრადუსია ზაფხულში გრადუსი ოქტომბერ თებერვალში ბურუსი იცის ლომბარდიის ტერიტორია ქრისტეშობამდე მილიონი წლის წინ იყო დასახლებული როგორც არქეოლოგიურმა კვლევამ და არტეფაქტების კერამიკული ნაწარმები ისრები ცული და მოპირკეთებული ქვები სიძველემ ძველ ვალკამონიკაში მცხოვრები კამუნების მიერ დატოვილი კარგად შემონახული კლდის ნახატები გაკეთდა რკინის ხანაზე ათასობით წლით ადრე რომლებიც ასახავს ცხოველებს ადამიანებს გამყინვარების პერიოდისთვის დაამახასიათებელ სიმბოლოებს ქოთნები პირადი ნივთები იარაღები ნაპოვნია ნეკროპოლისში მაჯორესთან ტბა ტიჩინოსთან ნაპოვნი არტეფაქტები წარმოადგენს გოლასეკას ბრინჯაოს ხანის კულტურას რომელიც იყო ძვ წ მე მე საუკუნეებში შემდეგ იყო დასახლებული სხვადასხვა ხალხებით ეტრუსკებით რომლეთაც მანტუა დააარსეს გაავრცელეს წერის კულტურა ქრშ მდე მე საუკუნიდან ეს ადგილი დაიპყრეს გალებმა და კელტებმა ისინი დასახლდნენ რამდენიმე ქალაქში მათ შორის მილანშიც და ადრიატიკის ზღვამდე გააფართოვეს თავიანთი ბატონობის არეალი საუკუნოვანი ბრძოლის შემდეგ მათი გაფართოება შეაჩერეს რომანულმა ტომებმა ქრშ მდე საუკუნეში მდინარე პოს ველზე ძვ წ წელს მთელი ის ტერიტორია სადაც დღეს ლომბარდიაა რომანულ ტომებს დარჩათ რომანული ტომების კულტურამ და ენამ სძლია ყოფილი ცივილიზაციისას შემდეგ წლებში და ლომბარდია გახდა ერთ ერთი განვითარებუილი და მდიდარი რეგიონი ციზალპური გალია სავაჭრო და საწარმო ცენტრი ლომბარდიაზე გადიოდა დამაკავშირებელი გზები გაიუს პლინიუს უფროსი და ვირგილიუსი დაიბადბენ ლომბარდიაში მოგვიანებით სტრატეგიული უპირატესობის გამო დასავლეთის სამეფოს დედაქალაქი გახდა მედიოლანუმი მილანი აქ წელს იმპერატორმა კონსტანტინემ მილანის ედიქტით ყველა რელიგიას არსებობის უფლება მიანიჭა დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ ლომბარდიამ განიცადა მრავალი სხვადასხვა ტომების შემოსევები საბოლოო და ყველაზე მძლავრი შემოსევა იყო ლანგობარდების გერმ ტომები შემოსევა ახ წ იან წლებში და რომელთა გრძელვადიანმა ბატონობამ ტერიტორიას სახელი შესძინა ლომბარდიელ კეთილშობილ ხალხს ურთიერთობა ჰქონდათ ფრანგებთან და ბავარიელებთან შემდეგ ლატინურ ტომებთან ურთიერთბამ საბოლოოდ განსაზღვრა ლომბარდიის ენა და კულტურა ამ ხალხებისას მიემსგავსა საკუთარი სახელებით კანონებით ლომბარდიის სამეფო დაემხო წელს როდესაც კარლოს დიდმა დაამარცხა ლანგობარდები და იტალიის სამეფო დაიპყრო დედაქალაქი პავია ლომბარდიელი ჰერცოგები და დიდგვაროვნები გერმანელმა ვასალებმა მარკიზებმა შეცვალეს საუკუნემ ვაჭრობის და აგროკულტურის განვითარებამ საგრძნობლად გააუმჯობესა ეკონომიკა ამან ქალაქის თვითმმართველობა გააძლიერა ფინანსურად მოძლიერებამ მათ საშუალება მისცა გერმანელი იმპერატორის ადგილობრივ ლეგატებზე ნაკლებად ყოფილიყვნენ დამოკიდებულნი იტალიურმა რეგიონებმა მილანის თაოსნობით შექმნეს ლიგა რასაც საუკუნეებში ჰოენშტაუფენების დინასტიის დამარცხება მოჰყვა ამას ხელი არ შეუშლია სხვა ლომბარდიის ცენტრებისთვის როგორიცაა მაგალითად კრემონა რომელიც ლომბარდიას უწევდა კონკურენციას როგორც ფართობით ასევე სიმდიდრით იმპერიულ ძალებს მიმხრობოდა თუ ეს უპირატესობას მოუტანდა მათ უპირატესობა ჰქონდათ აგროკულტურულ სფეროში პოს დაბლობი ვენეციასთან და ტოსკანასთნ ერთად აგრძელებდა ვაჭრობის გაფართოებას სანამ ევრობის სავაჭრო ცენტრი არ გახდა ლომბარდიელი ვაჭარს ან ბანკირს ნიშნავდა ჩრდილოეთ იტალიიდან მაგალითად ლომბარდიის ქუჩა ლონდონში სახელი ლომბარდია საუკუნემდე აღნიშნავდა მთელს ჩრდილოეთ იტალიას მეთოთხმეტე საუკუნეში საშინაო და საგარეო ბრძოლების გაღვივებამ რომელიც კეთილშობილი სენიორების ვისკონტების მოგვიანებით სფორცების მილანში და გონზაგების მანტუაში გამარჯვებით დასრულდა არასტაბილურობა შექმნა ლომბარდიაში მეთხუთმეტე საუკუნეში მილანის საჰერცოგო იყო ძირითადი პოლიტიკური ეკნომიკური და სამხედრო ძალა ევროპაში მილანი და მანტოვა რენესანსის კულტურის ორი ცენტრი იყო ლეონარდო და ვინჩით და ანდრეა მანტენათი ხელოვნების ნიმუშებით მაგალითად და ვინჩის საიდუმლო სერობა ამ სიმდიდრემ მოხიბლა უფრო ორგანიზებული ძალები ფრანგები და ავსტრიელები რომ მ მე საუკუნეებში ებრძოლათ ლომბარდიისთვი პავიას გადამწყვეტი ბრძოლის შემდეგ მილანის საჰერცოგო ჰაბსბურგების ესპანეთის მმართველების მფლობელობაში გადავიდა ახალმა მმართველებმა ვერ გააუმჯობედა ლომბარდიის ეკონომიკა პირიქით დააკისრა გადასახადები ევროპაში წარმოებული ომის მხარდასაჭერად თანამედროვე ლომბარდიის აღმოსავლეთი ნაწილი ქალაქები ბერგამო და ბრეშა შედიოდა ვენეციის რესპუბლიკის შემადგენლობაში რომლების მისი გავლენის ქვეშ საუკუნიდან აღმოჩნდნენ იხილეთ იტალიური ომები ეპიდემიებმა რომელიც ალესანდრო მანძონიმ აღწერა ნაწარმოებში და ზოგადად იტალიის ეკონომიკურმა ვარდნამ მეჩვიდმეტე მეთვრამეტე საუკუნეებმა შეაჩერა ლომბარდიის შემდგომი განვითარება წელს ავსტრიელები მოვიდნენ ხელისუფლებაში და განახორციელეს გარკვეული ცვლილებები სოციალურ ეკონომიკური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად ავსტრიის ბატონობა მეთვრამეტე საუკუნის მიწურულს ფრანგებმა ჩაანაცვლეს ნაპოლეონის იმპერიის ჩამოყალიბების შემდეგ ლომბარდია გახდა ნაპოლეონის საფრანგეთის შვიდიდან ერთ ერთი ნახევრად დამოუკიდებელი პროვინცია წელს ავსტრიის გავლენის აღდგენის შემდეგ ჩამოყალიბდა ლომბარდია ვენეციის მარიონეტული სამეფო რეგიონში ლომბარდია გახდა ერთ ერთი ინტელექტუალური ცენტრი რომელიც იტალიის გაერთიანებას მიუძღვოდა წინ იტალიის მოსახლეობის დაახლოებით ერთი მეექვსედი ცხოვრობს ლომბარდიაში ან მილიონი იტალიის მოსახლეობის იგი კამპანიას შემდეგ ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია რეგიონის პოპულაცია გაიზარდა იან წლებში ხანგრძლივი ეკონომიკური ბუმის წყალობით შობადობის მაღალი მაჩვენებლით და ძლიერი იმიგრაციით სამხრეთიდან უკანასკნელი ორი ათწლეულის განმავლობაში ლომბარდია დიდი რაოდენობით იმიგრანტების მიზანი გახდა ასე რომ იმიგრანტების ერთ მეოტხედზე მეტი ცხოვრობს ლომბარდიაში სახელმწიფო რელიგია კატოლიციზმია მაგრამ არის რელიგიური უმცირესობებიც ქრისტიანი ვალდენესები პროტესტანტები მართლმადიდებლები იუდეველები სიქები და მუსლიმები ლომბარდიის მთლიანი შიდა პროდუქტი იტალიის მშპს ს წარმოადგენს მილიარდი ევრო წლის მონაცემები ერთ ლომბარდიელ მაცხოვრებელზეწლიურად ევრო მოდის ხოლო იტალიის ლომბარდიის განვითარება მომსახურების სფეროში შეინიშნებაწლიდან ლომბარდიას არ განუცდია ფინანსური კრახი და რჩება ქვეყნის მოწინავე რეგიონად ევროპის ოთხი მამოძრავებელი ძრავიდან ერთ ერთია რეგიონი სამ ნაწილად შეიძლება დაიყოს მილანი მომსახურების სფერო ვარეზე კომო ლეკო ბერგამო და ბერშა მაღალინდუსტრიული და დაბლობები აგროსექტორულად თუმცა სონდრიო პავია კრემონა მანტოვა და ლოდი არის როგორც მომსახურბის ისე აგროკულტურული სექტორი აგროკულტურული სექტორი ძალიან პროდუქტიულია რაც წყლის სიჭარბის და კარგი სასუქის დამსახურებაა აგროსექტორი უნდა უმადლოდეს დავინჩის მიერ გამოგონებულ საირიგაციო სისტემას დაბლობებზე რგავენ მარცვლეულ კულტურებს ბრინჯი ხორბალი სიმინდი შაქრის ჭარხალი შედარებით მაღლა სხვადასხვა ბოსტნეულს ხეხილს ვაზს ყავთ ცხოველებიც ღორი ცხვარი ლომბარდიაში საპრეზიდენტო მმართველობაა მთავრობის ხელმძღვანელი რეგიონის პრეზიდენტია არის მრავალპარტიულობა რეგიონულია აღმასრულებელი ხელისუფლებაც ხოლო საკანონმდებლო ძალაუფლება მინიჭებული აქვს რეგიონული საბჭოს წევრს ისტორიულად ქრისტიანდემოკრატები იყვნენ უმრავლესობაში მეორე მსოფლიო ომის დასრულებიდან იან წლებამდე იტალიის მნიშვნელოვან ქალაქებში მოწინააღმდეგე იტალიის კომუნისტური პარტიას ჰქონდა მნიშვნელოვანი წარმომადგენლობა ლომბარდიის სამხრეთ ნაწილში და მილანის მუშათა რეგიონებში მათ ძირი გამოუთხარეს იტალიის სოციალისტურმა პარტიამ მანი პულიტეს ცნობილი სკანდალით სუფთა ხელები ასე ითარგმნება იტალიურიდან რაც ნიშნავს იტალიის მთავრობის მაფიოზებისგან გათავისუფლებას დაახლ მა პოლიტიკოსმა სხვადასხვა საჯარო სამსახურების წარმომადგენლებმა მოიკლეს თავები გასამართლების შიშთ მანი პულიტეს სკანდალის შემდეგ ძველი პოლიტიკოსები ფაქტობრივად აღარ იყვნენ ამ ფაქტმა და სამხრეთ იტალიის რეგიონების მთავრობების მიერ ბიუჯეტის ფლანგვამ სამხრეთ იტალია უკან დასწია მაშინ როცა ჩრდილოეთი უფრო და უფრო წინ მიდიოდა ლომბარდიამ ექვსჯერ ზედიზედ სილვიო ბერლუსკონი ერთხმად აირჩია წელს ჯულიანო პისაპია აირჩიეს მაიორად წელს მემარჯვენეებმა მოიპოვეს არჩევნებში გამარჯვება ლომბარდია ადმინისტრაციული ერთეულისგან შედგება მიუხედავად იმისა რომ ლომბარდია უმეტესადეკონომიკურ და ინდუსტრიულ ადგილად მიიჩნევა კულტურის დიდი და მრავალფეროვანი კულტურული მემკვიდრეობა აქვს პრეისტორიულიდან მოყოლებული დღევანდელ დღემდე რომანული და რენესანსის პერიოდის ამსახველი ნიმუშები შემორჩენილია მუზეუმებში ეკლესიებში რომლების ქალაქებსა და სოფლებში მრავლადაა ძირითადი ტურისტული ადგილები რეგიონში მოიცავს ისტორიულ კულტურულ და ხელოვნების ქალქებს მილანს ბერგამოს კომოს ბერშას ვარეზეს მონცას მანტოვას და ტბებს გარდას კომოს ისეოს და მაჯორეს უნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შედის ლომბარდიის რეგიონში მყოფი ეკლესია და დომინიკური მონასტერი სანტა მარია დელე გრაციესი ლეონარდო და ვინჩის საიდუმლო სერობის ფრესკით კრესპიდ ადა ვალკამონიკას კედლის ნახატები პიემონტის და ლომბარდიის წმინდა მთები კასტრუმი ტორბას კოშკთან ერთად და ეკლესია სანტამარია ფორის პორტას კასტელსეპრიოში მანტუა და საბიონეტა რომის ფორუმი მონუმენტურ არქეოლოგიური არეალი და სან სალვატორე ჯულიას სამონასტრო კომპლექსი კასტელსეპრიოში მუზეუმები ლომბარდიაში დაახლოებით მუზეუმია სხვადასხვა სახის ეთნოგრაფიული ისტორიული სამეცნიერო ტექნოლოგიური ხელოვნების და ბუნების რომელიც რეგიონის ისტორიულ კულტურულ და ხელოვნების განვითარებას გვაჩვენებს ყველაზე ცნობილ მუზეუმთა შორის არის მეცნიერების და ტექნოლოგიების ეროვნული მუზეუმი ლეონარდო და ვინჩი მილანში ლეონადრო და ვინჩის საიდუმლო სერობა მილანში კარარის აკადემია ეს არის ხელოვნების აკადემია ბერგამოში სან სალვატორეს მუზეუმი ბრეშა ალესანდრო ვოლტას სასახლე კომოში სტრადივარიუსის მუზეუმი კრემონა ტეს სასაზლე პალაცო ტე მანტოვა და სხვა მრავალი ლომბარდიის რეგიონი ადმინისტრაციულად პროვინციად იყოფა მილანის ტაძარი სფორცების სასახლე წმინდა ამბროსის ბაზილიკა წმინდა მარიამ მოწყალის მონასტერი საიდუმლო სერობა ლა სკალას თეატრი წმინდა ლორენცოს ბაზილიკა წმინდა ეუსტორჯოს ბაზილიკა პორტინარის კაპელა ბრერას ხელოვნების გალერეა ნახატების გალერეა მილანში ჩერტოზა დი პავია პავიას მოწყალების სახლი კომოსა და გარდას ტბები ინდუსტრიული სოფელი კრესპი დ ადდა კრემონის მთავარი ტაძარი და საათის კოშკი მონცას სამეფო სოფელი მანტოვაში წმინდაგიორგის სახელობის ეკლესია ბრინჯი საკმაოდ პოპულარულია რეგიონში ხშირად შეხვდებით სუფებში ბრინჯისგან აკეთებენ რიზოტის რისოტი მილანურად ზაფრანით მონცაში სოუსებს უმატებენ რისოტოს ადგილობრივი წარმოების ყველი რობიოლა კრეშენცა ტალეჯო გორგონძოლა გრანა პადანო კარაქი და ნაღების კრემი გამოიყენება ხშირად ბერგამოში ბრეშასა და ვალტელლინაში პოლენატა არიც გავრცელებული პოლენატა დაფქული სიმინდის ფქვილისგან გაკეთებული კერძი პოლენატაში არის ასევე პიძოკერი წიწიბურის და ხორბლის ფქვილისგან გაკეთებული ბრტყელი მაკარონი მანტოვაში არის ტორტელი დი ძუკა ს ფესტივალი ეს ტორტელი დი ძუკა არის მაკარონი გოგრის გულსართით რომელსაც მოყვება დამდნარი კარაქი მას მოყვება ინდაური წიწილის ან სხვა შემწვარი ხორცის სატენით პოლენტა პიძოკერი რისოტო ოსო ბუკო კოტოლეტა კასოეულა გონგონზოლა ბიტტო გრანდა პადანო კვარტიროლო ლომბარდო ყველის სახეობები პანეტონე ტორტელი დი ცუკა სბრისოლონა ნამცხვარი ღვინო ნებიოლო წითელი ბელავისტა სანტი ნინო ნეგრი ბონარდა ლომბარდია ინფერნო გრუმელო სასსელა ვალენტინა მილანის გარდა პროვინცია უმეტესობას უდიდესი მუსიკალური ტრადიციები აქვს ბერგამო გაეტანო დონიძეტის სამშობლოდ ითვლება კომპოზიტორი კრემონა ვიოლინოს სამშობლოდ ითვლება ბრეშაში წელს დიდი თეატრი გაიხსნა მანტოვა ერთ ერთი დამაარსებელია მეტექვსმეტე საუკუნის ოპერისა და კლასიკური მუსიკისა სხვა ქალაქები როგორიცაა ლეკო ლოდი ვარეზე და პავიას აქვს დიდი მუსიკალური ტრადიცია მაგრამ მილანი არის ლომბარდიის ყველაზე მნიშვნელობანი მუსიკალური ცენტრი აქ მუშაობდა ჯუზეპე ვერდი მეცხრამეტე საუკუნის კომპოზიტორი მილანი ამაყობს ბევრი თეატრით როგორიცაა პიკოლოს თეატრი არკიმბოლდის თეატრი თუმცა ყველაზე ცნობილია ლა სკალას თეატრი მსოფლიოს ერთ ერთი ყველაზე პრესტიჟული ოპერის თეატრი იტალიურის გარდა ლოკალური ენა არის ლომბარდიული არის აღმოსავლური და დასავლური ლომბარდიული ენის სხვაობები ლომბარდია ყოველთვის იყო მნიშვნელოვანი ცენტრი აბრეშუმისა და ქსოვილების პროდუქციისა კონკრეტულად კი პავია ვიჯევანო კრემონა მაგრამ მილანი რეგიონის უმნიშვნელოვანესია ტანსაცმლისა და მოდის საკითხში წელს მილანი დასახელდა მსოფლიოს მოდის დედაქალაქად დაჯაბნა ნიუ იორკი პარიზი რომი და ლონდონი იტლიის მოდური ბრენდების უმეტესობის სათავო ოფისები მდებარეობს მილანში ვალენტინო ვერსაჩე პრადა არმანი დოლჩე გაბანა და სხვა პიემონტი რეგიონი იტალიის ჩრდილოეთში მისი ფართობი კმ ია მოსახლეობა კი წლის მონაცემებით დაახლოებით მლნ ადამიანს შეადგენს დედაქალაქია ტურინი მთავარი ადგილობრივი ენაა პიემონტური კუენოსა და ტურინის პროვინციებში მდებარე ოქსიტანის ხეობაში ასევე ლაპარაკობენ ოქსიტანურ ენაზე პიემონტს სამი მხრიდან გარს ალპები არტყავს ესაზღვრება საფრანგეთსა და შვეიცარიას ასევე იტალიის შემდეგ რეგიონებს ლომბარდიას ლიგურიას ვალ დ აოსტას და ძალიან მცირე საზღვრით ემილია რომანიას რეგიონის ტერიტორიის მთიანია გორაკ ბორცვებს უჭირავს კი ვაკეებს პიემონტი იტალიის რეგიონებს შორის სიდიდით მეორეა სიცილიის შემდეგ პიემონტში მდებარეობს პოს ნაყოფიერი ხეობა აქ განვითარებულია მანქანათმშენებლობის ინდუსტრია ფიატი პიემონტის სახელი მოდის შუა საუკუნეების ლათინური სიტყვიდან ან ანუ რაც ნიშნავს მთის ძირს იგულისხმება ალპები ეს სახელი დასტურდება საუკუნის ბოლო პერიოდის დოკუმენტებში პიემონტის რეგიონი ადმინისტრაციულად პროვინციად იყოფა ტოსკანა რეგიონი ცენტრალურ იტალიაში მისი ფართობი კმ ია მოსახლეობა კი მლნ ადამიანი რეგიონული დედაქალაქია ფლორენცია ტოსკანური დიალექტი ლიტერატურული იტალიურის საფუძველია ტოსკანა ცნობილია თავის თვალისმომჭრელი ლანდშაფტით ხელოვნების მდიდარი მემკვიდრეობით და მისი დიდი გავლენით მაღალ კულტურაზე ტოსკანა მიჩნეულია იტალიური რენესანსის დაბადების ნამდვილ ადგილად და წარმოადგენს ხელოვნებასა და მეცნიერებაზე უდიდესი გავლენის მომხდენი ადამიანის სამშობლოს ისეთების როგორებიც არიან პეტრარკა დანტე ბოტიჩელი მიქელანჯელო ლეონარდო და ვინჩი გალილეო გალილეი ჯორდანო ბრუნო ლუკა პაჩოლი და პუჩინი აქედან გამომდინარე რეგიონში გახსნილია რამდენიმე მუზეუმი მათ შორის უფიცის პიტის ჩანსიანოს ტოსკანას უნიკალური კულინარიული ტრადიციები გააჩნია ცნობილია თავის ღვინოებით ტოსკანიდან ექვსი ობიექტი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შეტანილი ფლორენციის ისტორიული ცენტრი სიენის ისტორიული ცენტრი პიზის კათედრალის მოედანი სან ჯიმინიანოს ისტორიული ცენტრი პიენცის ისტორიული ცენტრი და ვალ დ ორჩა გარდა ამისა ტოსკანას გააჩნია მდე დაცული ბუნების ნაკრძალი ამ ყოველივეს შედეგად ტოსკანა და მისი დედაქალაქი ფლორენცია ძლიერ პოპულარული ტურისტული ღირსშესანიშნაობებია რომლებიც ყოველწლიურად მილიონობით ტურისტს იზიდავს თავის მხრივ ფლორენცია წელიწადში მლნ ტურისტს იღებს და მსოფლიოში ერთ ერთი ყველაზე მონახულებადი ქალაქია ტოსკანა ადრე იყო რომაული ეტრურია დასახლებული ეტრუსკებით ძვ წ წელს შუა საუკუნეებში გაყოფილი იყო ორ პატარა სახელმწიფოდ რომლებიც საუკუნეებში ფლორენციის მმართველობის ქვეშ გაერთიანდნენ წელს ტოსკანა იტალიის ნაწილი გახდა ტოსკანას უხეში სამკუთხედის მოხაზულობა აქვს და მდებარეობს ტირენიის ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილთან ცენტრალურ აპენინებში გარს არტყავს და გადაკვეთს მთავარი მთაგრეხილები ცოტაა მაგრამ ძლიერ ნაყოფიერი დაბლობები საბოლოო ჯამში რელიეფი გორაკ ბორცვიანია მეურნეობის ძირითადი დარგია სოფლის მეურნეობა მთებს უკავია რეგიონის ტერიტორიის კმ ვაკეებს კი რომელთა უმრავლესობაც ემთხვევა მდინარე არნოს ველებს რეგიონის კლიმატი სანაპირო არეალებში რბილია შიდა ნაწილებში კი უფრო უხეში და ნალექიანი ტემპერატურის მნიშვნელოვანი რყევით ზამთარსა და ზაფხულს შორის რასაც განაპირობებს აქტიური ფრიზი რაც ერთ დროს განაპირობებდა რეგიონის ყველაზე უხვმოსავლიანობას ძველ რომში ტოსკანის რეგიონი ადმინისტრაციულად ათ პროვინციად იყოფა სარდინია მთიანი კუნძული იტალიის ავტონომიური რეგიონი სარდინია ხმელთაშუა ზღვაში სიდიდით მე კუნძულია აქვს ტურისტული ზონა კოსტა სმერალდა ზურმუხტოვანი სანაპირო უცხოელთა მრავალსაუკუნოვანი მმართველობის შემდეგ სარდინია წელს შეურთდა პიემონტს და ეს ორმაგი სამეფო წელს გაერთიანებული იტალიის საფუძველი გახდა იტალიურის გარდა აქ სარდინიულადაც ლაპარაკობენ სარდინიის ფართობი კმ ია მის დასავლეთით გადაჭიმულია ბალეარის ზღვა აღმოსავლეთით კი ტირენიის ზღვა კუნძულის სანაპიროები სიგრძე კმ უმეტესად მაღალი და კლდოვანია გამოირჩევა ბევრ თვალსაჩინო კონცხით რამდენიმე ფართო ღრმა უბით რიებით და მრავალგვარი პატარა კუნძულით კუნძულს უძველესი გეოფორმაცია გააჩნია და სიცილიისა და კონტინენტური იტალიისგან განსხვავებით არ ახასიათებს მიწისძვრები მისი კლდეები პალეოზოური პერიოდით თარიღდება ზე მეტი მლნ წლის წინ მაღალმთიანეთს ამჩნევია ხანგრძლივი ეროზიული პრეცესების კვალი უმაღლესი მწვერვალია პუნტა ლა მარმორა მ სარდინიაზე გაედინება ხუთი მთავარი მდინარე რომელთა შორისაც უდიდესია ტრისო კმ წარმოქმნილია ხელოვნური ტბა რომელთა მთავარი ფუნქციაც წყალმომაგარება და ელექტროენერგიის წარმოებაა მათ შორის უმთავრესებია ომოდეოსა და კოგინასის ტბები ერთადერთი ბუნებრივი მტკნარი ტბაა ლაგო დი ბარაცი კუნძულის კლიმატი ტიპური ხმელთაშუაზღვიურია წელიწადის განმავლობაში დღე მზიანია ნალექების ძირითადი რაოდენობა შემოდგომა ზამთრის სეზონზე მოდის საშუალო ტემპერატურაა გაბატონებული ქარია მისტრალი რომელიც ჩრდილო დასავლეთიდან უბერავს მთელი წლის განმავლობაში განსაკუთრებით ზამთარსა და გაზაფხულზე მაგრამ ის როგორც წესი მშრალი და ცივია სარდინიის რეგიონი ადმინისტრაციულად რვა პროვინციად იყოფა სიცილია ყველაზე დიდი კუნძული ხმელთაშუა ზღვაში იტალიის ავტონომიური რეგიონი რეგიონის შემადგენლობაში შედის აგრეთვე რამდენიმე მცირე კუნძული ვულკანი ეტნა ყველაზე დიდია ევროპაში მ უკანასკნელად იგი წელს ამოიფრქვა სიცილიას მდიდარი და უნიკალური კულტურა გააჩნია განსაკუთრებით ხელოვნება მუსიკა ლიტერატურა სამზარეულო არქიტექტურა და ენა სიცილიური ეკონომიკა დივერსიფიცირევულია მნიშვნელოვანია აგრარული სექტორი განსაკუთრებით მეხილოება ძირითადად ფორთოხალი და ლიმონი ზეთისხილისა და ზეითუნის ზეთის წარმოება მევენეხეობა მეღვინეობა კუნძულისთვის ეკონომიკურად მნიშვნელოვანია ტურიზმი და უძრავი ქონება სიცილიაზე მდებარეობს უმნიშვნელოვანესი არქიტექტურული და უძველესი ძეგლები რომელთა შორისაა პანტალიკის ნეკროპოლისი ტაძრების ხეობა და სელუნინტი კუნძულს უხეშად სამკუთხედის მოყვანილობა აქვს აღმოსავლეთით კონტინენტური იტალიისგან კონკრეტულად კალაბრიის რეგიონისგან გამოყოფილია მესინის სრუტით და მათ შორის მანძილი კმ ია ჩრდილოეთ ნაწილში სამხრეთში კი კმ სიცილიის შიდა ნაწილი ძირითადად გორაკ ბორცვიანია და ინტენსიურად კულტივირებული სადაც კი ეს შესაძლებელია ჩრდილოეთ სანაპიროს გასწვრივ გადაჭიმულია მადონიეს მ ნებროდის მ და პელორიტანის მ მთაგრეხილები რომლებიც კონტინენტურ ნაწილზე არსებული აპენინის მთების გაგრძელებას წარმოადგენს აღმოსავლეთ სანაპიროსთან გამოირჩევა ვულკან ეტნას კონუსი სამხრეთ აღმოსავლეთით განფენილია შედარებით დაბბალი იბლეის მთები მ საუკუნეში ენასა და კალტანისეტის რაიონები ლიდერობდნენ გოგირდის წარმოებით მაგარამ იანი წლებიდან მარაგი მნიშვნელოვნად შემცირდა სიცილია და მის გარშემო მდებარე პატარა კუნძულები მაღალი ვულკანური აქტივობით გამოირჩევიან მათ შორისაა კუნძულის აღმოსავლეთ სანაპიროსთან მდებარე ეტნას მთა რომელიც მეტრი სიმაღლით ერთ ერთი უმაღლესი აქტიური ვულკანია ევროპაში და ერთ ერთი ყველაზე აქტიური მთელ მსოფლიოში ჩრდილო აღმოსავლეთ სანაპიროსთან ტირენიის ზღვაში მდებარე ლიპარის კუნძულები შეიცავს ვულკანურ კომპლექსს რომელთა შორისაცაა სტრომბოლი ბოლო დროს ასევე გააქტიურდა მიძინებული ვულკანები ვულკანო ვულკანელო და ლიპარი სამხრეთ სანაპიროს სიახლოვეს მდებარეობს წყალქვეშა ვულკანი ფერდინანდეია უფრო ფართო ემპედოკლესის ვულკანის ნაწილი რომელიც ბოლოს წელსა ამოიფრქვა იგი აგრიჯენტოს სანაპიროსა და კუნძულ პანტელერიის რომელიც თავის მხრივ მიძინებული ვულკანიცაა შორის მდებარეობს ფლეგრაენის წყალქვეშა მინდორზე სიცილიის სრუტეში სიცილიის რეგიონი ადმინისტრაციულად ცხრა პროვინციად იყოფა ტრენტინო ალტო ადიჯე ავტონომიური რეგიონი ჩრდილოეთ იტალიაში მოიცავს ორ პროვინციას ტრენტოს და სამხრეთ ტიროლს იტალიის გაერთიანებამდე რეგიონი შედიოდა ავსტრია უნგრეთისა და მისი წინამორბედების შემადგენლობაში ჯერ ავსტრიის იმპერიის და შემდეგ საღვთო რომის იმპერიის ავსტრიის შტატ ტიროლათან ერთად ის წარმოადგენს ევრორეგიონ ტიროლ სამხრეთ ტიროლ ტრენტოს რეგიონის ერთ ერთ მთავარ თავისებურებას წარმოადგენს ის გარემოება რომ ეს ავტონომური რეგიონი თავის თავში მოიცავს ტრენტინოს და ბოლცანოს პროვინციებს რომელთაც თავის მხვრივ ასევე გააჩნიათ ავტონომიური ხასიათი რეგიონის საკანონმდებლო ორგანოა რეგიონული პარლამენტი რომელიც ახორციელებს საკანონმდებლო უფლებამოსილებას რეგიონისათვის მიკუთვნებულ საკითხებზე და ასევე სხვა ფუნქციებს რომელიც დადგენილია კონსტიტუციით რეგიონის სტატუტითა და იტალიის რესპუბლიკის სხვა კანონებით რეგიონიული პარლამენტი შედგება ტრენტოს პროვინციის ლანდტაგის წევრებისა და ბოლცანოს პროვინციის ლანდტაგის წევრებისაგან მის შემადგენლობაში წევრია მათ შორისაა ტრენტოს ლანდტაგის წევრი ტრენტოს პროვინციის პრეზიდენტი და ბოლცანოს ლანდტაგის წევრი რეგიონული პარლამენტს ხელმძღვანელობს რეგიონული პარლამენტის პრეზიდენტი რეგიონული პარლამენტის პრეზიდენტს ორ ვიცე პრეზიდენტსა და მდივნებს თავის წევრთაგან ირჩევს რეგიონული პარლამენტი პრეზიდენტისა და ვიცე პრეზიდენტების უფლებამოსილების ვადა შეადგენს ორწელიწად ნახევარს რეგიონული პარლამენტის საქმიანობის პირველი თვის განმავლობაში პრეზიდენტი აირჩევა იტალიურ ენოვანი რეგიონული პარლამენტის წევრთაგან ხოლო მომდევნო პერიოდის განმავლობაში გერმანულენოვანთაგან რეგიონის აღმასრულებელი ორგანოა რეგიონის მთავრობა მთავრობას ხელმძღვანელობს პრეზიდენტი რომელიც მთავრობის სხვა წევრებთან ერთად აირჩევა რეგიონის პარლამენტის მიერ ფარული კენჭისყრით ხმათა აბსოლიტური უმრავლესობით რეგიონული მთავრობის ჯუნტას შემადგენლობა პროპორციული უნდა იყოს რეგიონულ პარლამენტში წარმოდგენილი ენობრივი ჯგუფების ამასთან ერთი ვიცე პრეზიდენტი უნდა განეკუთვნებოდეს იტალიურ ენაზე მოლაპარაკე ჯგუფს ხოლო მეორე გერმანულ ენაზე მოლაპარაკეს პრეზიდენტი და რეგიონული მთავრობის წევრები თანამდებობაზე განმწესდებიან რეგიონული პარლამენტის უფლებამოსილების ვადით აღნიშნული ვადის ამოწურვის შემდეგ ისინი ანხორციელებენ მხოლოდ მიმდინარე გადაუდებელ ადმინისტრაციულ საქმიანობას მანამდე სანამ ახალი რეგიონული პარლამენტის მიერ არ იქნება არჩეული ახალი პრეზიდენტი და მთავრობის ახალი წევრები რეგიონი შედგება ორი პროვინციისაგან იტალიურენოვანი ტრენტო და გერმანულენოვანი ბოლცანო ბოლზენი ეს უკანასკნელი ტიროლის ნაწილია რომელიც წელს იტალიამ და ავსტრიამ გაიყვეს ადიჯეს ხეობა მიემართება ალპებისაკენ რომელიც ბრენერის უღელტეხილით უკავშირდება ავსტრიას პარიზი პაღი საფრანგეთის დედაქალაქი და ქვეყნის უდიდესი ქალაქია ასევე ადმინისტრაციული ცენტრი ილ დე ფრანსის რეგიონის რომელიც მოიცავს პარიზსა და მის შემოგარენს პარიზი ევროპის წამყვანი კულტურული ბიზნეს და პოლიტიკური ცენტრია დამახასიათებელი ნეოკლასიკური არქიტექტურითა და მისი გავლენით მოდასა და ხელოვნებაზე მეტსახელად სინათლის ქალაქი პარიზი მე საუკუნიდან მოყოლებული ყველაზე რომანტიკული ქალაქის რეპუტაციით სარგებლობს მდებარეობს რა ჩრდილო ცენტრალურ საფრანგეთში მდ სენის ნაპირებზე პარიზი მდიდარია მუზეუმებით გალერეებით რესტორნებითა და ღამის კლუბებით პარიზის ყველაზე ცნობილი სიმბოლოა სენის ნაპირას მდებარე მეტრი სიმაღლის ყავისფერი ლითონის ეიფელის კოშკი პარიზის ადმინისტრაციულ საზღვრებში წლის მონაცემებით ადამიანი ცხოვრობდა თუმცა ბოლო საუკუნის განმავლობაში ქალაქი გაიზარდა და მნიშვნელოვანწილად გაფართოვდა ამჟამად პარიზის ურბანულ ნაწილში დაახ მილიონი მცხოვრებია აგლომერაციაში კი მილიონი პარიზი და ილ დე ფრანსის რეგიონი აწარმოებს საფრანგეთის სიმდიდრის მეოთხედზე მეტს და მისი ეშპ დაახ მილიარდი მილ ამ დოლარი იყო წელს ახლომდებარე ლა დეფანსის ბიზნეს უბნის ჩათვლით პარიზში განლაგებულია ფრანგულ კომპანიათა თითქმის ნახევარის შტაბ ბინები ისევე როგორც მრავალ საერთაშორისო ფირმათა და ორგანიზაციათა წარმომადგენლობები პარიზის თავდაპირველი ლათინური სახელი იყო ან რომელიც მოგვიანებით შემოკლდა მხოლოდ ით სახელწოდება მომდინარეობს გალიური პარიზიის ტომიდან რომლის სახელი შესაძლოა კელტურ გალიური სიტყვა პარიოს იყოს რაც ქვაბს ნიშნავს თუმცა ეს მხოლოდ ვარაუდია პარიზი ასევე შესაძლოა წარმოებული სიტყვა იყოს კელტური ენიდან პარიზიო რაც მუშა ხალხს ან ხელოსნებს ნიშნავს პარიზს აქვს მრავალი ზედმეტსახელი როგორიცაა სიყვარულის ქალაქი მაგრამ ყველაზე განთქმულია სინათლის ქალაქი ზედმეტსახელი სინათლე მიიღო უფრო პირდაპირი გაგებით როდესაც პარიზი გახდა ევროპის ერთ ერთი პირველი ქალაქი რომელსაც ქუჩები გაზის სანათებით ჰქონდა განათებული წლიდან იყო პარიზის პირველი გაზით განათებული გამზირი მე საუკუნის შუა ხანებიდან პარიზი ცნობილი იყო როგორც პარიზულ სლენგში ე ი მე ვარ პანამიდან მცხოვრებლები ცნობილი არიან როგორც პარიზელები ხოლო ფრანგულად და პარიზელებს ასევე ეძახდნენ და ტერმინი პირველად გამოყენებული იქნა წელს პარიზის რეგიონის გარეთ მცხოვრებთა მიერ პარიზის საზღვრები ე წ პერიფერიული ბულვარით რკალური ავტოსტრადით არის შემოფარგლული ხანდახან პარიზის დასავლეთით მდებარე ბულონის ტყესა და აღმოსავლეთით გაშენებულ ვენსენის ტყესაც ქალაქის ტერიტორიას აკუთვნებენ ამ ტყეპარკების ჩათვლით ქალაქის მოედანი კმ ს შეადგენს მათ გარეშე კი კმ ს სენა პარიზს სამხრეთ აღმოსავლეთიდან ჩრდილო დასავლეთით ჰკვეთს მარჯვენა ჩრდილოეთ ნაპირზე მონ მარტრის ბორცვები ჭარბობს მარცხენა ნაპირის ვერტიკალად კი მონპარნასი გვევლინება ქალაქის ცენტრში მდინარე სენა ოთხად განიტოტება და ორ კუნძულს სიტესა და სენ ლუის ჰქმნის კიდევ ერთი კუნძული ლებიაჟი ბორცვების სამხრეთით მდებარეობს პარიზის ტერიტორიაზე მუდმივი ცხოვრების პირველი კვალი ჩვენს ერამდე წლით თარიღდება კელტი სენონების ტომის ქვეჯგუფი ცნობილი მენავეები და მოვაჭრეები პარიზიები მდინარე სენის მიდამოებში ქრისტეშობამდე წლით ადრე დასახლდნენ რომის დასავლურმა კამპანიებმა პარიზის აუზი ჩვ წთ აღმ დე წელს დაიპყრო რომაელთა მუდმივი ჩასახლებაც იმავე საუკუნეში იწყება კერძოდ მარცხენა ნაპირზე სენტ ჟენევიევის ბორცვზე და ილ დე ლა სიტეს კუნძულზე ქალაქს იმხანად ლუტეცია ერქვა შემდგომ კი გალურის გავლენით ლუტეცი დაერქვა გალო რომანულ ეპოქაში ქალაქი თანდათან დაწინაურებას განიცდის ჩნდება პირველი სასახლეები აბანოები ფორუმი ტაძრები თეატრები და ამფითეატრიც კი რომის იმპერიის დაცემამ და გერმანიკულმა შემოსევებმა პარიზი ისევ განუვითარებლობის ხანაში გადაისროლა და ერთ კუნძულზე მდებარე ბუნებრივ ციხესიმაგრეს დაამსგავსა ლუტეციას პარიზი სწორედ რომის იმპერიის ოკუპაციის ბოლო ხანებში ეწოდა ახ წ წელს პარიზი ფრანკთა მეფის ხლოდვიგ ის სამეფოს დედაქალაქია ხლოდვიგ მა დააარსა ქალაქში პირველი კათედრალი და სააბატო ანტიკურ პერიოდსა და შუა საუკუნეებში უამრავი ომების ეპიდემიებისა და მასობრივი შიმშილის გამო ქალაქის მოსახლეობა საგრძნობლად მცირდებოდა მაგალითად წლის ქოლერამ ადამიანი იმსხვერპლა საუკუნის ინდუსტრიალიზაციამ მოსახლეობის საგრძნობი ზრდა გამოიწვია წელს მოსახლეობამ მილიონს მიაღწია ეს ციფრი პარიზის ისტორიაში დღემდე რეკორდულია დღეისათვის პარიზში ორ მილიონზე ოდნავ მეტი ადამიანი ცხოვრობს იგულისხმება ძველი ქალაქი საპირისპირო სიტუაციაა გარეუბნებსა და სატელიტ დასახლებებში სადაც წელს მხოლოდ მლნ ადამიანი ცხოვრობდა წელს კი მლნ იმის ხარჯზე რომ პარიზელთა დიდი ნაწილი პენსიაზე გასვლის შემდეგ გარეუბნებში ან საფრანგეთის სამხრეთით გადადის საცხოვრებლად პარიზი საკმაოდ ახალგაზრდა ქალაქს წარმოადგენს აქ ცხოვრობს დაუქორწინებელთა უდიდესი რაოდენობა საშუალო პარიზული ოჯახი ადამიანისგან შედგება ფერტილობის კოეფიციენტი შეადგენს ს რადგან პარიზული ოჯახების დიდ ნაწილს მხოლოდ ერთი შვილი ჰყავს წლის მდგომარეობით შობადობის კოეფიციენტი შეადგენს სიკვდილიანობისა კი ამგვარად მოსახლეობის ბუნებრივი მატება ია ხოლო საერთო ამდროისათვის პარიზში ზე მეტი უცხოელი ცხოვრობს რაც ქალაქის მოსახლეობის ს შეადგენს ემიგრანტების დიდ ნაწილს პორტუგალიიდან ალჟირიდან მაროკოდან და ევროპისა და აფრიკის სხვადასხვა ქვეყნებიდან ჩასულები წარმოადგენენ მოსახლეობის ქრისტიანია კათოლიკეა ამათგან უმეტესობა ლათინური ყაიდის კათოლიკეა ზოგიერთი სომხური და ბიზანტიური ეკლესიების მრევლია პარიზში კათოლიკური თემია აქედან მართლმადიდებლური სინაგოგა პარიზში იუდეველია და მეჩეთია მუსულმანისთვის უმეტესობა სუნიტია პარიზი საფრანგეთის ეკონომიკის უმნიშვნელოვანესი ცენტრია ქვეყნის სამრეწველო საწარმოების თითქმის მეოთხედს მეტროპოლიაში საკუთარი შტაბ ბინები აქვს გახსნილი სამუშაო ადგილების მომსახურების სფეროზე მოდის იმის მიუხედავად რომ მრეწველობა ქალაქის საზღვრებს სულ უფრო შორდება ასი ათასამდე სამუშაო ადგილის შექმნა მაინც შეუძლია პარიზელთათვის ამდენიმე სამუშაო ადგილი მოდის მცირე საწარმოებზე სერვისის სფერო წარმოება მშენებლობა და კვება განვითარებულია ტურისტული ბიზნესიც წელს ჩინელმა ტურისტებმა მლნ ევრო დახარჯეს პარიზის უბეგრო მაღაზიებში იაპონელებმა მლნ ევრო რუსებმა მლნ ევრო ამერიკელებმა მლნ ევრო პარიზში ფრანგული ბანკების სადაზღვევო კომპანიებისა და სხვადასხვა სახის საფინანსო დაწესებულებების დიდი ნაწილია განლაგებული საფრანგეთის უმთავრესი სატელეკომუნიკაციო კომპანიებიც უმთავრესად პარიზშია თავმოყრილი პარიზშია ასევე უმსხვილესი ყოველდღიური გამომცემლობა და კიდევ არაერთი გამოცემა დღეისათვის პარიზი იან წლებში გახსნილი ბიზნეს გარეუბან დეფანსიანად ევროპაში ერთ ერთ უმსხვილეს სავაჭრო ცენტრს წარმოადგენს ფრანგული და საერთაშორისო ფირმების დიდი ნაწილის ქალაქში თავმოყრის წყალობით პარიზი ეშპ თითქმის მესამედს უზრუნველყოფს უმუშევრობის დონე ტოლია ქვეყანაში არსებული უმუშევრობის საშუალო დონისა პარიზის როლი როგორც საერთაშორისო ტურისტული და სავაჭრო ცენტრისა ბოლო ასწლეულის მანძილზე შესამჩნევად გაიზარდა უკანასკნელი რამდენიმე დეკადის განმავლობაში პარიზი ჩქაროსნული ტრანსპორტის ცენტრი გახდა დაწყებული სახმელეთო სარკინიგზო საავტომობილო გადამზიდავებიდან დასრულებული საჰაერო ტრანსპორტით პარიზს ორი საერთაშორისო აეროპორტი ემსახურება ქალაქ პარიზისა და მისი რეგიონის საზოგადოებრივ ტრანსპორტს სინდიკატი დე ტრანსპორტ დილ დე ფრანსი აწესრიგებს სინდიკატის დაქვემდებარებაშია პარიზის შიდა და საგარეუბნო ავტობუსები ასევე მეტრო პარიზი ქვეყნის უმსხვილესი სატრანსპორტო კვანძია ისტორიულად საფრანგეთისთის მნიშვნელოვანი გზები პარიზიდან გადიოდა რადიუსებით და დღეს დღეობითაც ეს რადიუსები საფრანგეთის საავტომობილო რუკებზე კარგად ჩანს ქალაქიდან ყველა შესაძლოა მიმართულებით გადის გზები ლილისკენ რეიმსისკენ დიჟონისკენ ლიონისკენ ნევერისკენ ორლეანისკენ რუანისკენ და ამიენისკენ ქალაქის ირგვლივ აშეენებულია წრიული გზა რომელსაც ზოლიანი სავალი ნაწილი აქვს ორივე მიმართულებით კიდევ ორი წრიული გზა და რაც საშუალებას აძლევს სატრანზიტო მძღოლებს პარიზს შემოუარონ ქალაქში შეუსვლელად პარიზს ემსახურება სამი საერთაშორისო აეროპორტი პარიზის სადგურების სარკინიგზო ხაზები დედაქალაქს საფრანგეთის ყველა რეგიონთან და მეზობელ ქვეყნებთან აკავშირებს სადგურებს შორის კავშირი საკმაოდ ოპერატიულად მყარდება საზოგადოებრივი ტრანსპორტის კარგად გაწერილი განრიგით ტვირთების გადასაზიდად გამოიყენება სადგურები ლე ბურჟე იმავე სახელწოდების მქონე კომუნაში განლაგებული და მისგან გამავალი დიდი წრიული გზით პარიზის ყველაზე სწრაფ და მოსახერხებელ გადამყვანად სახელდება მეტრო რომელიც ხაზისგან შედგება და საერთო სიგრძით კმ ია რაც მას მსოფლიოში ერთ ერთი უდიდესი მეტროპოლიტენის სახელს ანიჭებს ასევე არსებობს რეგიონული ექსპრეს მეტრო ელმავლების ხაზები პარიზში მიწისქვეშ გაედინება და მეტროს ხაზებს კვეთს ის ქსელი ხუთი ხაზისგან შედგება და ასოებით არის აღნიშნული პარიზში ფართო საავტობუსო ქსელია რომელიც არა მხოლოდ ჩვეულებრივ მარშრუტებს მოიცავს არამედ სპეციალურ ხაზებსაც რაც პარიზის ტურისტული ადგილების მოსანახულებლად გამოიყენება ართც თუ დიდი ხნის წინათ პარიზში გაჩნდა შესაძლებლობა ქალაქის ველოსიპედით მოვლისა ქალაქის თითქმის ყველა წერტილში ავტომატიზებული ველოსადგომები არის განლაგებული საფრანგეთის ყველაზე პრესტიჟული სასწავლებლები პარიზში მდებარეობს პარიზის ყველაზე ცნობილი უნივერსიტეტი სორბონა წელს იქნა დაარსებული რობერ დე სორბონის მიერ ღარიბი სტუდენტებისთვის ღვთისმეტყველების სწავლების მიზნით უნივერსიტეტმა სახელწოდება მხოლოდ საუკუნეში მიიღო და ქალაქსა და სრულიად ქვეყანაში ყველაზე პოპულარულ სასწავლებლად იქცა სორბონის გარშემო ლათინური უბანი დაარსდა რომლის სახელიც სხვადასხვა სტუდქალაქებმაც გადაიღეს წელს რეფორმირების შედეგად პარიზის უნივერსიტეტი დამოუკიდებელ უმაღლეს სასწავლებლად გაიყო პარიზში ასევე მდებარეობს საფრანგეთის ინსტიტუტი რომელიც აკადემიისგან შედგება ამათგან ყველაზე ცნობილია საფრანგეთის აკადემია რომელიც ინსტიტუტის ნაწილი წელს გახდა ფრანგული აკადემია ვალენტენ კონრადის მიერ წელს დაარსებული პარიზის ლიტერატურული წრისგან ჩამოყალიბდა უმაღლესი სასწავლებლის სტატუსი აკადემიამ წელს მიიღო ასევე პრესტიჟულ სასწავლებლადაა მიჩნეული კოლეჟ დე ფრანსი პოლიტექნიკური სკოლა უმაღლესი ნორლმალური სკოლა კათოლიკური ინსტიტუტი სამთო ინსტიტუტი და მართვის ეროვნული ინსტიტუტი პარიზის ყველაზე დიდი ბიბლიოთეკა მეფე კარლ ის მიერ წელს ლუვრში საკუთარი წინგთსაცავისგან დაარსებული ბიბლიოთეკაა დაარსებისას ბიბლიოთეკაში მხოლოდ მანუსკრიპტი ინახებოდა რადგანაც იმდროის ტრადიციების თანახმად მონარქის გარდაცვალების შემდეგ მისი ყველა საბუთი ნადგურდებოდა ეს წესი ლუდოვიკ მ დაარღვია რომლისგანაც ფონდის გაფართოება დაიწყო წელს პრეზიდენტმა ფრანსუა მიტერანმა ბიბლიოთეკისთვის ახალი შენობის აშენების შესახებ გააკეთა განცხადება ამჟამად ბიბლიოთეკა მლნ ბეჭდურ გამოცემას მოითვლის პარიზში არის პარიზის უნივერსიტეტი კოლეჟ დე ფრანსი უმაღლესი პრაქტიკული სკოლა ეროვნული პოლიტექნიკური ინსტიტუტი პასკალის კათოლიკური ინსტიტუტი ზე მეტი ე წ დამოუკიდებებლი ინსტიტუტი ორი კონსერვატორია დრამატული ხელოვნების და მუსიკალური ლუვრის სკოლა ნატიფი ხელოვნების უმაღლესი ეროვნული სკოლა და სხვა პარიზი სამეცნიერო ცენტრებითა და დარგობრივი აკადემიების სიმრავლით გამოირჩევა აქვეა ქვეყნის უდიდესი ბიბლიოთეკები ეროვნული არქივი და ეროვნული ბიბლიოთეკა მსოფლიოს ერთ ერთი უდიდესი მუზეუმი ლუვრი კარნავალეს თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმები როდენის გიმეს აზიის მრავალი ქვეყნის კულტ ისტ ბალზაკისა და ვიქტორ ჰიუგოს მემორიალური მუზეუმები და სხვა საფრანგეთის დედაქალაქი თეატრალური სამყაროს უდიდესი ცენტრია აქ მუშაობს სამოცზე მეტი თეატრი მათ შორის წამყვანია გრანდ ოპერა კომედი ფრანსეზი ტეატრ დელ ესტ პარიზიენი დიდი ჯგუფი თეატრებისა განლაგებულია ე წ დიდ ბულვარებზე ებერტო რენესანსი ჟიმნაზი პორტ სენ მარტენი მიშოდიერი მატიურენი კომედი კომარტენი და სხვა დიდი პოპულარობით სარგებლობს საგარეუბნო თეატრები ფრანგული თეატრი ხელოვნების დემოკრატიული ფრთა ტეატრ დე ლა კომჲუნი სამსახიობო კადრების აღზრდას ემსახურება დრამატული ხელოვნების ეროვნული კონსერვატორია ენციკლოპედია ცოდნის წრე მეცნიერული გამოცემა ჩვეულებრივ ლექსიკონის სახით რომელიც ასახავს ადამიანის ცოდნისა და პრაქტიკული საქმიანობის ყველა ძირითად სფეროს უნივერსალური ენციკლოპედია ან რომელიმე ცალკეულ დარგს დარგობრივი ენციკლოპედია ტერმინი ენციკლოპედიის მნიშვნელობა ისტორიულად იცვლებოდა ანტიკურ ხანაში ენციკლოპედია აღნიშნავდა ე წ შვიდ თავისუფალ ხელოვნებას გრამატიკა რიტორიკა დიალექტიკა ანუ ლოგიკა გეომეტრია არითმეტიკა მუსიკა და ასტრონომია საუკუნეში დასავლეთ ევროპაში ენციკლოპედია დაახლოებით ნიშნავდა სხვადასხვა შინაარსის კრებულს შემდგომ თანდათან შეიძინა ცოდნათა კლასიფიკაციის მნიშვნელობა და მოგვიანებით გამოიკვეთა მისი დღევანდელი სახე სტრუქტურის მიხედვით ენციკლოპედია შეიძლება იყოს სისტემური როდესაც მასალა განლაგებულია დარგობრივად და ანბანური როდესაც მასალა განლაგებულია ანბანთრიგზე ენციკლოპედიური ხასიათის ნაშრომები გვხვდება ჯერ კიდევ ძვ წ ათასწლეულშის მეოთხედში ეგვიპტეში ძვ წ საუკუნეებში ჩინეთში თავისებური ტერმინოლოგიური ლექსიკონების სახით ძვ საბერძნეთში თავისი მრავალმხრივობით ენციკლოპედიური იყო დემოკრიტესა ძვ წ ძვ წ და არისტოტელეს ძვ წ ძვ წ ნაშრომები ძვ რომში ერთ ერთი პირველი ენციკლოპედია იყო მარკუს ტერენციუს ვარონის ძვ წ ძვ წ წიგნისაგან შემდგარი თხზულება დისციპლინები ყველაზე ადრეული არაბულენოვანი ენციკლოპედია არის უზბეკური წარმომავლობის ფილოსოფოსის ალ ფარაბის დაახლოებით მეცნიერებათა ნუსხა ტაჯიკმა მეცნიერმა იბნ სინამ დაწერა ენციკლოპედიური ტრაქტატი დონიშნომა ცოდნის წიგნი საუკუნის დასაწყისში ჩინეთში გამოიცა დიდი ენციკლოპედიური ლექსიკონი იუნ ლე და დიანი შუა საუკუნეების დასავლეთ ევროპიდან ჩვენამდე მოაღწია ბევრმა სხვადასხვა სისტემურმა ენციკლოპედიამ მ შ უდიდესი იყო ე წ დიდი სარკე შედგენილი დომინიკელი ბერის ვინცენტო ბოველის მიერ დაახლოებით საუკუნეებში შეიქმნა სისტემური ენციკლოპედიები როგორც ლათინურ ისე სხვა ენებზე საქართველოში ენციკლოპედიურ და ლექსიკოგრაფიულ საქმიანობას დიდი ხნის ტრადიცია აქვს ჯერ კიდეე შორეულ შუა საუკუნეებში ფილოსოფიურ თეოლოგიურ და საისტორიო ჰაგიოგრაფიულ თხზულებებს თითქმის ყოველთვის ერთვოდა ენციკლოპედიური ხასიათის კომენტარი სამეცნიერო ცნობების ტერმინების უცხოურ გეოგრაფიულ სახელთა განმარტებანი უხვად გვხვდება ეფრემ მცირის იოანე პეტრიწის არსენ იყალთოელისა და სხვა მოღვაწეთა ნაშრომებში შემორჩენილია იმავე ხანის თარგმნილ ლექსიკონთა ფრაგმენტები უდიდესი როლი ითამაშა ქართული საენციკლოპედიო ლექსიკოგრაფიული მეცნიერების განვითარებაში სულხან საბა ორბელიანის ქართულმა ლექსიკონმა საუკუნის მიწურულს ცნობილმა პოეტმა და მწიგნობარმა დავით რექტორმა ენციკლოპედიური მასალით შეავსო საბას ლექსიკონი ქართული საგანმანათლებლო ცოდნის ისტორიაში განსაკუორებული ადგილი უკავია იოანე ბატონიშვილის ენციკლთპედიურ ნაშრომს კალმასობას წლები რომელიც მოიცაეს მაშინდელი ცოდნის თითქმის ყველა დარგს წლებში ივანე როსტომაშვილის რედაქციით გამოვიდა მრაეალტომეულად განზრახული რუსულ ქართული ენციკლრპედიური ლექსიკონის პირეელი ოთხი წიგნი საუკუნის დასაწყისში მეცნიერებისა და კულტურის განეითარების დონემ ერთვნული ინტელიგენციის მომძლავრებამ კიდევ უფრო თვბლსაჩინო გახადა ქართული ენციკლოპედიის შექმნის აუცილებლობა რუსეთის უმაღლეს სასწავლებლებში მოღვაწე ქართველმა მეცნიერებმა ალექსანდრე ცაგარლის ვასილ პეტრიაშეილისა და ალექსანდრე სასანაშვილის მეთაურობით გადაწყეიტეს გამოეცათ საქაროეელოს ენციკლოპედია შეიქმნა ცნობილ მეცნიეროა და საზოგადო მოღვაწეთა საგანგებო ამხანაგობა შედგენილი იქნა გამოცემის ვრცელი პროგრამა მაგრამ მაშინდელ პირობებში ამ პატრიოტულ საქმეს განხორციელება არ ეწერა სამეცნიერო ლექსიეოგრაფიულმა მუშაობამ ორგანიზებული და სისტემატური ხასიათი მხოლოდ საბჭოთა ხელისუფლების წლებში მიიღო საუკუნეებში პოპულარული იყო პ ბეილის ისტორიული და კრიტიკული ლექსიკონი წელს ჯ ჰერისმა გამოსცა ტექნიკური ლექსიკონი ანუ ხელოვნებისა და მეცნიერების საყოველთაო ინგლისური ლექსიკონი პოპულარობით სარგებლობდა საუკუნის ფრანგ განმანათლებელ ფილოსოფოსთა შესანიშნავი ძეგლი ენციკლოპედია ანუ მეცნიერების ხელოვნებისა და ხელოსნობის განმარტებითი ლექსიკონი რომლის შექმნაში დიდი ღვაწლი მიუძღვის დ დიდროს მონაწილეობდნენ აგრეთვე შ მონტესკიე ვოლტერი ჟ ჟ რუსო და ლ დ ალამბერი წლებში შოტლანდიელმა მესტამბემ უ სმელიმ გამოსცა ინგლისის უდიდესი ეროვნული ენციკლოპედიის ბრიტანიკის სამტომეული დიდი გავრცელება პოვა ბროკჰაუზის სასაუბრო ლექსიკონმა რომელიც გამოვიდა გერმანიაში საუკუნის დამდეგს პოპულარული იყო აგრეთვე მაიერის ენციკლოპედიური ლექსიკონი საფრანგეთში მოწონებით სარგებლობს საუკუნის დიდი საყოველთაო ლექსიკონი რომლის რედაქტორი გამომცემელი იყო პ ლარუსი წლებში გამოვიდა დიდი ენციკლოპედია ტ პარიზი წლებში იტალიური ენციკლოპედია იტალიანა წლებში ესპანური ენციკლოპედია და სხვა საუკუნის ნახევარში აშშ ში გამოსცეს ახალი ამერიკული ენციკლოპედია წლებში გამოვიდა ენციკლოპედია რუსეთში საუკუნიდან არსებობდა გაუგებარი სიტყვების ლექსიკონები საუკუნეში გამოდიოდა ე წ რეალური გეოგრაფიული ისტორიული და სხვა ლექსიკონები წლებში გამოვიდა ენციკლოპედიური ლექსიკონი ტ გამოცემა ვერ დაამთავრეს წლებში გამოიცა საცნობარო ენციკლოპედიური ლექსიკონი ტომად ფ პავლენკოვის ერთტომეული ენციკლოპედიური ლექსიკონი წლებში პეტერბურგში გამოვიდა ბროკჰაუზისა და ეფრონის ენციკლოპედიური ლექსიკონი საყურადღებოა აგრეთვე გრანატის ენციკლოპედიური ლექსიკონი წლებში სსრკ ში გამოიცა დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია გამოცემა ტომად ხოლო წლებში მისი გამოცემა ტომად წლებში გამოიცა ენციკლოპედიური ლექსიკონი ტომად გამოცემა ტომად წლებში სამჯერ მცირე საბჭოთა ენციკლოპედია გამოვიდა დარგობრივი ენციკლოპედიები ტექნიკური ენციკლოპედია ტომად დამატებითი ტომით თანამედროვე ტექნიკის ენციკლოპედია მშენებლობა ტომად წარმოების ავტომატიზაცია და სამრეწველო ელექტრონიკა ტომად ფიზიკის ენციკლოპედიური ლექსიკონი ტომად მოკლე ქიმიური ენციკლოპედია ტომად სასოფლო სამეურნეო ენციკლოპედია გამოცემა ტომად დიდი სამედიცინო ენციკლოპედია ტომად გამოცემა ტომად ლიტერატურული ენციკლოპედია ტომად დაუმთავრებელი მოკლე ლიტერატურული ენციკლოპედია ტ ფილოსოფიური ენციკლოპედია ტომად საბჭოთა ისტორიული ენციკლოპედია ტომად პედაგოგიური ენციკლოპედია ტომად თეატრალური ენციკლოპედია ტომად მუსიკალური ენციკლოპედია ტომად საბავშვო ენციკლოპედია გამოცემა ტომად არსებობს მისი გამოცემის ქართული თარგმანი ქართული მასალის დართვით და სხვა საუკუნის იან წლებში სსრკ ის ცალკეულმა რესლუბლიკებმა გამოსცეს ენციკლოპედიები უკრაინული საბჭოთა ენციკლოპედია ტომად ბელორუსული საბჭოთა ენციკლოპედია ტომად ლიტვური მცირე საბჭოთა ენციკლოპედია ტომად ლატვიის მცირე ენციკლოპედია ტომად ესტონური საბჭოთა ენციკლოპედია ტომად სომხური საბჭოთა ენციკლოპედია მოლდავური საბჭოთა ენციკლოპედია ყაზახური საბჭოთა ენციკლოპედია ლიტვური საბჭოთა ენციკლოპედია აზერბაიჯანული საბჭოთა ენციკლოპედია და სხვა ქართულენოვან ელექტრონულ ენციკლოპედიებში ყველაზე მასშტაბურია ქართული ვიკიპედია რომელიც დღეისათვის სტატიას შეიცავს ინტერნეტის ფართოდ გავრცელებამ სტიმული მისცა ენციკლოპედიური ნაშრომების ვირტუალური ვერსიების შექმნას მათ შორის არის როგორც ფასიანი ასევე უფასო ენციკლოპედიები უკანასკნელი წლების უმნიშვნელოვანესი პროექტია ვიკიპედია თავისუფალი ენციკლოპედია რომელსაც რამდენიმე ათასი მოხალისე ქმნის რამდენიმე ათეულ ენაზე წინამდებარე სტატია ქართული ვიკიპედიიდანაა თანდათან სულ უფრო პოპულარული ხდება ქართული ელექტრონული სამედიცინო ენციკლოპედია იგი მოიცავს გვერგსა და სურათს და ეხება მედიცინის თითქმის ყველა სფეროს ქვემო საქსონია მხარე გერმანიაში ქვეყნის ჩრდილო დასავლეთ ნაწილში ფართობის მიხედვით მეორე ფედერალური მხარეა გერმანიაში ბავარიის შემდეგ მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ჰანოვერი შეიქმნა წელს ძველი ჰანოვერის ბრაუნშვაიგის ოლდენბურგის და შაუმბურგ ლიპეს შერწყმით ქვემო საქსონიას ჩრდილოეთში ბუნებრივი საზღვარი აქვს ჩრდილოეთის ზღვისა და მდინარე ელბეს ქვემო დინების სახით გამონაკლისია ამტ ნოიჰაუსი რომელიც ელბეს ჩრდილოეთ ნაპირზე მდებარეობს ასევე ჰამბურგის სამხრეთი ნაწილი ანკლავის სახით ქვემო საქსონიის მხარეშია მოქცეული ბრემენის ფედერალური მხარე ქალაქებით ბრემენითა და ბრემერჰაფენით სამხრეთ აღმოსავლეთ საზღვარი კვეთს ჰარცს ცენტრალური გერმანიის ქედს ჩრდილო აღმოსავლეთი და დასავლეთი ნაწილი ფართობის დაახლოებით ნაწილი ეკუთვნის ჩრდილოეთ გერმანიის დაბლობს ხოლო სამხრეთი ნაწილი ქვემო საქსონიის მთიანეთს ჩრდილო აღმოსავლეთში მდებარეობს ლიუნებურგის ვაკე ქვემო საქსონიაში სამხრეთიდან სამხრეთ აღმოსავლეთიდან ჩრდილოეთისაკენ ჩრდილო დასავლეთისაკენ მიედინება მდინარეები ემსი ვესერი ალერი და ელბე უმაღლესი მწვერვალია ვურმბერგი მ ჰარცში მთებისა და გორაკ ბორცვების უმრავლესობა მხარის სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს ყველაზე დაბალი წერტილი რომელიც ზღვის დონემდე მეტრზე მდებარეობს სოფელ ფრეეპსუმთანაა ქვემო საქსონიიის ეკონომიკური და ინფრასტრუქტურული განვითარებით გამოირჩევიან ქალაქები ჰანოვერი ბრაუნშვაიგი ვოლფსბურგი ჰილდესჰაიმი და სხვა ქვემო საქსონია ადმინისტრაციულად იყოფა ერთეულად აქედან რაიონია ათი თვითმმართველი ქალაქი ქვემო საქსონია მოქცეულია ევროპის ზომიერ კლიმატური სარტყყლის დასავლეთი ქარების ზონაში და წარმოდგენილია გარდამავალი ჰავა დასავლეთ ევროპის ზღვისა და აღმოსავლეთ ევროპის კონტინენტურ კლიმატს შორის ამ გარდამავლობის გამო მაშინ როდესაც ჩრდილოეთში ატლანტიკური და სუბატლანტიკური კლიმატია წლის განმავლობაში ტემპერატურის დაბალი ამპლიტუდით სამხრეთ აღმოსავლეთი ნაწილი უფრო კონტინენტური ჰავით ხასიათდება რაც იწვევს დიდ სხვაობას ზამთრისა და ზაფხულის ტემპერატურებს შორის ასევე დაბალ და წელიწადის სხვადასხვა დროს განსხვავებულ ნალექიანობას სუბკონტინენტური მრავალფეროვნება ყველაზე შესამჩნევია ვენდლანდში ვესერის მთიანეთსა და ჰელმშტედში ჰარცში აღნიშნულია ყველაზე მაღალი ნალექიანობა წლიური საშუალო ტემპერატურაა ალტენ ლანში და კლოპენბურგის რაიონში ქვემო საქსონიის მოსაზღვრე ფედერალური მხარეებია ბრემენი ჰამბურგი შლეზვიგ ჰოლშტაინი მეკლენბურგ წინა პომერანია ბრანდენბურგი საქსონია ანჰალტი თიურინგია ჰესენი და ჩრდილოეთი რაინ ვესტფალია გერმანიის არცერთ სხვა მიწას არ აქვს ამდენი მოსაზღვრე მხარე გარდა ადმინისტრაციული საზღვრებისა ქვემო საქსონიას გარე საზღვარიც აქვს ნიდერლანდებთან და ეკუთვნის ჩრდილოეთის ზღვის გერმანული ნაწილის სანაპირო ტერმინი ქვემო საქსონია როგორც რეგიონის სახელი ძალიან ძველია დღევანდელი ქვემო საქსონიის სახელი და გერბი მომდინარეობს ძველი გერმანული ტომებისგან საქსონებისაგან რომლებიც ხალხთა დიდი გადასახლების დროს საუკუნეში საკუთარი სამშობლოდან ჰოლშტაინიდან ელბეს გავლით სამხრეთისკენ ჩამოსახლდა იქ სადაც დღევანდელი ჩრდილო დასავლეთი გერმანია მდებარეობს დაახლოებით მე აუკუნისთვის მათ დაიკავეს საცხოვრებელი ადგილები დღევანდელ ქვემო საქსონიასა და მის მოსაზღვრე რაიონებში საქსონია ანჰალტისა და ვესტფალენის სასაზღვრო ტერიტორიები საქსონურ ტომთა საცხოვრებელი ტერიტორია დაახლოებით გაუდ იყოფოდა საქსონთა გავრცელების არეალში არ შედიოდა ფრიზები ადგილობრივ მცხოვრებთა ენა არის ქვემო საქსონური ერთ ერთი სახესხვაობა ქვემო გერმანული ენისა თავსართი ქვემო გერმ უკვე შუა საუკუნეებიდან გვხვდება ქვემო საქსონიის იმპერია და განასხვავებს ძველ საქსონიას ახალი ზემო საქსონიად წოდებული სამთავროსაგან დღევანდელი ქვემო საქსონიის დიდი ნაწილი საღვთო რომი იმპერიის დროს ქვემო რაინ ვესტფალიის რაიონში შევიდა საკუკუნეში საფუძველი ჩაეყარა კავშირს ჰანოვერსა და გაერთიანებულ სამეფოს შორის დღევანდელი ქვემო საქსონიის ტერიტორიაზე არსებობდა პატარ პატარა სამთავროები საკუთარი დინატსიებით ამ სამთავროების უმრავლესობას შეიცავდა ბრაუნშვაიგ ლიუნებურგის საჰერცოგო ყველაზე დიდხანს საკუთარი თვითმყოფადობა ავტონომიის სახით შეინარჩუნეს ჰანოვერის სამეფომ და შაუმბურგ ლიპემ წლიდან მათ თავისუფალი მხარეების მხარეების სტატუსი მიენიჭათ მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ თანამედროვე ქვემო საქსონიის ტერიტორია მთლიანად ბრიტანულ ზონაში მოექცა წლის აგვისტოს მიღებული დადგენილობით ყოფილი პრუსიის პროვინციის ჰანოვერის სახელწოდების მიხედვით დღევანდელ ქვემო საქსონიას ჰანოვერის მიწა ეწოდა ჰანოვერის მიწა შეიქმნა ბრაუნშვაიგის ოლდენბურგისა და შაუმბერგ ლიპეს გაერთიანებით ომის შემდგომ წლებში მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენდა დიდი რაოდენობით უსახლკარო ლტოლვილი რომლებიც მთელი მხარის ტერიტორიაზე თავშესაფარს ეძებდნენ ქვემო საქსონია მდებარეობდა გერმანელი ხალხით დასახლებული ტერიტორიების უკიდურეს დასავლეთში ხოლო აღმოსავლეთით ჰქონდა გრძელი საზღვარი საბჭოთა ზონასთან რაც უსახლკაროთა გადაადგილებას აფერხებდა წელსაც კი დამატებითი საცხოვრებელი სახლი იყო საჭირო ქვემო საქსონიის მხარეში ეკონომიკური წინსვლა განაპირობა ფოლკსვაგენ ჯგუფის შექმნამ რომელიც წლიდან ბრიტანელთა ზედამხედველობის ქვეშ სატრანსპორტო საშუალებებს აწარმოებდა და წლიდან ახლად დაარსებულ აღმოსავლეთ გერმანულ სახელმწიფოსა გფრ და თვითონ ქვემო საქსონიის მიწაზე გაჰქონდა თუმცა საერთო ჯამში ქვემო საქსონია წარმოადგენდა იმდროინდელი გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის ეკონომიკურად და სტრუქტურულად სუსტ მხარეს წლისთვის მომუშავეთა სოფლის მეურნეობით იყო დაკავებული სხვა გერმანულ მიწებზე კი ეს რიცხვი ს შეადგენდა ეკონომიკისათვის ხელსაყრელ დროსაც ქვემო საქსონიაში მცხოვრებ უმუშევართა წილი ყოველთვის მეტი იყო ფედერაციის საერთო საშუალო მაჩვენებელთან შედარებით წინათ ჰანოვერის კუთვნილი ამტ ნოიჰაუსი მაშინდელი დასახლებებით დელინი ჰაარი კაარსენი ნოიჰაუსი ელბე შტაპელი ზიუკაუ ზუმტე და ტრიპკაუ ასევე აღმოსავლეთი ნაწილი ახალი ბლეკედესი ახალი ვენდიშთუნი და ისტორიულად ჰანოვერის კუთვნილი ბოლდამი გარლიცის მუნიციპალიტეტში წლის ივნისს მეკლენბურგ წინა პომერანიის მხარიდან ქვემო საქსონიის ლიუნებურგის რაიონის შემადგენლობაში გადავიდა ამ დასახლებებისა და მუნიციპალიტეტებისაგან წლის ოქტომბერს შეიქმნა ახალი ამტ ნოიჰაუსის მუნიციპალიტეტი ედმუნდ ჰუსერლი დ აპრილი პროსნიცი გ აპრილი ფრაიბურგი გერმანელი ფილოსოფოს იდეალისტი ტრანსცენდენტალური ფენომენოლიგიის ფუძემდებელი სწავლობდა ლაიფციგში ბერლინსა და ვენაში ვარიაციათა აღრიცხვაში დისერტაციის დაცვის შემდეგ კ ვაიერშტრასის ასისტენტი იყო ფ ბრენტანოსა და კ შტუმპფის გავლენით ცდილობდა მათემატიკა ფსიქოლოგისტურად დაეფუძნებინა რიცხვის ცნების შესახებ არითმეტიკის ფილოსოფია ფილოსოფიის პროფესორი ჰალეში გეტინგენსა და ფრაიბურგში საიდანაც ფაშისტებმა ებრაელობის გამო დაითხოვეს გ ფრეგეს კრიტიკამ დააჩქარა ჰესერლის მიერ ფსიქოლოგიზმის უარყოფა მეცნიერებათა ფილოსოფიის დაფუძნების ახალი პოზიცია ჰუსერლმა ჩამოაყალიბა ლოგიკური გამოკვლევების ტომში ტომის გამო იგი ანტიფსიქოლოგიზმის მედროშედ აღიარეს ტომის გამო კი ფსიქოლოგიზმის დაცვა დააბრალეს რადგან დროსა და სივრცეში მოცემული ფაქტის ცვალებადობაში ინვარიანტული ზედროულის ძიების გზას დესკრიფციული ფაიქოლოგია უწოდა ჰუსერლი ცოდნის ობიექტურობის საფუძვლებს სუბიექტურობაში ობიექტების შესახებ ჩვენს ცოდნაში ეძიებდა რასაც ხელი შეუწყო მისმა შეხვედრამ ვ დილთაისთან განავითარა ფილოსოფიის როგორც მკაცრი მეცნიერების იდეა ეს იდეა დაიცვა შრომაში იდეები წმინდა ფენომენოლოგიისა და ფენომენოლოგიური ფილოსოფიისათვის დაწერა წიგნად გამოიცა პირველი ზოგადი შესავალი ფენომენოლოგიაში სხვები კი ჰუსერლის სიკვდილის შემდეგ ჰუსერლი არ კმაყოფილდებოდა მიღწეულით მუდამ ახალ დასაბუთებას ეძებდა თავისი ფენომენოლოგიისათვის იგი თანდათან მეტ როლს ანიჭებდა წმინდა სუბიექტურობას როგორც ჩვენი ცოდნის მაკონსტიტუირებელს ამგვარი ტრანსცენდენტალური იდეალიზმით მას სურდა დაედგინა ბ ბოლცანოს გავლენით გაზიარებული თავისთავადი ჭეშმარიტების ბუნება თუმცა არც ეს და არც თავად საგნებისაკენ სწრაფვა არ ნიშნავდა ჰუსერლისთვის ცნობიერების ინტენსიურობას ამიტომ მისი ფენომენოლოგია ტრანსცენდენტალური ეგოლოგიის მოძღვრება აბსოლუტური მეს შესახებ სახეს იღებს სუბიექტი ფენომენებს როგორც ცნობიერების ნაკადს მყარ ელემენტების არსების ჭვრეტით აყალიბებს ჰუსერლი ამ მიზნით ითვისებს რ დეკარტის ი კანტისა და სხვათა შეხედულებებს სხვა შრომებში ჰუსერლი ცდილობს ახლებურად დაასაბუთოს ის შეხედულებანი რომლებიც მოცემულია მის ძირითად ნაშრომში იდეები ეგზისტენციალიზმის აღმოცენების შემდეგ ჰუსერლი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა საკუთარი მეთოდით გაგებულ ემპირიულ ადამიანს და სოციალურ გარემოს ამის შედეგია ნაშრომი ევროპული მეცნიერების კრიზისი და ტრანსცენდენტალური ფენომენოლოგია ჰუსერლის გავლენას განიცდიდნენ კ იასპერსი მ ჰაიდეგერი ნ ჰარტმანი მ შელერი ჟ პ სარტრი მ მერლო პონტი და სხვები ოციანი წლების დასაწყისში ჰუსერლის სემინარების აქტიური მონაწილე იყო პროფ კ ბაქრაძე ჰუსერლის კვლევის ცენტრი მრავალ ქვეყანაშია არქივი და გამომცემლობა ლუვენში სოხუმი ადრინდელი ქართული სახელწოდება ცხუმი ქალაქი საქართველოში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის დედაქალაქი და სოხუმის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი შავიზღვისპირა კურორტი აფხაზეთის ომამდე იყო საქართველოს ერთ ერთი მნიშვნელოვანი სამრეწველო სატრანსპორტო კულტურული და საკურორტო ტურისტული ცენტრი მოქმედებდა ნავსადგური რკინიგზის ორი სადგური და აეროპორტი ომის შემდეგ ქალაქმა დაკარგა თავისი წინანდელი მნიშვნელობა ამჟამად ქალაქზე ფაქტობრივ კონტროლს ახორციელებს ე წ აფხაზეთის რესპუბლიკა და წარმოადგენს მის დედაქალაქს სოხუმი გაშენებულია უმთავრესად მდინარეების გუმისთისა და კელასურის ქვემო დინებათა შორის მოქცეულ დაბლობ ვაკეზე მისი სამხრეთ აღმოსავლეთი ნაწილი მდინარეებს ბესლეთსა და კელასურს შორის მდებარე ვიწრო სანაპირო დაბლობ ვაკეზე ქალაქის დასახლება ვრცელდება გორაკ ბორცვებზე რომლებიც ზღვისპირა ვაკეს ჩრდილო აღმოსავლეთით ესაზღვრება სოხუმის ფართობია კმ წლის მონაცემებით განაშენიანებული იყო ქალაქის მდინარები გუმისთა კელსაური და ბესლეთი შავ ზღვას ერთვიან ქალაქის ფარგლებში და მის სიახლოვეს ქალაქსა და მის მოდამოებში გავრცელებულია მრავალგვარი სუბტროპიკული მცენარე ჭარბობს ხელოვნურად გაშენებული პარკები და ციტრუსოვანთა ნარგავები სოხუმში მრავალი პარკია მათგან აღსანიშნავია სოხუმის ბოტანიკური ბაღი და სინოპის დენდროპარკი სადაც ზე მეტი სახეობის მცენარეა იქვე არის სპილოს პალმის ხეივანი წლის მონაცემებით ქალაქში გამწვანებული იყო ჰა ჰავა ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკულია იცის თბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული იანვრის საშუალო ტემპერატურაა აგვისტოსი ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა ნალექების წლიური რაოდენობაა მმ მზის ნათების ხანგრძლივობა საათი ყინვები იშვიათია თოვლი იშვიათად მოდის და მალე დნება ჰაერის შეფარდებითი სინოტივეა ზაფხულში ქალაქის ძველ სახელწოდებაა ცხუმი ცხომი რაც ეტიმოლოგიურად მომდინარეობს სავარაუდოდ რცხილას სვანურად ცხჳიმრა ცხჳიმ კოლხ ცხიმური ან თევზის კოლხ ჩხომი სახელებიდან ქართული ცხუმიდან მიღებულია მისი თურქიზებული ფორმა სუხუმ თურქ რამაც შემგდომში ფართო გავრცელება ჰპოვა სხვადასხვა ენებში მათ შორის თავად ქართულში ქალაქს აფხაზურად ეწოდება აყჿა სოხუმის მიდამოები დასახლებული იყო ძველი ქვის ხანიდან ამ პერიოდის არქეოლოგიური ძეგლებია აჰბიუქი და გუად იხუ ეს სამოსახლოები გორაკ ბორცვებზე განლაგებული წრიული ნაგებობებია სადაც აღმოჩნდა იმ პერიოდისთვის დამახასიათებელი ჭურჭლის იარაღის და საყოფაცხოვრებო ნივთების დიდი რაოდენობა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანიდან აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის მნიშვნელოვან პუნქტად იქცა ძველი წელთაღრიცხვით საუკუნეში მილეთელმა ბერძენმა ვაჭრებმა აქ დააარსეს სავაჭრო ქალაქი რომელსაც დიოსკურია უწოდეს ამ სახელწოდებას უკავშირებენ არგონავტთა ლაშქრობის მონაწილე ტყუპი ძმების კასტორისა და პოლიდევკეს რომლებსაც ძველ სამყაროში უწოდებდნენ დიოსკურებს აპოლონოს როდოსელის არგონავტიკის მიხედვით ისინი თან ახლდნენ იასონს კოლხეთში მოგზაურობისას არის მოსაზრება რომლის მიხედვითაც დიოსკურია ადგილობრივი კოლხური ლაზ მეგრული წარმოშობის სახელია დიო დია დედა ქალღმერთი სკური წყალი მდინარე ანუ წყლის დედა მდინარის ქალღმერთი დიოსკურიის ნანგრევები ამჟამად მოქცეულია წყალქვეშ სოხუმის ყურეში დიოსკურია იმართებოდა დიდვაჭარი ოლიგარქების მიერ აღმოჩენილია ამ პერიოდის რამდენიმე განძი რაც მიუთითებს დასახლების მაღალ ეკონომიკურ და მატერიუალურ განვითარებას ელინისტური პერიოდის შემდეგ ქალაქი დროებით დაკნინდა მისი შემდგომი აღმავლობა უკავშირდება პონტოს მეფე მითრიდატე ევპატორს რომელმაც კოლხეთს დაპყრობის შემდეგ პროვინციულ ცენტრად დიოსკურია არჩა სადაც მან ააგო რეზიდენცია და ჭრიდა მონეტებს რომაელებთან დამარცხებული მითრიდატე ძვ წ წწ ში სწორედ დიოსკურიაში იმყოფებოდა დიოსკურია საბოლოოდ გაანადგურა მითრიდატეს შვილმა მახარემ რომელიც ძვ წ წელს თავს დაესხა კოლხეთს ბრძლაში დაამარცხა და მოკლა კოლხეთს მეფე არისტარქე და აფხაზეთის მხრიდან შემოჭრილმა ყველა დასახლება გაანადგურა რაც სანაპიროზე შეხვდა ქალაქ სურიუმამდე ვანი ძვ წ საუკუნეში რომის იმპერიამ დაიპყრო პონტოს სამეფო და შავი ზღვის სანაპირო მათ დიოსკურიის ადგილას წელს ააგეს ციხე ქალაქი და მას სებასტოპოლისი უწოდეს აქ იდგა რომაელთა ერთი კოჰორტა რომელიც შედიოდა რომის ლეგიონის შემადგენლობაში სებასტოპოლისი ძველი დიოსკურიის მესამე აღმავლობა იყო ფლავიუს არიანეს მოგზაურობისას იგი აღწერილია როგორც კარგად გამაგრებული ქალაქი სადაც გაცხოველებული ვაჭრობა მიმდინარეობს და მეზობელი ტომებისთვის სასიცოცხლო ეკონომიკურ ზონას წარმოადგენს შავი ზღვისპირეთში გუთების შემოსევების პერიდში წწ სებასტოპოლისს ორჯერ დაეხნენ თავს ზღვვიდან და წელს პირველად რომაელებმა შეძლეს მათ მოგრიება თუმცა მეორე შემოსევისას გუთებმა გარნიზონი ამოწყვიტეს და ქალაქი გაძარცვეს რომის დასუსტების შემდეგ დაახლ საუკუნიდან ქალაქი გახდა აფშილეთის სამთავროს მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი საუკუნის დასაწყისში სოხუმი ბიზანტიის იმპერიამ დაიქვემდებარა ბიზანტიელებმა ისარგებლეს ლაზების და აფშლების კონფლიქტით და აქ გარნიზონი ჩააყენეს ეგრისის დიდი ომის მიმდინარეობისას ბიზანტიის იმპერატორმა იუსტინიანე მა გაიყვანა ჯარები სოხუმიდან და დაარღვია მისი სიმაგრე წელს კი მანვე აღადგინა ქალაქი და ციხესიმაგრე სოხუმი კვლავ დაწინაურდა საუკუნის ბოლომდე სოხუმი აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში ბიზანტიელთა ერთ ერთი საყრდენი პუნქტი იყო წელს ქალაქი დაარბია არაბთა ლაშქარმა მარვან იბნ მუჰამადის მურვან ყრუ სარდლობით საუკუნის ბოლოდან აფხაზთა სამეფოს შექმნის შემდეგ სოხუმი ცხუმის საერისთავოს ცენტრი გახდა აქვე იყო საეკლესიო კათედრალი აყვავება განიცადა საუკუნეებში საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში პერიოდში ბაგრატიონებმა დიდ ყურადღებას იჩენდნენ ქალაქის მიმართ აქ მათ ააგეს საკათედრო რეზიდენცია საზაფხულო სასახლე და სოხუმის ყველაზე მძლავრი ციხე ბაგრატის ციხე რომელიც წელს ააგო ბაგრატ მ ქალაქი იქცა მნიშვნელოვან სავაჭრო ეკონომიკურ ცენტრად საუკუნის დასაწყისში გენუის რესპუბლიკამ დააარსა სავაჭრო ფაქტორია სოხუმში ისევე როგორც ფოთსა და გონიოში ფაქტორია ფუნქციონირებდა წლამდე მან დიდი როლი ითამაშა საქართველოს ეკონომიკურ ცხოვრებაში ფაქტორიას მართავდნენ გენუის დოჟის მიერ დანიშნული კონსულები საუკუნის მეორე ნახევარში ოსმალეთის იმპერიამ მეორედ აიღო ქალაქი ლამაზი მდებარეობის გამო მას მეორე სტამბოლს ეძახდნენ წელს ოსმალეთის იმპერიამ მეორედ აიღო ქალაქი ლამაზი მდებარეობის გამო ოსმალები სოხუმს მეორე სტამბოლს ეძახდნენ სოხუმი აფხაზეთში ოსმალთა ბატონობის დასაყრდენი გახდა წელს ოსმალებმა აქ არსებული ციხესიმაგრე კიდევ უფრო გაამაგრეს და სუხუმ კალე სოხუმის ციხე უწოდეს და წლებში ადგილი ჰქონდა ანტიოსმალურ აჯანყებებს მაგრამ ქალაქი ოსმალთა ხელში რჩებოდა წელს აჯანყების შემდეგ ქალაქი განთავისუფლდა მაგრამ მცირე ხნით ოსმალებმა იგი კვლავ დაიკავეს ოსმალთა ბატონობის ხანაში ქალაქი დაქვეითდა იგი ტყვეებით ვაჭრობის ერთ ერთი პუნქტი გახდა საუკუნის ბოლოდან სოხუმი აფხაზეთის მთავრების რეზიდენცია გახდა თუმცა შარვაშიძეებმა ვერ შესძლეს ქალაქისთვის ძველი მნიშვნელობის დაბრუნება და ქალაქი ოსმალების დაქვემდებარებაში რჩებოდა განვითარდა განათლება და კულტურა წლის მონაცემებით მოქმედებდა მდე სამეცნიერო დაწესებულება მათ შორის სოხუმის ეთერზეთოვანი კულტურების საცდელი სადგური და სოხუმის სუბტროპიკული კულტურების საცდელი სადგური ორი უმაღლესი სასწავლებელი მათ შორის სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი აგრეთვე პროფ ტექნიკური სასწავლებელი დრამატული თეატრი სოხუმის თეატრი და სოხუმის დრამატული თეატრი სახელმწიფო ფილარმონია კინოთეატრი ბიბლიოთეკა მუზეუმი ტელევიზია ამავე პერიოდში მოქმედებდა საავადმყოფო პოლიკლინიკა განვითარდა ტურიზმი მოქმედებდა ტურისტული ბაზა და ერთი პანსიონატი სანატორიუმები დასასვენებელი სახლები სასტუმროები და სააბაზანო მინერალური წყლების აბაზანებისთვის სოხუმი იყო მსხვილი სატრანსპორტო კვანძი სადაც თავს იყრიდა საჰაერო საზღვაო სარკინიგზო და საავტომობილო კომუნიკაციები ქალაქს ემსახურებოდა ბაბუშარის აეროპორტი რკინიგზის ორი სადგური ლეჩქოფის და კელასურის და ნავსადგური კარგად იყო განვითარებული საქალაქო ტრანსპორტი წელს ამოქმედდა სოხუმის ტროლეიბუსის სისტემა აფხაზეთის ომის პერიოდში სოხუმი ყველაზე ცხელი წერტილი იყო მასზე გადიოდა გუმისთის ფრონტი რომელსაც იცავდა ე ბრიგადა ქალაქმა ამ პერიოდში უამრავი თავდასხმა გადაიტანა ომი წლის სექტემბერს სოხუმის დაცემით დასრუდა თითქმის ერთი წლის მანძილზე განუწყვეტელი დაბომბვებისა და შეტევების შედეგად ქალაქი ძლიერ დაზიანდა მთლიანად განადგურდა ინფრასტრუქტურა ბრძოლების შედეგად ქალაქში განადგურდა ზე მეტი შენობა ომის შემდგომმა ეკონომიკურმა და დემოგრაფიულმა კოლაფსმა გაანადგურა ქალაქის ეკონომიკა მოსახლეობის მა დატოვა ქალაქი და საკუთარ ქვეყანაში იძულებით გადაადგილებულ პირად იქცა წლის სექტემბრიდან სოხუმი დე ფაქტო აფხაზეთის რესპუბლიკის დედაქალაქია რუსეთის იმპერიისა და საბჭოთა კავშირის დროს სოხუმი მრავალეთნიკური ქალაქი იყო წლებში ქალაქის მოსახლეობა ხუთჯერ გაიზარდა საბჭოთა პერიოდში იზრდებოდა ქალაქის მოსახლეობაში ქართველებისა და აფხაზების ხვედრითი წილი მოსახლეობის ზრდას განაპირობებდა არა მხოლოდ ბუნებრივი მატება არამედ მიგრაცია სოფლებიდან ქალაქში ისტორიულ მაქსიმუმს მოსახლეობის რაოდენობამ მიაღწია წელს აფხაზეთის ომის შემდეგ მნიშვნელოვნად შეიცვალა მოსახლეობის სტრუქტურა ქალაქი განაშენიანებულია ზღვისპირა ვაკეზე დაგეგმარებულია სწორი ქუჩებით არქიტექტურულ ნაგებობათაგან აღსანიშნავია საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს დასასვენებელის სახლი ნ სევეროვი სანატორიუმი უკრაინა ი შტეინბერგი აფხაზეთის ასსრ მთავრობის სასახლე ვ შჩუკო ვ გელფრეიხი სასტუმრო აფხაზეთი ი გოლუბევი ი შჩუკო დრამატული თეატრი მ ჩხიკვაძე სუბტროპიკულ მეცნიერებათა ინსტიტუტის შენობა ო პაიჭაძე თ ყიფშიძე კ წულაია და სხვა სოხუმი შავი ზღვის სანაპიროს ერთ ერთი მნიშვნელოვანი საკურორტო ზონაა სამკურნალო საშუალებებია კლიმატოთერაპია ზღვაში ბანაობა მაისი ოქტომბერი და მინერალური წყლები აზოტიანი სულფატურ ალორიდულ ნატრიუმიან კალციუმიანი სუსტი გოგირდწყალბადიანი მეთანიანი და სხვა მინერალურ წყლებს უმეტესად აბაზანებისთვის იყენებენ სამედიცინო ჩვენება გულ სისხლძარღვთა სისტემის სუნთქვის ორგანოთა არატუბერკულოზური ხასიათის და ნერვული ფუნქციური დაავადებანი ალბერტ აინშტაინი დ მარტი ულმი გერმანია გ აპრილი პრინსტონი აშშ ფიზიკოს თეორეტიკოსი საყოველთაოდ მიჩნეულია საუკუნის უდიდეს მეცნიერად მან წამოაყენა ფარდობითობის თეორია და ასევე დიდი წვლილი აქვს შეტანილი კვანტური მექანიკის სტატისტიკური მექანიკისა და კოსმოლოგიის განვითარებაში წელს მიენიჭა ნობელის პრემია ფიზიკაში წელს ფოტოელექტრონული ეფექტის მისეული განსაზღვრებისთვის და ასევე თეორიულ ფიზიკაში მის მიერ შეტანილი წვლილისთვის დაიბადა ელექტროტექნიკის ხელსაწყოთა მაღაზიის მფლობელის ოჯახში ულმში ბადენ ვურტემბერგში შტუტგარტიდან დაახ კმ ში გერმანიაში მისი მშობლები არა დენომინაციური ებრაელები იყვნენ პატარა ალბერტი კათოლიკურ დაწყებით სკოლაში მიაბარეს და ამასთან დედის დაჟინებით ვიოლინოს კლასებზეც ატარებდნენ ამ პერიოდში ის როგორც მიიჩნევენ საგნებს ძნელად ითვისებდა შესაძლოა დისლექსიისა და საერთო სიმორცხვის გამო ან კიდევ მისი ტვინის არაორდინალური იშვიათი სტრუქტურის გამო რაც მისი სიკვდილის შემდეგ დადგინდა ზოგიერთ მკვლევარის მტკიცებით მას ასევე შესაძლოა მსუბუქი ფორმის აუტიზმიც ჰქონოდა თუმცა მეცნიერის სიკვდილის შემდგომ ამ ვარაუდის დადგენა შეუძლებელია საშუალო განათლებას აინშტაინი ლიტპოლდის გიმნაზიაში მიუნხენი იღებს რომელიც იმ დროს საკმაოდ პროგრესულად ითვლებოდა მათემატიკას იგი თორმეტი წლის ასაკიდან ეზიარა მის შემდგომ განვითარებაზე დიდი ზეგავლენა მის ორ ბიძას მოუხდენია რომლებიც მას სამეცნიერო მათემატიკურ და ფილოსოფიურ წიგნებს უგზავნიდნენ ელექტროტექნიკის ბიზნესის გაკოტრების გამო აინშტაინების ოჯახი იტალიაში ქალაქ პავიაში მილანთან გადაბარგდა ალბერტი მიუნხენში დარჩა გიმნაზიის დასამთავრებლად თუმცა ერთი სემესტრის შემდეგ წლის გაზაფხულზე ნაცნობი ექიმისგან მიღებულ სამედიცინო ცნობის საფუძველზე გიმნაზიას ტოვებს მშობლების უკითხავად და ოჯახთან იტალიაში გადადის ამ ფაქტის გამო მას საშუალო სკოლის დამთავრების დიპლომი არ მიუღია იმავე წელს ის შვეიცარიის ტექნოლოგიის ფედერალურ ინსტიტუტში ციურიხი ცდილობს ჩაბარებას თუმცა მიუხედავად მათემატიკისა და მეცნიერების გამოცდების წარმატებით ჩაბარებისა ის ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში იჭრება და ინსტიტუტში ვერ ხვდება ამის შემდგომ ოჯახი მას აარაუში შვეიცარია აგზავნის საშუალო სკოლის დასამთავრებლად და წლის სექტემბერში ის დიპლომს იღებს ამ პერიოდში ის პროფესორ იოსტ ვინტელერის ოჯახში ცხოვრობდა ოჯახის ქალიშვილი მარია მისი პირველი სიყვარული გახდა მოგვიანებით ალბერტის და მაია ამ ოჯახის ძეზე პოლზე ქორწინდება ხოლო მისი მეგობარი მიშელ ბესო კი მათ მეორე ქალიშვილს ანას ირთავს აინშტაინი საბოლოოდ წარმატებით აბარებს შესასვლელ გამოცდებს ციურიხის ტექნიკურ ინსტიტუტში და ოქტომბერში ციურიხში გადადის მარია კი ამ პერიოდში ოლსბერგში მიდის მასწავლებლად იმავე წელს აინშტაინი უარჰყოს ვიურტენბერგის ქვეშევრდომობას და მოქალაქეობის გარეშე რჩება პოლიტექნიკუმის დამთავრების შემდეგ იგი ცოტა ხანს მასწავლებლობდა წელსშვეიცარიის ქვეშევრდომობა მიიღო ბერნის საპატენტო ბიუროში ტექნიკის ექსპერტად დაიწყო მუშაობა წელს ისრაელის პრემიერ მინისტრმა დავიდ ბენ გურიონმა აინშტაინს შესთავაზა ისრაელის პრეზიდენტობა მაგრამ აინშტაინმა უარი განაცხადა რადგანაც ის თვლიდა რომ მას საჭირო გამოცდილება არ ჰქონდა აინშტაინმა ჩამოაყალიბა ფოტოეფექტის კანონი განავითარა ბროუნის მოძრაობის მოლეკულური თეორია რომლის თანახმად ეს მოძრაობა სითხის მოლეკულების ქაოსური მოძრაობისა და ბროუნის ნაწილაკებთან მათი დაჯახების შედეგია საფუძველი ჩაუყარა ფარდობითობის სპეციალურ თეორიას რითაც რადიკალურად შეცვალა კლასიკური ფიზიკის წარმოდგენა სივრცესა და დროზე წინააღმდეგ კლასიკური ფიზიკის დებულებისა სივრცის დროისა და ერთდროულობის აბსოლუტურობის შესახებ მან დაამტკიცა რომ ისინი ფარდობითი არიან ე ი დამოკიდებული არიან ათვლის სისტემის არჩევაზე ეს შედეგები აინშტაინმა მიიღო ფარდობითობის პრინციპსა და იმ დებულებაზე დამყარებით რომ სინათლის სიჩქარე არ არის დამოკიდებული წყაროს სიჩქარეზე ამით საფუძველი ჩაეყარა თანამედროვე რელატივისტურ ფიზიკას შემდეგ აინშტაინმა დაადგინა ენერგიისა და მასის ურთიერთდამოკიდებულება რომლის თანახმადაც ყოველი სხეულის ენერგია დაკავშირებულია მასასთან შემდეგნაირად სადაც მასაა ხოლო სინათლის სიჩქარე ეს თანაფარდობა თანამედროვე ბირთვული ენერგეტიკის საფუძველია აინშტაინი აქვეყნებს მნიშვნელოვან შრომას რომელშიც მყარი სხეულების სითბოტევადობის საკითხებში პლანკის კვანტურ ჰიპოთეზას იყენებს და ამით საფუძველს უყრის სითბოტევადობის თანამედროვე კვანტურ თეორიას აინშტაინმა გამოიყვანა გრავიტაციული ველის განტოლებები რომელთა საშუალებითაც ახსნა ერთი ასტრონომიული მოვლენა მერკურის პერიჰელიუმის საუკუნეობრივი გადანაცვლება რაც ორი საუკუნის განმავლობაში აუხსნელი რჩებოდა და იწინასწარმეტყველა ორი ახალი მოვლენა სინათლის სხივის გადახრა დიდი მასის მქონე სხეულის მახლობლად გავლისას და ატომის მიერ გამოსხივებული სინათლის სიხშირის შემცირება ძლიერ გრავიტაციულ ველში ორივე ამ მოვლენის ექსპერიმენტულმა შემოწმებამ დაადასტურა აინშტაინის მოსაზრებები აინშტაინმა გრავიტაციული ველის განტოლებები მთელი სამყაროს მიმართ გამოიყენა და ამით საფუძველი ჩაუყარა რელატივისტურ კოსმოლოგიას აინშტაინის ნიდერლანდელი ვილემ დე სიტერის საბჭოთა ფიზიკოს ალექსანდრე ფრიდმანის ბელგიელი ჟორჟ ლემეტრისა და სხვების შრომებმა რელატივისტური კოსმოლოგია თანამედროვე ფიზიკისა და ასტრონომიის ერთ ერთ მოწინავე დარგად აქცია დაახლოებით ამავე წლებიდან აინშტაინი ცდილობდა შეექმნა ე წ ველის ერთიანი თეორია რომელშიც ყველა არსებული ველი და მატერიალური ნაწილაკი წარმოდგენილი იქნებოდა როგორც რიმანის სივრცის ან უფრო რთული სივრცის გეომეტრიული თვისებების შედეგი მიუხედავად იმისა რომ სიცოცხლის უკანასკნელი ათეული წლები მან ამ იდეას მიუძღვნა მისი ბოლომდე განხორციელება მაინც ვერ შეძლო აინშტაინი ვერ შეურიგდა კვანტური თეორიის იმ ინტერპრეტაციას რომელიც განავითარეს ნ ბორმა და ვ ჰაიზენბერგმა და რომელიც საერთოდ თანამედროვე ფიზიკაშია მიღებული ფიზიკის და კერძოდ კვანტური თეორიის პრინციპული საკითხების გასარკვევად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა აინშტაინისა და ბორის დისკუსიას სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში აინშტაინმა ბ ჰოფმანთან და ლ ინფელთან ერთად შექმნა ნაშრომები რომლებიც მიეძღვნა გრავიტაციული ველის განტოლებებიდან მოძრაობის განტოლებათა გამოყვანას აინშტაინის ფილოსოფიური მსოფლმხედველობა არ იყო თანამიმდევრული თუ ახალგაზრდობაში იგი ერნსტ მახის ფილოსოფიის გავლენას განიცდიდა და აშკარა პოზიტივისტურ აზრებს გამოთქვამდა შემდეგ გადაჭრით გამოვიდა პოზიტივისტური ფილოსოფიის წინააღმდეგ მიუხედავად ამისა აინშტაინი მაინც ვერ გახდა მატერიალისტი ვინაიდან გნოსეოლოგიური პრობლემების განხილვისას ხშირად ეკლექტიკურ მოსაზრებებს გამოთქვამდა აინშტაინი მრავალი ქვეყნის მეცნიერებათა აკადემიის და სამეცნიერო საზოგადოების წევრი იყო აინშტაინი იყო დიდი ჰუმანისტი და მშვიდობისა და კაცობრიობის კეთილდღეობისათვის აქტიური მებრძოლი ბრაუნშვაიგი დიდი ქალაქია გერმანიაში ქვემო საქსონიის მხარის სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილში ჰანოვერის შემდეგ სიდიდით მეორე ქალაქია ქვემო საქსონიაში ბრაუნშვაიგი არის წელს დაარსებული მეტროპოლიტური რეგიონის ჰანოვერი ბრაუნშვაიგი გეტინგენი ვოფსბურგის ნაწილი ქალაქის ისტორია იწყება საუკუნიდან ჰაინრიხ ლომის დროს ქალაქი სწრაფად განვითარდა და ძლიერ მნიშვნელოვან სავაჭრო ცენტრად იქცა რომელიც საუკუნის შუა წლებიდან ჰანზას კავშირს ესუთვნოდა ბრაუნშვაიგი იყო ამავე სახელწოდების მხარის მიწის დედაქალაქი სანამ იგი წელს ახლად შექმნილ ქვემო საქსონიის მიწას არ შეუერთდა დღეს ბრაუნშვაიგი მნიშვნელოვანი დასახლებაა მეცნიერებისა და კვლევებისათვის მას მინიჭებული აქვს ტიტული მეცნიერების ქალაქი ბრაუნშვაიგი მდებარეობს ჰარცის მთისწინეთის ჩრდილოეთ ნაწილსა და ჩრდილოეთ გერმანიის დაბლობს შორის წინათ ჭაობიან მიწაზე მდინარე ოკერის ორივე ნაირზე ქალაქის სამხრეთით მდებარე კაშხლის გავლის შემდეგ ოკერი ორ ტოტად იყოფა ბრაუნშვაიგის ცენტრს გარშემო უვლის აღმოსავლეთით და დასავლეთით და ჩრდილოეთით ისევ ერთდება მდინარის ამგვარი დინება შუა საუკუნეებში ქალაქის უკეთ დაცვას უწყობდა ხელს კიდევ ორი კაშხლის საშუალებით ქალაქში მდინარის წყლის დონე რეგულირდება ბრაუნშვაიგის სხვა მდინარეებია ვაბე და მიტელრიბე რომლებიც შუნტერში ჩაედინებიან ქალაქის ფართობი შეადგენს კმ ს საზღვრის სიგრძე კმ ს ჩრდილოეთიდან სამხრეთ საზღვრამდე კმ ია ხოლო აღმოსავლეთიდან დასავლეთამდე კმ ბრაუნშვაიგის საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდან მეტრია უმაღლესი წერტილია მთა გაიტელდერი მ სიმაღლით ხოლო ყველაზე დაბალი წერტილი მ სიმაღლეზეა ზღვის დონიდან საათის ისრის მიმართულებით ჩრდილოეთიდან დაწყებული ბრაუნშვაიგს ესაზღვრება შემდეგი დასახლებები ლერე ჰელმშტედტის რაიონი კრემლინგენი ზიკტე და ვოლფენბიუტელი ვოლფენბიუტელის რაიონი ზალცგიტერი თვითმმართველი ქალაქი ვეხელდე და ვენდებურგი პაინეს რაიონი შვიულპერი ფორდორფი და მაინე გიფჰორნის რაიონი ახლოს მდებარე დიდი ქალაქებია ვოლფსბურგი კმ ჩრდილო აღმოსავლეთით ჰანოვერი კმ ჩრდილო დასავლეთით ჰილდეშაიმი კმ დასავლეთით მაგდებურგი კმ აღმოსავლეთით ასევე სამხრეთით მდებარე ორი ქალაქი ზალცგიტერი კმ და გეტინგენი კმ ბრაუნშვაიგი წელს დაიყო საქალაქო რაიონად მიკრორაიონად თითოეულ რაიონს გააჩნია ხალხის მიერ არჩეული საკუთარი მუნიციპალური საბჭო და მისი თავმჯდომარე მუნიციპალური საბჭოს წევრების რაოდენობა მიკრორაიონის მოსახლეობის მიხედვით დან მდე მერყეობს საქალაქო რაიონების თავდაპირველი რიცხვი ათი წლის შემდეგ მდე შემცირდა ხოლო მომდევნო წლის შემდეგ მდე ტერიტორიულ ცვლილებებთან ერთად ზოგიერთ მიკრორაიონს შეეცვალა ნომერიც ქვემოთ მოცემულია ბრაუნშვაიგის ტერიტორიული ერთეული ძველი და ახალი ახალი ძველი ნომრებითურთ ბრაუნშვაიგი მოქცეულია ზომიერ სარტყელში და წარმოდგენილია გარდამავალი კლიმატი ოკეანურსა და კონტინენტურს შორის საშუალო წლიური ტემპერატურა შეადგენს ს ჰაერის საშუალო ტენიანობა ცივი დღეები უფრო მეტია ზე დაბალი ტემპერატურა საშუალოდ დღე ვიდრე ცხელი ზე მაღალი ტემპერატურა საშუალოდ დღე საშუალოდ დღეში მოდის მმ ნალექი მოსახლეობის ნაწილი საუბრობს ქვემო საქსონური ენის ერთ ერთ დიალექტზე ოსტფალურზე ლიტერატურული გერმანულის ზემო გერმანულის დიალექტურ სახესხვაობას ბრაუნშვაიგში ბრაუნშვაიგულს უწოდებენ ზემო გერმანული ენის ბრაუნშვაიგული დიალექტი ხასიათდება ბგერის გრძელი გამოთქმით სიტყვასიტყვით გამჭვირვალე ქალაქის ადგილობრივი სახელწოდებაა ბრუნსვიკი სავარაუდოდ მომდინარეობს იდან საიდანაც უნდა ნიშნავდეს სავაჭრო ადგილს ქალაქს ის ლიტერატურული გერმანული ვარიანტი პირველად წელს გამოჩნდა და საუკუნეებში ხალხში გავრცელდა თუმცა მიღებულია ასევე ქალაქის ძველი ისტორიული სახელიც ბრაუნშვაიგის მიდამოებში აღმოჩენილ ნივთებს შორის ყველაზე ძველია წლის წინანდელი ე წ შენინგერის შუბი თვითონ ქალაქშიც განსაკუთრებით ვენდენის უბანში ნაპოვნია ქვისა და ბრინჯაოს ხანისა ასევე გამყინვარების დროინდელი ექსპონატები რომლებიც ქალაქის ტერიტორიაზე ძველი დასახლები კოლონიის არსებობას ამტკიცებს ძველი გერმანელების დროს ბრაუნშვაიგის მიდამოები სავარაუდოდ დასახლებული იყო ხერუსკებითა და ანგრივარიებით შესაძლოა ელბეს გერმანელებითაც რომლებიც დროთა განმავლობაში გაიფანტნენ და შეერივნენ საქსებს საქსონური ტომები ჩვ წ წლისთვის იყვნენ ამ რეგიონში გაბატონებული ამ დროდან გამოვლენილია საქსონური დასახლებებიც დაუდგენელია იყო თუ არა დღევანდელი ქალაქი ბრაუნშვაიგის ტერიტორიაზე საქსური დასახლება რომელიც საქსონური ომების შედეგდ განადგურდა ქალაქის დაასრებასა და შემდგომ განვითარებაში დიდი გავლენა იქონია მდინარე ოკერმა იგი ჩვ წ წლიდან წარმოადგენდა საზღვარს ჰალბერშტადტისა და ჰილდეშაიმის საეპისკოპოსოებს შორის და ხელს უწყობდა ვაჭრობის განვითარებას ქალაქში სავარაუდოდ საუკუნეში მდინარის ორივე მხარეს შეიქმნა დასახლებები ბრუნსვიკი და დანკვარდეროდე ბრაუნშვაიგული ლეგენდის თნახმად პირველი დასახლება აქ წელს დაარსდა თუმცა ამ წყაროს ჭეშმარიტებაში დღეს ექსპერტებს ეჭვი ეპარებათ რადგან პირველი უტყუარი წყარო აქ დასახლების არსებობის შესახებ წელს ეკუთვნის ბრაუნშვაიგის მმართველები საუკუნიდან იყვნენ ბრუნონები ბრუნოს თქმულების თანახმად ქალაქის დამაარსებლის შთამომავლები წელს ბრაუნშვაიგისა და მთლიანი საქსონიის მმართველი გახდა ჰაინრიხ ლომი საქსონიისა და ბავარიის ჰერცოგი ჰაინრიხ ლომის მმართველობის დროს ბრაუნშვაიგი ძლიერ ქალაქად იქცა ჰაინრიხი ქალაქს საკუთარ რეზიდენციად აშენებდა მან გაადიდებინა დანკვარდეროდეს ციხე სიმაგრე და ააშენა ბრაუნშვაიგის ტაძარი ჰაინრიხმა საკუთარ სიმბოლოდ აირჩია ლომი და თავისივე აშენებული ტაძრის წინ წელს ბრინჯაოს ლომის ქანდაკება დაადგმევინა ამ დროიდან ლომი ბრაუნშვაიგის სიმბოლოდ იქცა ბრაუნშვაიგ ლიუნებურგის საჰერცოგო რომელიც ველფების საგვარეულო ტერიტორიებს ეკუთვნოდა წლებში დაიშალა ლიუნებურგისა და ბრაუნშვაიგის სამთავროებად ბრაუნშვაიგი გახდა სამთავროს მთავარი ქალაქი და ასევე ველფების საგვარეულოს ბრაუნშვაიგული შტოს რეზიდენცია ბრაუნშვაიგი ეკონომიკურად ვითარდებოდა თავისი მოხერხებული მდებარეობის წყალობით მდინარე ოკერზე რომელიც ბრაუნშვაიგიდან სანაოსნოდ გამოიყენებოდა ამის გამო ბრაუნშვაიგი მალე მნიშვნელოვან სავაჭრო ქალაქად გადაიქცა რომელიც საუკუნის შუა წლებიდან ჰანზას კავშირის წევრი გახდა თავდაპირველად ქალაქის სათავეში ფოგტები იდგნენ უკვე საუკუნიდან კი თანამდებობებს ქალაქის მაცხოვრებლები იკავებენ წლისათვის ქალაქის საბჭოში წევრი იყო წლიდან კი მას შემდეგ რაც ქალაქმა დამოუკიდებლობა დაკარგა მას გააჩნდა წევრისაგან შემდგარი საჭო რომელსაც ჰერცოგი ამტკიცებდა საბჭოს სათავეში იდგა ბიურგერმაისტერი ქალაქის მერი ტილზიტის ზავისა და ნაპოლეონ ბონაპარტეს მიერ ვესტფალიის სამეფოს შექმნის შემდეგ ქალაქი ბრაუნშვაიგი და ბრაუნშვაიგის საჰერცოგო ფრანგებმა დაიკავეს ქალაქი ბრაუნშვაიგი ახლად დაარსებული ოკერის დეპარტამენტის დედაქალაქი გახდა შეიქმნა ახალი ე წ მარიების წესდება ქალაქის სათავეში მარიე მერი იდგა მეექვსე კოალიციის ომის დროს წელს ბრაუნშვაიგის შეიარაღებული ჯარები იოჰან ელიას ოლფერმანის ხელმძღვანელობის ქვეშ გადავიდნენ ამავე დროს აღდგა ბრაუნშვაიგის საჰერცოგოც რომლის ჰერცოგიც ფრიდრიხ ვილჰემი გახდა მომდევნო წელს ვენის კონგრესმა ეს გადაწყვეტილება დააკანონა ძველი კანონმდებლობა და საბჭო რომელსაც შტადტგერიხტი ქალაქის სასამართლო ეწოდა ისევ ამოქმედდა იუსტიციისა და ადმინისტრაციის გამიჯვნის შემდეგ წელს საბჭოს მთავრობას მაგისტრატი ეწოდა უკვე წლიდან ბრაუნშვაიგის პირველი პირი შტადტდირექტორის ქალაქის დირექტორი ტიტულს ატარებდა წლიდან კი ბრაუნშვაიგის სათავეში ობერბიურგერმაისტერი დგას პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ ბრაუნშვაიგში ეკონომიკური სოციალური და პოლიტიკური კრიზისი დაიწყო რომელიც ბრაუნშვაიგის ოქტომბრის რევოლუციაში გადაიზარდა წელს მუშებმა და ჯარისკაცებმა აუგუსტ მერგესის ხელმძღვანელობით ბრაუნშვაიგის უკანასკნელი ჰერცოგი ერნსტ აუგუსტი იძულებით გადააყენეს ქალაქის საბჭომ პოლიტიკური საქმიანობაც შეითავსა ხოლო ბრაუნშვაიგის სოციალისტური რესპუბლიკის პრეზიდენტი მერგესი გახდა ბრაუნშვაიგში სიტუაცია თანდათან უარესდებოდა წლის აპრილს სპარტაკისტებმა გაფიცვა გამოაცხადეს გაფიცულებმა შეაფერხეს მატარებელთა მოძრაობა და გადაკეტეს აღმოსავლეთი დასავლეთის მნიშვნელოვანი სარკინიგზო ხაზი რასაც შედეგად მთელს გერმანიაში სატრანსპორტო ქაოსი მოჰყვა აპრილიდან ქალაქში საზოგადო მღელვარება ჩაწყნარდა აპრილს ფრაიკორპის ჯარი კაცით ქალაქში მარშით შევიდა და მშვიდობიანად დაიკავა იგი პრემიერმინისტრ ჰაინრიხ იასპერის მიერ ახალი მთავრობის დამტკიცების შემდეგ ბრაუნშვაიგი ჯარებმა დატოვეს მაისში წლის ინფლაციას როგორც ევროპაში ისე მთელს მსოფლიოში შედეგად მოჰყვა უმუშევრობა სიღარიბე არეულობა და პოლიტიკური კრიზისი ეს საერთო არეულობა და მღელვარება ბრაუნშვაიგსაც შეეხო ჯუზეპე გარიბალდი დ ივლისი ნიცა გ ივნისი კუნძული კაპრერა იტალიის სახალხო გმირი გენერალი საუკუნის იტალიის ეროვნულ განმათავისუფლებელი მოძრაობის მოღვაწე მისი რევოლუციური დემოკრატიული ფრთის ერთ ერთი ბელადი ჯ მაძინისთან ერთად გამოდიოდა იტალიის ქვემოდან გაერთიანების გეგმით ჯუზეპე გარიბალდი დაიბადა წლის ივლისს ქალაქ ნიცაში ნეგოციანტის ოჯახში გარიბალდების რამდენიმე თაობის ყველა მამაკაცი მეზღვაური და გემთმშენებელი იყო ჯუზეპეს მამა პატრონ დომენიკო საკუთარი ტარტანით დაცურავდა კატალონიიდან ლიგურიამდე და გადაჰქონდა სხვადასხვა ტვირთები მისი მეუღლე დონა როზა სათნო და მზრუნველი ქალი იყო ჯუზეპე მათი მეორე ვაჟი იყო მას სამი ძმა ჰყავდა დომენიკომ და როზამ თავიანთ შვილებს საუკეთესო განათლება მისცეს ჯუზეპემ მშობლიური იტალიურისა და ფრანგულის გარდა შესანიშნავად შეისწავლა გერმანული ესპანური ინგლისური ენები მათემატიკა ისტორია გეოგრაფია და ა შ მშობლებს უნდოდათ რომ ის მღვდელი გამხდარიყო მაგრამ ჯუზეპეს ზღვა იტაცებდა თხუთმეტი წლის ასაკში იგი უკვე იუნგაა და სატვირთო გემით მიემგზავრება ოდესისკენ თერთმეტი წლის განმავლობაში ჯუზეპე სერავს ხმელთაშუა ზღვას ყველა მიმართულებით კანარის კუნძულებიდან ტაგანროგამდე და სრულყოფილად ეუფლება მეზღვაურის ხელობას ოცდახუთი წლის ასაკში იგი უკვე კაპიტანია მას შეეძლო წარმატებულით გაეგრძელებინა თავისი კარიერა მაგრამ მასში ძალიან დიდი შინაგანი ძალა ბობოქრობდა რომ დაკმაყოფილებულიყო მხოლოდ პირადი კეთილდღეობის მოწყობით ბავშვობიდანვე იგი მხურვალე ინტერესით და დიდი გულისტკივილით ადევნებდა თვალყურს იტალიაში მიმდინარე ურთულეს პროცესებს გარიბალდის მშობლიური ქალაქი ნიცა ისტორიულად შედიოდა პიემონტ სარდინიის სამეფოს შემადგენლობაში წლის აპრილში საფრანგეთის რევოლუციური გენერალი ნაპოლეონ ბონაპარტი შეიჭრა იტალიაში დაამარცხა პიემონტისა და ავსტრიის გაერთიანებული ჯარები და ნიცა სავოიასთან ერთად საფრანგეთს შეუერთა წელს ნაპოლეონმა ხელახლა დაიკავა ჩრდილოეთ იტალია და ჩამოაყალიბა ლიგურიისა და ციზალპური რესპუბლიკები მაგრამ წლის აპრილში როდესაც ნაპოლეონი ტახტიდან გადადგა ვენის კონგრესის გადაწყვეტილებით პიემონტ სარდინიის სამეფო აღდგა თავის საზღვრებში და მეფე ვიტორიო ემანუელე რომელიც მანამდე თავს სარდინიას აფარებდა ავსტრიული ხიშტების მეშვეობით დაბრუნდა თავის დედაქალაქ ტურინში პიემონტში ისევე როგორც იტალიის სხვა ათიოდე სახელმწიფოში გაუქმებული იყო რესპუბლიკისა და იმპერიის პირობებში ჩატარებული პროგრესული რეფორმები და აღდგენილი იყო საუკუნის დროინდელი კანონმდებლობა და დინასტიები რომლებიც სრულად ემორჩილებოდნენ ავსტრიის იმპერიის კონტროლს რევოლუციური საფრანგეთის გავლენამ თავისი შედეგი გამოიღო და იტალიური საზოგადოების განათლებული ნაწილი ვეღარ შეეგუა დამკვიდრებულ რეაქციას მთელ იტალიაში წარმოიქმნა საიდუმლო ე წ კარბონარების ორგანიზაციათა ქსელი რომელის მიზანი იყო რისორჯიმენტო ე ი იტალიის აღდგომა აღორძინება მათი მოთხოვნები იყო კონსტიტუცია სახალხო წარმომადგენლობა და რაც მთავარია ქვეყნის გათავისუფლება ავსტრიული დიქტატისაგან და ერთ სახელმწიფოდ გაერთიანება პიემოტის სამეფოში პატრიოტულმა მოძრაობამ ისეთი ძლიერი ფორმები მიიღო რომ წელს მეფე გადადგა მაგრამ მისმა ძმამ და მემკვიდრემ კარლო ფელიჩემ სისხლში ჩაახშო აჯანყება ჯუზეპე გარიბალდი ამ პერიოდში უკვე გემის კაპიტანი იყო მაგრამ მან ზედმიწევნით კარგად იცოდა ყველაფერი რაც ხდებოდა იტალიაში და განიცადა ნეაპოლის სამეფოში კერძოდ სიცილიაში პატრიოტების სიკვდილით დასჯა ნაოსნობის დროს გარიბალდი ეზიარა სენ სომონის მოძღვრებას და ამან უფრო გაუმტკიცა მას მისწრაფება ებრძოლა ტირანიის წინააღმდეგ მან დაიწყო მაძინისთან კავშირების ძებნა მათი შეხვედრა გაიმართა მარსელში წელს მაძინის უკვე დაგეგმილი ჰქონდა აჯანყების მოწყობა პიემონტში და გარიბალდის მან დაავალა ამ გეგმის ნაწილის შესრულება გენუის არსენალისა და პორტის ხელში ჩაგდება გარიბალდი ენთუზიაზმით შეუდგა საქმეს მაგრამ აჯანყება იმდენად ცუდად იყო მომზადებული რომ დაწყებამდე ჩაიშალა შეთქმულების მონაწილეთა უმრავლესობა დააპატიმრეს გარიბალდიმ ძლივს მოასწრო გაქცევა და საფრანგეთს შეაფარა თავი გაზეთებიდან მან გაიგო რომ სამხედრო ტრიბუნალმა მას დახვრეტა მიუსაჯა რეპრესიების შედეგად მაძინის ორგანიზაციამ ფაქტობრივად შეწყვიტა არსებობა და გარიბალდიმ თავი რომ დაეღწია უმოქმედობისათვის გადაწყვიტა ახალ სამყაროში გადასახლება წლის სექტემბერში იგი ადის გემზე და მიემგზავრება რიო დე ჟანეიროში რიო დე ჟანეიროში გარიბალდის დახვდა იტალიელი ემიგრანტების საკმაოდ დიდი კოლონია სიკვდილმისჯილ პატრიოტს დიდი პატივით შეხვდნენ ყველა ოჯახის კარი მისთვის გახსნილი იყო მალე მას უკვე ბევრი ერთგული მეგობარი ჰყავდა ბრაზილიაში იტალიელები ძირითადად კომერციით იყვნენ დაკავებული მაგრამ გარიბალდის კომერცია არც ეხერხებოდა და არც აინტერესებდა იგი მიისწრაფოდა დიდი საქმეებისკენ მას გრიგალი და შეტევა სჭირდებოდა ასეთი დიდი საქმე გამოჩნდა როდესაც ბრაზილიის იმპერიას გამოეყო სამხრეთი ნაწილი და თავი დამოუკიდებელ რესპუბლიკად გამოაცხადა თანასწორობის და სამართლიანობის დამკვიდრების მოწოდებით ამ რესპუბლიკის ხელმძრვანელობა მჭიდროდ თანამშრომლობდა იტალიელ პატრიოტ ემიგრანტებთან რომლებიც მაძინისთან ინარჩუნებდნენ კავშირს და გარიბალდიც მათ წრეს ეკუთვნოდა მათი გადაწყვეტილებით გარიბალდი ხდება რესპუბლიკის კორსარი იგი გადის ზღვაში თავს ესხმის ბრაზილიის დროშით მიმავალ გემებს რესპუბლიკის სასარგებლოდ ახდენს გემების და ტვირთების კონფისკაციას მგზავრებს კი ათავისუფლებს ეს ხდებოდა წლებში ამ პერიოდში გარიბალდის ცხოვრებაში იყო ავანტიურები შეტაკებები გამარჯვებები დამარცხებები უახლოესი მეგობრების დაღუპვა გარიბალდი გამოიბრძმედა ბრძოლებში ჩამოყალიბდა როგორც ლიდერი იგი მძიმედ იყო დაჭრილი აღმოჩნდა ტყვეობაში გადაიტანა წამება გაიქცა ტყვეობიდან და ისევ გააგრძელა თავისი საქმე მეგობრების დახმარებით ჯუზეპე და ანიტა მონტევიდეოში დასახლდნენ დაიწერეს ჯვარი გარიბალდი მასწავლებლობით არჩენდა ოჯახს შვიდი წლის განმავლობაში მათ ოთხი შვილი შეეძინათ მაგრამ ომი მათ ისევ მოადგათ კარზე მონტევიდეოს თავდაცვამ დიდი რეზონანსი გამოიწვია მთელ მსოფლიოში სარდალ გარიბალდის შესახებ წერდნენ მსოფლიოს ყველა გაზეთები ამ მოვლენებს ალექსანდრე დიუმამ მიუძღვნა წიგნი მონტევიდეო ანუ ახალი ტროა რომელიც დიდი წარმატებით სარგელობდა ფრანგი და ინგლისელი დიპლომატები და ადმირალები რომლებიც იმ დროს მონტევიდეოში იმყოფებოდნენ ასე იხსენიებდნენ გარიბალდის თქვენი ნიჭის და სიმამაცის წყალობით თქვენ ჩაატარეთ სამხედრო ოპერაცია რომელიც პატივს მოუხვეჭავდა დიად არმიას გარიბალდი არის უდიდესი სიმამაცის მქონე ადამიანი დაჯილდოებული ჭეშმარიტი სამხედრო ნიჭით ყოველი განსაცდელიდან გარიბალდი გამოდიოდა თავისი ღირსების შეუბღალავად უნდა ითქვას რომ გარიბალდიმ როგორც დიდმა ორგანიზატორმა შექმნა თავისი სიმბოლოები ეს იყო შავი ალამი ტანჯული იტალიის სიმბოლო რომელზეც წითელი აბობოქრებული ვეზუვი იყო გამოსახული რისორჯიმენტოს სიმბოლო და რაც მთავარია სამხედრო უნიფორმა წითელი ხალათი და ყელსახვევი თეთრი ან რუხი პონჩო და ფართოფარფლებიანი სომბრეროს ტიპის ქუდი ალამისთვის შერჩეული სიმბოლოები მოწმობენ რომ სამშობლოდან განდევნილი გარიბალდი მუდმივად ინარჩუნებდა რწმენას რომ მისი ცხოვრების მთავარი მიზანი იტალიის გათავისუფლება და გაერთიანება იყო იტალიელი ემიგრანტები მონტევიდტოში მუდმივ კავშირში იმყოფებოდნენ იტალიელ პატრიოტებთან და იცოდნენ რომ ბოლო წლებში სამშობლოში სასიკეთო ცვლილებები ხდებოდა იტალიის მთელი საზოგადოება აბობოქრებული იყო ქვეყნდებოდა წიგნები რომლებიც ამზადებდნენ რისორჯიმენტოსთვის აუცილებელ ატმოსფეროს წელს ყველასთვის ნათელი იყო რომ დღე დღეზე მთელი იტალია აღსდგებოდა საბრძოლველად გარიბალადიმ თავის თანამებრძოლებთან ერთად დაიწყო მზადება სამშობლოში დასაბრუნებლად მან წინასწარ გააგზავნა ანიტა და ბავშვები დედასთან ნიცაში თვითონ კი მონტევიდეოში საქმეებს აგვარებდა და მხოლოდ წლის აპრილს თავის უერთგულეს თანამებრძოლეებთან ერთად გამოემგზავრა იტალიაში პიემონტ სარდინიის მეფე კარლო ალბერტო რომელმაც წელს ჩაახშო მაძინის მიერ მოწყობილი აჯანყება და გარიბალდის სიკვდილით დასჯა მიუსაჯა როგორც იყო ჩამოყალიბდა თავის პოლიტიკურ მისწრაფებებში და მიზნად დაისახა პიემონტის იმ ბირთვად გადაქცევა რომლის გარშემო გაერთიანდებოდა მთელი იტალია მისმა მინისტრებმა შეიმუშავეს რეფორმები რომლებმაც პიემონტი იტალიის ყველაზე წარმატებულ სახელმწიფოდ აქციეს არმია განათლება კომუნიკაციები იუსტიცია კომერცია ყველა ეს სექტორი იყო განახლებული როგორც ზემოთ უკვე ავღნიშნეთ კარლო ალბერტო თავისი ლიბერალური შეხედულებებით რადიკალრად განსხვავდებოდა იმდროინდელი იტალიის სხვა მონარქებისაგან და სურდა ახალი ტიპის სახელმწიფოს ჩამოყალიბება ამ საქმეში მას არ სჭირდებოდა რესპუბლიკური რწმენის მიმდევარი მაძინი და რადიკალი კარბონარები რომლებიც შეთქმულებების და ტერორის საშუალებით მოქმედებდნენ კარლო ალბერტო აპირებდა მხოლოდ ლეგიტიმური საშუალებების გამოყენებას წელს მან ჩაატარა სახელმწიფო საბჭოს რეორგანიზაცია შეასუსტა ცენზურა და შემოიღო კონსტიტუცია ე წ სტატუტი რომელიც წლამდე მოქმედებდა მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი ღონისძიება ის იყო რომ მან გამოუცხადა ავსტრიას ე წ საბაჟო ომი რამაც მას პატრიოტების დიდი სიმპატიები მოუპოვა მე არ მეშინია ავსტრიის მე მზად ვარ მარტო დავიწყო ომი დამოუკიდებლობისათვის სწერდა კარლო ალბერტო თავის სამხედრო მინისტრს მთელი ამ წლების განმავლობაში იტალიელი მოაზროვნეების მიერ დაიწერა წიგნები რომლებშიც ყალიბდებოდა იტალიის აღირძინების კონცეპფცია წელს გამოვიდა წიგნი იტალიელების საზოგადოებრივი და მორალური პრიმატი სადაც დასაბუთებული იყო იტალიის კონფედერაციის შექმნის აუცილებლობა და მითითებული იყო რომ ამ მიზნის მისაღწევად აუცილებელია რომ რომის პაპი და პიემონტის მეფე გაერთიანდნენ საყოველთაო პატრიოტული აღმავლობის პერიოდში იტალიელებს ფსიქოლოგიურად სჭირდებოდათ დიდი თანამედროვე სარდალი რომელიც უმეთაურებდა მათ და გამარჯვებამდე მიიყვანდა ამ თვალსაზრისით გარიბალდი რომლის სახელი ქუხდა მთელ მსოფლიოში და რომლის პოპულარობა საყოველთაოდ აღიარებული იყო მიჩნეული იქნა შესაფერის ფიგურად მთელ იტალიაში დაიწყო ხელმოწერით ფულის შეგროვება რათა ეროვნული აღიარების ნიშნად გარიბალდისთვის ოქროს ხმალი მიერთმიათ სულ რამდენიმე დღეში საჭირო თანხა შეგროვდა კარლო ალბერტო იყო ერთ ერთი პირველი ვინც მნიშვნელოვანი თანხა შეიტანა გარიბალდიმ დასტოვა მონტევიდეო წლის აპრილს წამოსვლის წინ მან იცოდა რომ მთელ იტალიაში ეროვნულ გამათავისუფლებელი მოძრაობის დიდი აღმავლობა და გამარჯვების მოლოდინი სუფევდა მგზავრობა გაგრძელდა ორნახევარი თვე და ამ პერიოდში სიტუაცია შეიცვალა სწრაფად უარესობისაკენ მარტს ნეაპოლის მეფემ ჩაახშო თავის ქვეყანაში რევოლუცია და უკან გამოიწვია ჯარი რომის პაპმა პიუს მ გამოაცხადა რომ რადგან ის არის ყველა კათოლიკეთა მოძღვარი მას არ შეუძლია მხარი დაუჭიროს ავსტრიის წინააღმდეგ ომს ვენაში რევოლუციური ტალღა დაცხრა და ავსტრიელებმა მთელი ძალით შეუტიეს ლომბარდიას და უკუაგდეს პიემონტის ჯარი კარლო ალბერტოს მიერ ინიციატივის ხელიდან გაშვების მიზეზი ნაწილობრივ ისიც იყო რომ მილანშიც და ვენეციაშიც ავსტრიელების განდევნის შემდეგ რესპუბლიკები იყო გამოცხადებული რაც მონარქ კარლო ალბერტოსთვის აბსოლუტურად მიუღებელი იყო გარიბალდი ჩამოვიდა იტალიაში ივნისის ბოლოს და ივლისს მას მეფემ აუდიენცია დაუნიშნა ამ შეხვედრამ მათ ორივეს იმედი გაუცრუა ერთი მხრივ იყო დახვეწილი არისტოკრატი კარლო ალბერტო გამოწყობილი ბრწყინვალედ მორგებულ მუნდირში და მეორე მხრივ ხანგრძლივი მოგზაურობის შემდეგ მოუწესრიგებელი გარიბალდი გამოწყობილი თავის ეგზოტიკურ პარტიზანულ სამოსში და თანაც საკმაოდ შელახული მალარიის ახლადგადატანილი შეტევის შემდეგ კარლო ალბერტომ ჩათვალა რომ მისი არმიისთვის თავისმოჭრა იქნებოდა გენერლის წოდების მინიჭიბა ამ მონტევიდეოლი ვაჟბატონისთვის გარიბალდიმაც თავის მხრივ მეფეზე შემდეგი დასკვნა გამოიტანა ჩვენი უბედური სამშობლოს ბედი არასაიმედო ადამიანის ხელში აღმოჩნდა და თავის მეომრებთან ერთად დასტოვა პიემონტი და წავიდა მილანში სადაც ადგილობრივმა დროებითმა მთავრობამ მას ვოლონტიორების სახალხო ლაშქრის სამათასიანი კორპუსი ჩააბარა მაგრამ ამავე თვის ბოლოს ივლისს კარლო ალბერტოს არმიამ წააგო გადამწყვეტი ბრძოლა და ავსტრიელებმა დაიკავეს მილანი და მთელი ლომბარდია ომი წაგებული იყო გარიბალდი აღმჩნდა გაურკვეველ სიტუაციაში მასთან ჩამოვიდა მაძინი და მოუწოდა დაეწყოთ პარტიზანული ომი მაგრამ მაძინი როგორც სამხედრო ორგანიზატორი აბსოლუტურად უვარგისი იყო გარიბალდი კი მიუხედავად თავისი დიდი გამოცდილებისა იტალიელებისთვის ჯერ მაინც მარგინალი იყო ჩრდილოეთ იტალიაში იგი აღმოჩნდა თავისთვის უცხო გარემოში ადგილობრივ პირობებს ის არ იცნობდა მას ძალიან უკვირდა რომ გლეხობა პარტიზანებს კი არ ეხმარებოდა არამედ მტრულად ექცეოდა მას არ ესმოდა რომ სოფლებში ისედაც გაჭირვება და შიმშილი იყო და ომს ახალი გაჭირვებისა და სასტიკი რეპრესიების გარდა არაფერი მოჰქონდა გლეხებისთვის ამიტომ პარტიზანული ომი ძალიან ხანმოკლე აღმოჩნდა გარიბალდიმ ფარ ხმალი არ დაყარა მას არავითარი კონკრეტული გეგმა არ გააჩნდა მაგრამ მზად იყო ებრძოლა ყველგან სადაც კი საჭირო იქნებოდა და როდესაც მან დეპეშა მიიღო რომიდან იმის შესახებ რომ იქ რევოლუცინერებმა ძალაუფლება ხელში ჩაიგდეს და სთხოვენ გარიბალდის თავის ლეგიონერებთან ერთად ჩამოვიდეს გარიბალდი დაუყოვნებლივ გაემართა რომში რომი იყო წმინდა ტახტის სახელმწიფოს დედაქალაქი წლის ნოემბერში რესპუბლიკელებმა განდევნეს პაპი პიუს და მიმართეს გარიბალდის თხოვნით დახმარებოდა ქალაქის დაცვის ორგანიზებაში თითქმის ორი თვე დასჭირდათ გარიბალდის ლეგიონერებს ზამთრის პირობებში რომ გადაელახათ უღელტეხილები აპენინებში და მიეღწიათ რომამდე ურუგვაიდან ჩამოსული მეომრები გამოწყობილები იყვნენ წითელ ხალათებში და თეთრ პონჩოებში უნაგირებზე მიბმული ჰქონდათ ლასო გზაში ისინი იკვებებოდნენ მოსახლეობის ხარჯზე და თავისი შეხედულებით აფრთხობდნენ სოფლელებს რომელთა თვალში უფრო ყაჩაღებს ჰგავდნენ ვიდრე მეომრებს რომში მაძინიც ჩამოვიდა წლის თებერვალს გაიმართა დამფუძნებელი საბჭოს ასამბლეის სხდომა რომელმაც გარიბალდის წინადადებით გამოაცხადა რომის რესპუბლიკის დაარსება და პაპის მართველობის გაუქმება მიღებული იყო გადაწყვეტილება ეკლესიის ქონების კონფისკაციის აგრეთვე საყოველთაო განათლების ბეჭდვითი სიტყვის თავისუფლების და ყველა მოქალაქეთა კანონის წინაშე თანასწორობის შესახებ მაძინის წინადადებით ასამბლეამ მოხაზა სოციალური პროგრამა რომლის მიხედვით ყოფილი საეკლესიო მიწები განაწილდებოდა უღარიბეს მიწადმოქმედთა ოჯახებს შორის მაგრამ რომის რევოლუციური მთავრობა და მისი სარდალი გარიბალდი თავს არ იტყუებდნენ მათ იცოდნენ თუ რა დიდი საფრთხე მოელოდა რომს რომის რევოლუცია აღმოჩნდა ევროპული პოლიტიკის ყურადღების ცენტრში რომის პაპმა პიუს მ მიმართა ყველა კათოლიკურ ქვეყანას თხოვნით დაეცვად მისი უფლებები წმინდა ტახტის სამფლობელოზე საფრანგეთის მთავრობამ რომელიც დაინტერესებული იყო იტალიაში გავლენის გაძლიერებაში ავსტრიის საპირისპიროდ მიიღო გადაწყვეტილება რომში ჯარის სასწრაფოდ გაგზავნის შესახებ იმ მიზნით რომ რომის პაპსა და მის ქვეშევრდომებს შორის მიღწეული ყოფილიყო კომპრომისი გაგზავნილი იყო მხოლოდ სამათასიანი კონტინგენტი რადგან სამხედრო ოპერაცია არ იგეგმებოდა იგულისხმებოდა რომ იტალიელები კეთილგანწყობილები იქნებოდნენ საფრანგეთის რესპუბლიკის არმიის მიმართ როდესაც რომში გახდა ცნობილი ფრანგული ჯარის გადმოსხმის შესახებ ასამბლეამ დაავალა ტრიუმვირატს გადაარჩინოს რესპუბლიკა და ძალას ძალა დაუპირისპიროს გარიბალდიმ კარგად გაამზადა თავდაცვის პოზიციები როგორც კი გამოჩნდა რომისაკენ წყნარად მომავალი ფრანგული ჯარი მას მოულოდნელად ჯვარედინი ცეცხლი გაუხსნეს და მანამ ფრანგები გონზე მოვიდნენ გარიბალდიელები ხელჩართულ ხიშტებიან იერიშზე გადავიდნენ და ფრაგები იძულებულები გახდნენ დიდი დანაკარგით უკან დაეხიათ გარიბალდის უნდოდა ფრანგები გემებამდე ედევნა და ამით თავისი გამარჯვება გაემტკიცებინა მაგრამ რომის მთავრობა გრძნობდა რომ საქმე ასე მარტივად არ დამთავრდებოდა და ამიტომ შეაჩერეს გარიბალდი ფრანგებთან ურთიერთობის უკიდურესად გამწვავების შიშით მაგრამ ამან საქმეს ვერ უშველა მომხდარმა შეტაკებამ პარიზში მწვავე რეაქცია გამოიწვია ლუი ნაპოლეონმა რომელიც ერთი წლით ადრე საფრანგეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტად იყო არჩეული ასე მისწერა თავის სარდალს რომში საქმე ეხება ჩვენ მხედრულ ღირსებას და მე არ დავუშვებ მის დაკნინებას ფრანგული ჯარის კონტინგენტი რომში გაზარდეს ათჯერ და გააძლიერეს არტილერიით რომი საშინელ საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა რომის დამცველებს შორის გარდა იტალიელებისა იყვნენ პოლონელი და უნგრელი პატრიოტები ინგლისელი მოხალისეები ფრანგი დისიდენტები მაგრამ ეს ლაშქარი არასაკმარისი იყო ქალაქის დასაცველად კატასტროფა გარდაუვალი იყო ფრანგმა გენერალმა მისწერა რომის მთავრობას რომ რადგან ის იწყებს იერიშს რომზე მოსახლეობას შეუძლია შეუფერხებლად დატოვოს ქალაქი რომის შტურმი ფრანგებმა დაიწყეს ივნისს ქალაქს არტილერია დაუშინეს რითაც დიდი ზიანი მიაყენეს ქალაქის ისტორიულ ნაწილს და მშვიდობიან მოსახლეობას გარიბალდიელები თავგანწირულად იბრძოდნენ მაგრამ მათი გმირობა უძლური იყო მაღალპროფესიული ფრანგული არმიის წინააღმდეგ მთელი თვე გრძელდებოდა ბრძოლები გარიბალდის საუკეთესო მეომრები მათ შორის მონტევიდეოელები დაიღუპნენ თვითონ გარიბალდი თავდაუზოგავად იბრძოდა გაუჩერებლივ წინა ხაზზე ბოლოს როდესაც შემდგომი წინააღმდეგობის ყველა შესაძლებლობა ამოწურული იყო ივლისს გამოცხადდა დაზავება გარიბალდიმ შეკრიბა თავისი ლეგიონის ნარჩენები და უთხრა მე მივდივარ რომიდან ვისაც უნდა გააგრძელოს ბრძოლა დამპყრობლების წინააღმდეგ გამომყევით მაგრამ თქვენ მოგელით მხოლოდ შიმშილი წყურვილი ბრძოლები და სიკვდილი და ლეგიონერები გაჰყვნენ მას გარიბალდის გვერდით ცხენით მიჰყვებოდა ანიტა მეორე დღეს ფრანგულმა ჯარმა დაიკავა რომი მთელი იტალია მოიცვა მასიური რეპრესიების და დახვრეტების ახალმა ტალღამ გარიბალდი თავისი პატარა ჯარით გაემართა ვენეციისკენ რომელიც ჯერ იბრძოდა მათ უნდა გადაელახათ აპენინები ე წ ვირის ბილიკებით რადგან მათ ფეხდაფეხ ავსტრიელები მისდევდნენ ადგილობრივი მოსახლეობა იმდენად დაშინებული იყო რომ არაფრით მათ არ ეხმარებოდა თანამებრძოლებმა ვერ გაუძლეს სიძნელეებს და დაიფანტნენ ბოლოს გარიბალდის მხოლოდ რამდენიმე ათეული უერთგულესი თანაშემწე შემორჩა ანიტა ავად გახდა უდიდესი სიძნელეებით მათ მიაღწიეს ადრიატიკის სანაპიროს ეცადნენ მეთევზეთა გემებით ვენეციისკენ გასვლას მაგრამ ავსტრიულმა ესკადრამ გზა გადაუკეტა მოუხდათ უკაცრიელ ნაპირზე გადმოსვლა ტყეში დამალვა აქ ტყეში ანიტა გარდაიცვალა გარიბალდი იძულებული გახდა ადგილობრივი გლეხებისთვის დაეტოვებინა გვამი დასამარხავად თვითონ კი სასწრაფოდ გაეცალა ამ ადგილს რადგან ავსტრიელები მას არ დაინდიბდნენ თითქმის ყველა მისი თანამებრძოლე უკვე დააპატიმრეს და დახვრიტეს გარიბალდიმ მოახერხა მთელი ნახევარკუნძულის ხელახლა გადალახვა და პიემონტამდე მიღწევა პიემონტის მთავრობა იძულებული გახდა ფორმალურად ის დაეპატიმრებინა ის საპატიმროში კი არა ერთ ერთ ციხედარბაზში მოათავსეს შემდეგ კონვოის თანხლებით გარიბალდი ნიცაში გაამგზავრეს დედის და შვილების სანახავად თანამემამულეები მას აღფრთოვანებით შეხვდნენ მაგრამ ხელისუფლებამ შესთავაზა იტალიის დაუყოვნებლივ დატოვება და ემიგრაციაში წასვლა ტურინის პარლამენტმა გამოთქვა პროტესტი გენერალ გარიბალდის სამშობლოდან გაძევების წინააღმდეგ მაგრამ მთავრობის გადაწყვეტილება უცვლელი დარჩა ამ დროისთვის ვენეციის რესპუბლიკაც უკვე დაცემული იყო და როგორც ერთმა პატრიოტმა სთქვა ჩვენ დავეცით უფსკრულის ფსკერზე იქ უნდა გავჩერდეთ და მიმოვიხედოთ შემდეგ კი ყველაფერი ხელახლა უნდა დავიწყოთ ნიუ იორკში გარიბალდი თითქმის პარალიზებული ჩავიდა მწვავე არტრიტი რევმატიზმი მალარია და სულიერი დეპრესია ეს იყო შედეგი მისი წარუმატებელი ბრძოლისა და საყვარელი მეუღლის დაკარგვისა იქ მას დახვდა მრავალრიცხოვანი იტალიური სათვისტომო რომელიც ძალიან პატივისცემით ყურადღებით და გაგებით შეხვდა გარიბალდის ერთი წლის შემდეგ გარიბალდი ისევ გემის კაპიტანი იყო და სერავდა ოკეანეებს ყველა მიმართულებით ასე გრძელდებოდა წლამდე როდესაც გარიბალდიმ დედის გარდაცვალების შესახებ გაიგო ამ მომენტიდან მისთვის აქტუალური გახდა სამშობლოში დაბრუნება რადგან მას შვილებზე უნდა ეზრუნა როგორც იქნა დადგა დრო როდესაც მან მიიღო ოფიციალური მინიშნება რომ ტურინის მთავრობა წინააღმდეგი არ იქნებოდა მისი დაბრუნებისა სამშობლოში კავურმა კარგად გააანალიზა წლების დამარცხებების მიზეზები და მივიდა იმ დასკვნამდე რომ ავსტრიასთან დასაპირისპირებლად პიემონტს დასჭირდებოდა ძლიერი მოკავშირეები რომლებიც დაეხმარებოდნენ მას სამხედრო კონფლიქტის დროს ასეთ მოკავშირეებად მან მიიჩნია ინგლისი და საფრანგეთი რომლებთანაც ხელშეკრულებები დადო წელს როდესაც ამ მოკავშირე ქვეყნებმა დაიწყეს რუსეთის წინააღმდეგ ყირიმის ომი კავურმა გააგზავნა სევასტოპოლში სამხედრო კონტინგენტი ამით მან იმას მიაღწია რომ წელს პარიზის კონგრესზე მას მიეცა საშუალება მწვავედ დაეყენებინა იტალიის საკითხი მაგრამ იტალიის აღორძინებისთვის ბუნებრივია მარტო დიპლომატია არ იყო საკმარისი საჭირო იყო პატრიოტული მოძრაობის კონსოლიდაცია პიემონტის მონარქიის ეგიდით ამ თვალსაზრისით კავური დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა გარიბალდის ფენომენს ეს ორი პიროვნება რომლებიც თავდაუზოგავად ემსახურებოდნენ ერთ დიდ საქმეს იყვნენ ერთმანეთის სრული ანტიპოდები და არა მარტო თავისი წარმომავლობით წარსული ცხოვრებით და სამყაროს აღთქმით გარიბალდისთვის პოლიტიკა იყო აღტყინება თავგანწირული ბრძოლა იდეალებისთვის და მისი იდეალი იყო დემოკრატიული რესპუბლიკა არისტოკრატი კავური მონარქიის უსაზღვროდ ერთგული იყო და პოლიტიკაში იგი მოქმედებდა ვირტუოზული მოჭადრაკესავით გარიბალდი მისთვის იყო ძლიერი საჭადრაკო ფიგურა რომელიც რაციონალურად უნდა გამოეყენებინა გარიბალდი მიუხედავად თავისი იდეალიზმისა გრძნობდა რომ არსებულ თანამედროვეობაში იტალიის რესპუბლიკად ჩამოყალიბება არარეალური იყო და სანუკვარი მიზნის მისაღწევად ერთადერთი შესაძლებლობა იყო ეროვნული ძალების გაერთიანება პიემონტის დინასტიის ძალებთან ამიტომ გარიბალდიმ მიიღო გადაწყვეტილება მხარში ამოსდგომოდა ვიტორიო ემანუელე ს ამგვარად კავურმა შექმნა ქვეყანაში მეტად ნოყიერი ნიადაგი გამათავისუფლებელი ომის დასაწყებად მაგრამ მას აუცილებლად სჭირდებოდა მოკავშირე დიდი ქვეყნის მხარდაჭერა ასეთ ქვეყნად მას საფრანგეთი მიაჩნდა წლიდან შარლ ლუი ნაპოლეონ ბონაპარტი უკვე საფრანგეთის პრეზიდენტი კი არა არამედ ფრანგების იმპერატორი ნაპოლეონ იყო ამ ადამიანს სურდა თავისი დიდი ბიძის ნაპოლეონ ის დიდების ღირსი ყოფილიყო მის მმართველობის დროს საფრანგეთი ისევ გახდა ყველაზე გავლენიანი ქვეყანა კონტინენტალურ ევროპაში კავური მოქმედებდა ფარული დიპლომატიის მეთოდებით კერძოდ მან მიუგზავნა ნაპოლეონ ს ულამაზესი იტალიელი ნორჩი არისტოკრატი ქალი ჰერცოგის ასული ვირჯინია ორლონი რომელიც იმპერატორის შეყვარებული გახდა და ცდილობდა იტალიის დახმარებისკენ ებიძგა მისთვის მაგრამ გადაწყვეტილება ნაპოლეონ ს მიაღებინა კავურის მიერ აბსოლუტურად გაუთვალისწინებელმა მოულოდნელმა ტრაგიკულმა შემთხვევამ დაიწო მზადება ომისათვის გარიბალდი გამოიძახეს ტურინში და პიემონტის არმიის გენერალ მაიორის წოდება მიანიჭეს მას დაევალა რეზერვისტებისაგან ე წ ვოლონტიორებისაგან ალპიურ მსროლელთა ბერსალიერების კორპუსის ჩამოეყალიბა მეფემ პირადად მიიღო გარიბალდი და მათი შეხვედრა თბილი და გულწრფელი აღმოჩნდა ვენისთვის არ დარჩა შეუმჩნეველი ტურინის და პარიზის ომისათვის მზადება და ავსტრიის იმპერატორმა ფრანც იოსებმა გადაწყვიტა დაესწრო მოვლენებისთვის წლის აპრილს მან წარუდგინა პიემონტს ულტიმატუმი მოთხოვნით განეიარაღებინათ და დაეშალათ გარიბალდის კორპუსი კავურმა უარყო ულტიმატუმი და აპრილს ავსტრიის ჯარი შეიჭრა პიემონტში მაისს ნაპოლეონ მ სამოკავშირეო ხელშეკრულების თანახმად გამოუცხადა ავსტრიას ომი და თვითონ გამოემართა იტალიაში თავისი ჯარის სათავეში ფრანგული ჯარის ჩამოსვლას მთელი თვე დასჭირდა და ვინაიდან პიემონტის რეგულარული არმია რიცხობრივად ბევრად ჩამორჩებოდა ავსტრიის არმიას ტურინს ოკუპაციის საფრთხე დაემუქრა და მისმა დაცვამ ფაქტობრივად გარიბალდის კორპუსის ზურგზე გადაიარა ამ დროს საფრანგეთის ჯარმა სწრაფი მარშით გადმოლახა ალპიური უღელტეხილები ნაწილი კი ჩამოვიდა გენუიაში ზღვით და მათ ტურინში ყვავილებით და ბრავოს ძახილით შეხვდნენ ნაპოლეონ ს სურვილი ჰქონდა თავისი დიდი ბიძის წლის ელვისებური ომი გაემეორებინა ავსტრიელებსაც ძალიან კარგად ახსოვდათ ნაპოლეონ გამოჩნდნენ თუ არა ფრანგები მათ დაკარგეს შემართება და ინიციატივა დაუშვეს ფრანგული და პიემონტური ჯარების შეერთება და ზედიზედ ორი დამარცხება განიცადეს რის შედეგად ივნისს ვიტორიო ემანუელე და ნაპოლეონ ტრიუმფით შევიდნენ გათავისუფლებულ მილანში გარიბალდის კორპუსი გადაყვანილი იყო ფრონტის მეორეხარისხოვან უბანზე სამხედრო ხელმძღვანელები იგივე გენერლები იყვნენ რომლებმაც წელს არ დაუშვეს გარიბალდი პიემონტის არმიაში ჩარიცხვა კავურიც თავის მხრივ ცდილობდა რიმ ნაპოლეონ ს არ მოხვედროდა თვალში სახალხო ლაშქარი რომელსაც გარიბალდი ხელმძღვანელობდა გარიბალდიმ არ მიიღო დაპირებული შეიარაღება შტაბიდან მიღებული განკარგულებები უმეტესად უაზრო და დამღუპველიც კი იყო მაგრამ მიუხედავად ამისა ის ბრძოლებით იწევდა წინ იკავებდა ქალაქებს და ხელთ იგდო აუარებელი ავსტრიული სამხედრო აღჭურვილობა და არტილერია მაგრამ გარიბალდის მოქმედებები ამ ომში მეორეხარისხოვანი იყო მიუხედავად იმ დიდი ყურადღებისა რომელსაც მას ყველა გაზეთები უთმობდნენ გადამწყვეტი ბრძოლები გაიმართა საფრანგეთის და ავსტრიის არმიებს შორის ჯერ მაჯენტაში ივნისს შემდეგ სოლფერინოში ივნისს და დამთავრდა ავსტრიელების სრული დამარცხებით ეს ბრძოლები იყო იმდენად მძიმე და სისხლიანი მოკლული და დაჭრილი ჯარისკაცების რაოდენობა ორივე მხრიდან იმდენად მრავალრიცხოვანი იყო რომ ორივე იმპერატორმა სასწრაფოდ დაიწყეს მოლაპარაკება ზავზე რომელსაც ხელი წლის ივლისს მოაწერეს ვილაფრანკაში საზავო ხელშეკრულების თანახმად ავსტრიის იმპერატორმა ფრანც იოსებმა გადასცა ნაპოლეონ ს როგორც ომში გამარჯვებულ მხარეს ლომბარდია და ნაპოლეონ მ კი თავის მხრივ გადასცა ის პიემონტს კეთილგანწყობის ნიშნად ეს პიემონტისთვის დამამცირებელი იყო და რაც მთავარია გაურკვეველი დარჩა ჩრდილოეთ იტალიის იმ სახელმწიფოების ბედი რომლებიც ლომბარდიასა და რომს შორის მდებარეობდნენ პარმა მოდენა ტოსკანა რომანია საიდანაც მოსახლეობამ განდევნა ვენის მოკავშირე მონარქები და პიემონტთან გაერთიანება მოინდომა რაც შეეხება ვენეციას ის ავსტრიის სრულ მფლობელობაში რჩებოდა იტალიელები გულგატეხილები იყვნენ კავური სასოწარკვეთილი რადგან თვლიდა რომ ნაპოლეონ მ არ შეასრულა ბოლომდე თავისი დაპირება მაგრამ იძულებული იყო შერიგებოდა რეალობას და დაეწყო რთული დიპლომატიური ვაჭრობა პარიზთან გარიბალდიმ რომელსაც დიპლომატიური თამაშები სძულდა დააპირა თავისი ძალებით გასვლა ცენტრში პარმა ბოლონია ფლორენცია და პერსპექტივაში სამხრეთში რომი ნეაპოლი პალერმო მაგრამ ვიტორიო ემანუელე მ მას პირადად დაჟინებით სთხოვა იყავით ძალიან ფრთხილად არ არის საჭირო პარიზის გაღიზიანება სიტუაცია ისე განვითარდა რომ გარიბალდი იძულებული იყო გაჩერებულიყო ივლისს მან დაშალა თავისი კორპუსი და გამოთხოვებისას ასეთი სიტყვებით მიმართა თავის ჯარისკაცებს არ დაგავიწყდეთ რომ ჩვენ ვალდებული ვართ მადლობლები ვიყოთ ნაპოლეონ ს და გმირული ფრანგული ერის რომლის ამდენმა შვილმა თავი გასწირა იტალიის გასათავისუფლებლად კავურმა ოსტატურად ჩაატარა მოლაპარაკებები ნაპოლეონ სთან და დაითანხმა იმაზე რომ ლომბარდიასთან ერთად მთელ ჩრდილოეთ იტალიაში პარმა მოდენა რომანია ტოსკანა ჩატარდებოდა პლებისციტი რომლის შედეგად ეს სახელმწიფოები შეუერთდებოდნენ პიემონტის სამეფოს პარიზი კი თავისი სამხედრო დახმარების საფასურად მიიღებდა ნიცას და სავოის საგრაფოს სადაც აგრეთვე ჩატარდებოდა შესაბამისი პლებისციტი გარიბალდიმ რომ გაიგო ამ პირობის შესახებ შეშფოთებულმა შეკითხვა გაუგზავნა ნიცის შესახებ ვიტირიო ემანუელე ს და მიიღო მეფისგან შემდეგი პასუხი გადაეცით გენერალს რომ საუბარია არა მარტო ნიცაზე არამედ სავოიაზეც და თუ მე ვთმობ ჩემს წიმაპართა მიწას ჩემთვის ეს უფრო მძიმეა ვიდრე მისთვის პლებისციტი ცეტრალურ იტალიაში გაიმართა წლის მარტს და მოსახლეობამ დაადასტურა თავისი სურვილი ვიტორიო ემანუელე ს ქვეშევრდომები გამხდარიყვნენ დაახლოებით ერთი თვის შემდეგ პლებისციტი გაიმართა სავოიაში და ნიცაში და იქ მოსახლეობის მა გამოთქვა სურვილი შესულიყო საფრანგეთის შემადგენლობაში გულგატეხილი გარიბალდი გენერლობიდან გადადგა და თავის მამულში დაბრუნება არჩია მეფემ მადლობის ნიშნად მას სამახსოვროდ შესანიშნავი სანადირო თოფი გაუგზავნა ჩრდილოეთ იტალიის გაერთიანებამ ერთ სამეფოდ წელს იმპულსი მისცა იტალიის სამხრეთ ნაწილს ე წ ორივე სიცილიის სამეფოს მძლავრი რევოლუციური ძვრებისაკენ ეს სახელმწიფო რომლის დედაქალაქი იყო ნეაპოლი შედგებოდა ნახევარკუნძულის სამხრეთ ნაწილისაგან და სიცილიისაგან ქვეყანას ბოლო წლის განმავლობაში მართავდა ნეაპოლელი ბურბონების დინასტია უნდა ითქვას რომ ორივე სიცილიის სამეფო განსხვავებით ეკონომიკურად მძლავრ და წარმატებულ ჩრდილოეთ იტალიისაგან მილანი ბოლონია ფლორენცია და განსაკუთრებით ტურინი ცხოვრობდა შუა საუკუნეების პირობებში აქ რამდენიმე ფეოდალი ე წ გეპარდი ფლობდა უზარმაზარ ლატიფუნდიებს სახელმწიფოს მოურავებივით მართავდნენ კორუმპირებული მოხელეები და მოსახლეობის ძირითადი მასა გლეხები და მწყემსები განუსაზღვრელ გაჭირვების და უუფლებობის პირობებში ცხოვრობდა გაუნათლებლობა ცრუმორწმუნეობა ძალადობა სისხლის აღება ძარცვა და მაფიის თარეში ასეთ რეალობას ჰქონდა ადგილი სამხრეთში განსაკუთრებით სიცილიაში კავური როგორც რეალისტურად მოაზროვნე სახელმწიფო მოღვაწე მიუხედავად თავისი პატრიოტიზმისა როდესაც გეგმავდა ერთიანი იტალიის შექმნას დიდი სიფრთხილით უყურებდა ნახევარკუნძულის სამხრეთის და სიცილიის პოლიტიკური მიერთების საკითხს იგი პრიორიტეტულად მიიჩნევდა ჩრდილიეთის მიერ ეკონომიკურ ექსპანსიას სამხრეთში და კაპიტალების საშუალებით მართვის სადავეების ხელში ჩაგდებას ამას სჭირდებოდა დიდი დრო მაგრამ ჯერ ერთი ტურინს დროებით ამოწურული ჰქონდა თავისი საბრძოლო პოტენციალი მეორე მხრივ ევროპაში უნდა აღდგენილიყო წონასწორობა დარღვეული წლის საფრანგეთ პიემონტის და ავსტრიის ომით და მესამე რაც მთავარია აარიდებდა ჩრდილოეთ იტალიას იმ განგრენის გავრცელებას რომელიც სამხრეთს სჭირდა რადიკალურად განწყობილი პატრიოტები მათ შორის მაძინი საპირისპირო აზრს იზიარებდნენ ისინი თვლიდნენ რომ საკმარისია ბნელი გაუნათლებელი გლეხობის გამოღვიძება და მთელი იტალია სოციალური აჯანყებით იქნება მოცული ასეთი გამოღვიძების მცდელობა მათ უკვე რამდენიმეჯერ მოიმოქმედეს უკანასკნელად წელს მაგრამ რეალობაში გლეხობა რევოლუციონერების მიმართ ინდიფერენტულ და ხშირად მტრულ დამოკიდებულებასაც კი ამჟღავნებდა მაძინის მიმდევარმა სიცილიელმა ადვოკატმა და ჟურნალისტმა ფრანჩესკო კრისპიმ წელს გადაცმულმა შემოიარა სიცილიის ყველა ქალაქი და მაძინისტების კონსპირაციული კავშირები აღადგინა მაძინი ემიგრაციიდან წერილს წერილზე აგზავნიდა სადაც წერდა მე არ მოვითხოვ პიემონტის გამოსვლას არენაზე ჩვენ უნდა თვითონ დავიწყოთ ჩვენ მაგრამ ვინ იყო ჩვენ არსებობდა მხოლოდ ერთი ადამიანი რომელსაც შეეძლო თავისი ავტორიტეტით თავისი ქარიზმით და თავისი სახელის სიდიადით ჩაენაცვლებინა პიემონტის მონარქია ეს ადამიანი იყო ჯუზეპე გარიბალდი ამ ლაშქრობის დაწყებამ უდიდესი რეზონანსი გამოიწვია მთელ ევროპაში ალექსანდრე დიუმა თავისი იახტით სასწრაფოდ გაემართა სიცილიისენ ერთდროულად მან დაიწყო გარიბალდის მემუარების გამოქვეყნება ვიქტორ ჰიუგომ გაავრცელა შესანიშნავი ესსე რომელშიც დაუზოგავად ამხილა ორივე სიცილიის მაშინდელი მეფე ფრანჩესკო და მისი უსასტიკესი რეჟიმი და ხოტბა შეასხა გარიბალდის და მისი გუნდის გმირობას პარიზის და ლონდონის გაზეთები აზარტულად აფასებდნენ გარიბალდის შანსებს და მოუწოდებდნენ თანამემამულეებს ლაშქრობაში მონაწილეობისკენ თვით ნაპოლეონ რომელიც ვერ იტანდა გარიბალდის როგორც ავანტიურული ბუნების პიროვნება პროსპერ მერიმეს გადმოცემით დიდ ინტერესს ამჟღავნებდა ათასის ლაშქრობის მიმართ ეს ლაშქრობა თავიდანვე იღბლიანი აღმოჩნდა წლის მაისს გარიბალდის ათასმა მოახერხა უბრრძოლველად გადმოსხდომა სიცილიაში მარსალის პორტში პირველი ბრძოლა ნეაპოლელ სამეფო ჯართან მათ მოუწიათ მაისს ქალაქ კალატაფიმისთან და მოხდა სასწაული წითელხალათიანმა ცუდად შეიარაღებულმა გარიბალდიელებმა ხელჩართულ ბრძოლაში სასტიკად დაამარცხეს შესანიშნავად შეიარაღებული მრავალათასიანი პროფესიინარული არმია რომელმაც დემორალიზებულ მდგომარეობაში პალერმოსკენ დაიხია ამ ბრძოლის შემდეგ მთელი სიცილია აჯანყდა გლეხები მწყემსები ქალაქელი ლიუმპენები ყველა გახარებული იყვნენ საძულველი ბურბონის დამარცხებით ბევრი მათგანი შეუერთდა ათასს რადგან ირწმუნეს რომ გამარჯვების შემდეგ ისინი შესძლებდნენ მიწების თავის ნებაზე გადანაწილებას აჯანყებულების მიმართ ნეაპოლის ჯარმა დაიწყო გასწორება ბარბაროსული სისასტიკით როგორც წარსულ წლებში ახდენდა რამაც საპასუხო სისასტიკე გამოიწვია აჯანყებულების მხრიდან ჯარისკაცების მიმართ ამან მიიღო ისეთი საშინელი ფორმები რომ გარიბალდი შეძრწუნებული იყო რა საშინელი სანახაობაა ხედავდე იტალიელების მიერ მოკლული იტალიელების გვამებს ისინი დახოცილნი იყვნენ თავისივე ძმების მიერ ისეთი სისასტიკით რომ აფთრებსაც კი აღაშფოთებდათ წერდა ის ამ აჯანყებამ წალეკა ბურბონების ჯარი მთელ სიცილიაში დარჩა მხოლოდ პალერმო რომლის ციხესიმაგრეში მოიყარეს თავი სამთავრობო ჯარებმა ალექსანდრე დიუმას იახტა მთელი ამ პერიოდის განმავლობაში იდგა პალერმოს რეიდზე და მის ბორტზე იკერებოდა წითელი ხალათები მეომრებისათვის გარიბალდის პიროვნებამ აღაფრთოვანა დიუმა და მან დაიწყო მასზე უკვე მეორე წიგნის წერა სახელად გარიბალდიელები რაც შეეხება თვით გარიბალდის ამ ფანტასტიკურმა წარმატებამ თავბრუ არ დაახვია მას ის დარჩა ისეთივე უბრალო და თავმდაბალი როგორიც მანამდე იყო მან გამოაცხადა რომ არ აპირებს გაჩერებას რომ სიცილია მხოლოდ ეტაპია რომ წინაა ნეაპოლი რომი და მთელი იტალიის გაერთიანება გარიბალდის ამ განცხადებამ მთელ ევროპაში აჟიოტაჟი გამოიწვია ნეაპოლის მეფემ ფრანჩესკო ბურბონმა ნეაპოლიდან მიმართა დახმარების თხოვნით პარიზს და ლონდონს მაგრამ მხარდაჭერა არ მიიღო ნაპოლეონ მ განაცხადა მე მინდა რომ იტალია თავისით დაწყნარდეს უცხოელების ჩაურევლად ლონდონიც იგივე აზრისა იყო ჩვენ შეგვიძლია მხოლოდ გათამაშებული დრამის მაყურებლები ვიყოთ კავურს საშინლად აშინებდა სიტუაციის განვითარების პერსპექტივა იგი გრნობდა რომ გარიბალდის შეჩერება შეუძლებელი იყო და გაუგზავნა მას კონსულტანტები და დამხმარე კონტინგენტი რაც შეეხება ვიტორიო ემანუელე ს მისი პოზიცია იყო ორჭოფული ოფიციალურად იგი ურჩევდა გარიბალდის უარი თქვას იდეაზე გადავიდეს სიცილიიდან კონტინენტზე და პირად წერილში კი სთავაზობდა არ დაეჯერა მის რჩევისთვის გარიბალდიმ შესაბამისად უპასუხა მეფეს სირ ჩემთვის ძნელია არ დაგემორჩილოთ თქვენ მაგრამ მე მიხმობს ხალხი როდესაც მე გავათავისუფლებ მოსახლეობას მონობისაგან მე თქვენ ფეხთ დავდებ ჩემს ხმალს და იმ წუთიდან თქვენი მორჩილი ვიქნები ჩემს უკანასკნელ დღემდე ამგვარად გარიბალდიმ გააგრძელა თავისი ლაშქრობა აგვისტოს ის შეფერხებების გარეშე გადავიდა სიცილიიდან კონტინენტზე და გაემართა ნეაპოლისკენ კალაბრიაში ყველა ფორტები თავისი გარნიზონებიანად და არსენალებიანად უბრძოლველად დანებდნენ მას ეს ლაშქრობა გახდა გარიბალდის ბრწყინვალე ტრიუმფი მოსახლეობამაც ისევე როგორც სიცილიაში მას მხარი დაუჭირა ნეაპოლში პანიკა დაიწყო მეფე ფრანჩესკო მ მიატოვა თავისი დედაქალაქი და რომს შეაფარა თავი დარჩენილმა მთავრობამ კი რომ გადაერჩინა ქალაქი არეულობასა და ანარქიისაგან დეპეშა გაუგზავნა გარიბალდის როგორც უძლეველ დიქტატორს და იტალიის მხსნელს თხოვნით სასწრაფოდ შემოსულიყო ნეაპოლში და აღედგინა წესრიგი ამიტომ გარიბალდიმ წინ გაუსწრო თავის ჯარს და ჟურნალისტების მეგობრების თაყვანისმცემლების დიდი ამალით გაემგზავრა ჯერ კარეტით შემდეგ მატარებლით და სექტემბერს ის უკვე ნეაპოლში იყო ნეაპოლის მთავრობა და გარნიზონი ცერემონიალის ყველა წესების დაცვით მიესალმა მას გარიბალდი ოფიციალურად გამოცხადდა ორივე სიცილიის სამეფოს დიქტატორად მაგრამ ამის შემდეგ დაიწყო ყველაზე მძიმე ეტაპი ის რისაც ძალიან ეშინოდა კავურს რომელიც მოელოდა მოვლენათა ასეთ განვითარებას ნეაპოლში ეროვნული მოძრაობის ირგვლივ თავი მოიყარეს არა მარტო ჭეშმარიტმა პატრიოტებმა და ლიბერალებმა არამედ მეტწილად ბნელი წარსულის მქონე სუბიექტებმა რათა დავიწყებული ყოფილიყო მათი წარსული ადვილად დაწინაურებულიყვნენ და გამდიდრებულიყვნენ ზოგს კი პირადი ანგარიშებიც გაესწორებინათ სიცილიაში სადაც აჯანყებული მოსახლეობა არ წყნარდებოდა მთელი ძალით იჩინა თავი სამხრეთულმა ყაჩაღობამ მასიური გახდა მიწების თვითნებური მიტაცებები მოურავების და მოხელეების თვითგასამართლებები და მკვლელობები გარიბალდის მოუხდა ნეაპოლის სასწრაფოდ მიტოვება და პალერმოში დაბრუნება ამ არეულობების დასაშოშმინებლად და მის ლეგიონერებს მოუხდათ მოძალადეების მეთაურების დახვრეტვა უბრალო ხალხში ამან იმედგაცრუება გამოიწვია აღმოჩნდა რომ მათ მხოლოდ დროშა შეეცვალათ რაც ხდებოდა სიცილიაში გამეორდა კალაბრიაშიც აქ საქმე იმითაც რთულდებოდა რომ აქტიურად მუშაობდნენ ფრანჩესკო ს აგენტები რომლებიც აქეზებდნენ მოსახლეობას არეულობებისაკენ ფრანჩესკო ს კიდევ ჰყავდა ორმოცდაათათასიანი ძლიერი არმია და იმ დროს როდესაც გარიბალდის სიცილიაში დაბრუნება მოუხდა ნეაპოლის მახლობლად ამ არმიამ დაამარცხა გარიბალდის შენაერთები მდგომარეობა ძალიან დამძიმდა ტურინის მთავრობამ ამ კრიტიკულ სიტუაციაში გამოიჩინა ოპერატიულობა და მოქნილობა კავურმა ოსტატურად გამოიყენა ინფორმაცია იმის შესახებ რომ გარიბალდი გეგმავდა ნეაპოლიდან პირდაპირ რომისკენ გალაშქვრას სადაც წლის შემდეგ პაპის დასაცავად ფრანგული გარნიზონი იდგა ეს გალაშქრება უეჭველად გამოიწვევდა შეტაკებას იტალიელებსა და ფრანგებს შორის რაც არ სჭირდებოდა არც პარიზს და არც მითუმეტეს ტურინს კავურმა შესთავაზა ნაპოლეონ ს შემდეგი გეგმა ფრანგულმა ჯარმა უნდა გაატაროს პიემონტის ჯარი პონტიფოკატის ტერიტორიაზე ნეაპოლის მიმართულებით და ამით პიემონტის ჯარი მოახდენს გარიბალდის ნეიტრალიზაციას სამაგიეროდ ის ტერიტორიები რომლებზეც ეს ჯარი გაივლის მარკი და ომბრია შეუერთდება პიემონტს თვით რომს კი არაფერი დაემუქრება ხანმოკლე მოლაპარაკებების შემდეგ ნაპოლეონ მ თანხმობა განაცხადა იმოქმედეთ მხოლოდ სწრაფად ეს გეგმა ზუსტად იყო შესრულებული და უკვე ოქტომბერს ვიტორიო ემანუელე თავისი ჯარის სათავეში ნეაპოლში ჩავიდა გარიბალდიმ რომელიც ერთგული იყო მეფისადმი მიცემული სიტყვის უყოყმანოდ მოაწერა ხელი დეკრეტს რომლის თანახმად დიქტატორის უფლებამოსილება გადასცა ვიტორიო ემანუელე ს ამით გარიბალდის ჩამოერთვა ყოველგვარი ინიციატივის საშუალება იგი გულნატკენი იყო ადამიანებს იყენებენ როგორც ფორთოხლებს გამოსწურავენ წვენს და ქერქს აგდებენ დაიჩივლა მან იგი ისევ გადადგა გენერლობიდან და სულ მარტო გაემგზავრა თავის მამულში კაპრერაზე თითქმის ერთი წელი ცხოვრობდა გარიბალდი კაპრერაზე როგორც განდეგილი მხოლოდ თავისი ოჯახის გარემოცვაში მაგრამ ეს განდეგილობა მოჩვენებითი იყო მისი სახელი ქუხდა მთელ მსოფლიოში და ყოველ კვირა მასთან გემით ჩამოდიოდა აუარებელი ხალხი ინგლისელი არისტოკრატები რომლებიც მასში ხედავდნენ ძველ რომაელს ცინცინატს რევოლუციონერები რუსეთიდან და ცენტრალური ევროპიდან რომლებიც მას რჩევებს სთხოვდნენ იტალიელი პატრიოტები რომლებმაც რომის და ვენეციის გათავისუფლების კომიტეტი დააარსეს და უნდოდათ რომ გარიბალდი ჩასდგომოდა მათ სათავეში და უბრალოდ თაყვანისმცემლები მათ შორის არისტოკრატი ქალბატონებიც იტალიელ პატრიოტებს შორის იყო ორი ფრთა ერთი მხრივ მაძინის მიმდევრები ფანატიკოსი რესპუბლიკელები და მეორე მხრივ მონარქისტები გარიბალდი თამაშობდა არბიტრის როლს მათ შორის და მას გაუჩნდა იმის შეგრძნება რომ ის უგვირგვინო სახალხო მეფეა ჭეშმარიტება მხოლოდ მის მხარეზეა და მხოლოდ მის თანამებრძოლებს სიცილიის და ნეაპოლის გმირებს აქვთ დამსახურება სამშობლოს წინაშე ამასთან ერთად გარიბალდი იყო თავისი მეფის ერთგული ქვეშევრდომი ვიტორიო ემანუელე ს ავტორიტეტი მისთვის ურყევი და ხელშეუხებელი იყო მაგრამ მას სძულდა პოლიტიკანები და უპირველეს ყოვლისა კავური ანტაგონიზმი გარიბალდის და კავურს შორის მომდინარეობდა არა მარტო კავურის ფრთხილი ბალანსირებული და კომპრომისული პოლიტიკიდან რომელიც გარიბალდისთვის გაუგებარი და ამდენად მიუღებელი იყო არამედ ძირითადად იმ კონცეპციიდან რომლის საფუძველზეც აგებდა კავური იტალიის სახელმწიფოს კავურის და მონარქისტების თვალსაზრისით ეს უნდა ყოფილიყო კონსერვატიული სამეფო განათლებული ეკონომიკურად წარმატებული და სამართლებრივი რაც შეეხება გარიბალდის მას ამ მხრივ არავითარი გამოკვეთილი პოზიცია არ გააჩნდა გარიბალდის დამსახურებაზე ქვეყნის წინაშე სამთავრობო წრეებში საკმაოდ კრიტიკული შეხედულება გააჩნდათ ისინი თვლიდნენ და არც თუ უსაფუძვლოდ რომ ნეაპოლში დროზე რომ არ შესულიყო ვიტორიო ემანუელე თავისი ჯარით გარიბალდი მაძინის გავლენით იქ რესპუბლიკას გამოაცხადებდა გარდა ამისა ქვეყნის დაჩქარებულმა გაერთიანებამ მოიტანა უამრავი პრობლემები რომლებიც გარიბალდის გადასაწყვეტი არ იყო კალაბრიაში და სიცილიაში არ წყნარდებოდა ყაჩაღობა კიდევ მრავალი წელი გაგრძელდა ამის შემდეგ ნამდვილი პარტიზანული ომი რომელმაც უფრო მეტი იტალიელის სიცოცხლე შეიწირა ვიდრე რისორჯიმენტოსთვის წარმოებულმა ყველა ომმა აქედან გასაგებია რომ ტურინში გარიბალდის მიმართ დიდ კეთილგანწყობას არ იჩენდნენ მას არ თვლიდნენ იმ კაცად რომელსაც ჭკუა მოეკითხებოდა თუნდაც დიდ პატივს სცემდნენ მის გმირობას და უანგარობას ასეთი იყო სიტუაცია როდესაც გარიბალდი ტურინში ჩავიდა როგორც დეპუტატი პარლამენტის სხდომაზე სიტყვით გამოსასვლელად მის მომხრე დეპუტატებს წინასწარ ეშინოდათ ამ გამოსვლის რადგან გრძნობდნენ რომ მოხდებოდა სკანდალი რომელიც გამოიწვევდა იტალიის საზოგადოების გახლეჩვას მეფე ვიტორიო ემანუელე საგანგებოდ შეხვდა გარიბალდის და ძალიან თბილად ესაუბრა მას მაგრამ ამანაც არ გაჭრა პარლამენტის სხდომაზე რომელიც გაიმართა წლის აპრილს გარიბალდი მივიდა თავის წითელ ხალათში და რუხ პონჩოში გამოწყობილი სომბრეროთი ხელში მემარცხენეებმა მას ტაში დაუკრეს მემარჯვენეემა კი სიცილი დაიწყეს გარიბალდი გამოვიდა ტრიბუნაზე გაიშვირა ხელი კავურისკენ და მრისხანე ხმით წარმოსთქვა მე არასოდეს არ ჩამოვართმევ ხელს ადამიანს რომელმაც ჩემი სამშობლო მიჰყიდა უცხოელებს გულისხმობდა ნიცას და რომლის მთავრობა ხელს უწყობს ძმათამკვლელ ომს ატყდა საშინელი ალიაქოთი გარიბალდის მომხრე დეპუტატებმა სცადეს შეერბილებინათ ამ სიტყვებით გამოწვეული მძიმე შთაბეჭდილება მოუწოდეს პარლამენტს შეთანხმებისკენ და შერიგებისკენ მაგრამ გარიბალდი შერიგებაზე თანახმა იყო მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ იტალიის მთელი შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლობა ჩაბარდებოდა მას დეპუტატები აღშფოთებულები იყვნენ რიგორც ამ მოთხოვნით ისე კავურის უსამართლო შეურაცხყოფით თვით კავური რომელიც უაღრესად ამაყი და ფეთქებადი ხასიათის კაცი იყო იჯდა გაუნძრევლად გაფითრებული და აკანკალებული მაგრამ ხმა არ ამოუღია რადგან იცოდა რომ თუ მას უღალატებდა თავშეკავება იმავე საღამოს იტალიაში შეიძლება სამოქალაქო ომი დაწყებულიყო იტალია კი ამას ვერ გადაიტანდა ეს სხდომა საბედისწერო აღმოჩნდა კავურისთვის აღელვებას რომ შეეძლოს კაცის მოკვლა იმ საღამოს მე მოვკვდებოდი შესჩივლა მან თავის მეგობარს თვენახევარიც კი არ გავიდა ამ სხდომის შემდეგ რომ ორმოცდა თერთმეტი წლის კავური უეცრად გარდაიცვალა გარიბალდიმ კი არც სინანულის და არც სამძიმრის გამოსახატავი სიტყვაც კი არ გაიმეტა თავისი პოლიტიკური მოწინააღმდეგის გარდაცვალების გამო ამ საპარლამენტო ინცინდენტის შემდეგ გარიბალდის ავტორიტეტი და დიდება კიდევ უფრო გაძლიერდა და კავურის სიკვდილის შემდეგ მან როგორც ეროვნულმა მოღვაწემ იტალიის მთელი პოლიტიკური სივრცე დაიკავა მასთან კაპრერაზე კიდევ უფრო მეტი ხალხი ჩამოდიოდა და რომის და ვენეციის გათავისუფლების ფანტასტიკურ პროექტებს სთავაზობდნენ გარიბალდი მათ ყველას უსმენდა და ეთანხმებოდა მას უკვე ყველაფერი შესაძლებლად მიაჩნდა იდეით გატაცება იმდენად დიდი იყო რომ რეალობის შეგრძნება ფაქტობრივად დაიკარგა კავურის სიკვდილის შემდეგ სახელმწიფო საბჭოს თავმჯდომარე გახდა რატაცი დიდი ღირსებებით დაჯილდოებული პიროვნება მაგრამ როგორც პოლიტიკოსი იგი არ ფლობდა შესაძლებლობების გამოყენების ხელოვნებას ისეთ მაღალ დონეზე როგორც კავური სურვილი კი გამხდარიყო კავურის ტოლი მას ჰქონდა ვიტორიო ემანუელე ც მიისწრაფოდა დიდი და თამამი პოლიტიკა ეწარმოებინა რომელიც მას რომს და ვენეციას მოუტანდა ამიტომ გამოყენებული იყო იგივე ხერხი რომელმაც კარგად იმუშავა წელს ტურინში მიწვეული იყო გარიბალდი რაზე შეთანხმდნენ რატაცი და მეფე გარიბალდისთან დარჩა საიდუმლოდ მაგრამ მათ შეხვედრის შემდეგ გარიბალდიმ რომელიც არ მალავდა თავის მიზანს გაემეორებინა გაეგრძელებინა დაწყებული საქმე ოფიციალურად შექმნა ტურინში თავისი შტაბი და დაიწყო ვოლონტიორების შეკრება შემდეგ გაიმართა მისი ტურნე ჩრდილოეთ იტალიის ყველა დიდ ქალაქში სადაც ის ხალხის დიდი თავყრილობის წინაშე მგზნებარე სიტყვებით გამოდიოდა და ეგზალტირებული ხალხი სკანდირებდა მასთან ერთად რომი და ვენეცია ავსტრიამ პროტესტი გამოაცხადა მის საზღვრებთან გარიბალდის მეომრების თავმოყრის გამო და ტურინის მთავრობა შეშინდა სასწრაფოდ დააპატიმრეს საზღვარზე მყოფი გარიბალდიელები დაპატიმრების დროს მოხდა შეტაკება იყვნენ მოკლულებიც მთელი იტალია აღშფოთდა გარიბალდიმ მომხდარი გააპროტესტა მაგრამ მეფემ და რატაციმ მოახერხეს გარიბალდის დაყვავება და ისევე ყველასთვის საიდუმლოდ დარჩენილ მომავალ გეგმებზე დათანხმება უეცრად ყველასთვის მოულოდნელად წლის ივლისში გარიბალდი პალერმოში ჩავიდა აქ მას ისეთი აღფრთოვანებული შეხვედრა მოუწყეს თითქოს ის ისევ იყო სიცილიის დიქტატორი გარიბალდი გამოვიდა პალერმოს ფორუმზე და რიხიანად წარმოსთქვა პალერმოს ხალხნო საფრანგეთის მბრძანებელი რომელმაც ფიცი გატეხა და ოკუპირებული აქვს რომი ყაჩაღების და მკვლელების წინამძღოლი გახდა დავატოვებინოთ ნაპოლეონს რომი და თუ საჭირო იქნება ახალი სიცილიური სერობა მოუწყოთ ხალხმა გარიბალდის უპასუხა ერთსულოვანი ძახილით რომი ან სიკვდილი გარიბალდი თავისი ვოლონტიორების კოლონების სათავეში გაბედულად გაემართა მესინის სრუტისკენ ნახევარკუნძულზე გადასასვლელად გზაში მან მიიღო ვიტორიო ემანუელე ს მკაცრი ბრზანება რომ შეეწყვიტა ლაშქრობა გარიბალდიმ ყურად არ იღო ეს ბრძანება და გააგრძელა გზა მას არ აინტერესებდა რომ საფრანგეთის მთავრობამ უკვე გამოთქვა გულისწყრომა თავხედური მუქარების გამო და დაადასტურა თავისი განზრახვა დაიცვას წმინდა ტახტის სამფლობელო ვიტორიო ემანუელე ს სხვა გზა აღარ ჰქონდა როგორც კი გარიბალდის ვოლინტიორებმა ფეხი დადგეს კალაბრიის მიწაზე მათ სამთავრობო ჯარი გადაეღობა ვოლონტიორების მხრიდან ატყდა სროლა გარიბალდი თავიდან რომ აეცილებინა შეტაკება გამოვარდა წინა ხაზზე და ჩადგა მოწინაარმდეგეებს შორის ცეცხლი მხოლოდ მაშინ შეწყდა როდესაც გარიბალდი დაჭრილი მიწაზე დაეცა ვოლონტიორები დააპატიმრეს თვით გარიბალდი როგორც ტყვე გადაიყვანეს ფორტში გარიბალდის სამკურნალოდ მთავრობამ ევროპის საუკეთესო ქირურგები ჩამოიყვანა მაგრამ პატიმრობა მაინც პატიმრობა იყო მომხდარმა აღაშფოთა მთელი ევროპის საზოგადოებრივი აზრი რომელმაც ტანჯულის შარავანდედით შეამკო გარიბალდი სიმბოლიურ პატიმრობაში გარიბალდიმ დღე გაატარა ამ დროს მას გაუკეთეს სერიოზული ოპერაცია და გადაურჩინეს ფეხი ამპუტაციისაგან წლის ოქტომბერში ვიტორიო ემანუელე მ ამნისტია გამოუცხადა გარიბალდის და ის კაპრერაზე დაბრუნდა ამ დროს ის უკვე წლის იყო გადატანილი ჭრილობის შემდეგ ჯანმრთელობა ძალიან ნელა უბრუნდებოდა მას მხოლოდ რამდენიმე თვის შემდეგ შესძლო მან ყავარჯნებით სიარული ძალიან მძიმედ განიცდიდა გარიბალდი თავის უმოქმედობას და უსარგებლობას და როდესაც გაიგო რომ რამდენიმე ოფიცერი რომელიც მის ლაშქრობას შეუერთდა იყვნენ დაპატიმრებული და ზოგი დახვრეტილიც კი იმ დროს როდესაც ის თვითონ ამ ლაშქრობის ორგანიზატორი და მეთაური ამნისტირებული იყო ამ უსამართლობამ ის მთლად დათრგუნა მოვლენებზე რაიმე გავლენის მოხდენის საშუალება მას აღარ ჰქონდა რადგან ის შინაურ პატიმრობაში იმყოფებოდა და პრესასთანაც კავშირს მოკლებული იყო ინგლისში ვიზიტი რომელიც შესდგა წლის აპრილში მართლაც ტრიუმფალური იყო საუთჰემპტონის პორტში სადაც იგი ჩამოვიდა გემით ქუჩებში სადაც ის გადაადგილდებოდა რკინიგზის გასწვრივ როდესაც ის მგზავრობდა იკრიბებოდა აუარებელი ხალხი და მიესალმებოდა ვაშას ძახილით მინისტრები პარლამემტარები ყველა გამოჩენილი პიროვნება თვით ტახტის მემკვიდრე გარიბალდის პატივსაცემად მიღებებს მართავდნენ ინგლისიდან ჩამოსვლის შემდეგ გარიბალდი დროებით დაუბრუნდა პატრიარქალურ ცხოვრებას ოჯახთან ერთად კაპრერაზე მაგრამ მას არ შეეძლო არ გაეგრძელებინა გეგმების შედგენა რომის და ვენეციის დაბრუნების თაობაზე მიუხედავად იმისა რომ რეალური ინიციატივის გამოვლენის საშუალებას იგი მოკლებული იყო მის გარშემო იკრიბებოდნენ მაძინისტები და მონარქისტები რომლებიც ერთმანეთს ექიშპებოდნენ და ცდილობდნენ გარიბალდის თავის მხარეზე გადაბირებას ბოლოს გარიბალდი დაიღალა მათი ინტრიგებისგან და ლაყბობისგან იგი უკვე წლის იყო მას შერყეული ჯანმრთელობა ჰქონდა და ძალიან ეშინოდა რომ ასეთი უსარგებლო ცხოვრება მოელოდა მას მომავალში ასე გრძელდებოდა წლამდე ამასთან ერთად იტალიის დედაქალაქი ტურინიდან ფლორენციაში უნდა გადასულიყო ამ შეტანხმებამ თითქოს წერტილი დაუსვა ვიტორიო ემანუელე მისწრაფებას რომის იტალიის ჭეშმარიტი დედაქალაქის ერთიან სახელმწიფოში გაერთიანებას მითუმეტეს რომ მაშინდელი პაპი პიუს უდრეკი იყო საღვთო ქალაქზე პონტიფიკატის სუვერენიტეტის შენარჩუნების მოთხოვნაში და არავითარ შეთანხმებებზე არ თანხმდებოდა იტალიის სახელმწიფოს საბოლოოდ ჩამოსაყალიბებლად მაგრამ ამავე დროს დაისახა ვენეციის დაბრუნებოს რეალური პერსპექტივა პრუსიის მეფემ ვილჰელმ მა დაისახა მიზნად გერმანული მიწების გაერთიანება პრუსიის ჰეგემონიის დამყარებით და ავსტრიისთვის გერმანულ კავშირზე იმპერიული უფლებების ჩამორთმევა სახეზე იყო პრუსიასა და ავსტრიას შორის საომარი სიტუაციის შექმნა პრუსიის კანცლერი ოტო ფონ ბისმარკი წელს საიდუმლოდ შეხვდა ნაპოლეონ ს რათა გაერკვია მისი პოზიცია ამ საკითხში საფრანგეთს ხელს არ აძლევდა ავსტრიის დასუსტება რადგან ცნობილი იყო რომ ვენა გეგმავდა საფრანგეთზე რევანშის აღებას წელს დამარცხებისთნის და ლომბარდიის უკან დაბრუნებას და შესაბამისად არ სცნობდა გაერთიანებულ იტალიის სამეფოს ამით აიხსნება ნაპოლეონ ს კეთილგანწყობა პრუსიის გეგმების მიმართ იგი დაპირდა ბისმარკს საფრანგეთის ნეიტრალიტეტს მომავალ ომში და ამასთან ერთად შესთავაზა იტალიის მონაწილეობა ამ ომში იმ პირობით რომ გამარჯვების შემდეგ იტალია ანექსიის სახით მიიღებდა ვენეციას საფრანგეთის ნეიტრალიტეტით მომავალ ომში ავსტრიაც იყო დაინტერესებული და ნაპოლეონ მ ვენასთანაც დადო ხელშეკრულება რომლის თანახმად საფრანგეთი ამ ომში ნეიტრალიტეტის საფასურად ავსტრიის გამარჯვების შემთხვევაში მისგან ჯილდოს სახით მიიღედა ვენეციას და საფრანგეთი კი თავის მხრივ დაუთმობდა ვენეციას იტალიას ამგვარად როგორც არ უნდა დამთავრებულიყო ეს ომი იტალია მაინც მიიღებდა ვენეციას და ეს მოხდებოდა ნაპოლეონ ს მეოხებით ვიტორიო ემანუელე დიდი სიხარულით დათანხმდა ომზე პრუსიის მხარეზე ავსტრიის წინააღმდეგ მას ჰყავდა შესანიშნავად შეიარაღებული მრავალრიცხოვანი არმია ძლიერი ფლოტი და რაც არ იყო უმნიშვნელო გენერალი გარიბალდი რომელსაც შეეძლო მოკლე ხანში რეზერვისტ ვოლონტიორებისაგან ბრძოლისუნარიანი ჯარის ჩამოყალიბება ორმოცდა ცხრამეტი წლის გარიბალდი ენთუზიაზმით შეუდგა საქმეს მას გადაავიწყდა თავისი ჭრილობები და არტრიტის შეტევები და მან შესთავაზა მთავრობას გრანდიოზული გეგმა ტრიესტის და დალმაციის დალაშქვრის თაობაზე მაგრამ მთავრობამ სიფრთხილე გამოიჩინა და გააგზავნა გარიბალდი მაღალმთიან სამხრეთ ტიროლში პლაცდარმის შესაქმნელად ავსტრია იმდენად შეშინებული იყო ორ ფრონტზე ომის პერსპექტივით რომ თანახმა იყო ვენეცია უომრად დაეთმო მაგრამ მთელი იტალია ვიტორიო ემანუელე თი დაწყებული და გარიბალდით დამთავრებული ასეთი წყალობის წინააღმდეგი იყო მათ სურდათ მთელი ევროპისთვის ეჩვენებინათ რომ იტალია დიდი და ძლიერი ქვეყანაა რომელსაც ძალუძს სამხედრო ძალის საშუალებით დაიბრუნოს თავისი მიწები და არა მარტო ვენეცია არამედ სამხრეთ ტიროლიც მაგრამ იტალიის რეგულარული არმია რომელიც რიცხიბრივადაც და შეიარაღების ხარისხითაც აღემატებოდა იტალიაში ექსპედირებულ ავსტრიულ არმიას სამარცხვინოდ დამარცხდა წლის ივნისს კუსტოცასთან გარიბალდი იძულებული იყო მიეტოვებინა თავისი პლაცდარმი და დაეცვა ლომბარდია მაგრამ ავსტრიელებს იმდენად გაუჭირდათ პრუსიის ფრონტზე რომ ლომბარდიას თავი დაანებეს და გარიბალდიმ ისევ შეუტია ტიროლს იგი როგორც ყოველთვის წინ მიუძღოდა თავის მეომრებს მიუწდომელ სიმაღლეებზე მოწინააღმდეგის გააფთრებული ცეცხლის მიუხედავად მასთან გვერდი გვერდ იბრძოდნენ მისი ორი ვაჟი და სიძე გარიბალდიელებს ბრძოლა უხდებოდათ საუკეთესოდ გაწვრთნილ სამთო ალპიურ დივიზიასთან ე წ კაიზერიაგერებთან გარიბალდის საუკეთესო მეომრები დაეცნენ ბრძოლებში თვითონ გარიბალდი დაიჭრა მაგრამ ისინი მაინც აგრძელებდნენ შეტევას იმ დროს როდესაც ომის ბედი უკვე გადაწყვეტილი იყო ავსტრიელებმა კუსტოცასთან გამარჯვების შემდეგ იტალიის ფლოტიც დაამარცხეს და თვითონ თავის მხრივ სასტიკად დამარცხდნენ პრუსიელებისგან ივლისს სადოვთან კენიგსგრეც თან პრუსიამ და ავსტრიამ ივლისს დაიწყეს საზაო მოლაპარაკება იტალია აღმოჩნდა სამარცხვინო მდგომარეობაში მან პირწმინდად წააგო ომი დამარცხებულ ავსტრიასთან იტალიის საამაყო არმიის ასეთი სწრაფი დამარცხება განაპირობა იმანაც რომ ფრაგმენტებისაგან ახლად შეკოწიწებული ქვეყნის არმიაც ასევე ფრაგმენტალური იყო მეთაურები პიემონტელი მთავარსარდლები იყვნენ და მათ დაქვემდებარებაში მყოფი გენერლები კი ზოგი ნეაპოლელები ზოგი კი ყოფილი გარიბალდიელიბი ისინი ერთმანეთს არ ენდობოდნენ და უფრო ინტრიგებით იყვნენ დაკავებულნი ვიდრე საერთო ტაქტიკის გამომუშავებით უნდა აღინიშნოს რომ პიემონტელი მთავარსარდლობა სწორედ ის გენერლები იყვნენ რომლებიც წინანდელ ომებშიც და ახლაც გარიბალდის მიმართ მტრულად იყვნენ განწყობილი და აბუჩად იგდებდნენ მას იმ დროს როდესაც გარიბალდი იყო იტალიის ერთად ერთი მეთაური რომელიც ამ ომში წარმატებულად იბრძოდა მათ დამარცხებას გარიბალდისთვის ალბათ კმაყოფილება უნდა მოეტანა მაგრამ მისთვის უპირველესი იყო სამშობლოს წარუმატებლობის განცდა ძირითად ფრონტზე შექმნილმა მდგომარეობამ გარიბალდის გულისწყრომა გამოიწვია მთავარსარდლების მიმართ მაგრამ ომის დროს იგი მკაცრად იცავდა სუბირდინაციას როგორც კი მიიღო შტაბიდან ბრძანება თავისი ყველაზე დიდ არაკეთილმოსურნისგან გენერალ ლა მარმორასგან დაედო ზავი და გამოეყვანა ჯარი ტიროლიდან მან მიუხედავად იმისა რიმ მისი მეომრები მიისწრაფოდნენ განემტკიცებინათ ლოკალური გამარჯვება შეაჩერა შეტევა და უპატაკა შტაბს მე გემორჩილებით შეთანხმების თანახმად დაზავების შემდეგ ავსტრიამ გადასცა ვენეცია საფრანგეთს და საფრანგეთმა თავის მხრივ გადასცა ის იტალიას წლის ოქტომბერს ვენეციაში ჩატარდა პლებისციტი რომელმაც თითქმის ერთხმად დაადასტურა მოსახლეობის სურვილი შესულიყო იტალიის შემადგენლობაში ვიტორიო ემანუელე ტრიუმფალურად შევიდა ვეიეციაში გარიბალდი კი დაბრუნდა კაპრერაზე იტალიის მთავრობა ორჭოფულ მდგომარეობაში არმოჩნდა იგი შებოჭილი იყო ნახსენები კონვენციით და პირდაპირ აფრთხილებდა გარიბალდის რომ რომის საკითხი არ შეიძლება გადაწყდეს შეიარაღებული თავდასხმით პაპის ტერიტორიაზე რადგან ეს აუცილებლად გამოიწვევს კონფლიკტს საფრანგეთთან ერთად ერთი გამოსავალი მთავრობის თვალსაზრისით იყო პაპთან მშვიდობიანი შეთანხმება მაგრამ პიუს კატეგორიულად წინააღმდეგი იყო ეკლესიის სამფლობელოს დათმობისა იტალიის სამეფოსთვის იმ შემთხვევაში კი თუ რომის მოსახლეობა თვითონ აჯანყდებოდა და ძალით აიძულებდა პაპს იტალიასთან შეერთებას ვიტორიო ემანუელე შესძლებდა მათი მოთხოვნის დაკმაყოფილებას საფრანგეთთან დადებული კონვენციის დაურღვრვლად მაგრამ რომის მოსახლეობა სულაც არ მოელოდა რაიმე ხეირს პიემონტელ ხელისუფლებისგან და სუფთა პრაგმატიული თვალსაზრისით არ ისწრაფოდა სისხლი დაეღვარა შექმნილ ვითარებაში გარიბალდის გულუბრყვილოდ სჯეროდა იტალიელთა სოლიდარობის და არ ეგონა რომ მთავრობა მის მხარეზე არ დადგებოდა იგი აქტიურად ემზადებოდა რომზე ლაშქრობისათვის აგროვებდა ვოლონტიორებს ყიდულობდა იარაღს და საფრანგეთის პროტესტს არავითარი ყურადღება არ მიაქცია რითაც იტალიის მთავრობა უხერხულ მდგომარეობაში ჩააყენა მთავრობა იძულებული გახდა დაეპატიმრებინა გარიბალდი იძულებით თავისივე კუნძულ კაპრერაზე გადაეყვანა და სამხედრო გემებით მოეხდინა კუნძულის ბლოკირება მაგრამ გარიბალდის შეჩერება მაინც ვერ მოხერხდა მისი უფროსი ვაჟი მენოწი ვოლინტიორების რაზმის სათავეში შეიჭრა პაპის სახელმწიფოს ტერიტორიაზე თვით გარიბალდიმ მოახერხა ბლოკირებული კუნძულიდან გაქცევა და ჩააღწია რომში რატომღაც ის დარწმუნებული იყო რომ საფრანგეთი რომელმაც დიდი სისხლის ფასად დაიცვა იტალიის დამოუკიდებლობა წელს არ მოახდენდა ინტერვენციას რომში გარიბალდიმ ვოლონტიორთა შვიდ ათასიანი ლაშქრით დაიკავა რომის მისადგომები ამ შვიდი ათასიდან სულ ცოტანი იყვნენ ჭეშმარიტი პატრიოტები ძირითად მასას შეადგენდნენ უმუშევრები და ყოფილი პატიმრები რომლების ფულადი ანაზღაურებით და მუქთი საკვებით იყვნენ დაინტერესებული გარიბალდის იმედი ჰქონდა რომის მოსახლეობის საყოველთაო აჯანყებისა მაგრამ აჯანყება არ მოხდა იყო მხოლოდ პატრიოტთა ჯგუფების ცალკეული გამოსვლები რომლებიც მაშინვე ჩახშული იყო რაც შეეხება საფრანგეთს ნაპოლეონ ს იმპერიული ლოგიკა მოითხოვდა რომ კონვენციის დარღვევა აუცილებლად ყოფილიყო დასჯილი ამიტომ ფრანგული ცხრა ათასიანი დივიზია შეიარაღებული უახლესი იარაღით რომლის ბრძოლაში გამოცდა აინტერესებდათ ფრანგ გენერლებს დაუყოვნებლივ გადმოსხდა ჩევიტა ვეკიაში და სწრაფი მარშით გაემართა რომისკენ ფრანგული დივიზიის გამოჩენისთანავე ვოლონტიორების ნახევარზე მეტმა გაქცევით უშველეს თავს და დარჩენილი ძირითადი ბირთვი კი ჩაერთო უთანასწორო სასტიკ ბრძოლაში გარიბალდი იმდენად სასოწარკვეთილი იყო რომ ბრძოლის შუა ხაზზე სიკვდილს ეძებდა და ის თანაშემწეებმა ძალით გამოიყვანეს მსხვერპლი პატრიოტებს შორის ძალიან დიდი იყო ფრანგებს კი დანაკარგი ფაქტობრივად არ ჰქონიათ მათი ახალი ტიპის იარაღი მართლაც სასწაულებს ახდენდა ეს უაზრო ბრძოლა მოხდა წლის ნოემბერს და მის შემდეგ გარიბალდი ისევ დააკავეს და გადაიყვანეს კაპრერაზე შინაურ პატიმრობაში გარიბალდის სასოწარკვეთილებას საზღვარი არ ჰქონდა თავის წარუმატებლობაში იგი ადანაშაულებდა ყველას მაძინის პიუს ს ნაპოლეონ ს მაგრამ მას აზრად არ მოსდიოდა რომ ეღიარებინა თავისი წინდაუხედულობა და ეცნო რომ თვითონ ჩააყენა ხალხი რომელიც მას ენდო გამოუვალ მდგომარეობაში იმას კი მიხვდა რომ გამარჯვებით რომში შესვლა მას აღარ ეწერა საერთაშორისო საზოგადოებამ დიდი თანაგრძნობა გამოხატა გარიბალდის მიმართ ვიქტორ ჰიუგომ გულითადი ლექსები მიუძღვნა მას საფრანგეთის ოპოზიციამ დემონსტრაციები მოაწყო თავისი მთავრობის მოქმედების საპროტესტოთ და გარიბალდისთვის სოლიდარობის გამოსახატავად ვიტორიო ემანუელე მ კი განაცხადა რომ მისი გული მეფისა და მამისა განგმირულია და ეს იყო უდიდესი უბედურება მის ცხოვრებაში რომის პაპის ძალაუფლება საფრანგეთის მიერ მისი პოზიციის შეიარაღებული მხარდაჭერის შედეგად უფრო მეტად გამტკიცდა წელს პიუს მ დააპირა პაპის უცოდველობის დოგმატის მიღება საფრანგეთი ამ დოგმატის მიღების წინააღმდეგი იყო და ამ მიზეზით ნაპოლეონ მ დააპირა პერსპექტივაში რომიდან თავისი ჯარის გამოყვანა რის შედეგად იტალიის მთავრობას რომის საკითხის გადაწყვეტის შანსი მიეცემოდა მაგრამ ეს ყველაფერი გაცილებით უფრო სწრაფად მოხდა ყველასთვის მოულოდნელად წლის ივლისს ნაპოლეონ მ გამოუცხადა ომი პრუსიას და საფრანგეთის საექსპედიციო კორპუსი სასწრაფოდ გაწვეული იქნა რომიდან შემდეგ კი იყო ფრანგების სედანთან დამარცხება და ნაპოლეონ ს დატყვევება და ტახტიდან გადაყენება და იტალიის მთავრობას მიეცა სრული შესაძლებლობა შეეყვანა ჯარი რომში პიუს მაინც არ წავიდა კომპრომისზე ვიტორიო ემანუელე სთან და მხოლოდ ხანმოკლე ბრძოლის შემდეგ გამოაცხადა კაპიტულაცია წლის ოქტომბერს რომში გაიმართა პლებისციტი რომლის შედეგის საფუძველზე რომი იტალიას შეუერთდა და სახელმწიფო საბოლოოდ გაერთიანდა მაგრამ პიუს მ ამ ძალდატანებისთვის მაინც განკვეთა ეკლესიიდან ვიტორიო ემანუელე და ეს საკითხი საბოლოოდ გადაწყდა მხოლოდ წელს როდესაც ვატიკანსა და იტალიის სახელმწიფოს შორის დაიდო ლატერანის ხელშეკრულება გარიბალდი რომელმაც თითქმის მთელი ცხოვრება შეალია სამშობლოს გაერთიანებას ჩამოცილებული აღმოჩნდა ამ პროცესს დამარგვინებელ ეტაპზე მას არ მიეცა უფლება ჩასულიყო რომში მისი ისტორიული მისია დამთავრებული იყო ბისმარკის რთული დიპლომატიური მანიოვრების შედეგად წელს პრუსიის მეფის ვილჰელმ ს უახლოვესი ნათესავის კანდიდატურა იყო შერჩეული გამონთავისუფლებული ესპანეთის ტახტის დასაკავებლად ცხადია რომ საფრანგეთისთვის ეს მეტად არასასურველი იყო ვილჰელმ მა რომელსაც არ სურდა გართულებები საფრანგეთთან განუმარტა საფრანგეთის ელჩს რომ მან უკვე ურჩია თავის ნათესავს ამ შეთავაზებაზე უარის თქმა ნაპოლეონ მ ეს განმარტება არ იკმარა და კატეგორიულად მოითხოვა იმის ოფიციალური დადასტურება რომ ჰოენცოლერნების კანდიდატი არასოდეს დაიკავებდა ესპანეთის ტახტს რითაც ძლიერ გაანაწყენა მოხუცი ვილჰელმ ბისმარკმა ისარგებლა ამ წყენით და ნაპოლეონ ს ისეთი მკვახე უარით უპასუხა რომ ის იძულებული გახდა სახის შესანარჩუნებლად პრუსიისთვის ომი გამოეცხადებინა ეს ნაბიჯი საბედისწერო აღმოჩნდა ნაპოლეონ სთვის და საუბედურო მთელი ფრანგი ხალხისთვის ომი გამოცხადებული იყო წლის ივლისს და დაწყებისთანავე ფრანგებისთვის წარუმატებლად წარიმართა პრუსიელებმა შეაღწიეს საფრანგეთის ტერიტორიაზე და აგვისტოს ბოლოს სედანთან ალყაში მოაქციეს ფრანგული არმიის ძირითადი ძალები იმპერატორის მეთაურობით სექტემბერს საფრანგეთის სარდლობა იძულებული იყო კაპიტულაცია გამოეცხადებინა და თვით ნაპოლეონ ჩაბარდა ტყვედ ვილჰელმ ს როდესაც პარიზში ცნობილი გახდა სედანის კატასტროფის შესახებ გაუქმდა მეორე იმპერია გამოცხადდა რესპუბლიკა და გაგრძელდა თავდაცვითი ომი პრუსიელების წინააღმდეგ რომლებიც უკვე პარიზს ემუქრებოდნენ შეიქმნა ეროვნული თავდაცვის კავშირი და მასში დიდ როლს თამაშობდნენ გარიბალდის ათასის აქტიური მონაწილეები რომლებმაც საფრანგეთის რესპუბლიკის სახელით მიმართეს თხოვნით გარიბალდის როგორც მსოფლიოში აღიარებულ უდიდეს გმირს და უძლეველ სარდალს ჩასდგომოდა სათავეში საფრანგეთის ჯარს და დაეცვა რესპუბლიკა აგრესორისაგან გარიბალდი რომზე ლაშქრობის კრახით დამთავრების შემდეგ უკვე სამი წელი იმყოფებოდა შინაურ პატიმრობაში თავის საკუთარ პაწაწინა კუნძულ კაპრერაზე სადაც ეწეოდა მრავალდარგობრივ მეურნეობას და მიღებული მოსავლით არჩენდა თავის გაზრდილ ოჯახს ჯანმრთელობა მას საკმაოდ შერყეული ჰქონდა არტრიტის ხშირი და მძიმე შეტევების შედეგად მას მოძრაობაც კი უჭირდა უნდა ითქვას რომ იტალიელები საკმაოდ არაერთგვაროვნად შეხვდნენ გარიბალდის გადაწყვეტილებას ებრძოლა საფრანგეთისვის რომის წლის ამბების შემდეგ ჩათვალეს რომ ეს უსაქმური მოწყენილი მოხუცის ახირებაა მიუხედავად ასეთი აზრისა მაძინიმ ასე დაარიგა თავისი მიმდევრები რადგან მაინც მიდიხართ დაამტკიცეთ რომ ღირსი ხართ იტალიელები გერქვათ და თუ დაიმსახურებთ საფრანგეთის მადლიერებას იმედია გარიბალდი გაიხსენებს ნიცას გარიბალდი თავის მხრივ აპირებდა ფრანგი ხალხისთვის და რესპუბლიკისთვის ებრძოლა უანგაროდ და დიდსულოვნად ყოველგვარი ანაზღაურების და ანგარიშსწორების გარეშე გარიბალდიმ მართლაც მოახერხა ჯანმრთელობის ცუდი მდგომარეობის მიუხედავად მისი შტაბი ლაზარეთს წააგავდა და ფრონტზე გადაადგილება მას ორთვალათი უხდებოდა რეზერვისტებისა და ვილინტიორებისაგან შემდგარი იმპროვიზებული არმიის საუკეთესოდ ორგანიზება მას მხარში ედგნენ მისი ვაჟები მენოწი და რიჩოწი რომლებმაც ბრწყინვალე ოფიცრებად გამოიჩინეს თავი და უსასტიკესი ზამთრის პირობებში მაღალმთიან ვიგეზებში მათ წარმატებული სამხედრო ოპერაციები ჩაატარეს რითაც დაიმსახურეს ტურის მთავრობის აღიარება და მადლიერება და ბისმარკის დიდი გულისწყრომა ეს გარიბალდი უნდა ცოცხალი ჩავიგდოთ ხელში ჩავსვათ გალიაში და ზედ დავაწეროთ იტალიური უმადურობა გარიბალდის დატყვევება გერმანელებმა ვერ მოახერხეს სამაგიეროდ იანვრის ბოლოს პარიზი აიღეს და მარტს ვერსალში საფრანგეთის მთავრობას მძიმე და დამამცირებელი საზავო ხელშეკრულება მოახვიეს თავზე რომლის თანახმად ელზასი და ლოტარინგია გადაეცა გერმანიას და საფრანგეთს დაევალა დიდი კონტრიბუციის გადახდა საზავო ხელშეკრულების თანახმად საფრანგეთში ჩატარდა საკანინმდებლო ორგანის არჩევნები მიუხედავად იმისა რომ გარიბალდი არ იყო წარდგენილი კანდიდატად იგი აირჩიეს დეპუტატად რამდენიმე დეპარტამენტში მათ შორის პარიზში და ნიცაში გარიბალდი ჩავიდა ასამბლეის სხდომაზე ბორდოში მიუხედავად იმისა რომ წინასწარ დაწერა თხოვნა გადადგომის შესახებ რადგან მიაჩნდა რომ მას როგორც უცხოელს არ ჰქონდა უფლება გადაეწყვიტა საფრანგეთის შინაგანი პრობლემები მაგრამ მას სურდა მიემართა გამოსათხოვებელი სიტყვით საფრანგეთისთვის და ჩაებარებინა თავისი არმიის დაღუპული და დაჭრილი მეომრების და მათი ოჯახების ბედი რესპუბლიკური სამშობლოსთვის ასამბლეის სხდომაზე გარიბალდი მივიდა ვიქტორ ჰიუგოსთან ერთად მემარცხენე დეპუტატებმა მას ოვაცია მოუწყეს სამაგიეროდ მემარჯვენეებმა რომლებიც დიდ უმრავლესობას წარმოადგენდნენ დაცინვები და შეურაცხყოფები დააყარეს მას გარიბალდის წითელმა ხალათმა პონჩომ და ფართოფარფლებიანმა ქუდმა უდიდესი გაღიზიანება გამოიწვია მათში რადგან კონსერვატორებისთვის და კლერიკალებისთვის რომლებიც დეპუტატების უმრავლესობას წარმოადგენდნენ გარიბალდი იყო წითელი რევოლუციონერი ანტიპაპისტი და ა შ ე ი ყველაფერი იმის განსახიერება რაც მათ აშინებდათ და რაც მათ სძულდათ ასამბლეაზე სიტყვით გამოსვლის უფლება გარიბალდის არ მისცეს იგი ფაქტობრივად გააძევეს ამიტომ მან მემარცხენე დეპუტატების თანხლებით ეფექტურად დასტოვა სხდომა და იმავე საღამოს გაემგზავრა საფრანგეთიდან ემილ ზოლია რომელიც იმ დროს ახალგაზრდა რადიკალური ორიენტაციის ჟურნალისტი იყო ასე აღწერა ეს სიტუაცია თავმჯდომარემ ილიუზიონისტივით მარჯვედ დახურა სხდომა ამ ბატონებს არაფერი ესაქმებოდათ მოხუცთან რომელმაც ახლახან დაამარცხა პრუსიელები საფრანგეთისთვის ბრძოლაში მათ ხომ შიშის ოფლი ასხავდათ მაშინ როდესაც გარიბალდი შიშველ მკერდს უშვერდა მტრის ტყვიებს დაე გაეთრიოს ის დასისხლიანებული და დაჩეხილი და ნუ გვაბეზრებს თავს თავისი გმირობით გესმით თუ არა თქვენ ბატონებო რომ საფრანგეთისთვის სირცხვილი იქნებოდა უმადურობის გამოჩენა ამ თავისუფლების ჯარისკაცის მიმართ ზრდილობიანი მაინც ვიყოთ თუ არ შეგვიძლია ვიყოთ დიადი როგორც ზემოდ ავღნიშნეთ ემილ ზოლიას პოზიციას მხოლოდ უმცირესობა იზიარებდა ფრანგების ამ უდიდესი ეროვნული დამცირების პერიოდში ალბათ მხოლოდ გიგანტებს შეეძლოთ უცხოელი გმირის სათანადოდ შეფასება ასამბლეის შემდეგ სხდომაზე ვიქტორ ჰიუგო შეეცადა სამართლიანობის აღდგენას არცერთმა სახელმწიფომ არ დაიცვა საფრანგეთი მხოლოდ ერთმა ადამიანმა გააკეთა ეს გარიბალდიმ თქვენ არ მოუსმინეთ გარიბალდის ახლა არ მისმენთ მე მემარჯვენე უმრავლესობამ ჰიუგოსაც ობსტრუქცია მოუწყო და დიდმა მწერალმა პროტესტის ნიშნად დატოვა ასამბლეა გარიბალდი დაბრუნდა კაპრერაზე წლის თებერვალს და ცოტა ხანში მარტს მიიღო კიდევ ერთი მიმართვა დახმარების თხოვნით ამჯერად პარიზის კომუნის ცენტრალური კომიტეტისაგან ამ თხოვნაზე გარიბალდიმ ავადმყოფობის მიზეზით უარით უპასუხა მაგრამ აქ მარტო ავადმყოფობაში არ იყო საქმე მიუხედავად იმისა რომ იგი მთელი გულით უთანაგრზნობდა კომუნარებს ისინი მარტონი იყვნენ ამ ტირანიის სიცრუის უნამუსობის და უზნეობის ჟამს მათ აიტაცეს სიმართლის და სამართალის წმინდა ალამი და ამ ალამში გახვეულნი დაიღუპნენ ასე დაწერა გარიბალდიმ მოგვიანებით კომუნარების დაღუპვის შემდეგ მაგრამ იმის გამო რომ კომუნარების ბრძოლა იყო სამოქალაქო ომი ფრანგებისა ფრანგების წინააღმდეგ მას როგორც უცხოელს არ უნდოდა ჩარეულიყო გარიბალდი მთელი ცხოვრება იბრძოდა ტირანებისა და ოკუპანტების წინააღმდეგ და ყოველთვის წინააღმდეგი იყო ძმათამკვლელი სამოქალაქო ომებისა საერთაშორისო პოლიტიკის დარგშიც ჰქონდა გარიბალდის შეთავაზებები წელს მან შეადგინა შემდეგი მოწოდება რომლითაც მიმართა ბისმარკს როგორც იმ დროის ყველაზე ავტორიტეტულ პოლიტიკისს უნდა შეიქმნას საერთაშორისო არბიტრაჟი რომელიც იმუშავებს ჟენევაში და დაადგენს რომ ხალხთა შორის ომი დაუშვებელია ყველა უთანხმოება ქვეყნებს შორის უნდა გადაწყდეს არბიტრაჟის საშუალებით რკინის კანცლერმა ბუნებრივია ამ მიმართვაზე გარიბალდის პასუხი არ გასცა ძალიან საინტერესოა გარიბალდის პოლიტიკური ანდერძი რომელიც მან წლის დეკემბერში შეადგინა ამ ანდერძში მან ხაზი გაუსვა იმ გარემოებას რომ იმ ეტაპზე ყველაზე მთავარი იყო ძლიერი იტალიის ჩამოყალიბება დანტეს სიტყვებით რომ ითქვას თუნდაც ეშმაკთან შეკვრის ფასად გულისხმობდა მონარქიას და უდრეკი რესპუბლიკელები კი მხოლოდ ავნებენ იტალიას მხოლოდ მაშინ როდესაც იტალია ჭეშმარიტად თავისუფალი და ძლიერი გახდება უნდა ჩამოყალიბდეს რესპუბლიკა პარლამენტარები კი თავისი გამაბრუებელი ლაყბობით დაღუპვამდე მიიყვანენ იტალიას ამიტომ საჭიროა იტალიელებს შორის შერჩეული იყოს ყველაზე წესიერი კაცი და დაინიშნის ის დროებით დიქტატორად და ეს დიქტატურა გაგრძელდეს მანამდე სანამ იტალიელ ხალხს აღარ დაემუქრებიან ძლიერი მეზობლები მხოლოდ ამის შემდეგ დიქტატურა უნდა შეიცვალოს ჭეშმარიტი რესპუბლიკური მთავრობით საგულისხმოა საუკუნის იანი წლების დასაწყისში საფრანგეთ იტალიის ურთიერთობა ამ პერიოდში ხდებოდა ევროპის უძლიერესს ქვეყნებს შორის კოლონიალური სამფლობელოების განაწილების დასრულება ახლადჩამოყალიბებულ იტალიის სამეფოს უკვე გაეღვიძა მადა კოლონიების შეძენაზე და მას პრეტენზია ჰქონდა ტუნისზე რომელიც სიცილიასთან თითქმის მოსაზღვრეა და იქ ძალიან ბევრი იტალიელი სახლობდა მაგრამ საფრანგეთმა რომელმაც უკვე სული მოითქვა პრუსიასთან დამარცხების შემდეგ და რომელსაც უკვე ჰქონდა საკმაოდ ვრცელი კოლონიები არა მარტო აფრიკაში ტუნისიც დაიმორჩილა და არაფრად ჩააგდო იტალიის პრეტენზიები ამან იტალიაში დიდი აღშფოთება გამოიწვია დაიწყო ანტიფრანგული ისტერია აგორდა შოვინისტური ტალღა ამის ორგანიზატორი იყი მაშინდელი შინაგან საქმეთა მინისტრი კრისპი რომელიც წელს იყო გარიბალდის ათასში მთავარი თანაშემწე ახლა კი ცდილობდა შეექმნა წინაპირობა იტალიის მძლავრ იმპერიალისტურ სახელმწიფოდ გადასაქცევად მისი შემწეიბით გარიბალდი აქტიურად ჩაერთო ამ თამაშში მე სიხარულით დავთმობდი ცხოვრების დარჩენილ ნაწილს ოღონდ იტალია არავინ შეურაწცხოს წერდა ის გარიბალდის ხმამ იტალიის იმპერიალიზმის აღმოცენას შემატა კეთილშობილი დემოკრატიული ელფერი და წარმოადგინა ის არა როგორც სახელმწიფოებრივი მოთხოვნა სხვა სახელმწიფოების მოთხოვნის მაგვარად არამედ როგორც გაუბედურებული ერის უფლებების დაცვა პრესა მრავალჯერ იმეორებდა გარიბალდის განცხადებას რომელშიც ის უბრუნდებოდა თავის დაკარგულ სამშობლოს ნიცას და აყენებდა კორსიკის საკითხს რომელიც აგრეთვე მისი აზრით უნდა დაბრუნებოდა იტალიას ანა ჟღენტი დ ივნისი სოფ ქვაციხე ახლანდელი ჭიათურის რ ნი გ ივნისი თბილისი ქართველი მეცნიერი თერაპევტი და პედაგოგი მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი პროფესორი საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე ლიტერატურის კრიტიკოსის ბესარიონ ჟღენტის და ანა ჟღენტმა წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის თსუ სამკურნალო ფაკულტეტი პირველი გამოშვება წლებში განაგებდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის ამჟამად თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი შინაგან სნეულებათა პროპედევტიკის კათედრას აღზარდა ქართველ თერაპევტთა მრავალი თაობა ჟღენტი შეისწავლიდა ბორჯომის მინერალური წყლის სამკურნალო თვისებებს ქართულ კერძებში გამოყენებულ გემოს მიმცემ ნივთიერებებს და ქართული ღვინოების მოქმედებას კუჭ ნაწლავის ტრაქტზე ღვიძლზე სანაღვლე გზებზე და გულსისხლძარღვთა სისტემის მუშაობაზე საქართველოში პირველმა აღწერა ფასციოლოზის შემთხვევა დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენითა და მედლებით დაკრძალულია თბილისში საბურთალოს საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში მარკ მიხეილის ძე რუბინშტეინი დ ნოემბერი ძვ სტ ნოემბერი თბილისი საქართველო გ ივნისი იქვე საბჭოთა გეოლოგი საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის წევრ კორესპონდენტი გეოლოგიის მინერალოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი პროფესორი სკკპ წევრი იდან წელს დაამთავრა ს კიროვის სახელობის საქართველოს ინდუსტრიული ინსტიტუტი იდან მუშაობდა საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ა ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტიტუტში სადაც ხელმძღვანელობდა პეტროგრაფიის განყოფილებას იდან ქანების აბსოლუტური ასაკის ლაბორატორიას იყო ამავე ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე სამეცნიერო დარგში პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა ვ ი ლენინის სახელობის საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში იდან რუბინშტეინის შრომები ძირითადად შეეხება აბსოლუტური გეოქრონოლოგიის სეისმოტექტონიკის რეგიონული გეოლოგიის საკითხებს საქართველოს სსრ სახელმწიფო პრემია დაჯილდოებულია საპატიო ნიშნის ორდენით და მედლით ჰანოვერი ქალაქი გერმანიაში ქვემო საქსონიის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრი საერთაშორისო მნიშვნელობის სარკინიგზო და საავტომობილო გზების კვანძი ნავსადგური შუა გერმანიის არხისა და მდინარე ლაინეს გადაკვეთის ადგილას სამრეწველოდა საფინანსო სავაჭრო ცენტრი განვითარებულია სატრანსპორტო უმთავრესად საავტომობილო და საერთო ჩარხთმშენებლობა და სხვ მანქანათმშენებლობის ელექტროტექნიკის რეზინის ადგილი გერმანიაში კვების საფეიქრო მრეწველობის არის ზუსტი მექანიკისა და ოპტიკის საწარმოები ქალაქის მიდამოებში იღებენ ნავთობსა და კალიუმის მარილებს ჰანოვერში ყოველწლიურად ტარდება საერთაშორისო სამრეწველო ბაზრობები არის ტექნიკური სავეტერინარო პედაგოგიური სამუსიკო და თეატრალური ხელოვნების უმაღლესი სკოლები მეტროპოლიტენი მსოფლიო ომის დროს ქალაქი ძლიერ დაინგრა აღდგენილია ბაზრის ეკლესია ს და ძველი რატუშა ს შემოინახა ჰერენჰაუზენის სასახლე დაიწყო გადაკეთებულია და და პარკი დაიწყო აშენდა რადიოცენტრი არქიტექტორები ფ ვ კრემერი ჰ ლიხტენჰალმი დ ესტერლენი და სხვ წარმოშობით ჰანოვერიდან არის გერმანული როკ ჯგუფი სკორპიონსი რომელიც წელს შეიქმნა ასტრონავტიკა ბერძნულიდან ვარსკვლავი ნავიგაცია იგივე კოსმონავტიკა არის კოსმოსურ სივრცეში ფრენის ხელოვნება მეცნიერებისა და ტექნიკის დარგების ერთობლიობა ადამიანთა საჭიროებისათვის საფრენი აპარატებით კოსმოსის და ციური სხეულების გამოკვლევის და ათვისების შესახებ ასტრონავტიკა მოიცავს სხვადასხვა ასპექტებს კოსმოსური ეპოქა დაიწყო წლის ოქტომბერს როდესაც სსრ კავშირში გაშვებულ იქნა დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი ადამიანის პირველი კოსმოსური გაფრენა განხორციელდა წლის აპრილს იური გაგარინი სსრ კავშირი ხოლო მთვარეზე ადამიანთა პირველი გადასვლა წლის ივლისით თარიღდება ნეილ არმსტრონგი ედვინ ოლდრინი აშშ კოსმოსური აპარატების ფრენის უზრუნველსაყოფად შექმნილია კოსმოდრომები მართვის და კავშირგაბმულობის სამსახურები სხვა დღეისათვის კოსმოსში გაშვებულია ათასზე მეტი აპარატი რამდენიმე ათეული ეკიპაჟი ავტომატური აპარატებით ხდება მარსის ვენერას მერკურის იუპიტერის სატურნის გამოკვლევები აგრეთვე დედამიწის ბუნებრივი რესურსების შესწავლა ასტრონავტიკა მეცნიერებისა და წარმოების პროგრესის ერთ ერთი სტიმულატორია ჯანდაცვა ჯანმრთელობის დაცვა არის სახელმწიფო სოციალ ეკონომიკურ სამედიცინო და საზოგადოებრივ ღონისძიებათა სისტემა რომლის მიზანია ადამიანთა ჯანმრთელობის დაცვა დაავადებების თავიდან აცილება და მკურნალობა სიცოცხლის გახანგრძლივება ჯანდაცვა ზოგიერთ ქვეყანაში ეფუძნება უფასო სამედიცინო დახმარების და მედიცინის პროფილაქტიკური ღონისძიებების მიმართულებებს სხვაგან სახელმწიფოს მხრიდან იგი რეგლამენტირებულია ანტიეპიდემიური სამუშაოების ჩატარებით ხოლო ძირითადი მომსახურება გადატანილია კერძო სექტორში ჯანმრთელობის დაცვის მეთოდები ინდივიდუალური და კომპლექსური პროფილაქტიკული ღონისძიებები ბიოსფეროზე მეთვალყურეობისა და კონტროლის ხერხები დაავადებათა დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მეთოდები ინტერნაციონალურია მაგრამ ყოველი ქვეყნისათვის დამახასიათებელია ეროვნული თავისებურებები და ტრადიციები ჯანდაცვის სრულფასოვნად განხორციელებისათვის აუცილებელია ძვირადღირებული მატერიალურ ტექნიკური ბაზა საავადმყოფოების და ამბულატორიულ პოლიკლინიკური დაწესებულებების პოლიკლინიკა დისპანსერი პროფილაქტორიუმი ფართო ქსელი სანიტარულ ეპიდემიოლოგიური დედათა და ბავშვთა დაცვის სამსახურები მედიცინა მეცნიერებისა და პრაქტიკული საქმიანობის დარგი რომელიც მიმართულია ადამიანთა ჯანმრთელობის დაცვის დაავადებების თავიდან აცილებისა და მკურნალობის სიცოცხლის გახანგრძლივებისაკენ საუკუნეების განმავლობაში ადამიანთა გამოცდილებით დაგროვდა სამკურნალო საშუალებები და მეთოდები რომლებიც შემონახულ იქნა მათ შორის ხალხურ მედიცინაში და რომლებიც მოგვიანებით მეცნიერული მედიცინის ნაწილი გახდა სამკურნალო ხელოვნების მწვერვალი ძველ სამყაროში იყო ჰიპოკრატეს საქმიანობა ჩვ წ მე საუკუნეში ანტიკური მედიცინის წარმოდგენები სისტემატიზებულ იქნა გალენოსის მიერ მისი სისტემა შევსებული ავიცენას მიერ და კანონიზებულ იქნა ეკლესიის მიერ ბატონობდა თითქმის ახალი ეპოქის დასაწყისამდე მე საუკუნეებში ა ვეზალიუსის უ ჰარვის აღმოჩენებმა პარაცელსუსის შრომებმა ა პარეს და ტ სიდენჰემის მოღვაწეობამ ხელი შეუწყო მედიცინის დაბრუნებას ცდისეულ ცოდნის საფუძვლებში ბუნებისმეტყველებისა და ტექნიკის მიღწევებმა კლინიკურ ანატომიური და კლინიკურ ექსპერიმენტული მიმართულებების განვითარებამ ავადმყოფობის კვლევის ობიექტურმა მეთოდებმა განაპირობებს მეცნიერული მედიცინის ჩამოყალიბება მედიცინის განვითარების პროცესში მოხდა მისი დიფერენცირება რამდენიმე დამოუკიდებელ დარგად რომლებიც შეისწავლიან განათლება სისტემურ ქმედებათა პროცესი რომელიც შეგნებულად არის მიმართული ადამიანის ფიზიკური ინტელექტუალური და მორალური უნარ ჩვევების განვითარებისაკენ განათლებაში აგრეთვე იგულისხმება შედეგი განათლების მიღების ძირითადი გზაა სწავლა საგანმანათლებლო დაწესებულებებში რომელიც მჭიდრო კავშირშია აღზრდასთან განათლების პროცესში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება თვითგანათლებას კულტურულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებს საზოგადოებრივ შრომით საქმიანობაში მონაწილეობას განათლების საერთო და სპეციალური პროფესიული დონე განპირობებულია საზოგადოებრივ ურთიერთობათა მეცნიერების ტექნიკისა და კულტურის წარმოების მოთხოვნებით განათლების თაობაზე ისტორიულად ჩამოყალიბდა სტერეოტიპი რომ ბავშვებისთვის და ახალგაზრდებისთვის ამ პროცესს ორგანიზებას უკეთებს ოჯახი სკოლა უნივერსიტეტი და ა შ ხოლო მათი მოვალეობაა ბეჯითად შეისწავლონ ყველაფერი ანუ აქტიურად მიიღონ შესასწავლი მასალა მე საუკუნიდან დაიწყო იმის გაცნობიერება რომ წარმატებული სწავლისათვის გადამწყვეტი ფაქტორია შინაგანი მოტივაცია ამის შესაბამისად მე საუკუნის იან წლებში სხვადასხვა ქვეყნებში დაიწყო სწავლების სისტემის რეფორმირება თუმცა ამ ტენდენციებს ბევრი მოწინააღმდეგეც გამოუჩნდა რომელთა აზრით ზედმეტმა თავისუფლებამ ჩამოაყალიბა სამომხმარებლო მიდგომა განათლების პროცესისადმი გლობალიზაციის პროცესი კაცობრიობას სტიმულს აძლევს რათა ხელახლა იქნეს გააზრებული აღზრდისა და განათლების მთელი სისტემა მთელი ისტორიის განმავლობაში ყველა ახალ ეტაპზე კაცობრიობა მუდმივად გამოთქვამდა უკმაყოფილებას განათლებაში შექმნილი მდგომარეობითა და სვამდა საკითხს როგორი უნდა იყოს განათლება დღეს და როგორ უნდა ვითარდებოდეს იგი ხვალინდელი დღის მოთხოვნათა გათვალისწინებით ძიების პროცესი ისევე როგორც თვით კაცობრიობის განვითარება განუწყვეტელია რეფორმისტული იდეებით გატაცებულებს კი უმეტეს შემთხვევაში გვავიწყდება არა განათლების სუბიექტი თუ ობიექტი არამედ პიროვნება რომლის გამოც და რომლისთვისაც საერთოდ შეიქმნა ეს სისტემა ბავშვი მოსწავლე ტერმინის სათანადო განმარტების მიზნით კომიტეტი ეკონომიკური სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტი ხელმძღვანელობს მსოფლიო დეკლარაციით განათლება ყველასათვის რომელიც აცხადებს დაწყებითი სასკოლო განათლება არის ოჯახის გარეთ ბავშვებისათვის საბაზო განათლების უზრუნველყოფის ძირითადი სისტემა დაწყებითი განათლება უნდა იყოს საყოველთაო და ითვალისწინებდეს საზოგადოების კულტურას მოთხოვნებსა და შესაძლებლობებს გაეროს ბავშვთა ფონდის პოზიცია ასეთია რომ დაწყებითი განათლება საბაზისო განათლების ყველაზე მნიშვნელოვანი კომპონენტია ტრანსპორტი ლათ გადაღმა და ზიდვა ერთობლიობა საშუალებების რომელთა დანიშნულება ადამიანების ტვირთის და ინფორმაციის ერთი ადგილიდან მეორეში გადატანაა სატრანსპორტო ინდუსტრია სამ მთავარ კომპონენტად იყოფა ინფრასტრუქტურად მანქანებად და მართვად ინფრასტრუქტურა მოიცავს ტრანსპორტისთვის საჭირო უძრავ კონსტრუქციებს მათ შორის საავტომობილო გზებს რკინიგზებს საჰაერო გზებს არხებს სადენებს ან ტერმინალებს როგორიცაა აეროპორტები რკინიგზის საავტომობილო და საზღვაო სადგურები მანქანები რომლებიც ამ ქსელში მოძრაობს არის ავტომობილები ავტობუსები მატარებლები თვითმფრინავები და სხვა ხოლო მართვა მოიცავს ამ მანქანებისა და კონსტრუქციების ოპერირებასა და მასთან დაკავშირებულ პროცედურებს როგორიცაა ფინანსირება პოლიტიკა და იურიდიული მომსახურება განასხვავებენ მიწისზედა წყლის და საჰაერო ტრანსპორტს მიწისზედა ტრანსპორტში იგულისხმება სარკინიგზო ტრანსპორტი საავტომობილო და მილსადენი ტრანსპორტი წყლის ტრანსპორტში საზღვაო და სამდინარო საჰაეროში საავიაციო ტრანსპორტი დანიშნულების მიხედვით ტრანსპორტი იყოფა საერთო რომელიც ემსახურება მოსახლეობას არასაერთო შიდასამრეწველო გადაზიდვები და პირადი სარგებლობის ტრანსპორტად გადაზიდვები ლოგისტიკა მგზავრი საზოგადოებრივი ტრანსპორტი სატრანსპორტო მანქანათმშენებლობა ტვირთი ტვირთბრუნვა აეროდრომი აეროპორტი ავტომაგისტრალი ავტოსადგომი არხი გაზსადენი გვირაბი ვაგზალი მდინარე ნავთობსადენი ნავსადგომი პორტი რკინიგზა ტერმინალი ქუჩა ხიდი გადაზიდვები ტვირთის ან მგზავრთა გადაადგილება სხვადასხვა სახეობის სატრანსპორტო საშუალებით არსებობს სატვირთო და სამგზავრო გადაზიდვა ის ხორციელდება რკინიგზის საავტომობილო საზღვაო სამდინარეო საჰაერო საჭაპანო და მილსადენი ტრანსპორტით გადაზიდვაში მონაწილეობას იღებენ აგრეთვე ქვეყნის ერთიანი სატრანსპორტო ქსელის ტერიტორიულ სამეურნეო ერთეულები ქვედანაყოფები რკინიგზის განყოფილებები სამდინარეო სანაოსნო საზღვაო სანაოსნო სამოქალაქო ავიაციის ტერიტორიული სამმართველოები და სხვა არსებობს სხვადასხვა სახის გადაზიდვა ანთროპოლოგია მეცნიერება ადამიანის წარმოშობისა და ევოლუციის ადამიანთა რასების შესახებ იკვლევს ადამიანის ფიზიკური ტიპის ვარიაციებს დროსა და სივრცეში ადამიანისა და მისი რასების წარმოშობის ჩამოყალიბების და შემდგომი განვითარების შესწავლის მიზნით პირველად ამ ტერმინის გამოყენებას არისტოტელეს უკავშირებენ რომელიც მასში ადამიანის სულიერი კულტურის ბუნებას გულისხმობდა ანთროპოლოგია როგორც დამოუკიდებელი მეცნიერება ჩამოყალიბდა საუკუნის შუა პერიოდში მისი დამოუკიდებელი დარგებია ადამიანის მორფოლოგია სწავლება ანთროპოგენეზის შესახებ რასათმცოდნეობა საუკუნის მეორე ნახევრიდან სწრაფად ვითარდება კომპლექსი დისციპლინებისა რომელთაც აერთიანებენ საერთო სათაურით ადამიანის ბიოლოგია იგი შეისწავლის ფიზიოლოგიურ ბიოქიმიურ და გენეტიკურ ფაქტორებს რომლებიც ზეგავლენას ახდენენ ადამიანის ორგანიზმის აგებულების ვარიაციებსა და განვითარებაზე უმნიშვნელოვანესი კვალი დატოვა ჰიპოკრატემ ძვ წ მან პირველმა გამოთქვა მოსაზრება კლიმატის გავლენის თაობაზე როგორც ადამიანის ასევე მისი სულიერი განვითარების წყობის ჩამოყალიბებაზე ცალკეული ტომების ფიზიკური ტიპის თავისებურებას ბუნებრივ გარემოს უკავშირებდა იგი თვლიდა რომ სკვითები სტეპებს სახლობენ ჩაფსკვნილი ხალხი შავი თმებით ხოლო მაღალმთიან რეგიონში სახლობს მაღალი და ძლიერი ხალხი ჰიპოკრატე უნდა განვიხილოთ როგორც ანთროპოგეოგრაფიის და ეკოლოგიის ფუძემდებელი მას ეკუთვნის მოსაზრება რომ ადამიანის ფიზიკური ფიზიოლოგიური და პათოლოგიური მახასიათებლები გარემოსთანაა კავშირში კიდევ უფრო ადრე ცხოვრობდა ალქმეონე კროტონელი ძვ წ რომელიც იყო ანატომი და ფიზიოლოგი ვარაუდობენ რომ ალქმეონე იყო პირველი რომელიც ცხედრის გაკვეთას აწარმოებდა იგი ასწავლიდა რომ ტვინი სულის საყრდენია ანაქსაგორის ძვ წ სამყარო მოწყობილია მარად არსებული მსგავსი ელემენტების შეხამებითა და მათი დაშლით დემოკრიტე ძვ წ ატომისტური თეორიისა და შედარებითი ანატომიის ფუძემდებელი ატომისტური თეორიის გავრცელება და ადამიანის წარმოშობის საკითხები განხილულია რომაელი პოეტის ლუკრეციუს ტიტუს კარუს ძვ წ პოემაში საგანთა ბუნებისათვის რომელიც წიგნისაგან შედგება და წიგნში გამოთქმულია სამყაროს აგების ატომისტური თეორია წიგნში მოძღვრება ადამიანზე გრძნობათ აღთქმაზე როგორც ცოდნის წყაროზე წიგნი ეძღვნება სულს კოსმოგონიურ პრობლემებს ადამიანის გვარის განვითარების ისტორიისა და ენის წარმოშობას რელიგიური წარმოშობის სამ ბუნებრივ მიზეზს არქეოლოგია არქეო ძველი რთული სიტყვის შემადგენელი ნაწილი მიუთითებს მისი შემცველი სიტყვების კავშირს სიძველესთან მაგ არქეოგრაფია არქეოლოგია არქეოპტერიქსი მეცნიერება რომელიც კაცობრიობის ისტორიულ წარსულს სწავლობს ნივთიერი კულტურის ძეგლების არტეფაქტების არქიტექტურული ძეგლების და ბიოფაქტების მიხედვით არქეოლოგიური ძეგლები ერთადერთი წყაროა ადამიანთა საზოგადოების განვითარების ისტორიის უდიდესი ნაწილის შესასწავლად არქეოლოგიას დიდი მნიშვნელობა აქვს დამწერლობიანი ეპოქების ისტორიულად შესასწავლადაც არქეოლოგიური კვლევის შედეგები ავსებს და აზუსტებს წერილობითი წყაროების ცნობებს არქეოლოგთა აღმოჩენილია თვით დამწერლობის უძველესი ძეგლებიც ნივთიერი ძეგლების მოსაპოვებლად ტარდება არქეოლოგიური გათხრები რომლებსაც ჩვეულებრივ წინ უძღვის არქეოლოგიური დაზვერვა განათხარი მასალის შესწავლისას არქეოლოგია ეყრდნობა ნივთიერი ძეგლების ასაკის განსაზღვრისა და კლასიფიკაციის საკუთარ მეთოდებს იხ ქვემოთ არქეოლოგიური დათარიღება ამგვარი შესწავლის შემდეგ არქეოლოგიური ძეგლი ისტორიულ წყაროდ იქცევა არქეოლოგია ნივთიერი წყაროების მონაცემთა საფუძველზე ახდენს ძველ საზოგადოებათა კულტურულ და სოციალურ ეკონომიკური მდგომარეობის რეკონსტრუქციას ვინაიდან ადამიანთა საზოგადოების ისტორიული განვითარების ყოველ საფეხურზე ნივთიერი კულტურა და ყოფა კანონზომიერადაა დაკავშირებული სოციალურ ეკონომიკურ ცხოვრებასთან არქეოლოგია როგორც მეცნიერება რომელსაც კვლევის საკუთარი მეთოდები აქვს ჩამოყალიბდა საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში თუმცა სიძველეებისადმი ინტერესს უძველესი დროიდანვე იჩენდნენ ჯერ კიდევ ძვ წ საუკუნეში ბაბილონის მეფე ნაბონიდის ბრძანებით თხრიდნენ ძველ სასახლეთა ნანგრევებს და აღრიცხავდნენ ყოველგვარ მონაპოვარს უმთავრესად კი წარწერებს ტერმინი არქეოლოგია სიძველეთმცოდნეობის მნიშვნელობით პირველად გამოიყენა პლატონმა ძვ წ ს სიძველეთა შესწავლა საგანგებო ყურადღების საგანი გახდა ძველ რომში რომაელმა პოეტმა და მოაზროვნემ ლუკრეციუსმა პირველმა გამოთქვა ჰიპოთეზა კაცობრიობის ისტორიაში ქვის ბრინჯაოსა და რკინის ხანის მონაცვლეობის შესახებ ეს ჰიპოთეზა წელს დაასაბუთა დანიელმა არქეოლოგმა კ თომსენმა რენესანსისა და მომდევნო ხანაში განსაკუთრებით კი საუკუნეში არქეოლოგიური სიძველეებისადმი ინტერესი გაცხოველდა გაჩნდნენ ანტიკვარი კოლექციონერები რომლებიც აგროვებდნენ არქეოლოგიურ ძეგლებს დაიწყეს ასევე არქეოლოგიური გათხრების წარმოება მეცნიერული თვალსაზრისით განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა პომპეის გათხრებს რომელიც დაიწყო წელს და ფართო მასშტაბი მიიღო საუკუნეში საუკუნეში შეიქმნა პირველი არქეოლოგიური საზოგადოებები დაარსდა სამეცნიერო არქეოლოგიური ჟურნალები მსოფლიოს უდიდეს მუზეუმებში თანდათანობით დაგროვდა დიდი მნიშვნელობის არქეოლოგიური კოლექციები არქეოლოგიის განვითარებაზე დიდი გავლენა მოახდინა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებთა აღმავლობამ არქეოლოგმა მორტილიემ დაამუშავა წწ ქვის ხანის ძეგლების კლასიფიკაცია მის მიერ გამოყოფილი ქვის ხანის ძირითადი ეტაპები შელი აშელი მუსტიე და სხვ ასახავენ ქვის იარაღების დამზადების ტექნიკის განვითარების თანამიმდევრულ ეტაპებს რაც შეესატყვისება ადამიანის კულტურის განვითარების ცალკეულ საფეხურებს გეოლოგიური თვალსაზრისით არქეოლოგიის მონაცემების ანალიზით შესაძლებელი გახდა კაცობრიობის ისტორიის დაკავშირება დედამიწის ისტორიის პერიოდებთან დროთა განმავლობაში იარაღებისა და ნივთიერი კულტურის სხვა ძეგლების შესწავლიდან არქეოლოგია გადავიდა პირველყოფილი საზოგადოების ისტორიულ შესწავლაზე საუკუნის ბოლოს დადგინდა კავშირი პალეოლითსა და ნეოლითს შორის გამოიყო გარდამავალი ეპოქა მეზოლითი განსაკუთრებით წარმატებებს მიაღწია კლასიკურმა არქეოლოგიამ მისი შემდგომი განვითარებისათვის უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა ფრანგული გერმანული ინგლისური და ამერიკული არქეოლოგიური ექსპედიციების მუშაობას ეგვიპტეში საბერძნეთში თურქეთში ირანში ერაყში წინა აზიასა და ჩრდილოეთ აფრიკის სხვა ქვეყნებში შედეგად აღმოჩნდა ეგვიპტის მესოპოტამიის ეგეოსის უძველესი ცივილიზაციები ასეთივე ძვ ადრინდ მონათმფლობელური ცივილიზაციები აღმოჩნდა საუკუნის იან წლებში ინდოეთში და შემდეგ ჩინეთშიც არქეოლოგიის განვითარებისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ო მონტელიუსის მიერ დამუშავებულ ე წ ფორმალურ ტიპოლოგიურ მეთოდს ნივთების კლასიფიკაციის მეთოდს რომელიც მათი შეფარდებითი ქრონოლოგიის დადგენის საშუალებას იძლევა ევოლუციური სკოლა ეთნოგრაფიასა და არქეოლოგიაში სხვადასხვა ხალხების კულტურების ურთიერშედარებით მივიდა დასკვნამდე რომ მთელი საზოგადოების განვითარება ერთიანია შემუშავდა არქეოლოგიური კულტურის ცნება არქეოლოგიური კულტურების შესწავლის შედეგად გადაწყდა ხალხთა ნივთებისა და იდეების წარმოშობისა და მიგრაციების მრავალი პრობლემა საუკუნის ნახევარში არქეოლოგია განვითარდა ცალკეული არქეოლოგიური ეპოქებისა და ქვეყნების მიხედვით არქეოლოგიის მონაცემები წარმატებით გამოიყენება ისტორიული დასკვნებისათვის შეიქმნა კაპიტალური განმაზოგადებელი ნაშრომები ჟ დეშელეტის ლ ნიდერლეს გ ჩაილდის გ კლარკის და სხვ თანამედროვე არქეოლოგია არქეოლოგიური ძეგლების გათხრების ფიქსაციის რესტავრაცია კონსერვაციის კლასიფიკაციის დათარიღებისა და სხვა დროს წარმატებით იყენებს საბუნებისმეტყველო და ტექნიკურ მეცნიერებათა მეთოდებს ფართოდ გამოიყენება ფოტოგადაღება გეოფიზიკური და ელექტრომაგნიტური მეთოდები ნიადაგების ქიმიური ანალიზები და სხვა ქიმიკოსები მეტალურგები კერამიკოსები და სხვა სპეციალისტები სისტემატურად მუშაობენ არქეოლოგებთან ერთად არქეოლოგიური მონაპოვრის კონსერვაციის რესტავრაციისა და ტექნოლოგიის შესწავლის დარგში როგორც საველე პირობებში ისე მუზეუმებში არქეოლოგიური ძეგლების დასათარიღებლად გამოიყენება პალეოკლიმატოლოგიის პალეობოტანიკის პალეოზოოლოგიის მეცნიერებათა მიღწევები დიდი მნიშვნელობა აქვს აგრეთვე ასტრონომიულ დენდროქრონოლოგიურ მეთოდებს განსაკუთრებით კი ე წ რადიოკარბონულ მეთოდს რომელიც საშუალებას იძლევა დიდი სიზუსტით დათარიღდეს ორგანული ნაშთები ნახშირი ძვალი მასობრივი არქეოლოგიური მასალის შესწავლისას ხშირად გამოიყენება სტატისტიკურ კომბინატორული მეთოდები დიდი მნიშვნელობა აქვს არქეოლოგიურ კარტოგრაფიას არქეოლოგიური ძეგლები ერთადერთი წყაროაადამიანთა საზოგადოების განვითარების ისტორიის უძველესი ნაწილის შესასწავლად არქეოლოგია ჩამოყალიბდა საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში არქეოლოგია საქართველოში საუკუნეში ჩაისახა თუმცა არქეოლოგიურ გათხრებს ეპიზოდური ხასიათი ჰქონდა არქეოლოგიურ ძეგლთა თავმოყრისა და შესწავლის ცდები დაკავშირებულია წელს დაარსებულ კავკასიის მუზეუმთან ამჟამად ს ჯანაშიას სახ საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი და წელს დ ბაქრაძის ინიციატივით დაარსებულ კავკასიის არქეოლოგიის მოყვარულთა საზოგადოებასთან მიუხედავად არქეოლოგიური გათხრების მცირე მასშტაბისა საუკუნის ნახევარსა და საუკუნის დასაწყისში საქართველოში მოხდა მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური აღმოჩენები სამთავროს სამაროვნისა და საჩხერის ყორღანული სამარხების გათხრები ყაზბეგის განძის ახალგორის განძის პოვნა და სხვა გათხრებისა და შემთხვევითი აღმოჩენების შედეგად კავკასიის მუზეუმი არქეოლოგიურ ძეგლთა ერთ ერთ უდიდეს საცავად იქცა დღესდღეობით მისი მემკვიდრეა სიმონ ჯანაშიას სახ სახელმწიფო საქართველოს მუზეუმი რომელსაც წლებში გადაეცა თბილისში არსებული შოთა რუსთაველისა და მისი ეპოქის მუზეუმის ფონდები მდიდარი არქეოლოგიური ფონდებია საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმშიც დაარსდა წ რომელსაც გადაეცა საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების მუზეუმის საეკლესიო მუზეუმისა დაარსდა წ და თსუ ს ხელოვნებათმცოდნეობის კაბინეტთან არსებული სიძველეთა მუზეუმის წწ ფონდები საქართველოს არქეოლოგიური მასალის დიდი ნაწილი თავმოყრილია თბილისის ბათუმის გორის ზუგდიდის თელავის ქუთაისის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ სახელმწიფო მუზეუმებში აგრეთვე ახალციხის მარტვილის გურჯაანის მესტიის მცხეთის რუსთავის ფოთის ცხინვალის ხონის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმებში საქართველოს თითქმის ყველა კუთხეში გამოვლინდა მრავალი მნიშვნელოვანი ძეგლი პალეოლითიდან გვიანდელ შუასაუკუნეებამდე მსოფლიოსათვის ცნობილი გახდა იაშთხვაში აღმოჩენილი აშელის ეპოქის ძეგლი წონის კუდაროს ჯრუჭალას და სხვა პალეოლითური ხანის მღვიმეები ზედა პალეოლითური მღვიმე ნამოსახლარები დევის ხვრელი საკაჟია და სხვა აგრეთვე ქვემო ქართლში გამოვლენილი შულავრის ენეოლითური კულტურა ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის თრიალეთის ყორღანული კულტურის ძეგლების აღმოჩენასა და შესწავლას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა არა მარტო საქართველოს არამედ წინა აზიის არქეოლოგიისათვის საქართველოს არქეოლოგიურ განვითარებაში ახალი ეტაპი იყო მცხეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მუშაობა რომელმაც შეისწავლა სამთავროს სამაროვანი არმაზისხევის ბაგინეთისა და საკუთრივ მცხეთის ძეგლები მრავალი არქეოლოგიური აღმოჩენა დაკავშირებულია ახალმშენებლებთან აღსანიშნავია მშენებელთა და არქეოლოგთა თანამშრომლობა კოლხეთის დაბლობზე თრიალეთში ენგურჰესის ტერიტორიაზე ალაზნის სარწყავი სისტემის ტრასაზე რუსთავში ახალქალაქში ვარციხეში ჟინვალსა და ბორჯომის ხეობაში ბაქო თბილისი ჯეიჰანის ნავთობსადენი არქეოლოგიურმა კვლევა ძიებამ სრულიად ახლებურად წარმოადგინა წინაქრისტიანული ხანის საქართველოს კულტურული და სოციალურ ეკონომიკური სახე მცხეთის ვანის უფლისციხის სოხუმის ფიჭვნარის ბიჭვინთის ურბნისისა და სხვა აღმოჩენებმა გვიჩვენა საქართველოში პირველი სახელმწიფოების ჩამოყალიბების ქალაქებისა და საქალაქო ცხოვრების ჩასახვა განვითარების თავისებურებანი გამოავლინა მრავალფეროვანი ხელოსნური ნაწარმი მიწის გათხრითი სამუშაოები არქეოლოგიური ძეგლის გამოვლენისა და ისტორიული კვლევის მიზნით არქეოლოგიური ძეგლები მრავალფეროვანია თითოეული მათგანის გათხრას თავისი სპეციფიკა აქვს ფიქსაციის გასაადვილებლად თხრილს კვადრატებად ყოფენ თხრიან ხელით სხვადასხვა ხელსაწყოთი ბარი წერაქვი დანა ლანცეტი ფუნჯი მექანიზმების გამოყენება დასაშვებია მხოლოდ გათხრილი და გადარჩეული მიწის გასატანად განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება გათხრის პროცესის ყველა საფეხურის დაწვრილებით აღწერას თხრილის გეგმაზე აღინიშნება აღმოჩენილი ნივთები და ნაგებობანი გეგმის გარდა აუცილებელია თხრილის ვერტიკალური ჭრილის ნახაზები ფოტოსურათები რომელზეც აისახება კულტურული ფენების თანმიმდევრობა მათზე დაკვირვება საშუალებას იძლევა დადგინდეს შედარებითი ქრონოლოგია ხშირად საჭირო ხდება სინჯების აღება პალეობოტანიკური დენდროქრონოლიგიური პალეომაგნიტური ქიმიური და სხვა ანალიზებისათვის საქართველოში არქეოლოგიური გათხრების ჩატარების უფლება აქვთ მხოლოდ სპეციალისტ არქეოლოგებს არქეოლოგიური გათხრების ჩატარების ნებართვის მიღების შემდეგ არქეოლოგიური განძი ეწოდება რაიმე მიზეზით დამალულ უპირატესად მიწაში დაფლულ ნივთებს რომლებიც თავისი დროისათვის მატერიალურ ფასეულობას წარმოადგენდნენ ჩვენთვის კი უპირველეს ყოვლისა ისტორიული წყაროს მნიშვნელობა აქვთ განძს უმეტესად მოსალოდნელი საშიშროების წინ მალავდნენ ზოგჯერ ხერხდება ზოგიერთი არქეოლოგიური განძის დაკავშირება წერილობითი წყაროებით ცნობილ ისტორიულ მოვლენებთან მაგ დმანისის განძის დაფლვა უკავშირდება მონღოლთა მიერ ქ დმანისის აღებას უძველესი არქეოლოგიური განძი ახალი ქვის ხანას ნეოლითს განეკუთვნება საქართველოს ტერიტორიაზე აღმოჩენილ არქეოლოგიური განძებიდან ჯერჯერობით უძველესია შუა ბრინჯაოს ხანის ურეკის განძი ძვ წ სს არქეოლოგიურ განძთა სიმრავლით განსაკუთრებით ცნობილია კოლხური კულტურა ძვ წ სს მელითონეთა სახელოსნოებთან ხშირად აღმოჩნდება და გამოსაყენებლად მეტწილად უვარგისი სპილენძისა და ბრინჯაოს იარაღ სამკაული რომელიც ხელმეორედ გადადნობისათვის იყო განკუთვნილი ასეთ არქეოლოგიურ განძს მდნობელთა განძს უწოდებენ არქეოლოგიური გათხრების თავისებური და ფართოდ გავრცელებული სახეობაა მონეტათა განძები განძებს რომლებიც მონეტებთან ერთად ლითონის სხვა ნივთებსაც შეიცავს ჩვეულებრივ შერეულ განძს უწოდებენ ლითონის ფულის ყოველი განძი ძვირფასი ისტორიული წყაროა ამა თუ იმ ქვეყნის სამონეტო მიმოქცევისა და სხვა ქვეყნებთან სავაჭრო ეკონომიკურ ურთიერთობათა შესასწავლად საქართველოს ტერიტორიაზე ლითონის ფულის განძები ხშირად ჩნდება ძვ წ საუკუნეებიდან როდესაც საქართველოში დაიწყო სამონეტო მიმოქცევა და მოიჭრა პირველი მონეტა კოლხური თეთრი სპეციალურ ლიტერატურაში არქეოლოგიური განძის სახელით ზოგჯერ სრულიად სხვა სახის ძეგლები მოიხსენიება მაგ ე წ ახალგორის განძი სინამდვილეში მდიდრული სამარხის ინვენტარია და არა არქეოლოგიური განძი თითოეული არქეოლოგიური განძი მნიშვნელოვანი ისტორიული ღირებულების არქეოლოგიური ძეგლია ამიტომ ყოველი მოქალაქე ვალდებულია შემთხვევით აღმოჩენილი არქეოლოგიური განძი სახელმწიფო მუზეუმს ჩააბაროს რისთვისაც იგი მიიღებს საგანგებო გასამრჯელოს ფულად ჯილდოს არქეოლოგიური დათარიღება არის ისტორიულ მოვლენათა დათარიღება მოვლენათა ქრონოლოგიის დადგენა არქეოლოგიური მონაცემების მიხედვით არსებობს არქეოლოგიური დათარიღების ორი სისტემა აბსოლუტური და შედარებითი აბსოლუტური ქრონოლოგია განსაზღვრავს ამა თუ იმ მოვლენის თარიღს მოქმედი კალენდრის მიხედვით შედარებითი ქრონოლოგია კი მხოლოდ მოვლენათა თანმიმდევრობას ასახავს შედარებით თარიღებს ადგენენ სტრატიგრაფიული და ტიპოლოგიური მეთოდებით არქეოლოგიურ ძეგლების კულტურულ ფენათა განლაგებაზე დაკვირვება შესაძლებელს ხდის განისაზღვროს მოვლენათა ქრონოლოგიური თანმიმდევრობა ერთმანეთზე დაფენილ კულტურულ ფენათაგან უფრო ძველია ის რომელიც ღრმადაა მოქცეული ტიპოლოგიური მეთოდი ემყარება დროთა განმავლობაში ნივთების ტიპის მათი დამზადების ტექნიკასა და ა შ ცვლას შედარებითი ქრონოლოგიიდან აბსოლუტურზე გადასვლა შესაძლებელია თუ დაუთარიღებელ არქეოლოგიურ მასალასთან ერთად აღმოჩნდება ისეთი ნივთები რომელთა დამზადების დრო ცნობილია სხვა წყაროებიდან ან რომლებიც თვით შეიცავენ თარიღს მონეტები წარწერები და სხვ საკუთრივ არქეოლოგიური დათარიღების მეთოდების გარდა არქეოლოგიაში ფართოდ იყენებენ მეთოდებს რომლებიც ემყარება საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა მიღწევებს ასეთებია რადიოკარბონული არქეოლოგიური ძეგლების დათარიღება ორგანული წარმოშობის ნაშთებში რადიოაქტიური ნახშირბადის რაოდენობის მიხედვით პალეომაგნიტური დათარიღება გამომწვარი თიხის ნაწარმში ნარჩენი მაგნეტიზმის მიხედვით დენდროქრონოლოგიური დათარიღება განათხარი ხეების წლიური წრეების მიხედვით ყვავილთა მტვრის ანალიზის ქიმიური და სხვა მეთოდები არქეოლოგიური კულტურა არის ტერმინი რომლითაც არქეოლოგიაში აღინიშნება გარკვეული ხანისა და განსაზღვრულ ტერიტორიაზე გავრცელებული ადგილობრივი თავისებურებების მქონე არქეოლოგიურ ძეგლთა ერთობლიობა არქეოლოგიური კულტურის გამოყოფის დროს ითვალისწინებენ დამახასიათებელ ნიშანთა მთელ კომპლექსს მეურნეობის ხასიათსა და განვითარების დონეს დასახლების ტიპს დაკრძალვის წესს სამკაულის იარაღისა და კერამიკის ფორმებსა და ორნამენტაციას არქეოლოგიური კომპლექსის ცალკეულ ელემენტთა მსგავსება ან განსხვავება სხვა კულტურის შესაბამის ელემენტებთან საკმაო საფუძველი არ არის არქეოლოგიური კულტურის გამოსაყოფად სპეციალისტთა უმრავლესობის აზრით არქეოლოგიური კულტურა გარკვეული ეთნიკური ერთობის კუთვნილება უნდა იყოს ზოგჯერ ხერხდება არქეოლოგიური კულტურის დაკავშირება რომელიმე ეთნიკურ ჯგუფთან უმეტეს შემთხვევაში კი ამგვარი დაკავშირება მეტ ნაკლებად დასაბუთებული ვარაუდის ფარგლებს არ სცილდება არქეოლოგიურ კულტურას როცა მისი მატარებელი ეთნოგრაფიული ერთეული უცნობია სახელწოდება ეძლევა გავრცელების ძირითადი ტერიტორიის მაგ მტკვარ არაქსის კულტურა ან იმ ძეგლის მიხედვით სადაც პირველად განისაზღვრა იგი მაგ ტრიპოლიეს კულტურა ანდა არქეოლოგიური კულტურის ამა თუ იმ დამახასიათებელი განმსაზღვრელი ელემენტის მიხედვით არქეოლოგიური ძეგლები ეწოდება ადამიანის მიერ შექმნილ ნივთიერი კულტურის ძეგლებს რომლებიც არქეოლოგიური კვლევების საგანს წარმოადგენენ არქეოლოგიურ ძეგლს განეკუთვნება ყველაფერი რასაც ადამიანის არსებობისა და მოქმედების კვალი ატყვია მაგალითად ნასახლარები ნასოფლარები ნაქალაქარები სამარხები საყოფაცხოვრებო ნივთები მონეტები სამკაულები და სხვ არქეოლოგიური ძეგლები შესაძლოა მიწის ზემოთაც აღმოჩნდეს მაგრამ უპირატესად ისინი მიწითაა დაფარული და მათ გამოსავლენად საჭიროა არქეოლოგიური გათხრების ჩატარება არსებობს ასევე წყალქვეშმოქცეული არქეოლოგიური ძეგლებიც პალეოლითის ხანა მეზოლითის ხანა ნეოლითის და ენეოლითის ხანა ბრინჯაოს ხანა რკინის ხანა გენეალოგია დამხმარე ისტორიული დისციპლინა რომელიც შეისწავლის საგვარეულოთა ისტორიას და ცალკეული პირების ოჯახების წარმომავლობას და ნათესაურ კავშირებს გენეალოგია სპეციალური ან დამხმარე ისტორიული დისციპლინაა რომელიც შეისწავლის საგვარეულოთა ისტორიას ისტორიული გვარებისა და ცალკე პირთა წარმომავლობას ავლენს ნათესაობით კავშირებს ბიოგრაფიის ფაქტებს და შეადგენს საგვარეულო ნუსხებს იგი მჭიდროდ არის დაკავშირებული სხვა დამხმარე ისტორიულ დარგებთან კერძოდ ჰერალდიკასთან ეპიგრაფიკასთან ქრონოლოგიასთან სფრაგისტიკასთან და ა შ მეფეების მმართველების მითური გმირების საგვარეულო ნუსხები ჯერ კიდევ ძველ დროში არსებობდა მაგრამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა გენეალოგიამ შეიძინა შუა საუკუნეებში როდესაც წოდებათა პრივილეგიები ყალიბდებოდა მე საუკუნიდან გაჩნდა საგანგებო გენეალოგიური ცნობარები გენალოგიური ხის ან ნუსხის სახით რომელშიც შეტანილი იყვნენ გვარის ყველა ძირითადი და გვერდითი შტოს წარმომადგენლები აღნიშნული იყო მათი საქორწინო კავშირები პირველი ქართული ორიგინალური თხზულება სადაც საგვარეულო ნუსხაა მოცემული არის სუმბატ დავითის ძის ს ნაშრომი ცხოვრება და უწყება ბაგრატონიანთა საუკუნის დასაწყისში იოანე ბატონიშვილმა შეადგინა ვრცელი გენეალოგიური ნაშრომი ქართლ კახეთის სამეფოს სათავადო და ზე მეტი სააზნაურო სახლის შესახებ საუკუნის დასაწყისში როდესაც მეფის მთავრობამ შემოიღო საქართველოს არისტოკრატიულ საგვარეულოთათვის სათავადო და სააზნაურო ხარისხის დამტკიცება ცალკეულმა საგვარეულოებმა გენეალოგიური ნუსხები შეადგინეს და სხვა საბუთებთან ერთად შეიტანეს დასამტკიცებლად მთავრობის ორგანოებში საუკუნეებში დასავლეთ ევროპასა და რუსეთში გაჩნდა საგანგებო გენეალოგიური ცნობარები იმპერატორების მეფეების მთავრების თავადებისა და ა შ რომლებშიც განთავსებული იყო საგვარეულოს ყველა შტოს წარმომადგენლები ამ ცნობარებში აღნიშნული იყო მათი დაბადების გარდაცვალების მეფობის შეუღლების თარიღები და დინასტიური კავშირები თავდაპირველად ამ ცნობარების მიზანი იყო ამა თუ იმ დინასტიის ან საგვარეულოს სიძველისა და წარჩინებულობის დასაბუთება საუკუნეებში გენეალოგია ჩომოყალიბდა როგორც დამხმარე ისტორიული დისციპლინა იგი ეხმარება მკვლევარებს საგვარეულოს ნათესაური კავშირების დადგენაში პირველი გენეალოგიური ცნობარები შეიქმნა რუსეთში საუკუნეში წელს რუსეთშივე ჩამოყალიბდა სახელმწიფო საგვარეულო საქმეთა პალატა რომელმაც წლამდე იარსება ამ დროს შეიქმნა ე წ ხავერდოვანი წიგნი რომელშიც რუსეთის წარჩინებული გვარების ნუსხებია მოყვანილი ხავერდოვან წიგნში მოყვანილია ასევე ცნობები ქართული სამეფო დინასტიის ბაგრატიონთა შესახებ საქართველოში პირველი ორიგინალური თხზულება რომელშიც გენეალოგიური ხასიათის ცნობები არის მოყვანილი საუკუნეში შეიქმნა ეს არის ქართული სამეფო სახლის მემატიანე სუმბატ დავითის ძის თხზულება ცხოვრება და უწყება ბაგრატონიანთა საუკუნეებში საქართველოს ცალკეულ ფეოდალურ მთავართა და ერისთავთა სახლებს ჩვევად ჰქონდათ საკუთარი საგვარეულო მატიანეების შედგენა ასეთია მაგალითად ქსნის ერისთავთა ქრონიკა ს ან სამცხის ათაბაგების მესხური დავითნის ქრონიკა ს ასევე არსებობდა სხვა საგვარეულო ქრონიკები და მატიანეები რომლებიც მრავალრიცხოვან მასალას შეიცავენ ამა თუ იმ წარჩინებულთა გვარების გენეალოგიის შესახებ საქართველოში ბაგრატიონთა დინასტიის გენეალოგიის შედგენის პირველი მცდელობა ეკუთვნის ვახტანგ ს ჯანიშინობის პერიოდში კერძოდ წლებში აღნიშნული გენეალოგიური ხე რომელიც წელს მკვლევარმა თორნიკე ჭყონიამ აღმოაჩინა ადამიდან იწყება და ვახტანგ ის შვილებით სრულდება საქართველოში გენეალოგიური საკითხების მეცნიერულ შესწავლას საფუძველი ჩაუყარეს აკადემოკოსებმა მარი ბროსემ ექვთიმე თაყაიშვილმა ივანე ჯავახიშვილმა და სარგის კაკაბაძემ საუკუნეებში ამ საკითხებს მეცნიერული ნაშრომები მიუძღვნეს მკვლევარებმა თედო ჟორდანიამ ნიკო ბერძენიშვილმა ელენე მეტრეველმა ჯუმბერ ოდიშელმა მიხეილ ქავთარიამ მზია სურგულაძემ დავით ნინიძემ იოსებ ბიჭიკაშვილმა და სხვა მეცნიერებმა ტურიზმი დასვენების თავისუფალი დროის ხარჯვის ან ბიზნეს მიზნებით მოგზაურობას ნიშნავს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაცია ტურისტებს შემდეგნაირად განმარტავს ხალხი რომელიც ტოვებს თავის ჩვეულ გარემოს და მიემგზავრება სხვა ადგილას ერთ თანამიმდევრულ წელზე ნაკლები ხნით დასვენების თავისუფალი დროის ხარჯვის ან სხვა მიზნებით ტურიზმი პოპულარული გლობალური საქმიანობა გახდა წელს მსოფლიო მასშტაბით მილიონი საერთაშორისო ტურისტული ჩასვლა განხორციელდა რაც იანი ზრდა იყო წელთან შედარებით წელს საერთაშორისო ტურიზმიდან მიღებულმა შემოსავლებმა მილიარდი აშშ დოლარი შეადგინა მლრდ ევრო რაც წინა წელთან შედარებით იანი ზრდა იყო იანი წლების ბოლოს დატრიალებულმა მსოფლიო ფინანსურმა კრიზისმა ტურიზმზე საგრძნობლად უარყოფითად იმოქმედა დაღმასვლა დაიწყო წლის ივნისში და ამავე წელს საერთაშორისო ტურისტული ჩასვლების რიცხვმა ით იკლო ეს ნეგატიური ტენდენცია კიდევ უფრო ინტენსიური გახდა წელს რადგან ბევრ ქვეყანაში იფეთქა ვირუსმა რასაც საერთაშორისო ტურისტული ჩასვლების იანი კლება მოჰყვა და მან მილიონი შეადგინა მიღებული შემოსავლები კი ით შემცირდა ტურიზმი სასიცოცხლო მნიშვნელობისაა მრავალი ქვეყნისთვის მაგალითად ისეთებისთვის როგორებიცაა საფრანგეთი ეგვიპტე საბერძნეთი ლიბანი ისრაელი გაერთიანებული სამეფო აშშ ესპანეთი იტალია ტაილანდი საქართველო და მრავალი კუნძულოვანი ერი ისეთები როგორებიცაა ბაჰამები ფიჯი მალდივები ფილიპინები სეიშელის კუნძულები ჰავაი ეს უპირველესად განპირობებულია ფართო ინვესტიციებით სხვადასხვა საქმიანობაში განსაკუთრებით მომსახურების სფეროში რის შედეგადაც მომსახურების ინდუსტრიაში დასაქმების შესაძლებლობა დიდწილად კავშირშია ტურიზმთან სერვისის ეს ინდუსტრია მოიცავს სატრანსპორტო გადაზიდვების სერვისს მაგალითად ავიაციას საკრუიზო გემებს ტაქსებს გამასპინძლების სერვისს როგორიცაა საცხოვრებელში დაბინავება სასტუმრო და სხვადასხვა თავშესაფარი ასევე ამ ინდუსტრიას მიეკუთვნება გასართობი ადგილები ისეთები როგორებიცაა გასართობი პარკები კაზინოები სავაჭრო ცენტრები მუსიკალური დაწესებულებები და თეატრები დასვენებისა და გართობის მიზნით გამგზავრება პირველად პოპულარული გახდა ძველ რომაელებს შორის რომლებიც ძირითადად პირამიდების დასათვალიერებლად მიემგზავრებოდნენ შემდგომში მოგზაურობის ფორმები და გეოგრაფია ფართოვდება უფრო მრავალფეროვანი ხდება ამ მოგზაურობის მიზნებიც სანახაობრივი სასწავლო რელიგიური და სხვა შენდება მოგზაურთა დროებით გასაჩერებელი სახლები სასტუმროები ქარვასლები სტუმრის სახლები ელიტარული ფენების წარმომადგენელთათვის საზაფხულო აგარაკები რეზიდენციები მოსახლეობის იმ შეძლებული ფენების წარმომადგენლებს ვინც ცნობისმოყვარეობისათვის მოგზაურობდა უცხო ქვეყნებში საუკუნის მიწურულიდან ტურისტებს უწოდებდნენ სამრეწველო რევოლუციის შემდეგ საუკუნებში გამოგონებულ იქნა ორთქლმავალი და მატარებელი რამაც არსებითი ზეგავლენა იქონია მოგზაურობის გააქტიურებაზე პოპულარული ხდება მოდების მოყვარულთა გამგზავრება პარიზში მუსიკის მოყვარულთა იტალიაში ხოლო ევროპის სხვადასხვა ქალაქებში სასწავლებლად გამგზავრებამ დიდი ტურის სახელი მიიღო სწორედ ამ პერიოდში წელს ინგლისელმა სასულიერო პირმა თომას კუკმა პირველად გაუწია ჯგუფის გამგზავრებას კომერციული მომსახურება ორგანიზებული ჯგუფური ტური რომელშიც შედიოდა წუთიანი მგზავრობა რკინიგზით ჩაის ფუნთუშების და სასულე ორკესტრის თანხლებით გზაში ექსკურსიამძღოლის ფუნქცია თავად კუკმავე იკისრა ამ მოგზაურობაში მონაწილეობა მიიღო მა ადაიანმა და თითოეულისთვის შილინგად ფასობდა კუკის ეს ქმედება ემსახურებოდა უფრო სოციალურ მიზნებს ვიდრე კომერციულს ის მიისწრაფოდა ამ ქმედებით ეჩვენებინა რომ შეიძლება თავისუფალი დროის მიზანშეწონილად გამოყენება მიუხედავად ამისა ეს ფაქტი ორგანიზებული კომერციული ტურიზმის პირველ ნაბიჯადაა მიჩნეული აღსანიშნავია რომ ბრიტანეთში დღესაც არსებობს ეს ტურისტული ფირმა სახელწოდებით საუკუნის დასაწყისში მნიშვნელოვან მოვლენად შეიძლება ჩაითვალოს ავტომობილის გამოგონება თუმცა პირველ მსოფლიო ომამდე ტურისტთა ძირითადი ნაკადი მაინც სარკინიგზო და სანაოსნო ტრანსპორტით სარგებლობდა იან წლებში ჩნდება ტრანსპორტის კიდევ ერთი ეფექტიანი საშუალება თვითმფრინავი რაც აძლიერებს ტურისტულ აქტივობას საუკუნის მეორე ნახევრიდან იწყება მასობრივი საერთაშორისო ტურიზმის განვითარების ხანა წელს საერთაშორისო ტურისტთა რაოდენობა მილიონს აღწევს წელს მილიონს წელს მილიონს ამჟამად თითიქმის ყველა ადამიანი მეტნაკლებად ჩაბმულია ტურისტულ საქმიანობაში საუკუნის ბოლოს მთელ მსოფლიოში მილიარდი ტურისტი მოგზაურობდა მათ შორის საერთაშორისო ტურისტები იყვნენ და ყოველწლიურად ხარჯავდნენ მილიარდ აშშ დოლარს ტურისტული მოგზაურობის გეოგრაფია გარკვეული თავისებურებებით ხასიათდება საერთაშორისო ტურისტების ევროპის ქვეყნებში მოგზაურობს შემდეგ ყველაზე პოპულარული რეგიონია ამერიკა რომლის წილად მოდის ტურისტების აღმოსავლეთ აზიასა და წყნარი ოკეანის ქვეყნებზე მოდის აფრიკაზე ქვემოთ მოცემულია საერთაშორისო ტურისტების მიერ მსოფლიოს ათი ყველაზე მონახულებადი ქვეყანა რასაც აქვეყნებს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზცია როგორც ცხრილიდან ჩანს წელთან შედარებით ჩინეთმა გაუსწრო ესპანეთს ერთი საფეხურით წინ წაიწია და მსოფლიოს მესამე ყველაზე მონახულებადი ქვეყანა გახდა ათეულში შემავალი ქვეყნების უმრავლესობა ევროპული სახელმწიფოებია მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაციამ გამოაქვეყნა იმ ქვეყნების ათეული რომელთაც ყველაზე მეტი დახარჯეს საერთაშორისო ტურიზმში ტურისტების გენერატორი ქვეყნები ტურისტული კომპანიები საქართველოში ნაპოლეონ შარლ ლუი ნაპოლეონ ბონაპარტი ფრანგ დ აპრილი პარიზი გ იანვარი ჩიზლჰერსტი ლონდონის მახლობლად საფრანგეთის მეორე რესპუბლიკის პრეზიდენტი საფრანგეთის იმპერატორი ნაპოლეონ ის ძმის ლუი ბონაპარტის ვაჟი ნაპოლეონ ის გარდაცვალების შემდეგ ბონაპარტისტებმა იგი ტახტის მემკვიდრედ აღიარეს ამბოხებათა და მოწყობის ცდისათვის ნაპოლეონ ს სამუდამო პატიმრობა მიესაჯა წელს ინგლისში გაიქცა წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ საფრანგეთში დაბრუნდა მსხვილი ბურჟუაზიის დახმარებით წლის დეკემბერს პრეზიდენტად აირჩიეს წლის დეკემბერს მოაწყო კონტრრევოლუციური გადატრიალება საკანონმდებლო კრება დაითხოვეს ლუი ნაპოლეონი გამოცხადდა იმპერატორად ნაპოლეონ ის სახელით ნაპოლეონ ის რეჟიმი ბონაპარტიზმის ტიპიურ გამოვლინებას წარმოადგენდა საგარეო პოლიტიკის წარუმატებლობამ განსაკუთრებით კი მექსიკის ექსპედიციის მარცხმა ძლიერ შეარყია ნაპოლეონ ის პოზიციები ხოლო საფრანგეთ პრუსიის წლების ომმა გამოამჟღავნა მეორე იმპერიის უძლურება წლის სექტემბერს ნაპოლეონ სედანთან ტყვედ ჩაბარდა პრუსიელებს სექტემბრის რევოლუციის შედეგად ნაპოლეონ ტახტიდან ჩამოაგდეს საფრანგეთის იმპერატორი ნაპლეონ იყო ლუის ბონაპარტის ნაპოლეონ ძმა შვილი ნაპოლეონ მართველობის დროს ლუის ბონაპარტე ნიდერლანდებს განაგებდა წელს ნაპოლეონ საბოლოოდ დამარცხებისა და საფრანგეთის ტახტზე ბურბონთა რესტავრაციის შემდეგ ბონაპარტების ოჯახის ყველა წევრი გადასახლებულ იქნა ლუი ბონაპარტი გაგზავნილ იქნა შვეიცარიასა ცხოვრობდა დედამისთან ერთად ერთ ერთ კანტონაში და შემდგომ გერმანიაში განათლების მისაღებად დაიწყო სწავლა აუგსბურგის გიმნაზიაში შემდეგ კი იგი საცხოვრებლად გადავიდა იტალიაში და პოლიტიკურ საქმიანობას მიჰყო ხელი ადოლფ ჰიტლერი დ აპრილი ინის ბრაუნაუ ავსტრია უნგრეთი გ აპრილი ბერლინი გერმანია გერმანელი პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე გერმანიის ფიურერი და რაიხსკანცლერი ნაცისტური პარტიის ლიდერი ჰოლოკოსტისა და მეორე მსოფლიო ომის ერთ ერთი ინიციატორი დაიბადა ავსტრია უნგრეთის ქალაქ ინის ბრაუნაუში ხოლო გაიზარდა ქალაქ ლინცთან ახლოს წელს საცხოვრებლად გადავიდა გერმანიაში და მოხალისედ წავიდა პირველ მსოფლიო ომში პოლიტიკური კარიერა დაიწყო წელს გერმანელ მუშათა პარტიაში გაწევრიანებით ხოლო უკვე წელს გახდა ნაცისტური პარტიის ლიდერი წელს ხელისუფლებაში მოსვლის მიზნით წამოიწყო ლუდის პუტჩი რომელშიც მან და მისმა მომხრეებმა მარცხი განიცადეს სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობას მოჰყვა დაპატიმრება საპყრობილეში დაწერა თავისი ავტობიოგრაფიული წიგნის ჩემი ბრძოლის პირველი ტომი ხოლო უკვე წელს ციხიდან გამოვიდა განთავისუფლების შემდეგ პოპულარული გახდა ანტი ვერსალური ანტი სემიტური პან გერმანული და ანტი კომუნისტური იდეებისა და თავისი ორატორული ნიჭის წყალობით ხშირად აკრიტიკებდა საერთაშორისო კაპიტალიზმსა და კომუნიზმს როგორც ებრაული შეთქმულების ნაწილს თავისი პოლიტიკის ერთ ერთ უმთავრეს მიზნად ჰიტლერი განიხილავდა საარსებო სივრცის მოპოვებას ხოლო მისი აგრესიული საგარეო პოლიტიკა განიხილება როგორც მეორე მსოფლიო ომის დაწყების ერთ ერთი მთავარი მიზეზი წლის სექტემბერს მასშტაბური გადაიარაღების შემდეგ ვერმახტი შეიჭრა პოლონეთში რამაც მეორე მსოფლიო ომის დაწყება განაპირობა ხოლო უკვე წლის ივნისს გერმანია თავს დაესხა საბჭოთა კავშირს ომის პირველ ორ წელიწადში ჰიტლერმა და მისმა მოკავშირეებმა დიდ წარმატებას მიაღწიეს მათ ხელთ იყო ევროპისა და ჩრდილოეთ აფრიკის უდიდესი ნაწილი მიუხედავად დიდი წარმატებისა გერმანიამ მაინც ვერ მოახერხა საბჭოთა კავშირის დამარცხება იაპონიის მიერ პერლ ჰარბორის დაბომბვის შემდეგ კი ომში ამერიკის შეერთებული შტატებიც ჩაება სხვადასხვა წარუმატებლობების შემდეგ გერმანიას თავდაცვით პოზიციაზე გადასვლა მოუწია თავისი სიცოცხლის ბოლო დღეებში ჰიტლერი დაქორწინდა ევა ბრაუნზე ხოლო წლის აპრილს საბჭოთა ტყვეობისგან თავდასაღწევად ახალდაქორწინებულმა წყვილმა თავი მოიკლა მათი გვამები კი დაწვეს ჰიტლერი და მისი ხელისუფლება პასუხისმგებელია ჰოლოკოსტზე რომლის დროსაც დაიღუპა მილიონი ებრაელი და მილიონობით სხვა ეროვნების ადამიანი რომლებსაც ნაცისტები უნტერმენშენს არაადამიანები უწოდებდნენ მეორე მსოფლიო ომის დროს ასევე დაიღუპა მილიონი სამოქალაქო პირი და მილიონი სამხედრო ამ დროისთვის მეორე მსოფლიო ომში დაღუპულთა რიცხვი უპრეცედენტოა რის გამოც ეს კონფლიქტი ისტორიაში ყველაზე სისხლისმღვრელად ითვლება ადოლფის მამა ალოის ჰიტლერი იყო მარია ანა შიკლგრუბერის უკანანო შვილი რის გამოც დაბადების მოწმობაში მამამისის გვარის ჩაწერა შეუძლებელი გახდა ალოისმა დედამისის გვარი აიღო და შიკლგრუბერი გახდა წელს იოჰან გეორგ ჰიდლერი ჰიტლერის ბაბუა მესამე რაიხის ვერსიით დაქორწინდა ანაზე ალოისი კი იოჰანის უფროსი ძმის იოჰან ნეპომუკ ჰიდლერის ოჯახში გაიზარდა წელს ანას და უმცროსი იოჰანის ქორწილის ოფიციალური რეგისტრირების შემდეგ შესაძლებელი გახდა ალიოსს მამამისის გვარი აეღო რეგისტრატურაში მღვდელმა ჰიდლერის მაგივრად ჰიტლერი ჩაწერა ამის შემდეგ ალოისი ახალ გვარს ატარებდა რომელიც ასევე წარმოითქმოდა როგორც ჰიდლერი ჰათლერი ან ჰუეთლერი გვარი სავარაუდოდ არის ადამიანისთვის რომელიც ქოხში ცხოვრობს სხვანაირი ვერსია ჰქონდა ნაცისტ ჩინოვნიკს ჰანს ფრანკს მისი აზრით ალოისის დედა გრაცის ებრაულ ოჯახში დიასახლისად მუშაობდა სადაც წლის ლეოპოლდ ფრანკენბერგერისგან დაფეხმძიმდა ამას ეწინააღმდეგება ის ფაქტი რომ იმ დროისთვის გრაცში არ ცხოვრობდა არც ერთი ფრანკენბერგერი თანაც არ არსებობდა ჰიტლერის ებრაელი ბაბუის არსებობის სხვა დამადასტურებელი ფაქტი რის გამოც ისტორიკოსები უარყოფენ ჰიტლერის ებრაელობას ადოლფ ჰიტლერი დაიბადა წლის აპრილს ავსტრია უნგრეთის ქალაქ ინის ბრაუნაუში დღესდღეობით შედის ავსტრიის შემადგენლობაში გერმანიის საზღვართან ახლოს კლარა და ალოის ჰიტლერთა ოჯახში ის იყო ერთ ერთი ექვსი ბავშვიდან თუმცა გუსტავი იდა და ოტო პატარა ასაკში გარდაიცვალნენ სამი წლის ასაკში მისი ოჯახი გერმანიაში გადაბარგდა იქ მან შეიძინა ბავარიული დიალექტი რომელიც ავსტრიული გერმანულისგან განსხვავებით მას მთელი ცხოვრების განმავლობაში გაჰყვა წელს ოჯახი დაბრუნდა ავსტრიაში და ქალაქ ლეონდინგში დასახლდა ხოლო უკვე წლის ივნისში ალოისი გადაბარგდა ლამბახთან მდებარე ჰაფელდში სადაც დაკავებული იყო მეურნეობითა და მეფუტკრეობით სახელმწიფო სკოლაში ჰიტლერი მეზობელ ფიშლჰამში დადიოდა ჰაფელდში გადასვლის შემდეგ მამა შვილს შორის დაიწყო კონფლიქტი რომელიც გამოწვეული იყო სკოლის მკაცრი დისციპლინის დაცვაზე ჰიტლერის უარით წლისთვის როდესაც ალოისის სამეურნეო ექსპერიმენტებმა საბოლოო კრახი განიცადა ოჯახი ლამბახში გადავიდა სადაც რვა წლის ჰიტლერი ესწრებოდა სიმღერის გაკვეთილებს მღეროდა საეკლესო გუნდში და მღვდლად გახდომაზეც კი ფიქრობდა წელს ოჯახი სამუდამოდ გადავიდა ლეონდინგში წელს გარდაიცვალა ჰიტლერის უმცროსი ძმა ედმუნდი რამაც მასზე საკმაოდ ძლიერად იმოქმედა ასე თავდაჯერებული გახსნილი და კეთილი მოსწავლე გადაიქცა პირქუშ და ჩაკეტილ მოსწავლედ რომელიც მუდმივად ებრძოდა მასწავლებლებსა და მამას ალოისს რომელსაც წარმატებული კარიერა ჰქონდა საბაჟო ბიუროში სურდა რომ შვილსაც იქვე ემუშავა და იგი სამსახურშიც კი მიიყვანა მომავალში ჰიტლერმა ამ ღონისძიებას დრამატული ეფექტი მისცა და აღნიშნა რომ ამან გაზარდა დაუნდობელი ანტაგონიზმი მამა შვილს შორის ამის შემდეგ მიუხედავად იმისა რომ თვითონ ადოლფი კლასიკურ საშუალო სკოლაში სწავლა და მხატვრობა უნდოდა ალოისმა იგი ლინცის ში გაგზავნა ჰიტლერი მის გადაწყვეტილებას შეეწინააღმდეგა ხოლო შემდეგ ჩემს ბრძოლაში აღნიშნა რომ იგი სპეციალურად ცუდად სწავლობდა სკოლაში რათა მამამისს დაენახა რომ შვილი დიდ წარმატებებს ვერ აღწევდა და უფლება მიეცა მისთვის ოცნებისთვის მიეძღვნა თავი როგორც ბევრი ავსტრიელი გერმანელი გერმანულმა ნაციონალისტურმა იდეებმა ჰიტლერიც ადრეული ასაკიდან გაიტაცა მას ეზიზღებოდა ჰაბსბურგთა მონარქია და მათი ძალაუფლება ეთნიკურად მრავალფეროვან იმპერიაზე ერთგულებას კი იგი მხოლოდ გერმანიის მიმართ გამოხატავდა მეგობრებთან ერთად ავსტრიული საიმპერატორო ჰიმნის მაგივრად ის გერმანელთა სიმღერას მღეროდა ამხანაგებს კი ჰაილით ესალმებოდა ვენაში ჰიტლერის ყოფნის დროს ქალაქი იყო რელიგიური და რასობრივი ცრურწმენების კერა ფართოდ იყო გავრცელებული აღმოსავლელი მიგრანტების მიერ დაპყრობის შიში რის გამოც მერი პოპულისტი კარლ ლიუგერი პოლიტიკური ეფექტისთვის თავის რიტორიკაში აშკარა ანტი სემიტიზმს იყენებდა ასევე ფართოდ იყო გავრცელებული გერმანული ნაციონალიზმი ჰიტლერის საცხოვრებელ რაიონში მარიაჰილფში იმ დროის ვენაში მოღვაწე გერმანელმა ნაციონალისტმა გეორგ რიტერ ფონ შონერერმა თავისი პან გერმანული ანტი სემიტური ანტი სლავური და ანტი კათოლიკური იდეებით დიდი გავლენა იქონია ადოლფ ჰიტლერზე მომავალი ფიურერი ასევე კითხულობდა ადგილობრივ გაზეთებს როგორიც მაგალითად იყო გაზეთი აქეზებდა ცრურწმენებს და თამაშობდა ქრისტიანთა შიშებზე რომლებსაც ებრაელების დიდი რიცხვით მიგრაციის ეშინოდათ ჰიტლერი ასევე კითხულობდა გაზეთებს რომლებშიც აქვეყნებდნენ დარვინის ნიცშეს ლე ბონისა და შოპენჰაუერის მოსაზრებებს კათოლიკური გერმანოფობიის მოწინააღმდეგე ჰიტლერი ასევე აღფრთოვანებული იყო მარტინ ლუთერით დღემდე საკამათოა ჰიტლერის ანტი სემიტზმის წარმოჩენა და პირველი გამოხატვა მის ავტობიოგრაფიულ წიგნში წერია რომ ანტი სემიტი იგი ვენაში გახდა თუმცა საპირისპიროს აცხადებდა მისი ახლო მეგობარი აუგუსტ კუბისეკი რომელიც ამბობდა რომ ჰიტლერი დარწმუნებული ანტი სემიტი ჯერ კიდევ ლინცის დატოვებამდე იყო სხვადასხვა წყაროები თავის მხრივ იძლევიან დამარწმუნებელ მტკიცებულებებს რომ ვენაში ჰიტლერს ებრაელი მეგობრები ჰყავდა ისტორიკოსი რიჩარდ ჯ ევანსი აცხადებს რომ ისტორიკოსები მთლიანობაში თანხმდებიან რომ ჰიტლერის ძლიერი და მომაკვდავი ანტისემიტიზმი გაჩნდა გერმანიის დამარცხების შემდეგ როგორც ზურგში დანის ჩარჭობის პარანოიის ახსნა მამის მხრიდან მემკვიდრეობის ბოლო ნაწილი მან წლის მაისში მიიღო რის შემდეგაც მიუნხენში გადავიდა საცხოვრებლად ზოგიერთი ისტორიკოსი თვლის რომ ჰიტლერმა ეს ავსტრია უნგრეთის იმპერიის სამხედრო სამსახურის თავიდან აცდენისთვის გააკეთა ჰიტლერი ამას არც უარყოფდა თუმცა როგორც თვითონ ამბობს ეს განპირობებული იყო იმით რომ მას არ უნდოდა ავსტრია უნგრეთის რასობრივად მრავალფეროვან ჯარში ემსახურა ავსტრია უნგრეთში იგი სამხედრო სამსახურისთვის უვარგისად აღიარეს რის შემდეგაც იგი მიუნხენში დაბრუნდა პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ ავსტრიის მოქალაქე ჰიტლერი მოხალისედ წავიდა ბავარიულ ჯარში ბავარიის ხელისუფლების წლის ანგარიშის მიხედვით ჰიტლერი ჯარში შეცდომით მოხვდა მსახურობდა დასავლეთ ფრონტზე ბავარიის რეზერვული მე ქვეით პოლკში როგორც ფოსტალიონი დროის დიდი ნაწილს ატარებდა შტაბში ქალაქ ფურნ ან ვეპში ფრონტის ხაზის უკან მიუხედავად ამისა იგი ესწრებოდა ფლანდრიის სომის სომაში დაიჭრა კიდეც არასისა და პაშენდეილის ბრძოლებს სიმამაცისთვის წელს მან მეორე ხარისხის რკინის ჯვარი მიიღო კიდევ ერთხელ მან რკინის ჯვარი ამჯერად უკვე მეოთხე ხარისხის ებრაელი ლეიტენანტის იუგი ჰუტმანის რეკომენდაციით მიიღო ასეთი ჯილდო იშვიათად ამშვენებდა ეფრეიტორებს წლის მაისს მან ჭრილობის შავი ნიშანი მიიღო შტაბ ბინაში მუშაობის დროს ჰიტლერი ხატავდა კარიკატურებს და ინსტრუქციებს ჯარის გაზეთისთვის წლის ოქტომბერში სომაში დაჭრის შემდეგ ჰიტლერი ბეელიცის ჰოსპიტალში გადაიყვანეს საიდანაც ფრონტზე იგი მხოლოდ წლის მარტს დაბრუნდა წლის ოქტომბერს გაზის შეტევის შემდეგ იგი დროებით დაბრმავდა რის გამოც იგი ფეისვოლკის ჰოსპიტალში გადაიყვანეს ჰოსპიტალში მან გერმანიის დამარცხების შესახებ შეიტყო ჰიტლერი წერდა რომ ამ ამბის მიღების შემდეგ იგი მეორედ დაბრმავდა პირველი მსოფლიო ომი ჰიტლერმა აღწერა როგორც ყველაზე დიდი გამოცდილება სიმამაცისთვის უფროსობისგან მან შექებაც კი მიიღო ომის დროს უფრო გაძლიერდა მისი გერმანული პატრიოტიზმი არ არის გასაკვირი რომ გერმანიის კაპიტულაციის შემდეგ მან დიდი შოკი მიიღო ასევე ომში დამარცხების ტკივილმა მისი იდეოლოგიის საბოლო დახვეწა გამოიწვია სხვა გერმანელი ნაციონალისტების მსგავსად ის ემხრობოდა ს იდეოლოგიას რომელიც თვლიდა რომ დაუმარცხებელ გერმანულ არმიას ზურგში დანა ჩაარჭეს სამოქალაქო ლიდერებმა და მარქსისტებმა რომლებსაც მოგვიანებით ნოემბრის დამნაშავეები შეარქვეს ვერსალის შეთანხმების თანახმად გერმანიას უნდა დაეთმო თავისი ტერიტორიების გარკვეული ნაწილი ასე წელს მოპოვებული ელზას ლოთარინგია საფრანგეთს დაუბრუნდა და მოეხდინა რაინის ზონის სრული დემილიტარიზაცია შეთანხმებამ ასევე დააწესა მძიმე ეკონომიკური სანქციები და გერმანიას უდიდესი რეპარაციები დააკისრა ბევრი გერმანელი თვლიდა რომ შეთანხმება იყო უსამართლო დამცირება ისინი განსაკუთრებით მიუღებელს თვლიდნენ სტატიას რომლის მიხედვითაც ომზე მთელი პასუხისმგებლობა გერმანიას დააკისრეს ვერსალის შეთანხმების პირობები და მათ მიერ მოტანილი უბედურება ჰიტლერმა მომავალში თავისი პოლიტიკური მიზნებისთვის გამოიყენა პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ჰიტლერი მიუნხენში დაბრუნდა სადაც ფორმალური განათლებისა და კარიერული პერსპექტივების არქონის გამო სამხედრო სამსახური გააგრძელა წლის ივლისში იგი დაინიშნა ად მზვერავი რომელსაც გავლენა უნდა მოეხდინა გერმანელ ჯარისკაცებზე და გერმანელ მუშათა პარტიაში უნდა დამკვიდრებულიყო მუშაობის დროს ჰიტლერი მოხიბლა გერმანელ მუშათა პარტიის ლიდერის ანტონ დრაქსლერის ანტი სემიტურმა ანტი კაპიტალისტურმა ანტი მარქსისტულმა და ნაციონალისტურმა გამოსვლებმა დრაქსლერი ემხრობოდა ძლიერ აქტიურ ხელისუფლებას სოციალიზმის არაებრაულ ვერსიასა და საზოგადოების წევრებს შორის სოლიდარობას ჰიტლერის ორატორული ნიჭით მოხიბლულმა დრაქსლერმა იგი პარტიაში მიიწვია წინადადებას ჰიტლერი წლის სექტემბერს დათანხმდა იგი პარტიის ე წევრი გახდა სინამდვილეში პარტიამ წევრების თვლა დან დაიწყო ჰიტლერმა გაიცნო დიტრიხ ეკარტი პარტიის ერთ ერთი დამაარსებელი და ოკულტისტური ტულეს საზოგადოების წევრი კარტი გახდა ჰიტლერის მენტორი ის უზიარებდა მას სხვადასხვა იდეებს აცნობდა მიუნხენური საზოგადოების წევრებს თავისი მიმზიდველობის გაზრდის მიზნით პარტიამ სახელი შეიცვალა და ნაციონალ სოციალისტური გერმანელი მუშათა პარტია გახდა ჰიტლერმა შეიმუშავა პარტიის ბანერი თეთრ რგოლში მოქცეული სვასტიკა წითელ ფონზე ლუდის სახლში ჰიტლერის მწვავე გამოსვლები სულ უფრო და უფრო მეტ ადამიანს იზიდავდა პოპულისტურ თემებს განტევების ვაცებს რომლებსაც მისი მსმენელები ეკონომიკურ სირთულეებში სდებდნენ ბრალს თავის პერსონალურ მაგნეტიზმს და ბრბოს ფსიქოლოგიის გაგებას იგი თავის სასარგებლოდ იყენებდა ისტორიკოსები აღნიშნავენ რომ ჰიტლერის გამოსვლებს გააჩნდა ჰიპნოზური ეფექტი ალფონს ჰეკი ჰიტლერიუგენდის ყოფილი წევრი მოგვიანებით აღნიშნავს სხვა მხრივ ზოგიერთი ადამიანი რომლებიც ჰიტლერს საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ამბობდა რომ ჰილტლერის ჩაცმულობა და ქცევის მანერა სათანადო შთაბეჭდილებას ვერ ახდენდა მისი ადრეული მიმდევრები იყვნენ რუდოლფ ჰესი ყოფილი მფრინავი ჰერმან გერინგი და ჯარის კაპიტანი ერნსტ რემი მალევე რემი გახდა მთავარი ნაცისტური სამხედრო ორგანიზაციის შეტევის რაზმის გერმ შემოკლებით დაერქვა ლიდერი ორგანიზაცია იცავდა ნაცისტთა შეხვედრებსა და თავს ესხმოდა პარტიის ოპონენტებს იმ დროისთვის ჰიტლერზე დიდ გავლენას ახდენდა თეთრი მოძრაობისა და ადრეული ნაცისტების შეთქმულებითი ჯგუფი რომლებსაც აფინანსებდნენ მდიდარი მეწარმეები ზუსტად მათ გააცნეს ჰიტლერს იდეა ებრაული შეთქმულებისა და საერთაშორისო ეკონომიკის ბოლშევიზმის კავშირის შეხახებ ბრძოლიდან ჰიტლერი ერნსტ ჰანფშტაენგლის სახლისკენ გაიქცა სადაც იგი სხვადასხვა მონაცემებით თვითმკვლელობას გეგმავდა ჰიტლერი რომელიც მიუხედავად დეპრესიისა სიწყნარეს მაინც ინარჩუნებდა ნოემბერს დააპატიმრეს სახალხო სასამართლოში მისი პროცესი წლის თებერვალში დაიწყო პარტიის დროებითი ლიდერი კი ალფრედ როზენბერგი გახდა აპრილს სასამართლომ გადაწყვეტილება მიიღო ჰიტლერს ლანდსბერგის ციხეში ხუთწლიანი პატიმრობა მიუსაჯეს მიუხედავად ლუდის პუტჩისა იქაური მცველები მას თბილად ექცეოდნენ რის გამოც მისთვის შესაძლებელი გახდა მხარდამჭერების წერილების მიღება და თანაპარტიელებთან შეხვედრა წლის დეკემბერს ბავარიის უმაღლესმა სასამართლომ მიუხედავად სახელმწიფო პროკურატურის პროტესტისა ადოლფ ჰიტლერი ციხიდან გაათავისუფლა მთლიანობაში მისჯილი ხუთი წლიდან ციხეში ჰიტლერმა მხოლოდ ერთი წელი გაატარა ისიც წინასწარი პატიმრობის ჩათვლით ციხეში ყოფნის დროს თავის მდივანს რუდოლფ ჰესს ჰიტლერმა ჩემი ბრძოლის რომელსაც თავიდან ერქვა ოთხ ნახევარ წლიანი ბრძოლა ტყულის სისულელისა და სიმხდალის წინააღმდეგ პირველი ტომის დიდი ნაწილი უკარნახა ავტობიოგრაფიული და იდეოლოგიის გადმომცემი წიგნი ჰიტლერმა ძველ ნაცნობს დიტრიხ ეკარტს მიუძღვნა წიგნში აღწერილი იყო ჰიტლერის გეგმები გერმანულ საზოგადეობაზე რომლის თავიდან ფორმირება რასობრივ ბაზაზე უნდა მომხდარიყო ზოგიერთ ადგილებში იგრძნობოდა გენოციდური იდეებიც ორტომეული დაიბეჭდა წლებში ხოლო წლებში გაიყიდა მისი ასლი წელს ჰიტლერის ხელისუფლების პირველ წელიწადში წიგნის მილიონი ასლი გაიყიდა მაშინ როდესაც ჰიტლერის დროზე ადრე განთავისუფლების საკითხი იყო დღის წესრიგში ბავარიის ხელისუფლება მის ავსტრიაში დეპორტაციას ცდილობდა ავსტრიის კანცლერმა უარი განაცხადა მოთხოვნაზე რადგანაც ჰიტლერის გერმანულ ჯარში მსახურება მის ავსტრიულ მოქალაქეობას აბათილებდა წლის აპრილს ჰიტლერმა საერთოდ უარი თქვა ავსტრიულ მოქალაქეობაზე ჰიტლერის ციხიდან გამოსვლის დროს გერმანული პოლიტიკა ნაკლებად საომარი იყო ხოლო ეკონომიკური კრიზისი და ჰიპერინფლაცია შედარებით ჩაწყნარებული იყო ამან როგორც ლუდის პუტჩის ჩაშლამ ნაცისტთა მიმართ ხალხის ნდობის დონის დაცემა გამოიწვია ამას კი დაემატა ის რომ სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობისთვის ბავარიაში აკრძალული იყო ნაცისტური ორგანიზაცია აკრძალვის მოსახსნელად წლის იანვარს ჰიტლერი ბავარიის პრემიერს შეხვდა და დაპირდა რომ ამიერიდან სახელმწიფოს პატივს სცემდა და ხელისუფლებაში მოსვლას მხოლოდ დემოკრატიული გზებით შეეცდებოდა პრემიერი ჰიტლერს დაპირდა რომ ხელისუფლება აკრძალვის მოხსნის საკითხს თებერვალს განიხილავდა გარდა ამისა ჰიტლერს ასევე აკრძალული ჰქონდა სიტყვით გამოსვლა ეს აკრძალვა მხოლოდ წელს მოიხსნა პარტიის განვითარების მიზნით ჰიტლერმა ოტო შტრასერს გრეგორ შტრასერსა და იოზეფ გებელსს დაავალა პარტიული იდეების გერმანიის ჩრდილოეთით პროპაგანდა გრეგორ შტრასერი სხვებისგან განსხვავებით ოდნავ დამოუკიდებელ ტაქტიკას იყენებდა და უფრო დიდ ყურადღებას ამახვილებდა პარტიის სოციალისტურ ელემენტებზე მას შემდეგ რაც წელს შტატებში საფონდო ბაზარის კრახი მოხდა გერმანია რთულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა მილიონობით ადამიანმა სამსახური დაკარგა რამდენიმე ბანკმა კი ბანკროტი განიცადა ეს წაადგა ნაცისტურ პარტიას ისინი მოემზადნენ ხალხისგან მხარდაჭერის მისაღებად და ხელისუფლებაში მოსასვლელად გერმანელებს ნაცისტები ვერსალის შეთანხმების პირობების შესრულების შეწყვეტას და ეკონომიკური მდგომარეობის გამოსწორებას ჰპირდებოდნენ დიდი დეპრესია ჰიტლერის შანსი გახდა გერმანელები ორაზროვანნი იყვნენ საპარლამენტო რესპუბლიკაზე რომელსაც ბევრი პრობლემა გააჩნდა მემარჯვენე და მემარცხენე ექსტრემისტების გამო ზომიერ პოლიტიკურ პარტიებს აღარ შეეძლოთ ექსტრემისტული იდეოლოგიისთვის წინააღმდეგობის გაწევა რადიკალური იდეოლოგიის განვითარებას დაეხმარა წლის რეფერენდუმი ხოლო წლის არჩევნებმა დიდი კოალიციის დაშლა გამოიწვია მისი მინისტრები კი უმცირესობაში მყოფი პარტიების წევრებმა შეცვალეს ცენტრისტთა პარტიის ლიდერსა და კანცლერს ჰაინრიხ ბრუნინგს აკონტროლებდა პრეზიდენტი პაულ ფონ ჰინდენბურგი მართვის დისტანციური ფორმა ნორმა გახდა რამაც გერმანიაში პატარა ავტორიტარიზმი გააჩინა წარმატებული აღმოჩნდა არჩევნები ნაცისტებისთვისაც რომლებმაც ძირიდან ამოსვლა მოახერხეს ხმების პროცენტი მიიღეს და დეპუტატით პარლამენტში სიდიდით მეორენი გახდნენ მართალია ბრუნინგის მკაცრმა პოლიტიკამ გერმანული ეკონომიკა ოდნავ გამოასწორა თუმცა იგი კვლავ არაპოპულარული რჩებოდა ეს გამოიყენა ჰიტლერმა რომელიც თავის გამოსვლებში დიდ ყურადღებას აქცევდა იან წლებში ჰიპერინფლაციითა და ეკონომიკური კრიზისით დაშავებულ ადამიანებს ასეთები იყვნენ ომის ვეტერანები ფერმერები და საშუალო კლასი მიუხედავად იმისა რომ ჰიტლერი გერმანიაში ავსტრიის მოქალაქის სტატუსით არ იმყოფებოდა იგი არ ფლობდა არც გერმანულ მოქალაქეობას ეს კი იმას ნიშნავდა რომ მას არ შეეძლო რაიმე პოლიტიკური თანამდებობის დაკავება ამას კი ემატებოდა ის რომ ჯერ კიდევ იყო მისი ავსტრიაში დეპორტაციის რისკი ამის მოსაგვარებლად წლის თებერვალს ბრუნსვიკის შინაგან საქმეთა მინისტრმა და ნაცისტური პარტიის წევრმა დიტრიხ გლაგესმა ჰიტლერი რაიხსრატში ბრუნსვიკის წარმომადგენლობის ადმინისტრატორად დანიშნა რის შედეგადაც ადოლფმა ბრუნსვკისა და შესაბაბამისად გერმანიის მოქალაქეობა მიიღო ამის წყალობით წელს ჰიტლერმა საპრეზიდენტო არჩევნებში ჰინდენბურგის წინააღმდეგ დაიწყო ბრძოლა მეწარმეთა კლუბში წარმოთქმულმა სიტყვამ მას კიდევ უფრო მეტი მეწარმის მხარდაჭერა მოუტანა ჰინდენბურგს თავის მხრივ მხარდაჭერა ჰქონდა სხვადასხვა ნაციონალისტებისგან კათოლიკეებისგან მონარქისტებისგან რესპუბლიკელებისა და სოციალ დემოკრატებისგან აღსანიშნავია რომ ჰიტლერის კამპანიის ლოზუნგი იყო ჰიტლერი გერმანიის თავზე რაც აღნიშნავდა მის ამბიციებსა და მის კამპანიაში საჰაერო ტრანსპორტის გამოყენებას იგი იყო ერთ ერთი პირველი პოლიტიკოსი რომელიც აგიტაციისთვის ცას იყენებდა ეს მეთოდი საკმაოდ ეფექტური გამოდგა არჩევნების ორივე ტურში ჰიტლერმა მიიღო მართალია იგი დამარცხდა თუმცა ცხადი გახდა რომ გერმანულ პოლიტიკაში ახალი ძლიერი ძალა ნაცისტური პარტია დამკვიდრდა ეფექტური ხელისუფლების არარსებობამ ორ გავლენიან პოლიტიკოსს ფრანც ფონ პაპენსა და ალფრედ ჰუგენბერგს და მათთან ერთად რამდენიმე მეწარმესა და ბიზნესმენს ჰინდერბუნგისთვის წერილის დაწერისკენ უბიძგა წერილში ისინი ჰინდენბურგს მოუწოდებდნენ ჰიტლერი დაენიშშნა საპარლამენტო პარტიებისგან დამოუკიდებელი ხელისუფლების ლიდერად რომელიც შეძლებდა ხალხის მოხიბვლას ჰინდენბურგი არც თუ ისე დიდი ხალისით დაეთანხმა მათ წინადადებას ამის ერთ ერთი მიზეზი ის გახდა რომ წელს ჩატარებულმა ორმა საპარლამენტო არჩევნებმა მაინც ვერ გამოიწვია უმრავლესობის ხელისუფლების ფორმირება ამის შემდეგ ჰიტლერი თავში ჩაუდგა ხანმოკლე კოალიციას ნაცისტებსა და ჰინდენბურგის პარტიას შორის გერმანიის ნაციონალურ სახალხო პარტიას წლის იანვარს ჰინდენბურგის კაბინეტში ხანმოკლე ცერემონიის დროს დამტკიცდა ახალი მინისტრთა კაბინეტიც ნაცისტებმა ახალ ხელისუფლებაში სამი მნიშვნელოვანი პოსტი მიიღეს ჰიტლერი კანცლერი გახდა ვილჰელმ ფრიკი შინაგან საქმეთა მინისტრი ჰერმან გერინგი კი პრუსიის შინაგან საქმეთა მინისტრი ჰიტლერს ეს პოსტები გერმანიის დიდ ნაწილში პოლიციაზე კონტროლის დასამყარებლად სჭირდებოდა კანცლერობის დროს ჰიტლერი ყველანაირად ეწინააღმდეგებოდა ოპონენტების უმრავლესობის ხელისუფლების შექმნის მცდელობას პოლიტიკური ჩიხის გამო ჰიტლერმა რაიხსპრეზიდენტ ჰინდენბურგს რაიხსტაგის დაშლა და არჩევნების ხელახლა დანიშვნა მოსთხოვა მისი მოთხოვნა დაკმაყოფილდა და არჩევნები მარტის პირველი დღეებისთვის დაინიშნა წლის თებერვალს რაიხსტაგის შენობაში ცეცხლი გაჩნდა გერინგმა ამაში კომუნისტები დაადანაშაულა რადგანაც შენობაში ცხელ კვალზე იპოვეს ნიდერლანდელი კომუნისტი მარინუს ვან დერ ლუბე ბრიტანელი ისტორიკოსის სერ იან ქერშოუს მიხედვით თითქმის ყველა ისტორიკოსმა მიაღწია კონსენსუნს რომ ხანძარი მართლაც დერ ლუბემ მოაწყო სხვები მათ შორის უილიამ შირერი და ალან ბალოქი თვლიან რომ ნაცისტები თვითონ არიან პასუხისმგებელნი ხანძარზე ჰიტლერის დიდი მოთხოვნით ჰინდენბურგმა ხანძარს უპასუხა და თებერვალს გამოსცა დეკლარაცია რომელმაც გააუქმა ჩვეულებრივი უფლებები რის შედეგადაც პოლიციას უფლება მიეცა დაპატიმრება სასამართლოს ნებართვის გარეშე მოეხდინა დეკლარაციას არ დაურღვევია არც ერთი კანონი რადგანაც ვაიმარული კონსტიტუციის ე მუხლის თანახმად პრეზიდენტს უფლება ჰქონდა უკიდურესი ზომები მიეღო საზოგადოებისა და წესრიგის დასაცავად ამის შემდეგ შეიზღუდა კომუნისტური პარტიის მოღვაწოება ხოლო მისი წევრი დააპატიმრეს გარდა ამისა წინასაარჩევნო პერიოდში ნაცისტებმა მოაწყვეს სამხედრო ძალადობა და გაავრცელეს ანტი კომუნისტური პროპაგანდა წლის მარტს ნაცისტებმა ხმათა მოიპოვეს და გაზარდეს კიდეც თავიანთი დეპუტატების რაოდენობა რაიხსტაგში თუმცა ეს არ იყო საკმარისი აბსოლუტური უმრავლესობის მოსაპოვებად რის გამოც ჰინდენბურგთან კოალიციის შენარჩუნება გახდა საჭირო სრული პოლიტიკური ძალაუფლების მისაღწევად მთავრობაში უმრავლესობის გარეშე ჰიტლერმა ახლადარჩეულ რაიხსტაგში წამოაყენა ნებისმიმცემი პაქტი პაქტმა რომელსაც ოფიციალურად ერქვა რაიხისა და ხალხის ღარიბული მდგომარეობის გამოსწორების კანონი ჰიტლერსა და მის კაბინეტს უფლება მისცა ოთხი წლის განმავლობაში რაიხსტაგის თანხმობის გარეშე მიეღო კონსტიტუციის დამრღვევი კანონები ზოგიერთი გამონაკლისის გარდა ამ კანონს რაიხსტაგის ორი მესამედის თანხმობა სჭირდებოდა ნაცისტებს კი საკმარისი ხმები არ გააჩნდათ სიტუაციის მოსაგვარებლად კომუნისტი დეპუტატი რომლებსაც მიუხედავად ნაცისტების ანტი კომუნიზმისია არჩევნებში მონაწილეობის საშუალება მისცეს დააპატიმრეს და რამდენიმე სოციალ დემოკრატის ხმა აიცილეს ხელისუფლებაში სრულფასოვნად მოსვლის შემდეგ ჰიტლერმა თავისი კონტროლის ქვეშ მოაქცია საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისუფლება და დაიწყო ოპოზიციის დევნა აიკრძალა სოციალ დემოკრატიული პარტია მათი აქტივები კი ნაცისტთა ხელში გადავიდა ვერ გადარჩნენ ვერც პროფკავშირები პირველი მაისის დროს როდესაც პროფკავშირების ლიდერები ბერლინში იმყოფებოდნენ ს წევრებმა მათი შენობები მთელი გერმანიის მასშტაბით დაანგრიეს ამის შემდეგ კავშირები დაიშალა ხოლო მათი ლიდერები დააპატიმრეს ზოგიერთი საკონცენტრაციო ბანაკშიც კი წაიყვანეს ამის შემდეგ მოხდა გერმანელ მუშათა ფრონტის ფორმირება რომელიც წარმოადგენდა მუშებს ადმინისტრატორებსა და კამპანიების მფლობელებს რითიც ასახავდა ჰიტლერის ნაციონალ სოციალიზმის კონცეფციას ანუ ს ხალხთა საზოგადოება ივნისის ბოლოსთვის ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიები დაშინების გამო დაშლილი იყო მათ შორის იყო ნაცისტთა ნომინალური პარტნიორი გერმანული ნაციონალური სახალხო პარტია რომლის ლიდერსაც ჰუგენბერგს ჰიტლერმა ს დახმარებით გადადგომა აიძულა წლის ივლის ნსდაპ გერმანიაში ერთადერთი ლეგალური პოლიტიკური პარტია გახდა გარე მოწინააღმდეგეები შეცვალა მ რომელიც სულ უფრო მეტ პოლიტიკურ და სამხედრო ძალაუფლებას ითხოვდა რამაც გამოიწვია ნერვიულობა სამხედრო მეწარმეულ და პოლიტიკურ რიგებში საპასუხოდ ჰიტლერმა მოაწყო გრძელი დანების ღამე რომლის დროსაც ს ლიდერები და მისი სხვა პოლიტიკური ოპონენტები გრეგორ შტრასერი ერნსტ რემი კურტ ფონ შლაიხერი დააპატიმრეს ან დახვრიტეს საერთაშორისო საზოგადოებისთვის და გერმანელთა პატარა ნაწილისთვის ეს მოვლენები შოკისმომგვრელი იყო თუმცა ბევრი გერმანელი ფიქრობდა რომ ჰიტლერი წესრიგს ამყარებდა როგორც გერმანიის ლიდერი ჰიტლერი ასევე გახდა შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი ამის შემდეგ ჰიტლერმა შეცვალა ფიცის დადების წესი თუ ადრე სამხედროები ერთგულებას სახელმწიფოს ან უბრალოდ უმაღლეს მთავარსარდალს პირდებოდნენ ახლა ისინი ამას პირადად ჰიტლერს ჰპირდებოდნენ აგვისტოს ჩატარებულ პლებისციტში გერმანელთა მა მხარი დაუჭირა კანცლერისა და პრეზიდენტის თანამდებობების შეერთებას თავის დიქტატურას ჰიტლერმა კანონიერი სახე მისცა ჰიტლერის თითქმის ყველა ბრძანება არ ეწინააღმდეგებოდა მისთვის მინიჭებულ უკიდურეს უფლებებს რომელიც რაიხსტაგმა ოთხწლიანი ვადით ორჯერ განაახლა და ვაიმარის კონსტიტუციის მუხლს ჰიტლერის ხელისუფლების პერიოდში რაიხსტაგის არჩევნები კიდევ სამჯერ ჩატარდა და წლებში თუმცა არჩევნებში მონაწილეობდნენ მხოლოდ ნაცისტები და მათი სტუმრები რეპრესირებულები იყვნენ ამომრჩევლები რომლებიც ხმას არავის აძლევდნენ ან კიდევ ხმას ნაცისტებს არ აძლევდნენ ჰიტლერის ხელისუფლება ასევე აფინანსებდა არქიტექტურას ასე ალბერტ შპეერი რომელიც სათავეში ედგა ჰიტლერის მიერ წამოწყებულ კლასიკურ გერმანული კულტურის რეინტერპრეტაციას ასევე პასუხისმგებელი იყო ბერლინის არქიტექტურულ რეკონსტრუქციაზე წელს ჰიტლერმა ასევე გახსნა ბერლინის ზაფხულის ოლიმპიადა მუსოლინის მთავრობის საგარეო საქმეთა მინისტრმა გალეცაო ჩიანომ გამოაცხადა გერმანიასა და იტალიას შორის ღერძის შექმნა ხოლო ნოემბერს გერმანიამ და იაპონიის იმპერიამ გააფორმეს ანტი კომუნისტური პაქტი ღერძში ასევე მიიწვიეს ბრიტანეთი ჩინეთი იტალია და პოლონეთი თუმცა წინადადება მხოლოდ იტალიამ მიიღო ისიც წელს ამის შემდეგ ჰიტლერმა თავი დაანება ინგლისურ გერმანული ალიანსის შექმნის ცდებს რადგანაც მისი აზრით ბრიტანული მთავრობა არაადეკვატური იყო რაიხსკანცელარიაში თავის საგარეო საქმეთა მინისტრებსა და სამხედრო ჩინოვნიკებთან შეხვედრისას მან კიდევ ერთხელ აღნიშნა რომ უნდოდა გერმანული ერისთვის საარსებო ადგილის მოპოვება ფიურერმა მათ დაავალა აღმოსავლეთის ომისთვის მოსამზადებლად რომელიც უნდა დაწყებულიყო წლიდან წლამდე ხოლო მისი სიკვდილის შემთხვევაში ჰოსბახის მემორანდუმის კონფერენციაში ჩაწერილი გამოსვლა პოლიტიკური ანდერძი უნდა გამხდარიყო იგი თვლიდა რომ გერმანიაში ეკონომიკური კრიზისით გამოწვეული ცხოვრების დონის დავარდნის შეწყვეტა მხოლოდ ავსტრიისა და ჩეხოსლოვაკიის მიმართ სამხედრო აგრესიით იყო შესაძლებელი სამხედრო კაბინეტს ჰიტლერმა სწრაფი მოქმედებებისკენ მოუწოდა რათა ინგლისსა და საფრანგეთს არ მოეპოვებინათ საბოლოო გამარჯვება შეარაღების ბრძოლაში წლის დასაწყისში მას შემდეგ რაც ბლომბერგი თანამდებობიდან გადააყენეს ჰიტლერმა დაამყარა კონტროლი სამხედრო საგარეო აპარატზე წლის დასაწყისიდან იგი ატარებდა პოლიტიკას რომელსაც საბოლოოდ ომი უნდა მოეტანა იმავე წლის მარტს ბერლინში ჰიტლერმა ჩაატარა საიდუმლო შეხვედრები კონრად ჰენლეინთან სუდეტში ყველაზე მსხვილი ეთნიკური გერმანელების პარტიის ლიდერთან შეხვედრაზე ისინი შეთანხმდნენ რომ ჰენლეინს უნდა მოეთხოვა კიდევ უფრო დიდი ავტონომია რომელზე უარის მიღება გერმანიისთვის სამხედრო აგრესიის მიზეზი გახდებოდა წლის აპრილში ჰენლეინმა უნგრეთის საგარეო საქმეთა მინისტრს უთხრა რაც არ უნდა შემოგვთავაზოს ჩეხოსლოვაკიის ხელისუფლებამ ის მაინც უფრო დიდ მოთხოვნებს წამოაყენებს მას სურს მოაწყოს საბოტაჟი ნებისმიერი გაგებით რადგანაც მხოლოდ ეს არის ჩეხოსლოვაკიის სწრაფი აფეთქების მეთოდი პირად საუბრებში ჰიტლერი სუდეტის ოლქის საკითხს უმნიშვნელოდ მიიჩნევდა მისი ერთადერთი მიზანი ჩეხოსლოვაკიაში შეჭრა იყო აპრილში ჰიტლერმა შეარაღებული ძალების მთავარსარდლობას ისთვის ოპერაცია გრინი მომზადება სთხოვა ეს იყო ჩეხოსლოვაკიაში შეჭრის კოდური სახელი ბრიტანული და ფრანგული დიპლომატიური ზეწოლის შედეგად ჩეხოსლოვაკიის პრეზიდენტმა ედვარდ ბენეშმა წარადგინა ჩეხოსლოვაკიის რეორგანიზაციის გეგმა რომელიც ჰენლეინის თითქმის ყველა მოთხოვნას აკმაყოფილებდა ბენეშის წინადადებას ჰენლეინმა და მისმა პარტიამ ჩეხოსლოვაკიურ პოლიციასთან შეტაკებების მოწყობით უპასუხეს რის გამოც სუდეტის ოლქის ზოგიერთ რაიონში საომარი მდგომარეობა გამოცხადდა მიუხედავად ყველაფრისა სამხედრო ოპერაცია მაინც არ დაიწყო გერმანია დამოკიდებული იყო იმპორტულ ნავთობზე ეს კი იმას ნიშნავდა რომ კონფლიქტი ბრიტანეთთან ჩეხოსლოვაკიის თაობაზე ნავთობის ექსპორტს შეაჩერებდა ამის გამო ჰიტლერმა უარი თქვა ოქტომბერს ჩეხოსლოვაკიაში შეჭრაზე სექტემბერს ჰიტლერი ჩემბერლენი დალადიე და მუსოლინი ერთმანეთს მიუნხენში შეხვდნენ სადაც ხელი მოეწერა მიუნხენის შეთანხმებას რომლის მიხედვითაც სუდეტის ოლქი გერმანიის შემადგენლობაში შევიდა ჩემბერლენი კმაყოფილი იყო მიუნხენის კონფერენციით მის შედეგს კი ჩვენი დროის მშვიდობას ეძახდა ამავე დროს ჰიტლერი უკმაყოფილი იყო წელს ომის საშუალების ხელიდან გაშვებით თავისი უკმაყოფილება მან ოქტომბრის ზაარბრიუკენის გამოსვლაში გამოხატა ჰიტლერის აზრით ბრიტანელების მიერ მიღწეული მშვიდობა რომელიც მართალია გერმანელებისთვის კარგ პირობებზე იყო მიღწეული მაინც დიპლომატიური დამარცხება იყო რომელიც მას პირიქით დაეხმარებოდა მიუნხენის გამო ჟურნალ ტაიმის ვერსიით ჰიტლერი წლის ადამიანი გახდა ჰიტლერი შეწუხებული იყო იმით რომ ომი პოლონეთთან გერმანიას უფრო დიდ მოწინააღმდეგეს დიდ ბრიტანეთს გაუჩენდა სხვანაირად ფიქრობდა გერმანიის ყოფილი ელჩი ბრიტანეთში რიბენტროპი რომელმაც დაარწმუნა ჰიტლერი რომ არც ბრიტანეთი და არც საფრანგეთი პოლონეთის მიმართ ვალდებულებებს არ შეასრულებდა წლის აგვისტოს ჰიტლერმა პოლონეთის წინააღმდეგ სამხედრო მობილიზაციის ბრძანება გასცა ამ გეგმას ასევე ესაჭიროებოდა ჩუმი საბჭოთა მხარდაჭერა ასე მოლოტოვ რიბენტროპის თავდაუსხმელობის პაქტის მიხედვით გერმანიამ და საბჭოთა კავშირმა პოლონეთი შუაზე გაიყვეს აგვისტოს მიუხედავად რიბენტროპის პროგნოზისა ბრიტანეთმა და პოლონეთმა კიდევ ერთი შეთანხმება გააფორმეს და ბრიტანულ პოლონური ალიანსი შექმნეს ამავე დროს ჰიტლერმა მიიღო ცნობა რომ მუსოლინის არ მოსწონდა გერმანულ იტალიური მეგობრობის პაქტი რის გამოც მას თავდასხმის გადადება პირველი სექტემბრისთვის მოუწია ჰიტლერი ასევე წარუმატებლად ცდილობდა ბრიტანეთი ნეიტრალური გაეხადა მიზნის მისაღწად მათ თავდაუსხმელობის გარანტიაც კი შესთავაზეს ამის შემდეგ ჰიტლერმა დაავალა რიბენტროპს ბოლო წამის სამშვიდობო გეგმა რომელშიც მოქმედებისთვის ძალიან ცოტა დრო იქნებოდა მიცემული ამის წყალობით ჰიტლერი შეძლებდა გარდაუვალ ომში ბრიტანეთი და პოლონეთის უმოქმედო ხელისუფლება დაედანაშაულებინა პოლონეთის დაცემას მოჰყვა ე წ უცნაური ომი ან კიდევ მჯდარი ომი პოლონეთის ჩრდილო დასავლეთში დანიშნულ ორ ახალ გაულაიტერს ალბერტ ფორსტერს რაიხსგაუ დანციგი დასავლეთ პრუსია და ართურ გრეისერს რაიხსგაუ ვარტელანდი მათი კონტროლირებადი ტერიტორიების სწრაფი გერმანიზაცია დაავალა ყველანაირი კითხვის გარეშე იმის თაობაზე თუ როგორ უნდა მომხდარიყო ეს პროცესი ფორტსტერის ტერიტორიაზე პოლონეთის მოქალაქეებს უბრალოდ უნდა შეევსოთ ფორმა რომელიც ამტკიცებდა რომ მათ გერმანული სისხლი ჰქონდათ მეორე მხრივ გრეისერი თავის ტერიტორიაზე ატარებდა მასშტაბურ რასობრივ ჩისტკებს გრეისერი უკმაყოფილო იყო ფორსტერის პოლიტიკით მისი აზრით იგი უფლებას აცლევდა ათასობით პოლონელს რასობრივად გამხდარიყო გერმანელი რაც აჭუჭყიანებდა გერმანულ რასობრივ სისუფთავეს ჰიტლერმა უარი თქვა კონფლიქტში ჩარევაზე თუმცა გამოსცა ინსტრუქციები რათა მის ქვეშევრდომებს თვითონ ემექმოდათ კიდევ ერთი კონფლიქტი წამოიშვა ჰიმლერსა რომელსაც მხარს უჭერდა გრეისერი და გერინგს მას მხარს უჭერდა ჰანს ფრანკი ოკუპირებული პოლონეთის გუბერნატორ გენერალი შორის ჰიმლერს სურდა პოლონეთში ეთნიკური ჩისტკები მოეწყო გერინგი კი თვლიდა რომ პოლონეთი რაიხის ბეღელი უნდა გამხდარიყო წლის თებერვალს კონფლიქტი გერინგ ფრანკის სასარგებლოდ გადაწყდა რამაც დაასრულა ეკონომიკურად წაგებიანი მასიური გაძევებები იმავე წლის მაისს ჰიმლერმა გამოსცა მემორანდუმი ზოგიერთი მოსაზრება აღმოსავლეთის მოსახლეობასთან დაკავშირებით რომლის მიხედვითაც ევროპაში დარჩენილი ებრაელები აფრიკაში უნდა გაეგზავნათ ხოლო პოლონეთის დარჩენილი მოსახლეობა უნდა შემცირებულიყო მუშათა კლასამდე ჰიტლერს მოეწონა ჰიმლერის მემორანდუმი და იგი კარგად და სწორად ჩათვალა ამის შემდეგ გერინგისა და ფრანკის პოლიტიკის მაგივრად პოლონეთში ჰიმლერისა და გრეისერის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს პოლონეთის შემდეგ ჰიტლერმა მიზნად ნორვეგია და დანია დაისახა ამ ქვეყნებში ვერმახტი წლის აპრილში შეიჭრა აპრილს ჰიტლერმა გამოაცხადა დიდებული გერმანული რაიხის შექმნაზე რომელიც მისი აზრით უნდა გამხდარიყო ევროპის გერმანული ნაციების გაერთიანებული იმპერია სადაც ჰოლანდიელები ფლამანდიელები და სკანდინავები ანუ რასობრივად სუფთა ადამიანები გერმანული ლიდერობის ქვეშ გაერთიანებოდნენ წლის მაისში გერმანიამ შეუტია საფრანგეთს და ამავე დროს დაიპყრო ლუქსემბურგი ნიდერლანდები და ბელგია ჰიტლერის წარმატებებმა მუსოლინის ივნისს ომში ჩაბმისკენ უბიძგა საფრანგეთმა და გერმანიამ სამშვიდობო შეთანხმება ივნისს გააფორმეს კერშოუ აღნისნავს რომ გერმანიაში ჰიტლერის პოპულარობისა და ომის მხარდაჭერის პიკი ივლისისთვის იყო როდესაც იგი პარიზიდან ბერლინში დაბრუნდა ასეთი მოულოდნელი და სწრაფი გამარჯვების გამო წლის ფელდმარშალთა ცერემონიაზე ჰიტლერმა თორმეტ გენერალს ფელდმარშლის წოდება მიანიჭა ბრიტანეთმა რომლის ჯარსაც საფრანგეთიდან ევაკუაცია დუნკრიკიდან მოუწია დომინიონებთან ერთად გააგრძელა გერმანიის წინააღმდეგ ბრძოლა ატლანტიკის ბრძოლაში ბრიტანეთში ახალი პრემიერის უინსტონ ჩერჩილის დანიშვნის შემდეგ ჰიტლერმა მშვიდობის მიღწევა სცადა თუმცა უარი მიიღო რის შემდეგაც სამეფო ავიაციის ბაზებსა და ინგლისის სამხრეთ აღმოსავლეთზე საჰაერო შეტევების ბრძანება გასცა ამის შემდეგ დაიწყო ბრძოლა ბრიტანეთისთვის რომელშიც ლუფტვაფემ ვერ დაამარცხა ბრიტანეთის სამეფო ავიაცია ოქტომბრის ბოლოსთვის ჰიტლერმა გააცნობიერა რომ ბრიტანეთში შეჭრისთვის საჭირო საჰაერო უპირატესობის მიღწევა შეუძლებელი იყო რის შემდეგაც ბრძანება გასცა ბრიტანული ქალაქები ლონდონი ფლიმუთი კოვენტრი ღამით დაებომბათ იმავე წლის დეკემბერს იაპონია თავს დაესხა შეერთებული შტატების საზღვაო ძალების ბაზას პერლ ჰარბორში ოთხი დღის შემდეგ ჰიტლერმა შტატებს ომი გამოუცხადა თავის ე დაბადების დღეზე აპრილს ჰიტლერმა ბოლოჯერ დატოვა მიწისქვეშა ფიურერბუნკერი რაიხსკანცელარიის დანგრეულ ბაღში მან დააჯილდოვა წითელ არმიასთან მებრძოლი ჰიტლერიუგენდელები მეორე დღეს აპრილისთვის გიორგი ჟუკოვის პირველმა ბელორუსულმა ფრონტმა გაარღვია გენერალ ჰაინრიკის დაცვის ხაზი და ბერლინის მისადგომებთან მივიდა რთულ სიტუაციაში ჰიტლერი ის გენერლის ფელიქს შტაინერის იმედად დარჩა რომელსაც შეტევა ჩრდილოეთ ფლანგიდან უნდა დაეწყო ბერლინი მაისს საბოლოოდ დაეცა საბჭოთა კავშირის კოლაფსის შემდეგ მოპოვებული საარქივო მატერიალების მიხედვით ჰიტლერის ბრაუნის გებელსთა მთელი ოჯახის ქრებსის და ჰიტლერის ძაღლის გვამები არაერთხელ გადამარხეს სხვადასხვა ადგილებში ასევე ადგილი ჰქონდა გვამების ექსჰუმაციას წლის აპრილს საბჭოთა კგბ მ გამოიყენა დამარხვის დეტალური დიაგრამები კიდევ ერთი ექსჰუმაციის ჩატარებისთვის რომლის შემდეგაც გვამები დაწვეს მტვერი კი ბედერიცის მდინარის თავზე გაფანტეს ქერშოუს მიხედვით ჰიტლერისა და ბრაუნის გვამები წითელი არმიის მიერ პოვნის დროს თითქმის სრულიად დამწვარი იყო და ჰიტლერის ამოსაცნობად მხოლოდ ნაპოვნი გვამის ქვედა ყბა იყო გამოსადეგი ჰოლოკოსტი და გერმანიის აღმოსავლური კამპანია გამოწვეული იყო ჰიტლერის შეხედულებით რომლის თანახმადაც ებრაელები გერმანელი ხალხის მტრები იყვნენ და გერმანული ექსპანსიისთვის საჭირო იყო სასიცოცხლო სივრცე ჰიტლერის თავდაპირველი მიზანი იყო აღმოსავლეთი ევროპა სადაც მას უნდა დაემარცხებინა პოლონეთი და საბჭოთა კავშირი დაკავებულ ტერიოტრიებზე მცხოვრები ებრაელები და სლავები კი ან უნდა გადაესახლათ ან მოეკლათ გენერალური გეგმა აღმოსავლეთის მიხედვით ოკუპირებული ტერიტორიების მოსახლეობა უნდა გამოეყენებინათ როგორც მონური ძალა და გადაესახლებინათ დასავლეთ ციმბირში ან კიდევ მოეკლათ თვითონ ოკუპირებული ტერიტორიების კოლონიზაცია ან გერმანელებს ან კიდევ გერმანიზებულ მოსახლეებს უნდა მოეხდინათ ჰიტლერის მიზანი იყო გეგმა საბჭოთა კავშირის დაპყრობის შემდეგ შეესრულებინა თუმცა ბლიცკრიგის ჩაშლის შემდეგ მან გეგმის აღსრულების თარიღი გადაწია წლის იანვრისთვის მან გადაწყვიტა რომ არასასურველი ებრაელები სლავები და სხვა დეპორტირებული ერები უნდა გაენადგურებინათ გენოციდის დამკვეთი გახდა ჰიტლერი ხოლო მისი ორგანიზება და შესრულება ჰიმლერმა და ჰაიდრიხმა შეასრულეს წლის იანვარს ჩატარებული ვანზეს კონფერენცია რომელშიც ნაცისტური ელიტის წევრი იღებდა მონაწილეობას არის ჰოლოკოსტის სისტემატიური დაგეგმვის აშკარა მტკიცებულება იმავე წლის თებერვალს ჰიტლერმა განაცხადა ჩვენ უნდა დავიბრუნოთ ჩვენი ჯანმრთელობა ებრაელების განადგურებით მართალია მკვლელობების პირდაპირი ბრძანება ან უფლება ჰიტლერს არავისთვის მიუცია თუმცა მის სახალხო გამოსვლებზე გენერლებისთვის მიცემულ ბრძანებებზე და ნაცისტი ჩინოვნიკების დღიურებზე დაყრდნობით შეიძლება ითქვას რომ ჰიტლერმა ჯერ ჩაიფიქრა ხოლო შემდეგ ევროპელი ებრაელების განადგურების ბრძანებაც გასცა ჰიტლერმა ასევე არ შეუშალა ხელი ის დამსჯელ რაზმებს ისინი გერმანულ ჯართან ერთად საბჭოთა კავშირში პოლონეთსა და ბალტიისპირეთში იმყოფებოდნენ რომელთა მოქმედებებზეც კარგად იცოდა წლის ზაფხულისთვის ოსვენციმის საკონცენტრაციო ბანაკი უფრო მეტი ადამიანის მოკვლის მიზნით ზომებში გაფართოვდა ახალი ბანაკები შეიქმნა ევროპაში ჰიტლერის პოლიტიკას შეეწირნენ პოლონელები წითელარმიელი ტყვეები კომუნისტები და სხვა პოლიტიკური ოპონენტები ჰომოსექსუალისტები ფსიქიკურად და სულიერად დაავადებული ადამიანები იეჰოვას მოწმეები ადვენტისტები და პროფკავშირელები სახალხოდ ფიურერს არასადროს ულაპარაკია მკვლელობებზე და სავარაუდოდ არასდროს ყოფილა არც ბანაკებში ნაცისტებს ასევე გააჩნდათ რასობრივი სისუფთავის კონცეფცია წლის სექტემბერს ჰიტლერმა ნიურნბერგის კანონის სახელით ცნობილი კანონები რაიხსტაგს წარუდგინა რომლის მიხედვითაც არიელებს ეკრძალებოდათ სექსუალური კონტაქტი და ქორწინება ებრაელებთან მომავალში მათ დაემატნენ ბოშები შავკანიანები და მათი ნაბიჭვრები ჰიტლერის ადრეული ევგენიკური პოლიტიკა თავიდან ეხებოდა მხოლოდ ფიზიკურად და გონებრივად ჩამორჩენილ ბავშვებს თუმცა მოგვიანებით მან დაამტკიცა ევთანაზური პროგრამა დაავადებული მოზრდილებისთვისაც ნაცისტურ პარტიას ჰიტლერი ლიდერის პრინციპის მიხედვით მართავდა პრინციპის თანახმად პარტიის ყველა წევრს ყველანაირი კითხვის გარეშე უნდა შეესრულებინა თავისი უფროსის ბრძანებები შეიძლება ითქვას რომ სახელმწიფო სტრუქტურას ჰიტლერი ხედავდა როგორც პირამიდას რომლის სათავეშიც თვითონ იდგა პარტიული თანამდებობის მიღება არჩევნების გზით არ ხდებოდა კარიერულ წინსვლაზე პასუხისმგებელნი იყვნენ მაღალი ეშელონები რომლებსაც ხელქვეითებისგან სრული მორჩილება სჭირდებოდათ თავის ხელქვეითებს ჰიტლერი წინააღმდეგობრივ დავალებებს აძლევდა და აყენებდა პოზიციაში სადაც მათი მოვალეობა და პასუხისმგებლობა სხვებთან იყო შერეული მეთოდი გუნდში უნდობლობას კონკურენციასა და ბრძოლას აქეზებდა რაც ხელს უწყობდა ჰიტლერის ძალაუფლების განმტკიცებას ასე წლის შემდეგ მისი მინისტრთა კაბინეტი ერთმანეთს აღარასდროს შეხვედრია რადგან მინისტრებს შეხვედრას ჰიტლერი გადაათქმევინებდა ხოლმე თავის ბრძანებებს ჰიტლერი ფურცელზე არასდროს წერდა წერას ჰიტლერი ზეპირად კარნახს ამჯობინებდა თუმცა იყო შემთხვევები როდესაც მის ბრძანებებს მარტინ ბორმანი გადასცემდა ხოლმე ჰიტლერი ბორმანს ენდობოდა რის გამოც თავის დოკუმენტებთან შეხვედრებთან და პერსონალურ ფინანსებთან მუშაობა დაავალა ბორმანი თავისი მდგომარეობის წყალობით ჰიტლერთან მისულ ინფორმაციულ ნაკადს აკონტროლებდა მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში ჰიტლერი თავის ქვეყანას ყველა სხვა ლიდერთან შედარებით ყველაზე დიდხანს მართავდა შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლის რანგში იგი იღებდა თითქმის ყველა გადაწყვეტილებას გერმანიის სამხედრო სტრატეგიასთან დაკავშირებით მათ შორის იყო წლის სარისკო თავდასხმები საფრანგეთზე ნორვეგიასა და სხვებზე რომლებიც მიუხედავად გენერლების ცუდი პროგნოზისა წარმატებულად დასრულდა არ გაუმართლა ჰიტლერს დიპლომატიაში რომლის გზითაც მას დიდი ბრიტანეთის ომიდან გამოთიშვა სურდა ჰილტერმა კიდევ უფრო გააღრმავა თავისი ომში მონაწილეობა მოსკოვისთვის ბრძოლაში დამარცხების წლის დეკემბერი შემდეგ და თავი ჯარის მთავარსარდლადაც დანიშნა ამის შემდეგ ჰიტლერი პირადად უძღვებოდა ომს სსრკ ს წინააღმდეგ თუმცა ნაკლებ ყურადღებას აქცევდა დასავლეთის ფრონტს რის გამოც იქ მებრძოლ გენერლებს რაღაც დოზით ავტონომია ჰქონდათ შენარჩუნებული მალევე ჰიტლერი სულ უფრო და უფრო დაშორდა რეალობას ომის გერმანიის წინააღმდეგ შებრუნების შემდეგ დაცვით პოზიციაში ჰიტლერი ხშირად აგვიანებდა გადაწყვეტილებების მიღებას ან კიდევ მაინც ცდილობდა შეუნარჩუნებელი პოზიციების შენარჩუნებას მიუხედავ წარუმატებლობისა ჰიტლერი ფიქრობდა რომ მხოლოდ მას შეეძლო გერმანიისთვის გამარჯვების მოპოვება ომის ბოლო თვეებში ჰიტლერმა უარი განაცხადა სამშვიდობო მოლაპარაკებებზე რადგანაც კაპიტულაციას გერმანიის სრული განადგურება ერჩივნა გენერლებმა და სამხედრო ელიტამ მას მხარი დაუჭირა და წინააღმდეგობა არ გაუწია ჰიტლერის თვითმკვლელობა მისმა თანამედროვეებმა სიტყვის გატეხვად მიიჩნიეს თვითმკვლელობის შემდეგ მისი მხარდაჭერა დაეცა მის სიკვდილს კი მხოლოდ გერმანელთა მცირე ნაწილი გლოვობდა ქერშოუს მტკიცებით როგორც ჩვეულებრივი მოქალაქეები ისევე სამხედრო პირები ომის შემდეგი ცხოვრებისთვის ემზადებოდნენ ან უბრალოდ იმალებოდნენ და ფიურერის სიკვდილი დიდად არ აღელვებდათ ისტორიკოს ჯონ თოლანდის მიხედვით ნაციონალ სოციალიზმი ლიდერის გარეშე ბუშტივით გასკდა ქერშოუს მიხედვით ჰიტლერის მოქმედებები და ნაცისტური იდეოლოგია თითქმის ყველგან ამორალურად არის მიჩნეული ისტორიაში არასდროს ასეთი მორალური და ფსიქიკური განადგურება არ ყოფილა დაკავშირებული ერთი ადამიანის სახელთან ჰიტლერის პოლიტიკური პროგრამის შედეგი გახდა კიდევ ერთი მსოფლიო ომი ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის განადგურება და გაღარიბება ხოლო თვითონ გერმანია მთლიანად განადგურდა ამას კი დაემატა უდიდესი ადამიანური მსხვერპლი რ რამელზე დაყრდნობით ნაცისტებს შეეწირა მილიონი ტყვე და მშვიდობიანი მოქალაქე ხოლო ომის მარტო ევროპულ ფრონტზე გარდაიცვალა მილიონი ადამიანი ხოლო გარდაცვლილი მოქალაქეების რაოდენობა უპრენცენდენტოა ომების ისტორიაში ბევრი პოლიტიკოსი ფილოსოფოსი პოლიტიკოსი ხშირად აღწერს ნაცისტურ ხელისუფლებას როგორც ბოროტს ბევრ ევროპულ ქვეყანაში კი ჰოლოკოსტისა და ნაცისტთა მოქმედებების უარყოფა კანონით ისჯება ისტორიკოსი ფრიდრიხ მაინეკე აღწერს ჰიტლერს როგორც განსაკუთრებული და შეუზღუდავი ძალაუფლების მქონე ადამიანის მაგალითს ინგლისელი ისტორიკოსი ჰიუ ტრევორ როპერი ჰიტლერს უწოდებს საშინელ ისტორიულ გამაადვილებლებს შორის ყველაზე სისტემატიურს ყველაზე ისტორიულს ყველაზე ფილოსოფიურსა და ამავე დროს ყველაზე უხეშსა და ყველაზე ნაკლებად დისულოვანს დამპყრობელთა შორის ისტორიკოს ჯონ რობერტსის აზრით ჰიტლერის დამარცხებამ გამოიწვია ევროპულ ისტორიაში გერმანიის მიერ დომინირებადი ევროპის ფაზის დასრულება ეს ფაზა შეცვალა ცივმა ომმა გლობალურმა დაპირისპირებამ ორ კოალიციას შორის ისტორიკოსი სებასტიან ჰაფნერი თვლის რომ ჰიტლერისა და ებრაელების მასიური გადასახლების გარეშე დღევანდელი ისრაელის სახელმწიფო არ იარსებებდა იგი ასევე ფიქრობს რომ ჰიტლერის გარეშე ყოფილ ევროპულ კოლონიებზე მათი ძველი მმართველების გავლენა უფრო დიდხანს გაგრძელდებოდა ჰაფნერი ასევე თვლის რომ ჰიტლერს მისნაირი ისტორიული პიროვნებებისგან განსხვავებით უფრო დიდი გავლენა ჰქონდა რადგან იგი შედარებით მოკლე დროში ბევრი და მნიშვნელოვანი ცვლილების მიზეზი გახდა ჰიტლერის დედა იყო კათოლიკე მამა კი ემხრობოდა ანტიკლერიკალიზმის იდეებს სახლის დატოვების შემდეგ ჰიტლერი არასდროს დასწრებია მესას შპეერი აღნიშნავს რომ ჰიტლერს მწვავე განცხადებები ეკლესიის მიმართ მხოლოდ პოლიტიკურ მოკავშირეებთან გაუკეთებია იგი ასევე ამატებს რომ ჰიტლერის აზრით ეკლესიის გაქრობა გამოიწვევდა მისტიციზმის დაბრუნებას ამას კი ჰიტლერი უკან გადადგმულ ნაბიჯად მიიჩნევდა შპეერზე დაყრდნობით ჰიტლერი თვლიდა რომ იაპონური რელიგიები ან ისლამი გერმანელებისთვის ქრისტიანობის შემცვლელი რელიგია შეიძლებოდა გამხდარიყო ისტორიკოსი ჯონ ქონვეი ამტკიცებს რომ ჰიტლერი პრინციპულად ეწინააღმდეგებოდა ქრისტიანულ ეკლესიებს ბალოქის მიხედვით ჰიტლერს არ სჯეროდა ღმერთის არსებობა მამის მსგავსად ანტიკლერიკალი იყო და სძულდა ქრისტიანული ეთიკა რომელიც ეწინააღმდეგებოდა მის უძლიერესის გადარჩენის კონცეფციას მიუხედავად ამისა მას მოსწონდა პროტესტანიზმის ზოგიერთი ასპექტი რომელიც ეთანხმებოდა მის შეხედულებებს ხოლო კათოლიკური ეკლესიის ზოგიერთ ელემენტს ლიტურგია იერარქიული ორგანიზაცია და ფრაზეოლოგია თავის გამოსვლებშიც კი იყენებდა ეკლესიას ჰიტლერი განიხილავდა როგორც საზოგადეობაზე გავლენის მქონე პოლიტიკურად მნიშვნელოვან ორგანიზაციას ხოლო მასთან კარგი ურთიერთობა მის პოლიტიკურ მიზნებს ემთხვეოდა პუბლიკაში ჰიტლერი ხშირად აქებდა ქრისტიანულ მემკვიდრეობასა და გერმანულ ქრისტიანობას თუმცა თვითონ სჯეროდა არიელი იესოსი რომელიც ებრაელების წინააღმდეგ იბრძოდა მის პრო ქრისტიანულ რიტორიკას ეწინააღმდეგებოდა პირად საუბრებში გამოთქმული აზრი რომლის მიხედვითაც ქრისტიანობა ტყუილებზე დაფუძნებული აბსურდული სისულელე იყო შეერთებული შტატების სტრატეგიული სამსახურის ანგარიშის თანახმად ის ფარგლებში ჰიტლერი რაიხში ქრისტიანული ეკლესიის გავლენის გაქრობას მომავალში კი ქრისტიანობის საბოლო განადგურებას აპირებდა თუმცა საზოგადოებაში ამაზე ლაპარაკს არამიზანშეწონილად მიიჩნევდა ბალოქის მიხედვით ჰიტლერს გეგმის განხორციელება ომის შემდეგ უნდოდა შპეერი წერდა რომ ფიურერს არ მოსწონდა ჰიმლერისა და როზენბერგის მისტიკური შეხედულებები და ჰიმლერის მიერ შუცშტაფელში მისტიკური ელემენტების შეტანის მცდელობა ჰიტლერი ჰიმლერისგან განსხვავებით უფრო პრაგმატული იყო ხოლო მისი ამბიციები ფოკუსირებული იყო უფრო პრაქტიკულ პრობლემებზე სხვადასხვა მკვლევარის აზრით ჰიტლერს აწუხებდა გაღიზიანებული ნაწლავის სინდრომი კანის დაზიანებები არარეგულარული გულისცემა პარკინსონის დაავადება კორონარული სკლეროზი სიფილისი საფეთქლის არტერიტი და ტინიტუსი სტრატეგიული სერვისისთვის მომზადებულ ანგარიშში უოლტერ ჩარლზ ლანგერი ჰარვარდის უნივერსიტეტიდან მოიხსენიებს ჰიტლერს როგორც ნევროტიკულ პსიქოპატს თავის წლის წიგნში ისტორიკოსი რობერტ ვეიტი წერს რომ ჰიტლერს აწუხებდა პიროვნული აშლილობა ისტორიკოსები ჰენრიკ ებერლე და ჰანს იოახიმ ნეუმანი თვლიან რომ ჰიტლერი მიუხედავად თავისი დაავადებებისა მაინც აცნობიერებდა თავის გადაწყვეტილებებს და კარგად ესმოდა თუ რას აკეთებდა ჰიტლერის ჯანმრთელობის შესახებ ბევრი თეორია არსებობს მათი დამტკიცება კი რთულია ხოლო მათზე ზედმეტი წონის დადებამ შეიძლება მესამე რაიხში მომხდარი ამბების და მიღებული გადაწყვეტილებების მიზეზი ერთი ადამიანის ფსიქიკური დარღვევები გახადოს ქერშოუ ფიქრობს რომ უკეთესი იქნება თვალი გადავავლოთ გერმანიის ისტორიას და გამოვიკვლიოთ თუ რის გამო დამყარდა ქვეყანაში ნაცისტური დიქტატურა და არ ვეძებოთ მეორე მსოფლიო ომისა და ჰოლოკოსტის ახსნა ერთი ადამიანის ფსიქოლოგიურ პორტრეტში ჰიტლერი ვეგეტერიანულ დიეტას იცავდა ხოლო საზოგადოებრივ ღონისძიებებზე სტუმრებს იგი მოკლული ცხოველების გრაფიკს აჩვენებდა რათა ამ უკანასკნელებს ხორცის ჭამის სურვილი გაქრობოდათ ომის დროს ჰიტლერის ახალი ხილითა და ბოსტნეულით მომარაგების მიზნით მარტინ ბორმანს ბერშტესგადენთან ორანჟერეაც კი ჰქონდა აგებული საზოგადოებაში ჰიტლერი არ იღებდა ალკოჰოლს თუმცა პირადი შეხვედრების დროს იგი ღვინოს ან ლუდს მაინც სვამდა მაგრამ წელს წონაში მომატების გამო ამასაც თავი დაანება ზრდასრული ცხოვრების დროს ჰიტლერი არ ეწეოდა თუმცა ახალგაზრდობაში იგი დღეში ღერს ეწეოდა მოწევას მან თავი დაანება რადგანაც ეს ჩვევა ფულის გადაყრად მიაჩნდა თავის უახლოეს თანაპარტიელებს ჰიტლერმა შეთანხმება შესთავაზა ის ვინც მოწევას თავს დაანებებდა საჩუქრად ოქროს საათს მიიღებდა წლიდან ჰიტლერმა ამფეტამინის მიღება დაიწყო წელს კი მასზე დამოკიდებული გახდა შპეერმა ეს მის ცვალებად ქცევასა და მის მიერ ურყევი გადაწყვეტილებების მიღებას მაგალითად ჯარებისათვის უკანდახევის ნების იშვიათად მიცემა დაუკავშირა ომის დროს ჰიტლერს ექიმებმა დაახლოებით წამალი გამოუწერეს დღეში იგი საკმაოდ ბევრ ტაბლეტს იღებდა კუჭისა და სხვა პრობლემების მოსაგვარებლად იგი ხშირად იღებდა მეტამფეტამინს ბარბიტურატებს ოპიატებსა და კოკაინს ივლისის შეთქმულების შედეგად ჰიტლერის დაფის აპკი გაიგლიჯა ხოლო ექიმებმა მისი ფეხიდან ხის ნამსხვრევი ამოიღეს ჰიტლერს ასევე უკანკალებდა მარცხენა ხელი სიარულის დროს კი იგი იჩეხებოდა პრობლემები მას ჯერ კიდევ ომამდე დაეწყო და სულ უფრო და უფრო უარესდებოდა ერნსტ გიუნტერ შენკი და სხვა ექიმები რომლებმაც ჰიტლერი მისი სიცოცხლის ბოლო დღეებში ნახეს ადასტურებენ რომ იგი პარკინსონით იყო დაავადებული ხალხში ჰიტლერს ჰქონდა დაუქორწინებელი და პირადი ცხოვრების არმქონე ადამიანის იმიჯი რომელიც მთლიანად პოლიტიკასა და საქმეზე იყო გადართული მიუხედავად ამისა წლის სექტემბერში ჰიტლერის მიუნხენის ბინაში მისმა დისშვილმა გელი რაუბალმა ჰიტლერის იარაღით თავი მოიკლა მისი თანამედროვეები აღნიშნავდნენ რომ ჰიტლერსა და გელის რომანი ჰქონდათ ხოლო ამ უკანასკნელის თვითმკვლელობა გამოიწვია ღრმა და გრძელმა ტკივილმა ევა ბრაუნს რომელზეც იგი წელს დაქორწინდა კი იგი წელს შეხვდა პაულა ჰიტლერი ფიურერის უმცროსი და მისი ოჯახის ბოლო ცოცხალი წევრი წელს გარდაიცვალა მთელი პოლიტიკური კარიერის მანძილზე ჰიტლერი ხშირად ჩნდებოდა დოკუმენტურ ფილმებში თავისი პიროვნების კულტის გასაღვივებლად ლენი რიფენშტალის ფილმები რომლებშიც ჰიტლერი მონაწილეობას იღებდა დღეს თანამედროვე კინემატოგრაფის პიონერად ითვლება ქართული ენა იბერიულ კავკასიურ ენათა ოჯახის ქართველურ ენათა ჯგუფის ენა ქართველების მშობლიური ენა საქართველოს სახელმწიფო ენა აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში მასთან ერთად სახელმწიფო ენად აღიარებულია აფხაზური ენა ქართულ ენაზე მილიონზე მეტი ადამიანი ლაპარაკობს ქართული ენა კავკასიურ ენათა ოჯახის ქართველურ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნება მეცნიერები ამავე ჯგუფს აკუთვნებენ ქართულის მონათესავე მეგრულ ლაზურსა და სვანურ ენებს რომლებსაც შენარჩუნებული აქვთ არქაული ქართული ენის ნიშნები მათი ზედმიწევნით შესწავლა შესაძლებელს ხდის ქართული ენის განვითარების კანონზომიერებათა დადგენასა და საერთოდ ქართული ენის ისტორიის შესწავლას მეცნიერთა ერთ ნაწილს მიაჩნია რომ იბერიულ კავკასიურ ენათა ოჯახში ერთ ერთ ჯგუფს ქმნის ერთიანი ქართველური ქართული სამწიგნობრო ენა ზანური სვანური მესხური ჰერული დიალექტური ჯგუფების ჩათვლით თეიმურაზ ბატონიშვილის აზრით ქართული ენა კავკასიაში თავიდანვე წარმოადგენდა მთავარ ენას ქართული ენის გავრცელების არეალი ისტორიულად იცვლებოდა გვიანი შუა საუკუნეების დროს მისი არეალი შემცირდა რაც უშუალოდ დაკავშირებულია ისტორიულ ქართულ ტერიტორიებზე ქართველთა დეეთნიზაციასთან ასეთ ტერიტორიებს შორისაა ჰერეთი და ჭოროხის აუზი ქართული ენის წარმოშობის პრობლემით დაინტერესებული იყვნენ ევროპელი მეცნიერები ჯერ კიდევ საუკუნეში ადრე კაცობრიობის ენების ფუძეენად აღიარებული იყო ძველებრაული თუმცა აზიის ენებისადმი ინტერესი მაღალი იყო რადგან მათში ხედავდნენ ენის განვითარების უფრო ძველ საფეხურებს მალე უარყვეს ძველებრაული ენისგან მსოფლიო ენების წარმომავლობის იდეა და ამოტივტივდა გეოგრაფიული პრინციპი ენათა კლასიფიკაციაში მაგალითად ადელუნგმა ქართული ენა აზიის ენათა ჯგუფს მიაკუთვნა რამდენიმე ავტორი ძველი კოლხეთის ენას როგორც უძველეს ქართულ ენას გენეტიკურად უკავშირებდა ეგვიპტურ ენას ეს თეორია დაფუძნებული იყო ანტიკურ ხანაში შემუშავებულ თვალსაზრისზე კოლხებისა და ეგვიპტელების ნათესაობის შესახებ ჰეროდოტე მაგალითად ამბობდა ორივე ხალხის ცხოვრების წესები და ენა ერთნაირიაო ბერძენი ისტორიკოსის ეს შეხედულება უნდა გავიგოთ როგორც შედეგი მისი საერთო ეგვიპტოფილური კონცეფციისა რაკი კოლხები ითვლებიან დღევანდელი ქართველების წინაპრად ამიტომ ქართული ენა როგორც გაგრძელება ძველი კოლხური ენისა დაკავშირებული იყო ეგვიპტურთან ცნობილი აღმოსავლეთმცოდნე ბაიერი ძველ ქართულ შრიფტს ადარებდა ეგვიპტურ დამწერლობას და მათ შორის საერთო მოხაზულობასაც პოულობდა თუმცა გერმანელ ფილოსოფოს ლაიბნიცისთვის ეს მსგავსება ეჭვს იწვევდა ქართულ ენას უკავშირებდნენ მკვდარ ენებს ხურიტული ხეთური შუმერული იყო მცდელობა ქართული ენის ინდოევროპულ და ურალურ ალთაურ თურქულ ენებთან დაკავშირებისა მიმდევრები ჰყავს ბასკური და ქართული ენების მონათესავეობას ივანე ჯავახიშვილმა და არნოლდ ჩიქობავამ საფუძველი ჩაუყარეს იბერიულ კავკასიურ ენათა ოჯახის თეორიას რომლის მიხედვით ქართული ენა ამ ოჯახის ქართველურ იბერიულ ჯგუფს მიეკუთვნება მაგრამ საუკუნის ლიტერატურაში ქართულ ენას კავკასიურ ენათა ჯგუფთან აღარ აერთიანებენ ბევრი მეცნიერისთვის ქართული განცალკევებით დგას ქართულ ენათა ჯგუფში ქართულთან ერთად შეჰყავთ სვანური და ზანური მეგრულ ჭანური სხვადასხვა შეხედულება არსებობს საერთოქართველური ენის შესახებ ზოგიერთი მოსაზრებით ის უკვე ფუნქციონირებდა ძვ წ ათასწლეულებში სხვები კი ასეთ დროდ ძვ წ ათასწლეულებს ასახელებენ საკამათოა ქართველური ენიდან ქართული სვანური და ზანური ენების გამოყოფის საკითხი ზოგიერთი შეხედულებით სვანურის გამოყოფა ძვ წ ათასწლეულით თარიღდება ზანურისა კი ძვ წ ათასწლეულის დასაწყისით არსებობს მოსაზრება სვანური ენის ძვ წ საუკუნეში გამოყოფის შესახებ ხოლო ზანურის გამოყოფის პერიოდად ძველი და ახალი წელთაღრიცხვების მიჯნა მიაჩნიათ უკანასკნელ დროს გამოითქვა მოსაზრება რომ საერთოქართველური ენის დაშლა წელთაღრიცხვათა მიჯნაზე მოხდა ქართული ენის განვითარებაში გამოიყოფა ძველი და ახალი ქართული ძველი ქართული ენა არქაული ხანიდან მეთერთმეტე საუკუნის დამლევამდე არსებობს და ამ ხნის მანძილზე იგი არაერთფეროვანია მასში განარჩევენ ხანმეტობასა და ჰაემეტობას ისინი მთელი რიგი თავისებურებით ხასიათდება ლექსიკური მორფოლოგიური ფონეტიკური თვალსაზრისით მიუხედავად ამისა ძველი ქართული ენა მკვეთრად ჩამოყალიბებული ნორმების სისტემაა ძველი ქართულის უძველეს ძეგლებად ითვლება დავათის სტელაზე აღმოჩენილი ასომთავრული წარწერა ახ წ საუკუნე იუდას უდაბნოს წარწერები და წარწერები ბოლნისის სიონზე რომელიც საუკუნის ბოლო მეოთხედისა პირველი თარიღიანი ხელნაწერია სინური მრავალთავი თარიღიან ოთხთავთა შორის ყველაზე ძველია ადიშის ოთხთავი რომელიც დღეს მესტიის მუზეუმშია დაცული საუკუნიდან იქმნება ქართული ორიგინალური ლიტერატურა პირველი ლიტერატურული ძეგლი იაკობ ხუცესის შუშანიკის წამებაა ახალი ქართული სალიტერატურო ენა ჩამოყალიბებას იწყებს მეთორმეტე საუკუნეში გავრცელებული იყო მოსაზრება რომ მას საფუძვლად აღმოსავლეთ საქართველოს ბარის კილოები ქართლური და კახური დაედო არის მოსაზრება რომ ქართული ენის საფუძველი გახდა ზედიალექტური კოინე დედაქალაქის მცხეთის მეტყველება საუკუნეებში ქართული ენა იმდენად განვითარებული იყო რომ ფილოსოფიურ თხზულებათა ქართულად თარგმნა და ინტერპრეტაცია დაუბრკოლებლად ხდებოდა ეფრემ მცირე იოანე პეტრიწი ახალ ქართულ ენაზე შეიქმნა საუკუნის საერო ლიტერატურა ვეფხისტყაოსანი მეხოტბეთა პოეზია საისტორიო ორიგინალური ნაწარმოებები ნათარგმნი პოეზია საუკუნეში ახალი ქართული ენის ჩამოყალიბების პროცესი დასრულებულია დავით გურამიშვილი სულხან საბა ორბელიანი საუკუნის იანი წლებიდან შეწყდა ქართული ენის ბუნებრივი განვითარების ხაზი რაც დაკავშირებულია ანტონ ის მოღვაწეობასთან ერთი საუკუნის შემდეგ საუკუნის მეორე ნახევარში ქართული ენის განვითარების ჩვეულებრივ ჩარჩოებში მოქცევასა და თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენის ნორმების დადგენაში ფასდაუდებელია ილია ჭავჭავაძის აკაკი წერეთლის იაკობ გოგებაშვილის სილოვან ხუნდაძისა და სხვა სახელოვან მოღვაწეთა დამსახურება საბჭოთა კავშირის ხელისუფლებამ გააცნობიერა რომ მხოლოდ ორი გამოსავალი იყო სისხლისღვრა ან დათმობა და მოსკოვი იძულებული შეიქმნა დაეთმო ამ მოვლენების გამო აპრილი არაოფიციალურად დედაენის დღედ გამოცხადდა მსგავსი მოვლენები მოხდა წლის მაისს ბათუმშიც როდესაც უნდა დაემტკიცებინათ აჭარის ასსრ ის კონსტიტუცია რომლიდანაც ასევე გამქრალი იყო მუხლი ქართული ენის შესახებ თანამედროვე სალიტერატურო ქართული ენისთვის დამახასიათებელია ყველა ფუნქცია რაც პოლივალენტოვან სამწერლო ენას შეიძლება ჰქონდეს ამ ენაზე შექმნილია მდიდარი მხარტვრული ორიგინალური თარგმნითი სამეცნიერო და პოლიტიკური ლიტერატურა ქართულ ენაზე შედგენილია მრავალი ლექსიკონი როგორც ორენოვანი თარგმნითი ასევე ტერმინოლოგიურ განმარტებითი ქართული ენა მსოფლიოში ერთ ერთ უმდიდრეს ენად მიიჩნევა მისი ლექსიკის ზრდა განუწტყვეტლივ მიმდინარეობს დიდი ქართული ლექსიკონის შესადგენად შექმნილია სადოკუმენტაციო ფონდი რომლის საცავში წელს მილიონზე მეტი ბარათი ლექსიკური ერთეული ინახებოდა ზოგიერთ უცხო ენაში რუსული ინგლისური სომხური წინადადების პირველი წევრი და კერძო სახელები მთავრულით იწერება საუკუნეში იყო შემოთავაზება ამ წესის შემოღებისა ქართული ენისთვისაც დიმიტრი ყიფიანი ამბობდა მთავრულებს განსაკუთრებით იცავდა სილოვან ხუნდაძე სალიტერატურო ქართულში მან ჩამოაყალიბა თავისი აზრი იგი ამბობს რომ მხედრულში მთავრულებად გამოყენებული იყო ხუცური ძველად ხშირად წითლური იხმარებოდა ე ი წითელი მელნით ან კინოვარით წერდნენ ხოლმე სათაურებს და რომელიმე ტექსტის ინიციალებს მთავრულები ძალიან უადვილებს მკითხველს კითხვას მათი შემოღება პრაქტიკული თვალსაზრისით გამართლებულიაო ჰ და ს პრეფიქსები ყოველთვის დაუსრულებელ დავას იწვევდა ზოგიერთი გრამატიკოსი ამ ნიშნებს ზმნაში ზედმეტად მიიჩნევდა ზოგიერთი ხელშეუხებლად მიიჩნევდა საინტერესოა ის რომ როდესაც მსჯელობდნენ ჰ და ს ნიშნების თაობაზე ყურადღებას არ აქცევდნენ მათი გამოყენების მორფოლოგიურ წესს საკითხი განიხილებოდა მხოლოდ და მხოლოდ ფონეტიკის თვალსაზრისით და გამოდიოდა რომ ან ყველა ზმნასთან უნდა ეხმარათ ნიშნები ან არც ერთთან თანამედროვე ქართულ ენაში არის შვიდი ბრუნვა მრავალპირიანი უღლება ისევე როგორც ყველა სხვა ენა ქართული ენაც საუკუნეების განმავლობაში განიცდიდა სხვა ენების გავლენას ქართულ ენაში მნიშვნელოვანი რაოდენობითაა სპარსული არაბული თურქული რუსული ენებიდან შესული სიტყვები ქართული მწერლობა ამდიდრებდა ენას დიალექტური ლექსიკური ერთეულებითაც სამეცნიერო ლიტერატურაში წინააღმდეგობრივია საკუთრივ ქართული სალიტერატურო ენის დიალექტებად მიჩნეულ ერთეულთა კლასიფიკაცია კერძოდ გასული საუკუნის სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ კილოთა დაჯგუფების რამდენიმე ვარიანტი არსებობს კლასიფიკაციებს საფუძვლად უდევს გეოგრაფიული ეთნოგრაფიული და სხვა პრინციპები აკაკი შანიძე გამოყოფს ექვს დიალექტურ ჯგუფს ფხოური ხევსურული მოხეური თუშური მათ შემონახული აქვთ მრავალი არქაული მოვლენა მთიულურ ფშაური ორივეს ბევრი საერთო აქვს ფხოურ დიალექტებთან მოხეურთან ფშაურთან ხევსურულთან ქართლურ კახური ორივე ახლოს არის სალიტერატურო ქართულთან დასავლური ჯგუფი იმერული ზემო შუა და ქვემოიმერული გურული და რაჭული სამხრეთ დასავლური ჯგუფი აჭარული და იმერხეული ინგილოური შოთა ძიძიგური ასახელებს დიალექტურ ჯგუფს ინგილოური ფერეიდნული თუშური ფშაური ხევსურული მთიულური მთარაჭული კახური ქართლური მესხური ზემოიმერული ქვემორაჭული ქვემოიმერული გურული აჭარული იმერხეული არნოლდ ჩიქობავა ქართულ ცოცხალ მეტყველებას მთისა და ბარის მეტყველებებად ყოფს მთის კილოებია ხევსურული თუშური ფშაური მთიულური გუდამაყრული მოხეური რაჭული მთისა და ნაწილობრივ ბარის კილოებს უკავშირდება მოზდოკისა და ყიზლარის ქართველთა მეტყველება ბარის კილოებია ქართლური მესხურ ჯავახურით კახური ქიზიყურით ინგილოურითა და ფერეიდნულით იმერული ლეჩხუმურითურთ გურული აჭარული იმერხეული გივი ნებიერიძე ხმოვანთკომპლექსთა ცვლილების ხასიათის მიხედვით დიალექტურ ჯგუფს გამოყოფს გლოლური მთარაჭული ქართლური კახური ქიზიყური თიანური ზ აჭარული ხევსურული მოხეური მთიულურ გუდამაყრული ფშაური ინგილოური ფერეიდნული ზემო და შუაიმერული ლეჩხუმური ქვემორაჭული და იმერხეული ქვემო იმერული და თუშური გურული და აჭარული ბესარიონ ჯორბენაძის მიერ ქართული ენის კილოები დაყოფილია აღმოსავლეთ საქართველოსა და დასავლეთ საქართველოს კილოებად აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტებში სამი ქვეჯგუფი გამოიყოფა ა მთის დიალექტები ხევსურული ფშაური თუშური მოხეური მთიულურ გუდამაყრული ბ ბარის დიალექტები ქართლური კახური ინგილოური ფერეიდნული გ სამხრეთ დასავლური დიალექტი მესხურ ჯავახური დასავლეთ საქართველოს კილოები სამ ზონად იყოფა ა ზემო ზონის დიალექტი რაჭული ბ შუა ზონის დიალექტები იმერული და ლეჩხუმური გ ქვემო ზონის დიალექტები გურული და აჭარული ტარიელ ფუტკარაძე თვლის რომ სამწიგნობრო ქართულსა და კილოებს შორის სხვაობა მატულობს დედაქალაქთან სასულიერო კულტურულ და მმართველობით ცენტრთან კილოს დაშორების პროპორციულად სამწიგნობრო ქართულის გავლენის კლების შესაბამისად ქართველთა თანამედროვე საშინაო სამეტყველო ერთეულებს იგი ჰყოფს ცენტრალურ განაპირა და საქართველოს ისტორიული ტერიტორიის გარეთ არსებულ დიალექტებად ქართულ ენას გააჩნია გარდამავალი ანუ ნარევი დიალექტები მაგ სურამის ქედის მიმდებარე სოფლებში ქართლურ და ზემოიმერულ კილოთა ნარევი მეტყველებაა გავრცელებული იგივე შეიძლება ითქვას ცხენიწყლის ხეობაში ქვემოიერულ და ლეჩხუმურ დიალექტებზე იმერულისა და ქართლურის ნარევია ბორჯომის ხეობის მცხოვრებთა მეტყველება საქართველოს ისტორიული ტერიტორიის გარეთ არსებული ქართველთა კილოები ფერეიდნული ჩვენებურების ქართული ბურსა ინეგოლში ადაფაზარ იზმითში გონენსა და კაიზერში გადასახლებულ ქართველ მუჰაჯირთა მეტყველება და ყიზლარ მოზდოკურ პლასტუნკური ქართული ქართულ ენას აქვს თვითმყოფადი ანბანი მხედრული რომელიც არის ნუსხურის განვითარების შედეგი ხოლო ნუსხური კი თავის მხრივ მიღებულია ასომთავრულისაგან იგივე მრგლოვანი თანამედროვე მხედრული შეიცავს ასოს რაც სრულყოფილად ასახავს თანამედროვე ქართული ენის ბგერით ქართული ენაში თანხმოვანი და ხმოვანია შედგენილობას ქართულ ენაში როგორც იწერება ისე იკითხება მას დიფთონგები არ აქვს ოსკარ ივანეს ძე შმერლინგი დ ივლისი ძვ სტ ივლისი თბილისი გ იანვარი თბილისი გერმანული წარმოშობის ქართველი ფერმწერი და გრაფიკოსი სწავლობდა პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიაში წლიდან მიუნხენში წელს თბილისში დაბრუნდა იყო ჯერ თბილისის სამხატვრო სასწავლებლის შემდეგ კი ფერწერისა და ქანდაკების სკოლის დირექტორი წლიდან პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა ახლად დაარსებულ თბილისის სამხატვრო აკადემიაში შმერლინგი ქართული კარიკატურის ერთ ერთი ფუძემდებელია წლიდან მისი კარიკატურები იბეჭდებოდა ცნობის ფურცლის სურათებიან დამატებაში თანამშრომლოდა ჟურნალებში ეშმაკის მათრახი ტარტაროზი შურდული ბზიკი ეშმაკის მხარე სოფლის ალიაქოთი და იმ დროს თბილისში გამომავალ სხვა იუმორისტულ ჟურნალ გაზეთებში იგი ხატავდა პეიზაჟებს ბატალურ და ჟანრულ სურათებს დიდი ღვაწლი მიუძღვის ქართული წიგნის ილუსტრაციის განვითარების საქმეში განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი ნახატები საბავშვო წიგნებისათვის იაკობ გოგებაშვილის დედა ენა გრავირებულია გ ტატიშვილის მიერ თავდადებულნი ქართველნი იავნანამ რა ჰქმნა ზღაპრები ქართველ ქალთა წრის გამოცემა და სხვა ულმი ქალაქი გერმანიაში ბადენ ვიურტემბერგის მხარეში ნავსადგური მდინარე დუნაიზე გაწოლილია მდინარეების ბლაუსა და ილერის შესართავის მახლობლად წლის მდგომარეობით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა ადამიანს მნიშვნელოვანი სარკინიგზო კვანძი საერთო და სატრანსპორტო მანქანათმშენებლობა რადიოტექნიკის საფეიქრო სამკერვალო ქაღალდის მრეწველობა მუზეუმები ცნობილია წლიდან შუა საუკუნეებში მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი იყო საუკუნეში მიიღო თავისუფალი საიმპერიო ქალაქის უფლება საუკუნეში რეფორმაციის ერთ ერთი ცენტრია ოცდაათწლიანი ომის შემდეგ მისი ეკონომიკური მნიშვნელობა დაეცა ხუროთმოძღვრული ძეგლები გოტიკური ტაძარი რატუშა სს რენესანსის ხანის მარცვლის შესანახი სახლი კორნჰაუზი არქიტექტორები კ შმიდი გ ბუხმიულერი სს მრავალი საცხოვრებელი სახლი თანამედროვე ნაგებობათაგან გამოირჩევა ულმის მხატვრული კონსტრუირების უმაღლესი სკოლის შენობა ფუნქციონალიზმი სტილი არქიტექტორი მ ბილი ჰენრიხ გერმან რობერტ კოხი დ დეკემბერი კლაუსთალი გერმანია გ მაისი ბადენ ბადენი გერმანია გერმანელი ექიმი და მიკრობიოლოგი თანამედროვე მიკრობიოლოგიისა და ეპიდემიოლოგიის ერთ ერთი ფუძემდებელი კოხის ძირითადი შრომები ეხება ინფექციური დაავადებების გამომწვევთა გამოვლენასა და მათთან ბრძოლის მეთოდების შემუშავებას კოხმა პირველმა მიიღო ადრე აღმოჩენილი ჯილეხის ბაცილის წმინდა კულტურა და ახსნა ჯილეხის გავრცელების გზები აღმოაჩინა ტუბერკულოზის გამომწვევი მიიღო ბაქტერიული პრეპარატი ტუბერკულინი და გამოიყენა იგი ტუბერკულოზის სამკურნალოდ აღწერა კოხის რეაქცია დაამუშავა ბაქტერიოლოგიური კვლევის ზოგადი მეთოდები და სხვ წელს კოხს მიენიჭა ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში გეტინგენში კოხის ერთ ერთი მასწავლებელი იყო გერმანელი ანატომი და ჰისტოლოგი ფრიდრიხ გუსტავ იაკობ ჰენლე რომელმაც წელს გამოაქვეყნა თავისი მოსაზრება რომ ინფექციურ დაავადებებს მიკროსკოპული ცოცხალი ორგანიზმები იწვევდა წელს ფრანგმა კაზიმირ ჟოზეფ დავენმა ინფიცირებული ცხოველის სისხლში პირველად მიაგნო მიკრობებს და წელს დაავადებული ცხოველის სისხლის ჯანმრთელ ცხვარში შეყვანით ინოკულაციით შეძლო ჯილეხის გამომწვევის გამოვლენა წინამორბედების კვლევებით შთაგონებულმა კოხმა სათანადო საკვებ ნიადაგზე მოთავსებით მოახერხა ჯილეხის ბაცილების კულტივირება და აღმოაჩინა რომ ბაქტერიის სპორები გარემოში დიდხანს ინარჩუნებდნენ სიცოცხლისუნარიანობას წელს კოხმა ბრესლაუში წარმატებით წარადგინა ჯილეხის გამომწვევის სასიცოცხლო ციკლის კვლევის შედეგები ბრესლაუში მისი მასპინძლის ბოტანიკოს ფერდინანდ იულიუს კონის მოსწავლის იოზეფ შრეტერის ექსპერიმენტებზე დაყრდნობით კოხმა სრულყო მიკროორგანიზმების წმინდა კულტურის მიღების მეთოდი მოგვიანებით მან ბაქტერიული კულტურების კვლევის შენახვისა და ფოტოფიქსაციის მეთოდებიც დაამუშავა კოხის მიერ ინფექციური დაავადებების ეტიოლოგიის შესახებ შექმნილმა ძირეულმა კონცეფციებმა მისმა აღმოჩენებმა და ტექნიკურმა ინოვაციებმა დიდი როლი შეასრულა ბიოსამედიცინო მეცნიერების განვითარებაში მისი მრავალრიცხოვანი მოსწავლეებიდან ბევრმა ბაქტერიოლოგიაში ახალი ეპოქას ჩაუყარა საფუძველი კარლსრუე ქალაქი გერმანიაში მდინარე რაინის მახლობლად უკავშირდება არხით ბადენ ვიურტემბერგის მხარეში ათ მცხოვრები დიდი სატრანსპორტო კვანძი სამდინარო ნავსადგური გერმანიის სამხრეთ დასავლეთ ნაწილის საწვავის განმანაწილებელი ცენტრი ნავთობი კარლსრუეში მიდის მარსელიდან წყლის გზითა და ნავთობსადენით ნავთობსახდელი ქარხანა სატრანსპორტო და ელექტრო მანქანათმშენებლობა ლითონდასამუშავებელი ქიმიური პოლიგრაფიული კვების მრეწველობა კარლსრუედან კმ ზე არის ატომური კვლევის ცენტრი ლეოპოლდსჰაფენი უნივერსიტეტი სახვითი ხელოვნების სახელმწიფო აკადემია ბადენის მხარის მუზეუმი სიძველეთა კოლექცია სამხატვრო მუზეუმი ქალაქი გაშენებულია რადიალურ წრიული გეგმით ბაროკოს სტილის სასახლიდან არქიტექტორი ლ ფ დე ლა გეპიერი ფ ა კესლაუ ჩრდილოეთისკენ მარაოსებრ იშლება საპარკო ხეივნები ხოლო სამხრეთისკენ ქალაქის ქუჩები საუკუნის მესამედში არქიტექტორმა ფ ვაინბრენერმა კარლსრუეში ააგო კლასიცისტური შენობები აბაშა ქალაქი საქართველოში აბაშის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს მდინარეებს აბაშასა და ნოღელას შორის ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე ქალაქ თბილისიდან მდებარეობს დაახლოებით კმ ში ქალაქად გამოცხადდა წელს ქალაქში არის რკინიგზის სადგური სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები აბაშაში არის ჭყონდიდის ეპარქიის რეზიდენცია სიტყვა აბაშა არაბულიდან მომდინარეობს ლეგენდის თანახმად არაბებს მდინარის გადალახვა სურდათ მაგრამ ის ადიდებულა და ერთმანეთს უყვიროდნენ აბა შა ე ი უკან დავიხიოთო ქართლის ცხოვრებაში მემეტიანე ჯუანშერის ცნობის მიხედვით საუკუნეში მურვან ყრუს ლაშქარში მყოფი ეთიოპიური წარმოშობის აბისინელი ქვეითი ერთმა ადიდებულმა მდინარემ დაახრჩო ხოლო მეორე მდინარემ კი წაიღო ცხენი ამის გამო ერთ მდინარეს აბაშა მეორეს კი ცხენისწყალი ეწოდა სოფლები აბაშა კვათანა და საკაჭარავო საუკუნის დასაწყისში შედიოდა საჭილაოს სამოურავოში ტერიტორიის ჩამოყალიბება ურბანულ ცენტრად დაკავშირებულია წელს თბილისი ფოთის რკინიგზის გაყვანასთან როდესაც გაიხსნა რკინიგზის სადგური აბაშა რკინიგზის სადგურის მიმდებარე ტერიტორიას ეწოდა ახალი აბაშა და მან მოიცვა ყოფილი სოფლები აბაშა კვათანა და საკაჭარავო წლიდან მიენიჭა დაბის სტატუსი წლიდან გახდა რაიონის ცენტრი წლიდან აბაშას მიენიჭა ქალაქის სტატუსი აბაშაში დაიბადნენ ამბროლაური ქალაქი საქართველოში რაჭა ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის მხარის და ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მოსახლეობა ადამიანი წ ქალაქში არის ღვინის ქარხანა სასამართლო სპორტული დარბაზი საავადმყოფო თეატრი მუზეუმი ნიკორწმინდის ეპარქიის რეზიდენცია გაშენებულია რიონის და კრიხულის შესართავთან ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე ტყიბულიდან კმ ქუთაისიდან კმ თბილისიდან კმ რელიეფი მთაგორიანია ჰავა ნოტიოა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და შედარებით მშრალი ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრისა აგვისტოსი ნალექები მმ წელიწადში წერილობით წყაროებში ამბროლაური საუკუნიდან იხსენიება იგი იმერეთის მეფეთა ერთ ერთი რეზიდენცია იყო აქ იდგა სამეფო სასახლე რომლის კომპლექსიდან ეკლესიის და კოშკის ნანგრევებია შემორჩენილი წლიდან წარმოადგენდა ამბროლაურის რაიონის ადმინისტრაციულ ცენტრს წლამდე ეწოდებოდა ენუქიძე ქალაქად გამოცხადდა წელს საბჭოთა პერიოდში ამბროლაურის საქალაქო საბჭო მოიცავდა ასევე სოფლებს ახალსოფელი გორი ზემო კრიხი იწა ქვემო კრიხი შუა კრიხი და ძირაგეული წლებში გამოყოფილი იყო ამბროლაურის მუნიციპალიტეტიდან როგორც ცალკე ადმინისტრაციული ერთეული მოქმედებდა საშენი მასალის და ხის საწარმოები სამკერვალო საკონდიტრო ღვინისა და საკონსერვო ქარხნები კინოთეატრი სრულდებოდა საჰაერო რეისები თბილისი ამბროლაური ახალი ათონი ყოფ ფსირცხა გადაერქვა წლის სექტემბერს ქალაქი და ზღვისპირა კლიმატური კურორტი საქართველოში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გუდაუთის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს კოლხეთის დაბლობზე შავი ზღვის ნაპირას მდინარე ფსირცხას შესართავში ზღვის დონიდან მ გუდაუთიდან დაშორებულია კმ ით ხოლო სოხუმიდან კმ ით სახელი მომდინარეობს ახალი ათონის მონასტრის სახელწოდებიდან საუკუნის ბიზანტიელი ავტორების ცნობით ადრე მის ადგილზე ქალაქი ტრაქეა მდებარეობდა მისი ეს სახელწოდება ძველი ქართული უღაღის გაუვალი ადგილის ბერძნული თარგმანია შუა საუკუნეებში მას ანაკოფია ეწოდებოდა ამ სახელით ქართლის ცხოვრებაში იგი საუკუნის ამბებთან დაკავშირებით მოიხსენიება წელს ათონის მთის ძირას ძველი ანაკოფიის ადგილას დაარსდა ახალი ათონის მონასტერი აქედან წარმოსდგება ქალაქის სახელი საუკუნიდან მას ფსირცხა ეწოდება თუმცა ზოგიერთ რუკაზე კვლავ შემონახულია მისი სახელწოდება ანაკოფია წელს ფსირცხას ახალი ათონი ეწოდა წელს შეიქმნა ახალი ათონის რაიონი რომელიც მომდევნო წელს კვლავ გუდაუთის რაიონს შეუერთდა ქალაქად გამოცხადდა წელს მოსახლეობა ათასი წ ივერიის მთის თავზე შემორჩენილია ანტიკური ტაძრისა და ძველი ციხესიმაგრის ნანგრევები ამავე მთის ძირას არის ახალი ათონის მღვიმე რომლებიც მასობრივი ტურიზმის ობიექტია აქ არის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი ახალქალაქი ქალაქი საქართველოში ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი ქალაქში დგას მესროპ მაშტოცის ძეგლი ახალქალაქში არის ახალქალაქისა და კუმურდოს ეპარქიის რეზიდენცია მდებარეობს ჯავახეთის ზეგანზე მდინარეების ფარავანსა და მურჯახეთისწყალს შორის ვრცელ და სუსტად დანაწერვებულ პლატოზე ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე ახალციხიდან კმ ახალქალაქში გადის საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს ახალქალაქში მთის სტეპის ჰავაა იცის ცივი ზამთარი და გრილი და ხანგრძლივი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის საშუალო ტემპერატურაა აგვისტოსი აბსოლუტური მინიმუმი აბსოლუტური მაქსიმუმი ნალექები მმ წელიწადში არქეოლოგიური მონაცემებით ახალქალაქში ადამიანს უძველესი დროიდან უცხოვრია წელს არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ხელმძღვანელი გ გრიგოლია შეისწავლა აშელის ზედა საფეხურის ღია ტიპის სადგომები ე წ ახალქალაქი რომელიც მდებარეობს ქალაქის სამხრეთით კმ ზე მდინარე ფარავნის მარცხენა ნაპირას მ სიმაღლის ტერასაზე და ახალქალაქი რომელიც მდებარეობს ქალაქის სამხრეთ დასავლეთით კმ ზე მდინარე მურჯახეთისწყლის მარჯვენა ნაპირის მ სიმაღლის ტერასაზე მიწის ზედაპირზე შეგროვებულია ანდეზიტისა და ბაზალტისგან ნაკეთები ხელცულები საჩეხი იარაღები სახოკები ნუკლეუსები და ანატკეც ანამტვრევები მდინარეე ფარავნისა და მურჯახეთისწყლის შესართავებს შორის მოქცეულ კონცხზე თანამედროვე ახალქალაქის ჩრდილო დასავლეთით არსებობდა წინარეანტიკური პერიოდის დასახლება ადრე შუა საუკუნეების ბოლოს კონცხის ჩრდილოეთით იყო სოფელი შემორჩენილია თლილი ქვით მოპირკეთებული საყდრის ნანგრევები აქ წლებში გაითხარა ქვითა და თიხით ნაშენი სახლები პირუტყვის სადგომები კერები თიხის ჭურჭელი და სხვ საუკუნეებში სოფელი ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო ქალაქად გადაიქცა საუკუნიდან ახალქალაქი ჯავახეთთან ერთად საუფლისწულო მამული იყო მირაშხნის წარწერა გვამცნობს წელს ალფ არსლანის საქართველოში შემოსევის ფარსმან თმოგველისა და მესხი აზნაურების ახალქალაქის გმირული დაცვის შესახებ საუკუნეში ჯავახეთის პოლიტიკურ ეკონომიკური ცენტრი გახდა შეცვალა რა წუნდა იყო ვაჭროებისა და წარმოების მნიშვნელოვანი კერა ქალაქის გამაგრება შემოზღუდვა დაიწყო საუკუნეში ბაგრატ ის დროს და დასრულდა ბაგრატ ის დროს დღემდეა შემორჩენილი ძველი ქალაქის დაზიანებული ქვის მაღალი და სქელი გალავანი რომელსაც მთავარი კარიბჭე დატანებული ჰქონდა სამხრეთ აღმოსავლეთით ციხე კოშკები ტაძრისა და ქარვასლის ნანგრევები ეკლესიის საძირკველი არქეოლოგიური გათხრების შედეგად გამოვლინდა საუკუნეების ხელოსანთა უბნის ნაშთები ზეთსახდელი გელაზები და სხვ მოჭიქული და მოუჭიქავი თიხის ადგილობრივი ჭურჭელი მინის საგნები მონეტები საუკუნის იან წლებში იგი ალფ არსლანის ურდოებმა ააოხრეს საუკუნეში ქალაქი გადაწვეს მონღოლებმა საუკუნეში ახალციხეს დაეპატრონენ სამცხის ერისთავი ჯაყელები წელს ახალქალაქი იქცა ბაგრატ იმერთა მეფესა და ყვარყვარე ათაბაგს შორის ბრძოლის ასპარეზად ქალაქი ძლიერ დაზიანდა საუკუნის იან წლებში ახალქალაქი აიღეს შაჰ თამაზის ურდოებმა საუკუნის ბოლოს ახალქალაქი დაიპყრო ოსმალეთის იმპერიამ და იგი ჩილდირის საფაშოს შემადგენლობაში სანჯაყის ცენტრად აქცია დანგრეული ქალაქი აღადგინა საუკუნეში შავშეთის ბეგმა საუკუნის იან წლებში ერეკლე მ რამდენჯერმე სცადა ახალქალაქის გათავისუფლება საბჭოთა პერიოდში ქალაქში განვითარდა კვების მრეწველობა მოქმედებდა ყველ კარაქის რძის და ლუდის ქარხნები გაიხსნა კინოთეატრი მუზეუმი და საავადმყოფო ახალციხე ძველად ლომსია ქალაქი საქართველოში სამცხე ჯავახეთის მხარის და ახალციხის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ისტორიული სამცხის ცენტრი მდებარეობს სამხრეთ საქართველოში ახალციხის ქვაბულში მდინარე ფოცხოვისწყლის ორივე ნაპირზე ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე თბილისიდან კმ ახალციხეში მთის სტეპების ჰავაა იცის ცივი მცირეთოვლიანი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული იანვრის საშუალო ტემპერატურაა აგვისტოსი აბსოლუტური მინიმუმი აბსოლუტური მაქსიმუმი ახალციხე ბალნეოლოგიური კურორტია სამკურნალო ფაქტორია ნახშირმჟავა ჰიდროკარბონატული მაგნიუმ ნატრიუმიანი თერმული მინერალური წყალი დებიტი მლნ ლ დღ ღ რომელსაც იყენებენ აბაზანებისთვის სამედიცინო ჩვენებები საყრდენ სამოძრაო ორგანოთა პერიფერიული ნერვული სისტემის და გინეკოლოგიური დაავადებები ქრონ სტადიაში ქალაქ ახალციხის ტერიტორიაზე პირველი ქალაქის ტიპის დასახლება გაჩნდა მდინარე ფოცხოვისწყლის მარცხენა სანაპიროზე სადაც წელს არქეოლოგიური გათხრების დროს აღმოჩნდა ენეოლითის ადრინდელი ბრინჯაოს ხნის ნასახლარი ეს ადგილი ცნობილია ამირანის გორის სახელით რომელზეც არის ლომისის სალოცავის ნაშთები ლეგენდის მიხედვით აქედან გადაუბრძანებიათ ლომისის ხატი ლომისას სალოცავში ახალციხეში შემორჩენილია ასეთი ლექსი ლომისის ხატიდან გამომდინარე ამ დასახლებულ პუნქტს ერქვა ლომისა რომელიც მოიცავდა მდინარე ფოცხოვისწყლის მარცხენა სანაპიროს ამირანის გორიდან დღევანდელი რაბათის დასახლების ჩათვლით ხოლო მარჯვენა სანაპიროზე მდებარეობდა რამდენიმე დასახლებული პუნქტი მოღნისი ზემო მარდა ქვემო მარდა ურია მარდა ხვანა მარდა და მარდა ასევე ქვემო ლაშიხევი ლომსიას წარმოშობა და სამცხის ეკონომიკურ პოლიტიკურ და კულტურულ ცენტრად გახდომა განაპირობა მისმა მოხერხებულმა გეოგრაფიულმა მდებარეობამ რადგან იგი წარმოადგენს სტრატეგიულ გზაჯვარედინს ქართლს ჯავახეთს აჭარა იმერთსა და ტაო კლარჯეთს შორის ახალციხე წყაროებში საუკუნიდან იხსენიება როცა სამცხის ათაბაგებმა ჯაყელებმა აღადგინეს და განაახლეს ციხე სიმაგრე ლომსია და მას ეწოდა ახალციხე სს ში ციხე ქალაქი სამცხის ათაბაგ ჯაყელს ეკუთვნოდა და ამ საგვარეულოს მფლობელობაში იყო წელს ოსმალებმა დაიპყრეს ხოლო წლიდან ახალციხის საფაშოს ცენტრი გახდა საუკუნეებში იყო ლეკი ფეოდალების მიერ ტყვე ქრისტიანებით ვაჭრობის ბუდე ახალციხის წინააღმდეგ გალაშქრება რუსეთმა ჯერ კიდევ წელს სცადა მაგრამ მაშინ ქალაქის აღება ვერ მოხერხდა ეპიდემიით შეშინებული ტორმასოვი მოშორდა ახალციხეს წელს ახალციხე აიღო ი პასკევიჩმა ოქტომბერს ქალაქი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა მიუხედავად იმავე წლის თურქების მცდელობისა დაებრუნებინათ ახალციხე მარცხით დამთავრდა წლის სექტემბერში ანდრიანოპოლის საზავო ხელშეკრულებით თურქეთმა რუსეთს გადასცა ახალციხის საფაშოს ნაწილი რადგანაც ძველი დასახლება ვეღარ იტევდა ახალმოსახლეებს ქალაქი განვითარდა ფოცხოვის მარჯვენა სანაპიროზე რის შედეგადაც გაქრა ადრე არსებული მარდიების დასახლებები ახალციხეს ქალაქის სტატუსი მიენიჭა წელს ამავე წელს გახდა ახალციხის მაზრის ცენტრი შვეიცარელი მოგზაურის მონპერეს ცნობები ახალციხის შესახებ ქვემოთ მოცემულია ფრანგი კონსულის ადრიენ დუპრეს მონაცემები ახალციხის მოსახლეობის შესახებ რომელიც გამოყენებული აქვს ფრანგ მოგზაურს კომერსანტს საფრანგეთის პირველ კონსულს თბილისში ჟაკ ფრანსუა გამბას თავის თხზულებაში მოგზაურობა ამიერკავკასიაში და რომლის მიხედვითაც წელს ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით სულს მათ შორის იყო კათოლიკური ოჯახი ქალაქის ძველ ნაწილში შემორჩენილია ციხე სასახლე მეჩეთი სინაგოგა ახალციხეშია ჯაყელების ციხესიმაგრე სს წმ მარინეს ეკლესია სამცხე ჯავახეთის ისტორიული მუზეუმი აჰმედ ფაშა ჯაყელის მიერ აშენებული აბანო ლაშა ხაჩიძის ფოტო ბათუმი ქალაქი და მუნიციპალიტეტი საქართველოში არის აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ადმინისტრაციული ცენტრი ბათუმი არის მოსახლეობის რაოდენობით მეორე ქალაქი საქართველოში მსხვილი საერთაშორისო ნავსადგური შავი ზღვის სამხრეთ აღმოსავლეთ სანაპიროზე მნიშვნელოვანი სამრეწველო კულტურული და ტურისტული ცენტრი საქართველოში ბათუმი გაშენებულია ღრმა კარგად დაცული ბუნებრივი ნავსაყუდელის ბათუმის ყურის მაპირას ზღვის დონიდან მეტრზე თბილისიდან კმ ში რკინიგზით წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქში ცხოვრობს ადამიანი ქალაქის სახელწოდება ბათუმი მოდის სიტყვიდან ბათუსი რაც ღრმას ნიშნავს პირველად ის მოხსენიებული აქვს რომაელ მწერალ ილინიას რომელიც კოლხეთის მდინარეების ჩამოთვლისას ასახელებს მდინარე შემდგომში ბერძენი გეოგრაფი ფლავიუს არიანე თავის ნაწარმოებში წერს ფლავიუს არიანეს მიერ ნახსენები მდინარე სახელად ესაა მდინარე ბარცხანასა და მდინარე ქოროლისწყალს შორის არსებული პატარა მდინარე მდ კუბა წყალი ან მდ ჩულ კუბა აღსანიშნავია ისიც რომ ტექსტში მდინარე ის მახლობლად არსად არ არის ნახსენები არანაირი ნამოსახლარი ცნობილია რომ საუკუნის შუა წლებში მდინარე ბათუსის წყალზე არსებობდა დასახლება სახელად ან როდესაც აღნიშნული ტერიტორია ერისთავების ხელში გადავიდა ის მოიხსენიებოდა როგორც პატონი ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით ან ბატონი თავის ნაშრომში ვენეციური გამოცემა წ გვ ყურისკენ მიმავალი გზა იბერიულ ენაზე წარმოითქმის როგორც ბატონი და მდებარეობს მდინარე ფაზისსა და ბოას შორის გვ იბერიული სახელწოდება პატომი თურქების დროს ტრანსფორმირდა და წარმოიქმნა ფორმა პატუმ რომლითაც მოიხსენიებენ ისინი დღესაც თავად მდინარე ის სახელწოდება მომდინარეობს ყურის სახელწოდებიდან ღრმა ყურე მართლაც ბათუმს შავ ზღვაზე სევასტოპოლის შემდეგ ყველაზე ღრმა მაქ სიღრმე მ და მოხერხებული ნავთსაყუდელი აქვს ქალაქი გადაჭიმულია ჩრდილო აღმოსავლეთიდან სამხრეთ დასავლეთისაკენ კილომეტრზე ქალაქის ფართობი შეადგენს ჰექტარს ფართობის მიხედვით ბათუმი საქართველოში მესამე ქალაქია ბათუმის ძირითადი ნაწილი სამხრეთიდან ეკვრის ყურეს და გაშენებულია კახაბრის ვაკეზე ის დანარჩენი ნაწილი ყურის აღმოსავლეთით და ჩრდილო აღმოსავლეთით მდინარეების ბარცხანისა და ყოროლისწყლის გასწვრივ მდებარეობს ბათუმის ტერიტორია ასევე გრძელდება მდინარე ჭოროხის სამხრეთით ბათუმის ჰავა ზღვის ნოტიო სუბტროპიკულია იცის თბილი უთოვლო ზამთარი და თბილი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვარში აგვისტოში ნალექები მმ წელიწადში შეფარდებითი სინოტივე ხშირია კოკისპირული წვიმა თოვლი იშვიათად მოდის და მალე დნება სანაპირო ზოლში კარგად არის გამოხატული ზღვის ბრიზები რის გამოც სიცხე ნაკლებად შეიგრძნობა ბათუმის ტერიტორიაზე არის ბუნებრივი ტბა ფართობი კმ რომელიც ამჟამად ბათუმპარკის ნაწილია ქალაქსა და მის მიდამოებში გავრცელებულია მრავალნაირი სუბტროპიკული მცენარე ჭარბობს ხელოვნურად გაშენებული პარკები ჩაის პლანტაციები და ციტრუსოვანთა ნარგავები გორაკ ბორცვებზე აქა იქ შემორჩენილია კოლხური ბუნებრივი ტყე და ბუჩქნარი მცენარეულობის სიმდიდრითა და სიმრავლით გამოირჩევა ბათუმის ბოტანიკური ბაღი ზღვის წყლის საშუალო წლიური ტემპერატურა ნაპირთან ია სამკურნალო ფაქტორია კლიმატოთერაპია და ზღვაში ბანაობა ზღვის წყალი გამოირჩევა მაღალი მინერალიზაციით სამედიცინო ჩვენება სასუნთქი გზების არატუბერკულოზური დაავადებანი ნერვული სისტემის ფუნქიური და გულ სისხლძარღვთა დაავადებანი ჰიპერტონიული დაავადება ლიმფადენიტი სისხლნაკლებობა სეზონი გრძელდება მთელ წელს ბანაობის სეზონი მაისიდან ოქტომბრამდე ქალაქის ტერიტორიაზე კეთილმოწყობილი საკურორტო ადგილებია მახინჯაური მწვანე კონცხი გონიო კვარიათი ბათუმსა და მის მიდამოებში მდინარე ყოროლისწყლის შესართავთან მის მარცხენა ნაპირზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ადასტურებს რომ ეს მიდამოები ადამიანის მიერ ათვისებული იყო ჯერ კიდევ ძვ წ ათასწლეულების მიჯნაზე ადრინდელ ანტიკურ ხანაში ბათუმის მიდამოები კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა აქაურ მოსახლეობას გაცხოველებული სავაჭრო ურთიერთობა ჰქონდა მეზობელ და შორეულ ქვეყნებთან ამ პუნქტს ძველი ბერძნები მოიხსენიებდნენ ბათუსის სახელით საუკუნეში რომის იმპერატორ ადრიანეს დროს დღევანდელი ბათუმის ტერიტორიაზე რომაელთა სამხედრო ბანაკი იყო მოგვიანებით ის ეგრისის სამეფოს ნაწილი გახდა ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში სხვა ზღვისპირა პუნქტებისაგან განსხვავებით ბათუმი დაწინაურებული იყო რასაც ხელს უწყობდა მისი მდებარეობა ქვეყნის შიდა რაიონებისაკენ მიმავალი გზების დასაწყისში საუკუნეში ბიზანტიის იმპერატორმა იუსტინიანე მა აქ ლოსორიონის ციხე მოგვიანებით ცნობილი როგორც თამარის ციხე ააგო რომელიც მისი სტრატეგიული ადგილმდებარეობიდან გამომდინარე მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ეგრისის დიდ ომებში სასაზღვრო პუნქტების გამაგრებაში საუკუნის ბოლოს ის აფხაზთა სამეფოს ნაწილი გახდა წლიდან კი საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში შევიდა ფეოდალურ ხანაში ბათუმის ციხის გარშემო არსებობდა სოფლის ტიპის დასახლება მაგრამ იგი ქალაქადაც იხსენიება ამბროჯო კონტარინი საუკუნის შუა წლებამდე ბათუმი ოდიშის საერისთავოში შედიოდა გურიის საერისთავოს ცალკე ჩამოყალიბების შემდეგ კი გურიის საერისთავოში წელს ტრაპიზონელი ისტორიკოსის მიქაელ პანარეტოსის ცნობით ტრაპიზონის იმპერატორი ალექსი ბათუმში შეხვდა გურიელს რომელმაც პატივი მიაგო იმპერატორს საუკუნეში საქართველოს სამეფო სამთავროებად დაშლის შემდეგ გურიის სამთავროს შემადგენლობაშია წელს ქალაქი ოსმალეთის იმპერიამ დაიკავა წელს როსტომ გურიელმა დაიბრუნა მალე ისევ ოსმალთა ხელში გადავიდა ოსმალებმა ბათუმი აქციეს ბათუმის სანჯაყის ანუ ლივანის ადმინისტრაციულ ცენტრად და სხვა სანჯაყებთან ტრაპიზონსა და გონიოსთან ერთად ტრაპიზონის გუბერნატორს დაუქვემდებარეს წელს მამია გურიელმა გაანადგურა ბათუმში მყოფი ოსმალთა გარნიზონი მიუხედავად ამისა ოსმალები კვლავ დაეუფლნენ ბათუმს წლის დეკემბერს ბათუმში დაიდო გურია ოსმალეთის შეთანხმება რომლის მიხედვით გურიის სამთავროსა და ოსმალეთს შორის საზღვრად მდინარე ჭოროხი დადგინდა და ბათუმი გურიის სამთავროს დარჩა საუკუნის შუიდან საუკუნის იან წლებამდე წარმოადგენდა თავდგირიძეების საკუთრებას თავდგირიძეებს ბათუმი გურიელმა მალევე ჩამოართვა რაც თავადების ურჩობის გამო უნდა მომხდარიყო ამას შედეგად ის მოჰყვა რომ თავდგირიძეთა სახლის ორმა წარმომადგენელმა ისლამი მიიღო და ოსმალეთის იმპერიის დახმარებით დაესაკუთრა ბათუმს წელს სანჯაყ ბეგ აჰმედ თავდგირიძემ და მისმა ძმამ მუსტაფა ბეგმა სულთანისგან მიიღეს სანჯაყი და ნაჰიე ბათუმი გონიო ანარია ქისატური ახალშენი ყოროლისთავი სამება ლიმანის თევზის სარეწი და მდინარე ჭოროხში მცურავი ნავის ბაჟი გიორგი გურიელი ცდილობდა ბათუმისა და ჩაქვის დაბრუნებას მაგრამ ვერ მოახერხა ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით საუკუნეში ბათუმი მცირე ქალაქი იყო რომელსაც საუცხოო ციტადელი ჰქონდა წელს სოლომონ მა ქვემო გურიის ოსმალეთისგან გათავისუფლების მიზნით დალაშქრა ჩაქვი და ბათუმის მიმდებარე სოფლები მაგრამ სასტიკად დამარცხდა ნაჭიშკრევის ბრძოლაში წელს ოსმალეთის იმპერიამ შავიზღვისპირეთში მისი პოზიციების გასამტკიცებლად დამატებითი ზარბაზნებითა გემებით გაამაგრა ფოთისა და ბათუმის ციხეები ბათუმი რუსეთის იმპერიამ შეიერთა ოსმალეთთან წლების ომის შემდეგ ბერლინის ხელშეკრულებით წლის სექტემბერს მეფისნაცვალმა დაამტკიცა ბათუმის მმართველობის წესდება რომელიც მუხლისგან შედგებოდა წლის ბერლინის კონგრესის მიხედვით ნავსადგური გამოცხადდა პორტო ფრანკოდ უცხოური საქონლის უბაჟოდ შემოტანა გატანის უფლების მქონე ნავსადგურად რამაც ხელი შეუწყო ქალაქის ზრდას პორტო ფრანკოს სტატუსი ბათუმს წლის ოქტომბრიდან წლის ივნისამდე ჰქონდა პორტო ფრანკოს რეჟიმმა ბათუმში გააძვირა ცხოვრება ფასი აეწია უძრავ ქონებას დაიწყო დუქნების საცხოვრებელი სახლების სასტუმროებისა და საწყობების მშენებლობა წელს გერმანელმა დორნერმა ააგო ევროპულ ყაიდაზე მოწყობილი აბანო პორტო ფრანკოს რეჟიმმა ასევე გაზარდა ბათუმის მოსახლეობის რაოდენობა ბაქო ბათუმის რკინიგზის გაყვანის და ნავსადგურის რეკონსტრუქციისა და ბაქოსთან ნავთობსადენი მილით დაკავშირების შემდეგ ბათუმი შავიზღვისპირეთის მნიშვნელოვანი ნავსადგური გახდა აქედან გაჰქონდათ კასპიის ზღვის ნავთობპროდუქტები სხვა ქვეყნებში ბათუმი გადაიქცა სამრეწველო ქალაქად დომინირებდნენ როტშილდის ნობელის მანთაშევის ნურკერდტის სანავთობე კომპანიები წელს აიგო რიხნერის ქარხანა ხოლო წელს ციმერმანისა რომელმაც წლამდე იარსება ცარიზმი ბათუმსა და მთლიანად აჭარაში თანამიმდევრულად ახორციელებდა რუსიფიკაციის პოლიტიკას საპასუხოდ აქ წარმოიქმნა ეროვნული მოძრაობის ძლიერი კერა რომელსაც მესვეურობდნენ ი მესხი ვ ასათიანი მ და ჰ აბაშიძეები გულო კაიკაციშვილი დავით კლდიაშვილი და სხვები ქართველი მოღვაწეები რუს შოვინისტ მოხელეებს და თურქ ანექსიონისტებს ეწინააღმდეგებოდნენ ქართული სულისკვეთბის აღორძინებაში დიდ როლს თამაშობდა ბათუმის ქართული გიმნაზია და ქართველთა შორის წერა კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება წლის აგვისტოში ბათუმში პირველი ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნები ჩატარდა მოსახლეობამ ქალაქის საბჭო აირჩია ხოლო ქალაქის თავი დანიშნული იყო ქალაქის საბჭო შედგებოდა წევრისგან მომდევო არჩევნები წელს ჩატარდა მოსახლეობამ ხმოსანი აირჩია ხმოსნებმა კი ქალაქის თავი ლუკა ასათიანი იგივე განმეორდა წლის არჩევნებზეც წლებში ქალაქის თავი ივანე ანდრონიკაშვილი იყო ის იყო მეფის რუსეთის დროინდელი ბათუმის უკანასკნელი მმართველი წლებში ბათუმში მდე სხვადასხვა სახელმწიფოს საკონსულო მოქმედებდა საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში ბათუმი მნიშვნელოვანი სამრეწველო ცენტრი იყო წლისთვის ბათუმში ირიცხებოდა საწარმო წელს ტვირთბრუნვის მიხედვით ბათუმი პეტერბურგისა და ოდესის პორტების შემდეგ მესამე ადგილს იკავებდა რუსეთის იმპერიაში მლნ ფუთი საუკუნის დამდეგს ბათუმი საერთაშორისო მნიშვნელობის მქონე ნავსადგური იყო და ბევრ უცხოურ გემს მასპინძლობდა მათ შორის მრავალ გერმანულ სავაჭრო გემსაც ამ დროს ბათუმი უკვე მოზრდილი ქალაქი იყო მოკირწყლული ქუჩებით ელსადგურით წყალსადენებით სკოლებით საავადმყოფოთი ფოსტით ბანკებით თეატრით ნურიის მოედანზე მოქმედებდა დახურული ბაზარი ბათუმის მოსახლეობის ნახევარზე მეტს შეადგენდა გურიის იმერეთის სამეგრელოსა და აჭარის სოფლებიდან სამუშაოდ ჩასული მუშა ახალგაზრდობა მეოცე საუკუნის დასაწყისში ბათუმი იქცა რევოლუციური მოძრაობის კერად ნავთობის საწარმოებში შეიქმნა რსდმპ ის ორგანიზაციები რომლებიც პოლიტიკური ხასიათის აქციებს აწყობდნენ წლის ივლისში ბათუმის მუშები ჩაებნენ სამხრეთ რუსეთის საყოველთაო გაფიცვაში გემ პოტიომკინზე მომხდარი ამბოხების შემდეგ უცხოეთის გემებმა სავსებით უარი თქვეს ბათუმზე ნავთობის დიდმა ფირმებმა ნობელმა და სხვებმა დახურეს თავიანთი საწარმოები უმუშევართა არმია რევოლუციონერებად იქცა ნოემბერს მოხდა მუშათა შეიარაღებული აჯანყება რომელსაც მხარი დაუჭირეს გურიის და ქვემო აჭარის შეიარაღებულმა წითელმა ასეულებმა თუმცა რეაქციის წლებში ცარიზმმა ბათუმში რეპრესიები გააძლიერა სევასტოპოლის რევოლუციის დროს ქალაქი მთლიანად ამბოხებულთა ხელში გადავიდა და გარესამყაროს მოსწყდა ციხის გარნიზონმა ვერ გაბედა ციხესიმაგრის ქვემეხები ხალხისთვის მიეშვირათ ქალაქის ფარგლებს გარეთ მდებარე ციხესიმაგრე იზოლირებულ იქნა ნავსადგურში მყოფი გემები დროებითმა ხელისუფლებამ მფლობელებს ჩამოართვა და სევასტოპოლისკენ გაგზავნა აჯანყებულ წითელ ადმირალ ლეიტენანტ შმიდტთან კავშირის დასამყარებლად წლის დეკემბერში ბათუმი რუსეთის ჯარის მიერ უკვე სრული დაშოშმინებული იყო პირველი მსოფლიო ომის დროს ბათუმის ნავსადგურის მნიშვნელობა დაეცა შესამჩნევად იკლო ბათუმიდან ნავთობის ექსპორტმა და ქალაქის სამრეწველო ცხოვრება დაეცა ოსმალეთის იმპერია ცდილობდა ხელთ ეგდო ბათუმი და ბათუმის ოლქი წლის მარტის ბრესტ ლიტოვსკის ზავის თანახმად ბათუმის ოლქი და სამხრეთ საქართველოს მნიშვნელოვანი ნაწილი ოსმალეთს მიეკუთვნა ამ პირობებს არ აღიარებდა ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციის კომისარიატი და სეიმი წლის აპრილში ოსმალეთმა ბრძოლით აიღო ბათუმი და ბათუმის ოლქი და ნოემბრამდე შეინარჩუნა ის წლის ნოემბერში მუდროსის დროებითი ზავის თანახმად ოსმალეთი გავიდა კავკასიიდან და ბათუმში ინგლისელთა ჯარები შევიდნენ ინგლისმა იქ შექმნა თავისი საგუბერნატორო ამ დროს ბათუმის დაპატრონებას ცდილობდა ერთი მხრივ გენერალი ანტონ დენიკინი მეორე მხრივ პანთუქრისტული წრეების წარმომადგენელი სერვერ ბეგ ათაბაგი რომელიც ე წ ყარსის მთავრობას მესვეურობდა ბათუმ აჭარის მუსლიმი ქართველობა წინ აღუდგა თეთრგვარდიელებისა და ოსმალო დამპყრობლების მცდელობას წლის აგვისტოს ბათუმში შეიკრიბა მუსლიმ ქართველთა წარმომადგენლობა რომელმაც შეიმუშავა მიმართვა საქართველოს დამფუძნებული კრებისა და პარიზის საზავო კონფერენციისადმი ამ მიმართვაში ბათუმი ისევე როგორც მთელი აჭარა აღიარებული იყო საქართველოს ნაწილად ავტონომიური მმართველობის უფლებით საქართველოს დამფუძნებელმა კრებამ წლის დეკემბერს აჭარის ოლქი ბათუმითურთ საქართველოს განუყოფელ ნაწილად გამოაცხადა რაც აღიარებულია რუსეთ საქართველოს წლის მაისის ხელშეკრულებითაც წლის თებერვალს ბათუმი ერთა ლიგის მანდატით პორტო ფრანკოდ გამოცხადდა წლის ივლისს ბათუმიდან ინგლისის ჯარი გავიდა და ბათუმის ოლქი გადაეცა საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას წლის თებერვალ მარტში როცა საბჭოთა რუსეთის ჯარები შემოიჭრნენ საქართველოში თურქეთმა კვლავ სცადა ბათუმის აღება მაგრამ გენერალ გ მაზნიაშვილის ჯარებმა თურქებს ქალაქი დაატოვებინა წლის მარტს ბათუმი საბჭოთა რუსეთის ჯარებმა დაიკავეს ბათუმის მოსახლეობა და მოწინავე საზოგადოება არ შერიგებია კომუნისტურ რეჟიმს აქაური ინტელიგენცია აქტიურად მონაწილეობდა წლის აგვისტოს ანტისაბჭოთა აჯანყებაში რისთვისაც მწვავე რეპრესიები განიცადა საბჭოთა რეჟიმი ანგარიშს არ უწევდა ბათუმ აჭარის ისტორიული ცხოვრების თავისებურებას მიმდინარეობდა ბრძოლა ისლამის წინააღმდეგ ტრადიციების და რელიგიური წესების დასაძლევად რაც მოსახლეობის დიდ უკმაყოფილებას იწვევდა და წლებში წელს შედგა ბათუმის განაშენიანების გეგმები წელს ამუშავდა ნავთობგადასამუშავებელი ქარხანა წლებში საბჭოთა ხელმძღვანელობამ ბათუმში ისევე როგორც მთელ საქართველოში უმკაცრესი რეპრესიები განახორციელა ე წ ხალხის მტრების წინააღმდეგ რასაც ასეულობით ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა აშენდა ახალი შენობები სასტუმრო ინტურისტი არქტიტექტორი ა შჩუსევი დრამატული თეატრი ლ ტეპლიცკი კინოთეატრი თბილისი ნ აბაშიძე იან წლებში აშენდა მანქანათმშენებელი ქარხნები ბათუმი შედგება ადმინისტრაციული ერთეულისაგან რუსეთის იმპერიასთან შეერთების პირველ წლებში ბათუმი მრავალეთნიკური ქალაქი იყო წლის მონაცემებით ბათუმში ადამიანი ცხოვრობდა აქედან ბერძენი რუსი სომეხი ქართველი აღმოსავლეთ საქართველოდან გურული იმერელი აფხაზი სპარსი ლაზი იმპერიის ხელისუფლება ასევე ხელს უწყობდა ბათუმში უცხოელების დასახლებას რათა თავიანთი დასაყრდენი გაეჩინათ ადგილობრივ მოსახლეობაში ისინი ხელს უწყობდნენ ბათუმში გერმანელების დასახლებას წელს ბათუმში სული გერმანელი ცხოვრობდა წელს წელს კი ბათუმის მოსახლეობა იზრდებოდა და საუკუნეების განმავლობაში საუკუნის ბოლოს ბათუმის მოსახლეობა შემცირდა საუკუნის დასაწყისში ბათუმის მოსახლეობა კვლავ გაიზარდა ძრითადად ბათუმის ტერიტორიის ზრდის ხარჯზე ამჟამად ბათუმი მოსახლეობის რაოდენობით საქართველოში თბილისის შემდეგ მეორე ქალაქია ბათუმი თბილისის შემდეგ ყველაზე მდიდარი ქალაქია საქართველოში მისი წილი საქართველოს ეკონომიკაში შეადგენს ს ეკონომიკის წამყვანი დარგებია მშენებლობა და საშენი მსალების წარმოება ვაჭრობა მსუბუქი მრეწველობა ტურიზმი ტრანსპორტი და კომუნიკაციები ბათუმი არის ბაქო ბათუმის რკინიგზისა და ნავთობსადენის ბოლო პუნქტი აქ წარმოებს მსხვილი საზღვაო სატრანსპორტო ოპერაციები ბათუმი კავკასიის ნავთობის გაზიდვის უძველესი და უმნიშვნელოვანესი ნავსადგურია შავი ზღვის მთელ სანაპიროზე იგი აღჭურვილია თანამედროვე ტექნიკით და დიდ საოკეანო ტანკერებს ემსახურება სატრანსპორტო კვანძის საერთო ტვირთბრუნვაში სატრანზიტო ტვირთებთან ერთად დიდი ადგილი უკავია თვით ქალაქის და მისი უახლოესი მიდამოების სამეურნეო ტვირთებს მთლიანად მექანიზებულია მშრალი ტვირთბის ჩატვირთვა გადმოტვირთვის ოპერაციები საავტომობილო გზებით ბათუმი დაკავშირებულია საქართველოს უმნიშვნელოვანეს ცენტრებთან აჭარის შიგა რაიონებთან და თურქეთთან ქალაქს ისევე როგორ მთელ რეგიონს ემსახურება საერთაშორისო აეროპორტი ბათუმში მოქმედებს საზღვაო აკადემია და სახელმწიფო უნივერსიტეტი მოქმედებს სახელმწიფო დრამატული თეატრი და მუსიკალური ცენტრი ბათუმში მოქმედებს რამდენიმე მუზეუმი მათ შორის აჭარის სახელმწიფო მუზეუმი ხელოვნების მუზეუმი და არქეოლოგიური მუზეუმი ბოტანიკური ბაღი დელფინარიუმი ცირკი და ბათუმის რივიერა დასასვენებელი და გასართობი კომპლექსი შავი ზღვის სანაპიროზე ბრიტანეთის ოკუპაციის დროს ადრე გამოშვებული რუსული საფოსტო მარკების მარაგი ამოიწურა და წლის თებერვალში ადმინისტრაციამ ახალი მარკები დაბეჭდა ეს იყო დასაჭრელი მარკები კორდილინას ხის გამოსახულებით და წარწერით მოგვიანებით ბრიტანელებმა მასზე შტამპი ბრიტანეთის ოკუპაცია დაარტყეს შტამპებზე ფასი ცვალებადი იყო თუმცა მოგვიანებით წელს ინფლაციის დონის ზრდის გამო ყოფილი კაპიკიანი მარკები ახალი დენომინაციებით გამოიცა რუბლამდე ბრიტანეთის მმართველობის ხანმოკლეობის მიუხედავად სამი სახის მარკა დიდი რაოდენობით არსებობს შესაძლოა დამატებითი მარკები ოკუპაციის შემდეგაც დაიბეჭდა თუმცა ხელმეორედ გადაბეჭდილი შტამპები არც ისე ბევრია და წლისთვის კოლექციონერთა შორის მათი ფასი ამ დოლარზე მეტს აღწევდა ბაღდათი ქალაქი დასავლეთ საქართველოში ბაღდათის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ბაღდათში არის თეატრი ვლადიმერ მაიაკოვსკის სახლ მუზეუმი მოქმედებს ბაღდათის წმინდა გიორგისა და წმინდა თამარ მეფის ტაძრები ქალაქი მდებარეობს იმერეთის დაბლობზე მდინარე ხანისწყალზე ქუთაისი აბასთუმნისა და ვანი ზესტაფონის საავტომობილო გზების კვეთაზე ქალაქი მდებარეობს ზღვის დონიდან მეტრზე თბილისიდან კილომეტრი რიონის რკინიგზის სადგურიდან კმ მანძილზე ბაღდათში ჰავა ზღვის ნოტიო სუბტროპიკულია იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და შედარებით ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის ივლისის აბსოლუტური მინიმუმი აბსოლუტური მაქსიმუმი ნალექების რაოდენობა მმ წელიწადში ბაღდათი ისტორიულ წყაროებში პირველად საუკუნის ნახევარში იხსენიება თუმცა არქეოლოგიური მასალა ადასტურებს რომ დასახლება აქ უკვე შუა ფეოდალურ ხანაში ყოფილა წელს ოსმალებმა დაიკავეს და აქ ჯერ ხის შემდეგ ქვითკირის ციხე ააგეს რომელშიც იანიჩარისგან შემდგარი გარნიზონი იდგა ამ დროს ბაღდათი პატარა ქალაქად იქცა ის ახალციხის საფაშოს თურქობისა და იმერლების ბაზარსა და სავაჭრო პუნქტს წარმოადგენდა წელს ბაღდათის ციხის გარნიზონი ასი კაცისაგან შედგებოდა და ძირითადად ტყვეთა სყიდვით იყო დაკავებული რუსეთ ოსმალეთის ომის დროს წლის ივლისს სოლომონ მა და გენერალმა ტოტლებენმა ოსმალები ბაღდათიდან გააძევეს მას შემდეგ რაც იმერეთი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა ბაღდათის მნიშვნელობა დაკნინდა ბაზარი და ვაჭრობა გაქრა იან წლებში მისი სამოქალაქო მოსახლეობა ოჯახი იყო ხოლო ციხეში კაციანი გარნიზონი იდგა იან წლებში ციხე უკვე მიტოვებული იყო ბაღდათში დაიბადა და ბავშვობის წლები გაატარა ვლადიმერ მაიაკოვსკიმ სწორედ მის პატივსაცემად ეწოდებოდა ქალაქს და რაიონს წლებში მაიაკოვსკი ბოლნისი ქალაქი საქართველოში ქვემო ქართლის მხარეში ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები ისტორიული ძეგლებიდან აღსანიშნავია ყორანთის ეკლესია სს გორა რომელზედაც ეს ეკლესიაა აგებული ენეოლითური ხანის ნასახლარის ნაშთებსაც შეიცავს საყურადღებოა აგრეთვე გვიანდელი ფეოდალური ხანის სატრედოს თაღოვანი ხიდი მდინარე მაშავერაზე ბოლნისში არის ბოლნისის ეპარქიის კათედრა და ეპისკოპოსის რეზიდენცია ბოლნისი მდებარეობს მდინარე მაშავერას შუა დინებაში ზღვის დონიდან მეტრის სიმაღლეზე თბილისიდან კილომეტრში რკინიგზის სადგური მარნეულ კაზრეთის ხაზზე ძირითადად გაშენებულია ვაკეზე ჩრდილოეთი ნაწილი კი გორაკ ბორცვიან მთისწინეთზე ქალაქის ტერიტორიის ფართობია ჰა ქალაქი განაშენიანებულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ კილომეტრზე გააჩნია სწორხაზოვანი და პარალელურად განლაგებული ქუჩები სულ არის ქუჩა და ჩიხი საშუალო წლიური ტემპერატურა ბოლნისში ცელსიუსით გრადუსს შეადგენს იანვარში საშუალო ტემპერატურაა აგვისტოში აბსოლუტური მინიმალური ტემპერატურა აბსოლუტური მაქსიმალური ტემპერატურა კი ნალექების რაოდენობა წელიწადში შეადგენს მილიმეტრს ნალექების მაქსიმუმი მაისში ფიქსირდება მმ ხოლო მინიმუმი დეკემბერში მმ ბოლნისი ქალაქს დაერქვა ამ მიდამოებში ძველთაგანვე არსებული მნიშვნელოვანი პუნქტების სახელწოდების მიხედვით ბოლნისი წარმოდგება სიტყვა ბოვისაგან სულხან საბა ორბელიანის მიხედვით ბოვი არს სადა ოქრო ვერცხლი სპილენძი და მისთანანი ითხრების და გამოიდნობის ბოლნისის ეპარქია არის ქართული ეკლესიის სამღვდელმთავრო აღმოსავლეთ საქართველოში მოიცავს საქართველოს უძველეს ქალაქს ბოლნისსა და მის მუნიციპალიტეტს მას აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება რუსთავისა და მარნეულის დასავლეთიდან დმანისისა და აგარაკ ტაშირის ჩრდილოეთიდან მანგლისისა და წალკის ეპარქიები ხოლო სამხრეთის საზღვარი საქართველო სომხეთის საზღვარს ემთხვევა უძველესი და უმდიდრესი წარსულის მქონე მხარეში ეკლესია საუკუნეში დაფუძნდა მოქცევაი ქართლისაის თანახმად ბოლნისის ცნობილი ტაძარი საუკუნის ბოლო წლებში აუგია ელია მთავარეპისკოპოსს ვახტანგ გორგასალმა ბოლნისის სიონის ტაძარში საეპისკოპოსო საყდარი დააარსა პირველ ბოლნელ ეპისკოპოსად მიჩნეულია დავითი რომელიც ბოლნისის სიონის აღმოსავლეთი ფასადის წარწერაშია მოხსენიებული როგორც ჩანს ბოლნისის დამოუკიდებელი და ძალზედ განვრცობილი ეპარქია საუკუნში ჩამოყალიბდა წელს ავტოკეფალიის აღდგენის მიუხედავად ეპარქიაში ქრისტიანული ცხოვრების გამოცოცხლება მხოლოდ იან წლებში დაიწყო ძველი ბოლნისის ეპარქია აგარაკ წალკის საერთო სახელწოდებით არსებულ ქვემო ქართლის ეპარქიაში იყო გაერთიანებული ბოლნისი ცალკე ეპარქიად გამოყოფა წელს წმიდა სინოდის გადაწყვეტილების საფუძველზე მოხდა იმ დროიდან მას ბოლნისისა და დმანისის ეპარქია ეწოდა ეპარქიის მწყემსმთავრად მანამდე აგარაკ წალკის მთავარეპისკოპოსი თადეოზი იქნა განწესებული წლის აგვისტოს ურბნისის საკათედრო ტაძარში ჩატარებული საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმიდა სინოდის კრებაზე ბოლნისისა და დმანისის ეპარქია გაიყო და მის საფუძველზე ორი სამღვდელმთავრო ჩამოყალიბდა ბოლნისის ეპარქია და დმანისის ეპარქია კრებამ ბოლნელ მღვდელმთავრად მთავარეპისკოპოსი თადეოზი დაადგინა საფეხბურთო კლუბი ბოლნისის სიონი დაარსდა წელს ხოლო უმაღლეს ლიგაში გამოდის წლიდან იგი საშუალო დონის ქართული კლუბია რომლის მიზანი ყოველთვის ჩემპიონობაა საფეხბურთო კლუბი სიონი საქართველოს ეროვნულ ჩემპიონატში წლიდან გამოდის თავდაპირველად საშუალო დონეზე თამაშობდა მაგრამ იანი წლების დასაწყისში სიონში ინვესტიციები ჩაიდო და წელს ბოლნისური კლუბი საქართველოს თასის ფინალში გავიდა თუმცა გამოცდილებით და კლასით მაღლა მდგომმა დინამო თბილისმა დაამარცხა წლის სეზონი ყველაზე წარმატებული გამოდგა ბოლნისური კლუბის ისტორიაში სიონმა საქართველოს ჩემპიონის ტიტული მოიპოვა ამ დროს კლუბს კახა ცხადაძე წვრთნიდა ჩემპიონთა ლიგის პირველ საკვალიფიკაციო ეტაპზე გუნდმა აზერბაიჯანის ბაკი დაამარცხა და მეორე ეტაპზე გავიდა მაგრამ ბულგარეთის ლევსკისთან ვერაფერს გახდა და ორი მატჩის ჯამში დამარცხდა ბოლნისში მდებარეობს თამაზ სტეფანიას სახელობის სპორტული სტადიონი სტადიონი ძირითადად გამოიყენება საფეხბურთო მატჩებისათვის არის ბოლნისის სიონის საშინაო მოედანი იტევს მაყურებელს ბორჯომი ქალაქი და კურორტი აღმოსავლეთ საქართველოში ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ ცენტრი მოსახლეობა ადამიანი წ ბორჯომში არის ბორჯომისა და ბაკურიანის ეპარქიის კათედრა და რეზიდენცია განათლების და კულტურის დაწესებულებები მდებარეობს ბორჯომის ხეობაში მდინარეების მტკვრის და მისი მარჯვენა შენაკადების ბორჯომულასა და გუჯარეთისწყლის შესართავთან მესხეთის ქედის აღმოსავლეთ და თრიალეთის ქედის დასავლეთ ტყიან უმეტესად წიწვოვანი კალთებზე ზღვის დონიდან მეტრ სიმაღლეზე თბილისიდან კმ ქალაქს აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება ბორჯომ ხარაგაულის ეროვნული პარკი ჰავა ზომიერად ნოტიოა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრისა ივლისის აბსოლუტური მინიმუმი აბს მაქსიმუმი ნალექების რაოდენობა მმ წელიწადში მაქსიმუმი მაისსა და ივნისში მინიმუმი დეკემბერში მზის ნათების ხანგრძლივობა სთ წელიწადში ბორჯომში გადის ხაშური ვალეს რკინიგზის ხაზი ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზით დაკავშირებულია დაბა ბაკურიანთან ბორჯომზე გადის ხაშური ვალესა და ბორჯომი ახალქალაქის საავტომობილო გზები ქალაქის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია საუკუნის თლილი ქვით ნაგები აბაზანის ნაშთები სავარაუდოდ ბორჯომის მინერალურ წყალს უძველესი დროიდან იყენებდნენ სამკურნალოდ საუკუნეებში ბორჯომის ხეობაზე ოსმალეთის გამუდმებულმა თავდასხმებმა ეს მხარე გააპარტახა და მინერალური წყლების არსებობა დავიწყებას მიეცა ამ პერიოდში ბორჯომის ტერიტორიაზე იყო რამდენიმე სოფელი ნუა ფაფა ჭალა იმავე ხანებში ურავლის ხეობაში იყო ბორჯომის სახელით ცნობილი სოფელი სოფელ ანდრიაწმინდის ახლოს ვარაუდობენ რომ ეს სახელი უნდა მოეტანათ ოსმალეთის დაპყრობითი ომების შედეგად ლტოლვილ მოსახლეობას სხვა ვერსიით ამ პუნქტს ბორჯომი უნდა დარქმეოდა ურავლის ხეობის სოფლისა და სოფელ ნუის წყლების თვისებათა მსგავსების გამო წყაროებში სახელი ბორჯომი პირველად საუკუნეში იხსენიება მისი დაარსება განაპირობა მინერალური წყლების ხელახლა აღმოჩენამ საუკუნის დასაყისში ამჟამინდელი ბორჯომის პარკის ტერიტორიაზე მიაგნეს მინერალური წყლის ორ საბადოს იქვე ააშენეს სახლები და სწორედ ამ დასახლებას დაერქვა ბორჯომი ტერიტორია ეკუთვნოდა ავალიშვილებს წელს ბორჯომი გადაეცა კავკასიის მეფისნაცვალს მიხეილ რომანოვს რომანოვისთვის მდინარე მტკვირს მარცხენა ნაპირზე ააშენეს ორსართულიანი სასახლე წელს ბორჯომის საწარმოო ჩამოსხმა დაიწყო წლებში ლიკანში აშენდა სასახლის კომპლექსი და მოეწყო დიდი პარკი არქ ლ ბენუა წელს გაიყვანეს ხაშური ბორჯომის რკინიგზის ხაზი წელს ამუშავდა ბორჯომის ჰიდროელექტროსადგური საუკუნის დამლვეს ბორჯომში უკვე რამდენიმე საწარმო იყო წელს დასრულდა ბორჯომი ბაკურიანის ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზის მშენებლობა ქალაქის სტატუსი მიიღო წელს წელს ქალაქის თავად არჩეულ იქნა ვიქტორ ღლონტი ბორჯომი ბალნეოლოგიური და კლიმატური კურორტია საბჭოთა კავშირი დროს ჰქონდა საკავშირო კურორტის სტატუსი რელიეფურ და მიკროკლიმატურ თავისებურებათა მიხედვით ბორჯომში გამოიყოფა რამდენიმე უბანი რომელთაგან მკურნალობისთვის განსაკუთრებით ხელსაყრელი პირობებით გამოირჩევა ლიკანი ფაფა და პლატო კურორტის ძირითადი სამკურნალო საშუალებაა მინერალური წყალი რომელსაც იყენებენ სასმელად და ბალნეოლოგიური პროცედურებისთვის ბორჯომის სხვა სამკურნალო ფაქტორებია კლიმატოთერაპია ტალახით მკურნალობა და სხვა კლიმატოთერაპიისთვის საუკეთესო დროა ივნისი ოქტომბერი სამედიცინო ჩვენებები კუჭ ნაწლავის ტრაქტის ღვიძისა და სანაღველე გზების ქრონიკული დაავადებები ნივთიერებათა ცვლის მოშლა გულ სისხლძარღვთა ზოგიერთი დაავადება სეზონი გრძელდება მთელ წელს ბორჯომთან ახლოს განლაგებულია ბორჯომის ჯგუფის კურორტები ახალდაბა ქვიშხეთი წაღვერი ცემი ლიბანი პატარა ცემი ბაკურიანი ციხისჯვარი ბორჯომთან ახლოს შემორჩენილია შუა საუკუნეების ნაგებობები გოგიას ციხე და პეტრეს ციხე ბორჯომში მოქმედებს ადგილობრივი საფეხბურთო კლუბი ბორჯომი და არის ათას მაყურებელზე გათვლილი ჯემალ ზეინკლიშვილის სახელობის სპორტული მოედანი წლის ივნისს საქართველომ ბორჯომი ბაკურიანთან და თბილისთან ერთად წლის ზამთრის ოლიმპიური თამაშების პრეტენდენტ ქალაქად დაასახელა გაგრა ქალაქი საქართველოში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს გაგრის ქედის სამხრეთ კალთაზე გაგრის უბის ვიწრო სანაპირო ზოლში ქალაქად გამოცხადდა წელს მოსახლეობა ათასი წ გაგრა ცნობილი ზღვისპირა კლიმატური და ბალნეოლოგიური კურორტია და პორტი შავ ზღვაზე შუა საუკუნეებში მას გაგარი ეწოდებოდა რაც ძველ ქართულში ხეობაში ვიწრო გასასვლელს ნიშნავდა ქართულ წყაროში პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში ძველად აქ ზღვის პირას გზა გადიოდა რომელიც ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთს საქართველოსთან და საერთოდ სამხრეთ კავკასიასთან აკავშირებდა სს იტალიურ და კატალონიურ რუკებზე აღნიშნულია ფორმით ქალაქი თავდაპირველად ბერძნული კოლონია იყო სახელად ტრიგლიტი და მასში ბერძნები და კოლხები სახლობდნენ ძვ წ ის საუკუნეში ის პონტოს სამეფოს გავლენის ქვეშ მოექცა სანამ მას რომის იმპერია დაიქვემდებარებდა ამ უკანასკნელმა ქალაქს ნიტიკა დაარქვა მისი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო რომაელებმა ქალაქს ფორტიფიკაციები აუშენეს რომელსაც გამუდმებით თავს ესხმოდნენ გოთები და სხვა მთიელი ხალხები რომის დაცემის შემდეგ მისი მემკვიდრე ბიზანტიის იმპერია იღებს ქალაქის მართვის სადავეებს საუკუნიდან გაგრა დანარჩენ აფხაზეთთან ერთად იმერეთის სამეფომ შემოიერთა ამ პერიოდში ის მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი ხდება და აქ გენუელი და ვენეციელი ვაჭრები მძლავრობენ ქალაქის მთავარი ექსპორტი შალი თაფლი ცვილი და მონები იყო სახელი გაგრა პირველად რუკაზე წელს ჩნდება რომელიც იტალიელმა პიეტრო ვისკონტიმ შექმნა ეს რუკა ამჟამად ვენეციის სან მარკოს ბიბლიოთეკაში ინახება გენუელებმა ადგილას სადაც ამჟამად სოფელი ალახაძეა დააარსეს ფაქტორია სანტა სოფია ხოლო ბიჭვინთის კონცხზე პიცუნდო საუკუნეში გენუელები და ვენეციელები შავი ზღვის სანაპიროდან ოსმალებმა განდევნეს გენუელების ციხე ქალაქები ოსმალებმა დაიკავეს გაგრაში მონებით ვაჭრობა კვლავინდებურად ყვაოდა წელს აქ უმგზავრია ვინმე თურქ ევლია ჩელებს რომელიც გაგრას კა კურის ნავსადგურს უწოდებს იქ კი სადაც ამჟამად ახალი გაგრაა მისი სიტყვებით სოფელი ჰაკე იყო სოფელი გაგრიფში შუა საუკუნეების წყაროებში გაგრა მოხსენიებულია სხვა სახელწოდებებითაც ვენეციური კონტეზი ნავსადგური სპარსული დერბენტი ჩრდილო აღმოსავლეთ კავკასიის რკინის კარიბჭე საუკუნეში გაგრა დაკნინებას იწყებს ნავსადგური ვაჭრებმა დატოვეს და მათი ადგილი მეკობრეებმა დაიკავეს ხშირი იყო შეტაკებები აბაზგებისა და საძების ტომებს შორის ამ პერიოდში გაგრა კლიმატურად არასახარბიელი პირობებში იყო ციხე ქალაქს გარს ჭაობი ერტყა რომელიც მალარიის წყარო იყო ციებ ცხელების გამო აქ დაბანაკებული კაციანი რუსული გარნიზონიდან სამ წელიწადში მხოლოდ კაცი იყო ცოცხალი გენერალი ნ მურავიოვის თაოსნობით გაგრის გარშემო ჭაობის დაშრობა და ტყის გაჩეხვა დაიწყეს თუმცა ყირიმის ომის პერიოდში გარნიზონს ფრანგული ესკადრონი დაემუქრა და წლის გაზაფხულზე გარნიზონმა ციხესიმაგრე ააფეთქა ყირიმის ომის დასრულების შემდეგ რუსები ისევ დაბრუნდნენ და ციხესიმაგრე აღადგინეს აქ აშენდა სამხედრო ჰოსპიტალი სადაც ავადმყოფები ფოთიდან ბიჭვინთიდან და სოხუმიდან მოჰყავდათ საუკუნის იანი წლებიდან გაგრა უკვე მშვენიერი ქალაქია გაშენდა და გამწვანდა ბულვარი მის გარშემო გაჩნდა სოფლები თუმცა მოსახლეობა ჯერ არ იყო მრავალრიცხოვანი წლის მონაცემებით აქ მამაკაცი და ქალი ცხოვრობდა საუკუნის ბოლოს ეს ადგილი მოინახულა რუსეთის მეფის ნათესავმა პრინცმა ოლდენბურგმა ადგილობრივმა მეტყევე ა როდიჩევმა ის დაარწმუნა აქ კურორტის გაშენების მიზანშეწონილობაში პრინცს ამ წამოწყებაში გენერალი შერვაშიძე ჩაჩბა ეხმარება მეფის თანხმობისა და ფულადი სახსრების გამოყოფბის შემდეგ მშენებლობა დაიწყო სახსრების დიდი ნაწილი პრინცის სასახლის აშენებაზე დაიხარჯა საათიანი სასტუმრო ამჟამად გაგრიფში დაშლილი სახით ნორვეგიიდან ჩამოიტანეს რესტორანი კი ვენიდან სანაპიროზე პარკი გაშენდა სადაც მსოფლიოს მრავალი კუთხიდან ჩამოტანილი ეგზოტიკური ხე დარგეს გაგრას დამსვენებელთა დიდი ტალღა საუკუნის დასაწყისიდან მოაწყდა წელს მას უკვე ელიტარული კურორტის სტატუსი ჰქონდა და აქ უკვე გერმანელი ტურისტებიც ჩამოდიოდნენ მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში გაგრა ფრონტისპირა ქალაქი გახდა და ყველა სანატორიუმი ჰოსპიტლად გადაკეთდა ომის შემდეგ კურორტის სამშენებლო სამუშაოები გრძელდება და დღევანდელ სახეს უკვე იან წლებში იღებს ერთ ერთ უდიდესი სანატორიუმის კავკასიონის აშენებით ამ პერიოდში ახალ გაგრაში თერმულ მინერალური წყალი აღმოაჩინეს და ბალნეოლოგიური კომპლექსი გახსნეს გორი ქალაქი საქართველოში შიდა ქართლის მხარეში გორის მუნიციპალიტეტისა და შიდა ქართლის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს მდინარეების მტკვრისა და ლიახვის შესართავთან ძირითად სატრანსპორტო გზების გზასაყარზე თბილისიდან ე კილომეტრში რკინიგზით ქალაქში არის მსუბუქი და კვების მრეწველობის საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები გორში არის სამთავისისა და გორის ეპარქიის კათედრა და რეზიდენცია მდებარეობს მტკვრისა და დიდი ლიახვის შესართავთან ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე თბილისიდან კმ რკინიგზით გორი მნიშვნელოვანი სარკინიგზო კვანძია აქედან სარკინიგზო განშტოება მიემართება ქალაქ ცხინვალისკენ გორში ზომიერად თბილი სტეპურიდან ზომიერად ნოტიოზე გარდამავალი ჰავაა იცის ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურა იანვარი აგვისტო ნალექები მმ წელიწადში მაქსიმალური მოდის მაისში მმ მინიმალური თებერვალში მმ გორი ერთ ერთი უძველესი ქალაქია საქართველოში ოფიციალურად ქალაქად გამოცხადდა წელს სახელწოდება წარმოდგება ქალაქში აღმართული კლდოვანი გორაკისაგან რომელზეც გაშენებულია ძველი ციხესიმაგრე მას პირველად საუკუნის ამბებთან დაკავშირებით იხსენიებს ისტორიკოსი ჯუანშერი ს გადმოცემის თანახმად სტვფანოზ ერისმთავრის შვილმა არჩილმა მვმკვიდრვობით მიღებული განძის ნაწილი დაფლა გორში ჯუანშერის მიხედვით ამ სამალავს ტონთიო ოქროს მთა ეწოდებოდა ქალაქის სახელწოდებაც მასში აღმართული კლდოვანი გორაკისაგან წარმოდგება რომელზედაც გაშენებულია ძველი ციხე სიმაგრე ძვ წ ათასწლეულის უკანასკნვლი საუკუნეები არქეოლოგიური მასალები მოწმობს რომ ძველი და ახალი წელთაღრიცხვის მიჯნაზე უნდა არსებულიყო ქალაქური ტიპის დასახლება გორის ტერიტორიაზე უძველესი არქეოლოგიური ძეგლია ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარი მტკვრის ნაპირას ადგილ ღამბარეულზე ნაპოვნი კერამიკა ტიპობრივია ძვ წ ათასწლეულში მტკვარ არაქსის კულტურისათვის წელს გორის ციხის ჩრდილოეთ მხარეზე მეწყერმა გააშიშვლა ანტიკური ხანის კულტურული ფენა აღმოჩნდა ალიზის კედელი თხელკეციანი ქვევრები წითლად შეღებილი ბრტყელი და ღარისებრი კრამირი შავპრიალა და წითლად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ნატეხები ფენები ძვ წ ათასწლეულის მიწურულითა და ახ წ დასაწყისი საუკუნეებით თარიღდება ამავე ხანის სამარხები აღმოჩნდა ციხის აღმოსავლეთით სამარხებში ნაპოვნია თიხის ჭურჭელი მონეტები მძივები სამაჯურები და სხვა სამკაული აღმოჩენილ არქეოლოგიურ ძეგლებს შორის საყურადღებოა აღმოსავლური იერის ქვის მრგვალი ქანდაკების თავი რომელიც ანტიკური ხანისა უნდა იყოს გორს ასევე მოიხსენიებს ფსევდოშაპუჰ ბაგრატუნი თავის ისტორიაში საუკუნის ამბებთან დაკავშირებით როდესაც ერთმანეთს ებრძოდნენ აფხაზთა მეფე თეოდოს და სომხეთის მეფე სუმბატ საუკუნის იანი წწ ზოგიერთი ისტორიული წყარო ქალაქის დაარსებას დავით აღმაშენებელს მიაწერს ს დასაწყისი დავითმა ქართლისათვის გააძლიერა გორის მნიშვნელობა გორმა უფლის ციხის ადგილი დაიკავა მოსახლეობის გაზრდის მიზნით დავით აღმაშენებელმა აქ ვაჭარ ხელოსნური მოსახლეობა ჩაასახლა გორი სამეფო ქალაქი გახდა მას განაგებდა მეფის მოხელე ქალაქის მოურავი როგორც ფვოდალურ ქალაქს გორს საკუთარი ციხის გარდა ზდუდეც ჰქონდა შემოვლებული რომელშიც დატანებული იყო ალაყაფის კარი ზდუღეს თავის მხრივ თხრილი პქონდა შემოვლებული სიღრმე მ სიგანე მ საუკუნიდან გორი და მისი ციხე ხდება საცილობელი პუნქტი დამპყრობლებსა და ქართველ მეფეებს შორის ვინაიდან ქალაქი უმნიშვნელოვანეს სტრატეგიულ და სავაჭრო გზათა გადაკვეთაზე მდებარეობდა და მისი დაუფლება ნიშნავდა პოლიტიკურ ბატონობას შიდა ქართლზე საუკუნეში თათარ მონღოლთა ბატონობის შედეგად დასუსტებულ საქართველოს კავკასიის მთების გაღმა მობინადრე ოსები შემოესივნვნ და იერიში მიიტანეს ქართლზე ხელთ იგდეს გორიც დაარბიეს გადაწვეს ქალაქი ხოლო ციხე დაანგრიეს მონღოლთა დახმარებით ისინი კარგა ხნით დამკვიდრდნენ აქ ოსთა განდვვნა მოხერხდა მხოლოდ საუკუნის იან წლებში გიორგი ბრწყინვალის დროს გორის ინტენსიური ზრდა იწეება საუკუნიდან გაჩნდა ახალი უბნები ციხის უბანი რუს უბანი პოსელენიე სულუხი გარე უბანი ხელოსნობასა და ვაჭრობასთან ერთად ქალაქის მოსახლეობა სოფლის მეურნეობასაც მისდევდა გორი კულტურულ საგანმანათლებლო კერაც იყო აქ მოღვაწეობდნენ მწიგნობრები ფარსადან გორგიჯანიძე დავით ტულუკაშვილი ს გიორგი გორელი ს სტეფანე ფეშანგიშვილი სს თუმანიშვილთა გვარის მრავალი წარმომადგენელი ავთანდილი ს დიმიტრი სს გიორგი დავითი სს და სხვა საუკუნეში გორში დაარსდა სასულიერო და სამაზრო სასწავლებლები სამასწავლებლო ანუ საოსტატო სემინარია ქალთა პროგიმნაზია ვაჟთა პროგიმნაზია და სხვ წელს გორელ ქალთა ინიციატივით დაარსდა პროფსკოლა რომელშიც ასწავლიდნენ ჭრა კერვასა და ხელსაქმეს წელს პროფსკოლამ ფილიალები გახსნა ხაშურსა და ახალქალაქში წითელქალაქი საუკუნის დასასრულისათვის გორი ვროვნულ განმათავისუფლებელი მოძრაობის ერთ ერთ მნიშვნელოვან კერას წარმოაღგენდა იანი წლებისათვის აქ მოქმედებდა ხალხოსანთა მრავალრიცხოვანი წრე ამჟამად გორი კვლავ აღმოსავლეთ საქართველოს ერთ ერთი მნიშვნელოვანი სამრეწეელო და კულტურული ცენტრია იგი სატრანსპორტო კვანძიცაა უკანასკნელი ათეული წლების მანძილზე მოხდა ქალაქის ძირეული რეკონსტრუქცია ქალაქის პირველი გენგეგმა დამტკიცდა წ არქიტექტორები ბ ლორთქიფანიძე ლ სუმბაძე მეორე კი წ არქიტექტორი ლ სუმბაძე თანაავტორი გ გიგოლაშვილი გაფართოვდა ქუჩები შეიქმნა მოედნები აიგო საზოგადოებრივი შენობები თეატრი წ არქიტექტორები შ თავაძე მ ჩხიკვაძე ხიდი მდ ლიახვზე წ არქიტ ს სატუნცი სასტუმრო ინტურისტი წ არქიტექტორები ქ ფორაქიშვილი სოკოლოვა ა ქურდიანი ი ბ სტალინის სახელმწიფო სახლ მუზეუმი წ არქიტ ა ქურდიანი სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტი წ არქიტექტორი მ შავიშვილი თანაავტორი ზ ცქიტიშვილი სამხატვრო სასწავლებელი წ არქიტექტორი ვლ ცინცაძე და სხვ რუსეთის იმპერიის ანექსიის შემდეგ გორი სამაზრო ქალაქი გახდა წელს გორმა საქალაქო თვითმმართველობის უფლება მიიღო წლიდან გორის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა ხოლო წლიდან რესპუბლიკური დაქვემდებარების ქალაქი წლებში გამოყოფილი იყო გორის მუნიციპალიტეტიდან როგორც ცალკე თვითმმართველი ერთეული გორი საქართველოს ერთ ერთი მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო კვანძია გორის სიახლოვეს გადის საქართველოს ორი მნიშვნელოვანი საერთაშორისო ავტომაგისტრალი ს რომელსაც თბილისიდან სენაკამდე ასევე ემთხვევა ევროპის ავტომაგისტრალი და ს გარდა ამისა გორში არის რკინიგზის სადგური რომელიც ამიერკავკასიის ცენტრალური სარკინიგზო მაგისტრალის შემადგენელი ნაწილია და ავტოსადგური საიდანაც შიდა ქართლის სხვადასხვა დასახლებულ პუნქტში დედაქალაქ თბილისში და სეზონურად აჭარის კურორტებზე შეიძლება მოხვედრა გორის მოსახლეობის რაოდენობა ასე იცვლებოდა წელი წელი ათასი წელი ათასი წელი ათასი წელი ათასი ამჟამად მოსახლეობა ათასს შეადგენს წ გორის ღირსშესანიშნაობათა შორისაა გორის შემოგარენში მდებარეობს ბალნეოლოგიური კურორტი გორიჯვარი კლდეში ნაკვეთი ქალაქი უფლისციხე და საუკუნის ნახევრის ჯვარ გუმბათოვანი ტაძარი ატენის სიონი გუდაუთა ქალაქი საქართველოში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გუდაუთის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს შავიზღვისპირა დაბლობზე მდინარე გუდოუს შესართავთან სოხუმიდან კმ ში ქალაქად გამოცხადდა წელს მოსახლეობა ათასი წ გუდაუთაში არის ცხუმ აფხაზეთის ეპარქიის რეზიდენცია გუდაუთაში ბომბორის აეროდრომზე საბჭოთა პერიოდში განთავსებული იყო საბჭოთა საჰაერო თავდაცვის ძალების ბაზა საიდანაც ცივი ომის პერიოდში სამხედრო ავიაციის ე ან ე დივიზიების სუ ტიპის ავიამოიერიშეები დაფრინავდა ეს დივიზია ემორჩილებოდა ბაქოს საჰაერო თავდაცვის არმიას მე არმია აფხაზეთის კონფლიქტის პერიოდში გუდაუთა იყო აფხაზ სეპარატისტთა წინააღმდეგობის ცენტრი საქართველოს მთავრობის ძალებთან ბრძოლისას წლებში საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ბომბორას ავიაბაზა რუსეთის ე სამხედრო ბაზად გადაკეთდა შემდეგ კი მე დამოუკიდებელ სამშვიდობო საჰაერო დივიზიის ბაზად ეს ქვედანაყოფი პირდაპირ ემორჩილებოდა რუსეთის გენერალურ შტაბს საარტილერიო სისტემა ეს ბაზა ერთ ერთ უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებდა აფხაზეთის კონფლიქტში ქართული მხარისა და მრავალი დასავლეთი დამოუკიდებელი დამკვირვებლის მტკიცებით გუდაუთის ბაზა მთავარი სამხედრო მხარდაჭერა იყო აფხაზი სეპარატისტებისთვის წლებში წლის სექტემბერში საქართველო იძულებული გახდა ლეგიტიმური სტატუსი მიენიჭებინა რუსეთისთვის ამ ბაზის ლიზინგზე გუდაუთის ბაზა დღემდე რჩება რუსეთ საქართველოს ურთიერთობების ერთ ერთ ძირითად პრობლემად მდინარის თავი მდებარეობის მიმანიშნებელი ბოლოსართი გურჯაანი ქალაქი საქართველოში გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს ალაზნის ველზე ბაკურციხე თელავის საავტომობილო გზაზე ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე თბილისიდან კმ ქალაქად გამოცხადდა წელს მოსახლეობა წლის მონაცემებით გურჯაანი სარკინიგზო კვანძია აქ თბილის თელავის რკინიგზის ხაზს გამოეყოფა წნორის მიმართულებით მიმავალი განშტოება აქ არის ღვინის საკონსერვო კვების მრეწველობის საწარმოები თეატრი მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი ნ ვაჩნაძის სახლ მუზეუმი გურჯაანის სიახლოვეს არის სამკურნალო ტალახების კურორტი ახტალა გურჯაანის ყველაწმინდის სამნავიანი ბაზილიკა სს გურჯაანში არის საგარეჯოსა და გურჯაანის ეპარქიის კათედრა და რეზიდენცია ქალაქში მოქმედებდა საბაგირო გზა რომელიც ცენტრალურ პარკში ადიოდა ამჟამად უმოქმედოა ინფრასტრუქტურა შენარჩუნებულია არქეოლოგიური გათხრები მოწმობს რომ გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია უხსოვარი დროიდან ყოფილა დასახლებული წელს აქ აღმოჩენელია ქვის ხანის ადამიანის სადგომი მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მჭიდროდ ყოფილა დასახლებული როგორც ბრინჯაოს ისე ანტიკურ და ფეოდალურ ხანაში ისტორიული დასახლება მრავალი ბრძოლის მოწმეა განსაკუთრებით აღსანიშნავია კახეთის წლის გლეხთა აჯანყება რომელიც მიმართული იყო რუსეთის თვითმპყრობლური პოლიტიკის წინააღმდეგ გადამწყვეტი ბრძოლა აჯანყებულებსა და მეფის ჯარებს შორის სოფელ ჩუმლაყში ე წ ფაფრისხევის მინდორზე მოხდა გლეხი უთანასწორო ბრძოლაში დამარცხდა კახეთის რეგიონში გურჯაანი ორ დასახლებულ პუნქტს ეწოდება ქალაქსა და სოფელს და ისინი ერთმანეთის გვერდითაა დედოფლისწყარო წლებში წითელწყარო მანამდე ცარსკიე კოლოდცი ქალაქი წლიდან აღმოსავლეთ საქართველოში დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს შირაქის ვაკეზე ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე თბილისი დედოფლისწყაროს სარკინიგზო ხაზის საბოლოო პუნქტი თბილისიდან რკინიგზით კმილომეტრითაა დაშორებული დედოფლისწაროში ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურა იანვარში ივლისში აბსოლუტური მინიმალური ტემპერატურა აბსოლუტურ მაქსიმალური ნალექები მმ წელიწადში ქალაქში არის სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გადამამუშავებელი სამშენებლო და საყოფაცხოვრებო მომსახურეობის საწარმოები ჯანდაცვის სკოლამდელი დაწესებულებები საჯარო სკოლები კულტურის დაწესებულებები სახელოვნებო სკოლა ცენტრალური ბიბლიოთეკა სპორტის განვითარების ცენტრი სპორტული კლუბი ჩემპიონი კულტურისა და დასვენების პარკი ნ ფიროსმანის სახელობის სკვერი სადაც წელს დაიდგა მხატვრის ძეგლი მოქანდაკე კ ბაკურაძე და გ ქაჯაია არქიტექტორი ვ მჭედლიშვილი მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი რომელიც დაარსდა წელს იგი განთავსებულია საუკუნეში აგებულ შენობაში მუზეუმში დაცულია მდე ექსპონატი მათ შორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილი არტეფაქტები ეთნოგრაფიული მასალა სკულპტუტული და გრაფიკული ნაწარმოებები პლაკატები ჭედური ხელოვნების ნიმუშები საუკუნის ქართველ მხატვართა ფერწერული ნამუშევრები დედოფლისწყაროდან რამდენიმე კილომეტრში მდებარეობს შუა საუკუნეების ციხე ქალაქი ხორნაბუჯი რომელიც წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნეში როდესაც აქ მეფე ვახტანგ გორგასალმა საეპისკოპოსო კათედრალი დააარსა იგი საქართველოს ერთ ერთ უძველეს და ულამაზეს ციხე ქალაქს წარმოადგენს თვითონ ციხის მთავარი ციტადელი მიუვალ კლდეზეა გაშენებული საიდანაც ულამაზესი ხედები იშლება ქალაქის ტერიორიაზე მდებარეობს არაერთი არქიტექტურული და არქოლოგიური ძეგლი დმანისი წლის მარტამდე ბაშკიჩეთი ქალაქი საქართველოში დმანისის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი დმანისში არის დმანისისა და აგარაკ ტაშირის ეპარქიის კათედრა და რეზიდენცია მოსახლეობა ადამიანი დმანისი იყო შუა საუკუნეების საქართველოს მსხვილი სტრატეგიული და ეკონომიკური ცენტრი მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ მთიანეთში დმანისის ვულკანურ პლატოზე მდინარე მაშავერის ორივე ნაპირზე ზღვის დონიდან მ თბილისიდან კმ კაზრეთის რკინიგზის სადგურიდან კმ მანძილზე დმანისში ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა არის იანვრისა ივლისის ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობაა მმ დმანისის ტერიტორია დასახლებული იყო ადრე ბრინჯაოს ხანიდან საუკუნეებში დმანისი მცირე დასახლება იყო სადაც დმანისის საეპისკოპოსოს კათედრალი მდებარეობდა როგორც ქალაქი წყაროებში პირველად საუკუნეში იხსენიება ამ დროს მას არაბები ფლობდნენ ს ის იან წლებიდან სელჩუკთა ხელშია წელს დავით აღმაშენებელმა გაათავისუფლა შემდგომ მცირე ხნით კვლავ მტრის ხელში იყო წელს დმანისი აიღო დემეტრე მა რის შემდეგაც უშუალოდ მეფის ხელისუფლებას ექვემდებარებოდა დმანისი განსაკუთრებით დაწინაურდა სს ში გაჩაღდა ვაჭრობა და ხელოსნობა გადიოდა წინა აზიისკენ მიმავალი საქარავნო გზა ქალაქში მოქმედებდა ზარაფხანა საუკუნის ბოლოს დმანისი დაარბიეს თემურ ლენგის ხოლო წელს იაკუბ ყაენის ჯარებმა ს დან ქალაქი დაცემის გზაზე იყო მოიშალა ეკონომიური ცხოვრება საუკუნის ბოლოს დმანისი მცირე ხნით დაიკავა ოსმალეთის იმპერიამ ხოლო საუკუნის დასაწყისში სპარსეთმა საუკუნეში საბოლოოდ გაპარტახდა და გაუკაცრიელდა საუკუნეში რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში გაჩნდა სოფელის დასახელება ბაშკიჩეთი რომელიც დაფიქსირებულია წლის რუსეთის იმპერიის ერთვერსიან რუკაზე წლიდან გახდა რაიონული ცენტრი წელს კვლავ ეწოდა დმანისი დმანისის სადაბო საბჭოში შედიოდა სოფლები დალარი იაყუბლო კამარლო ქარიანი შახმარლო მოქმედებდა მეცხოველეობის მეურნეობა ყველ კარაქის ქარხანა სამკერვალო ფაბრიკა სხვადასხვა წვრილი საწარმოები ქალაქად გამოცხადდა წელს გათხრები დმანისის ნანგრევებში დაიწყო წელს ხელმძღვანელები ლ მუსხელიშვილი ვ ჯაფარიძე გათხრების შედეგად გამოვლინდა ქალაქის ჭიშკარი მოკირწყლული ქუჩები მდინარეზე გადასასვლელი გვირაბი ნასახლარები სამეთუნეო ზეთსახდელი და სხვა სახელოსნოები ქულბაქები ბეღელი მარნები აბანოები მინარეთიანი მეჩეთისა და მედრესეს ნაშთები დიდი რაოდენობითაა აღმოჩენილი განსაკუთრებით კი საუკუნეების ადგილობრივი კერამიკა საუკუნის მონეტები უმეტესად ქართული შრომისა და საბრძოლო იარაღი საუკუნის ოქროს და ვერცხლის სამკაულის განძი შუასაუკუნეების სარდაფებს ქვეშ არქეოლოგებმა იპოვეს ცხოველთა ძვლები რომელთა შორის ქართველმა პალეონტოლოგმა პროფ ა ვეკუამ ამოიცნო აწ გადაშენებული რინოსი წელს ეს სახეობა დამახასიათებელი იყო ადრეული პლეისტოცენური ეპოქისთვის წელს პირველი ქვის იარაღები იპოვეს მას შემდეგ ქართველი მეცნიერები დმანისის პლეისტოცენური დეპოზიტების გათხრებს აწარმოებდნენ დმანისში და წელს მათ შეუერთდნენ გერმანელი არქეოლოგები რომიშ გერმანიშეს ცენტრალმუზეუმიდან დმანისის სამუშაოები შემდეგ უფრო გაფართოვდა და საერთაშორისო კვლევის პროექტის ხასიათი მიიღო საქართველოს მეცნიერებათა აკედემიის ხელმძღვანელობით გერმანიის აშშ ის საფრანგეთისა და ესპანეთის კოლეგების მონაწილეობით და წელს დმანისის რეგიონში გათხრების შედეგად ნაპოვნი იქნა ჰომინიდთა თავის ქალები და ყბის ძვლები რომლის ასაკი მილიონი წლით განისაზღვრება და რომელსაც მოგვიანებით ჰომო გეორგიკუს შეარქვეს ისტორიულ ქალაქს ეჭირა დაახლოებით ჰექტარი ფართობი აღმოსავლეთით ოდნავ დამუშავებული ბაზალტის ქვით ნაგები და ნახევარწრიული ბურჯებით კონტრფორსებით გამაგრებული მაღალი გალავანი ერტყა ჩრდილოეთიდან დაცული იყო მაშავერის ხეობით რომლის სირღრმე ამ ადგილას მეტრს აღწევს ქალაქს ერთადერთი ჭიშკარი სამხრეთ დასავლეთით ჰქონდა მეტრი სიგანის ქუჩები ქვის დიდი ფილებით იყო მოფენილი ქალაქში კოშკებიანი გალავნით გამაგრებული შიდა ციხის ქვემოთ დგას სამკლესიანი ბაზილიკა ე წ დმანისის სიონი ს რომლისთვისაც საუკუნის მეოთხედში მდიდრულად მოჩუქურთმებული კარიბჭე მიუშენებიათ აქვეა გვიანდელი ფეოდალური ხანის ეკლესია და სამრეკლო დმანისის ყველა საცხოვრებელი შენობა აგებულია ცუდად დამუშავებული ბაზალტის ქვით შენობები შიგნით შელესილი იყო შეძლებულთა სახლებში კედლები მწვანე ფერის შორენკეცებით იყო შემოსილი სამოქალაქო დანიშნულების შენობათაგან აღსანიშნავია შეისრულ ტრომპებზე დაყრდნობილი გუმბათით გადახურული ციხის აბანო თბილისში არსებობს დმანისის ქუჩა დუშეთი ქალაქი საქართველოში დუშეთის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქში არის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები თეატრი მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი დუშეთის გეოფიზიკური ობსერვატორია დუშეთში არის წილკნის ეპარქიის რეზიდენცია მდებარეობს დუშეთის ქვაბულში მდინარე დუშეთისხევის ორივე ნაპირზე რკინიგზის სადგურ მცხეთიდან კმ მანძილზე თბილისიდან კმ ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე დუშეთში ზომიერად ნოტიო ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული სშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის საშუალო ტემპეატურაა ივლისისა ნალექები მმ წელიწადში დუშეთის ტერიტორიაზე გათხრილი სამაროვანები ადასტურებს რომ ადამიანს აქ ჯერ კიდევ ადრინდელ ანტიკურ ხანაში უცხოვრია წყაროებში პირველად წელს იხსენიება საუკუნეში დუშეთი არაგვის ერისთავთა რეზიდენცია იყო აქ იდგა ნუგზარ არაგვის ერისთავის სასახლე არაგვის ერისთავთა კარზე დამკვიდრდა მნიშვნელოვანი კულტურული და ლიტერატურული ტრადიციები ამ ტრადიციებზე აღიზარდა არაერთი ქართველი მწიგნობარი მათ შორის კვიპრიანე სამთავნელი სს ოთარ ერისთავი ს მიტროფანე ნინოწმინდელი კალიგრაფები იოსებ და სოფრონიოს ერისთავები იოანე ოსეშვილი და სხვ წელს ქართლის მეფე როსტომმა არაგვის საერისთავოს დასამორჩილებლად მოწყობილი ლაშქრობის დროს დუშეთი გადაწვა წელს დუშეთი კვლავ დაარბია ქართლის მეფე გიორგი მ დუშეთში შემორჩენილია წმინდა გიორგის ეკლესია სს ფრესკული მოხატულობით ე წ მოხელის დარბაზი ს და ჭილაშვილების ციხე დარბაზი წწ ვალე ქალაქი ახალციხის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს მდინარე ფოცხოვისწყლის მარჯვენა ნაპირზე ერუშეთის ქედის სუსტად დახრილ ჩრდილოეთ კალთაზე ზღვის დონიდან მ ახალციხიდან კმ რკინიგზით უკავშირდება ხაშურს ამჟამად რკინიგზის სადგური არ ფუნქციონირებს ვალეში მთიანეთის სტეპის ჰავაა იცის ცივი მცირეთოვლიანი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურა იანვარში ივლისი ნალექები მმ წელიწადში ვალე როგორც ქალაქი წარმოიქმნა მურა ნახშირის მოპოვებასთან დაკავშირებით წელს მიენიჭა დაბის სტატუსი ქალაქის სტატუსი მიენიჭა წელს დაბალი ტექნიკურ ეკონომიკური მაჩვენებლების გამო ნახშირის მოპოვება წლიდან შემცირდა საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა ელექტროძრავების ქარხანა საშენ მასალათა საწარმოები ამჟამად მოსახლეობა ჩაბმულია სასოფლო სამეურნეო შრომაში ვალეში არის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი ღვთისმშობლის ეკლესია სს ახლანდელი ნაგებობა სამნავიანი ბაზილიკაა ს თავდაპირველად კი გუმბათოვანი ტაძარი ყოფილა საუკუნის უკანასკნელი მეოთხედი ფასადზე შემორჩენილია პირვანდელი ტაძრის საკმაოდ მდიდრული დეკორი კარ სარკმლის მორთულობა კარნიზები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რელიეფური ქანდაკების ნიმუშები აღმოსავლეთ ცენტრალური სარკმლის კომპოზიცია საერო პირთა ფიგურები სამხრეთ ფასადზე დასავლეთი კარის ტიმპანის ცხენოსანთა გამოსახულებანი და სხვა სამრეკლო შენობის სახურავის კეხზე ან საუკუნეებში უნდა იყოს დადგმული ვანი ქალაქი საქართველოში იმერეთის მხარეში ვანის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მთავარი ღირსშესანიშნაობაა ანტიკური ნაქალაქარი რომელიც წლის ოქტომბრიდან შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაში ქალაქში არის ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები საფეხბურთო კლუბი სულორი სახელწოდება ვანი აკადემიკოს ოთარ ლორთქიფანიძის განმარტებით ძველ ქართულად ნიშნავდა სახლს სადგურს დაბას საცხოვრებელს ვანი მდებარეობს იმერეთის დაბლობზე მდინარე სულორის რიონის მარცხენა შენაკადი ნაპირას ზღვის დონიდან მ რკინიგზის სადგურ სამტრედიიდან კმ ზე რეგიონის ცენტრ ქუთაისიდან კმ ზე უახლოეს აეროპორტ კოპიტნარიდან კმ ზე უახლოეს პორტ ფოთიდან კმ ზე ანტიკურ ხანაში აქ მდებარეობდა ძველი კოლხეთის ერთ ერთი მნიშვნელოვანი ქალაქი რომელმაც აყვავებას მიაღწია ძვ წ სს ში ვანში ქალაქური ტიპის დასახლება განვითარდა იმ უძველეს დასახლებათა საფუძველზე რომელთა ნაშთები ახლა მრავლადაა ფიქსირებული ვანსა და მის ირგვლივ მდებარე ტერიტორიაზე კეჭინარა ციხესულორი გორა ბაგინეთი ინაშაური სულორი ძულუხი ბუღნარა ბზვანი აგრეთვე მის აღმოსავლეთითაც ფერსათი ზეკარი ბაღდათი ვანის ნაქალაქარზე მოპოვებული ჯერჯერობით უძველესი არქეოლოგიური მასალა ძვ წ საუკუნეებით თარიღდება და კერამიკული ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი ძველი ანტიკური ხანის ვანის ნაქალაქარი განლაგებულია ქ ვანის მიმდებარედ არსებულ ბორცვზე და მოიცავს დაახლოებით ჰექტარ ფართობს აღნიშნულ გორაკს ირგვლივ გაბატონებული მდგომარეობა უკავია აქედან კარგად მოჩანს რიონის დაბლობი ქალაქი ქუთაისი და კავკასიონის მთები აქედან შეიძლებოდა მარჯვედ ედევნებინათ თვალყური ვანზე გამავალი დიდი სავაჭრო გზისათვისაც რომელიც ინდოეთიდან მიემართებოდა კასპიის ზღვამდე ხოლო შემდეგ ამიერკავკასიის ქვეყნებზე გავლით აღწევდა შავ ზღვამდე აქ არა მარტო სატრანსპორტო გზები იყო არამედ ისეთიც როგორიც სამხრეთ საქართველოდან კერძოდ კი მესხეთიდან გურიისაკენ მიემართებოდა ვანის ქალაქობის პერიოდში უმთავრესი ეტაპი გამოიყოფა პირველი ეტაპი წარმოდგენილია ხის საკულტო და საცხოვრებელი ნაგებობებით კლდოვან დედაქანში ამოკვეთილი სამსხვერპლოებით მრავალფეროვანი კერამიკული მასალის შემცველი კულტურული ფენებით და მდიდრული სამარხებით ჭედური გამოსახულებებით მორთული დიადემები ცვარათი შემკული ნაირსახოვანი საყურეები და სასაფეთქლეები ცხოველთა სკულპტურულგამოსახულებიანი სამაჯურები თასი ჰერალდიკური გამოსახულებანი ყელსაბამები და სხვა აგრეთვე ვერცხლის სამკაული ბრინჯაოსა და თიხის ჭურჭელი სამარხებსა და კულტურულ ფენებში ნაპოვნი იმპორტული თიხისა შავფიგურიანი წითელფიგურიანი შავლაქიანი და ლითონის ჭურჭელი პატერა ოინოხოია კილიკები არიბალოსი მოწმობს ცხოველ სავაჭრო ეკონომიკურ და კულტურულ ურთიერთობას ბერძნულ სამყაროსთან იმ დროს ძვ წ სს ვანი წარმოადგენდა კოლხეთის სამეფოს ერთ ერთი პოლიტიკურ ადმინისტრაციული ერთეულის სკეპტუხიის ცენტრს და მმართველი ზედაფენის რეზიდენციას ძვ წ საუკუნიდან იწყება ახალი ეტაპი ვანის ძველი ქალაქის ისტორიაში იგი ხდება დიდი სატაძრო ცენტრი ამ პერიოდს განეკუთვნება გათხრების შედეგად აღმოჩენილი ძვ წ საუკუნის გალავნის კედელი კარიბჭის ხუროთმოძღვრული კომპლექსი კონტრფორსებიანი ნაგებობა მრგვალი ტაძარი შვიდსაფეხურიანი საკურთხეველი და სხვა საკულტო და საზოგადოებრივი შენობები რომელთა გათხრისას ნაპოვნი მონუმენტური ლომის თავის ქანდაკებანი საკურთევლები ქალ ღვთაების ჰორელიეფური გამოსახულებებით შემკული სვეტის თავი ტერაკოტული და ბრინჯაოს მცირე ზომის ქანდაკებანი და ნიღბები აგრეთვე ადგილობრივი და ბერძნული კერამიკა ძველი ქალაქი განადგურდა ძვ წ საუკუნის შუა წლებში ვანს როგორც უდიდესი არქეოლოგიური აღმოჩენების პოტენციურ წყაროს ჯერ კიდევ საუკუნეში მიაქციეს ყურადღება წლებში საქართველოსა და კავკასიაში მოგზაურობდა ფრანგი ქართველოლოგი აკადემიკოსი მარი ბროსე ქუთაისში ყოფნისას საპატიო სტუმრისათვის მიურთმევიათ მამაკაცის თავის ქანდაკება რომელიც საჩინოს ერთ ერთ საფლავში ყოფილა ნაპოვნი ქანდაკების ადგილმდებარეობა ამჟამად უცნობია მარი ბროსეს აღწერით ქანდაკება იყო მამაკაცის ბიუსტი მხრების დასაწყისამდე თმიანი და წვერიანი არწივისებრი დიდი ცხვირითა და სარდონიკული სიცილით ხოლო წელს ქართული გაზეთი დროება წერდა აქ ისე წვიმა არ მოვა რომ არ ჩამოიტანოს გორიდან ნიაღვარმა ხან ოქროები ხან ოქროს ძეწკვები ხან ბეჭდები ხან რა და ხან რა ნივთეულობა დიდი სიმდიდრე უნდა იყოს ამ გორაზე სწორედ ამ სტატიის შემდეგ დაინტერესდა ექვთიმე თაყაიშვილი ვანით და წელს დაიწყო პირველი არქეოლოგიური გათხრები რომელმაც სისტემატიური ხასიათი წლიდან მიიღო ვანის ტერიტორიაზე შემორჩენილია გვიანი შუასაუკუნეების ციხის ნანგრევები საჩინოს ციხე მშვიდობის გორაზე და მეორე სებეკას ციხე საავადმყოფოს ახლოს მომაღლო ბორცვზე აქვე შეიმჩნევა მცირე ზომის ეკლესიის ნანგრევები ჩიჯავაძეების კარის ეკლესიის ქალაქ ვანში არის ვანისა და ბაღდათის ეპარქიის რეზიდენცია ეპარქია მოიცავს ვანისა და ბაღდათის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიებს ეპარქიის შემადგენლობაში შედის მოქმედი ეკლესია ეპარქია იყოფა ვანისა და ბაღდათის ოლქებად ეპარქიის მმართველია მთავარეპისკოპოსი ანტონი მარკოზ ბულუხია ვანის ოლქის მთავარხუცესია დეკანოზი პეტრე ვალერიან გიორგაძე ვანში მოქმედებს სახალხო თეატრი მისი ისტორია იწყება მეოცე საუკუნის ათიანი წლებიდან დაიწყო წარმოდგენები ძირითადად საცხოვრებელი სახლების აივნებზე იმართებოდა წლამდე მანამ სანამ არ დაარსდა გლეხთა სახლი დღევანდელი თეატრის დარბაზი გათვალისწინებულია მაყურებელზე აქვს ოთხი სარეპეტიციო და ორი საგრიმიორო ოთახი თეატრი მონაწილეობს სხვადასხვა თეატრალურ ფესტივალებსა და კონკურსებში ხოლო და წლებში ვანი თავად მასპინძლობდა იმერეთისა და რესპუბლიკურ ფესტივალებს ყოველი წლის ივნისს ვანში ტრადიციულად აღინიშნება სახალხო დღესასწაული ვანელობა ამ დღეს სხვადასხვა სფეროში მოღვაწე ადამიანებს ენიჭებათ საპატიო ვანელის წოდება წელს ეს თარიღი სიმბოლურად დაემთხვა ვანის ცენტრში წმინდა ნინოს მშობლების ზაბულონისა და სოსანას სახელობის ტაძრის გახსნას ვანის არქეოლოგიური მუზეუმი წლის სექტემბერს დაფუძნდა ვანის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხელმძღვანელის აკადემიკოს ოთარ ლორთქიფანიძის ინიციატივით მუზეუმის გახსნას დაემთხვა შავიზღვისპირეთის პრობლემებისადმი მიძღვნილი მსოფლიო არქეოლოგთა საერთაშორისო სიმპოზიუმი რომელიც ტარდება ყოველ მესამე წელს მუზეუმში განთავსებულია სხდომათა დარბაზი ბიბლიოთეკები სარესტავრაციო და ფონდების განყოფილებები სწორედ ოთარ ლორთქიფანიძის უდიდესი ღვაწლის გამო რომელიც მან ვანის ნაქალაქარს და საერთოდ ქართულ არქეოლოგიას შეალია ვანის არქეოლოგიური მუზეუმი დღეს მის სახელს ატარებს ვანის არქეოლოგიურ მუზეუმში ინახება წლიდან ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მოპოვებული მასალის უმეტესობა ვანში აღმოჩენილი მდიდრული სამარხების ინვენტარის საფუძველზე წელს მუზეუმში გაიხსნა ოქროს ფონდი რომელშიც ინახება ოქრომჭედლობის უნიკალური ნიმუშები ვანის ნაქალაქარიდან ვანის არქეოლოგიური მუზეუმის სტაციონარული ექსპოზიცია ასახავს ვანის ტერიტორიაზე არსებული კულტურის განვითარების პერიოდს ძვ წ ს დან ს ის ჩათვლით ბრინჯაოს ქანდაკებები მათი ცალკეული ფრაგმენტები ოქროს ვერცხლისა და ბრინჯაოს ნაკეთობანი ნუმიზმატიკის ნიმუშები და სხვ მუზეუმის მისამართია გორგასლის ქ ვანში ასევე არის სახვითი ხელოვნების მუზეუმი მის სოლომონ ს ქ იხილეთ აგრეთვე ვანის მუნიციპალიტეტში დაბადებული გამოჩენილი პიროვნებები ზესტაფონი ქალაქი დასავლეთ საქართველოში ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი წლამდე ეწოდებოდა ყვირილა წყაროებში პირველად მოიხსენიება საუკუნის იან წლებში სახელწოდება ზესტაფონი გადმოცემის თანახმად მომდინარეობს მდ ყვირილაზე არსებული ზედა ფონისაგან საუკუნის იან წლებში აქ იყო კაზაკთა ჯარის პოსტი ყვირილის პოსტი და დასახლებასაც ყვირილა დაერქვა წელს ფოთი თბილისის რკინიგზის გაყვანის შემდეგ აქ ვაგზლის შენობა ააშენეს იმატა მოსახლეობამ წელს აქ გაიმართა ზესტაფონის კრება რომლითაც მოხდა მესამე დასის დაფუძნება პირველი რესპუბლიკის დროს ქალაქი მცირე ხნით ატარებდა რევოლუციონე ვალიკო ჯუღელის სახელს წლის იანვარში ყვირილას ოფიციალურად ეწოდა ზესტაფონი ქალაქად გამოცხადდა წელს ზესტაფონის ზრდა დაკავშირებულია ფეროშენადნობთა ქარხანასთან რომელიც წლიდან ამოქმედდა საწარმოს ამუშავებამ ქალაქი აქცია საქართველოს ერთ ერთ ინდუსტრიულ ცენტრად საბჭოთა პერიოდში ასევე მოქმედებდა ელექტროტექნიკის ქარხანა საქკაბელი ხილწვენების და ღვინის ქარხნები სამკერვალო და სხვა სამრეწველო საწარმოები და წლებში შედგა ქალაქის განაშენიანების გეგმები აშენდა მრავალსართულიანი საცხოვრებელი სახლები საზოგადოებრივი შენობები და სხვა მდებარეობს კოლხეთის დაბლობის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში მდინარე ყვირილის ორივე ნაპირზე იქ სადაც დაბლობი გორაკ ბორცვებში გადადის ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე თბილისიდან კმ რკინიგზით ზესტაფონში ზღვის სუბტროპიკული ნოტიო ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და შედარებით ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის საშუალო ტემპერატურაა აგვისტოსი ნალექები მმ წელიწადში ზესტაფონი რამდენიმე უბნად იყოფა ლეგენდის თანახმად ზესტაფონის მიდამოები ტყეებითა და ჭაობებით იყო დაფარული მოსახლეობა სახლების მშენებლობისას სახურავისთვის ყავარს აკეთებდა შესაბამისად ერთ ერთ უბანს საყავრია შეარქვეს ქალაქში რამდენიმე სარეკრეაციო ადგილია მათ შორის ვარინკა მაჭავარიანი წერეთლის სახელობის სკვერი ირინეს პარკი და სხვ მოსახლეობა ადამიანი წ ზესტაფონში არის სამრეწველო საწარმოები აღსანიშნავია ფეროშენადნობთა ქარხანა ქალაქში გადის საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს და გომი საჩხერე ჭიათურის საავტომობილო გზა ქალაქში არის რკინიგზის სადგური დ გადის საქართველოს რკინიგზის მაგისტრალი და ჭიათურა საჩხერის განშტოება მდინარე ყვირილაზე აგებულია კაშხალი ქალაქში არის ჯანდაცვის დაწესებულებები მათ შორის რამდენიმე სტომატოლოგიური კაბინეტი საავადმყოფო ბავშვთა პოლიკლინიკა სამშობიარო სახლი ფსიქონევროლოგიური დერმატო ვენეროლოგიური და ტუბდისპანსერები საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რაიონული ცენტრი სადეზინფექციო განყოფილება თერაპიული კაბინეტი ზესტაფონში არის ზესტაფონის რაიონული სასამართლო რომლის იურისდიქცია ვრცელდება ზესტაფონის თერჯოლისა და ხარაგაულის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე ქალაქში არის სოხუმის პროფესორ აკაკი ჩხარტიშვილის სახელობის ეკონომიკურ ჰუმანიტარულ უნივერსიტეტი საჯარო სკოლა კერძო სკოლა და საჯარო ბაღი ქალაქში მოქმედებს თეატრი და მუზეუმი ზესტაფონის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი დაარსდა წელს მასში დაცულია ექსპონატი ქვის ბრინჯაოს და რკინის ხანის მასალა სამკაული ნუმიზმატიკა კერამიკული ნაწარმის ნიმუშები ს ის ჯაჭვის პერანგი შუა საუკუნეების საყოფაცხოვრებო ნივთები ადგილობრივ მხატვართა მიერ შესრულებული სახვითი ხელოვნების ნიმუშები ს ის წერილობითი დოკუმენტები და ფოტომასალა ზესტაფონში ასევე არის ეროვნული გალერეის ფილიალი ზესტაფონის სურათების გალერეა ქალაქს ჰყავს საფეხბურთო კლუბი ზესტაფონი მისი საშინაო არენაა დავით აბაშიძის სტადიონი ზესტაფონი რეგულარულად ასპარეზობდა საქართველოს საფეხბურთო ჩემპიონატის უმაღლეს ლიგაში არის საქართველოს ორგზის ჩემპიონი და წლებში და მოპოვებული აქვს საქართველოს თასი ზესტაფონში არის მარგვეთისა და უბისის ეპარქიის კათედრა და რეზიდენცია ქალაქში არის მართლმადიდებლური ტაძარი წმინდა გიორგის წმინდა ნინოს წმინდა იოანესა და ღვთისმშობლის სახელობის ქალაქში დაიბადნენ თელავი ქალაქი საქართველოში კახეთის მხარისა და თელავის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მოსახლეობა წ ადამიანი მდებარეობს გომბორის ქედის ჩრდილო აღმოსავლეთი კალთის ძირას და ალაზნის ვაკეზე ზღვის დონიდან მეტრზე თბილისიდან დაშორებულია კმ ით ჰავა ზომიერად ნოტიოა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრისა ხოლო აგვისტოსი ნალექები მმ წელიდადში ახლანდელი თელავის ტერიტორიაზე პირველი დასახლება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანაში გაჩნდა ელინისტურ ხანაში განვითარდა ხოლო გვიანდელ ანტიკურ ხანაში მის ბაზაზე წარმოიქმნა ქალაქის ტიპის დასახლება პირველად მოხსენიებულია ძველი ბერძენი გეოგრაფის პტოლემეს ს გეოგრაფიაში ს ფორმით ქართულ წყაროებში გვხვდება საუკუნიდან როდესაც კვირიკე მ გააერთიანა კახეთ ჰერეთის სამეფო მიიღო მეფის ტიტული და დედაქალაქი თელავში დააფუძნა საუკუნეში იგი საქართველოს ერთ ერთი მნიშვნელოვანი ქალაქი იყო განვითარებული ვაჭრობითა და ხელოსნობით თელავზე გადიოდა სავაჭრო საქარავნო გზები საუკუნის ნახევრიდან მონღოლთა ლაშქრობების შემდეგ მისი მნიშვნელობა დაეცა შემდგომში იგი მონღოლი მოხელის სადუნ მანკაბერდელის საკუთრება გახდა საუკუნეებში თელავი ისევ დაწინაურდა საუკუნეში ქალაქის შემდგომი განვითარება შეაფერხა ირანის შაჰის აბას ის ლაშქრობებმა საუკუნის ნახევარში კახეთის მეფე არჩილ მ თავისი რეზიდენცია გრემიდან თელავში გადმოიტანა ამ პერიოდიდან თელავი მწიგნობრობის კერად იქცა აქ სხვადასხვა დროს მოღვაწეობდნენ არჩილ დავით მამყული ხანი თეიმურაზ საიათნოვა და სხვა საუკუნის შუა პერიოდიდან თელავი ითავსებდა ციხე გალავნის ფუნქციას ლეკებისგან თავდასაცავად გვიანფეოდალურ ხანაში თელავი აღმოსავლეთ საქართველოში თავისი მნიშვნელობითა და მოსახლეობის რაოდენობით ტფილისის მოსახლე შემდეგ მეორე ქალაქი იყო წელს მისი მოსახლება აღწევდა მაშინ როდესაც მესამე ქალაქში გორში ადამიანი ცხოვრობდა საუკუნის ნახევარში თელავი ფეოდალური ტიპის ქალაქი იყო მის არქიტექტურას განსაზღვრავდა ოთხი ნაგებობა ძველი გალავანი ბატონის ციხე ყორჩიბაშვილებისა და ვახვახიშვილების ციხეები წელს ააგეს კარის ახალი ეკლესია ხოლო წელს საზარბაზნე ბურჯი თეიმურაზ ისა და ერეკლე ის ოჯახში დამკვიდრებულ ლიტერატურულ ტრადიციებზე აღიზარდა ქართველ ბატონიშვილთა მთელი თაობა წელს თელავში დაარსდა საფილოსოფოსო საღვთისმეტყველო სკოლა რომელიც წელს თელავის სემინარიად გადაკეთდა აქ საგანმანათლებლო და შემოქმედებით საქმიანობას ეწეოდნენ ფილიპე ყაითმაზაშვილი გაიოზ რექტორი დავით რექტორი და სხვა თელავის სემინარიამ წლამდე იარსება ქართლ კახეთის სამეფოს რუსეთის იმპერიასთან შეერთების შემდეგ თელავი ახალი ადმინისტრაციულ ტერიტორიული ერთეულის თელავის მაზრის ცენტრი გახდა და ქალაქის სტატუსი მიიღო წელს დიუბუა დე მონპერეს ცნობით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა ადამიანს საუკუნეში დაიწყო თელავის სხვა ქალაქებთან დამაკავშირებელი გზების მშენებლობები წლებში შენდებოდა ტფილისი ვაზიანი გომბორი თელავის გზა წელს დაიწყო თელავი ახმეტა თიანეთის და თელავი გურჯაანი ანაგას გზების მშენებლობები წლებში აშენდა თელავი ლაგოდეხის გზა წელს თელავის მოახლეობა შეადგენდა ადამიანს წელს თელავმა საქალაქო თვითმმართველობის უფლება მიიღო საუკუნის მეორე ნახევარში თელავში გაცხოველებული მშენებლობა დაიწყო შეიქმნა ხელოსანთა სავაჭორებით მჭიდროდ განაშენიანებული ახალი ქუჩა ზემო ბაზარი ქალაქი გაიზარდა და გაიშალა ციხის კედლებს გარეთ ძველმა ციხეებმა დაკარგა მნიშვნელობა მოიშალა კედლები ხოლო ბურჯები შეერწყა საცხოვრებელ სახლებს საგრძნობლად გადაკეთდა ბატონის ციხის შიდა ტერიტორიაც თელავი არის მეღვინეობის რეგიონის სამრეწველო და კულტურული ცენტრი ქალაქიდან ჩრდილოეთით ორ კილომეტრში მდებარეობს თელავის აეროპორტი რომელიც ამჟამად უქმომედოა მოქმედებს საფეხბურთო კლუბი კახეთი ქალაქში არის თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი თელავის დრამატული თეატრი თელავის ცენტრალური ბიბლიოთეკა თელავის ისტორიულ ეთნოგრაფიული მუზეუმი საჯარო სკოლა რომელთაგან ყველაზე ძველია თელავის პირველი საჯარო სკოლა თელავში არის ალავერდის ეპარქიის რეზიდენცია თელავის არქეოლოგიური შესწავლა დაიწყო წლიდან ხელმძღვანელები გ ლომთათიძე ც ჩიკოიძე გაითხარა თელავის ისტორიული უბნები ზუზუმბის გორა ძველი გალავანი ღვთაების ბორცვი ბატონის ციხე ზუზუმბის გორაზე აღმოჩნდა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარი სადაც აღმოჩენილ იქნა რკინის მასრაგახსნილი შუბისპირები ბრინჯაოს რგოლები რკინის სამაჯურები თიხის ჭურჭელი და სხვა გორის ჩრდილოეთით მაწანწრის უბანში გაითხარა ძველი და ახალი წელთაღრიცხვის საუკუნეების ქვევრსამარხები ხოლო ძველ გალავანში გორიჯვრის ბორცვზე აღმოჩნდა რამდენიმე არქიტექტურული კომპლექსი მათ შორის საუკუნის კახეთის ქორეპისკოპოსთა სამეფო სახლის ნაშთი ძველ გალავანში სამხრეთ ნაწილში გამოვლინდა ადრინდელი და შუა ფეოდალური ხანის ქალაქის ხელოსანთა უბანი საცხოვრებელი ნაგებობანი მეთუნის სახელოსნო ქურა და მრავალი არქეოლოგიური მასალა კერამიკული ნაწარმო მოწმობს ადგილობრივი ხელოსნური წარმოების მაღალ დონეს ღვთაების ბორცვზე არქეოლოგიური დაზვერვის შედეგად აღმოჩნდა შუა ფეოდალური ხანის ნამოსახლარი ქვის სამარხები და ყორჩიბაშვილების გვიანდელი ფეოდალური ხანის ციხის ნანგრევები ბატონის ციხის გათხრების დროს გამოვლინდა ციხის მშენებლობის ორი ეტაპი პირველი საუკუნის მეორე ნახევარში აშენებული შესაძლოა უკავშირდებოდეს არჩილ ს ხოლო მეორე ძველ ნაგებობაზე დაშენებული გალავანი საუკუნის ნახევარს მიეკუთვნება და ერეკლე ის სახელთანაა დაკავშირებული არქეოლოგიურად შესწავლილია თეავის შემოგარენიც ფოხორაულები სოფ კურდღელაურთან არტიზანი სოფ რუისპირთან მარკაანი სოფ შალაურთან სადაც გამოვლინდა ადრინდელი შუა და გვიან ფეოდალური ხანის ხუროთმოძღვრული და არქეოლოგიური ძეგლები სამონასტრო ანსამბლი ნამოსახლარები მარანი სამარხები და სხვა ეს ნასოფლარები იყო ქალაქის მასაზრდოებელი სასოფლო სამეურნეო რაიონი თელავის არქიტექტურულ ძეგლთაგან უმთავრესია ღვთაების ეკლესია საუკუნეები რომელიც ქალაქის სილუეტის არქიტექტურულ დომინანტს წარმოადგენს შემორჩენილია საუკუნის ციხის ზღუდის ნანგრევები ე წ ძველი გალავანი ქალაქის ცენტრში შემორჩენილია კოშკისებრი შენობა საუკუნეები რომლის პირველ სართულზე სამლოცველოა ზემოთ კი თავდასაცავ შესახიზნი დამოუკიდებელი შესასვლელითა და სათოფურებით ქალაქის ცენტრში დგას ბატონის ციხე ჩოლოყაშვილი ახვლედიანის ჭავჭავაძის თეიმურაზ ბაგრატიონის კვირიკე დიდის ბარათაშვილის ნადიკვრის ქუჩებზე შემორჩენილია საუკუნეების განაშენიანება საცხოვრებელი სახლები და სახელოსნოები კასპი ქალაქი აღმოსავლეთ საქართველოში კასპის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი გაშენებულია მდინარე ლეხურის ნაპირებზე იქ სადაც მდინარე კვეთს კვერნაქის სერს და გამოდის ვაკეზე მდებარეობს ზღვის დონიდან მეტრზე თბილისიდან კილომეტრში კასპში არის რკინიგზის სადგური ქალაქად გამოცხადდა წელს წლის აღწერის მონაცემებით მოსახლეობა კაცს შეადგენს ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები კასპში შემორჩენილია ფეოდალური ხანის ეკლესიები კვირაცხოველი ღვთისმშობელი და შუბნიშანი ქალაქში დგას გიორგი სააკაძის ძეგლი მოქანდაკე მ ბერძენიშვილი არქიტ გ ჯაფარიძე და დიდ სამამულო ომში ასევე საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისთვის დაღუპულთა მემორიალი კასპის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა და მატერიალური კულტურის ძეგლები მოწმობს რომ აქ ადამიანი უწყვეტად ცხოვრობს ქვის ხანიდან დღემდე თანამედროვე ქალაქი კასპი დასახლებული ყოფილა ჯერ კიდევ ბრინჯაოს ხანაში მემატიანე ლეონტი მროველი ს ქალაქის დაარსებას მითური მცხეთოსის ძეს ეთნარქ უფლოსს მიაწერს კასპი იხსენიება უძველეს ქართულ ქალაქებთან სარკინე ურბნისი ოძრხე ერთად მოქცევაი ქართლისაის მიხედვით ძვ წ ს ში მეფე არსუკმა კასპი შეიპყრა და უფლისციხე განაგო კასპი იხსენიება ქართლის გაქრისტიანებასთან დაკავშირებითაც კასპი განსაკუთრებით საუკუნეში დაწინაურდა ქალაქს დიდი სამხედრო სტრატეგიული და კულტურული მნიშვნელობა ჰქონდა ჰყავდა საკუთარი სპასალარი და წარმოადგენდა გარკვეული სამხედრო ადმინისტრაციული ერთეულის კასპის სასპასალაროს ცენტრს კასპში იზრდებოდა ვახტანგ გორგასალის და მირანდუხტი ს ის აინ წლებში არაბთა სარდალმა მურვან ყრუმ ქალაქი ისე ააოხრა რომ მასში საბოლოოდ ჩაკვდა საქალაქო ცხოვრება და იყო ქალაქი ყრუმდე ხოლო აწ არს დაბა დიდი აღნიშნავს ვახუშტი ბაგრატიონი საქართველოს ერთიანი ფეოდალური სამეფოს არსებობის პერიოდში სს საუკუნიდან ეკუთვნოდა მსხვილ ფეოდალურ საგვარეულოს ამილახვრებს ადმინისტრაციულად კი ქართლის საერისთავოს შემადგენლობაში იყო სათავადოთა სისტემის წარმოქმნის შემდეგ ს ის ნახევარში ქართლის მეფე სიმონ მა კასპი ბარძიმ ამილახვარს ჩამოართვა და სვეტიცხოველს შესწირა საუკუნეში კასპი სოფლის ტიპის დასახლებას წარმოადგენდა კასპში და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე შემორჩენილია რამდენიმე მცირე მასშტაბის ისტორიული ძეგლი ძირითადად ბაზილიკური სტილის ეკლესიები ასევე ქალაქის ჩრდილოეთ შესასვლელში არსებული ციხე კოშკი კლდემაღალას ციხე ბაზილიკებიდან გამორჩეულია თეოდორე ტირონის ფეოდალური ხანის ტაძარი ასევე განვითარებული ფეოდალური ხანის კვირაცხოვლის ეკლესია აღსანიშნავია ასევე ქალაქის მახლობლად არსებული ქრისტიანობამდელი ხანის კლდეში გამოკვეთილი აკლდამები წლებში ქ კასპში მდინარე ლეხურის მარჯვენა ნაპირზე გათხრების შედეგად აღმოჩენილ იქნა გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანის ძვ წ სს სამაროვანი ქალაქი ძირითადად გორაკ ბორცვებზეა გაშენებული იქ სადაც მდინარე ლეხურა კვეთს კვერნაქის სერს და უერთდება მტკვარს ქალაქის დასავლეთით გაშლილი ვაკეა რომელსაც ადგილობრივად აშურიანის ველს უწოდებენ ლანტშაფტი ძირითადად სტეპური ტიპისაა ჰავა სტეპურიდან ნოტიოზე გარდამავალი იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და მშრალი ცხელი ზაფხული ჰაერის საშუალო წლის ტემპერატურა იანვარში აგვისტოში აბსოლუტური მინიმალური ტემპერატურა აბსოლუტური მაქსიმალური ნალექები მმ წელიწადში კასპის მოსახლეობის ზრდა საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყო მას შემდეგ რაც ქალაქმა შეიძინა ინდუსტრიული მნიშვნელობა ქალაქში მცხოვრებთა უმრავლესობა ეთნიკურად ქართველია ქართველების გარდა აქ ცხოვრობენ აზერბაიჯანელები ოსები სომხები რუსები უკრაინელები მცირე რაოდენობით ასირიელები და სხვა საბჭოთა პერიოდში კასპში მნიშვნელოვანი იყო რუსული და უკრაინული მოსახლეობის წილი მათი უმრავლესობა მეორე მსოფლიო ომის დროს ფრონტის ხაზიდან ევაკუაციის შედეგად დასახლდა საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ეთნიკურად სლავური მოსახლეობის დიდმა ნაწილმა კასპი დატოვა კასპი საქართველოში საშენ მასალათა წარმოების ცენტრია აქ არსებული ცემენტის წარმოება ერთ ერთი უდიდესია ამიერკავკასიაში და ძირითადია საქართველოში ამჟამად ქალაქში მოქმედებს ცემენტის სპირტის საკონსერვო საკონდიტრო ქარხნები ბლოკის გაჯის პლასტმასეულობის საამქროები და წისქვილკომბინატი საბჭოთა ეპოქაში კასპში ასევე მოქმედებდა ცემენტ შიფერის კომბინატი ელექტრო და ბლოკის ქარხნები კასპში წარმოებული პროდუქციის რეალიზაცია ხორციელდება როგორც ქვეყნის შიგნით ისე საზღვარგარეთის ქვეყნებში კასპის ეკონომიკურ პოტენციალს ზრდის ასევე ის ფაქტი რომ ქალაქის ტერიტორიაზე გადის ცენტრალური სარკინიგზო მაგისტრალი ასევე ქალაქის მახლობლადაა ქვეყნის მთავარი საავტომობილო გზა ს ამ ყველაფრის გათვალისწინებით კასპი მოხერხებულად უკავშირდება სხვა ეკონომიკურ ცენტრებს ქალაქში მსხვილ საწარმოებთან ერთად არსებობს მსუბუქი მრეწველობის ობიექტები კასპის სიახლოვეს გადის საქართველოს მნიშვნელოვანი საერთაშორისო ავტომაგისტრალი ს რომელსაც ემთხვევა ევროპის ავტომაგისტრალი გარდა ამისა კასპში არის რკინიგზის სადგური რომელიც ამიერკავკასიის ცენტრალური სარკინიგზო მაგისტრალის შემადგენელი ნაწილია უშუალოდ ქალაქის ტერიტორიაზე გაივლის შიდა სახელმწიფო მნიშვნელობის გზები შ და შ კასპის ავტოსადგურიდან სრულდება რეისები საქართველოს სხვადასხვა ქალაქებსა და კასპის მუნიციპალიტეტის სოფლებში ქალაქში არსებობს შიდა საქალაქო სამარშრუტო ხაზები ქალაქში არის კულტურის სხვადასხვა ობიექტები მათ შორის ომარ კელაპტრიშვილის სახელობის კასპის კულტურის სახლი კასპის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი მუსიკალური სკოლა მოქმედ ტაძართაგან აღსანიშნავია წმ ვახტანგ გორგასლის სახელობის საკათედრო ტაძარი წმ თეოდორე ტირონისა და წმ გიორგის სახელობის ეკლესიები კასპის ტერიტორიაზე განთავსებულია შემდეგი მონუმენტები გიორგი სააკაძის ძეგლი მეორე მსოფლიო ომში დაღუპულთა მემორიალი საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისთვის დაღუპულთა მემორიალი გ მაზნიაშვილის ო კელაპტრიშვილისა და მ კოსტავას ბიუსტები ქალაქში არსებობს კულტურისა და დასვენების რამდენიმე სკვერი კასპში არის ხუთი საჯარო და ერთი მუსიკალური სკოლა მათ შორის უძველესია ქალაქის საჯარო სკოლა რომელიც წელს ქართველთა შორის წერა კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების ინიციატივით დაარსდა ასევე მოქმედებს კერძო სკოლა გიმნაზია საბჭოთა პერიოდში კასპში არსებობდა ინდუსტრიული და პროფესიული ტექნიკუმები თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახ უნივერსიტეტის ფილიალი საუკუნის დასაწყისამდე კასპი დაბის ტიპის დასახლებას წარმოადგენდა წელს კასპში ცემენტის ქარხანა აშენდა რამაც საფუძველი დაუდო ქალაქის განვითარებას შემდეგი წლის მანძილზე კასპი დაახლოებით ჯერ გაიზარდა ქალაქი იყოფა რამდენიმე სხვადასხვა დროს განაშენიანებულ უბნებად ძველი კასპი ქეჩარუხის დასახლება ვარჯაანის დასახლება წერტი ქარწისი მაცხოვრის უბანი გერების უბანი ინდუსტრიული ნაწილი იგივე ქარხნის უბანი და შედარებით გვიან განაშენიანებული მიკრორაიონების დასახლება მასივი კასპს ორ აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად ჰყოფს მდინარე ლეხურა ქალაქში ძირითად საბჭოთა სტილის განაშენიანებაა ძველი უბნები სტიქიურად მჭიდროდ არის გაშენებული აქ ვიწრო ასიმეტრიული ქუჩებია მოგვიანებით განაშენიანებულ უბნებში გვხვდება ფართო გამზირის ტიპის ქუჩები იან წლებში აშენდა დავით აღმაშენებლის სანაპირო რის შედეგადაც ქალაქზე გამავალმა მოძრაობამ მ კოსტავას ქუჩიდან სანაპიროს მიმართულებით გადაინაცვლა იმავე იან წლებში აშენდა ქალაქის ცენტრალური გ სააკაძის მოედანი წელს კი ამავე მოედანზე აღიმართა გიორგი სააკაძის მონუმენტი რაიონის ადმინისტრაციული შენობები ძირითადად განთავსებულია ქალაქის მთავარ მ კოსტავას ქუჩაზე კასპში ყველაზე მაღლივი შენობა სართულიანია ქალაქის სამრეწველო ნაწილი ძირითადად რკინიგზის შემოგარენშია განთავსებული წლის დეკემბერს კასპში ეკურთხა წმინდა მეფე ვახტანგ გორგასლის სახელობის საკათედრო ტაძარი რომელიც მოცულობით უდიდესია შიდა ქართლის რეგიონში არსებულ ტაძრებს შორის ხოლო საქართველოს ტერიტორიაზე ერთ ერთი უდიდესი ბაზილიკაა დღეისათვის კასპში მიმდინარეობს სარეაბილიტაციო პროექტები წყლალ კანალისა და საგზაო კომუნიკაციების აღდგენა ქალაქში უკვე შექმნილია გარე განათების სრული ქსელი ამჟამად მოსახლეობას ინტერნეტი მიეწოდება სრული მოცულობით ქალაქში განახლდა ცენტრალური სკვერი მოქმედებს სხვადასხვა ბანკების ხუთი ფილიალი და ბანკომატები მოქმედებს კულტურის სახლი რიტუალების სახლი ინდუსტრიული კოლეჯი ხუთი საჯარო და ერთი კერძო სკოლა ორი სახელოვნებო სკოლა ჭიდაობის სპორტ დარბაზი საფეხბურთო სკოლა და სტადიონი კასპს ჰყავს ფეხბურთის ახალგაზრდული კლუბი კასპის განთიადი ასევე ქართული ხალხური ცეკვის ანსამბლი დიდგორი ლაგოდეხი ქალაქი აღმოსავლეთ საქართველოში ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მოსახლეობა წ მდებარეობს ალაზნის ვაკეზე კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთის ძირში მდინარე ლაგოდეხისწყლის მაწიმისწყლის მარჯვენა შენაკადი ნაპირებზე წნორ ბელაქნის საავტომობილო გზაზე ქალაქიდან გზატკეცილი გადის ყვარლის მიმართულებითაც ზღვის დონიდან მ თბილისიდან კმ თბილისთან დაკავშირებულია საჰაერო ხაზითაც წნორიდან უახლოესი რკინიგზის სადგური კმ ლაგოდეხში ზომიერად ნოტიო ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურა იანვარში აგვისტოში აბსოლუტური მინიმალური აბსოლუტური მაქსიმალური ნალექები მმ წელიწადში ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები ლაგოდეხის სიახლოვეს მდებარეობს ლაგოდეხის ნაკრძალი ლაგოდეხში არის ნეკრესის ეპარქიის რეზიდენცია ლაგოდეხი წყაროებში ცნობილია აგრეთვე ლაგოეთის ლაკუათის და ლაკუასტის სახელწოდებით პირველად დამოწმებულია ს ში ადმინისტრაციული ერთეული ლაკუასტის ხევი როდესაც ერისმთავარმა არჩილმა აქ ციხესიმაგრე ააგო ს ში აქ იყო ჰერეთის ერთ ერთი მნიშვნელოვანი მონასტერი სოფელი ლაგოდეხი შედიოდა სიღნაღის მაზრაში წლიდან გახდა ლაგოდეხის რაიონის ცენტრი ქალაქად გამოცხადდა წელს ლანჩხუთი ქალაქი გურიის მხარეში ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის დაწესებულებები სამი საჯარო და ერთი სამრევლო სკოლა თეატრი გამოდის ორი გაზეთი ლაჩხუთი და ჰო და არა მოქმედებს მუნიციპალური ბიბლიოთეკა ლეგენდის თანახმად სალაშქროდ მიმავალ თამარ მეფეს ლანჩხუთის ტერიტორიაზე მისვლამდე ცხენებს ხუთი ლანჩის გამოცვლა დასჭირდა და ამის მიხედვით თითქოსდა ეს დასახელებაც აქედან მომდონარეობს ლანჩხუთის ეტიმოლოგია მკვლევართა შორის აზრთა სხვადასხვაობას იწვევს აკადემიკოს სიმონ ჯანაშიას შეხედულებით რომელიც შემდეგ გაიმეორა და განავრცო ზურაბ ჭუმბურიძემ ქალაქის სახელი უკავშირდება მეგრულ ჭანურ სიტყვა ჩხუ ს ჩხოუ ს რაც ძროხას ნიშნავს ამრიგად ლანჩხუთი აღნიშნავს საძროხეს სხვა მოსაზრება ეყრდნობა ვახუშტი ბატონიშვილის ციტატას ლანჩხუთის შესახებ მისი მიხედვით ტიპონიმის თავდაპირველი ძირი იყო ჩქუ და არა ჩხუ ჩქუ მეგრულად სიტყვასიტყვით ნიშნავს ჩანს ასე რომ შეგვიძლია დავასკვნათ რომ ლანჩქუთი იგივე ლანჩხუთი ნიშნავს სამზერს გადასახედს ამ მოსაზრებას ამყარებს ისიც რომ უწნიდელი სოფელი ლანჩქუთი მაღლობში გურიის სერზე იყო გაშენებული და მოსახლეობამ ქვევით დაბლობში მოგვიანებით გადაინაცვლა მდებარეობს გურიის დაბლობზე ზღვის დონიდან მ ლანჩხუთში ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაა იცის თბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურა იანვარში ივლისში ნალექებია მმ წელიწადში ქალაქი დაშორებულია თბილისიდან კმ ით ბათუმიდან კმ ით ფოთიდან კმ ით ლანჩხუთში არის რკინიგზის სადგური სამტრედია მახინჯაურის ხაზზე გადის საერთაშორისო მნიშვნელობის გზა საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს ლაშისღელე იგივე ლაშე წელს ცალკე სოფლადაა აღრიცხული მოსახლეობით ადამიანი საბჭოთა პერიოდში ლანჩხუთის საქალაქო საბჭოში შედიოდა სოფელ ლაშისღელის ტერიტორია რომელიც მდებარეობს მდინარებს ლაშისღელესა და საჭინკლეს შორის ზღვის დონიდან მ ლანჩხუთის ცენტრიდან კმ ამჟამად ლაშისღელე ცალკე სოფლად აღარ მოიხსენიება წყაროებში პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში წელს სოფელში გაიხსნა ორკლასიანი სკოლა ხოლო წელს ბიბლიოთეკა წლიდან ლანჩხუთის სასწავლებელი სამკლასიანი გახდა წელს ლანჩხუთში იდგა წმინდა გიორგისა და ნათლისმცემლის სახელობის ეკლესიები ნათლისმცემლის ეკლესია ქვის იყო და ქვისავე გალავანი ჰქონდა ხოლო წმინდა გიორგის ეკლესია კი ხით იყო ნაგები მოქმედებდა ორკლასიანი საქალებო სკოლა წელს ლანჩხუთში მოქმედებდა თეატრი ამავე წლიდან ლანჩხუთის სამკლასიანი სასწავლებელი გადაკეთდა უმაღლეს პირველდაწყებით სკოლად წლის მაისს სოფლის ცენტრში გაიმართა დიდი მიტინგი საქართველოს დამოუკიდებლობის დღის აღსანიშნავად მიტინგი საბჭოთა ხელისუფლებამ დაარბია ლანჩხუთი რაიონის ცენტრი გახდა წელს ქალაქად გამოცხადდა წელს ლანჩხუთში არის შემოქმედის ეპარქიის რეზიდენცია დგას ოთხი ეკლესია ღვთისმშობლის წმინდა ბარბარეს იოანე ნათლისმცემლის და წმინდა პანტელეიმონის სახელობისა ლანჩხუთში არის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი რომელიც დაარსდა წელს დღესდღეობით მუზეუმში არქეოლოგიური ნუმიზმატური სახვითი ხელოვნების ეთნოგრაფიული ბუნების ისტორიული ექსპონატია განსაკუთრებით აღსანიშნავია ძველი წელთაღრიცხვით საუკუნის ბრინჯაოს მუზარადი ბრინჯაოს კოლხური ცულების კოლექცია ანტიკური ხანის კერამიკა საუკუნის ბრინჯაოს ჯვარი საუკუნის ლაპიდარული წარწერა ქვაზე გურული ცხენოსნების ამერიკაში მოგზაურობის ექსპონატები ნოე ჟორდანიას პირადი ნივთები და სხვ ვალოდია წულაძის სახელობის თეატრი დაარსდა წლის ნოემბერს იგი ატარებს ქართული კინოსა და თეატრის მსახიობისა და რეჟისორის ვალოდია ეპიფანეს ძე წულაძის სახელს მუზეუმში განთავსებულია ვალოდია წულაძის მოღვაწეობის ამსახველი კადრები მისი ნივთები მასთან დაკავშირებული ადამიანების ფოტოსურათები და ა შ თემურ ფირცხალაიშვილი სახელობის შემოქმედთა მუზეუმი დაარსდა წლის პირველ მარტს ხოლო გაიხსნა წლის ივლისს პოეტ თემურ ფირცხალაიშვილის დაბადების წლისთავთან დაკავშირებით მუზეუმი განთავსებულია კერძო სახლში რომელიც აგებულია საუკუნის იან წლებში დღეისათვის მუზეუმი შენობის მეორე სართულის ორ დარბაზშია განთავსებული პირველი დარბაზი მთლიანად ეთმობა მწერლებს პოეტებს პუბლიცისტებს ხოლო მეორე დარბაზში გამოფენილია კომპოზიტორების მომღერლების მხატვრების ლოტბარების მოცეკვავეებისა და ფოტოხელოვანთა შემოქმედება ქალაქ ლანჩხუთის ისტორიისა და მოსახლეობის იდენტობის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს საფეხბურთო კლუბი გურია რომელიც ორჯერ თამაშობდა საბჭოთა კავშირის უმაღლეს ლიგაში კლუბი ჩამოყალიბდა წელს და ერქვა კიმი სახელწოდება გურია გუნდმა ოზურგეთის საფეხბურთო კლუბთან ორთაბრძოლაში მოიპოვა ერთხელ მოიპოვა საქართველოს თასი ხოლო ორჯერ დაკავა მეორე ადგილი საქართველოს ჩემპიონატში ამჟამად კლუბი საქართველოს ჩემპიონატის უმაღლეს ლიგაში ასპარეზობს ლანჩხუთის უბან აგარაკში შემორჩენილია ნაეკლესიარი გალავნის ფრაგმენტითა და სამრეკლოთი ქვის ცილინდრული ფორმის ოთხი მეტრი სიმაღლის სამრეკლო ჩატანებულია გალავნის ჩრდილო დასავლეთ კუთხეში ნაშენია ფლეთილი ქვით ლანჩხუთში დაიბადნენ მარნეული წლამდე ბორჩალო ქალაქი აღმოსავლეთ საქართველოში მარნეულის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები მარნეულში არის რუსთავის ეპარქიის რეზიდენცია ქალაქში რვა საჯარო სკოლაა მათ შორის ერთი ქართულენოვანი სახელწოდება მარნეული მოხსენებულია მე საუკუნის ისტორიულ წყაროებში ამასვე მოწმობს ვახუშტი ბაგრატიონის ს ის დასაწყისი და ცნობილი მოგზაურის იოჰან გიულდენშტენდის ჩანაწერები წ ვახუშტი ბაგრატიონის მიხედვით მარნეულის ძველი სახელი ლომთაგორა ყოფილა წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნეში რომელიც დიდ დასახლებად იქცა ლომთაგორა მარნეულის ჭანდარ სანდარისა და სარვანის გაერთიანების შედეგად სახელწოდება მარნეული ქართული წარმოშობისაა და მას რამდენიმე ახსნა მოეპოვება სიტყვა მარანი საუკუნიდან არსებობს და აღნიშნავს ღვინის დასაყენებელ და შესანახ ადგილს ასევე მარნეული არის მცენარის სახეობაც სულხან საბა ორბელიანის განმარტებით მარნეულის არის მარნას მცენარე რტოსგან მდებარეობს მარნეულის ვაკეზე მდინარე ალგეთის ნაპირებზე მარნეულში ზომიერად თბილი სტეპის ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურა იანვარში ივლისში აბსოლუტურ მინიმუმი აბსოლუტურ მაქსიმუმი ნალექები მმ წელიწადში დიდ დასახლებად იქცა სოფლების ლომთაგორა მარნეულის ეკლესიის ჭანდარ სანდარისა და სარვანის გაერთიანების შედეგად უძველესი დასახლებაა ლომთაგორა წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნეში რითაც ბოლოვდებოდა მეგალითური ციკლოპური ციხეების მწკრივი მდინარე ალგეთის მარჯვენა მხარეს იყო მნიშვნელოვანი ციხესიმაგრე და საგზაო კვანძი საუკუნეში ირანის შაჰმა აბას მა აქედან აყრილი მკვიდრი ქართული მოსახლეობის ნაცვლად ამ ადგილას ბორჩალუს თურქმანული ტომი დაასახლა შემდგომში დასახლებასაც ბორჩალო ეწოდა წელს აღადგინეს ძველი ქართული სახელწოდება მარნეული ქალაქად გამოცხადდა წელს მარნეულის ტერიტორიაზე შემორჩენილია მეგალითური ხანის ციხის ნაშთები და ადრინდელი ფეოდალური ხანის ეკლესია მარტვილი ყოფილი გეგეჭკორი ჭყონდიდი ქალაქი საქართველოში მარტვილის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს ოდიშის დაბლობზე მდინარეების ინჩხიას მარცხენა ნაპირზე ზღვის დონიდან მ აბაშიდან კმ ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები მარტვილში არის ჭყონდიდის ეპარქიის კათედრა და რეზიდენცია ქალაქის ძველი სახელწოდბაა ჭყონდიდი ფეოდაურ ხანაში მარტვილის მონასტერის მიხედვით სოფელსაც მარტვილი ეწოდა წლიდან გახდა რაიონული ცენტრი წლის მარტს ალექსი გეგეჭკორის პატივსაცემად ეწოდა გეგეჭკორი წელს მიენიჭა დაბის ხოლო წელს ქალაქის სტატუსი საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა ჩაის საკონსერვო ყველ კარაქის ღვინის ხე ტყის გადამამუშავებელი ქარხნები მეფრინველეობის ფერმა წელს გაიხსნა საბაგირო გზა ქალაქის ცენტრიდან მარტვილის მონასტრამდე წელს კვლავ დაუბრუნდა სახელწოდება მარტვილი მარტვილში დაიბადნენ მარტვილში მოღვაწეობდნენ ნინოწმინდა ქალაქი საქართველოში ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი წლამდე ბოგდანოვკა ერქვა მდებარეობს ჯავახეთის ზეგანზე ახალქალაქის პლატოს უკიდურეს სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილში ხანჩალის ტბის აღმოსავლეთით ზღვის დონიდან მ სიმაღლეზე ქალაქად გამოცხადდა წელს ნინოწმინდა ახალციხიდან დაშორებულია კმ ით თბილისიდან წალკის გავლით კმ ით ხოლო ახალციხის გავლით კმ ით ნინოწმინდაში მთიანეთის სტეპის ჰავაა ზამთარი ცივი მცირეთოვლიანია ზაფხული ხანგრძლივი და გრილი იანვრის საშუალო ტემპერატუა აგვისტოს ნალექები მმ წელიწადში მაქსიმალური ივნისში მმ მინიმალური დეკემბერში მმ თოვლის საბურველის ხანგრძლივობა დღე ქალაქში მოქმედებს ერთი კერძო საბავშვო ბაღი ასევე საქართველოს საპატრიარქოს წმინდა ნინოს სახელობის ობოლ და მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა პანსიონატი ქალაქში საჯარო სკოლაა ქალაქში მოქმედებს ერთი პოლიკლინიკა ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები ნინოწმინდის მოსწავლე ახალგაზრდობის სასახლე ნინოწმინდის სახალხო თეატრი კინოკლუბი საბრძოლო დიდების მუზეუმი და ხალხური ცეკვის ანსამბლი ფარვანა ნინოწმინდაში ფუნქციონირებს სპორტული სკოლა წელს ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის სპორტული სკოლის საფეხბურთო ნაკრებმა რეგიონის მასშტაბით გამართულ საფეხბურთო ტურნირში პირველი ადგილი დაიკავა წელს ქ თბილისში თავისუფალ ჭიდაობაში ცანავას სახელობის საერთაშორისო შეჯიბრში ნინოწმინდელმა მოჭიდავეებმა ერთი ოქროს და სამი ბრინჯაოს მედალი მოიპოვეს ნინოწმინდაში მოქმედებს სუბ სარქისის სახელობის ეკლესია რომელიც აგებულია წელს ეკლესია ექვემდებარება სომხური სამოციქულო ეკლესიის საქართველოს ეპარქიას ნინოწმინდაში არის ახალქალაქისა და კუმურდოს ეპარქიის რეზიდენცია წლიდან ფუნქციონირებს ღვთისმშობლის ხარების სახელობის დედათა მონასტერი ოზურგეთი ქალაქი საქართველოში ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში გურიის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრი შემოქმედის ეპარქიის ცენტრი გურიის ისტორიული ცენტრი წყაროებში პირველად იხსენიება წელს ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები განათლებისა და ჯანდაცვის დაწესებულებები საავტომობილო გზებით უკავშირდება ურეკს ჩოხატაურს ლანჩხუთს ქობულეთს სარკინიგზო ხაზით უკავშირდება სადგურ ნატანებს მანძილი თბილისამდე კმ ქუთაისამდე კმ ბათუმამდე კმ ფოთამდე კმ შავი ზღვის სანაპირომდე კმ სახელწოდება პირველად წერილობით წყაროებში მოხსენიებულია საუკუნეში ბერი ეგნატაშვილის ახალი ქართლის ცხოვრებაში ოზურგეთს აგრეთვე იხსენიებს ვახუშტი ბატონიშვილი ქალაქის სახელის წარმოშობის ორი გავრცელებული ვერსია არსებობს ხალხური გადმოცემის თანახმად ის წარმოიშვა დასახლების ჩრდილოეთითა და სამხრეთით მდებარე სერების მოიდანახესა და ექადიას ან სერის გამო რომლებიც ქალაქის ზურგის ფუნქციას ასრულებდნენ ორ ზურგ ეთი მოსე ჯანაშვილისა და თედო სახოკიას თანახმად ოზურგეთი მეგრული წარმოშობის ტოპონიმია სადაც მეგრული თავსართი ო შეესაბამება ქართულ თავსართს ა ო ზურგ ეთი სა ზურგ ეთი სახოკიას მიხედვით ოზურგეთი და მისი შემოგარენი ზურგის ფუნქციას ასრულებდა დასავლეთ საქართველოს ისტორიულ მტერთან ოსმალეთის იმპერიასთან ბრძოლაში და ამით აიხსნება ქალაქის სახელწოდება ოზურგეთი მდებარეობს მდინარეებს ნატანებსა და ბჟუჟს შორის ვაკეზე ზღვის დონიდან მეტრზე ქალაქი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ გაშლილია კილომეტრზე ოზურგეთში ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაა იცის თბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის ივლისის აბსოლუტური მინიმუმი აბსოლუტური მაქსიმუმი ნალექბის წლიური ოდენობაა მმ ქალაქში ოთხი მცირე მდინარე მიედინება ბაზრისწყალი აგიდაყვა სკურჩა შხვარაშხურა მცირე მდინარეები გარდა ბაზრისწყლისა თითქმის სრულიად დამარხულია სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან აკრავს მცირე სერები მოიდანახე და სერი ხოლო სამხრეთ დასავლეთიდან ექადიის გორაკი ქალაქი სამი ტერასიდან შედგება ქვედა ტერასაზე ძირითადად სავაჭრო დაწესებულებებია აქ არის ბაზარი ისტორიული საპარასკევო სადაც პარასკეობით ბაზრობები იმართებოდა შუა ტერასაზე კონცენტრირებულია საზოგადოებრივი დანიშნულების შენობები თეატრი გალერეა მუზეუმი სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველობის დაწესებულებების შენობები ზედა ტერასაზე ძირითადად საცხოვრებელი უბნებია ზვანი მოიდანახე სერი ქალაქი რამდენიმე უბნად იყოფა ცენტრის უბანი ბასრა ზვანი ექადია ანასეული ლაშე გაკირული მოიდანახე სერი მოიდანახე ოზურგეთის ჩრდილოეთით შემაღლებულ სერზე მდებარე უბანია და მისი სახელის შემადგენელი ნაწილიცაა რადგან ოზურგეთი გაშენებულია ორ ზურგს მოიდანახესა და სერს შორის მოიდანახეს ჩრდილოეთიდან სოფლების ოზურგეთისა და მელექედურისაგან საზღვრავს მდინარე ნატანები გადმოცემის თანახმად გურიელის ერთ ერთ მოურავს ქალაქის ჩრდილოეთით მდებარე ტყეში დიდი ზომის გარეული კამეჩი მოუკლავს და გურიელისთვის მოუხსენებია რაც მთავარს არ დაუჯერებია და მოურავს უპასუხია მოი და ნახეო იანი წლებიდან მოიდანახე ქალაქის ნაწილი გახდა ბასრა მდებარეობს მდინარეების ბჟუჟისა და აჭისწყლის შესართავთან მის აღმოსავლეთით თავდაპირველად ბასრა წარმოადგენდა სოფელ ექადიის უბანს ბასრაში დასახლებული იყვნენ ნაკაიძეები რის გამოც მისი ერთი ნაწილი ნაკაიძეების უბნად იწოდება ბასრაში ჩამოდის მცირე მდინარე აგიდაყვა ბასრას ერთ ერთი უბანია ნასიმაგრევი საუკუნეში ბასრის ტერიტორიის ნახევარზე მეტი დაემატა სოფელ მაკვანეთის ტერიტორიას ხოლო დარჩენილ ნაწილს ეწოდა ალექსანდრე ყაზბეგის ქუჩა ექადია ქალაქის სამხრეთით მდინარე ბჟუჟის მარცხნივ მდებარეობს ექადია წარმოადგენს გორაკს რომელიც ოზურგეთის ცენტრალურ ნაწილს გადაჰყურებს ექადია წარმოადგენდა სოფელს რომელიც შედიოდა ლიხაურის საზოგადოებაში იანი წლებიდან ის შეუერთდა ქალაქ ოზურგეთს წელს დაიგეგმა ექადიაზე ტყე პარკის გაშენება წელს ტყე პარკი საჰაერო საბაგირო გზით დაუკავშირდა ქალაქის ცენტრს ანასეული ოზურგეთის უკიდურეს სამხრეთ დასავლეთი უბანია მდებარეობს ზღვის დონიდან მ თავდაპირველად ანასეული წარმოადგენდა სოფელს წელს დაარსდა ჩაისა და სუბტროპიკულ კულტურათა საკავშირო სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტი მოგვიანებით აშენდა ჩაის ფაბრიკა და ანასეული შევიდა ქალაქის შემადგენლობაში სერის უბნის სახელწოდება გამომდინარეობს მისი რელიეფური მდებარეობიდან სერს სამხრეთიდან მდინარე ბჟუჟი ჩრდილოეთიდან კი მდინარე ნაბჟუარა ჩამოუდის ის წარმოადგენს გაგრძელებული ფორმის ბორცვს რომელიც სოფელ კვირიკეთიდან ვაკობით იწყება და გრძელდება ექადიის მოპირდაპირე მხარემდე სერი ქალაქის ისტორიული უბანია აქ იდგა გურიელების სასახლე იტალიელი მისიონერების სკოლა სერზეა აღმოჩენილი მახარაძის განძი გრიგოლ გურიელის სახლი აქვე იდგა წმინდა მარინეს ხის ეკლესია ხოლო საბჭოთა პერიოდში გაშენებული იყო ხუნდაძის ბაღი ზვანის წინა სახელწოდებაა ბზვანი და ის მოიცავდა სოფელ ოზურგეთის ტერიტორიასაც ტოპონიმი ბზვანი მოხსენიებულია საუკუნის საბუთში წლებში ზვანში გაშენებული იყო თამბაქოს საცდელი პლანტაცია რომელიც შემდეგომ გადაკეთდა ჩაის საცდელ პლანტაციად და იქვე აშენდა გურიაში პირველი ჩაის ფაბრიკა რომელსაც ერმილე ნაკაშიძე ხელმძღვანელობდა საბჭოთა პერიოდში ზვანში მდებარეობდა ჩაის ფაბრიკა ჩაის გადამწონი ფაბრიკა მანქანა ტრაქტორების სადგომი ნავთობბაზა პურ კომბინატი სარემონტო მექანიკური კომბინატი ოზურგეთი წარმოიქმნა გვიან ფეოდალურ ხანაში ის პირველად ნახსენებია ახალი ქართლის ცხოვრებაში საუკუნეში წლის მოვლენების აღწერისას გვიან შუა საუკუნეებში ოზურგეთი გურიის ცენტრად მნიშვნელოვან სავაჭრო ქალაქად და მთავრების რეზიდენციად იქცა ოზურგეთში ვაჭრობის განვითარებას ქალაქში აღმოჩენილი მონეტების განძი ვერცხლის მონეტა რომელიც ოზურგეთის განძის სახელითაა ცნობილი ამ პერიოდის ოზურგეთი აღწერილი აქვთ იტალიელ მისიონერებს დონ კრისტოფორო დე კასტელს ანტონიო ჯარდინას კლიმენტო გალიანოს რომლებიც წლებში სამისიონერო მოღვაწეობას ეწეოდნენ გურიაში და ცხოვრობდნენ ოზურგეთში მათ ოზურგეთში ჰქონდათ სკოლა და ეკლესია უკვე საუკუნეში დასტურდება ქალაქში ციხე სიმაგრის არსებობა ქაიხოსრო გურიელი რომელმაც წელს დაამარცხა შუა გურიაში შეჭრილი ვამეყ დადიანის ლაშქარი ერთ ერთ საბუთში წერს ოზურგეთს იხსენიებს ბატონიშვილი ვახუშტი ოზურგეთს არის სასახლე დიდშენი და კეთილ პალატოვანი გურიელისა გურიის უკანასკნელი მთავარმა მამია გურიელმა ოზურგეთში სადაც მშვენიერი სასახლე აუშენებია როცა გურიის სამთავრო გაუქმდა ეს სასახლე საშინლად გაოხრებული ყოფილა და შეკეთებას საჭიროებდა დიმიტრი ბაქრაძე წერსდა ოზურგეთი ჰავის მიხედვით გურიის ერთ ერთ საუკეთესო ადგილად ითვლება როგორც ცნობილია იგი გურიის მთავართა საზამთრო რეზიდენცია იყო მათი ყოფილი სასახლე ახლა ლაზარეთს უჭირავს მამია გურიელის აშენებული სასახლე შემორჩენილი არ არის მისი ნაშთები შეიწირა კულტურის სახლის მშენებლობამ შემორჩენილია მხოლოდ სასახლის აბანოები მეცხრამეტე საუკუნის დამდგეს ქალაქის მოსახლეობა იყო კაცი საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში ქალაქის მოურავები იყვნენ ნაკაშიძეები წელს სიმონ გურიელმა ქალაქის მოურავად დანიშნა როსტომ ნაკაშიძე წელს მამია გურიელმა მოურავად დანიშნა ლაზარე ნაკაშიძე წელს კი დააბრუნა როსტომ ნაკაშიძე ოზურგეთის შესახებ ცნობები აქვს დაცული პრუსიის სამეფოს პრინცს ალბრეხტ ჰოჰენცოლერნს რომელიც გურიაში მოგზაურობდა წლის ოქტომბრიდან ნოემბრამდე საუკუნეში ოზურგეთში მოგზაურობდნენ და აღწერეს დიუბუა დე მონპერემ დიმიტრი ბაქრაძემ სერგი მესხმა თედო სახოკიამ და მარჯორი უორდროპმა იან წლებში ოზურგეთი სტრატეგიულ ადგილს წარმოადგენდა წლების რუსეთ ოსმალეთის ომის განმავლობაში იან წლებში ქალაქის ერთ ერთი უბანი ეჭირათ ლაზებს რომლებიც ვაჭრობას მისდევდნენ წლისთვის ქალაქის ცენტრში იდგა ორი მართლმადიდებელი ეკლესია ხის გუმბათებით ერთი ქართული წმინდა მარინეს სახელობისა ერთი რუსული წელს ქალაქში აღრიცხული იყო სავაჭრო ობიექტი წისქვილი აგურის ქარხანა ღვინის ერთი საწარმო წელს ოზურგეთში იდგა სახლი საუკუნეში ქალაქის ცენტრში არსებულ ბაღში მიხეილ ვორონცოვის ბრძანებით გაშენდა იზაბელას საცდელი ნერგები იმავე საუკუნის იანი წლებიდან დაიწყო ქალაქის დღესასწაულის ალეგროს აღნიშვნა რომელიც ტრადიციად იქცა და წლამდე აღინიშნებოდა წელს ოზურგეთში გერმანე გოგიტიძემ გახსნა სტანისლავ კალატოზიშვილის და ნესტორ აბაშიძის დახმარებით მისივე თანხებით აშენებული თეატრი კაციანი დარბაზით და მოძრავი სცენით რომელიც შემდგომ კინოთეატრ ილუზიონად გადაკეთდა პირველი სპექტაკლის დასადგამად მოიწვიეს ალექსანდრე წუწუნავა კინოს ჩვენება დაიწყო წელს მუნჯი ფილმის ჩვენებით წლის აპრილში ქალაქი აიღო ოსმალეთის იმპერიის ჯარმა და ივნისის შუა რიცხვებამდე ჰქონდა ოკუპირებული ქალაქის მოსახლეობის ძირითადი ნაწილი მართლმადიდებელი ქრისტიანია ქალაქის ცენტრში ჭადრების ბაღში დგას ღვთისმშობლის სახეობის საკათედრო ტაძარი ექადიაზე წმინდა გიორგის სახელობის ტაძარი ოზურგეთში არის შემოქმედის ეპისკოპოსის რეზიდენცია მოსახლეობის ეროვნებით სომეხია მოქმედებს კათოლიკური ეკლესია ქალაქში არის იეჰოვას მოწმეთა მცირე ჯგუფი და მოქმედებს მათი სამეფო დარბაზი ქალაქის ეკონომიკა სუსტია რადგან საბჭოთა კავშირის დანგრევის შემდეგ დაღმასვლა განიცადა ეკონომიკაში წამყვანია სახელმწიფო მმართველობა და მრეწველობა ფუნქციონირებდა ჩაის პირველადი გადამუშავების ფაბრიკა საბჭოთა პერიოდში აგრეთვე მოქმედებდა პურის ყველ კარაქის ლუდის ხორცის რძის საკონსერვო და სხვა საწარმოები აბრეშუმის ფაბრიკა საბურავების შემკეთებელი საწარმო იანი წლებიდან მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა მთისპირის ბენტონიტური თიხის მოპოვება და გადამუშავება ამჟამად მრეწველობაში კვლავ წამყვანია კვების მრეწველობა მოქმედებს ჩაის და თხილის გადამამუშავებელი საწარმოები ასევე პურის ფქვილის ლუდის ალკოჰოლური სასმელების მწარმოებელი ქარხნები სამკერვალო საწარმო განვითარებულია საცალო ვაჭრობა თანდათანობით ვითარდება ტურიზმი ქალაქის ტერიტორიაზე ფუნქციონირებს ორი სასტუმრო და რამდენიმე საოჯახო სასტუმრო ოზურგეთი ნატანებ ოზურგეთის სარკინიგზო ხაზით უკავშირდება რკინიგზის მთავარ მაგისტრალს სარკინიგზო მიმოსვლაა თბილისთან და ბათუმთან ქალაქს კვეთს ოთხი სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის საავტომობილო გზა სრულდება რეგულარული რეისები თბილისის ბათუმის ფოთის ქუთაისის ზუგდიდის ლანჩხუთის მიმართულებით ოზურგეთში დაარსებულ პირველად სკოლად მიიჩნევა საუკუნეში გურიაში მყოფი კათოლიკე მისიონერების მიერ დაარსებული სასწავლებელი ერთ ერთმა მისიონერმა ანტონიო ჯარდინამ რომელმაც ქართულიც იცოდა და ქართული გრამატიკის წიგნიც შეადგინა მთავრის სასახლის ბაღში დააარსა სკოლა რომელშიც ასწავლიდნენ გურიელისა და სხვა თავადების კუთვნილ ყმა ბავშვებს ასევე სკოლაში ბავშვებს აბარებდნენ მამები რომლებსაც არ შეეძლოთ შვილების სიცოცხლის დაცვა და სკოლაში შეყვანით თავიდან ირიდებდნენ ბავშვების გაყიდვას ოსმალეთში სკოლა მოქმედებდა წლიდან წლამდე ჯარდინას გარდაცვალებამდე პირველი სამაზრო სასწავლებელი ქალაქში გაიხსნა წლის თებერვალს წლის პირველ ივლისს სამაზრო სასწავლებელი საქალაქო სასწავლებლად გადაკეთდა ამ პერიოდში იზრდებოდა ინტერესი სწავლა განათლებისადმი სასწავლებლის მოსწავლეები სხვადასხვა დროს იყვნენ სიმონ გუგუნავა ნიკო მარი ექვთიმე თაყაიშვილი წლებში საქალაქო სასწავლებელი განთავსებული იყო დიმიტრი გურიელის სასახლეში ერთი ნაწილი გადავიდა სასულიერო სასწავლებელში სერზე ხოლო მეორე ნაწილი თავად გიორგი ნაკაშიძის სახლში დღეს ფუნქციონირებს როგორც საჯარო სკოლა დღეისთვის ქალაქში არის საჯარო და სამრევლო სკოლა საბავშვო ბაღი სამხატვრო სამუსიკო და სასპორტო სკოლები ოზურგეთში მდე არასამთავრობო ორგანიზაცია მოქმედებს მათი უმრავლესობა მუშაობს ბავშვებისა და ახალგაზრდობის თემატიკაზე ასევე ადგილობრივი თვითმმართველობისა და დემოკრატიის გაძლიერებაზე ქალთა ბავშვთა და ინვალიდთა უფლებებზე ოზურგეთში არის საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის ფილიალი ქალაქში არის ტელეკომპანია გურია რომელიც გურიის მასშტაბით მაუწყებლობს გამოდის გაზეთი რომლებიც მთელი მხარის მასშტაბით ვრცელდება ოზურგეთში მოქმედებს კულტურის რამდენიმე დაწესებულება მათ შორის ბიბლიოთეკა საბავშვო თეატრი თანამედროვე სურათების გალერეა ფოლკლორის ცენტრი საუკუნის იანი წლებიდან დაიწყო ქალაქის დღესასწაულის ალეგროს აღნიშვნა რომელიც ტრადიციად იქცა და წლამდე აღინიშნებოდა ყოველ ოქტომბერში ალეგრო როგორც სახალხო სანახაობა საქველმოქმედო ხასიათს ატარებდა ეწყობოდა ლატარია რომლიდან შემოსული თანხაც მთლიანად საზოგადოებრივ საქველმოქმედო დანიშნულებით იხარჯებოდა ქალაქის გარდა ალეგრო სოფლებშიც იმართებოდა და განსაკუთრებით განთქმული იყო ბახვის ლიხაურის შემოქმედის კვირიკეთის ალეგროები ალეგროზე იმართებოდა ცეკვები სახალხო სეირნობები და სხვ ტრადიცია მეორე მსოფლიოს ომის დაწყების შემდეგ შეწყდა ქალაქში მოქმედებს ალექსანდრე წუწუნავას სახელობის დრამატული თეატრი თეატრი დაარსდა წელს როდესაც გაიმართა სცენისმოყვარულთა წრის პირველი წარმოდგენა წელს ააგეს სათეატრო შენობა წელს ოზურგეთში ჩამოყალიბდა სახელმწიფო რევოლუციური დრამატული დასი წელს დაიწყო ოზურგეთის თეატრის შენობის მშენებლობა წელს თეატრი გადავიდა ახალ ხუთსართულიან შენობაში თეატრის შენობა ძველი ბერძნული ტიპის ნაგებობაა და საქართველოს ფარგლებში ერთ ერთი ყველაზე უფრო მასშტაბურია ფილარმონიის შემდეგ წელს თეატრმა გადაიხადა არსებობის წლის იუბილე მას მიენიჭა ალექსანდრე წუწუნავას სახელი წელს თეატრი აღიარებულ იქნა კულტურის სამინისტროსა და თეატრალურ მოღვაწეთა კავშირის მიერ როგორც საუკეთესო რეგიონალური თეატრი ქალაქში არის მუზეუმი ოზურგეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი დაარსდა წელს თავდაპირველად მდებარეობდა გურიის გამზირზე ჰქონდა დათმობილი დარბაზი წლებში მუზეუმი განთავსებული იყო გურიელის ყოფილი სასახლის შენობაში რომელიც აგებულია წელს წლიდან გადავიდა ყოფილი სამხედრო დიდების მუზეუმის შენობაში მხარეთმცოდნეობის მუზეუმს წელს შეეცვალა სახელწოდება და ეწოდა ოზურგეთის ისტორიული მუზეუმი მუზეუმში დაცულია არქეოლოგიური ნუმიზმატიკური ეთნოგრაფიული დოკუმენტური ჰერალდიკისა და სფრაგისტიკის სახვითი ხელოვნების ნიმუშები ძველბეჭდური წიგნები სულ მუზეუმში ექსპონატია მათ შორის ნაპოლეონ ბონაპარტეს დაშნა ოზურგეთში არის მორაგბეთა კლუბი ოზურგეთის არწივები რომელიც სარაგბო პირველ ლიგაში ასპარეზობს და საფეხბურთო კლუბი მერცხალი რომელიც საქართველოს ჩემპიონატის რეგიონულ ლიგაში გამოდის მერცხალის საუკეთესო წლები იანი წლების ბოლო და იანი წლების დასაწყისი იყო როცა კლუბმა საქართველოს სსრ ჩემპიონატსა და თასის გათამაშებაში რამდენიმეჯერ დაიკავა საპრიზო ადგილი ქალაქში ორი სტადიონია სტადიონი მეგობრობა მუნიციპალური საკუთრებაა და მასზე ოზურგეთის მერცხალი თამაშობს ზვანის საფეხბურთო და სარაგბო სტადიონი კი ოზურგეთის არწივების საშინაო არენას წარმოადგენს ქალაქში წელს აშენდა სპორტის სასახლე ოზურგეთში მოქმედებს მუნიციპალური სასპორტო სკოლა ქალაქში არის ტაიკვანდოს კლუბი გრიგალი საკალთბურთო კლუბი ბახმარო ასევე მძლეოსნობის კრივის ჰოკეის ძიუდოს ძალოსნობის თავისუფალი ჭიდაობის ჩოგბურთის შემსწავლელი სკოლები და კლუბები ოზურგეთში არსებული ისტორიული ძეგლებიდან უძველესია ოზურგეთის აბანოები ძველი ნაგებობის ნაშთები აღმოაჩინეს მეოცე საუკუნის იან წლებში ქალაქის ცენტრში რესტორან იზაბელას მშენებლობის დროს ნაშთები კვლავ გამოვლინდა წელს როცა იუსტიციის სახლის საძირკველს თხრიდნენ სავარაუდოდ ნაშთები ეკუთვნოდეს დიუბუა დე მონპერეს მიერ საუკუნის დასაწყისში აღწერილ გურიელების აბანოს ისევე როგორც საქართველოში აღმოჩენილი სხვა აბანოები ორ იარუსიანია ქვედა გასათბობი ადგილი და სააბაზანო უკეთაა შემორჩენილი ქვედა სართული გასათბობი უკეთაა შემორჩენილი ქვედა სართული ძველი ნაგებობის ნაშთები კვადრატულ მეტრზეა გაშლილი ქალაქის ცენტრში მდებარეობს ჭადრების ბაღი მისი გაშენება უკავშირდება შოტლანდიელი აგრონომის იაკობ მარის სახელს ის საქართველოში ჩამოვიდა წელს როგორც აგრონომს მოსწონებია გურიის ბუნებრივი პირობები ოზურგეთში მან გურიის მთავრის მამია გურიელის დახმარებით გააშენა ე წ მთავრის ბაღი ბაღში იშვიათი მცენარეები ისე იყო განლაგებული რომ იკითხებოდა სახელი მამია ბაღი გაფართოვდა ვორონცოვის მეფისნაცვლობის დროს იქ დაირგო პირველად ქ ოდესიდან გურიაში ჩასული ვაზის იზაბელას ჯიში რომელსაც მერე ადესა დაერქვა საბჭოთა პერიოდში ბაღში გაშენდა ჭადრები ისე რომ მათი განლაგება ქმნიდა ასო მ ს მახარაძე გაშენებიდან მოყოლებული ყოველთვის იყო ოზურგეთელების თავშეყრის ადგილი აქ იმართებოდა მრავალი კულტურულ საგანმანათლებლო ხასიათის ღონისძიება შემორჩენილია წელს დიმიტრი გურიელის მიერ აშენებული სასახლე სადაც ამჟამად შემოქმედის ეპისკოპოსის რეზიდენციაა ისტორიულ ნაგებობას წარმოადგენდა ქალაქის საჯარო სკოლის პირველი კორპუსი რომელიც წელს დაინგრა ონი ქალაქი დასავლეთ საქართველოში გაშენებულია მდინარე რიონის მარცხენა ნაპირზე ღრმა ხეობაში ონის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ზღვის დონიდან მეტრი თბილისიდან კილომეტრი მცხოვრები ქალაქის ტერიტორია მნიშვნელოვნად გაფართოვდა მდინარე რიონის მარცხენა ნაპირის გასწვრივ საყრდენი კედლის აგების შემდეგ გაყვანილია წყალსადენი ქალაქზე გადის ოსეთის სამხედრო გზა ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები ონში არის ნიკორწმინდის ეპარქიის რეზიდენცია ქალაქს უჭირავს ვაკის ვიწრო ზოლი მდინარე რიონის მარცხენა შენაკადებს ჯეჯორასა და ღარულას შორის ონში ზომიერად ნოტიო ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურა იანვარი ივლისი აბსოლუტური მინიმალური აბსოლუტური მაქსიმალური ნალექები მმ წელიწადში ონი წყაროებში პირველად მოხსენიებულია საუკუნეებში მეცნიერებაში გამოთქმული მოსაზღების თანახმად ონი დააარსა იბერიის მეფე ფარნაჯომმა ძვ წ ს შუა საუკუნეებში გაიზარდა ფეოდალური ქალაქის ონის ეკონომიკური მნიშვნელობა აქ თავს იყრიდა ჩრდილოეთი კავკასიიდან ქართლიდან იმერეთიდან და ქვემო რაჭიდან მომავალი გზები იმერეთის სამეფოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ იყო დაბა წარმოადგენდა რაჭის მნიშვნელოვან სავაჭრო პუნქტს განვითარებული იყო ხელოსნობა წლიდან იყო ქუთაისის გუბერნიის რაჭის მაზრის ადმინისტრაციული ცენტრი ონის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ბრინჯაოს ცულები ბრინჯაოს ხანა აგრეთვე კოლხური თეთრის ძვ წ სს განძი ქალაქში შემონახულია შუა საუკუნეების ციხის გალავანი და სინაგოგა ვახუშტი ბაგრატიონი ონის შესახებ წერს საგარეჯო ქალაქი საქართველოში საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები ქალაქში დგას საუკუნის ძეგლი საგარეჯოს პეტრე პავლეს ეკლესია მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ დასავლეთ კალთის მთისწინეთში მდინარე თვალთხევის ნაპირას თბილის გურჯაანის საავტომობილო გზაზე ზღვის დონიდან მ თბილისიდან კმ რკინიგზით კმ საავტომობილო გზით არის ზომიერად თბილი სტეპურიდან ზომიერად ნოტიოზე გარდამავალი ჰავა იცის ცხელი ზაფხული და ნალექების ორი მინიმუმი წელიწადში ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა წელიწადში იანვრისა ივლისის აბსოლუტური მინიმუმი აბსოლუტური მაქსიმუმი ნალექები მმ წელიწადში სახელწოდება საგარეჯო მომდინარეობს დავითგარეჯას მონასტრის მამულის საგარეჯოს ზოგადი სახელიდან არქეოლოგიური მონაცემების მიხედვით ქალაქ საგარეჯოს ტერიტორიაზე ადამიანის ცხოვრების კვალი ძვ წ ათასწლეულიდან შეიმჩნევა წერილობითი წყაროებით ირკვევა რომ ქალაქ საგარეჯოს ადრე თვალი ერქვა იგი ზოგჯერ მოხსენიებულია როგორც თვალნი თვალ საგარეჯო და საგარეჯო სოფლის სახელწოდებად თვალი ისტორიულ საბუთებში საუკუნიდან ჩნდება სახელწოდება თვალნი კი მიუთითებს იმაზე რომ აქ რამდენიმე სოფელი იყო გაერთიანებული რასაც მატერიალური კულტურის ძეგლების სიმრავლეც მოწმობს თუმცა ახლა ამ სოფლებს შორის საზღვრები უკვე აღარ გაირჩევა სახელწოდება საგარეჯო ჩნდება საუკუნის შუა წლებიდან პირველად ეს ტერმინი გარეჯის მონასტრების მფლობელობაში მყოფ სოფლებსა და მამულებზე ვრცელდებოდა ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით ამან მოიგო სახელი ოდეს შესწირეს გარეჯის უდაბნოს დაბნები ესე უწოდეს საგარეჯო საუკუნეში გაჩნდა სახელწოდება თვალ საგარეჯო რადგანაც სოფელი საგარეჯოს სენიორიაში შედიოდა ამ ორი სახელის შერწყმა სავსებით გასაგები ხდება გერმანელი მეცნიერისა და მოგზაურის იოჰან გიულდენშტედტის ცნობით კახეთის მხარეს თვალსაგარეჯოს უჭირავს იოტის ქვედა დინება და მთისწინეთის ქვემო ნაწილი და მისი ვაკეები მასვე ეკუთვნის კედლებით და ციხეებით აღჭურვილი ადგილები მანავი ყველაზე განაპირა აღმოსავლეთი ადგილი ნავთლუღი მარტყოფი რომელსაც თვლიან ქალაქად ნორია ლოჭინი ბატორო სეოლი მონასტერი ნინოწმინდა ნანიანი და საგარეჯო რომელსაც აგრეთვე ქალაქი ჰქვია საუკუნის დასაწყისისათვის სოფლის სახელწოდებას თვალი მთლიანად ჩამოსცილდა და როგორც დავითგარეჯის კუთვნილ სოფელს დარჩა სახელი საგარეჯო საგარეჯომ მრავალჯერ განიცადა მტრის გამანადგურებელი თავდასხმა საუკუნის ბოლოს თემურ ლენგის მრავალგზის შემოსევების შედეგად დავითგარეჯის სამონასტრო ცხოვრება მოიშალა და მისი კუთვნილი სოფლები მათ შორის თვალიც ალექსანდრე მა მცხეთის საკათალიკოსოს გადასცა წელს საგარეჯო ირანელთა მარბიელთა რაზმებმა ააოხრეს გვიანდელ შუა საუკუნეებში ხშირი იყო ლეკთა თავდასხმები საგარეჯო მთელი შუა საუკუნეების მანძილზე და შემდგომაც მნიშვნელოვანი სტრატეგიულ ეკონომიკური პუნქტი იყო აქ გადიოდა თბილისიდან კახეთში მიმავალი სავაჭრო სატრანზიტო გზა საგარეჯოზე გადიოდა აგრეთვე უკანამხრის ცხვრის გზის ერთი ტოტი რომლითაც ფშაველებს ერწო თიანელებს და თუშებს ცხვარი შირაქიდან საზაფხულო საძოვრებზე გადაჰყავდათ საუკუნეში გარეკახეთი სამოურავოს წარმოადგენდა მის მოურავს რომელიც სამეფო კარის დიდმოხელე იყო მეფე ნიშნავდა სამოურავოს ადმინისტრაციული ცენტრი სოფელი თვალი იყო საუკუნეში ქართლის მეფემ დავით მ კახეთის დაკავების მიზნით ორჯერ ილაშქრა კახეთში საგარეჯოელებმა მას მხარი დაუჭირეს რის გამოც მეფე მეორედ ლაშქრობის დროს მცედრიონთან ერთად სწორედ საგარეჯოში დაბანაკდა საუკუნეში შაჰ აბასის ლაშქრობების შედეგად განადგურებული საგარეჯოს აღდგენა საუკუნეშივე გარეჯის წინამძღვრის ონოფრე მაჭუტაძის ძალისხმევით დაიწყო საუკუნის დასაწყისში საგარეჯოში ცხოვრობდა კომლი უმრავლესობა ქართველები და კომლი სომხები იყო რეგულარული მიმოსვლა დილიჟანსით თბილისსა და საგარეჯოს შორის სოფლის ქუჩებს ჰქონდა უსწორმასწორო ხასიათი და გაფანტული განაშენიანება მოქმედებდა ბაზარი სასოფლო სამკურნალო ორკლასიანი სასწავლებელი და კერძო სამრევლო სასწავლებელი მოსახლეობა მისდევდა მემინდვრეობასა და მევენახეობას საჩხერე ქალაქი საქართველოში იმერეთის მხარეში საჩხერის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გზებით უკავშირდება ზესტაფონსა და სოფელ გომს სარკინიგზო ხაზით უკავშირდება ზესტაფონს ქალაქში ბაზირებულია საფეხბურთო კლუბი ჩიხურა მდებარეობს მდინარე ყვირილის ნაპირებზე საჩხერის ქვაბულის ჩრდილო დასავლეთ ნაწილში ქალაქის ძირითადი ნაწილი განაშენიანებულია მდინარის მარჯვენა ნაპირის სუსტად დახრილ ტალღოვან ფერდობზე ზღვის დონიდან მეტრი მანძილი თბილისიდან კილომეტრი საავტომობილო გზით რკინიგზით ქუთაისიდან კილომეტრი საჩხერეში ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაა იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და შედარებით მშრალი ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის საშუალო ტემპერატურაა ივლისისა აბსოლუტური მინიმუმი აბსოლუტური მაქსიმუმი ნალექები მმ წელიწადში ქალაქის დასავლეთ ნაწილში აღმოჩენილია არქეოლოგიური ძეგლი ნაჩერქეზევი რომელიც ადრინდელ ბრინჯაოს ხანას მიეკუთვნება საჩხერე როგორც დასახლებული პუნქტი ისტორიულ წყაროებში პირველად მოიხსენიება საუკუნეში გვიანდელ ფეოდალურ ხანაში დაწინაურებულ სავაჭრო პუნქტს წარმოადგენდა ვახუშტი ბატონიშვილის გადმოცემით საჩხერე მდინარე ყვირილას მარცხენა მხარეს იყო გაშენებული ის მდებარეობდა აღმოსავლეთიდან დასავლეთ საქართველოსაკენ მიმავალ გზაზე რომელიც ჭერათხევის ხეობით კვეთდა ლიხთ იმერეთის მთას ფრანგი მოგზაური ჟან შარდენი და ევროპელი მისიონერები თავიანთ ჩანაწერებში მიუთითებდნენ სწორედ ამ მარშრუტს რომელიც ინდოეთიდან და ირანიდან მომავალ სავაჭრო გზას წარმოადგენდა და თბილისს იმერეთის სამეფოსთან აკავშირებდა საჩხერის სტრატეგიულ ადგილმდებარეობას ხაზი აქვს გასმული მეფე პოეტ არჩილ ის ნაწარმოებში თეიმურაზისა და რუსთველის გაბაასება სადაც საჩხერე წარმოდგენილია აღმოსავლეთისა და დასავლეთის შემაერთებელ პოლიტიკურ ხიდად საჩხერე წერეთლების საკუთრება იყო ცნობილია რომ საუკუნის დამდეგს შაჰ აბასისაგან ლტოლვილმა კახეთისა და ქართლის მეფეებმა თეიმურაზ პირველმა და ლუარსაბ მეორემ თავიანთი მხლებლებით გარკვეული დრო სწორედ საჩხერეში წერეთლებთან დაჰყვეს ქალაქად გამოცხადდა წელს საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო კვების და მსუბუქი მრეწველობა მოქმედებდა ღვინისა და საკონსერვო ქარხნები ბამბის სართავი ფაბრიკა სხვადასხვა წვრილი საწარმოები საჩხერის ჩრდილოეთით დგას საუკუნის იან წლებში პაპუნა წერეთლის მიერ აშენებული ციხე სიმაგრე მოდინახე იგივე მოდიმნახე გადმოცემის თანახმად თავად პაპუნა წერეთელს მოუსურვებია დიდი ფეოდალის დავით აბაშიძის ქალის შერთვა მაგრამ აბაშიძეს უარით გამოუსტუმრებია მიზეზად კი ის დაუსახელებია რომ მას ციხე არ ჰქონდა ამის შემდეგ პაპუნა წერეთელს ციხე აუშენებია და სასიმამროსთვის შეუთვლია მოდი ნახეო სხვადასხვა დროს ეკუთვნოდა ფალავანდიშვილების და წერეთლების ფეოდალურ საგვარეულოებს საუკუნეში მოდინახეს ციხემ დაკარგა სტრატეგიული მნიშვნელობა მოდინახე ცნობილი არქეოლოგიური ძეგლიცაა აქ გაითხარა ნამოსახლარი მოპოვებულია მრავალფეროვანი სამეთუნეო ნაწარმი ბრინჯაოს იარაღი და სამკაული ოქროსა და ვერცხლის ნივთი კოლხური და რომაული მონეტა საჩხერიდან კილომეტრით დაშორებულია ეხვევი საუკუნის ერთნავიანი ეკლესია გარდა ამისა ქალაქში დგას საუკუნის რამდენიმე შენობა მათ შორისაა ნასტამბარი იმერეთის სამეფოს გაუქმების შემდეგ ქუთაისის სტამბამ მუშაობა შეწყვიტა თავადმა ზურაბ წერეთელმა და მისმა შვილმა გრიგოლმა სტამბა საჩხერეში თავიანთ სასახლეში გადაიტანეს აღსანიშნავია რკინიგზის სადგურის შენობა წელს ელისაბედ წერეთლის ინიციატივით რკინიგზის ხაზი საჩხერემდე გაიყვანეს და შესაბამისად აშენდა რკინიგზის სადგურიც შენობა მიწისძვრამ დაანგრია თუმცა წელს პირვანდელი სახით აღადგინეს შემორჩენილია ასევე ელისაბედ წერეთლის სასახლეც საჩხერეში დაიბადნენ ჯაბა ლაბაძის ფოტო სენაკი ქალაქი დასავლეთ საქართველოში სენაკის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს კოლხეთის დაბლობზე მდინარე ტეხურის მარჯვენა ნაპირას ზღვის დონიდან მეტრზე თბილისიდან დაშორებულია კმ ით რკინიგზით კმ სენაკში ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაა ნალექების მაქსიმუმი მოდის ზაფხულ შემოდგომაზე იცის რბილი თბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრისა აგვისტოსი ნალექები მმ წელიწადში სენაკის ტერიტორია რელიეფის ფორმის მიხედვით იყოფა ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებად ჩრდილოეთ მხარეზე ქალაქი მთელ სიგრძეზე შხეფიდან კურორტ მენჯამდე მიყვება ეკის მთის კალთებს და მცირე სიმაღლის სერებსა და ბორცვებს ქალაქის ცენტრი და სამხრეთ ნაწილი ვაკე და გაშლილი ადგილია რომლის მაქსიმალური სიმაღლე ზღვის დონიდან მეტრია ქალაქის ტერიტორია ძირითადად იშლება დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ მდინარეების ტეხურისა და ცივის ცი შორის ქალაქს შუაში კვეთს პატარა მდინარე ფიცუ ტეხურის ერთ ერთი შენაკადი სენაკი ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობით გამოირჩევა მას სამეგრელოს რეგიონში ცენტრალური მდებარეობა უჭირავს და აკავშირებს რამდენიმე მუნიციპალიტეტის ცენტრს ერთმანეთთან სენაკის ტერიტორიაზე დაარსებული ქალაქური ტიპის დასახლებული პუნქტითავდაპირველად იწოდებოდა როგორც ახალი სენაკი ახალსენაკი წელს ქართველი საბჭოთა რევოლუციონერისა და პოლიტიკური მოღვაწის პატივსაცემად მიხა ცხაკაია ეწოდა წლიდან კი ცხაკაია ეპითეტის გარეშე წელს ქალაქს დაუბრუნდა ძველი სახელწოდება სენაკი სულხან საბა ორბელიანი სიტყვის კონაში ასე განმარტავს სიტყვა სენაკს მცირე სახლაკი მონაზვნის სადგომი მცირე კელენი მცირე სადგომი გადმოცემით დღევანდელი ძველი სენაკის მაცხოვრის შობის სახელობის ეკლესიის მახლობლად შუა საუკუნეებშიმოუწყვიათ სასულიერო პირებისთვის ან სავაჭრო დანიშნულებისთვის პატარა ოთახები საიდანაც სავარაუდოდ მომდინარეობს ადგილის სახელწოდება იტალიელი მისიონერისა და მოგზაურის არქანჯელო ლამბერტის ცნობით შესაძლოა სახელწოდება სენაკი უკავშირდება მდინარე ტეხურის ძველ ბერძნულ რომაულ სახელწოდებას სინაგპი სინგამე პოპულარული ხალხში გავრცელებული მოსაზრების მიხედვით ტოპონიმი სენაკი მეგრ სანაკი მომდინარეობს ერთ ერთი მეგრულ ლაზური ტომის ზანების სახელწოდებიდან ზანი სანი სანაკი სენაკი დასახელებულია შუა საუკუნეების რამდენიმე საეკლესიო საისტორიო წყაროში კერძოდ საცაიშლო გამოსავლის დავთრის მინაწერებში წწ აღნიშნულია სენაკს საყდარი მაცხოვრისა ორის მისის სასახლითა ქსძ გვ შემდეგი დავთარი გვამცნობს არის წყარიგზას და სენაკს ოთხი მსახური ქსძ გვ წელს ვამეყ დადიანის მიერ შედგენილ შეწირულობის წიგნში აღნიშნულია სენაკს საყდარი გვთხოვეთ და მოგეცით კაკაბაძე გვ და სხვა ყველა ამ შემთხვევაში ავტორები გულისხმობენ დღევანდელ ძველ სენაკს სადაც თავდაპირველად მდებარებდა მხარის მთავარი სავაჭრო ადგილი და სენაკის მაზრის ადმინისტრაციული ცენტრი საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდგომი წლები სენაკისთვის განსაკუთრებით მძიმე აღმოჩნდა სწორედ სენაკი მოექცა წლების სამოქალაქო ომის ერთ ერთ ეპიცენტრში შედეგად ქალაქი რამდენიმეჯერ გაიძარცვა და დაიბომბა სენაკში მოქმედი ფაბრიკა ქარხნების უმეტესობამ ფუნქციონირება შეწყვიტა და გაპარტახდა გავერანდა კურორტი მენჯი მოიშალა აქტიური კულტურული ცხოვრება მძიმე ეკონომიკური პირობები დაეტყო ქალაქის მოსახლეობასაც მოსახლეობის დიდმა ნაწილმა საცხოვრებლად ქვეყნის დედაქალაქსა და საზღვარგარეთს მიაშურა რამდენიმეჯერდაიბომბა სენაკირუსეთ საქართველოს ომის წ პერიოდშიც რელიგურ ცხოვრებას სენაკში უძველესი დროიდან ჩაეყარა საფუძველი სენაკში არის სენაკისა და ჩხოროწყუს ეპარქიის რეზიდენცია სენაკი არის სენაკის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მას ჰყავს საყოველთაო არჩევნების წესით არჩეული მერი წლიდან სენაკის მუნიციპალიტეტის მერის მოვალეობას ლევან კუპრეიშვილი ასრულებს ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობიდან გამომდინარე სენაკს კვეთს სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის რამდენიმე საავტომობილო გზა სენაკზე გადის საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს ამ ავტომაგისტრალთან სენაკი აკავშირებს ქალაქ ფოთს ჩხოროწყუს და მარტვილის მუნიციპალიტეტებს ამავდროულად სენაკი წარმოადგენს ფოთი თბილისი და ზუგდიდი თბილისი სარკინიგზო ხაზების შემაერთებელ კვანძს გასული საუკუნის იან წლებში სენაკიდან კმ ში ფუნციონირებდა სამოქალაქო აეროპორტი საიდნაც ფრენები ხორციელდებოდა როგორც შიდა ასევე საზღვარგარეთის ქალაქების მიმართულებით სენაკთან ახლოს მდებარეობს სხვადასხვა სახის კვებითი დანიშნულების ფქვილი რძის პროდუქტების ხორცის ღვინის ჩაის კომბნინატები ასევე თხილის დაფნის ხე ტყის დამამუშავებელი საამქროები ქალაქის ცენტრიდან კმ ით არის დაშორებული ბალნეოლოგიური კურორტი მენჯი საბჭოთა კავშირის პერიოდში მას საკავშირო მნიშვნელობის კურორტის სტატუსი ჰქონდა რომელსაც ყოველწლიურად საშუალოდ ათასი დამსვენებელი სტუმრობდა დღეს კურორტი აღარ ფუნციონირებს მენჯის გარდა სამკურნალო რეკრეაციული და ტურისტული პოტენციალით გამორჩეულია სენაკიდან კმ ით დაშორებული ნოქალაქევიც რომლის პოპულარულობა ყოველწლიურად იზრდება სენაკის მთავარ არქიტექტურულ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს აკ ხორავას სახელობის სენაკის დრამატული თეატრი რომელიც აგებულია ნეობაროკოს სტილში კლასიციზმის ელემენტებით იგივე არქიტექტურულ სტილს იმეორებს სენაკის რკინიგზის სადგურის შენობა სამხატვრო სკოლა ამჟამად ჟიული შარტავას მუზეუმი და ე წ რკინიგზის საავადმყოფოს შენობა სენაკისთვის დამახასიათებელია იან წლებში წითელი აგურით ნაშენი საცხოვრებელი სახლები და პატარა კოხტა ეზოები რომელიც გვხვდება მთელი ქალაქის ტერიტორიაზე ქალაქის ცენტრალური ნაწილი ევროპული ტიპის რეგულარული დაგეგმარებითა და განაშენიანებით გამოირჩევა ქალაქის არქიტექტურულ იერსახეზე უარყოფითად იმოქმედა იანი წლების უკონტროლო პროცესებმა და ურბანული გარემოსადმი უპასუხისმგებლო დამოკიდებულებამ განსაკუთრებით კურორტ მენჯის ტერიტორიაზე სენაკი თავიდანვე განათლების თვალსაჩინო ცენტრი იყო წელსაკაკი წერეთელის თაოსნობით ძველ სენაკში გაიხსნასათავადაზნაურო სასწავლებელი აქ სწავლობდნენ სიმონ ჯანაშია არნოლდ ჩიქობავა პეტრე ქავთარაძე ვარლამ თოფურია კონსტანტინე გამსახურდია დღეს სენაკში არსებობს შოთა მესხიას სახელმწიფო სასწავლო უნივერსიტეტი ასევე პროფესიული კოლეჯი სახელმწიფო და კერძო სკოლები ახალსენაკში დაარსებისთანავე ჩაეყარა საფუძველი თეატრალურ ცხოვრებას წელს ქართული თეატრის დაარსებიდან ორი წლის შემდეგ პირველი წარმოდგენა დაიდგა სენაკშიც წლიდან ქალაქს ამშვენებსაკაკი ხორავას სახელობის დრამატული თეატრისარქიტექტურულად გამორჩეული შენობა რომელიც საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია ეგრისობა სახალხო ღონისძიება და ფესტივალი სენაკში აღინიშნება ყოველი წლის შემოდგომაზე ნოქალაქევის არქეოლოგიური მუზეუმ ნაკრძალის ტერიტორიაზე დღესასწაული პირველად აღინიშნა წელს აღდგა წლიდან სენაკის ცენტრალურ პარკში დაკრძალულები არიან პოეტი გიორგი ჭალადიდელი და საბჭოთა კავშირის გმირი ა წურწუმია სენაკში დაიბადნენ სიღნაღი ქალაქი საქართველოში სიღნაღის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს რკინიგზის სადგურ წნორისწყალიდან კმ ში ქალაქად გამოცხადდა წელს სიღნაღში არის კვების და მსუბუქი მრეწველობის სამკერვალო მცირე საწარმოები თეატრი სიღნაღი თურქული წარმოშობის სიტყვაა და თავშესაფარს ნიშნავს ქალაქის მდებარეობა შემაღლებულ ადგილას მოსახერხებელი იყო თავდაცვითი მიზნებისთვის ქალაქის გალავანში მოწყობილი იყო კარიბჭეები მის მიმდებარე სოფლების მოსახლეობის სწრაფი შეხიზნისთვის სიღნაღი თელავის მსგავსად მეფისეულ მამულად ითვლებოდა ასევე აღსანიშნავია რომ ქიზიყში საერთოდ არ ყოფილა ბატონყმობა შესაბამისად ქიზიყი უბატონო ქვეყანა იყო და უშუალოდ მეფეს ემორჩილებოდა სამოქალაქო ხელისუფლებას აქ მოურავი განაგებდა სამხედრო განაწესის მიხედვით კი ჴიზიყი პირველ მოწინავე სადროშოს წარმოადგენდა რომელსაც ბოდბის ეპისკოპოსი განაგებდა სიღნაღი მისი მდებარეობის წყალობით ძირითადად როგორც ხელოსანთა და ვაჭართა ქალაქი ჩამოყალიბდა აქ რამდენიმე სავაჭრო გზა იკვეთებოდა ძველი საქარავნო გზა გადიოდა თბილისიდან ნუკრიანის გავლით ჰერეთისაკენ და სიღნაღიდან ანაგის გავლით თელავისკენ სიღნაღი ამჟამად საქართველოს ერთ ერთი ულამაზესი ქალაქია რომლის მომხიბვლელობას განაპირობებს როგორც მისი დროთა განმავლობაში ჩამოყალიბებული ხუროთმოძღვრული სახე ისევე ბუნებრივი მდებარეობა ქალაქი განლაგებულია მაღალბორცვიან ადგილას და გადაჰყურებს ალაზნის ველის გაშლილ სივრცესა და კავკასიონის ქედებს სიღნაღი ქალაქად ჩამოყალიბდა საუკუნის მიწურულს ერეკლე მეორის მიერ აგებული ციხის ტერიტორიაზე და მის გარშემო თუმცა არქეოლოგიური გამოკვლევიბით დგინდება რომ ეს არეალი მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ჯერ კიდევ პალეოლითური ნეოლითური და ბრინჯაოს ხანებიდან მოყოლებული სიღნაღის რაიონის ტერიტორია ადრე კამბეჩოვანის სახელით იყო ცნობილი შემდეგ მას ქიზიყს უწოდებდნენ კამბეჩოვანი კამბისენე ძველ ბერძნულ წყაროებში ძველი წელთ საუკუნეებში შედიოდა იბერიის სამეფოს შემადგენლობაში ახალ წელთაღირცხვაში მისი ცენტრი ქალაქი ხორნაბუჯი გახდა საქართველოს ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად აღიარების შემდეგ ეს მხარე დიდ მნიშვნელობას იძენს აქ აღესრულა და დაკრძალულია წმინდა ნინო მეფე ვახტანგ გორგასალმა ჰერეთი და მასში შემავალი კამბეჩოვანი საუფლისწულოდ აქცია და თავის ძეს დაჩის მისცა ხოლო ხორნაბუჯში საეპისკოპოსო კათედრა დააარსა ხორნაბუჯზე გადიოდა მაგისტრალური სავაჭრო საქარავნო გზა საუკუნეებში მიუხედავად არაბთა დამანგრეველი შემოსევებისა ჰერეთი ძლიერდება და სამთავროდ ყალიბდება საუკუნეში მეფე ბაგრატ მ კაჰეთ ჰერეთი გაერთიანებულ საქართველოს შეუერთა რაც საბოლოოდ დავით აღმაშენებელმა განამტკიცა საუკუნეში ჯალალედინისა და მონღოლთა თარეში კამბეჩოვანსაც შეეხო რომელიც მონღოლთა ერთ ერთ დუმენად სამხედრო ოლქად იქცა ქიზიყი მნიშვნელოვნად გაძლიერდა საუკუნეში ქართლ კახეთის მეფის ერეკლე მეორის დროს სიღნაღის ქალაქად ჩამოყალიბება სწორედ ამ დროს ხდება მეფე ერეკლეს ბრძანებით წელს შედგენილ ქალაქთა ნუსხაში სიღნაღიც არის მოხსენიებული სიღნაღს გარს აკრავს დიდი გალავანი კოშკით რომელიც ადგილობრივმა მოსახლეობამ ლეკებისაგან დასაცავად ააგო მისი სიგრძე დაახლოებით კილომეტრია ქალაქი შემორჩენილია თითქმის იმავე სახით როგორიც ის წლის წინ იყო რუსეთთან მიერთების შემდეგ სიღნაღი მაზრის ცენტრი გახდა წელს სიღნაღმა საქალაქო თვითმმართველობის უფლება მიიღო დღეს სიღნაღს ხშირად ქალაქ მუზეუმსაც უწოდებენ ქალაქიდან იშლება არაჩვეულებრივი ხედი ალაზნის ველსა და კავკასიონის მთებზე წელს ქალაქს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები გაიხსნა მუზეუმი და სასტუმროები ტყვარჩელი აფხ ქართ ტრანს ტყჿარჩალ ქალაქი საქართველოში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს მდინარე ღალიძგაზე ქალაქის სტატუსი მიიღო წელს ქალაქის ძირითადი ინდუსტრიებია ქვანახშირის მოპოვება სამშენებლო მასალების და სხვა საწარმოები განთქმულია ბალნეოლოგიური კურორტით ტყვარჩელი ქალაქად გამოცხადდა წელს ქვანახშირის მოპოვება ამ ადგილას წლიდან დაიწყო და მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში დონბასის გერმანელების ხელში გადასვლის გამო დიდი მნიშვნელობა შეიძინა საქართველოს ადმინისტრაციული დაყოფით ტყვარჩელი ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში შედის თვითგამოცხადებული აფხაზეთის მოწყობით კი ამავე სახელწოდების ახლად ჩამოყალიბებული რაიონის ცენტრია წლიდან ქვანახშირის მოპოვება ქალაქის მთავარი ინდუსტრია იყო დაარსებიდან თუმცა ამჟამად საბჭოთა პერიოდის მაღაროები დახურული და ქვანახშირს მოიპოვებს მხოლოდ თურქული კომპანია თამსაშ ღია მეთოდით ამ კომპანიის გადასახადები ქალაქის ხაზინის შემოსავლების შეადგენს თუმცა მას ეკოლოგიის უგულვებელყოფას აბრალებენ ქალაქში მოქმედებდა ცემენტისა და აგურის ქარხნები რომლებიც ამჟამად გაჩერებულია ტექნიკური სიძველის გამო გეგმაშია ახალი ცემენტის ქარხნის მშენებლობა რომლის პროდუქციას სავარაუდოდ სოჭის ოლიმპიური კომპლექსის მშენებლობაში გამოიყენებენ ქალაქსა და ოჩამჩირის რაიონს საბჭოთა პერიოდში ელექტროენერგიით ამარაგებდა ტყვარჩელის ქვანახშირის ელექტროსადგური რომელიც იანი წლების ბოლოს ქვანახშირის მარაგის შემცირების გამო გაზზე გადაიყვანეს ტყიბული ქალაქი დასავლეთ საქართველოში იმერეთის მხარეში ტყიბულის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს ნაქერალას ქედის სამხრეთით ზღვის დონიდან მეტრზე ტყიბული ტყვიბული ისტორიულ წყაროებში პირველად წლით დათარიღებულ ძეგლში იხსენიება ფეოდალურ ხანაში ტყიბული აგიაშვილების საგვარეულოს მიეკუთვნებოდა საუკუნის ბოლოდან მას შემდეგ რაც აქ ქვანახშირის მოპოვება დაიწყო ის სამრეწველო დაბა გახდა წლის სექტემბერს სოფელი ტყიბულისა და დაბა ტყიბულის გაერთიანების შედეგად შეიქმნა ქალაქი ტყიბული ტყიბულის ეკონომიკის ძირითადი დარგია ქვანახშირის მრეწველობა ქვანახშირის საბადოს აღმოჩნდა წელს ხოლო მისი ექსპლუატაცია წელს დაიწყო ქვანახშირის ბალანსური მარაგი მილიონ ტონას შეადგენს ხოლო საერთო გეოლოგიური მარაგი კი ერთ მილიარდ ტონამდე აღწევს საბჭოთა პერიოდში ქვანახშირის მომპოვებელი შახტი და ქვანახშირის გამამდიდრებელი ფაბრიკა ფუნქციონირებდა ქვანახშირის ძირითადი მომხმარებლები იყვნენ რუსთავის მეტალურგიული კომბინატი და ტყვარჩელის თბოელექტრო სადგური საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ შახტებში ქვანახშირის მოპოვება პრაქტიკულად შეწყდა ქვანახშირის გამამდიდრებელი ფაბრიკა კი დაინგრა წელს ქვანახშირის მოპოვება აღდგა ორ შახტაში განახლდა ქვანახშირის გამამდიდრებელი ფაბრიკა დასაქმებულთა საერთო რაოდენობა დაახ კაცია ქალაქში ასევე მოქმედებს ჩაის ფაბრიკა ქალაქში მდებარეობს შაორის ჰიდროელექტროსადგური ჰესს წყალი მიეწოდება შაორის წყალსაცავიდან სადგურის რომლის საპროექტო სიმძლავრე მგვტ ია ხოლო საშუალო სიმძლავრე მგვტ შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გზებით უკავშირდება თერჯოლას ქუთაისსა და ამბროლაურს არის რკინიგზის ბოლო სადგური ქუთაისი ტყიბულის სარკინიგზო ხაზზე ტყიბული საქართველოს დედაქალაქიდან დაშორებულია კმ ით ხოლო მანძილი ქუთაისიდან კმ ით ტყიბულში არის საჯარო სკოლა და ექვსი საბავშვო ბაღი ბიბლიოთეკა კულტურის დაწესებულებებიდან აღსანიშნავია ქალაქის კულტურის ცენტრი სახალხო თეატრი რომლის დარბაზი გათვლილია მაყურებელზე მოსწავლე ახალგაზრდობის სასახლე სამხატვრო სკოლა ხელოვნების სკოლა ბავშვთა ქორეოგრაფიული სტუდია ქალაქში მოქმედებს ჯანდაცვის რამდენიმე დაწესებულება მრავალპროფილიანი საავადმყოფო დიაგნოსტიკური ცენტრი და სასწრაფო სამედიცინო სამსახური ქალაქში არის საფეხბურთო კლუბი მეშახტე და ცენტრალური საფეხბურთო სტადიონი ფოთი ქალაქი და მუნიციპალიტეტი საქართველოში სამეგრელო ზემო სვანეთის მხარეში მდებარეობს შავ ზღვის ნაპირზე მდინარე რიონის შესართავთან არის საპორტო ქალაქი ფოთისა და ხობის ეპარქიის ცენტრი მდებარეობს კოლხეთის დაბლობზე ზღვის დონიდან მეტრზე თბილისიდან დაშორებულია კმ ით რკინიგზით ქალაქის ტერიტორია შეადგენს კვ კმ ს ქალაქს უჭირავს ზღვისპირა ვაკე დაბლობი რომელსაც მდინარე რიონის ერთ ერთი ტოტი არათანაბარ ნაწილებად ყოფს ქალაქის მოსაზღვრე მიწები მეტწილად დაჭაობებულია განსაკუთრებით იქ სადაც ნიადაგის ზედაპირის დონე ზღვის დონეზე დაბალია ქალაქს სამხრეთ აღმოსავლეთით ჩამოუდის მდინარე კაპარჭინა აქვე მდებარეობს პალიასტომის ტბა ფოთში ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაა იცის თბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრისა ივლისის აბსოლუტური მინიმუმი აბსოლუტური მაქსიმუმი ნალექების წლიური რაოდენობა მმ კოლხეთის დაბლობში გვხვდება შემდგეგი ეკოსისტემები კოლხეთის დაბლობი უპირველეს ყოვლისა ბოტანიკური თვალსაზრისით არის საინტერესო აქ დღემდე შემორჩენილია ფლორისტული შედგენილობით საკმაოდ მრავალფეროვანი რელიქტური და ენდემური სახეობებით ლაფანი იმერული მუხა პონტოური კანაფის მასივები მწერიჭამია დროზერა სამეფო გვიმრა მდიდარი ფიტოცენოზების კომპლექსები ჭაობების რელიქტური კოლხური ტყეებისა და ზღვის სანაპიროს გასწვრივ მდებარე ქვიშიანი დიუნების მცენარეული დაჯგუფებებით შავი ზღვის პირა ზოლზე მხოლოდ აქ არის შემორჩენილი ულამაზესი მოთეთრო მოვერცხლისფროდ შებუსვილი სპარსული ხვართქლა ნაბადას ტორფიანი უბანი გამოირჩევა ჯადვარების ბიომრავალფეროვნებით ტორფის ხავსიან უბნებს უდიდესი გარემოს დაცვითი ღირებულება გააჩნია როგორიცაა გლობალური და რეგიონული კლიმატის რეგულაცია წყალშემაკავებელი და წყალმარეგულირებელი ფუნქციები კოლხეთში სამკურნალო მცენარეების გამოყენებას მოსახლეობაში უძველესი ისტორია აქვს კვლავ მითი არგონავტებზე გრძნეული ქალი მედეა მედეა წამალს პრომეთეს ამირანი სისხლით ნაპოხ მიწაზე აღმოცენებული ყვავილებისაგან ამზადებდა ო ასეა ნათხრობი მითში დღესაც გამოიყენება სამკურნალოდ ისეთი მცენარეები როგორიცაა კოთხოჯი ზამბახი ლაფანი მოცვი წყლის სამყურა პიტნა მატიტელა ჩიტისთვალა და სხვა ასევე ცნობილია სამკურნალო ცხოველების გამოყენება როგორიცაა სამედიცინი წურბელა მცენარეებს მოსახლეობა ტრადიციულად ბუნებრივი საღებავების დასამზადებლად იყენებდა მაგ ზამბახს ლაფანს და სხვა დეკორატიული მცენარეებიდან გავრცელებულია ცხენისკბილა ზამბახი ყვითელი და თეთრი დუმფარა ტყეში ველურად იზრდება ლეღვი თეთრი და შავი თუთა ჟოლო და მაყვალი ეკალასა და სხვა ბალახეულებს მოსახლეობა იყენებს მხალეული კერძების დასამზადებლად დეგრადირებული მეორადი ცენუზები საქონლის საძოვრებს წარმოადგენენ მოსახლეობა სასილოსედ იყენებს სიმინდს ლელს ისლს სასოფლო სამეურნეო მონოკულტურებს მარცვლოვანი სიმინდი და პარკოსნები ლობიო და მუხუდო წარმოადგენენ ადრე მარცვლოვანი კულტურებიდან მოჰყავდათ ისეთი ძირძველი კულტურა როგორიცაა სპელტა ორთავა ხორბალი საუკუნის ბოლოს ტორფის ხავსიანი ჭაობის განაპირა ჭილიან მდელოებს მოსახლეობა იყენებდა ღომისა და ბრინჯის მოსაყვანად დღეს ბრინჯი აღარ მოჰყავთ ღომიც იშვიათობაა სამეგრელოში ასევე მიივიწყეს ფეტვიც ოდითგანვე ცნობილია სუნელ სანელებლების მოყვანა პიტნა ზაფრანა ქონდარი და სხვა ფოთის მიმდებარე ტერიტორიაზე ხარობდა ეკალღინჯები ფოთლოვანი ხეებიდან წიფელი მუხა წაბლი კოპიტი იფანი და ლაფნის ხეები ამჟამად ამ მცენარეთა უმეტესობა გადაშენების პირასაა მისული გაჩეხვის გამო რის შედეგადაც განვითარდა და გაბატონდა სწრაფადმზარდი მურყანის თხმელა მეორადი წარმოშობის ტყეები ფოთში ეკოსისტემა ძირითადად ანტროპოგენულია და შეცვლილია ადამიანის ჩარევის გამო ქალაქში არსებული მწვანე საფარი ძირითადად წარმოდგენილია ქალაქის ცენტრალური პარკის მალთაყვის ტყე პარკის გამწვანების ზოლების სკვერების და ქუჩების გამწვანების სახით გვხვდება სხვადასხვა სახეობის მერქნიანი დეკორატიული ბუჩქი და ნახევრად ბუჩქი მცენარეები მაგალითად ქალაქის ქუჩებში ვხვდებით ეგზოტიკურ პალმებს ჭადრებს ლუგუსტრინებსა და ქაფურის ხეებს ნაბადასა და მალთაყვაში შემორჩენილია ფიჭვის კორომები ქალაქის პირველი განაშენიანება გამწვანება უკავშირდება რუსეთის არმიის გადამდგარი ოფიცრის ადამ კურკოვსკის სახელს რომელიც საუკუნის იანი წლების მიწურულს ჩამოვიდა ფოთში მან გადაწყვიტა აქ პომოლოგიური ინსტიტუტის გაშენება და ჩამოიყვანა ცნობილი გერმანელი ბოტანიკოსი რესლერი წელს კურკოვსკიმ თხოვნით მიმართა კავკასიის მეფის ნაცვალს გამოეყოთ მისთვის დახმარება მანეთის ოდენობით ინსტიტუტის დასაარსებლად ამ დროისათვის კურკოვსკის ფოთში ჩამოტანილი ჰქონდა მდე სხვადასხვა სახეობის ხეხილი ბოსტნეული წიწვოვანი და დეკორატიული მცენარეები მან ჰექტარის ნაკვეთზე გააშენა ულამაზესი ბაღი ე წ კურკოვსკის ბაღი ახლანდელი საცდელი სადგურის ტერიტორია სწორედ აქედან გადატანილი ნერგებით გაშენდა ცენტრალური ბაღი რომელსაც შემდეგ კურირებდა კურკოვსკის მეუღლე ბრონისლავა სმიტი ცნობილია რომ იანი წლების დასაწყისში რესლერმა დატოვა ფოთი და გადავიდა ბათუმში ქალაქის ხელმძღვანელობის ნებართვის გარეშე ფოთიდან წაღებული ნერგებით გაუშენებია ბათუმის ბულვარი კურკოვსკის მიერ დარგული რამდენიმე ძირი მაგნოლია ჭაობის კვიპაროსი და ფიჭვი დღესაც დგას საცდელი სადგურისა და ცენტრალური პარკის ტერიტორიაზე სხვა მცენარეებთან ერთად აქ დაირგო ციტრუსების უძვირფასესი ჯიშები ამბობენ ამ ბაღში მოკრეფილ ციტრუსის ნაყოფს ფოთის პოლიცმეისტერი აბაშიძე საჩუქრად უგზავნიდა ქუთაისის გუბერნატორს ნაბადას მიმდებარე ტერიტორიაზე მცირედ შემორჩენილ სფაგნუმიან ტორფიანი ჭაობები და პალიასტომის ტბა საუკეთესო დასასვენებელი ადგილია მობუდარი მოზამთრე და მიგრირებადი ფრინველებისათვის ეს ადგილი ანაკლია ჭურიის ტორფიანი ჭაობებისა და მის განაპირა კოლხურ ტყეებთან ერთად წარმოადგენს საყვარელ და ერთადერთ საბუდარს ფაზანელ კოლხად წოდებული კოლხური ხოხობისათვის აქ მიგრირებს და იზამთრებს შემდეგი ფრინველები თეთრკუდა არწივი შავი ყარყატი დიდი თეთრი ყანჩა ხუჭუჭა ვარხვი თეთრშუბლა ბატი მყივანა გედი გარეული იხვი ოქტომბრის თვეში აქ სამხრეთისკენ შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ დაძრულ მტაცებლებზე დაკვირვებაა შესაძლებელი სხვადასხვა სიმაღლეზე და სხვადასხვა სისწრაფით ლივლივებენ კაკაჩები ძერები კირკიტები ძელქორები თეთრკუდა და ბექობის არწივები ზოგჯერ შესაძლებელია გადამფრენი შაკის თევზზე ნადირობის დანახვა ხოლო ზღვის ნაპირთან ტალღების მოტანილი მოლუსკებისა და უხერხემლოების ძიებაში მაღალ ფეხებზე შემდგარი მექვიშიები დარბიან მათ უკან კი ზღვაში სხვადასხვა სახეობის თოლიები და თევზიყლაპიები ნადირობენ ზამთარში ჩრდილოეთიდან იხვების ბატებისა და გედების გუნდები მოფრინავენ ვხვდებით ჩვამებს წყალზე მოლივლივე კოკონებსა და მელოტებს ძუძუმწოვრებიდან გავრცელებული სახეობაა ტურა კავკასიური თხუნელა გარეული ღორი წითელ წინგშია შეტანილი დელფინი აფალინა და თეთრგვერდა დელფინი პალიასტომის ტბა მდიდარია თევზით განსაკუთრებით ფარგა და კეფალი პალიასტომის ტბა ითვლება საქართველოში ფარგის გავრცელების ერთ ერთ მნიშვნელოვან წყასლატევად კეფალი კი ზღვის თევზია პალიასტომში ის აღმოჩნდა პალიასტომის და შავი ზღვის დამაკავშირებელი არხის გაჭრის შემდეგ განიცადა ადაპტაცია და შეეგუა პალისტომის ტბის საცხოვრებელ პირობებს კოლხეთის დაბლობში გავრცელებული სახეობის თევზიდან შავი ზღვის მობინადრეა მტკნარი წყლის ხოლო გამსვლელია სხვა თევზებიდან აღსანიშნავია ხრტილოვანი თევზები ატლანტიკური ზუთხი სვია ძვლოვანი თევზებიდან შავი ზღვის ორაგული სკუმბრია ლობანი ქარიყლაპია ვერცხლისფერი ბრტყელშუბლა შეგუებულია როგორც მტკნარ ასევე მლაშე წყალში ბინადრობას გაზაფხულზე ის ზღვიდან მდინარეში შედის სადაც იკვებება ლამიან ფსკერზე ნაპოვნი ორგანიზმებითა და წყალმცენარეებით ხოლო ქვირითობისთვის ზღვას უბრუნდება ახალგაზრდა მთელ წელს მტკნარ წყალში ატარებენ პალისტომის ტბა შავი ზღვის აკვატორიასთან ერთად აფრიკა ევრაზიის წყლისა და ჭაობის ფრინველთა მიგრაციის ერთ ერთი მნიშვნელოვანი რეგიონია ტენიან ტყეებში და ჭაობებში მდინარეებში ბუდობს და იზამთრებს სახეობის ფრინველი აქედან მიმომფრენია მობინადრეა და მოზამთრე ამფიბიებიდან ყურადღებას იპყრობს ვასაკა ტბორის ბაყაყი ჩვეულებრივი და მცირეაზიური ტრიტონი ქვეწარმავლებიდან გავრცელებულია წყლის ანკარა ესკულაპის მცურავი და ჭაობის კუ მალთაყვა კლიმატური კურორტია ჩვენამდე მოღწეული თქმულების მიხედვით მალთაყვის უბანი გაუვალი და ჭაობიანი ყოფილა ხოლო აქ გამდინარე მდინარე მალთაყვა ღრმა მტრების ერთ ერთი შემოსევისას ადგილობრივმა მოსახლეობამ აქ მოიმწყვდია მომხდურები რომელთაც სიმწრისგან აღმოხდათ მულტა აკუა რაც დიდ წყალს ნიშნავს მას შემდეგ შემორჩა ამ ადგილს სახელწოდება მალთაყვა ნაბადა ფოთის ერთ ერთი უძველესი უბანია ბევრს ეუცნაურება სახელწოდება ნაბადა ზეპირი გადმოცემით კოლხეთის ისტორიის ჩინებული მცოდნე ბესარიონ გოგოლიშვილი ასე ხსნის ამ სახელწოდების წარმოშობას ქალაქის ამ ნაწილში უსიერი ნაბადივით შავი ტყე იყო ამის გამო დაარქვესო ნაბადა ახლანდელი ნინოშვილის უბნის სასაფლაოს ტერიტორიაზე რუსეთიდან გადმოსახლებული სტაროვერების ხუტორი არსებობდა თურმე დროთა განმავლობაში ისინი უფრო მალთაყვის უბნისაკენ გადასულან საცხოვრებლად ხოლო ნამოსახლარზე სასაფლაო გაუხსნიათ რომელსაც ნახუტურს უძახიან ხოლმე თანამედროვე ფოთის ტერიტორიაზე მდებარეობდა ისტორიული ქალაქი ფაზისი ფაზისი დაარსდა ძვ წ საუკუნეში და იგი მნიშვნელოვან საპორტო ქალაქს წარმოადგენდა მიიჩნევენ რომ ფაზისი კოლონია დააარსეს მილეტის ბერძენმა ახალმოშენეებმა სტრაბონის მიხედვით ის მდებარეობდა ზღვას ტბას და მდინარეს შორის ფაზისი იყო ყველაზე აღმოსავლეთით მდებარე ქალაქი შავი ზღვის სანაპიროზე მიწათმოქმედების ხელოსნობის საფეიქრო კერამიკული და სხვა დარგების განვითარებამ ის კოლხეთის სამეფოს ეკონომიკურ და სავაჭრო ცენტრად აქცია ამიანე მარცელინუსის დროს ფასისში იდგა მეომრისაგან შემდგარი გარნიზონი ქალაქში იდგა კიბელის ტაძარი ქალაქი ცნობილი იყო ფასისის აკადემიით სადაც სწავლება მიმდინარეობდა ქართულ და ბერძნულ ენებზე აქ მიიღო განათლება ცნობილმა ქართველმა ფილოსოფოსმა იოანე ლაზმა ფასისი ფიგურირებს არგონავტების შესახებ მითში მისსაგან მოდის ხოხბის სახელწოდება ევროპულ ენებში ქალაქ ფასისის ზუსტი ადგილმდებარეობა ჯერ კიდევ დაუდგენელია და საკამათოა მეცნიერებს შორის გავრცელებული შეხედულებით ის ემთხვევა ფოთის მდებარეობას ნუგზარ ნადარაია ცოტნე მირცხულავა საწინააღმდეგო შეხედულების თანახმად რიონის შესართავთან ან მომიჯნავე მხარეებში კლასიკური და ელინისტური ხანის ქალაქი არქეოლოგიურად არ არის დადასტურებული და მოსახლეობის ყოფაში არ ჩანს ბერძნული კულტურის ზეგავლენა ამ მოსაზრების მიხედვით ფოთს არ შეხებია ბერძნული კოლონიზაცია ხოლო რამდენადაც ქ ფასისი უნდა ყოფილიყო ბერძნული კოლონიზაციის შედეგი ის უნდა მდებარეობდეს სხვა რეგიონში შესაძლოა ჭოროხის შესართავთან ანდა უფრო სამხრეთით და ზღვაში უნდა იყოს ჩაძირული სახელწოდება ფოთი პირველად მოხსენებული აქვს საუკუნის სომეხ ისტორიკოსს ღევონდის ეგრისის დიდი ომის დროს ქალაქის მიდამოებში გაიმართა ფოთის ბრძოლა ბრძოლა შედგა ბიზანტიელებსა და ირანელებს შორის წელს ირანელების იერიში ფოთის სიმაგრეზე სრული მარცხით დამთავრდა ირანელებმა ამ ბრძოლაში ზე მეტი მეომარი დაკარგეს რის შემდეგაც ქუთაისისა და მუხურისისაკენ დაიხიეს ფოთი აფხაზთა სამეფოს მნიშვნელოვანი საპორტო ქალაქი იყო საუკუნიდან იყო სამიტროპოლიტოს ცენტრი ქართულენოვან წყაროებში ფოთი პირველად იხენიება საუკუნის ძეგლში გიორგი მთაწმინდელის ცხოვრება ამ ცნობის თანახმად საზღვარგარეთიდან სამშობლოში დაბრუნებული გიორგი ათონელი ქალაქ სამსუნიდან ნავით ფოთში ჩავიდა საუკუნეებში ფოთში ისევე როგორც გონიოში მდებარეობდა გენუის რესპუბლიკის სავაჭრო ფაქტორია ფოთის ციხის დაუფლებას რუსეთის იმპერიის სამხედრო მოხელეები უდიდეს მნიშვნელობას ანიჭებდნენ პავლე ციციანოვი მიიჩნევდა რომ სამეგრელო ფოთის გარეშე არაფერს წარმოადგენდა და მისი აზრით ფოთი უფრო მეტი შენაძენი იქნებოდა ვიდრე სამეგრელო წელს რუსეთის იმპერიის ჯარებმა გენერალ დიმიტრი ორბელიანის სარდლობით ფოთის ციხეს ალყა შემოარტყეს ფოთის გარნიზონის დასახმარებლად დაიძრა ტრაპიზონის სერასკერი შერიფ ფაშა ამ დროს რუსეთის ჯარებს ებრძოდა იმერეთის მეფე სოლომონ გადამწყვეტი როლი შეასრულა გურიის მთავარმა მამია გურიელმა რომელიც ოსმალეთისა და სოლომონის მოკავშირედ მოიაზრებოდა მაგრამ პოზიცია შეცვალა ოსმალთა დამხმარე ჯარს გზა გადაუკეტა და თავად აიღო ფოთის ციხე რუსეთის სასარგებლოდ მიუხედავად სამხედრო წარმატებისა წლის ბუქარესტის საზავო ხელშეკრულებით რუსეთის იმპერიამ ფოთი კვლავ დაუთმო ოსმალეთს საბოლოოდ ფოთი რუსეთის იმპერიამ მიიღო წლების ომის შედეგად წელს ფოთის ფაშა აჰმედმა შეკრა ალიანსი სოფიო გურიელთან რომელიც რუსეთის იმპერიისგან გურიის სამთავროს დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას ცდილობდა მაგრამ რუსეთის იმპერიის ჯარებმა წლის ივლისს აიღეს ფოთი იმპერატორ ნიკოლოზ ის დავალებით გზათა მინისტრმა ფოთში გაგზავნა ინჟინერ კაპიტანი ჩადაევი წლის ადრიანოპოლის ზავით ოფიციალურად დადასტურდა ფოთის გადაცემა ოსმალეთიდან რუსეთისთვის ნიკოლოზ ის განკარგულებით ფოთის ნავსადგურის მოსაწყობად იწყება საპროექტო სამუშაო რომელიც წელს დაასრულა გენერალ მაიორმა მატიემ წელს ფოთი აღწერა კარლ ჰაინრიჰ ემილ კოხმა წელს ბარონმა როზენმა რედუტ კალედან ფოთში გადაიტანა სახელმწიფო და საბაჟო დაწესებულებები წელს გენერალ ესპესოს ხელმწღვანელობით ფოთში დაიწყო სამუშაოები ქალაქისა და ნავსადგურის მოსაწყობად ოსმალების მიერ აშენებული ციხე დაშალეს ნაშალი ძირითადად ნავსადგურის მშენებლობაში გამოიყენეს ფოთის კოშკი იმ ციხის ნაშთია წელს ფოთი იხსენიება როგორც სამეგრელოში მდებარე ციხე სიმაგრე წლის ნოემბერს იმპერატორ ალექსანდრე ის ბრძანებულებით დამტკიცებულ იქნა დებულება სანავსადგურო ქალაქ ფოთის დასახლებისა და მმართველობის შესახებ წელს დაიწყო სამუშაოები ნავსადგურის შიდა აუზის შესაქმნელად ამ პერიოდში ფოთში იმყოფებოდა ფრანგი მწერალი ალექსანდრე დიუმა რომელმაც ეს ამბავი ასახა თავის ნაშრომში კავკასია მოქმედი მსხვილი საწარმოები იყო გემთშემკეთებელ გემთსაშენი ქარხანა ჰიდრომექანიზაციის მანქანათსაშენი ელექტროაპარატების რკინაბეტონის ღვინის ლუდის ხილის წვენისა და წისქვილის ქარხნები პურის ხორცისა და ჩაის კომბინატები სამკერვალო ფაბრიკა ფოთი იყო საქართველოს საოკეანო თევზჭერის ძირითადი ბაზა წელს ამოქმედდა ფოთის ტროლეიბუსის სისტემა ფოთის ტერიტორიაზე განლაგებულია საშუალო და სპეციალური სასწავლებელი ბიბლიოთეკები უმაღლესი სასწავლებლები ფოლკლორის ცენტრი ქორეოგრაფიული სტუდია გ ჩიტაიას სახელობის კოლხური კულტურისა და ფოთის ისტორიის მუზეუმი და მრავალი სხვა დაწესებულება აქ არის ნავთობგადამამუშავებელი კვების მრეწველობის საწარმოები წლიდან აღინიშნება ქალაქის დღესასწაული ფაზისობა წლიდან მოქცეულია სამეგრელოს და ზემო სვანეთის მხარეში წელს შეწყდა სატროლეიბუსო მიმოსვლა ფოთი საქართველოს ეკონომიკის ერთ ერთი მნიშვნელოვანი ცენტრია ფოთის ნავსადგური შავი ზღვის აუზის ერთ ერთი უდიდესი ნავსადგურია იგი მდებარეობს ტრასეკას კორიდორზე და წარმოადგენს კავკასიის სატრანზიტო სატრანსპორტო ქსელის უდიდეს სეგმენტს ფოთს ევროპა აზიის კორიდორში მნიშვნელოვანი ფუნქცია დაეკისრა ფოთის პორტი უკავშირდება ილიჩევსკის უკრაინა ვარნისა ბულგარეთი და კავკაზის რუსეთი პორტებს პირდაპირი საბორნე სარკინიგზო ხაზით და ნოვოროსიისკს რუსეთი ბურგასსა ბულგარეთი და რიზეს თურქეთი პორტებს პირდაპირი საავტომობილო საბორნე გადასასვლელებით და უზრუნველყოფს დიდი მოცულობის ტვირთბრუნვას ქალაქის დროშა წარმოადგენს ორად გაყოფილ ნაჭერს მარცხნივ ყვითელ ფონზე არის ლურჯი ჯვარი მარჯვნივ ლურჯ ფონზე გამოსახულია ოქროს საწმისი პორტოლანზე პიეტრო ვესკონტეს წ მდინარე რიონის შესართავში დასახლებული პუნქტის ფაზისი გამოსახულია სამწვერა ყვითელი ალამი ლურჯი ჯვრის გამოსახულებით ასე რომ დროშის მარცხენა მხარე სიმბოლიზურად გამოსახავს ფაზისის ისტორიულ მემკვიდრეობას თანამედროვე ფოთზე რომელიც გაშენებულია მის ადგილას მარჯვენა მხარე ოქროს საწმისის გამოსახულებით გვახსენებს ჩვენ მითს არგონავტებზე რომლებმაც ჩაუშვეს ღუზა სანაპიროებს სადაც ახლა ფოთი მდებარეობს ქალაქის თანამედროვე გერბის საფუძვლად აღებულია წლის ქალაქის გერბის პროექტი ვერცხლისფერ მინდორზე ლაჟვარდისფერი ტალღოვანი სარტყელი რის ქვევით ღია ჭიშკარიანი წითელი კოშკი მდებარეობს ფარის თავისუფალ ნაწილში ქუთაისის გუბერნიის გერბია ფარი უნდა დაეგვირგვინებია ვერცხლის გვირგვინს ფარის უკან უნდა განთავსებულიყო ღუზები შეერთებული ალექსანდრეს ლენტებით პროექტი ოფიციალურად არ იყო დამტკიცებული გერბზე კოშკი სიმბოლიზირებდა ქალაქის ფარგლებში ერთ გადარჩენილ შუა საუკუნოვან შენობათაგანს ოქროს საწმისი სიმბოლიზირებს როგორც ზევით იყო აღნიშნული მითს არგონავტებზე ხოლო ღუზები აღნიშნავს რომ ფოთი საპორტო ქალაქია ფოთის კულტურული ცხოვრების ისტორია მდიდარი და მრავალფეროვანია როდესაც ხალხურ შემოქმედებაზე და ფოლკლორზე ვსაუბრობთ რამდენიმე მომენტს უნდა გავუსვათ ხაზი კერძოდ ამ ქალაქში მოღვაწეობდნენ საქართველოს განთქმული ხელოვანები ლოტბარი ძუკუ ლოლუა რომანოზ რემა შელეგია ავქსენტი მეგრელიძე ილიკო სუხიშვილი მიხეილ ხავთასი შოთა ჩახავა არჩილ ხორავა და სხვა ქარელი ქალაქი საქართველოში შიდა ქართლის მხარეში ქარელის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე მდინარე მტკვარზე სიმაღლე ზღვის დონიდან მეტრი მანძილი თბილისიდან კილომეტრი ქარელი რაიონული ცენტრი გახდა წელს დაბად გადაკეთდა წელს ქალაქად გამოცხადდა წელს ქარელში არის რკინიგზის სადგური სამრეწველო საწარმოები ჯანდაცვის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები ქარელი ისევე როგორც მდ მტკვრის გაღმა მხარის დასახლებული პუნქტების დიდი ნაწილი შედიოდა საციციანოში იგი პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში ციციშვილების გაყრის განჩინების მიხედვით რომელიც პირობითად წ წ არის დათარიღებული ციცისა და ქაიხოსროს რგებიათ ქარელში მცხოვრები გონგლიაშვილი პაატა თავისი მამულით ქარელი თავდაპირველად პატარა სოფელი იყო და მას შემდეგ გაიზარდა და დაწინაურდა რაც ლეკთა განუწყვეტელი თარეშის გამო ციციშვილებმა მძოვრეთი მიატოვეს ს ნახ და აქ გადმოსახლდნენ ამას ადასტურებს წ და წ მოსახლეობის აღწერის მასალების შედარება წ ქარელში სულ კომლი ცხოვრობდა ხოლო წლისათვის მოსახლეობას კომლისთვის მიუღწევია მათ შორის კომლი ქართველი ოსი და სომეხი მოგვიანებით ქარელის ინტენსიურ ზრდას ხელი შეუწყო აქ რკინიგზის გაყვანამ და რაიონის ადმინისტრაციულ ცენტრად გადაქცევამ წლებში იყო გორის მაზრის ქარელის რაიონის ცენტრი ქობულეთი ქალაქი და კურორტი საქართველოში აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში ქობულეთის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობს ქობულეთის დაბლობზე შავი ზღვის სანაპიროზე ზღვის დონიდან მ ბათუმიდან კმ თბილისიდან კმ საუკუნემდე ქობულეთი ეკუთვნოდა ქობულიძეების საგვარეულოს აქედან უნდა მომდინარეობდეს მისი სახელწოდება ქობულეთი გვიან ფეოდალურ ხანაში წარმოადგენდა გურიის სამთავროში ტყვეთა ყველაზე დიდი ბაზრობის ადგილს აქ ტყვეთა შესასყიდად რიზედან გონიოდან და ტრაპიზონიდან მოდიოდნენ თურქი ვაჭრები ქობულეთის ბაზარი ისე ცნობილი იყო რომ იქ არა მხოლოდ გურია სამეგრელოდან არამედ აფხაზეთიდან და ქართლ კახეთიდანაც მიჰყავდათ ტყვეები დონ ქრისტოფორო დე კასტელი წერს საუკუნის შუა წლებში ქობულეთი და მისი შემოგარენი გურიელებმა უბოძეს თავდირიძეებს რომლებიც მას საუკუნის იან წლებამდე ფლობდნენ ქუჩუქ კაინარჯის ზავის შემდეგ ქვემო გურია და ქობულეთი ოსმალეთის იმპერიამ დაიკავა ოსმალეთის ბატონობის დროს ქალაქს ეწოდა თურქული სახელი ჩურუქ სუ შეიქმნა ჩურუქ სუს კაზა რომელიც ლაზისტანის სანჯაყში შედიოდა საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ არისტოკრატების აგარაკები წითელი კომისრების მფლობელობაში გადავიდა წელს ქობულეთმა მიიღო კურორტის სტატუსი წელს კი ქობულეთმა ქალაქის სტატუსი მიიღო ქობულეთში გადის საერთაშორისო მნიშვნელობის გზა ს ქალაქში არის რკინიგზის სადგური სამტრედია მახინჯაურის ხაზზე საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა ბამბის საქსოვი ფაბრიკა საკონსერვო და ტუნგის ქარხნები მეღორეობის ფერმა ქალაქში არის ჩაის საკონსერვო და სხვა მცირე საწარმოები ბათუმისა და ლაზეთის ეპარქიის რეზიდენცია მართლმადიდებლური ეკლესია მეჩეთი პარკი და სასტუმრო ქალაქში გამოვლენილია სულფატურ ჰიდროკარბონატული ნატრიუმიანი მინერალური წყალი დებეტი ლ დ ქობულეთი კლიმატურ ბალნეოლოგიური კურორტია ქალაქში ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაა იცის რბილი თბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრის საშუალო ტემპერატურაა ივლისის აბსოლუტური მინიმუმი აბსოლუტური მაქსიმუმი ნალექები მმ წელიწადში სამკურნალო ფაქტორებია ზღვის ჰავა ზღვაში ბანაობა ქვიშიანი პლაჟი სამედიცინო ჩვენებები სუნთქვის ორგანოთა არატუბერკულოზური ნერვული და გულსისხლძარღვთა სისტემის დაავადებანი სისხლნაკლებობა რაქიტი ქობულეთი საბჭოთა კავშირში საკავშირო მნიშვნელობის კურორტად ითვლებოდა ფუნქციონირებდა სანატორიუმები და პანსიონატები რომელთა უმრავლესობა თავდაცვის სამინისტროს ეკუთვნოდა იანი წლებიდან განსაკუთრებით გაიზარდა ქობულეთის პოპულარობა რადგანაც ის გახდა აფხაზეთის საკურორტო ზონის ალტერნატივა ზაფხულობით ქობულეთს ყოველწლიურად მდე ტურისტი სტუმრობს ქალაქში დაიბადნენ ქუთაისი ქალაქი და მუნიციპალიტეტი საქართველოში იმერეთის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრი სიდიდით მესამე ქალაქი საქართველოში საქართველოს სამეფოს ისტორიული დედაქალაქი ქუთაისის საეპისკოპოსოს ისტორიული ცენტრი მდებარეობს მდინარე რიონზე მოსახლეობა ადამიანი ქუთაისის დოკუმენტური ისტორია იწყება ძვ წ საუკუნიდან თუმცა ანტიკური ავტორები მას თვლიან ძველი კოლხეთის სამეფოს ძვ წ ს დედაქალაქად ქუთაისის ძველი სახელებია აია ქუთაია ქუთათისიუმი საუკუნეების განმავლობაში დან საუკუნემდე დასავლეთქართული სახელმწიფოს მოგვიანებით იმერეთის სამეფოს ცენტრი ბიზანტიელი ისტორიკოსი პროკოპი კესარიელის ს ცნობით შუა საუკუნეებში ქუთაისის სახელი უკავშირდებოდა დავით აღმაშენებლის მოღვაწეობას ახალ ეპოქაში აკაკი წერეთლის ზაქარია ფალიაშვილის კოტე მარჯანიშვილის საქმიანობას ქუთაისის და მისი შემოგარენის მთავარი ღირსშესანიშნაობანია ბაგრატის ტაძრის ნანგრევები ს გელათის მონასტერი ს გეგუთის სასახლე ს სათაფლიის მღვიმური ნაკრძალი ბალნეოლოგიური კურორტი წყალტუბო ქუთაისში არის ქუთაის გაენათის ეპარქიის კათედრა და რეზიდენცია მდებარეობს დასავლეთ საქართველოს ცენტრალურ ნაწილში მდინარე რიონის ორივე ნაპირზე იმ ადგილას სადაც მდინარე მთებიდან კოლხეთის დაბლობზე გამოდის ქუთაისი მდებარეობს ზღვის დონიდან მეტრზე თბილისიდან კმ რკინიგზით ქუთაისის ჩრდილო აღმოსავლეთით ესაზღვრება დაბალმთიანი ოკრიბა ჩრდილოეთით სამგურალის ქედი სამხრეთით და დასავლეთით კი კოლხეთის დაბლობი დასახლების უმეტესი ნაწილი ვაკეზეა ქალაქის ჩრდილოეთი უბნები მდინარე რიონის ორივე მხარეს გორაკ ბორცვებზეა შეფენილი უკიდურესი აღმოსავლეთი ნაწილი კი საფიჩხიის სერზე რომელიც მდინარე რიონის ერთ ერთ ტერასას წარმოადგენს ჰავა ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკულია იცის ზომიერად თბილის ზამთარი და შედარებით მშრალი და ცხელი ზაფხული ხშირია აღმოსავლეთის ფიონური ქარი საშუალო წლიური ტემპერატურაა იანვრისა ივლისისა ნალექები მმ წელიწადში მდინარე რიონი ქალაქს კვეთს ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ ქალაქის ფარგლებში მასზე აშენებულია რიონჰესი და გუმათჰესი ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში მიედინება მდინარე წყალწითელა ხოლო ჩრდილო დასავლეთში მდინარე ოღასკურა ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში რიონს ერთვის მცირე მდინარე რუა ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში შემორჩენილია ძელქვის კორომი ქალაქის ფარგლებში და მის შემოგარენში მოიპოვება საშენი მასალა მათ შორის გოჭოურის სააგურე თიხა ეკლარის მოსაპირკეთებელი და საკედლე ქვა ბანოჯის მარმარილო მოწამეთას კირქვები და სხვა ქუთაისის დაარსების ისტორია და სახელწოდება დღემდე კამათის საგანია ესეც ისევე როგორც ქალაქის ისტორიასთან დაკავშირებული ბევრი სხვა საკითხი სამეცნიერო ჰიპოთეზების საგანია წყაროთა მონაცემები მწირია ასევე ზოგადია ცოდნა ძველი ქუთაისის გარეგნული იერ სახის შესახებაც ისტორიკოსი დიმიტრი მეღვინეთუხუცესიშვილის ს ცნობით აია კოლხეთის დედაქალაქი კჳტაიისი კოტაისი კუტაია კჳტაჲა პირველად ელინისტური ხანის ბერძნულ თხზულებებში იხსენიება მათ შორის უმთავრესია აპოლონიოს როდოსელის არგონავტიკა ძვ წ ს ოქროს საწმისის მოსაპოვებლად ბერძენთა ლაშქრობის შესახებ დაწერილი პოემა ქალაქის ტერიტორიასა და მის მიმდებარედ მდინარე წყალწითელას ხეობაში ადამიანი ჯერ კიდევ ქვედა პალეოლითის ხანაში ცხოვრობდა ამ პერიოდის ძეგლებია ჭახათი თეთრამიწა საკაჟია და საგვარჯილე თეთრამიწასა და საგვარჯილეში ენეოლითისა და ადრებრინჯაოს ხანის ფენებიცაა დადასტურებული ქუთაისი დაწინაურდა ძვ წ ათასწლეულის ნახევარში ძვ წ საუკუნეებიდან აქ კოლხური კულტურის არსებობა დასტურდება ძველი ბერძნული მითოლოგია და ისტორია ქუთაისს ე წ მინოსის ხანას ძვ წ სს მიაკუთვნებს მინოსი ხელმწიფე კრეტაზე და აიეტი ძველ ბერძნებს თანადროულ მოკავშირე და დამოყვრებულ სიძე ცოლის ძმა მეფეებად მიაჩნდათ მდინარე რონის მარჯვენა ნაპირზე დათეშიძეების და გაბაშვილის გორებზე გაითხარა გვიანბრინჯაო ადრერკინის პერიოდის ნამოსახლარი რამაც დაადასტურა ძვ წ საუკუნეში აქ ქალაქის ტიპის მსხვილი ცენტრის არსებობა ცაცხვების ტერიტორიაზე წელს აღმოჩნდა ძვ წ საუკუნეების ორმოსამარხები გაბაშვილების ნამოსახლარზე ნაწილობრივ შესწავლილია ძვ წ საუკუნის კულტურული ფენა ნაპოვნია შავლაქიანი ჭურჭლის ფრაგმენტები გამოვლენილია რკინის სადნობი ქურის საბერველი მილი რაც რკინის დასამუშავებელი სახლოსნოს არსებობაზე მიუთითებს აღმოჩენილი მასალა მიუთითებს ქუთაისის სავაჭრო ეკონომიკურ ურთიერთობებზე გარესამყაროსთან ელინისტური ხანის არქეოლოგიური მასალიდან აღსანიშნავია მწვანეყვავილას მიდამოებში ნაპოვნი ალექსანდრე მაკედონელის ტეტრადრაქმა და მითრიდატეს ოქროს სტატერი უქიმერიონის გორაზე აღმოჩენილია ელინისტური ხანის არტეფაქტები ქალაქი მოხსენიებული აქვს ძვ წ საუკუნეში აპოლონიოს როდოსელს კუტაიას სახელით ამ დროს ის იყო კოლხეთის სამეფოს მსხვილი ცენტრი საუკუნეებში ეგრისის სამეფოს დედაქალაქობის ხანაში ჩამოყალიბდა ქალაქის აღნაგობა რომელიც შემდეგ საუკუნეების მანძილზე უცვლელი დარჩა დღევანდელი არქიელის გორაზე ჯერ ციტადელი გაშენდა შემდეგ კი მას იქვე შიდაქალაქი დაემატა რომლის გალავანშიც დიდი სასახლე იყო აღმართული მოგვიანებით რიონის მარცხენა ნაპირისკენ გალავანშემოვლებული ქვედაქალაქი გაიშალა საუკუნეში მას იხსენიებს პროკოპო კესარიელი კუტაიონის სახელით ეგრისის დიდი ომის დროს ქალაქი ხელიდან ხელში გადადიოდა წელს ის სპარსმა სარდალმა მერმეროემ დაიკავა საუკუნის იან წლებში ქუთაისი მურვან ყრუმ დაარბია მისივე ბრძანებით ქუთაისში აწამეს არგვეთის მთავრები დავით და კონსტანტინე საუკუნის ბოლო მეოთხედში აფხაზთა მთავარი ლეონ გათავისუფლდა ბიზანტიის ვასალობისგან და აფხაზთა სამეფოს მეფედ ეკურთხა მან დედაქალაქი ანაკოფიიდან ქუთაისში გადაიტანა მანვე მდინარე რიონის მარჯვენა ნაპირზე არსებულ ციტადელს ქვის გალავანი შემოავლო და სამეფო სასახლე ააშენა გალავნის გარეთ გაჩნდა დასახლება და ახალი უბნები იმატა მოსახლეობამ მიუხედავად დაკნინებისა იმერეთის სატახტო ქალაქი თავის ოდინდელ აღნაგობას მეტ ნაკლებად მაინც ინარჩუნებდა ქალაქის მთავარი ნაწილი კვლავაც ძველი ცენტრი იყო შიდაციხე და გალავნიანი შიდაქალაქი სადაც ბაგრატის ტაძარი იყო აღმართული ქალაქის ამ ნაწილს დიდ ქუთაისს ან ზედაქალაქს უწოდებდნენ საუკუნეში ჯერ კიდევ არსებობდა მთის ფერდზე შეფენილი გამაგრებული ქვედაქალაქი რომელიც რიონის მარცხენა ნაპირზე გადადიოდა და ჴიდის კარით იყო დაცული გალავანს მიღმა დიდ ქუთაისს გარეთუბანი ემიჯნებოდა ზედაქალაქის მნიშვნელობის მიუხედავად ქუთაისი რიონის მარცხენა ნაპირზე დაბლობზე ვითარდებოდა ამ არემარეს მცირე ქუთათისს ეძახდნენ გალავანს მიღმა მეფის ბაღები და დიდი მოედანი იყო გაშლილი ამ მოედანზე იმართებოდა მეფის საჯარო შეხვედრები ეწყობოდა ასპარეზობები ყაბახი ჯირითი ხელშუბის ტყორცნა და თოფის სროლა მოედნის გაყოლებაზე მდებარეობდა ახალი ქალაქი გარეთუბანი სადაც სავაჭრო რიგები და ვაჭარ ხელოსანთა სახლები იყო ჩამწკრივებული საუკუნეში ქალაქი არაერთხელ ოდიშის მთავარმა ლევან დადიანმაც არაერთხელ დაარბია და გადაწვა რაზეც მოწმობს წარწერა ილორის წმ გიორგის ტაძარზე ქუთაისურ ნაწარმთაგან განთქმული იყო გიშრის ნაკეთობანი რომლებიც სპეციალურ მაღაზიებში იყიდებოდა პარასკეობით და კვირაობით გამართულ ბაზრობებზე გარშემო სოფლებიდან ჩამოჰქონდათ სანოვაგე აქ გახსნილ იარმუკაზე უფრო შორიდანაც ჩამოდიოდნენ ვაჭრები რომელთაც ძირითადად ევროპული საქონელი ჰქონდათ საუკუნის შუა წლებიდან ქალაქში ბევრი სიახლე გაჩნდა ძველი საასპარეზე მოედნის ადგილას წელს ბულვარი გაშენდა ხეივნებიანი დიდი ბაღი ზამბახებით ბზებით კაფეთი გრძელი სკამებით და საცეკვაო მოედნით იანი წლებიდან ქალაქში უკვე არსებობდა კიდევ ერთი საზოგადო ბაღი მოედანი სადაც კვირაობით და სადღესასწაულო დღეებში გარნიზონის ორკესტრი უკრავდა ქართულ საცეკვაო მუსიკას თუმცა ახალი ბაღი ქუთაისში ნამდვილ ცენტრად გადაიქცა ამოქმედდა აბრეშუმის ძაფსაღები ფაბრიკა მდინარე რიონზე აიგო მეორე ხიდი ე წ თეთრი ხიდი მოედნის ირგვლივ იყო განლაგებული ქალაქის მთავარი მართლმადიდებლური ტაძრები წმ ალექსანდრე ნეველის სახელობის სობორი და წმ მთავარანგელოზის ეკლესია პირველი დიდ სასწავლებლები ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია და წმ ნინოს სასწავლებელი და ახალი სავაჭრო ყაფანი მდიდარი ქუთათურებიც აქვე ცხოვრობდნენ ქუთათურთა მცდელობით ქალაქი თანდათან ევროპულ იერს იღებდა ქალაქი საბჭომ მიიღო გადაწყვეტილება ცენტრალურ ქუჩებში ხის სახლების მშენებლობის აკრძალვის შესახებ ხის სახლების ადგილი ნელ ნელა ქვითკირის ორსართულიანმა ნაგებობებმა დაიკავა გაჩნდა ახალი უბნები კახნიაური ბალახვანი მწვანეყვავილა საფიჩხია ბჟოლები ჭომა და სხვა ოღროჩოღრო ქუჩები შეცვალა სწორმა მოკირწყლულმა და განათებულმა ქუჩებმა ქუჩებს სახელები დაარქვეს წელს რიონზე ააგეს პირველი ლითონის ხიდი კავკასიაში რომელსაც წითელი ხიდი უწოდეს საუკუნის დასაწყისიდან ქალაქში გაძლიერდა რევოლუციური და სოციალ დემოკრატიული მოძრაობა შეიქმნა რსდმპ ის კომიტეტი არალეგალური სტამბა წლის რევოლუციის დროს იმართებოდა მიტინგები და დემონსტრაციები წლის თებერვალში მოხდა შეტაკება დემონსტრანტებს და კაზაკთა ჯარის ნაწილებს შორის ქალაქში აღიმართა ბარიკადები რევოლუციონერებს ფარულად ხელს უწყობდა ქუთაისის გუბერნატორი ვლადიმერ სტაროსელსკი რომელსაც წითელი გუბერნატორი შეარქვეს საქართველოში ჩატარებული მოსახლეობის საყოველთაო აღწერების მონაცემების მიხედვით ქუთაისის მოსახლეობის რაოდენობა წლებში მუდმივად მატულობდა ქუთაისი თბილისის შემდგომ მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით ყოველთვის მეორე ქალაქს წარმოადგენდა ქალაქ ქუთაისის წლის მესამე გენერალური გეგმის თანახმად წლისათვის მოსახლეობის რაოდენობას ათასი მცხოვრებისათვის უნდა მიეღწია საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში ქალაქის მოსახლეობა პერმანენტული კლების პროცესს განიცდის ამჟამად ქუთაისი საქართველოში მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით მესამე ქალაქია თბილისისა და ბათუმის შემდეგ მოსახლეობის ს შეადგენენ ქართველები მცირე რაოდონებით არიან წარმოდგენილნი რუსები უკრაინელები და სომხები ქუთაისში ადმინისტრაციული ერთეულია ქუთაისი რამდენიმე მნიშვნელოვანი საავტომობილო მაგისტრალის გადაკვეთაზე მდებარეობს ქალაქში გადის საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს ასევე საავტომობილო გზები ქუთაისი წყალტუბო ცაგერი ლენტეხი ქუთაისი ბაღდათი და ქუთაისი ტყიბული ქალაქში მოძრაობს საზოგადოებრივი ტრანსპორტი ქალაქში არის რკინიგზის სადგური საიდანაც არის მუდმივი მიმოსვლა თბილისსა და ბათუმში ქალაქის ტერიტორიაზე რკინიგზის სამი სადგურია რიონი ქუთაისი და ქუთაისი სადგური რიონი ცენტრალურ სარკინიგზო მაგისტრალზე მდებარეობს სადგური ქალაქის განაშენიანებული ნაწილიდან მოშორებით არის და მასზე წვდომა მაცხოვრებლებისთვის მოუხერხებელია რკინიგზის სადგური ქუთაისი ჩიხს წარმოადგენს ის ემსახურება მგზავრებს სადგურ რიონამდე მისასვლელად აღნიშნული სადგური ასევე უკავშირდება ქალაქ ტყიბულს ქუთაისი უკავშირდება ქალაქ წყალტუბოს ქუთაისს ემსახურება დავით აღმაშენებლის სახელობის საერთაშორისო აეროპორტი რომელიც ქუთაისიდან კილომეტრის დაშორებით წყალტუბოს მუნიციპალიტეტში მდებარეობს აეროპორტი წელს ამოქმედდა და მისით დაბალბიუჯეტიანი ავიაკომპანიები სარგებლობენ ქალაქში მოქმდებს საბავშვო ბაღი საჯარო და კერძო სკოლა ქუთაისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი საქართველოს სუბტროპიკული მეურნეობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ქუთაისის სამართლისა და ეკონომიკის უნივერსიტეტი ქუთაისის სამედიცინო ინსტიტუტი ქუთაისი თბილისის ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორიის ქუთაისის ფილიალი თბილისის ეკონომიკურ ურთიერთობათა სახელმწიფო უნივერსიტეტი ქუთაისის ჰუმანიტარულ სოციალურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი ქუთაისის იოანე პეტრიწის სახელობის უნივერსიტეტი პედაგოგიური ინსტიტუტი ლამპარი ხელოვნებისა და პედაგოგიკის ინსტიტუტი კოლხა საერო ინსტიტუტი გელათი საინჟინრო ინსტიტუტი კვებისა და ფარმაცევტული მრეწველობის ინსტიტუტი ქალაქ ქუთაისის დამოუკიდებელი უნივერსიტეტი ბორის ონიანის სახელობის ჰუმანიტარული და სამართლის საერო ინსტიტუტი საქართველოს ტურიზმის მეცნიერებათა აკადემიის ქუთაისის სახელობის მრავალპროფილიანი ინსტიტუტი ქ ქუთაისის ჰუმანიტარული და სამართლის ინსტიტუტი ქ ქუთაისის ნ მუსხელიშვილის სახელობის სახელმწიფო ტექნიკური უნივერსიტეტი და რამდენიმე პროფესიული სასწავლებელი ქუთაისში მოქმედებს ქუთაისის დრამატული თეატრი ქუთაისის თოჯინების თეატრი ქუთაისის ოპერის თეატრი ქუთაისის სახელმწიფო ისტორიული მუზეუმი ქუთაისის ისტორიულ არქიტექტურული მუზეუმ ნაკრძალი სპორტის ისტორიის მუზეუმი ზაქარია ფალიაშვილის სახლ მუზეუმი საბრძოლო დიდების მუზეუმი სახვითი ხელოვნების მუზეუმი ქალაქს თავისებურ ელფერს აძლევს მთაგორიანი რელიეფი გამწვანება და მდინარე რიონის კლდოვანი ნაპირები ქუთაისს შენარჩუნებული აქვს შუა საუკუნეების ქალაქისთვის დამახასიათებელი იერი მარჯვენა ნაპირის ფერდობებზე შეფენილია ძველი ქალაქი განაშენიანებული სართულიანი შემინულაივნიანი ქვის და აგურის საცხოვრებელი სახლებით ვიწრო მიხვეულ მოხვეული ქუჩები ერთმანეთთან დაკავშირებულია კიბეებით და ვიწრო გასასვლელებით ბევრია ჩიხი ძველ არქიტექტურულ ძეგლთაგან აღსანიშნავია ბაგრატის ტაძარი უქიმერიონის ციხე მწვანეყვავილას ეკლესია ქალაქის მარცხენა ნაპირი საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბდა აქ რელიეფი უფრო მარტივია შუაში მდებარეობს გეგმით მართკუთხა ქალაქის ბაღი რომლის წინ დიდ მოედანზე განლაგებულია ადმინისტრაციული საზოგადოებრივი და კულტურული დაწესებულებები მნიშვნელოვანი ნაგებობებია სასტუმრო არქიტექტორი მიხეილ ჩხიკვაძე ადმინისტრაციული შენობა მიხეილ შავიშვილი დრამატული თეატრი შ თავაძე მიხეილ შავიშვილი დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს ავტოქარხნის რაიონის დასახლება არქიტექტორი მიხეილ შავიშვილი ქუთაისში მოქმედებს საფეხბურთო სარაგბო და საკალათბურთო კლუბები საფეხბურთო კლუბი ტორპედო ქუთაისი ასპარეზობს საქართველოს ეროვნულ ლიგაში ტორპედო ჩემპიონატის სამგზის გამარჯვებულია რითაც ის საქართველოში რიგით მეორე ყველაზე ტიტულოვანი კლუბია სარაგბო კლუბი აია ასპარეზობს საქართველოს დიდ ში ის რაგბის ეროვნული ჩემპიონატის გზის გამარჯვებული და რიგით მეორე ყველაზე ტიტულოვანი კლუბია საკალათბურთო კლუბი ქუთაისი ასპარეზობს საქართველოს სუპერლიგაში 
