al sâs in itagliàn sasso marconi l è na cmònna ed abitànt in pruvénzia ed bulåggna e al sò territori al tol la prémma stréssia ed culénn d l apenén stra la val ed såtta dal fiòmm raggn la pèrt ed såtta dal satta a maténna e una pèrt d la val dal fiòmm lavén a sîra al secånnd nom dal pais la da al famåuṡ guglielmo marconi ch al veins al premi nobel par la fisica int al al territori d la cmònna l è lighè a la zitè ed bulåggna a km d la capitèl pr al treno ch al va da pistòja a bulåggna ch al fò fundè int l ân e pr al tramvàj fén trai én al staziòn dal treno int al territori d la cmònna båurgnov borgonuovo puntacc pontecchio e al sâs sasso marconi l autostrè l è un ètra strè impurtanta pr al trâfic ch la porta da milàn fèn a råmma ch la fa sarvézzi a la cmònna par méz dal casèl dal sâs al teritòri d la cmónna l è divîs in zénc fraziån cun un cunsélli ed fraziån e un presidänt ed fraziån quassti i én båurgnôv puntàcc chèplôg al pajais dal sâs funtèna bâdel battdèzz e tignàn rôma chèrp carpi in itagliàn cristiàṅ l è na sitê dl emélia rumàgna l è la secända sitê pió grosa in dla pruvèinsa ed mòdna la piasa ed chèrp l è la più granda edla regiòun la sitê l è famosa per l indóstria di vistî denny rose liu jo blumarine gaudì ecc dal tesil in generêl e per la paternitê ed soquànti persòuni famósi al gino piva la liliana cavani al ciro menotti ecc i abitànt ed chèrp i s ciàmen carpśàn o carpzàn al sant prutetōr edla sitê l è san bernardèin e la só festa l è al ed maz la sitê la srèv stèda tirèda sù da l re astolfo ùn di lungubêrd la prémma costrusiòun ch a s in sà un quêl l è la césa ed santa maria ciamèda anca la sègra dal a s pèinsa che l nòm chèrp al deśvègna da carpinus un élber dimòndi cumùn in dla vâl dal po in dal mèdi é la squèdra ed balòun dla sitê l è al carpi fc promòsa in dla séri a per la prìma volta in dl avrîl al dialètt mudnés l è na varietê dialetèl dl emiliàn ch la fà pert dal grópp linguìstich gàl itàlich l è anca insäm a tótt chi èter dialètt emiliàn la léngua dla versiòun ed wikipedia ch a sî drê a lézer l è ciacarê in dla zona cumprésa circa tra vgnóla e chèrp a l intéren dla pruvèinsa ed mòdna cun na quèlca diferèinsa lesichèla al ciàpa al nöm ed dialètt mirandulés ed sóvra dialètt carbsàn a mansèina e frignanés ed sòt al mudnés l è ciacarê sovratótt da la gìnta pió vècia pr i quèl l è la léngua prinsipèla ma l è pòch usèda dal generasiòun pió zóvni per furtónna lè adrê la gà un pòc ed risurgimèint gràsia anch a la selebritê mediàtica purtêda da francesco guccini dai modena city ramblers da pierangelo bertoli da tobi ed èter grópp musichel an gh è nisuna istitusiòun furmèla ch la dégga cum a se scrévv al dialètt mudnés anch perchè l è na léngua ech pió che scrétta l è ciacarèda l alfabèt mudnés al gh à lettri a a a b b bi c c ci d d di e e e f f èfe g g gi h h àca i i i j j i lónga k k càpa l l èle m m ème n n ène o o o p p pi q q qu o cu r r ère s s èse t t ti u u u v v vi o vu z z zéda alcuni lèttri i én cambièdi dai sègn diacrétich o asèint al mudnés al gh a dimòndi pió vocheli dl italiàn al mòd ed scrévver l è cambiê in di secol per cui a s pól catèr un istèss paròla scrétta in mòd advérs gran pèrt d al consonanti as scréven cumpagn a l italian ecesiòun quand dòp a ghè a o u quand dòp a da i e sol a la fin ed la paròla al piaṡintëin l é un dialët d la lëingua emilian rumagnöla dal grüp linguistic gall italic cal sa pärla in d la pruvincia ad piaṡëinsa l é un dialët imbastardì parché l é cuntaminä a bota da la lëingua lumbärda specialmëint in di parol e in di mod da dì ma anca da la lëingua piemuntesṡa e un po da cula ligüra in sert rob al sa smeia a bota al dialët lumbärd ucidentäl ch i ciaman anca insübar l é nasì dal latëin vulgär mis ciä sö cun la lëingua celtica ca prima i parlävan i gall gal ch i stävan a setentrion de la penisula italica tant cmé i ätar dialët gall italic l ha sintì divers inflüëinsi cmé cula lungubärda in di ültim sécul l ha ciapä sö e mudificä parol dall ucitan dal franceṡ e dal tuscan quälca letra la gh a di cambiameint ad segn diacritich o acceint un òm al gh ava dü fiö e l pö gióvan al diss a só pär papä dèm la porziòn di mè bèin ch a m tócan e l pädar al ga fé la pärt a tüt dü e dä lé a poch dé al pö giuvan miss insëm tüt al só al s n andé via ind un pais luntàn e lamò al dsüpé tüt al só in stravizzi e dop d avìl consümä tüt vèins una gran calastrìa ind cul pais e lü al prinsipié a troväss ins la süta e l andé e l s ha miss con vöin ad cól pais ch a la mandé ind una só campägna a mnä föra i animäl e lü l ariss vorì leimpass la pansa dil giänd ch mangiävan i grèin ma nsöin gh in däva finalmèint mtèind zä testa al diss quanta sarvitur in cà d mè pädar i gh han dal pän da trassen adree e mé son ché ch a mör ad fäm ma mé a m tudrò süsa e andrò da mé pädar e gh dirò papä mé vöd ch a i ho falä contra dio e dnänz a vó mé zä a n son pö degn d iess ciämä voss fiö tgnìm cmé vöin di vòstar sarvitór e l s toss sö e l vèins da só pädar e l era ancamò da lontàn che só pädar el l ha vist e l s ha gomi el gh ha curs incontra e l ga tré i brass al col e l la basé e l fiö al ga diss papä a i ho falä incontra la signór e incontra d vó e n son pö degn d iess ciämä voss fiö ma al pädar al diss ai sarvitór svelti tiree föra al vistii pö bèl e mitìgal sö e dègh l anèl in man e mtìgh il scärp in pè e tudi un vidél grass e mazzél ch a vöi ch mangium e ch fum altolè parché al mé fiö ch l era mort l è risüssitä n a s sava dova l fiss e l s è truä e i prinsipièn a sganassà ma l fiö pö grand l era pr i camp e cm al vèins indree quand al fé arand a cà al sintì ch i sonavän e i cantavän e l ciamé vöin di só òm e l ga dmandé coss l era e cust al ga rispondi ch era gnii só fradél e só pädar l ava mazzä un vidél grass parché al fiö l era tornä a cà san e sälav e lü al vèins nech e l n a vriva pö andä in cà e l pädar gnì föra lü e l cminsé a imbunìl ma al fiö a rispondì a só pädar tól l è tanta n ch a v sèrav e ch a fagh tüt a vòstar möd e n m hii mäi dat gnan un cravöt tant ch a podiss gódal coi mé compàgn ma pena ch è gnii st vòstar fiö ch al s è mangiä tüt al só con dil varän hii bèin mazzä par lü un vidél grass ma l pädar al ga diss al mè fiö tè ta stee sèimpar con mé e cól ch è mé l è anca tó donca l era bèin giüst ch fassam festa e stèssam alégar parché st tó fradél ch l era mort l è risüssitä al s era pers e l s è catä mòdna modena in italiàn caplógh dla sô pruvìncia cristiàn l è na zitê dl emìlia rumàgna ch l a s càta in mè a dû fiómm säccia a la manzèina e panèra a la drétta l è famóa a livèl internazionèl per l indóstria del màchin ferrari maserati ecc e per l aê balsàmich a mòdna a gh è óna dal pió antìghi universitê dal mänd e la sèd dl arciväschev l è ànch stèda per dimändi tèimp la capitèl dal duchê di este al dòm ed mòdna la tärr campanària ciamèda ghirlandèina e la piàza grànda i éin stèdi méssi in dal patrimòni mundièl dl umanitê da l unesco in dal i abitànt ed mòdna i éin ciamê mudné mo anch emiàn dal näm dal sànt protetór dla zitê ch l è sàn emiàn festegiè al ed nèr cronologia ed mòdna pärma l è n c mòn äd abitant capoluôg d la provênsa d pärma antiga capitäla dal ducät ed pärma e piasensa dal l è seda dl autoritä europea par la sicuresa alimentära efsa e dal del magistré pr al po al dì d incò agensia interegionäla pr al fium po aipo situäda in emélia tra î apenén e la pianura padana la citè l è dvisa in du dal torent pärma afluent dal po che apen na primma d enträr in tal cör dàl centör storic ricéva ì aquî dal afluent bagansa al torent pärma l è un cors d aqua con un regim mutevole c l alterna di pin ni tumultuosî d la stagiön invernäla a desolädî sèchî estivî al inizî d l al stés lēt dal torent al gnèva ristrèt dentör altî mùr al lungopärma apônt cal consegnön a la citè un profil continuo e molt artistic pèrma l è una zitê ed cristiân capolôgh ed la pruvèinza ed pèrma tajèda in dû d al turèint c al g ha l istèss nmm d la zitê pèrma l a s càta in emélia tra la pianura padana e i appennèin pèrma l é na zitè ed abitant capitèl d la pruvénzia d pèrma taiè in du dal turänt ch l à al stèss nomm d la zitè pèrma l é in emégglia stra la basa padèna e i apenén pärma l é un cumoin ad abitant capitäla d la pruvincia d pärma taiä in dü dal turëint ca l g ha l stes num d la citä pärma l é in emilia tra la pianüra padana e i appennini pèrma parma in italiân l é un cmûn ed abitânt cèinter principêl ed la pruvîncia ed pèrma antîga capitêla dal duchêt ed pèrma e piaṣèinsa dal l é al pôst ed l autoritê europea per la sicurèsa alimentêra efsa e dal del magistrêt pr al po al dé d incō agenséia interegionêla pr al fióm po aipo situêda in emélia rumâgna tra j apenèin e la pianûra padâna la sitê l é divîsa in dû dal torèint pèrma ch al va dêr int al po che apèina préma d entrêr int al cōr dal cèinter stôric al ricêv al j âcvi dal bagansa al turèint pèrma l é un cōrs d acva cun un regém variâbil ch al pâsa dal furèinti pîni ed la stagiòun invernêla a fiâchi sèchi estîvi a l inési ed l al stès lèt dal torèint al gnîva ristrèt dèinter êlti mûri al lòungopèrma apûnt che dân a la sitê un profîl cuntènov e dimòndi artéstich parma l è na zità italiana dl emilia la stà sla via emilia la g à abitant e la fà pruìnza la sò pruìnza la g à ad sòra un pezz ad pianura padana infin al po e ad sòta l apenin emiliàn la s tròva in tal punt d incontar ad dò turént al baganza ch al và a finir in tal parma quest chì al pasa in mezz a la zità e l è n afluént dal po parma la iéra la capitala dal ducàt ad parma e piasénza dal a g stà la sede dl autorità europea par la sicureza alimentar efsa e dal dal magistrat par l po ch al dì d incò al s ciama agenzia interegionale pr al fium po turén in itagliàn torino l è la zitè piò impurtanta dal piemånt l arà stra sé e nò un miglión d abitant e l è famòusa par la sò tårr la mole antonelliana e parché l è stè la capitèl d l itaglia fén al al só nomm al vén da la parôla cèltica tau ch al vré dîr muntâgna anca se un bel pò ed zänt la pänsa ch al só significhèd l è quall ed tårr cinénna i romàn i l avêven ciamè augusta taurinorum pr al lår imperadåur augustus int al zénc zänt la zitè l è gnó la capitèla del duchè ed savoya e da cal mumänt l à sänper misdè la só stòria con qualla d la famàjja ch l à realizè l unitè itaglièna advintand la prémma capitèla ràggn d itâglia int al la zitè l è traversè dal fiómm po e da la basa e la só economî l è concentrè såura tott såura l indósstria automobilésstica cme la fiat la pió granda d la naziån stra i sénnbol d la zitè ai è la mole antonelliana un gran palâz che quand ch l è stè tirè só l era al pió èlt dal månd ai é anch un musêo d l egétt che l è al pió inpurtant al månd int al só gènder dåpp quall dal cairo la sindichèsa ed turén al s ciâma chiara appendino la pruvénzia ed bulåggna a partîr dal zitè metrupulitèna ed bulåggna l é na pruvénzia dl emégglia rumâgna ed abitànt la cunféṅna ed såura cun la pruvénzia ed frèra a matéṅna cun la pruvénzia ed ravänna ed såtta cun la tuschèna pruvénzia ed fiuränza pruvénzia ed prè e pruvénzia ed pistòja e ed sîra cun la pruvénzia ed môdna al sô cheplôg l é la zitè ed bulåggna la pruvénzia ed bulåggna la cunprànnd l emégglia ed matéṅna ed såura cun la żónta ed sèt cmóṅni cäli én geograficamänt int la rumâgna båurg tusgnàn caṡelfiumanaiṡ castèl dal rî dåzza funtanàllṡ iómmla e murdàn al teritòri dla pruvénzia al s estànnd såura tótt int la bâsa e int äl culénn la muntâgna la fà al dla pruvénzia int al istàss tänp al valåur ed mèż l é dal i fiómm chi travêrsen al teritòri én al raggn al sèvna l égg e al santêren i turént pió impurtànt én al samûż al satta al séller int äl culénn as trûven dåu crésst ch äl travêrsen äl vâl pió impurtanti al cuntrafôrt pliocênic e la vänna dal żass interesant e bî da vadder én i calànc däl furmazión culinèr ch äl piôv àn scavè i setûr dl economî pruvinzièl én l agricultûra urtâg furmänt famåuṡa l é la patèta ed bûdri l arlîv nénn e bû e la céna e mêdia indósstria dî setûr mecânic dal magnèr dla zerâmica e dl eletrònica an s pôl gnanc dscurdèr la fîra d bulåggna e la strutûra dl interpôrt ed bulåggna par carghèr e dscarghèr i quî ai é anc al pôrt ed ravänna ch l è dimónndi inpurtànt par la pruvénzia ed bulåggna granajån in itagliàn granaglione l é stè na cmóṅna ed abitànt in pruvénzia ed bulåggna tais al cunfén cun la tuschèna pruvénzia ed pistòja e al sò territori l è strichè dal fiòmm raggn e dal rî urséggna da cl èter al fa pèrt dal dla cmóṅna ed èlt raggn pajàis ed cuntadén l è traversè dal treno ch al va da puratta a pistòja in pasè i cuntadén î migrèven fén in cåursga par fèr di sold al sît l è famåus par la sò bérra ed castâgn l è famåuṡ anch perché l é stè la cmóṅna con più èlber ed castegno dal mond adès al é èlt raggn sasól sassuolo in italiàn l è un cumùn ed cristiàn dla pruvèinsa ed mòdna luntàn km da mòdna al cumùn l è un di prinsipèli sèinter dl indóstria dl emélia al sèinter del cusidèt cumprensòri dal ceràmichi un indóstria dal urégin antighi che a partìr dal dopguèra l à vést un grand crassimèint lóngh la vàl dla sèccia i én ed sasól trî cantant dimondi importànt pierangelo bertoli caterina caselli e nek e mons luciano monari sasōl sassuolo in italiân l è un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed mòdna luntân km dal cèinter pió impurtânt al cmûn l è ûn di principêl cèinter industriêl ed l emélia al cèinter ed l acsé dét cumprensorî dal cerâmichi un indóstria dal j urégin antîghi che a partîr dal dopguèra l à cgnusù na grôsa espansiòun lòungh la vâl dal sècia griżèna in itagliàn grizzana morandi l é na cmóṅna dla pruvénzia ed bulåggna con stra sé e nå abitant só int l apenén int al mel nuvzänt utantazéinqv al à catè al nómm dal pitåur giorgio morandi c al stétt lé par quatôrdg estèd al teritòri dla cmóṅna covra äl culénn stra la val di fiûm sàtta e raggn l é sgnificatîva la seziån a sîra d la cmóṅna indóvv a i è anc al munizéppi qué a s pôl visitèr la cà dal famåus pitåur giurgén morand int la vâl dal sàtta a piân ed såtta a i é invêzi la staziån dal treno äl frazión dla cmónna i én sténc muntagò tavêrna in fìn e mél utzént utantadû la sîd dla cmóṅna campôl muntòvel riola påṅnt ed virzón bevvi marnè prèda carbôna al fiòp na pèrt l etra al fa pèrt ed varghè seiver mònt sool la sèra carviè vêz tudiên pié d sätta i rôc scrétt in dialàtt bulgnaiṡ muntanèr ed mèż variànt ed griżèna tot i aan p r e d agòst festa d e zocaréin tott a l dè tot i aan p r e ed loi l a ié a carvièè la festa d sèta margharètta d carvièè d la quela l an s sa dimondi la festa de paììs d grizèna l è par la prèmma dmanga d agòst quélla d sténc p r la terza la fèsta d al patròòn l è p r e d stémber s michèèl arcànzel festa e d la zivòlla in pién d cètta p r i premm d maagg int e stéss siit l otma stména ed loi e la prèmma d agòst l a i é la fésta e d l unità sandròun l è la màscra ed carnevêl ed mòdna sandròun l è un cuntadèin bòun e fùreb ma ignorânt e zòtich con dû dèint e al nês rss ed solit l è vistî con na giàca ed velûd pantolòun al żnoc un gilet di calzètt a righi bianchi e rssi di gròsi scarpóun e un bertòch col fiòch so mujéra l è la pulónia la clàsica reżdora e sô fiōl al s ciama sgorghìguel tòt i giuvidè gras sandróun e la famìa pavirònica i partèssen da bòsch éd satta c n al trein e i vinen a mòdna per fèr al famòś sproloqui ed piaza grand in dû i pèrlen un poch ed tòt qual ch l è sucess en l an passeé l è esteé al burattiner luigi rimini a creèr sandróun vérs la fein dal setzeint con un nàm dimondi long sandróun paviròn dal bosch ed satta da modna ascolini vasco l é un fotôgrafo italiân nê a rèz int al al cumîncia a fotografêr a metê ed j an ssânta dal al mèt a pûnt un stîl personêl basê só di pûnt ed fôrsa e dal sciēlti in môd de stîli che purtêdi avânt ind al tèimp pōlen sembrêr sforsêdi a srân al só trât linêr distintîv atravêrs la frequèinsa dla squêrta dla fotograféia americâna e a l ajót ricevû dal lesiòun ed l universitê ed pèrma as confrûnta cun di personâg cme mulas ed êter l inési ed la colaborasiòun cun al teâter municipêl ed rèz égh d à al môd ed preparêr un só linguâg speciêl druvê préma per la fotograféia ed teâter ascolini l intènd cambiândel al spetacól e l arnôva completamèint la curnîṣa dla sêna sô fotograféi dal spettacòl ed lindsay kemp srân dichiarêdi magneficamèint vîvi da còl pûnt lé in avânti al srà un cresènd ed fôrsa d emosiòun ind al brûṣ ed la spiegasiòun in sté insèm e sté ambîjnt ché i momèint ed spetacòl in specêl môd al bâl e al recitêr a gèst darân al materiêl per procurêr uriginêli emosiòun visîvi al pâs segvèint al srà l indeblîres dal rapôrt cun al teâter e l inési d un nôv filòun réch de spûnt e d ucaṣion i sugèt nôv dal sô figûri a srân al mêlmer i volóm dl architetûra parsiêl al quartèini al clōni al stâtvi cuschè al sucêd vêrs la metê d j ân l ativitê d espresion cun al mèz fotogrâfich l as pōl dîr inisiêda atōren al dal al al fotôgrafa pr al teâter municipêl ed rèz romolo valli vêrs al l invéja al peréiod in dōve al s interèsa dla fotograféia di sogèt dl architetûra e di repêrt dal musèo in tal a chalon sur saone francia al fà na móstra al musèo dla fotograféia di n niépce in francia l é dimòndi stimê e l à otgnû divêrsi mansiòun da eint e istitut dal minister dla cultura musée du louvre musée rodin tuileries versailles parc royal st cloud in tal espuṣisiòun int al lincoln centre public library new york mòstra personêla ad arles francia in tal espuṣisiòun intitulêda mèt al fotôgrafo int al musèo na preṣentasiòun per figûri di musèi cèvich ed rèz ṣvilupêda da divêrs fotogrâfi curêda dal prof massimo mussini al comûn ed salon de provence francia agh fà la dèdica ed na mòstra atravêrs al tèimp noir lumiere l idea metafisica rèz l intervîn a l espuṣisiòun une incertaine folie trêda insèm ind la sêla dal conclave ed lille francia cun al figûri di sît ed cûra per i malê ed mèint l é presèint int la mòstra d apres l antique ân al louvre parigi l é la préma mòstra fotogrâfica urganisêda al musèo ed parigi la sitê ed mântva agh dà un incâregh int al ind al prugèt al segrêt ed la sitê per na publicasiòun cun di tèst ed jacques le goff e pierre sorlin int l ân al và a na mòstra al cairo drêda a l invît dal ministér dla cultûra egiṣiàn cun na mòstra dal pió bèli ôpri di miōr artésta cureda da a gioé n êtra mòstra a l université de lyon ind l istès ân a new york dèinter al moma e al metropolitan museum cme al guggenheim musem în tgnûdi da cât e méṣi in mòstra fotograféi dal peréiod teatrêl acsè ânca da êtri impurtânti istitusiòun internazionêli cme al lincoln center public library la texas university di austin la fondasiòuun italiâna dla fotograféia turèin a la biblioteque nationale a parigi al musée carnevalet parigi ecc vasco ascolini l à ricevû tânt arcgnosimèint tra i pió impurtânt la nômina a chevalier de l ordre des arts et des lettres dêda dal ministér dla cultûra francèisa int al e la grande medaille dla citeé d arles ségn distintîv dal stîl ed vasco ascolini l é al trât scûr nîgher l é la celebrasiòun dal cuntrâst cun al pôch biânch che ghé presèint int na figûra che l é in môd rigurōs in biânch e nîgher s as vôl dêr al nòm al sô carateréstichi ânca se ògni spiegasiòun l é strèta da per sé as pōl squacêr i trât principêl ed tóti al sô ôpri int al cuntrâst dal gradasiòun e ind al rifiût a druvêr al colōr ind la fotograféia ed teâter cun na fôrta preferèinsa pr al bâl e pr al recitêr a gêst cmânda la figûra umâna che atravêrs la pîna eliminasiòun dal gradasiòun ed méz dal luṣôr l é cambiêda in un côrp in môd plâstich e fés quêsi un ugèt na stâtva ind al periéod di mêlmer al lénji ed préma as în adatêdi a n espresiòun in aparèinsa frèda e stiliṣêda l é stê pió vôlti dê un pusébil paragoun cun la pitûra misteriōṣa de chirico an créd mìa ch la sia però na citasiòun cêra al tàj dal môd ed guardêr al figûri l é pió personêl pió mudêren e al méz fotogrâfic as mòstra cun n inchiēta divêrsa trât carateréstich dal peréiod di mêlmer l é la complêta mancânsa dla figûra umâna vîva se unòm la fôrsa scûra di nîgher contrastê peréiod dal teâter e la mancânsa umâna periéod di mêlmer na préma impresiòun superficêla la prés purtêr chi guêrda a na viṣiòun pesiméstica dal complès dal figûri al cuntrâst biânch nîgher acsé evidèint al ciâma al sémbol dal yin e yang ed la cultûra giapunèisa e cinèisa dal figûri ed sêna a sembrén cme dal teâter dal nô al cuntât dl ascolini cun la cultûra giappunèisa lé gnûda prêma dla só pasiòunal per la fotograféia al stòdi dla via al l à purtê a dvintêr ânca mèister ed lôta giapunèisa e cintûra nîgra ed vi dan ju do se vréssen s ciarîr a l j impresiòun e i cuncét cun al fêr la dmânda a l avtôr ló abandunêda l aria da dutôr e da mèister al farèv un surîs incurnisê da la bêrba c l é bèle biânca e as direv l ôpra dl artésta se êrt l é l an sèrov mia per dîr un quél a fêr dal dichiarasiòun mó per tirêr fôra da ciaschidûn ed nuèter còl che agh om dèinter biânch o nîgher ch al sia scûr o aleghēr e che fôrsi dèinter int na figûra e mìa sôl int na figûra an n é mìa impurtânt còl che gh é còl ch la fà vèder despès l é pió impurtânt còl ch agh mânca lasând a nuèter la posibilitê ed serchêrel sfumadûra o òm ch al sia nota guérda anca in francia al can canis lupus familiaris l è un mamméfer ch al magnaré la chèren mo l è stè abituè a magnèr anch d la verdura al can l è s ciavvd e azil e par quasst al pol viver fazilmänt anch con l omen send anch n aiudànt da tgnir da cånt al sa èser anch un bon amîg pr al lavurîr l è sämper tais al so padrån e al l aiuda sänper in itâglia al famàj chi àn un can én migliòn chi pruèd a cürà e clasificä i vari spås di can l è e n c i ente nazionale della cinofilia italiana image racibórz jpg bulldog image fila brasileiro dog jpg fila brasiliàn image borzoi female jpg levrièr rüss equ l è un gropp musichél italién ad stìl pop rock cumpòst da elemìnt urizinèri ad santa sfì santa sofia in pruvenzia ed furlè fc e gropp furmé int e cun e nomm eku l è cumpòst ad sìa elemìnt gabriele graziani vousa e autoùr dì tést vanni crociani pièn tastìri e autoùr dàl musichi tommaso anagni batteria alessandro fabbri bàss e dario favali chitara fino al int e l entré ad fé pèrta de gropp roberto olivetti chitara e daniele boscherini chitara int e ì à partezipé al festival di sanremo cun e brén l idea e ad znèr d e l è scapé e su prèmm desch equ durènt e ì à fàtt dì cunzért cun max gazzé e partezipé à la trasmissioùn e séns d la vìta il senso della vita cundòtta da paolo bonolis un lauv canis lupus lupo in italiàn l è na bistia dimóndi cunpagna a un can ch l as pol vadder int i bòsc l è na bistia salvâdga ch al mâgna la chèren al lóv al fà part dla famìja di canìdi l è al più grand ad cla rasa lè la sò lungésa la và da a cm mèntar al pól èsar élt fra i e i cm al péś mèdi dal lóv ch al vi dal nòstri bandi l è ad kg al culór dal sò mantèl al càmbia a secónda dla stagiòṅ e di an ma in gènar l è griś śalàstar o maròṅ rusàstar i sò dènt i èṅ dimóndi śvilupâ cun di canèṅ a punta biślung e curvâ vèrs l intèran al pól vìvar fiṅ a an quand l è lìbar ma dal vòlti al riva a an s al vi cun i óm la lumbardéia l é na regiòun italiâna cun cîrca nōv miliòun d abitânt la só capitêl l é milân la lumbardéia la cunfîna a mezanôt cun la svésra cantòun ticîn e grisòun a sîra cun al piemûnt a matèina cun al vènet e cun al trintèin êlt âdis sudtirōl e a mezdé cun l emélia rumâgna l aministrasiòun regiunêla l é int al gratacēl pirelli a milân al nòm lumbardéia al vîn da la parôla tedèsca e longobêrda langbardland o langbardaland che cun al tradusiòun ch în stêdi fâti dôp l é dvintê préma langbard e dôp longobardia o langobardia fîn ad arivêr a lumbardéia ch al vré dîr tèra di longobêrd la lunbardî l è na regiån itaglièna con stra sè e nå nôv migliòn d abitànt la so capitèla l è milàn la lunbardî la cunféna piò sò cun la svézzra cantån tizén e grisòn a sîra col piemånt a maténna col vènet e col trentén elt égg südtirol e piò zå cun l emégglia rumâgna l aministraziån regiunèl l è int al gratazîl pirelli a milàn al nòmm lunbardî al vénn da la parola germànica e lungubèrda langbardland o langbardaland che cun al traduziòn ch ali én stè fati dåpp l è advintè prémma langbard e dåpp longobardia o langobardia fén ad arrivèr a lunbardî ch al vré dîr tèra dî lungubèrd la lumbardia in italian lombardia l é una region d l italia nord ucidentäla in dil so pruvinci i ga stan pö d növ milion d abitant la so capitäla l é milan la cunfëina a nord cun la svisera a ovest cul piemont a est cul venet e cul trintëin ält adige e a süd cun l emilia rumagna al num lumbardia al vegna da la parola germanica lungubärda langbardland o langbardaland che dop dil mudifich in latëin e in italian l é cambiä in langbard po in longobardia o langobardia par rivä al num d incö völ di tera di lungubärd la tera d cul popul germanic ca l era vegn zu in italia in dal d c e l äva mis la so capitäla a pavia alura la longobardia l era una zona bëin püsè granda d cula d adès al simbul d la region l é la rösla camuna in bianc cun dré dal verd e l é stä ispirä da un incision in sil predi d la val camonica ch i ävan fat i om d l antiga civiltä di camuni cun la rösla i völan ricurdä la storia milenäria e la caltüra antiga d la region a gh é una leg d la region par dä o dä mia l parmès da druä al simbul lumbärd al motto üficiäl d la lumbardia l é una regione per fare una region par fä la lumbardia la s divìda quäsi a metä tra pianüra pö o menu l e muntagna al ca l resta la culëina la region la pöl ves dividì anca in quatar zoni par descriv il carateristich geugrafich la pärt propri cun i älp vüna d meza muntagna preälp o culëina un ätra d pianüra älta e basa e cula suta l po silvio berlusconi milàn ed setanber l è stè al presidänt dal cunsélli itagliàn dåpp èser advintè récc cme padrån intl indòsstria d l editurî dal costruziòn e dal telecomunicaziòn al fundé dal al partîd forza italia dal al vénz agli eleziòn puléttich e al dvénta presidänt dal cunsélli par la prémma volta al prémm guéren al va zå parché al trova da dîr cun qui d la lega nord d umberto bossi dåpp di an pasè a l opposiziån dal al vénz n ètra volta agli eleziòn pulétichi a chép d la coaliziån ed dèstra ch al dà vétta al scånd guéren berlusconi dal d avréll dal dåpp na crisi puléttica dagli eleziòn regiunèl al dà vétta al térz guéren berlusconi ch al dura fén al mais d avréll dal l avêva pêrs äli eleziån dal vénti da romano prodi dåpp ch al guêren prodi l è andè zå l è turnè a vénzer qualli dal e adèss l è al presidänt dal cunsélli itagliàn al d agóst dal silvio berlusconi al fà n intervìsta al setimanàl chi dirét par alfonso signorini e al gh diś che lò in dal sò vita al n à mai fat di festèṅ ch al n s cata briśa cun dal baghéti cun méno ad an e che a cà sua al n à mai ciamâ dal parsòni pòc sèri al deṡêrt l é un sît indóvv ai é na gran diferänza ed temperatûra stra l dé e la nòt na móccia ed såul la mancânza d èlber e indóvv an al piôv mâi i pió grand deṡêrt dal månnd i s trôven in sît d èlta presiån indóvv la piôva an la pôl squèṡi mâi èser stra i deṡêrt ed sti sît ai é al sahara al kalahari e quî dl austrâglia ai é anc di deṡêrt ch i s én formè pr al sèl ch ai é int al trézz ch al fa sé ch an i sîa brîṡa dl acua e ch an i pòsia cràsser gnìnta rèz reggio nell emilia in italiân l é na sitê ed abitânt e cèinter pió impurtânt dla pruvîncia cun al stés nôm l é a cavâl d la via emélia tr al sècia e l èinsa a méza via tra pèrma e mòdna l é famōsa pr èser la sitê in dô l é nê al triculôr italiân e pr al só teâter municipêl la zôna comunêla l é tóta in pianûra sistemêda ind la pianûra padâna e l é traversêda dal turèint cróstel la sitê la cgnós un avméint stabîl ch al riguêrda sia l andamèint ed la popolasiòun sia la sitê stèsa a fêres da i prém dal xx secól al dé d incô al strêdi principêli oltre la via emélia ch l atravêrsa da matèina a sîra a gh é l avtostrêda dal sōl ch la cór pêra a la via emélia la statêla che al albasèin la và vêrs mântva a mezdé la và vêrs la spésia po ghé la ss vêrs sasōl la ss vêrs curèz in diresiòun ed chèrp ai tèimp di rumân l ēra ciamêda regium lepidi al nôm al deṣvin da còl ed marco emilio lepido cônsol a c cól ch l à fât la sitê e la via ch la dà al nôm a la regiòun dal dé d incô dôp la cunquésta longobêrda vi sec d c e pó ind al tèimp dal medioêv la sitê l à tôt al nôm ed rèz ed lumbardìa ste nôm ché l armâgn cól uficêl per tót al tèimp dal duchêt ed mòdna e rèz fîn al uniòun di teritôri estèins al règn ed sardègna ind al l ân ed quând l é stê inventê al nôm dal dé d incô rèz dal vôlti l é ciamêda sitê dal triculôr dôp ed la préma vésta dla bandêra in sitê ind al téimp dl occupasiòun napoleònica la sitê l é stêda municépi rumân cun la rèiṣa dl impêr rumân la sitê l é stêda quêsi abandunêda dvintêda pôst veschvêl ind al tèimp dal medioêv l è stê ûn cmun léber ma cun dal guêri civîli al d ed dèinter in continvasiòun che j àn purtê al cambiamèint in sgnuría sót a j este e dôp a duchê in sté peréiod la sitê la tôt al nôm ed rèz ed lûmbardìa al nôm al gh à al sô urégin ind l êlt medioêv e gh é dal prôvi in bundânsa fîn al mumèint dal só scanslamèint dôp al guêri dal int al xix sècol rèz l à tôt pêrta a la repóblica ciṣalpèina e a la repóblica cispadâna l é stêda pò unîda dôp na parénteṣi sót a la faméja reéla d austria este al règn ed sardègna int al xx sècol dôp la secónda guèra mundiêla rèz l é stêda gvernêda da na magiurânsa ónica dal partî comunésta italiân e da j ân nuvânta da l unióun dl ulîv réz l é tr al sitê italiâni decorêdi al valôr militêr per la guèra ed liberasiòun gh é sté dê la mdaja d ôr al valôr militêr pr al sacrifési dla só gînta e per l ativitê fâta ind la lôta partigiâna al tèimp dla secònda guèra mundièla e al d avrîl dal l è stêda decorêda cun al segvèint mutîv a rèz gh é na robósta zôna cun tânti fâbrichi che lavûren ind la mecànica ónica ind dal sô géner e un impurtânt nōmer d aziêndi cooperatîvi in diferèint câmp l agricultûra e l alevamèint j in flôra préma ed tót l alevamèint di nimêl fêra internasionêla dal nimêl la lavurasiòun dal lât e la produsiòun dal furmâj grâna e la coltûra dla frûta e dla verdûra al fâbrichi j in ed grandèsa céca o mzâna e lavûren in diferèint câmp in môd particulêr j in svilupêdi ind al câmp dla mecànica dal mâchini avtomâtichi dla cerâmica casalgrând e castlarân e ind la tesdûra masmamèint in pruvîncia in pruvîcia as câten dal indóstri ed la purtêda ed ferrarini veroni smeg landini e lombardini sōl per numinêr al pió grôsi in pió a gh é un móc d imprèişi ed gèner coperatîv ânca lōr dimòndi impurtânti cme coopsette coopservice unieco e la centrêla d òna dal pió grôsi coperatîvi d itâlia la coop consumatori nordest la disocupasiòun l é ridòta grêd ed disocupasiòun atâch al préma ed tót cóst al fà arivêr da la bâs itâlia e dal èster di lavuradōr furastêr vêrs la sitê e vêrs la pruvîncia secónd a j ûltem contróll statéstich la sitê l è ai prém pôst a livèll nasionêl per lavuradōr furastêr presèint in zôna l intrêda dal stipéndi mzân l é piotôst êlt grâsia a na disocupasiòun che in sustânsa l an gh è mìa la pruvîncia l a s mètt despèss ai prém pôst ind la gradvatôria dla qualitê dl andamèint dla véta secónd soquânt famôs giurnêl la sitê l è sèimper tr al prémi sitê italiâni la tradisiòun dla bòuna cuṣèina arzâna scèta e naturêla l a s câta ânca in dimòndi ristorânt e tratoréi in dōve l è pusébil gustêr di bòun magnêr purtê avânti d in pêder in fiôl i prodòt principêl deṣvînen da la tèra e dal bèsti per còst a s pêrla ed cuṣèina pôvra a s trâta ed savōr fôrt nê da la necesitê ed rimediêr a la mancânsa ed còl ch égh va més chêr e delichê prèma tra tót la fujêda fâta cun la farèina j ôv dal cuntadèin na canèla rubósta e dal mân cun al calôr gióst al caplèt in brôd l è al rè dal mnèstri mó s in câta ânch cundî in môd divêrs tót i piât da i pió cumûn ai pió stimê în insavûri e cumpagnê cun al grâna ch al só urègin as fân indrê adiritûra ai tèimp di rumân per chi an al sà mìa l è un furmâj a pâsta dûra mèz grâs côt a lèinta stagiunadûra cun dimòndi sustânsi bòuni al vîn fât ind i casê cun na tètnica incòra artigianêla ind i secònd piât a s impòn sèins êter al chêrni ed nimêl a rèz tót j ân a gh è la fêra internasionêla dal nimêl a tèvla a catòm al carèl dal lès cun sampèt cudghîn sampòun ecc in sèma al bânch di salumêr la vaschèta di grasōl salâm e persót al turésta ch al vîn a rèz e al vôl fêr brènda a s égh pōl cunsiliêr na specialitê tóta arzâna al scarpasòun as trâta d n impâst côt al fōren cun spinâs o bēdi sigulôt lêrd e grâna més tra dû fodêr ed pâsta sutîla e môrbida tra i vâri dōls a gh è la spunghêda e al bisòun un dōls cun al mandòrli sócher ôv frèsch ch al vîn preparê per nadêl la spunghêda uriginêla ed bresèl lê adiritûra dal xv sécolo sèimper a nadêl j arzân a prepêren i turtlèin frèt o al fōren cun dèinter al pést o cun la marmêlata ed nôsi o ed castâgni finî ed magnér a s cunsèlia ed gustêr la famôsa sópa inglèisa sibèin al nòm al sia furastêr l è un dôls arzanèsim al vèin d la cusèina arzâna che bèin a s acumpâgna al sô bâgni l é al lambrósch arzân ròs ch al spóma naturêl incô protèt da un mêrch d o c al biânch de scandiân ed góst dôls e mèz sèch l é fât ind al tîpo ch al spóma e al spumânt al cèinter stôric dal dé d incô ed la sitê al gh à na piânta cun na fôrma geomètrica ed sê lê slunghêda atraversê da la via emélia carateréstich dal sînch setséint i principél munumèint d ed là dal teâter municipêl j în al basélichi ed san prôsper e dla beata vergine dla giêra al dôm e dimòndi palâs in môd particulêr interesânt l è al colegamèint tr al piâsi al colegamèint tra la piâsa principêla in dō gh è al dôm e al municépi ciamêda piâsa grânda o piâsa prampulèin cun piâsa céca piâsa san prôsper in dō gh è al marchê al vîn fât cun na strêda a purtghêl ciamêda via dal brulèt piâsa prampulèin l a s colêga ânca cun piâsa casôt che na vôlta l êra la piâsa dal marchê dal pólghi pìasa di savaj cun n êtra strêda a purtghêl da nutêr ânca piâsa fontanèis rifâta da pôch cun d atôrna di pôrdegh ed valôr ânca la via emélia c la gh à da tóti al dô pêrti di palâs d architetura ed valôr cun ind al mèz piâsa dal mûnt l antîgh côrs davanti a la cēsa dla madòna dla gêra ciamê côrs garibaldi in dō na vôlta pasêva al cróstel desviê fôra dal mûri in dō gh è ânca al palâs duchêl adèsa a gh ân pôst la provîncia e la prefetûra impurtânt ânca i giardèin póblich un pérch ed l otsèint cun stâtvi e funtâni méss sō ind la zôna dl antîga sitadèla militêra ind la sèla dal setsèint dal municèpi ciamêda sèla del triculôr al de znêr dal l è stê siēlt al prém triculôr dla repóblica cisalpèina d ed lé desvîn la bandêra dal dé d incô dla repóblica italiâna la zôna comunêla l è aministrêda da circoscrisiòun che unesén al j antîghi véli oséja la divisiòun l a zôna ed campâgna cun al cèinter la cēṣa ed la parôchia al dé d incô soquânti ed cósti j in stêdi unîdi a la sitê ch la s è slarghêda dôp la secònda guèra mundiêla masmamèint l uspési sânta crōṣ sân pelgrèin san prôsper strinê e tót o in pêrt al sô zôni a pôlem èsser cunsidrêdi cme di quartêr ed periferéia d la sitê a rèz gh è presèint na centrêla e di dipartimèint ed dô universitê l universitê ed mòdna e rèz e l universitê ed bològna la sitê l è al cèintr ed la sperijnsa ciamêda reggio children pr al prém cuntât cun la manêra d insgnêr ind al scôli comunêli di prém ân inspirêda ai stódi iséma a l argomèint ed l arsàn loris malaguzzi e l è cgnusûda e stimêda da tót al mônd per l êlt livél dl insegamèint ed l educasiòun ind al scôli ed l esîlo ind al licéo ariôst al s è diplumê al presidèint dal cunséli dal dé d incô romani prodi a rèz a s câta un impurtânt câmp e spurtîv pr un zôgh americân che lôr ciamên baseball druvê ind j ûltem campiunêt mundiêl fât in itâlia e ciamê coliseum da j americân per la fatûra dal tribûni che s arvîsen al teâter al avêrta ed ròma ciamê colosseo al gvêren estèins dla sitê al finés al ed zôgn dal e dôp che quâter câp provisôri j an gvernê la sitè per pôch tèimp e pò na comisiòun cumunêla cun podestê pietro manodori s êra rivê al prémi elesiòun cumunêli al ed setèmber dal cósta l è la lêsta di câp dl aministrasiòun cumunêla ch in pasê a rèz rèz l é unîda cun tóti al grôsi sitê dal nord itâlia per mèz ed l avtostrêda dal sōl a milân napoli usîda ed rèz e terre di canossa valdenza a cavrêra int al cmûn ed capèşen i traspôrt feroviâri în garantî per mèz ed la stasiòun f s ind la zôna tra mezanôt e matèina ed la sitê aşvèin al cèinter stôrich dóve în garantî i colegamèint cun bològna e milân per mèz ed trêno interregionali e intercity e colegamèint dirèt cun napoli e milân per mèz d eurostar in pió a s é drê fêr la nōva stasiòun pr al trêno a êlta velocitê t a v ch la gh à al nòm de stasiòun mèdio padâna dóve al prugèt l é stê firmê dal famōş architèst spagnôl santiago calatrava ch l à prugetê dèinter in un grôs prugèt ciamê le vele anca i trî pûnt a campêda ònica bèle fât e la futuréstica quaciadûra mìa ancòra fâta dal casèl ed l usîda a rèz ed l avtostrêda dal sōl i servési ed traspôrt ind la sitê în fât da l aşièda municipalişêda act aşiènda cunsorsiêla traspôrt che in pió ed garantîr al traspôrt póblich in sitê cun di trâm a metâno l é impgnêda ind al traspôrt fôra sitê da e vêrs tóta la pruvîncia cun colegamèint ânca cun al pruvînci ed mòdna pèrma e mântva e dal traspôrt feroviâri per mèz dal ferovèi arzâni cun la gestiòun dal léni rèz ciân rèz sasôl e rèz guastâla în in gestiòun ed l act ânca i parchèg scambiadōr pr al cèinter cun servési gratuî ed minibus e nolèg biciclèti e al nolèg ed mèz elètrich al trâfich privê só gòma al cunténva a d èsregh insém a la via emélia la vècia s s ch la travêrsa la sitê da matèina a sîra insém a la strêda dal pâs da cerêto ch la tâja la sitê da mezdé a mezanôt ch l unés guastâla cun aóla in pruvînca ed massa carrara e insém al strêdi pruvincêli ed colegamèint cun i cmûn aşvèin al trâfich sitadèin l é dimòndi sostgû e in soquânti ōri ed la giurnêda ingumbrê a câşva ed sèimper pió gînta ch la và a lavurêr in mâchina i dimòndi câmion che vân int al j aşièndi dal distrèt industriêl arzân e la crèsita ed la popolasiòn ind i dêş ân tr al e al rèz l as câta despès ind al prémi dês puşisiòun ed la claséfica nasionêla ch la riguêrda la preşèinsa ed pōlvra pm ind l âria fât ch l é preşèint in tóta la pianûra padâna l é in prugèt bèle da divêrs ân l arnōv e al cumpimèint dal tangensiêli e dal strêdi per traversêr la sitê un impurtânt investimèin in sté sèins l é stê l avêrta al trâfich ed la nōva tangensiêla ch la và da sîra a matèina cun n ònica corséia per sèins ed mêrcia e cun dimòndi incrōş despès impidîda ânca lê l ònica vèira tangesiêla còla a mezanôt la nōva s s da divêrs ân an n é mìa finîda dal tót rèz l è imparentêda cun al spagnôl ciamè anch castigliàn l è na langua nèda int la regiån d la castégglia in mèz a la spagna l è bacajè anch in di mondi ed paîs dal cuntinänt americàn da migliòn ed cristiàn l al fà pèrt dal gropp dal languv indo europei ureginè da l evoluziån dal latén vulghèr anch s ai è dal paroli ch al vénen da l areb ai è di quî int al castigliàn chi én di mondi cumpagna a la leniziån laténa latén vita spagnôl vida la palatalizaziån latén annum spagnôl ao al ditongaziòn dal vuchèl srè e o dal latén vulghèr latén terra spagnôl tierra latén novum spagnôl nuevo quassti canbiaziòn funètichi as troven anch in dagli ètri languv d l europa al spagnòl ciamê anch castiàn l è na léngua nèda in dla regiòun dla castìa in mèz a la spagna l è ciacarê anch in dimòndi paés dal cuntinèint americàn da miliòun ed cristiàn l al fà pèrt dal grópp di léngui indo europei gnùdi só da l evoluziòun dal latèin vulghèr anch s agh én dal paròli ch él vìnen da l èreb agh én dal paròli in dal spagnòl ch i én di mòndi cumpàgn al latèin lat vita spa vida la palatalisaziòun latèin annum spagnòl ao la ditongaziòun dal vuchèli srèdi e o d al latèin vulghèr latèin terra spagnòl tierra latèin novum spagnòl nuevo sti cambiamèint funètici i s càten anch in di ètri léngui dl europa don camél nòm intēr in italiân e quêşi mai druvèe don camillo tarocci l é un persunâg leterâri inventê da giovannino guareschi cme prutagunésta insèm a l amîgh nemîgh pepòun ed na sèria ed rumânz in dó l é al prêt ed bresèl un paeşèin in rîva al po fantâstich mudèl ed la realtê cuntadèina italiâna dal dôp guèra al j avintûri ed don camél nâsen insém al giurnēl da réder candido fundê insèm a giovanni mosca avintûri ch a vînen mési insèm da l istès guareschi tânt tèimp dôp in sèt lèber in dó sōl i prém trî publichê quând guareschi l ēra incòra al mônd dimòndi famôş al grôs póblich italiân e francèiş ch l arcgnòs cun la fâcia ed fernandel ind al riusî adatamèint pr al cìnema al don camél ed guareschi al gh à mìa l âria del pretèin tranquél apèina gnû fôra dal seminâri mó al pêrla diretamèint cun al crést d l altêr ch al rispònd e l é bèin cuntèint ed risôlver a la só manēra cun al tirêr a l ucaşiòun ânca na quêlch e scrâna al discusiòun pió vîvi al cèinter di pinsêr ed don camél l é per fôrsa pepòun al nòm vèira l é giuseppe bottazzi interpretê da gino cervi séndech ed l aministrasiòun comunêla ed sinéstra e segretâri ed la sesiòun dal pci dal pôst la buntê dal spîrit ind la vâl dal grôs fióm la s amzûra ed mèj ind i mumèint ed necesitê éco alōra turnêr l intèişa quând l aversâri l é in perécol quând l aluviòun la mèt a dûra prôva l intēr paèiş quând la môrt la pôrta via na persòuna chêra don caméll ciamê in italiân don camillo l è un persunag leteràri criê da giovannino guareschi cmé co prutagonésta insìma all amigh nimich pepòun ed na sèria ed rumânz in d i quèli l è al prê ed bressèll un paesîn cécch in riva al po idealmèint paradigmàtich d la realtê rurèl italiàna del dop guèra di mòndi famôs al grànd póblich italiân c al identìfica cun la fàsa ed fernandel per la riussìda riduziòun cinematogràfica al don caméll ed guareschi al n gh à brisa l èria del pretèin tranquéll apèina usî dal seminàri mo al ciacàra diretamèint cun al crést d l altèr c al rispònd e l è bèin cuntèint ed risòlver a sô môd tirnd all ocurèinsa qualche scràna anch i discussiòuni pió acési al sèinter d i pinsér ed don caméll l è inevitabilmèint al séndech pepòun al quèl al s ciama realmèint giuseppe bottazzi interpretê da gino cervi a chép ed l amministraziòun comunêl comunésta e chép d la lochèla seziòun del pci al tedèsch nàmm natîv deutsch l è na léngua appartenèint al grópp nederlandês germànich d al râm ucidentêl d al léngui germànich d la faméja d al léngui indo europei l è la léngua germànica pió difûsa in dal mànd dòp l inglês l è l idioma cun al mażor nómmer ed parlèint natîv d l unione europea léngua uffizièla in germâgna austria gran pèrt d la svézzra e in dal liechtenstein l è anc parlê e ampiamèint tutelê in d l èlt èddig itàlia in dûv al gòd d un status ed sustanzièl co ufficialitê cun l italiân l è parlê currentemèint anc in dal lussembûrg in d i cantòun urientèl d al bélgi e in pèrti d la rumanî d la pulógna d l alsazia e d la loréna francia cun miliòun ed parlèint distribuî in naziòun l è na léngua pluricentrica cuma l inglês al scutmâj in italiân nomignolo l è na parôla dl arzân ch l a s câta ânca in tânt êter dialèt cme al mudnèiṣ e al frarèiṣ e ânca fōra regiòun d intōren al po un scutmâj l é na sôrta ed nòm inventê druvê ânca al dé d incō ch al s tâca a la gînta per tōr in gîr na quêlch qualitê o un quêlch difèt al pōl ânca arfêres al nòm al cugnòm al mistēr o a l urégin la faméja o la sitê dla persòuna cun al tèimp i scutmâj a pōlen dvintêr quêşi di secònd cugnòm còl ch l é sicûr l é che na vôlta tachê an s chêva pió la stôria dla parôla l an n é mia sicûra mó la duvré deşgnîr dal medioēv ed èser lighêda ai scongiurâs e per difènder e tgnîr luntân dal persòuni la ièta e al malatéi dal spiegasiòun pusébil în dal tudèsch antîgh scottname un nòm dê per schêrs o per tōr in gîr dal latèin excutere malia scongiurêr j incantèişem excutere mala scongiurêr i mêl o scutum in mallo scûd purtê int al j adunânsi ed piâsa al vocabulâri ed ferâri e sèra al gh à e sânta eşèimpi de scutmâj gióst per fêr la lésta ed quî pió comûn i tordè d arbètta în pr al dèt i tordej j g han da isir long ed tgniss sensa r taj foghè in t al butèr e sughè in t al formaj butér frèssch formàj gràna pramzàn bn lavär bén bombén ilj arbètti po zbojintäria con pòch àcua zgosäria e stricagnäria par tirär via tutt i resìddov d àcua e tridäria fén mèttor la ricòta in t na trén na insèmma ilj arbètti tridädi i giäld d v al säl e al formàj gràna pramzàn tastär al pjén par vèddor s l e bén savorì mèttrol in frìgo cuatè preparär la fojäda sutìla ciapär al pjén e fär di mucc insìmma a la fojäda a pòca distànsa vn da l ätor pigär la pasta e schisärla con i dìd trà un mucc e l ätor tajär i tordè con la rodéla par la fojäda fär bòjjor l àcua bén saläda in t na brnza e po versär i tordè in t la brnza mezdär con manéra e cuànd jén còt al dént tr via la brnza dal fgh con na mess cia foräda tiräria su poc a la volta e mèttoria a strät in t na supéra con na spolvräda äd formàj gràna pramzàn e na coläda äd butér fuz a fgh lént ogni strät sarvìria bén cäld al bulgnaiṡ l é ón dialàtt dla längua emiglièna óṅna däl dåu längv dal continuum linguésstic emigliàn rumagnôl l é óṅna däl variant pió prestigiåuṡi dla längua emiglièna dimónndi artésst dal månnd dla mûṡica cme di lîber o dal spetâcuel i dzidénn ed adruvèr stal dialàtt qué int äl låur ôver stra i pió famûṡ ai é żänt cme andrea mingardi giorgio diritti gvîd fèva gigén lîvra e alfredo testoni al n é brîṡa pió dscåurs cme una vôlta i vîc ch i én ancåura vîv e san al dialàtt én pôc i żûven preferéssen bacajèr in itagliàn o in gêrg itagliàn luchèl socuànt tûṡ i pänsen ed savair dscårrer in dialàtt mäntr i pôlen dîr såul dåu parôl ch én gnanc bulgnaiṡi par stal mutîv qué al é a rîṡg ed estinziån l é bacajè int la zitè metrupulitèna ed bulåggna fòra che int äl cmónn ataiṡ a iómmla int äl cmónn ed castèl int la pruvénzia ed môdna int la sanbûga int la pruvénzia ed pistòja e däl bandi ed zänt int la pruvénzia ed frèra al bulgnaiṡ al cunprànnd sî såttvariànt prinzipèli ch äli én un pôc difaränti par la prunónzia e pr äl parôl al môd ed scrîver bulgnaiṡ l é stè creè dal dagnêl vitèli al abicî bulgnaiṡ l à létter ed bèṡ pió èter sagg coi séggn diacréttic äli én in tótt sänza tgnîr in cånnt däl grafî ch an äli én cunpâgn par scrîver són prezîṡ a a a b b bé c c cé d d dé e e e f f èf g g gé h h âca i i i j j i lónga l l èl m m èm n n èn ṅ ṅ èn col puntén o o o p p pé q q qu o cu r r èr s s ès ṡ ṡ ès col puntén t t té u u u v v vi o vó z z zêda ż ż zêda col puntén socuànt létter vuchèli äl pôlen èser canbiè ed lungazza dai séggn diacréttic al bulgnaiṡ al à magâra pió vuchèl dl itagliàn gran pèrt dal consonànt as scrévven cunpâgn a l itagliàn eceziån quand dåpp ai én a o u quand dåpp ai én i e n ètra vuchèl såul a fén parôla in pruvénzia i dialétt én divêrs int la prunónzia e int äl parôl da quall ch as dscårr a bulåggna só in muntâgna pr eṡänpi as tôr al sît dl azänt zircunflès al mâcron in socuànti band e żôn i én pûr druvè séggn diacréttic me la téllda pr äl vuchèl naṡèli eṡ baż int la bâsa bän e spass qualla che a bulåggna zitè a l é såul na e srè cûrta é la dvänta éi eṡ turtléin däli vôlt quassta cunbinaziån qué l é ancåura druvè int al cheplôg al bulgnaiṡ a divîd dû gêner maschîl e feminîl e dû nómmer singulèr e plurèl par vultèr al feminîl i agetîv e i pió sustantîv as żónta al sufîs a col maschîl defizänt defizänta påndg påndga fèr al plurèl l é parò dimónndi pió difézzil defâti a diferänza dl itagliàn in paràcc chèṡ an s żóntan brîṡa sufîs ed vuchèl mo as prodûṡ n alternânza vucâlica int la radîṡ dal sustantîv asquèṡ cme cali längv germânichi acsé arän pr eṡänpi äl parôl maschîl ch äl finéssen in consonànt armâgnen acsé cme äli én al râm i râm äl parôl feminîl mégga derivè da parôl maschîl äl pêrden la a finèl la rôda äl rôd quèlca vôlta al é pusébbil żuntèr däl vuchèl eufònichi fammna fàmmen äl parôl feminîl derivè da parôl maschîl sustantîv muvébbil äl fåurmen al plurèl invêzi con i biånnda biånndi ziéṅna ziéṅni i artéccol i pôlen èser determinatîv al la l i äl äli indeterminatîv un u na di däl däli al bulgnaiṡ l à un sistamma verbèl cunplès abâsta al cunprànnd quâter clâs verbèl vêrb ch i finéssen pr èr air er îr bän e spass iregulèri såura tótt int al preṡànnt indicatîv particularitè dal bulgnaiṡ e di èter dialétt däl längv galo rumànż al é al sugèt cléttic i én espansiån dal sugèt a mé e t té al la ló lî nuèter nuèter vuèter vuèter i äli låur prunómm persunèl mé té ló lî nuèter nó vuèter vó låur cognugaziån dal vêrb magnèr cognugaziån interugatîva dal vêrb magnèr se t vû savair d pió vèt a scartablèr la in bulgnaiṡ la distinziån stra l nómmer maschîl e quall feminîl a i é fén al dal quâter in pô an i é brîṡa pió distinziån i nómmr urdinèl dåpp dal i vôlen la fåurma quall di qualla däl pr i nómmer feminîl as pôl druvèr la fåurma chèlc dl itagliàn cme undicêṡum ventêṡum ecz pr i regnànt eṡ pèpa pío dodicêṡum par vàdder l artéccol conplêt al n é brîṡa vaira che la cunservaziån d una längua o d un dialàtt par fèr prémma giän pûr d un idiòma la séppa såul int äl man dal pòpol ch al drôva cl idiòma e stièvo prémma de tótt a s avän da métter d acôrd e dezîder se a vlän che al bulgnaiṡ al vâga avanti opûr se come tanti ètri côṡ bôni d una vôlta anca ló l èva da finîr int al panirån ed cccoli såul parché i ténp i én canbiè a nó as é d avîṡ che biṡåggna fèr tótt quall ch as pôl par salvèr al bulgnaiṡ dala môrt sinchenå bulåggna e tótt quant nuèter a srän pió pôver pròpri come s i avéssen tirè żå la tårr di aṡnî o mazè tótt i elefànt ch ai é in âfrica o tótti äl balên pió avanti in ste sît a miträn di artéccol par spieghèr méi parché la difaiṡa di idiòma pió cinén la séppa un saggn d modernitè e ed ziviltè pr adès supunän che tótt i viṡitatûr dal i èven capé quasst e ch i s dmànden csa fèr par salvèr al nòstr idiòma i puléttic la cmóṅna la pruvénzia la regiån e anc al stèt itagliàn i àn da capîr che al bulgnaiṡ l é malè e che biṡåggna fèr quèl sóbbit ed lóng par môd ch as pòsa salvèr però biṡåggna ch i fâghen quèl anc i bulgnîṡ ch i an sänper cardó al pregiudézzi faséssta che itagliàn mudernitè e dialétt vciâja e mancanza ed cultûra qué naturalmänt a n starän brîṡa a quistiunèr såura l inpurtanza dl itagliàn mo biṡåggna capîr che ormâi al bulgnaiṡ int la nòstra zitè al s sént tante pôc che al srêv méi se quî ch i al san i turnéssen a druvèrel tótti äl vôlt ch i pôlen pr eṡänpi coi sû fiû se quíssti i al san almànc pasivamänt con i anvudén se quíssti i inpèren bèle l itagliàn dai genitûr e naturalmänt con sô maré o sô mujêr sô fradèl o sô surèla i amîg e s i capéssen al bulgnaiṡ anc col lardarôl al giurnalèr al spzièl etecêtera con ste sît a vlän fèr da capîr che anc in bulgnaiṡ as pôl avair una vétta culturèl e che al vèl la panna ed dscårr el biṡåggna ânca che tótti cäli autoritè ch avän détt prémma i dâghen di góbbi par la salvazza dal bulgnaiṡ una vôlta ai êra la che però la n é mâi sarvé a un bèl gnínta l é stè finanziè såul dû ân e i bajûc i én stè dè vî in manîra bän e spass clientelèr un quèl ch an s pôl brîṡa azetèr pò la lażż l é stè dscanzlè int al prinzéppi dal e såul dåpp che i inamurè dal dialàtt i an fât una gran tubèna al cunsélli regionèl l à dezîṡ ed fèrn un ètra la a starän da vàdder pr adès biṡåggna dîr che ai ed febrèr dal al cunsélli comunèl ed bulåggna l à apruvè un åurden dal dé in favåur dal dialàtt bulgnaiṡ artéccol dal carlén mo che anc quall l é stè un pô al sfôrz ed magrén ch al strazèva la chèrta mójja coi dént l é asolutamänt indispensâbil finanzièr däli ativitè ch äl sêrven da bån a dèr un pô d respîr al nòster dialàtt pr eṡänpi di cûrs come quî ch avän bèle détt di fumétt di lîber pr i cínno e pò quall ch ai é bèle e ch al vèl cuncûrs ed leteratûra ativitè culturèl teâter buratén cunzêrt ed mûṡica bulgnaiṡa conferänz stûdi publicaziån etezêtera ai vôl anc una cumisiån ch la fâga däl parôl nôvi par tgnîr al bulgnaiṡ in scuèdra coi ténp ai é però un quèl inpurtantéssum da dîr biṡåggna che i prugèt finanziè i dâghen da bån di riṡultè sinchenå la regiån l à da avair i góbbi indrî pr äli iniziatîv dl ân dåpp a n psän pió tolerèr che di sôld dè par la difaiṡa e valoriżaziån di dialétt emigliàn rumagnû i n prudûṡen gnanc mèż riṡultè concrêt con un inzidänza sozièl parché däli ativitè da purtèr avanti ai n é magâra insåmma la salvazza dal bulgnaiṡ l à biṡåggn ed fât cunvént e sinzêr sía dal èlt che dal bâs con na cusiänza puléttica sicûra däl scumàss e däli idéi dimónndi cèri só quall ch as à da fèr bän e spass la żänt i cràdden che la difaiṡa dal bulgnaiṡ la séppa såul na quistiån ed divartîres con st idiòma mo nó a pinsän che la difaiṡa la s fâga atravêrs l aziån póbblica e l ativitè ed tótt i dé ed quî ch i dscårren in bulgnaiṡ par fèr capîr sti dû aspèt a publicän qué dû artéccol al prémm såura la situaziån dal pajaiṡ bâsc al secånnd só la situaziån dal dla germâgna setentrionèl ch al måsstra l inpurtanza dl aziån dal bâs quand as vôl difànnder un idiòma vadd al artéccol leteratûra bulgnaiṡa al bulgnaiṡ l é un dialàtt pén rèṡ ed ôvri leterèri dal xvi sêcol fén dai nòster dé äli ôvri leterèri prinzipèli i én såura tótt tèst ed teàter mo i én pûr ôvri ed pueṡî e prôṡa al rumànc in uriginèl romontsch o rumauntsch l è un gropp linguésstic ch al tôl insamm totti al languv latén dscåurs in svézzra indòvv l è anca langua ufizièl inparentè cun i dialétt in trentén elt égg e in friåul i dialétt én la langua rumancia quésst én al sursilvàn al sutsilvàn al surmiràn e al putèr e al valladèr dl ân in zà l è stè strolghè un linguâg artifizièl al rumantsch grischun l uolp era puspei inagada fomentada cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec quei gustass a mi ha ella tertgau ed ha clamau al tgaper tgei bi che ti eis sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa lu eis ti il pli bi utschi da tuts la vualp eara puspe egn eada fumantada qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel quegl gustass a mei â ella tartgieu ed â clamo agli corv tge beal ca tei es scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta alura es tei igl ple beal utschi da tuts la golp era puspe eneda famantada cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel chegl am gustess ò ella panso ed ò clamo agl corv tge bel tgi te ist schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha alloura ist te igl pli bel utschel da tots la vuolp d eira darcho üna vouta famanteda cò ho la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical que am gustess ho la penso ed ho clamo al corv che bel cha tü est scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha alura est tü il pü bel utschè da tuots la vuolp d eira darcheu üna jada fomantada qua ha la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical quai am gustess ha la pensà ed ha clomà al corv che bel cha tü est scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha lura est tü il plü bel utschè da tuots la vulp era puspè ina giada fomentada qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel quai ma gustass ha ella pensà ed ha clamà al corv tge bel che ti es sche tes chant è uschè bel sco tia parita lura es ti il pli bel utschè da tuts la våulp ancåura na vôlta l avêva una gran ṡghéssa al à vésst ón côrv apugè a un âlber c l avêva un pzulén ed furmâi int al bèc al pinsèva c al piaṡrév a ló e al à détt al côrv cum ît bèl se t cânt acsé bân cme la blazza tô té t srésst al pió bèl ed tótt i uṡî la volpe aveva fame ancora una volta ha visto un corvo in un albero che aveva un pezzo di formaggio nel becco pensava che gli piacerebbe e ha detto al corvo come sei bello se canti si bene come sei bello sei il più bello di tutti gli ucelli der fuchs war wieder einmal hungrig da sah er auf einer tanne einen raben der ein stück käse in seinem schnabel hielt das würde mir schmecken dachte er und rief dem raben zu wie schön du bist wenn dein gesang ebenso schön ist wie dein aussehen dann bist du der schönste von allen vögeln al friåul o par mej dîr friåul vnézia giógglia l è ciamè furlanija julijska krajina in sluvên friaul julisch venetien in tudassch l è na regiån itaglièna d l itâglia ed maténna cun quèsi miglión d abitànt la sô capitèl l è trieste al friåul vnézia giógglia l è una regiån autònoma a statûd spzièl fâta dal friåul pruvénzi d udine e pordenon e na pèrt d la pruvénzia ed gorizia e da la vnézia giógglia pruvénzia ed trieste e la pèrt ed sîra d la pruvénzia ed gorizia divîsi dal fiòmm isonzo la cunfénna ed maténna cun la slovégna elta cargnôla gorenjska e cun la côsta primorska só cun l austria carénzia ed sîra col vènet zå l è mujè dal mèr adriâtic al friåul vnézia giógglia l è stè méssa insamm int i ân dåpp la secånda guèra send che trieste l era pasè a l itâglia suzès såul int l ân la zitè l aveva pêrs totti äl tèr ed drî e la vnézia giógglia l era bèli totta såtta jugoslavia par quasst i dezidénn ed mètter insamm triest e l friåul e dénn a la nôva regiån una zêrta autonomî anch parché l era la pèrt pió d såura d la famåusa curténna ed fèr par savair quèl ed pió d la stòria d prémma vadd al tär l è n fiumm dl italia setentrionälâ lông km c al sgorgâ int l apenén ligùr e scórâ pr al pù int la provénsa d pärma int l emilia romägnâ al sò basén idrografîc l è d km e al comprendâ d î afluent cme î torént sèn récc e stirôn al tär e al sén nasôn sôra al mont pèna m fra î provênsî d genova e pärma a s buta dòpâ al pasàg svèn a centör cme borög tär o fornöv d tär int al po cme afluent d la riva dêstra e a s trôva int ì svinanzî d gramignas al fiumm al g ha un regìm tipicament torentisî con importantî variaziôn à sgondâ d la stagiôn in t li ìsté l è facilmênt sèch mentôr in t î periōd piovôs al riva facilment ai m s äd portäda e àncha al dopî pr j pin ni ecesionäli détì sentenäli cme côla dàl novembôr dl la valâ dal tär l era na volta un pasag important atravers j apenèn l era infati pärcorsa dala via francigena ch la condusäva diretamênt a róma i pelegrên e viasadôr dal nord europa na pêrtâ dal côrs dal tär km compres tra fornôv d tär e pont da tär sôra la via emilia s vèn a pärma atraversa la zóna protéta dal pärch fluviäle dal tär fondé in t al côsta zona a s trôva ai pé d i apenén in dòva al lêt dal fiumm se slärga e l è pinn di isolót d sabìa ed giära côsta l è na fasja c s estenda subit dópa la confluensa col sên in tal côn äd deieziôn dal fiumm in dóva a s g ha na gran varieté botanicâ e ornitologicâ dòpa la via emilia al tär s l insinua in t la pianura padana cò i sò meandör al fiumm l ha dé al nómm al taro vecc dipartiment francês sêrsna sarsina in itagliàṅ l è un cumùn itagliàṅ ad parsòni a fiṅ in dla pruvìnsa ad furlé e zisèna in rumâgna la s cata in d l apenèṅ tosc rumagnól a mètar dal livèl dal mar in dla riva sinìstra dal fiùm savio e la dista a l incìrca km da zisèna e da furlé a n s è minga sicùr ad gl urìgini dal nóm a gh è l caś ch al sia ùmbar cum l è anc la sità in di tèmp antìg a gh è nâ al più impurtànt autór ad cumèdi in latìn tito maccio plauto a sêrsna a s tèṅ dacàt i rèst dal véscu san vicinio visû in dal tèrs sècul famóś p r èsar n eśurcìsta e un guaridór tut i an dimóndi gint la vèṅ chè par réndar gh umà l èinsa enza in italiân e incia in latèin l é un fióm ed l êlt itâlia ch al và a dêr a dréta dal po al gh à al surzéi ind la zôna pió luntâna e difécila da rivêregh ed l apenèin arzân al sègna al cunfîn tr al teritôri ed rèz e pêrma ind la stôria l é stêda la côsta dal tèri matéldichi e dla vâl di cavalêr al nâs da l êlp ed sucîş int l apenèin arzân al fà a mêter d altèsa al padòl o lêgh dal lagastrèl al şvilópa al só cōrs ed km cun al divéder la pruvîncia ed rèz da la pruvîncia ed pêrma ind al trât in pianûra al se şlêrga un bèl pô e al cór cun divêrs râm in un lèt lêregh pîn ed giaròun al s bóta in po aşvèin a bresèl principalmèint al cōrs dal fióm as divéd in dō pêrti dal tót divêrsi òna da cl êtra sìa cme natûra sìa cme stôria a s pōlen arcgnòser in dû trât che vînen ciamê normalmèint êlta vâl d èinsa al prém trât ch al s fà dal bacîn dal lagastrèl e as bóta a bêsa bôga tr al parèidi a péch e al forèsti ed l apenèin fîn a un pô pió zò ed sân pôl e al secònd trât al se dvâna ind la pêrta meridiunêla ed la pianûra padâna ciamê vâl d èinsa ch al và da muntèc fîn al po da cōrs d acqua ed l apenèin l èinsa al sèint dimòndi dal piuvûdi che dân al furiōşi pîni ed l avtûn ânca bèin d ed sōvra a i m sec e al mêgri dimòndi pèişi ed l istê al cōrs bâs al pōl armânger a sèch in premavèira però al ghà n ajót céch dal desfêres ed la nèiva ind al muntâgni al dà al po na mèdia ed cîrca m sec ind al só trât ed mèz l é un pûnt d arîv cgnusû per i pasiunê ed rafting canoa e kayak la mulinèla l é na zitè ch la s câta int la pruvénzia ed bulåggna al teritòri dal cmónn al s estànnd såuvr d na suparfézzi ed km con n altazza ed mêter såur al livèl dal mèr l é un teritòri ed pianûra ed uréggin aluviunèl sulchè da tant cûrs d âcua i cmónn cunfinant i én a nord arżännta fe a sud midgîna bo al sud ovest ai é bûdri a nord ovest ai é la bariṡèla la populaziån dal cheplôg l à abitànt mäntr int äl frazión l é cunparté acsé san pîr chepfiómm abitànt mermåurta san martén in èrżen sêlva malvazz la guèrda in tótt al cmónn al arżónnż abitànt al teritòri l é travarsè da na lénnia feruvièria bulåggna pôrt mażåur äl prinzipèl ativitè industrièli äli én l indósstria eletrumecânica ed eletrònica e la produziån ed mâchin agréccol äli én inpurtànt äl ativitè agréccol e al artiżanèt rubēra rubiera in italiân l é un cmûn ed abitânt d la pruvîncia ed rèz a s câta insém a la via emélia coleghê cun rèz da un servési ed curêra e cun la stasiòun feroviâria insém a la lénia milân bològna al nòm in urégin l êra corte de herberia e al pré deṣgnîr dal cêltich er beria in mèz a la pianûra mèinter al musèo lapidâri ed mòdna a s stîn da cât na lapìde dal d c ch la cûnta d la fabricasiòun d un pûnt ed prêda insém al sècia per cûnt ed j imperadōr rumân gallieno e valeriano dôp che còl préma fât in lègn l îva ciapê fôgh al prémi nutési ed l època stôrica a s arfân al quând l êra al fèdev di supponidi dôp l è pasêda a i obertenghi ind l êlt medioêv al cèinter al pêrd impurtânsa a favōr d la campâgna lé d atōrna e l é prôpia in sté ucasiòun che a cumîncen a gnîr só dal cà in dōve préma an gh n êren mìa dintōren a la pēv di sânt faustèin e giovita ch la s arfà al ind al xii sècol atravêrs l intervèint dal cmûn ed rèz al cèinter pôst in môd stratègich insém al rîvi dal sècia e bòun ed controlêr i trafîch che curîven lòungh la via emélia al mócia incòra impurtânsa a s scâta di sègn storîch inséma a di documèint cun al nòm herberia difèis da dal mûri gajêrdi e da un sicûr castrum prôpia la nôva qualitê militêra dal cèinter che al s impés ed gînta ch la gh va a stêr e ch la desvîn ânca dal zôni cunfinânti la finirà pr èser la carateréstica ed na bòuna pêrt ed la stòria di ân dôp al batâli tra i mudnèis e j arzân ind al i scûnter tr al pêrti arzâni del sècol dôp al batâli tr al xv e xviii sècol tra j esêrcit ed divêrsa râsa gh è d arcurdêr che a rubēra ind al mâg in na batâlia cûnter i visconti l è stèe masê ottobono terzi l ûltem sgnōr ed rèz per circa dû sècol rubēra l é stêda fèdev di buiêrd d l istèsa râsa di bianchi ed lunigiana che ind al da j estèinsi în stê convînt a baratêr sté fèdev cun scandiân dal al rubēra l è stêda cunquistêda da l esêrcit dal pêpa che al l à dêda in fêdev ai pio ed chèrp a l artōren d j este la catòm fèdev d la faméja sacrati uriginâria ed fusignano ra e fedelésima dal dòca la rôca l è stêda incòra di pió rinfursêda e circundêda da fusòun dimòndi fònd ch al tulîva l âcva dal tresnêr l è pó stêda destinêda a perṣòun per cōlpi pió pèisi e lé stê a rubēra alōra l êra sòt a mòdna che s é riunî al tribunêl statâri che l à giudichê e la cumpî al otòber la cundâna a môrt dal suversîv carbunêr don giuseppe andreoli fâta l unitê d itâlia rubēra l à més via la só carateréstica militêra trând zó al mûri che circundêven al bōregh mèinter al fôrt ind al al pâsa dal stêt ai privê arnunsiând al só rōl ed perṣòun da paûra pr al tremèndi cundisiòun ed véta che gnîva tgnû chi gh è stêva a chi tèimp l é i rubierèiṣ al ciamêven sâs prôperia perché dirochê e bandunê ind al per drisêr la via emélia é stê butê zò la pêrta centrêla al rêst a gh è stê fât d j apartamèint la stòria modêrna ed rubēra la cumbîna cun la spînta che tót al comprensôri industriêl d la zôna l à avû la zôna comunêl l é tóta in pianûra e còst l à permés al sparpagnamèint masés sia dal coltivasiòun agriécoli che d l attivitê industriêla ed vâri genér al recupêr fât da pôch ed dimòndi palâs stòrich dal cèinter l à fât turnêr in pusès di rubierèis i pôst ed grând nômina de stòria sitadèina es trâta d un gróp ed fabrichêt gnû só per la fermêda e per l arsôr di viandânt e pelegrèin atâch a la traversêda dal sècia lòung la via emélia e lòung a cl êter âs stradêl che paralêl al côrs d âcva al purtêva atravêrs i pâs muntanêr a lóca e a ròma un prém ospedêl per pelegrèin mandê avânti da na comunitê ed benedetèin al gh êra bèle ind al a l ardôs dal cèinter abitèe mó ind al in ocasiòun d la costrusiòun di bastiòun difensîv l è stê butê zó la faméja nôbila di sacrati la badê a la ricostrusiòun a l albaṣèin dal paèis l uspési al dêva l ospitalitê ed na nôt e un sōl pâst ai pellegrèin e a i viandânt ind la cēṣa a gh è incòra dimòndi pêrt dal pitûri a frèsch uriginêli dal garofalo j ambijnt adât a l ativitê ed l uspèsi refetôri e durmitôri în més dintōren a l lêregh curtîl centrêl cun la purtghâia a cruṣêra sostgnû da clōni al gróp ed fabrichêt monumentêl l é adèsa pôst d importânti associasiòun culturêli la cōrt ospitêla cèinter ed produsiòun promosiòun stòdi e documentasiòun teatrêla al pêrch fluviêl dal fiòm sècia nèe per la gestiòun e la riqualificasiòun d la zôna interesêda dal câsi d espansiòun del sècia lè atâch cun al musèo dal fiòm e l acvuâri lénia ed cunfîn prugèt culturêl ed rilevasiòun fotogrâfica d la zôna al comûn al vîn numinê ind al tètol ed na cansòun sōl sunêda ed luciano ligabue rane a rubiera blues da l âlbum buon compleanno elvis rubēra l è al comûn in dō al stà ed cà al campiòun européo ed olímpich ed maratòuna stefano baldini bulåggna bologna in itagliàn felzna in etróssc l é una zitè ed abitànt capitèl dla pruvénzia col sô nómm e dla regiån emégglia rumâgna la s câta int al mèż dla bâsa padèna stra l po e i apenén par dîrla méi stra l ràggn e al sèvna ai é óṅna däli universitè pió antîghi dal månnd l alma mater studiorum fundè dal bulåggna l é óṅna däl zitè pió récchi e pió dṡvilupè d itâglia par vî dla só lónga tradiziån industrièla e dla só puṡiziån al zänter däli autostrè e däl ferovî pió inpurtànti dal pajaiṡ bulåggna l é stè fundè da i etróssc e as ciamèva felsina stra sé e nå dal prémma ed crésst indóvv ai êren bèli stè i vilanoviàn di pigrèr e di cuntadén la zitè etróssca la s dṡvilóppa atåuren a un santuèri tirè só in vatta a na culéṅna dal prémma ed crésst in zitè i gnénn i boii dla zänt gâlica ch î dénn al nómm ch al guinté pó bononia dåpp ch i arivénn i romàn dal prémma ed crésst äl prémmi famàjji rumàn äl fónn guidè da lucius valerius flaccus marcus atilius seranus e da lucius valerius tappo i palâz såura a la vî emégglia finé dal prémma ed crésst i fénn ed bulåggna un gran zänter stradèl d indóvv as psêva andèr in só fén ad aràżż par la via flaminia minor e in żå fén ad aquileia par la via aemilia altinate dl prémma ed crésst la zitè la guinté un munizéppi l avêva däl strè drétti con sî chèrd e òt decumàn däl strè cråuṡänti ch äl s pôlen vadder anc dal dé d incû quand ai êren i romàn la żänt l andèva dai ai l era advintè anc la secånnda zitè pió granda d itâglia dåpp råmma e pomponius mela l aveva tôlta insàmm äl zénc opulentissimae pió récchi zitè d itâglia ai gné un gran fûg såtta a clavién mo nerån la fé ricostruîr tótta da zémma a fånnd dal prémm sécol dåpp crésst dåpp di sêcol ed dṡgrâzi bulåggna la gné inpurtànta na secånnda vôlta dal dåpp crésst quand ai era al vàsscuv ptròni ch al gé tirèr só la cîṡa d san stêven a la fén dl inpêr romàn l era na zitè ed fruntîra dl eṡarchè ed ravanna int la bâsa padèna e l êra difaiṡa da na raiga ed mûr ch al n êren brîṡa al stassi ch la zitè rumâna dal i arivénn i lungubèrd insàmm al låur rà liutprând ch la tulé insàmm int al raggn dî lungubèrd i cunquestadûr germânic i miténn só ladiziån lungubèrda un nôv riån ataiṡ a la cîṡa ed san stêven indóvv ai stétt anc chèrel mâgn dal dåpp bulåggna la taché a cràsser e la guintè dal mediuêv cmóṅna lébbra la s żunté a la lîga lunbèrda cåntr a federîg berbaråssa dal dal l é stè fundè l universitè ed bulåggna la pió vècia d eurôpa ch l avêva di luminèri cme irnêri e l à avó cme studént da la sô fundaziån dante boccaccio e petrarca dal la zitè ch la s ṡlarghèva la tachèva a avair biṡåggn d na nôva lénnia ed mûr ch l é stè finé dal dal bulåggna la publiché la lażż dal paradîṡ ch l abulé la servitó feudèl e la liberé i sêruv coi sôld dla cmóṅna int al zänter dla zitè ai êren na móccia ed tårr magâra tirè só däl famàjj pió sgnåuri e anc dal cîṡ dî palâz par tótt e di munastîr dal la dgéva èser óṅna däl zitè pió grandi d europa la sèsta dåpp còrdoba parîṡ vnêzia fiuränza e milàn coi só o abitànt propi cme socuànti ètri zitè dl itâglia ed chî ténp a bulåggna ai êren däl litigherî stra i sgnûr al guêren a la fén dal i mandénn vî la famàjja dî ghibelén i lanbertâz dåpp che i bulgnîṡ i én stè stianchè int la bataja dal zapulén cåntr i mudnîṡ dal bulåggna la taché a inpuvrîres e la dmandé la proteziån dal pèpa al cminzéppi dal sêcol quatôrdg dal quand ai êra la pèst i murénn in dåpp al raggn felîz ed taddeo pepoli bulåggna l é stè in man ai visconti ed milàn mo la turné såtta al stèt dla cîṡa col cardinèl gil de albornoz dal l ân dåpp ai é stè un pó la ripóbblica cme dal ch al taché a tirèr só la baṡéllica ed san ptròni e la mercanzî con di tentatîv ed métter só al pèpa o i viscónt mänter ch al famàjj al s fêven sänper la guèra vêrs la mitè dal i arivénn i bäntvói ch i andénn al guêren con sante e żvân ii st êpoca l é stè la pió granda par bulåggna e i tachénn a gnîr tant artésst e architétt ch i fénn ed bulåggna na zitè d èrt dal rinasimänt bulåggna l é stè l óṅnica zitè itaglièna indóvv äl dòni al pséven advintèr tótt quall ch al vlêven al dòni i êren pió lébbri che in tótt i èter sît e ai êra anc qualli ch ai arivèven anc a tôr na laurea a l universitè al raggn ed żvân al dṡmité dal quand al pèpa giólli ii arivé col só eṡêrcit a bulåggna e al purté vî tótta l èrt ch ai êra int al sô palâz da alåura fén a la fén dal bulåggna l é stè såtta al stèt dla cîṡa e al guêren ai êra al cardinèl lighè mandè da råmma insàmm a un senèt ch al eleżêva ògni dû mîṡ un gånfalunîr gióddiz con di èter òt cónsul pió vîc la prosperitè dla zitè l andè inànz anc se al mèl naigher dla fén dal la purté la populaziån da a abitànt e quand ai é stè n ètra vôlta dal i arivénn a dåpp i êren carsó fén a dal i tirénn só al żigànt e al palâz di banc ataiṡ a l archiginèṡi indóvv ai êra l universitè vècia al pèpa al fé tirèr só dimónndi ed cîṡ e dî palâz religiûṡ pió ch in tótti äli ètri zitè d itâglia i artésst ed st êpoca i fundénn la scôla bulgnaiṡa ch l avêva stra i èter annibale carracci al minghén al guerzén e di èter cgnossó in tótta eurôpa con napoleån bulåggna l êra dvintè la capitèla dla repóbblica cispadèna e dåpp al secånnd zänter pió inpurtànt dal ràggn d itâglia dåpp milàn quand napoleån l é andè żå bulåggna l êra turnè såtta al pèpa stèt dla cîṡa ch l udièva dimónndi dal e dal l avêva tintè ed dstachères mo i austrìac i arivèven sänper a dsfèr tótt stral e al ai êra anc una guarnigiån ed tugnén dl austria ed stanzia int la zitè al ûltum pèpa rà ch l é vgnó a bulåggna cme gvarnànt l é stè pìo ix ch ai véns dal a inaugurèr una nôva facultè qualla ed biologî a l universitè dal al ed żóggn i bulgnîṡ insàmm ai tuscan e ai lunbèrd i vûden pr andèr såtta al ràggn ed sardàggna ch l advént ràggn d itâglia un ân dåpp dåpp l unitè la zitè la guänta na móccia d inpurtanza par vî dla so cultûra mo anc parché la dvänta un zänter industrièl comercièl e d traspôrt dimónndi inpurtànt a l prinzéppi dal novzänt la zitè la cràss e la dvänta récca as câza żå äl vèci mûr fòra che dî pzulén e socuànt pôrt par fèr däl cà nôvi par la żänt bunbardè fén a la fén dla secånnda guèra mundièl bulåggna l é stè ritirè só ed fûria e l é arturnè squèṡi sóbbit a èser óṅna däl zitè pió récchi zivîl e méi urganiżè d itâglia anc par l imigraziån ed tanta żänt ch la gnêva da la bâsa itâglia ciamè da la żänt par disprèz tarón maruchén o magnamèl e int i ûtum ân anc da l âfrica e da l âṡia bulåggna l é un zänter däl ferovî e däli autostrè dimónndi inpurtànt al distràtt dla fîra l é al secånnd pió grand in itâglia dåpp quall ed milàn e al quèrt pió grand in eurôpa col só eṡibiziån na móccia inpurtànti cme al motorshow mâchin motoziclàtt al pió inpurtànt dal månnd as dîṡ dal as câta a môdna saie saiedue e cersaie costruziån cosmoprof scanbiàtt lineapelle ecz bulåggna e la só ârea metropolitèna l à dimónndi d indósstri såura tótt mecânichi dal magnèr e de l eletrònica e po anc dî zänter ed vànndita pr äl butaig al centergross dl ârea nòrd fén dal ch l é stè par di ân al pió grand d eurôpa e al marchè itagliàn pió inpurtànt dla frûta e dla verdûra pó bulåggna l é péṅna ed monumént muṡî e ai é una vétta culturèla inpurtànta bulåggna l é stè capitèl européa dla cultûra dl ân méntar dal l é zité unesco dla mûṡica tótt quasst l é incredébbil s as pänsa che bulåggna con la só ârea metropolitèna la rîva såul a abitànt e pûr in itâglia e in euròpa l à na consideraziån par la só indósstria la só cultûra e al só cumêrzi anc pió granda dla só dimensiån a sti nómmer qué a arénn pó anc da żontèr anc i studént ch i vénen da fòra a studièr a l universitè cum as sà l emégglia rumâgna in cuṡéṅna l é regéṅna e la cuṡéṅna bulgnaiṡa l é famåuṡa in tótt al månnd ón ch al s n intindêva ed bî magnarén al rumagnôl pellegrino artusi al gêva quand a sentî parlèr dla cuṡéṅna bulgnaiṡa fè na riveränza ch as al mêrita socuànt di piât bulgnîṡ pió famûṡ i én i turtlén in brôd äl tajadèl a l ragó äl laṡâgn äl carsintén i pasatèl e al frigiån bulåggna dal l à såul quartîr mo ai é pió ed sî rión e żòn i quartîr stòric én al båurg ränn saragòza san dunè san vidèl al bulåggna club ed fùbbol l é la scuèdra ed fùbbol prinzipèl dla zitè e óṅna däl pió titulè d itâglia con scudétt dåu cópp itâglia e èter téttol internaziunèl incû al żûga int la sèrie a dåu däl méi scuèdri ed bàsschet d itâglia la virtus e la fortitudo äli én bulgnîṡ a bulåggna zitè al à al só sît la duchè motoziclàtt bulåggna l é famåuṡa anc int al béiṡbol fortitudo baseball e vòlleibol zinella fén a la fén dl otzänt quand i tachénn a tirèr só di palâz in tótt i sît bulåggna l êra óṅna däl zitè medievèl mej cunservè dl itâglia anc al dé d incû l é bän tgnó drî e l é óṅnica pr al só valåur stòric anc s i bunbardénn dimónndi la zitè dal al zänter stòric on di pió grand dl euròpa l à na móccia ed monumént dal mediuêv dal rinasimänt e dal baròc la strutûra uriginèla di rumàn la s vadd anc al dé d incû int äl fortificaziån dal mediuêv e int äl tårr äl pió cgnossó i én äl dåu tårr a bulåggna ai é anc na móccia ed cîṡ scandiân scandiano in italiân l é na cmûna in pruvîncia ed rèz ed cîrca abitânt al cumûn nê insèma un sît abitê fîn dal etê ed la prêda e traversê dal torèint treṣnêr a s câta in culèina tra n altèsa ed e mêter i l m al pûnt pió êlt l é al mûnt vangêl scandiân l é ânca la sitê in dó l é nê romano prodi ch l é stê presidèint dal cunséli dl itâlia per dō vôlt dôp al ceinter pió impurtânt rèz l é al comûn pió pîn ed gînta e ûn di cèinter conômich pió grând d la provîncia cun al patrimòni de stòria e d êrt l ê òna fra al sitadèini pió interesânti d l emélia al prém pôst abitê ed la zôna l é a ciòṣa in dōve é stê catê in un schêv la famōṣa venere ed ciòṣa incô tgnûda da cât ind i muséi cévich ed rèz e da dimòndi êter rèst ed l istès peréiod ind al gilberto fogliani l à fât fêr un castèl che d atōrna a gh à més só cà soquânti faméj prôfughi dal castlâs ed pratsōl ch l êra stê butê zò insém a di scampê gvêlf batû a muntavêrt da farinata d j uberti che insém àn dê urègin a la sitadlèina dal dé d incô tr al e al scandiân ch l é stê gvernê prêma da i boiêrd pó da i thiene dôp da i bentivoglio e a la fîn da j este la cgnusû un peréiod ed grând spiandōr e tót quî che l àn gvernê l àn richî ed difèisi e palâs a scandiân în nasû di personâg numinê cme antonio vallisneri e lazzaro spallanzani e al povēta matteo maria boiardo al cèinter ed la véta d la burghêda l êra d atōrna al monumèint pió impurtânt l impunèinta rôca in dôve a gh é stê ed cà cme fevdatâri a la fîn dal xv sècol ânca matteo maria boiardo al famōṣ avtōr ed l orlando innamorato a scandiân d ed là di carateréstich pôrdegh d atōrna al piâsi e da j antigh ingrès a la sitê a gh în ânca i teṣōr dal dimòndi cēṣi fîn da i tèimp antîgh a c dal vilâg ed l etê ed la prêda ed ciòṣa cun la só sitê di môrt che la s à testimoniê la presèinsa ed l òm a la dichiarasiòun d investidûra al castèl dal gès al lój dal a s în dê al câmbi dimòndi gînta cun sistêma ed vèta uṣânsi e règoli dal tót divêrsi i prémi a rivêr în stê i legór a drê j umbri j etrósch i boi e in fònda da i rumân cambiând acsé pôch a la vôlta la gînta da pôst l é ind al peréiod di rumân che a la zôna a gh vînen fâti al mudéfichi secònd al mudèl in vôga alōra a reticolêt cun ôvri de spartisiòun dal tèri che a s vèden incòra al dé d incô ind al têrd impêr per ragiòun ed sicurèsa per cōlpa dal j invasiòun furastêri la vìta di scandianèiṣ la se ṣvilópa e la s mócia préma ed tót intōrna al pēv e dèinter al difèisi di bôregh in sté peréiod imperadōr e rè regâlen tèri a veschév cûnt e abê dând véta al famōsi dunasiòun che dân na mân a la nâsita ed chi fèdev dimòndi impurtânt ind la véta e ind al ṣvilóp ed la civiltê medievêla d la zôna al nòm de scandiâno scandillius al s vèd per la préma vôlta in un documèint dal veschév pêder ed rèz fât l agòst dal l urègan dal nòm an n é mìa sicûra soquânt a dîsen ch al deṣvîn da scandere andêr só ejanum giano pôst da dōve a s và só a jân vilâg cusché che al ciaparé al nòm dal dío pagân cun al dō frûnti di êter che al nòm scandiân al sìa cumpâgn a un agetîv latèin ch al sègna na varietê bòuna ed pòm ind al a finés la lòunga guèra cumbatûda ind l arzân dal faméj partigiâni dal pêpa e d l imperadōr i sgnōr de scandiân da la pêrta di ghibelèin i malapresa e i só aleê în stê batû e cun la butêda zò dal castèl dal gès a vînen mandê in eṣéli còst l à sgnê ânca l inési ed la fortûna de scandiân e dal só castèl ch al dvèinta soquânt ân dôp la capitêla d la putèinta faméja di da fogliano ind al fervêr scandiân l é stê al cèinter ed n impurtânt fât stôrich ind la nôt dal dé ch l é partî da pèrma e dirèt a bològna al povēta francesco petrarca cun soquânt amîgh atâch a scandiân l é scampê a n imbuschêda e da sicûra môrt andând a riparêres ind al castèl al pusès di da fogliano inséma a scandiân l é finî ind al nicolò iii d este subeintrê a i da fogliano l à fât fêr ind al só cûrt peréiod ed gvêren impurtânt lavōr al castèl feltrino boiardo l é dvintê sgnōr de scandiâno ind l agòst dal e al dicèmber filippo maria visconti l à zuntê al tètol ed cûnt a la cunfèirma ed l investidûra fâta dal marchèis ed fréra ind al tèimp dal gvêren di boiêrd ed feltrino préma e d matteo maria giovanni gio battista e giulio dôp scandiân l à cgnusû un fôrt ṣvilóp conômic sitadèin e culturêl grâsia a na polética iluminêda ciamê da feltrino e protèt da chi é gnû dôp ânca j abrèi àn dê na mân mìa cèca al ṣvilóp dal paèiṣ al privilegium pro hebreis scandiani ûn di pôch esèimpi in itâlia ed lèg in favōr d j abrèi l é stê vrû da giovanni boiardo sèimper ind al tèimp dal gvêren di boiêrd durê quêṣi sèint ân a scandiân în sucès dimòndi fât impurtânt ûn ed quî l é còst ind l istê dal l é stê ciamê dal cunt matteo maria da venèsia dōve al lavurêva al stampadōr pellegrino de pasquali cun i só tôrc sistemê deinter al castèl l à stampê la préma edisiòun ed l orlando innamorato e l edisiòun in fòi di statût d arṣèi e scandiân al castèl de scandiân imblî cu j adôb a frèsch ed nicolò dell abate l é stê mudê in na cà da lóso da giulio boiardo e al ed zógn e al lój al gh à vû l unōr ed dêr alôg al pêpa paolo iii e al só fés sègvit ch l êra gnû a mirêr per bèin dō vôlti d aṣvèin la bèla pitûra ed l eneide ûltem rapresentânt de sta faméja l é stê ippolito boiardo môrt int al che a gh é gnû dôp al cûnt ottavio thiene marî ed laura boiardo fiòla ed giulio e d silvia sanvitale al peréiod dal gvêren d ottavio e còl di chî a gh é gnû dôp giulio e ottavio ii durê fîn a l ân l é stê sgnê da na rugânt difèisa ed la lôr râsa di lôr interès e privilèg dôp al cûrt gvêren ed enzo bentivoglio môrt int al arturnê padròun dal marchesê al dóca francesco i al l à vindû a i só sìo luigi e borso d este cun l arîv al gvêren di prîncip d este l é cumincê per scandiân un peréiod ed pês e prosperitê i nōv signōr j àn facilitê la cunumèia cun al crèdit incuragê al j idéj cumercêli la costrusiòun ed cà nōvi facilitê dal favurèvel arîv ed gînta furastêra în stê ciamê a scandiân di bòun mèister de scōla che n àn fât un impurtânt cèinter ed cultûra i lavōr d imbelimèint ed l apartamèint al piân tèra dal castèl fât dal scultōr mudnèiṣ antonio traeri e dal pitōr francesco stringa în stê vrû dal prîncip foresto ûltim d j este de scandiâno môrt int al môrt foresto al marchesê l é turnê a la câmbra duchêl dōve al gh é armêṣ fîn al l é stê còst un periéod dimòndi brót per i scandianèiṣ în stêdi mèsi nōvi tâsi al castèl l é stê butê pr âria e cavê zò d ògni só bèin în stê purtê via i quêder ed valōr e i môbil s cianchê da i mûr al pitûri ed dell abate ògni côṣa l é stêda purtêda a mòdna e l é andêda a richîr i palâs ed la côrt a l arîv dal trópi napoleônichi al dóca ercole l é scapê e al otòber la comunitê de scandiân la s é unîda a la repóblica arzâna scandiân l à avû na partecipasiòun atîva a j avenimèint polétich che àn sgnê la nâsita dal dō repóblichi la cispadâna e la cisalpèina a i grând cambiamèint e d rifōrmi mó ânca ed guèri e d sacrifési per la gînta dal peréiod napoleônich în gnû dôp cun l artōren dal dóca francesco iv a mòdna i ân ed la restaurasiòun e la comunitê l é stêda schisêda dal tâsi sfrutêda a gh é stê stumpê la bòca tót la libertê personêla al zógn dal dôp la fûga da mòdna dal dóca francesco la comunitê l à mandê a l asembléia sovrâna dal pruvînci mudnèiṣi dû só rapresentânt i sitadèin giovanni vecchi e diego vallisneri e l e al mêrs al pôpol de scandiano cun un plebisît ch l à otgnû al di vôt l à apruvê l uniòun cun al règn ed sardègna al blôch moderê ind i ân che în gnû dôp l à aministrê quêṣi sèimper al comûn l é stê cunquistê da j òm ed la sinéstra sōl ind l istê dal e l é armê ind al sô mân fîn al j elesiòun dal lój che în stêdi vînti incòra na vôlta da i moderê luigi ghiacci l à ripurtê i socialésta dôp la vitôria dal otòber a gvernêr al comûne cme in tóta l itâlia ind i ân dôp în stêdi dimòndi al viulèinsi di fasésta ânca murtêli ai dân di socialésta ind l agòst la giûnta socialésta l é stêda ublighêda a dêr al dimisiòun cun la viulèinsa ind al côrs ed l istès ân per mân di fasésta é stê masê l assessore umberto romoli al municépi l é stê ocupê e dmandêdi al dimisiòun dal séndech d la giûnta e di tót i componèint dal conséli comunêl e l é stê numinê un cumisâri prefetèsi ind i ân che în gnû dôp an n è mai gnû mèno tra la gînta de scandiân l opoṣisiòun a la ditatûra fasésta e trasfurmêda dôp al lój in na vèira e prôperia lôta armêda a fiânch di partigiân apartheid separaziòun in d la léngua afrikaans l è la pulética ed segregaziòun rażiêl istituìda d al guvéren d i biànch in d al sudafrica in d al dopguêra e armèsta in vigôr fîn al la paròla apartheid l è stèda usèda in sèins pulétich par la prémma vòlta in d al d al prémm minìster sudafricân jan smuts l apartheid l avìva dô manifestaziòun la separaziòun d i biànch d i négher in d i pòsti abitê da tót e dô pr esèimp rispêt a l ûs d i mêż póbblich e l istituziòun d i bantustan i teritòri quèsi indipendèint in d i quêl di mòndi négher i gh ân avû d andêr a vìver l apartheid l è stê aplichê d al guvéren sudafricân anca a la namibia ch l era aministrèda d al sudafrica fîn al l apartheid l è stê ciamê cmé crémin internażiunêl da na convenziòun d le naziòuni unî vutèda da l assemblea generèla in d al e entrèda in vigôr in d al international convention on the suppression and punishment of the crime of apartheid ed è stê méss da pòch in d la lésta d i crémin còunter l umanitê pr i quèli la côrt pnèla internażiunèla la pôl cundanêr in sudafrica mèinter i négher i éren l circa d i cristiân i biànch i s dvidìven in culòni d uréggin inglês e afrikaner gli afrikaner ch i éren la magiurèinża d la gìnta biànca i éren da sèimper a favôr d na puléttica razzésta cun i eleziòuni d al i sun stèdi fâti in d al paês i prémm elemèint ed segregaziòun rażiêl mo in d al jan smuts ex chèp d al guvéren africân l è turnê al putêr e al nazionalìsem afrikaner l an n à mia pssû cuntinuêr al sô prugêt pulétich in d im tèimp d la scnda guêra mundièla un grópp d i inteletuêli afrikaner influenzèdi d al nazìsem i ân cumpletê la teorizażiòun d al prugêt d l apartheid la filosufî d l apartheid la dgîva d vulêr dêr ai vèri grópp etnich la pusibilitê d condùrr al pròpri svilópp suciêl in armunia cun i propri tradiziòuni cmé a s srèvv vést sta giustificaziòun chè l a n n éra èter ch un paravèint pa adfènder na pulética razzésta la vîn crièda n organizażiòun sgréta par prumôver j interês d i afrikaner in d al l apartheid l à ciapê definitivamèint fórma al léżi prinżipèli ch i ân méss in pê al sistèma i én stèdi in d al la pulética di apartheid la fù slunghèda a tótt i żitadèini ed culôr cumprês j asiàtich in d i ân miliòun ed négher ciamê bantù i én stèdi cażê cun la fòrsa da cà lôr e méss in d le homeland of the south a i négher i furen tôt tótt i dirétt pulétich e civîl i pssìven frequentêr sôl l istitużiòn d i scóli agrécol e cumerżèli i negoż i dvìve servîr i biànch prémma d i négher i dvìven anca avêr d i pasapòrt speżièli intéren pr andêr in d al zòni d i biànch péna èser arestèdi o picèdi in d un prémm tèimp sia i négher ch i biànch i ân fât d i prutésti còunter l apartheid chi gnìven puntualmèint sofuchèdi cun brutalitê d la pulizìa afrikaner in d al l anc insìma a un grópp d i sôl négher al pan african congress of azania utiliżò par la prémma vòlta la fòrsa l anc c l avìva na sòlida tradiżiòun pacifésta a s limitò a i ubietîv stratègich cmé spachêr al żentrèli elêtrich mutîv d arêst d al futûr presidèint nelson mandela ed ètri strutùri mèinter il pan african congress a s dedicò al terorìsem in d al i guvernànti decìser ed fêr rispetêr na léż sminghèda da tèimp tót i fój ufiżièli i dvìven èser scrétti in léngua afrikaans sta léż che la s slungò in tótt al scóli in d i quèli di mòndi mìstri e studèint i féser resistèinsa i gnìren butê fóra d al scóli sta chè l éra sôl ónna d i fiumàni ed léż cmandèdi a l quèli di mònd négher i s opunìven par fêr acsè c al guvéren al caschèss cun la liberażiòun ed nelson mandela in d i ân agh fù la fîn d l apartheid i ùltem eleżiòuni i ân vést la schiasèint vitòria d l anc ch l à prumôs na nóva costitużiòune totalmèint democràtich c la guvérna ininterottamèint d alóra al paês prémma cun nelson mandela la truth and reconciliation commission cumisiòun per la veritê e la riconciliaziòun istituìda in d al la s è è occupèda ed catêr testimunièinżi sóvra al violażiòuni d i dirétt umân e ha cuncês l amnistî a chi l à cunfesê spuntaneamèint e totalmèint i crémin fèdi sóvra i órden d al guvéren la comisiòun l à anca stabilî l amuntêr d i risarcimenti ch il guvéren l è tgnû a versêr a chi é l stêato vìtima d al vec argîm al sudafrica d al dòp apartheid l à ażûnt nôv léngui africhèni a l ulandês afrikaans e a l inglês cmé léngui ufiżièli purtànd al tutêl a óndes un èter gést d al nôuovov guvéren l è stê l abatimèint d l arsenêl sudafricân atualmèint al sudafrica al gh à ancòra da lutêr pr arivêr a la cumpléta ugualitê d i biànc cun i bantù al triculōr italiân tricolore italiano in italiân cme bandēra nasionêla la nâs a rèz al znêr quând al parlamèint ed la repóblica cispadâna só prupôsta dal deputê giuseppe compagnoni al stabilés che si renda universale lo stendardo o bandiera cispadana di tre colori verde bianco e rosso e che questi tre colori si usino anche nella coccarda cispadana la quale debba portarsi da tutti mó perché prôpria sté trî culōr ind l itâlia dal traversêda dal vitoriōşi armêdi napoleònichi al tânti repóblichi d ispiraziòun giacubèina ch îven cambiê i véc stêt ditatōr àn siēlt quêṣi tóti cun variasiòun ed culôr bandêri sgnêdi da trèi fâsci cumpâgni ed sicûr inspirêdi al mudèl francèiṣ dal e ânca i repêrt militêr italiân més insèm a chi tèimp là a sustgnîr l esêrcit ed bonaparte gh îven dal bandēri fâti a la stèsa manēra in particulêr i stindêrd regimentêl ed la legiòun lumbêrda mustrêven gióst i culōr biânch ròs e vèird che fêven pêrt dal j abitódin antîghi dal pôpol lumbêrd al biânch e al ròs difâti fêven figûra ind al vèc stèma dal cmûn ed milân crōṣ ròsa in séma al biânch mèinter vèird j èren fîn dal al divîṣi dla guèrdia cèvica milanèiṣa culōr cumpâgn pó gnivèn druvê ânch ind i stindêrd ed la legiòun italiâna ch la metîva insèm i suldê dl emélia e dla rumâgna a gh é al chêş che còsta sia la ragiòun ch l à cucê la repóblica cispadâna ed metrî ind la só bandēra al cèinter d la fâsa biânca al stèma d la repóblica un portafrèci cun dèinter quâter frèci a sêgn dal quâter sitê rèz mòdna frêra bològna circundê da na curòuna ed lâver guarnî cun un troféo d êrmi la prèma campâgna d itâlia che napoleòun al fà tr al e al l arbêlta al vèc sistèma de stêt che spartîven l itâlia al só pôst nâsen tânti repóblichi giacubèini ed sêgn democrâtich la repóblica ligure la repóblica romana la repóblica partenopea la repóblica anconitana dimòndi vînen batûdi dal cuntratâch austro rōs dal da l j êtri s unîven dôp la secònda campâgna d itâlia in dal règn itâlich che al srè durê fîn al epór al j êren la prèma vòja d indipendèinsa in dal nôster risorgimèint e l è stê prôpira in chi ân lé che la bandēra la vîn sintîda mìa pió cme sègn ed la faméja reêla o militêr mó cme sègn dal pôpol dal libertê cunquistêdi e dòunca ed la nasiòun stèsa ind i trèint ân dóp al congrès ed vièna la bandēra triculōr l è stêda fughêda da la restauraṣiòun ma la continvê ad èser tirêda só cme insègna ed libertê ind al rivólti dal ind al rivólti masiniàni ind la disperêda imprèiṣa di fradê bandiera ind al rivólti ind i stêt dla cēṣa dapertót in itâlia al biânch al ròs e al vèird alōlen dîr na cumûna spèransa ch la infiâma al pasiòun e l imaginasiòun di poēti raccolgaci un unica bandiera una speme al scrèv in dal goffredo mameli in dal só canto degli italiani e quând s arvès la stagiòun dal e al permès a la costitusiòun ch la bandēra là la dvèinta al sègn ed na rivîncita nasionèla da milân a venèsia da ròma a palermo al mêrs carlo alberto al pêrla al popolasiòun dal lumbêrd vènet cun al famōṣ proclàma ch al dà la nōva ed la préma guèra d indipendèinsa e al finés cun al parôli per viemmeglio dimostrare con segni esteriori il sentimento dell unione italiana vogliamo che le nostre truppe portino lo scudo di savoia sovrapposto alla bandiera tricolore italiana al stèma ed la faméja reêla a gh è stê zuntê na bordûra culôr aṣór per fêr in môd che la crōṣ e al câmp dal scûd a s armes césen mìa cun al biânch e al rós dal strési dla bandēra figûri tôti dal al ed mêrs dal vîn dichiarê la nâsita del règn d itâlia e la só bandēra l à continvê ad èser per abitódin còla dla préma guèra d indipendèisa mó la mancânsa ed na lèg in propôsit fâta sōl per i stindêrd militêr al pôrta a fêr dal bandêri cun figûri divêrsi da l originêl adiritûra zò ed règola sōl in dal vîn stabilî per lèg i mudê dla bandēra nasionêla e dla bandēra de stêt a cósta ché da druvèr ind i palâs dla faméja reèla ind al parlamèint ind i ufési e ind al rapreṣentânsi diplomâtichi a vîn zuntê al stèma la curòuna reêla dôp la nâsita dla repóblica un decrêt ed lèg dal presidèin ed la repóblica dal zógn dal al fésa la figûra pruvişôria dla nōva bandēra confermêda da l asembléia costituèint ind la sidûda dal mêrz dal e mésa ind l articól ed la nóstra chêrta costitusionêla e ânca ind al sèch linguâg dal verbêl a s pōl còjer tóta l emosiòun dal mumèint al presidèint ruini pongo ai voti la nuova formula proposta dalla commissione la bandiera della repubblica è il tricolore italiano verde bianco e rosso a bande verticali e di eguali dimensioni l é apruvêda l asembléia e al póblic dal tribûni a s mèten in pē l é un lòngh ciucamèint ed mân al teâter municipêl teatro municipale in italiân ed rèz intestê incô a romolo valli l é ûn di teâter pió impurtânt d itâlia al prém ed rèz l é inséma a óna dal piâsi pió impurtânti d la sitê piâsa d la vitôria in dó a gh é ânca chi êter dû teâter sitadèin al teâter ariôst e al teâter cavalerésa la galèria ed san rôc e i giardèin póblich al teâter municipêl l é un teâter d ôpra e d cuncêrt al fabrichêt l é stê tirê só tr al e al l é stê pinsê e mnê a cò da l architèt cesare costa ed mòdna e i lavōr in stê cmandê dal inzgnêr antonio tegani ed rèz al móstra na facêda in stîl napoleònich in dû ordén in materiêl da furnêsa e mêrmel cûn clôni in manêra etrósca al piân tèra e clôni lighêdi ind al parèidi stîl grēch antîgh al prém piân in grònda a ghé stê més dal stâtvi legôrichi la sèla d ed dèinter l as presèinta cme ûn di sôlit teâter d ôpra italiân cun la piânta a fêr ed cavâl e sînch ōrdin ed pêlch al teâter l é stê inavgurê al d avrîl dal cun l ôpra vittor pisani dal musicésta achille peri al grând fabrichêt l é stê tirê só insém a na pêrt d la zôna d l antîga sitadéla butêda zó in prinsépi dal xix secól al côst lé stê ed frânch al fabrichêt al gh à na piânta fâta a retângol ed x mêter cun zuntê in dal davanti dō lôgi ânca lōr fâti a retângol ed x mêter al quâcia na metradûra ed tèra ed mêter quadrê la facêda l amzûra mêter ind la sèla a ghe stân spetadōr e dôp al mudéfichi dal l amzûra lê per mêter al pelchsènich fònd mêter lêregh mêter al gh à cambarêin p r j artésta e sèli per i figurânt e per i sunadôr d urchèstra al teâter d ed sōver al gh à ânca na sèla grânda ch l è stêda druvêda cme scōla ed sēna al piân d ed sóta al teâter al fà vèder clòuni in stîl etrósch in prēda dûra ind i quâter amdajòun tr al pôrti paolo aleotti l à sculpî i grând autôr dal teâter grēch menandro sofocle euripide aristofane la pêrt d ed sóver cumpîda dal finêl a mudiòun cun âtich l è spartîda da urnamèint in fōra de stîl grēch ânca lōr in prēda dûra cun fnèstri e al d ed sōver basrilēv legôrichi l urnamèint e al mudiòun a vân avânti insém al lôgi ed fiânch al teâter fâti a d êrch a tót sèst inséma a di pilâster al stâtvi d l âtich e dal lôgi j n stêdi sculpîdi da prudenzio piccioli ilario bedotti giovanni chierici antonio ilarioli attilio rabaglia cóli d l âtich andând da mansèina a dréta ed chi guêrda al fabrichê arviṣên moderazione pudore pittura suono commedia estro danza scherzo favola diletto istruzione lavoro virtù dramma gloria vizio tragedia rimorso curiosità silenzio inséma a la lôgia a fêres da sîra dal la fròunt as nôta medea edipo achille attilio regolo inséma a la lôgia a matèina la concionatrice il punitore di sé stesso prometeo dedalo al d ed dèinter l é stê dubê dal prof gerolamo magnani ed pèrma al gh à dê na mân ind l ândit e ind l intrêda pasquale zambini ed rèz ind l ândit gh è stê més i bôst ed cesare costa e achille peri e dô mdaj dal scultôr ilarioli cun al fâci ed tito maccio plauto e publio terenzio afro terenzio l ingrés al gh à la fôrma ed na figûra geometrica a ôt lê slunghêda cun clòuni e di decôr in dó gh in ânca al dòdeṣ baccanti dla vôlta ôvra ed giuseppe ugolini e mdaj cun di amurèin a cêr scûr magnani i bóst ind i fiânch ed l ingrés fân véder cesare pariati scritōr teatrêl m e francesco fontanesi arnuvadōr d l idèja dal sēni ind l êlta dal scalòun ch al mèjna al ridòt in dó gh iva pôst la socetê dal casèin gh è al bóst ed ludovico ariosto ed ilario bedotti ind la sêla ovêla vinsén al biânch e l ôr a gh è quâter ōrdin cun palchèt al pêlch reêl e na lôgia al pitûri legòrichi dal sufét in dó gh è tachê al lampadâri ed cristâl în ôvra ed domenico pellizzi artésta arzân cun legoréi teatrêli da la pêrt d la pôrta a mansèina la cumédia a dréta la tragédia e in fônd la sēna al sepâri l è stê piturê da alfonso chierici ch al gh à scrét ii genio delle arti che loro addita i più chiari uomini d italia perché in essi si inspirino e risorgano ind al cartòun al pitôr l îva dê n sunêda a l itâlia mó al dôca an l îva mia tòta luntēra ch l arfêres al risorgimèint l à fât piturêr ûn fulèt cun la fasèla vultêda vêrs al bâs al secònd sepâri ed cômed al fa vèder na gran vésta ed paèiṣ e l è ôvra d l artésta giovanni fontanesi l insnierìa l é una sciinsa ch la g ha al compit da risolv il prublematic ch i sarvìsan par la sudisfassion di bisogn d la gint donca l é da intëindas tant cmé sinonim ad tecnica d ält livél e bisogna mia scunfondla cun la tecnulugia ca l é sia un ram ad la siinsa che dl insnierìa stesa la dà i metud par la riprodüssion d un bëin fisich manüfatt al svilüpp o l cuntrol d un prucèss o in generäl d un sistema urganisä i tecnic ch i pölan esercitä cla prufession ché i en prufesiunìsta abilitä ch i g ha un titul da stüdi ad indiriss tecnic tant cmé cul d insnìer architët geometar o perìt indüstriäl admè in italia al titul insnier l é prutegì par legg e riservä ai laureä in insnierìa in prinsìpi d un prugèt d insnierìa i tecnic prugetista i gh an da capí i vincul che i cundisionan al prublema tant che l sia un rob o ch la sia un applicassion püsé cumplicä i vincul inclüdan il risurs dispunibil il pruspetivi p r al fütür e i limit fisich o tecnich capì chi vincul ché gl insniér i lavuran par tirä föra i particulär e i requisí ch un rob un cuntroll o una solüsion i gh an d avéig par iés fat o uperä in un camp specìfic i tecnich i tösan in prèstit j idei principalmëint dala fisica tant che bota voti a s riguärda al insnieria tradisiunä la d l applicassiön d la fisica aplicä e dala matematica par truvä il sulüsion püsé adàt ai prublema ch i s catan dadnans i drövan la statistica e l metud scientìfic empìric par derivä e verificä i so solüsion sa la gh é püsé d una sulüsion gl insnièr i cunsìderan il decision diferëint d ogni prugett in base ai so merit e i sarnìsan cùla che mei la s adàta a il carateristich i tecnic prugetista i prövan a prugetä in che manera una sulüsion la lavurar cui relativ particulär par migliurä il so cunusiëinsi e la sicürësa dal prudut dal cuntroll o d la sulüsiön i drövan par quant pusìbil un mudél esperimëint e prövi ad laburatori in dal camp dil custrüssion civil par esëimpi i drövan dil pröv sperimentäi distrütivi e dil pröv da sfors chil pröv ché i sércan da scuprì che un manüfatt simil a cul da zamò fat al fünsiona tant cmé l é stä dmandä la parola insnierìa la deriva dal latëin ingenius la radìs d la parola mudèrna ingegn un insniér l era un om inteligiint pratich bon da risolv i prublema l urtugrafìa d la parola l é stä po inflüensä in di paes in dua a s pärla l ingles dala parola engine mutur e difàtti al dé d incö in chi paes ché i vegnan ciamä engineers la parola l é cambiä par cumprëind tüt i camp in duv i abilitä dal metud sientifìc ien druvä al lavùr d l insniér l é druvä a bota in d l indüstria e in d la püblica aministrassion l insnierìa sturicamëint l ha catä spasi prima in d l ambit dil strütüri militäri culi c al dé d incö i s ciaman repärt dal genio militär e po l é stä druvä in d l ambit civil cul num ad genio civil cul pasä dal tëimp da l insnierìa civila i s en diferensiä i ätar tipu d insnierìa l italia la pö vantä una bona tradision in dil materi d insnierìa sân mavrési san maurizio in italiân l è un quartēr ed rèz al fà pêrt ed la vècia n sân mavrési da che indrē l ēra un paèis indipendèint ciamê véla sân mavrési adés l è unî a rèz a s câta a pôch chilômeter dal cèinter ed la sitê lòngh a la via emélia vêrs mòdna sân mavrési l è famōş préma d tót perché che a gh é al maurisiân in italian la cà in dóv a gh é stê ludovico ariosto per un móc ed tèimp quând l ēra guvernadôr ed rèz e l ēra ânch al pôst dal manicômi ed sân lâṣer adèsa sarê al maurisiân l è na véla dal quatersèint a s égh và dèinter drét per drét da la via emélia lòngh al viêl d ingrès ch al gh à d j èlber ed piôpa nîgra dal dō pêrt mamsmèint interesânt al cambarèin di poēti al cambarèin di urâs e curiâs e al cambarèin ed l ariôsto cun soquânti pitûri a frèsch dal xvi sècol ind la zôna dintōrna al maurisiân al tèimp di rumân gh ēra lòngh a la via emélia al simitèri ed la sitê dimòndi lâpidi în stêdi catêdi al tèimp di schêv ind l otsèint e ânca dôp adèsa în int al muséo cèvic la cēṣa ed la parôchia da dóve l à ciapê al nôm la véla l è cgnusûda dal matteo setti rèz agòst al só nòm cumplêt l é matteo mariafrancesco setti atōr cantânt e musicésta fiōl dal cantânt franco setti fîn da céch la só véta l é in mèz a la mûşica cun al pêder cantânt e muşicésta ind i ân e i désch ed guccini de andré al cansòun e i cantânt ed cl època lé e al sō dō grôsi pasiòun i cavâj e la campâgna mó a ló al cânt e la mûşica a gh interèsen mìa al sagâta sōl un pō cun la chitâra l é sōl int al ch al câmbia idèja insém al cânt e la mûşica quând l armâgn impresiònê da la môrt ed freddie mercury la fantâstica vōş di queen gnûda a mânch per aids ind la só cà ed lòndra a sōl ân d etê sté fât particulêr al fà cgnòser a setti la só pasiòun vèira al cânt e da ûn ch l impêra da per ló al s invéia vêrs al só percōrs artéstich matteo ind l istès mumèint al cumîncia a guadagnêres la véta e al fà tânt mistēr da barésta a operâri filetadōr ed vîdi da asicuradōr a dipendèint ed na dèta ch la vènd al pès a lingrôs da giardinēr a fachîn in na déta ch la fà i sanmartèin int al al mèt insèm un tersèt da sperimèint cun ezio solito e giordano gambogi vèc elemèint dal gróp ladri di biciclette ind l istès ân al fà un peréiod de sperinsa cun al regésta daniele sala int al spetâcol elettric show ind al cun di êter musicésta al dà véta ai radiogaga che sòunen e cantên dal cansòun di queen cun al gróp radiogaga a cumîncia la véta artéstica da cantânt matteo al cumîncia a cunfruntêres cun al póblich ch al dvintarà la só pió grôsa pasiòun l impêra a sustgnîr al grôsi fadîghi di cuncêrt dal vîv mó préma ed tót a miurêr al só grôsi bravitû canterèini int al in zógn in ucaşiòun ed la manifestasiòun lakota people insèm a d jêter artésta italiân tra quisché piero pelù e i nomadi al preşèinta n désch in dóv al cânta da per ló al teâter sistina ed ròma e al teâter smeraldo ed milân al tōş pêrta cmê corésta a la preşentasiòun ed liberi di volare al nōv cd di nomadi ind la colesiòun the book of dreams al cânta dō cansòun insèm a i mangala vallis un impurtânt gróp arzân che sòunen mûşica dal gèner progressive rock sèimper int al cun la cà di désch dave rodgers e al nòm d êrt matt land al fà pès ed musica dance dèinter a la colesiòun eurobeat dance p r al marchê giapunèiş al agòst dal a tokio int la pió grôsa sêla da bâl ed l asia ciamêda velfarre al preşèinta fever the night e captain fantastic i sō prém dû lavôr insém a di désch e al tîn al só prém cuncêrt mèinter l è drê fêr un spetâcol cun al gróp radiogaga a bològna a s fà cgnòser da matteo righi un colaboradōr dal gróp ed pavarotti friends ch a gh dà curâg a tôr pêrta a un pruvèin p r al spetâcol musichêl rent més in sēna in itâlia dal povêr luciano pavarotti e da só mujêra nicoletta mantovani tr al e al matteo al capés che còsta l é na grôsa ucasiòun per la sô véta e per la só carēra a s licèinsia da dóve al lavōra e al partés per new york dóve al vîn siēlt in la lésta ed j artésta da sté mumèint a s dà dal tót a la mûşica in itâlia al fà al debót cme paul e dôp dal znêr cól dal persunâg principêl roger int al setèmber dal dôp èser turnê in sêla ed registrasiòun e avèir stampê ed j êter pès al tōrna a tokyo insèm a d j êter artésta tra quisché dead o alive a preşentêr i dû ûltem désc dóve al cânta da per ló bad boys al spetâcol l é tôt zò in dirèta da la televisiòun e al vîn vést insém a internèt ind l istès peréiod al stâmpa êter désch da per ló sèimper p r al marchê giapunèiş in dóve al fà mickey mouse e winnie the pooh per la walt disney ind al al vîn sciēlt per la pêrt ed gringoire ind al spetâcol musichêl ed riccardo cocciante al notre dame de paris pió ed dû miliòun de spetadōr e l ân vêst tr al mêrz e al setèmber dal in tóta itâlia al notre dame l é per matteo na scōla ed véta e d êrt e int al dôp sta grôsa sperinsa a s sèint prûnt a fêr vèder la só vèina artéstica ind al mâg dal al teâter municipêl teâter valli ed rèz in un concêrt cun spetadōr a vînen zibîdi dal cansòun scréti da matteo insèm al mèister fulvio biguzzi ferrari int al zógn ed l istès ân vîn publichê un désch specêl angelo e diavolo ch a gh è dèinter cun la cansòun dal stès tétol ânca êter dō sô cansòun ora lo so e codice rosso dal setti l é la vōs ch la pôrta un secrēt int la la bottega delle parole usate pinsê e prodòt dal muşicésta regésta e cantât e avtōr marco caronna sèimper int al matteo al fà pêrta d un stódi fât da claudio de felice profesōr dal policlénich ed siena e da só fiōla laura insém a l efèt che la vōş particulêra e al cânt a pōlen avèir vêrs al fîşich dal ragasōli cun la malatéia ciamêda sindrome di rett na malatéia reditâria rêra ch la ciâpa scluşivamèint al fèmni l ed setèmber dal al debót ed la secònda sèria de spetâcol ed notre dame al gran teatro ed ròma matteo a s fà mêl al nervòun dal calcâgn per còst l à duvû arnunsiêr a tōr pêrta al spetâcol al tōrna a cantêr int al spetâcol scrét da cocciante al agòst ind la nōva sèria ed rèciti partîda da catôlica al gîr al finés pó l ed setèmber a l arèina ed veròuna matteo setti l à vistî al paltò bló ed gringoire per vôlti ind al tèimp ed la fermêda per cōlpa ed l incidèint al nêrev dal calcvâgn matteo al pèinsa ed fêr n êtra colesiòun ed cansòun dal tètol anime sciarre âlmi in lòta in dialèt lucân cun rangiamèint dal mèister valter silviotti int al cd prodòt da marco caronna a gh é pès tra quisché în mai stê stampê l é un désch fât cun la mîra ed fêr un prodòt fîn pió d artésta che p r al comêrc al dicèmber int la piazza re di roma a ròma cun i muşicésta luca savazzi tastiēri stefano carrara bâs alessandro lugli bateréia e jonathan gasparini chitâra lètrica l à fât un spetâcol ed beneficèinsa per la giurnêda dedichêda al stódi insém a l efèt dal cânt e la mûşica int la malatéia sindrome di rett dal matteo setti l é giacomo casanova al prutagonésta ed la cumèdia muşichêla dedichêda a sté persunâg prodòta da pierre cardin mûşica d daniele martini dôp la préma ed venèsia dal ed lój in piâsa sân mêrch al spetâcol l é stê preşentê a lacoste in frância e a parîg a l espace pierre cardin dóve l à ricevû di grôs cumplimèint da la crética e dal póblich adèsa al spetâcol l é drê preparêres per fêr un gîr ed rèciti int al mònd ch al tòca ânca la rósia a la cina nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr franco setti artésta ed grând carâter l îva incumincê dimòndi zôven a cantêr e èsregh in tânt concōrs in dōve al s êra fât cgnòser ind l ambint musichêl arzân a ân l é andê a sunêr cun al gróp de i madison dôp l êra pasê per pôch tèimp cun al gróp de i selvaggi insèm îven tachê a sunêr fōra rèz e a zibîres in divêrs lochêl dl èlta itâlia in sègvit l îva fât pêrt dal gróp de i peccatori per conclóder j ân ssânta cun al gróp de i carbonari al só repertôri l êra réch e al gh îva dèinter dal cansòun sia italiâni che furastêri adâti a la só vōş fôrta e pîna cun la preferèinsa per cóli dal cantânt itâlo bêlga adamo andê fôra ed sēna per dimòndi ân l êra turnê in môd preputèint insém al pelchsènich ind al cun al gaudio e il duetto tersèt musichêl ed varietê dialetêl e italiân cun al tersèt l à girê la pruvîncia ed rèz e in còli asvèin in lòngh e in lêregh l îva prupôst un nōv môd artestéch cun l unîr al só bòuni qualitê ed vōş e èser na bòuna spâla per gaudio catellani cun al presiōş ajòt d l amîgh uberto pieroni al pianefôrt l ûltma e fōrsi l ónica colesiòun ed cansòun cantêdi da franco setti cun al tétol via con lei ind la manēra dal só ultèm môd de stêr insém al pelchsènich osèja sèri in italiân cun via con lei tu che sei il massimo amore amaro senza te e il fatto che tu in dialèt cun turnòm indrê pêder e fiō e mé pêder mé e mé fiōl in bûrla in italiân cun piccolo difetto in dialet cun orco cân e un bêş in asensōr colesiòun prodòta da gaudio catellani e dedichêda a i dû fiō ed franco setti benedetta e matteo véla sèss villa sesso in italiân l é na vècia véla adès frasiòun dal cmûn ed rèz la fà pêrt ed la vècia n fîn a soquânt ân fa l êra na zôna dal tót ed campâgna e cun pôchi cà sparpagnêdi al dé d incô gh é un móc ed cà e l é in pêrta industrialiṣêda l a s câta ad èser zôna ed la periferéia sitadèina al só teritôri al cumîncia trî chilômeter da la sitê inséma a la strêda statêla ch la và vêrs mântva e a i cunfîn cun cadelbôsch ed sōver e bagnōl in piân sèss l é famōşa int l arzân per la só fēra ch la gh à pió ed sèint ân int al l é rivêda a la só èişma edisiòun la véla l é numinêda ind al e ânca ind la bòla ed l anti pêpa clemente dal in favôr dla cēṣa ed rèz l urégin dal só curiōş nòm an n é mia sicûr soquânt a díşen ch al deşvègna da la só distânsa da rèz oséia al sèst méj mèinter secònd êter da sessus oséia depôşit sedimento in italiân fōrsi rivê dal lèt dal cròstel ch al cōr a sîra ed la vèla sèss là dê al nôm a òna dal più impurtânti e nôbili faméj arzâni i sessi la cà de sté faméja nôbila l é stêda tachêda int al da j arzân e in êtri ucasiòun l à patî di dân la vèla dôp èser stêda fèdev di sessi int al al figûra cme cmûn indipendèint unî dôp a rèz ind l èstem dal a gh é nutê fôgh mèinter a la fîn dal as cuntêven abitânt aşvèin al cruşîl per la cēṣa ed la parôchia a gh ēra un uratôri ciamê la maestê grânda ch al figûra arnuvê int al ind al xii sècol a sèss gh é ânca sgnê la preṣèinsa ed n êtra cēṣa dedichêda a san dalmazio ch la fêva pêrta dal proprietê di cûnt ed s prôsper ed castèll apèina fōra la frasiòun a s câta la véla prampulèin tirèl villa prampolini tirelli in italiân sté interesânt fabrichêt l é stê tirê só int al xvi sècol e arfât dal tót int la secònda metê ed l otsèint secònd un góst ârab cm as pōl vèder da la facêda piturêda e da la tòra clumbêra da pôch a gh é stê fât un restâver ed mantgnimèint dèinter a gh é d la tapsaría francèişa ed l otsèint fîn a pôch ân fa l ēra al cèinter ed na grôsa aşiènda agrécola cun d atōren un pêrch la cēşa ed sèss dedichêda a l asunsiòun ed maréia l é da per lē apèina fōra d la frasiòun vêrs l êrşen in un documèint dal a rişûlta fra i bèin ed la cēşa ed rèz int al la vîn arfâta e dôp l é stêda pió vôlti cambiêda e restarvêda int al al restâver fât al l à purtêda a èser còla dal dé d incō la tòra êlta e sutîla l é stêda cumincêda int al dal ferraroni e finîda dal tarabusi la cēşa la gh à na facêda a la bòuna cun a i fiânch dō néci cun dèinter al stâtvi ed sân juşèf a sân vinsèins ferâri a dréta a va só la tòra dal campâni la pió êlta ed la pruvîncia che a câşva ed la deblèsa dal trèin la pîga da na pêrt dèinter la cēşa ch l é stêda restarvêda int al e int al l é a na navêda dubêda da dòdes clòuni che tînen só la cópla centrêla int la facêda ed l intêren a gh é l afrèsch ed la dòna ed l apocalés dal pitōr pramşân bolla sèimper ed bolla în i quâter evangelésta piturê int la cópla e l asûnta int al quêder d altêr ed l âbsida al côro in lègn l é dal int al côro a dréta a gh é na rapreşentasiòun dal sesèint in stîl dal caravaggio ed la flagelasiòun ed gesó al trietto l é stê un gróp ed sunadōr cantânt e satrâj més insèm int al da trî arzân parèint tra d lōr cuṣèin gaudio catellani dante cigarini e luigi melloni l é stê un vèir fenômen musichêl int al mònd dal spetâcôl popolêr di prém ân nuvânta l é pasê da i festivâl dialetêl al pió grôsi piâsi dla pruvîncia dóve al tót pîn al metîva in gròsi dificultê j urganisadōr la nâsita dal trietto as cûnta l è sucèsa per chêṣ al cèinter ed la stôria a gh è gaudio catlân ch l é ste còl ch l a tgnû só al gróp l avtôr dal parôli dal mûṣichi dal cansòun e dal sēni al gróp che alōra an gh îva mìa un nòm precîş dôp un peréiod ed preparasiòun e d pensamèint al tâca a fêr i spetâcôl pr al faméj e j amîgh dal tersèt al spetâcôl pr al póblich al cumîncia int al a fêr dvintêr famōṣ al trietto l é stê la cansòun insém a i pòm e a i pîr intitulê w la frutta cun stà cansòun ân vînt int al al prém pôst al festivâl dla cansòun dialetêla arzâna int al l é stêda la vôlta d un secònd pôst cun fünfhundertfünfundfünfzig e prémi ed la crética cun amor amer e int al ed nōv n êtra mdâja d ôr grâsia a dummarà armâgnen stôrich i sō spetâcôl per la pruvîncia e masmamèint al fèsti d l unitê spēce còli al campovōlo ed rèz d arcurdêr la fèsta nasionêla dal in dóv al tendòun d l eşibisiòun a gh êra doméla pôst an gh l à mìa cavêda a cuntintêr tóta la gînta j êren pió ed quâterméla tânt che istès spetadōr andêven a serchêr al banchîni o còl che catêven per muntêregh insém per prèir guardêr i trî persunâg zibîres e cóla dal mìa da mēno straordinâria pó a bibiân sèimper int al in dóve i trî j ân catê triméla persòuni a spetêri na marèia ed tèsti tânti che dante gaudio e gigi e s în spavintê e j ân ânca pruvê sudisiòun dintōrna a lōr as ēren més insèm ânca di cîrcol ciamê và fan club tra i tânt armâgn famōş còl ed caşîna na ṣmerciânsa alōra ed ragasèt e ragasèti ed vînt ân ch e gh andêven adrē per tóta la pruvîncia cun indôs la mâja dal cîrcol và fan club casina i cuncêrt an finîven mai e durêven pió ed trèi ōri perché j afesiunê e i lasêven mìa finîr ch agh sbrajêven sèimper al bîs e che lōr ed sicûr cuncedîven pó tóti al sîri a gh ēra la cerimònia dal fîrmi di trî artésta cun la fîla di spetadōr sigarèin al cûnta la préma vôlta j ó rispôst ânca mêl perché pinsêva ch la fós na tôta in gîr int al spetâcôl mìa ed cêr al fêva na scuriasêda ânca al fiōl ed gaudio lisânder che d ed là d avèir tôt pêrta a la registrasiòun ed dō o trèi cansòun as zibîva insém al pêlch e s al quistiunêva cun chiara ed quâtr ân fiōla ed dante che d surprèişa l impruvişêva ânca quând an l ēra mìa scrét int al cupiòun soquânt pâs ed bâl un gróp guidê cme na faméja a l impruvîs butê int un sucès spervêrs mó quèl în stê j elemèint ch ân purtê al tersèt a tirêr só intōren al trietto un furōr acsé straordinâri la rispôsta a l àn dêda alōra dante sigarèin e gaudio catlân int n intervésta ad un giurnêl ed rèz dante l à dét al trietto al s é divîs int al sèinsa ninsûna ragiòun precîsa i trî dante gaudio e gigi int j ân dôp e s în riunî ed nōv per soquânt spetâcol cesionêl al trietto l à fât quâter colesiòun ed cansòun cgnusûdi cmé trietto schêrs trietto wanted the best le bestie e trieccoci ch în tóti stêdi rangêdi dal mèister uberto pieroni a pêrt deserto ed pieroni e i partugai ed melloni tóti al cansòun în ed gaudio ch l ēra al câp e l avtôr sia di tèst e dal mûsichi dal casòun sia di tèst dal batûdi e dal sēni inséma al pêlch i tétol e s câten ché sòta ed nôrma al cansòun în in dialèt còli ch n în mìa în scréti in cursîv gaudio catellani l é st n artésta nasû a sân mavrési ed rèz al lój dal dôp ch al s é spuşê l é andê a stêr a viadâna mn môrt al de znêr dal int l uspdêl oglio po ed cremòuna artésta bòun ed fêr tót poēta scritōr cantânt cumpoşidōr muşicésta la só véta artéstica la và da la poeşéia a la vignetéstica da la sâtra a la mûşica da la barşelèta a la filoşoféia cuntadèina al cgnòs quâter léngui mó la só produsiòun ed tèst l é préma ed tót mó mìa sōl in dialèt arzân l inési ed la só véta artéstica l é ind al cun un prèmi nasionêl ed sâtra polética ch a gh fà sègvit na mòstra ed vignèti guernîda cun al relatîv léber politicalia editōr il voltone ed rèz la só vucasiòun canterèina l é nêda quêşi per chêş in un bâr a sân mavrési al bâr transcoop incō sarê insèm a dû amîgh ûn cun na chitâra ûn cun na fisarmônica e ló cun na tastêra eletrônica a trêven insèm dal cansòun per tgnîr alēgher i clièint dal bâr da cla sîra là la só produsiòun muşichêla l é sèimper stêda in crèser fîn ai nôster dé da nutêr che gaudio catellani l é cme ló a gh piêş ciamêres un ruspânt ind al sèins d ed là ch l é d urégin cuntadèini che an n à mìa fât nisòna scōla per dvintêr l artésta ch l é dvintê l à tôt pêrta cme avtôr per quâter vôlti al festivâl ed la cansòun dialetêla arzâna cantaprospero in dó l é rivê per dō vôlti prém e per dō vôlti secònd ma non nel senso di casadei che era secondo anche quando era primo invece mio zio primo si chiama primo ma è il secondo perché il primo era mio padre antonio che se mia nonna era più furba dato che era il primo lo chiamava primo invece di chiamare primo il secondo che non è neanche casadei oltre a non essere primo l à scrét e fât la mûşica a pió ed cansòun ed divêrs gèner lés popolêri dialetêli italiâni polétichi ed custóm trésti alêgri melôdichi ròck l à publichê deşdôt âlbum ed cansòun cun la colaborasiòun dal mèister uberto pieroni ch l à rangê la pió grôsa pêrta dal sō cansòun l à dê véta al spervêrs trietto cun dante cigarini e luigi melloni al duetto cun al pôver franco setti e al mèister uberto pieroni e na suciasiòun per pôch tèimp cun i fratelli di talia franco beltrami e ugo maccaferri l à colaborê cun al pió impurtânti orchèstri ed lés cme titti bianchi ruggero scandiuzzi mike lori e annalisa simeoni e tânti êtri cun artésta ed la pôsta d cun personâg cgnusû o mēno cgnusû cme piero johnny gianni dagolini felice tavernelli marcello ziveri e tânt êter l à fât deşdôt âlbum ed cansòun quêşi tót j âlbum în stê rangê dal mèister uberto pieroni na padóll l é un sît in pièna pén d âcua ch a s vadd parché a i é dla gran umiditè e tant vôlti anc dî animèl la s diferénzia d na lâma ch l é invêzi taiṡ ai fiòmm na padóll la nâs parché l âcua la n scårr brîṡa o parché a i é na falda ed såtta o parché a i é un lèg ch as sûga piàn piàn tanti padóll én stè bunifichè såura tótt in pasè par pó èser trasfurmè in sît par l agricultûra stra quésst a i é l agro pontino in lâzi e la conca del fucino in abròzz lareb al arabiyyah o sulameint arab l è na langua seméttica ch as dscårr int na bóna pèrt d l èlta africa e int l uriänt ed mèz in tòtt quî ch î bacàjen in areb sràn migliòn as pôl incuntrèr trai varietè d la langua la varietè mashrèq dscåursa in tott l uriänt ed mèz e la varietè maghreb ch î dscårren in totta l africa èreba pô ai é anch la varietè egizièna ch l è na vî ed mèz däl dåu varietè la langua dal curân l è la langua classica ch as studia a scola e ch l è druvè anch par televisiån int î giurnèl e par radio pepòun fêls scutmâj ed giuseppe bottazzi l è sèimper in lôta cun don camél ind la sèria dal stòri scrèti da giovannino guareschi e ambientèe a bresèl ind la valêda del fióm po apèina dôp la secònda guèra mundiêla spusèe con maria e pêder ed quâter fiô walter michele libero camillo lenin e anna pepòun l é un artigiân fréra e mecânich padròun ed na cèca ufîcina mecânica che ind i ân ed la ṣlarghêda econômica al dvintarà na mòstra dal machîni cun negôsi d e letrodomèstich iscrét al pci pepòun al vîns al j elesiòun e al dvèinta séndech ed bresèl mìa tânt struvî mó dotèe in môd straordinâri ind la capacitèe d urganiṣêr i compâgn ed partî pepòun a gh l a chêva dimòndi bèin ind al só cûmpit d aministradōr mó sèimper cun l ajót dal só aversâri polétich i dû se da na pêrt în sèimper prûnt a quistiunêr convînt in môd dûr d la bontèe d la prôpria posisiòun a la fîn a gh l a chêven pó a cumudêr e a catêr na solusiòun ch a i mèt d acôrdi al stòri che vînen cuntêdi da guareschi a s fân vèder un personâg carateréstich pîn ed cla tèpica sinceritèe emiliâna in pêrt ridécol e in pêrt a tót al manēri familiêr ind la versiòun pr al cinêma pepòun l é interpretèe da l atôr gino cervi in realtèe al prém candidèe a la pêrt ed pepòun l è stèe l istès guareschi che però al s è fât cgnòser subét mìa adât a recitêr davânti a na machîna da cínema la leteratûra bulgnaiṡa l é l insàmm däli ôver scrétti in dialàtt bulgnaiṡ int i sêcol l é pénna ed tradiziån es la preṡänta una móccia d ôver ed teâter ed poeṡî e d prôṡa as à da zuntèri anc äl tipologî dla zirudèla e däl balanzunè ch äli én tradizionèl int la cultûra bulgnaiṡa al prémm leterè dl êpoca mudêrna al fó lambertino buvalelli visó int al al fó al prémm povêta bulgnais ch as cgnóss mo al scrivêva in pruvenzèl cme tant èter dl êpoca al prémm ch al scréss in vulghèr tuscàn al fó al grand guido guinizelli bulgnais ch al fó al màsster dal dolce stil novo siché dånca anc ed dante alighieri quèl d on ch al scrivêva int un vulghèr emigliàn ai êra al pió inpurtànt l è stè guido faba la fén dal zenczänt l é stè la prémma êpoca d ôr dla leteratûra bulgnaisa con al sô autåur pió pruléffic giulio cesare croce ch al scréss däli ôver ed teâter poesî e prôsa bertoldo e bertoldino la sotterranea confusione la tibia del barba pol da la livradgha la toniola il tartuffo il tesoro il sandrone astuto in bulgnais al pôl èser considerè al dante alighieri dal bulgnais äli ôver äli én totti burlasschi e scharzåusi es ä dpénnzen un månnd in dóvv i puvrétt i én sänper i pió sfortunè anc quand i én pió inteligént di sgnåuri int al sizänt l é al teâter al gèner leterèri pió druvè dai autûr i pió famûs i én stè adriano banchieri francesco draghetti e giulio cesare allegri inventûr däl comêdi ridiculåusi scrétti par èser rezitè äli êren ispirè ala comêdia dl èrt e äli êren scrétti a sugèt dal setzänt i druvénn dimónndi la figûra dal dutåur graziàn ch al srà pò ciamè dutåur balanzån ala fén dl otzänt e ali é in tótti äli ôver i autûr ed teâter pió famûs i én giuseppe maria cesari col so chèp d ôvra al sêruv furtunè e la cuntassa maria isabella dosi grati mei cgnussó col nómm d èrt ed dorigista ónna däl pôchi fàmmen scritrîz dl epoca ch la in scréss tanti al pränzip pió amànt che anbråus al furtón pôc cgnusó dal dutåur graziàn e tant ètri èter autûr i én fabrizio nanni e federico gallesi al teâter dal setzänt al n èv pió cal carâter sêri ch l avêva ai ténp ed croce e an tratèva pió ed sugèt sozièl ed st êpoca l é anc la prémma racôlta ed balanzunè che properzio talpi al méss insàmm dal al cminzéppi dl otzänt ai nasé dû filón teatrèl quall d persutén operèri bulgnais ch al fà rédder la zänt e al teâter di buratén al parsunâg ed persutén al fó inventè da leonardo scorzoni operèri anca ló ch al dvinté famåus col sô ôver dal persutén in cucâgna guêren e ètri mo al pió grand autåur dl otzänt al fó alfredo testoni ón di pió grand ch ai séppa mâi stè ch al scréss stra la fén dl otzänt e al cminzéppi dal novzänt fundànd anc na cunpagnî d teâter insàmm a adriano pagani stra äli ôver pió inpurtanti as à d arcurdèr scuffiaréini insteriarì sòtt ai adobb i pisuneint cussa faréll ló quèll ch paga l oli anca nó l espusiziòn dóv s métt garibèldi al fnèster davanti arabella a montecarlo tòurna in scena i pisunént téttol scrétt int la grafî adruvè da ló mo la léssta la sré ancåura lónga dimónndi l otzänt l é anc l êpoca dal zirudèl ón di pió grand autûr l é stè giuseppe mezzofanti e dal arcurdän anc la traduziån in bulgnais dal vangêl ch al fé al cånt carlo pepoli amîg ed giacomo leopardi la prémma metè dal novzänt l è stè segnè par dåu guèr ónna pió brótta ed cl ètra int la secånnda guèra mundièl al teâter dal cåurs l andé zå al teâter al vadd di nûv autûr ch i cånten dla nôva vétta ed bulåggna dåpp la guèra remo scoto con a s m a umberto bonfiglioli con el bèl int l ultom e umberto morucchio con al sô adatamänt ed che cuccagna sgnèr felîz tótti scrétti dal mo stra i pió grand còmic bulgnîs ed tótt i ténp ai fó bruno lanzarini ch al lavuré anc con strehler e al scréss däli ôver såura al dutåur balanzån e arrigo lucchini la prémma metè dal novzänt la fó furtunè anc par la poesî ón di pió grand povêta dla prémma metè dal novzänt al fó oreste trebbi gran studiåus ed bulåggna ch al scréss däl narcisè e däl poesî såura la zitè bulåggna la grâsa la vècia afadè eter autûr inpurtànt én ugo balestri d ispiraziån tstugnèna e odoardo baroni zirudlèr famåus ed st êpoca l é stè eugenio roncagli i ân dåpp la guèra i én stè d ôr par la poesî e la nâsita d na tipologî ed pròsa l autåur pió inpurtànt par la pròsa in sti ân l é stè gaetano marchetti ch l à publichè dal di lîber scrétt in bulgnais cme ai ténp dal pôver scarabèl quand la cmandèva la carmaila la sêrva ed żòboli cal facuajôni d evaristo na móccia ed racónt i s câten int la rivéssta ed cultûra bulgnaisa al pånt dla biånnda i autûr pió famûs i én gaetano marchetti luigi lepri gigén lîvra autåur insàmm a daniele vitali dal dizionèri ed bulgnais e d tant èter lîber in bulgnais fausto carpani che in pió däl såu canzunàtt al scrîv di gran bî quî daniele vitali dagnêl vitèli autåur dla gramâtica ed bulgnais roberto serra bertén d sèra profesåur di cûrs ed bulgnais ch l à tradótt in bulgnais al pränzip fangén ed saint exupéry romano danielli buratinèr ed gran talänt e autåur ed bèli poesî sandro sermenghi poêta sureèl silvano rocca giorgio campi elio evangelisti al j invasiòun di bârbari atōren a l ân àn purtê al sègvit dal nôvi gînti i brânch ed buvèin dal carateréstic mantèl ròs saczêdi ind al grândi pianûri d la rósia meridiunêla e d la panônia incòra al dé d incô l è carateréstich al mantèl dal culōr furmntèin cme al culōr dal grân dal furmèint ind i buvèin ed l ucraina e ind la rósia centrêla vâchi róstichi a l època druvêdi per fêr trî lavōr lavurêr dêr la chêrna e dêr al lât discrêti produtrîṣ ed lât bèin prèst ste buvèini j êren dvintêdi al pûnt ed riferimèint per i frê che ind al xii sècol îven cumincê a prodûṣer l antîgh pêder ed còl che al dé d incô ciamòm grâna oséja al parmigiano reggiano al só alevamèint al s è sperpagnê in êlta e al cèinter ed l itâlia tânt che la tradisiòun artéstica dal rinasimèint la mèt in môd stâbil al bò ròs ind al pitûri a frèsch ed la nativitê la râsa l è stêda e per qualitê a l é ânca incô prutagonésta ind l insèm agrècol e zotètnich arzân e parmèins tânt da èser la pió alvêda fîno a la metê dal xx sècol quând l é rivêda al mâsim ind al cun na sustânsa ed bèin cò mó la polética zotètnica italiâna dal dopguèra per tènder a pió fâcil riṣulêt ed selesiòun l à tachê cun d j incrōṣ ed câmbi de ste buvèini cun râsi internasionêli ind al i cò dal furmntèini armagnîven mèno ed mél la qualitê dal lât e di nōv piân per dêr valōr sostgnûdi ânca dal ministêr pr al polétichi agrécoli e forestêli e da la regiòun emélia româgna a decèden da alōra un stâbil recóper che al riguêrda l andamèint dal nòmer dal buvèini tânt che la sustânsa d adès l é d ed là ed cò presèint in l arzâna l é na buvèina natîva ed l itâlia setentriunêla adèsa l è druvêda sōl per la produsiòun ed lât destinê a la trasformasiòun in grâna la râsa la cunsêrva ôtim riṣultê ed fêr râsa l è róstica e la gh à dal bòuni qualitê che rènden ed chêrna per i vidlòun e pr la bêsti quând în in fònda a la carêra la râsa la gh à cme figûra carateréstica al mantèl ròs furmntèin dal colōr dal grân dal furmèint ch al câmbia fra al câregh e al cêr pió o mêno ṣmursê al pêrti intêrni ed inferiōri dal gâmbi al contōren d j ôc datōren al musèl rôsa i sugèt de sta râsa în ed bòuna tâja al trûnch lòungh solîd impiânt schelètrich tèsta sèimper dimòndi separêda e piotôst lòunga l altèsa a la spâla la va in quî in etê da cm di tôr cun un pèiṣ mèdi ed q l ai cm dal vâchi cun un pèiṣ mèdi ed q l al lât dal j arzâni l è dal tót destinê a la trasformasiòun in furmâj grâna al recóper de ste bèstij l é da lêzer ind la chersûda atensiòun ed qualitê vêrs al lât difâti ind al patrimòni genètich dl arzâna rispèt ad êtri râsi a s câta na pió granda frequèinsa d la variânt b d la k e d la beta caseîna quând a s fâ al fûrmâj còst al vôl dîr rèisi pió grôsi miōri proprietê reologiche miōr spurègh ed sèr e dòunca na pió cèca vêsta ed fermentasiòun zò ed règola stagionadûra piò lòunga ed conseguèisa na miōra digestiòun di grâs e dal sustàsi bòuni i savōr în certamèin diferèint la stòria ed pôch tèimp fa d la râsa arzâna la spiêga che la salvèsa de ste bèstij l è stêda pusébila sōl atravêrs al ligâme cun al prodòt principêl dal só cumprensôri al gâna tra j elemèint impurtânt perché a s pôsa ciamêr parmigiano reggiano da latte di razza reggiana în pervèst la produsiòun in purèsa dal lât ed râsa arzâna e almēno mèiṣ de stagionadûra in stâla l alimentasiòun l é la sôlita diviēt ed piât ònich mèinter bisògna druvêr almēno al ed furâg dal cumprensôri e mangém sèinsa o g m l intêr procès produtîv l é tracê da l associasiòun al furmâj da lât ed buvèini ed râsa arzâna al pōl èser arcgnusû atravêrs dû sègn in a zûnta a quî dal grâna tót dû în sóta la protesiòun ed l istès regolamèint ed produsiòun al sègn vacche rosse razza reggiana ed properietê ed la grana d oro l é stêt al prém ad èser druvê dal cunsòrsi per la valorizasiòun di prodòt ed l antîga râsa arzâna c v p a r r oséja al prém caṣèl che int al l é turnê a fêr al particolêr prodòt cun al lât de ste béstij al ségn razza reggiana ed properietê ed l anaborare l é stê dê in ûṣ a tót i caṣê che a n in fân dmânda sèimper ind al rispét dal regolamèint ed produsiòun al l é l ân in dō un prém casèl al torna a prodòr in purèsa al grâna dal vâchi ròsi mó bèla a la fîn d istès dêṣ ân e sopratót ind al nōv sécol l é in ṣvilóp al nòmer di caṣê che prodûṣen al famōs furmâj dal sōl lât ed râsa arzâna dal dicèmber i caṣê che prodûṣen al grâna ed râsa arzâna în bèin dêṣ da nutêr che al prèsi dal prodòt paghê ai produtōr l é sèimper ôtim bèin al dedsôver ai prèsi mèdi ed marchê dal grâna l é sègn d un furmâj ed qualitê e sicuramèint divêrs la via emélia l é na strêda rumâna fâta fêr dal cônsol marco emilio lepido cônsol a c per coleghêr in lénia dréta rémin cun piasèinsa incō l é clasifichêda cme strêda statêla cun al nòm ss e al percōrs al finès a milân la strêda l é stêda fâta tr al a c e al a c in còl peréiod la colônia ed placentia piasèinsa l êra circundêda dai galli boi che sibèin ch j êren stê scunfét an îven mìa vrû firmê la pêṣ cun ròma al perécol ed rivôlti l êra dòunca vèira ròma alōra l à decîs ed fêr na strêda militêra fîn a placentia per fêr spustêr in prèsia l esêrcit cun la mîra ed dumêr pusèbili rivôlti di boi soquânt ân dôp la via emélia l é stêda slunghêda da piasèinsa a milân al pió grândi sitê traversêdi ed nâsita rumâna o arfâti da i rumâni în ceşēna caesena forlimpopoli forum popili furlé forum livii faèinsa faventia iomla forum cornelii claterna sparîda ind al vi sec d c dôp ed la guèra greco gôtica bològna bononia mòdna mutina rèz regium lepidi sânt ilâri d èinsa tannetum pèrma fidèinsa fidentia e piasèinsa placentia la via emélia rumâna la pasêva ânca per l impurtânt sitê ed laus pompeia incô lodvèc circa sînch chilômeter a sîra rispèt a la sitê dal dé d incô lôd al percōrs l é stê modifichê int al xii sècol prôpria per tuchêr la nōva sitê ed lôd dôp che laus pompeia l é stêda butêda zò la via emélia la coleghêva dō impurtânti strêdi rumâni la via flaménia strêda consolêra ch la partîva da ròma e la finîva prôpria a rémin colônia fundêda int al a c e la via postómia che da piasèinsa la rivêva a l aquilèia ultèm cèinter imputânt dal vènet préma di cunfîn d la pruvîncia itâlica osèja la penisòla italiâna tgnûda sóta al cmând dirèt ed ròma ind i pès fôra al sitê la via l ēra ed sôlit salghêda cun d la gêra mèinter al d ed dèinter dal sitê l ēra despès salghêda cun di grôs lastròun ed prēda per traversêr i fióm e i turèint a gnîven fât di pûnt dal vôlti grandiōṣ cme còl insèma al turèint gaiana atâch a castèl sân pêder purtrôp butê zò ind al tèimp ed l ûltma guèra la via emélia l é incòra al dé d incō la strêda principêla ed l emélia rumâgna in môd paralêl al só percōrs în stêdi fâti l avtostrêda dal sōl e al ferovéi milân bològna e la diretrîṣ adriâtica ch la partés da bològna per pó andêr in rumâgna e traversêrla fîn a rémin fernandel oséja fernand joseph désiré contandin nasû a marsìglia l ed mâg dal e môrt a parì al ed fervêr dal fiōl ed gînta puvrèta ch la stêva a perosa argentina in dóve s a s và vêrs al sestriere un cartèl a sègna dóve a gh é la cà di só genitōr la carêra ed fernandel l é incumincêda cun dêṣ ân ed lavōr pôch impurtânt per sbarchêr al lunâri dal al ind al mèinter al fêva di spetâcol cme cantânt e caraterésta ind i café cuncêrt dōve al fêva armagnêr al póblich pr al só prufîl da cavâl al avrîl l à spusê henriette manse la surèla d un só chêr amîgh a gh àn avû trî fiô josette int al janine int al e franck int al al debót int al cinéma l é stê int al quând l à vû un rōl céch int al félm le blanc et le noir in dōve raimu l ēra al prutagonésta principêl ind al stès ân jean renoir al gh à fât fêr un rōl pió impurtânt in on purge bébé trât da un lavōr ed georges feydeau sèimper int al l é stê prutagonésta int al félm ed bernard deschamps le rosier de madame husson in dōve al recitêva na pêrt che in carēra a gh avréven zibî dèspes còl d un zuvnôt ingènev che in sté chêş al perdîva la verginitê in na cà ed piaṣèir l ēra rivê al sucès che l é continvê per tót j ân trèinta peréiod dóve fernandel però l à purtê avânti la carēra ed cantânt in dimòndi comèdi musichêli che despès în stêdi dôp pôch spustêdi in adatamèint p ral cinéma tót però l é cambiê int al quând grâsia a julien duvivier e al prém ed la sèria ed félm ed don camél l à vistî al rōl d un prēt italiân ed pruvîncia fugôṣ e sèimper in lôta cun al séndech cumunésta pepòun recitê da gino cervi in tót dal al a n à recitê ind al mèinter al gh é ânch in divêrs êter félm sia italiân che americân atōr bòun ed fêr tót e ch es fêva capîr int j ân sinquânta e sânta al s é catê a fêr di rōl che pasêven dal cômich cme in la legge è legge al fiânch ed totò o la vacca e il prigioniero a ētri recitasiòun pió cumuvèinti al só prém félm a hollywood dal l é stê il giro del mondo in ottanta giorni dōve al recitêva la pêrt d un viturèin al sucès otgnû in cól félm al l à purtê a girêr na nōva cumèdia int al paris holiday cun bob hope e anita ekberg a la fîn d la carēra al s é inviê int la strêda d la regía di félm la trât insèm quâter félm e creê la cà ed produsiòun gafer film insèm a jean gabin int al quând la lavorasiòun ed la sèsta dal j avintûri ed don camèl don camél e i zôven d incō per la regía ed christian jaque l ēra bèle a un bòun pûnt l atōr l à incumincê a malêres in môd sèri e l à duvû lasêr lé al prugèt cun l abandòun dal riprèiṣi dal félm a s dîṣ che gino cervi quând a gh àn dê la nutèsia ed l abandòun per questiòun ed salót ed fernandel an n à pió vrû cuntinvêr p r al rispèt e la stéma che al pruvêva p ral fradèl e cumpâgn ed lavōr dòunca al sèst félm l é armêṣ mìa finî ânca se quelchidûn al dîṣ ch a gh manchés pôchi riprèiṣi a la fîn l é pó stê fât int al cun gastopne moschin int al rōl ed don camél e lionel stander in còl ed pepòun dôp mèiş ed soferèinsi fernandel l é môrt d un brót mêl l é stê suplî ind al simitèri parigîn ed passy al nòm d êrt al deşvîn da la faméja manse difâti al dé dal spuşalési ed la fiōla a sèmbra che la nôna ed l alōra fernand contandin l âbia dét a d êlta vōş vé voilà le fernand d elle nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr marino piazza bazàn bulåggna cgnossò cme piazza marino l à tachè a fèr al fuléssta dal int äl fîr e int î marchè d l emégglia rumâgna cun l armònica dal fradèl piero e lò al sunèva l ucarénna e al clarén ai piasèva ed mètter al cugnòmm davänti al nomm par fèr la rémma piazza marino poeta e contadino l èra acsé famåus cme imbunidåur stra la zänt che tott i al ciamèven incanta bess marino piazza l à vént al premi ed truvadåur d itâglia a la sagra dei cantastorie dal in chî ân la tachèva a murîr la figûra dal fuléssta e par quasst al fò custratt a fèr al cumerciànt al n avèva mai smèss ed fèr al fulèssta parchè ai piaséva ed trèr la zänt a la so bancarèla ed pici poci cun dal zirudèl e dal fôl impruvisè lé par lé stra i artéccuel ch al vindéva l era specializè såura tott in curtlén da bèrba e al fundè anch na mèrca sò la pimar gino cervi bològna mâg punta ala pruvîncia ed grosseto ed znêr l é stê un atōr e dupiadōr italiân atōr cun al dòun ed na grânda preṣèinsa inséma a la sēna e cun un impurtânt môd ed parlêr ed quî che lassèn al sègn gino cervi l é stê ûn d j atōr brêv a fêr tót ed la stòria dal spetâcol italiân al s é ṣlarghêva dal teâter sèri e còl brilânt dal cínema a la televisiòun fiōl dal crétic teatrêl antonio gino cervi al respîra l âria dal teâter fîn da cèch al cumîncia a piaṣèiregh acsé tânt che incòra putîn l insést perché só pêder l al pôrta sêgh a vèder un quêlch spetâcol êlt rubóst cun na bèla presèinsa e cun di môd sgnurîl e gentîl cervi al cumîncia cme recitânt per fêr al debót uficialmèint int al al fiânch ed la famōṣa alda borelli ind la vergine folle ed henri diamant berger trâta da un drâma ed henri bataille in dal al sé spusä con l atora ninì gordini cervi l utîn da subét un impurtânt sucès sia ed póblich che ed crética tânt che int al gîr ed dēṣ ân al lavōra cun al pió grândi compagnèi italiâni per dvintêr pó prém atōr ind la cumpagnía tofano maltagliati la só vōṣ profònda e bèla e la só straordinâria sensibilitê ind al recitêr al fân dvintêr ûn di pió stimê atōr ed carlo goldoni sofocle dostoevskij e sopratót ed shakespeare ch al dupierà al personâg d amleto ind la versiòun pr al cínema che al gh îva cme prutagonésta laurence olivier int al insèm a andreina pagnani paolo stoppa e rina morelli gino cervi al mèt insèm la cumpagnía dal teâter eliseo ed ròma e ch al turà la diresiòun int al bèle ind i prémi ân dòunca còl ed gino cervi l é un nòm bèin cgnusû e stimê dal teâter italiân ind al stès peréiod ânca al cínema che fîn dal prinsépi l îva tót i personâg al sēni per fabrichêr i prôpri artésta famōṣ al s n adà ed gino cervi esatamèint int al mó a fêren un grând nòm dal cínema égh pensrà al regésta alessandro blasetti l al fà fêr al prutagonésta ed na fortunêda sèria ed félm stòrich cme ettore fieramosca un avventura di salvator rosa e la corona di ferro sèmper alessandro blasetti int al l al dirég in un comovèint félm quattro passi fra le nuvole ind i j ân al rîva al straordinâri sucès cun la recitasiòun ind la fortunatésma sèria ed félm dedichêda al personâg leterâri ed giovanni guareschi al sangvégn pâroch emiliân don camél i félm dla sèria a srân bèin sînch al prém don camél l é dirèt da julien duvivier e vèden cervi ind i pâgn dal bèin dispôst mó ind l istès tèimp fugōṣ séndech cumunésta pepòun sèimper in lôta cun al prête dal paèiṣ l etertânt fugōṣ don camél recitê in môd grandiōṣ dal comîch francèiṣ fernandel ind i j ân la srà la televisiòun a dêr a cervi na nòmina arnuvêda l atōr difâti dal al al srà al perfèt protagonésta ed la sèria zâla le inchieste del commissario maigret ispirêda ai rumâns dal scritōr dal bēlgio georges simenon che gino cervi al fiânch ed la stòrica cumpâgna d êrt andreina pagnani al fa vèder cun furbésia e afabilitê al famōs personâg dal cumisâri francèiṣ cun al nêṣ ch egh ciâpa sèimper ch agh piêṣ la cà e la buòuna cuṣèina la sèria utgnirà un sucèss strepitōs int al cervi al s ritîra dal sēn per murîr serenamèint dû ân dôp a l etê de stântadû ân lassând al ricôrd d un sèri e celèint profesionésta mó sopratót d un òm sèmplic e profondamèint generōs i félm recitê da gino cervi în pió ed tra i pió ncgnusû a s arcôrden cme dupiadōr l à dê la só vōṣ tra chiêter a clark gable acadde una notte ed frank capra e a laurence olivier in enrico iv amleto e riccardo iii la balanzunè l é un cunponimänt fât pr èser rezitè scrétt in dialàtt bulgnais nèd dal sizänt l é téppic dla mâscra bulgnaisa dal dutåur balanzån ch na vôlta as ciamèva dutåur graziàn es l é fâta da däl bacajè sänza fén ch äli arénn d avair un ligâm lògic äli én na caricatûra dal profesåur dl universitè bulgnaisa ch l é bån d inpresionèr i ignurànt anc quand al dîs däl bujè l é un cunpunimänt téppic dla leteratûra in bulgnais la prémma racôlta ed balanzunè ch avän l é stè scrétta da properzio talpi dal al cminzéppi dl otzänt ai n scréss anc al cardinèl lanbartén e vêrs la fén dl otzänt as à d arcurdèr oreste trebbi e ettore bresbi incû i scritûr ed balanzunè pió famûs i én luigi lepri autåur anc d un dizionèri bulgnais insàmm a daniele vitali e romano danielli informaziån tôlti dal sît bulgnais la pruvîncia ed rèz provincia di reggio emilia in italiân l è na pruvîncia ed l emélia rumâgna ed méla abitânt la cunfîna a sira cun la pruvîncia ed pèrma al cunfîn l é al fiòm èinsa a matèina cun la pruvîncia ed mòdna al cunfîn l é al fióm sècia a l abaṣèin cun la lumbardìa pruvîncia ed mântva e a mezdé cun la tuscâna pruvîncia ed massa carēra e pruvîncia ed lóca la pruvîncia l è traversêda p r al lêregh da la via emélia fâta da i rumân che a s gh é més ed fiânch int al xx sècol l avtostrêda dal sōl e préma incòra la lénia feroviâria milân bològna a gh în ânca presèinti al léni lochêli dal ferovéi arzâni p r al lòngh da mezanôt a mezdé la pruvîncia l é traversêda da la strêda statêla dal pâs dal cerêto ss da un pûnt ed vèsta dal teritôri e sitadèin la pruvîncia l é carateriṣêda da la preṣèinsa ed divêrs cèinter pió céch che a fiânchen al cèinter pricipêl rèz da la stòria despès vîva e indipendèinta ind la bâsa arzâna l é storicamèint impurtânt guastâla lòngh al po e al sitadèini ed nuvalêra e curèz a i pē ed la culèina a s câta scandiân al secònd cèinter pió impurtânt d la pruvîncia mèinter al cèinter pió significatîv ed l apenèin arzân l é castelnōv di mûnt l é cumprèiṣa fra al fióm po a mezanôt e al crinêl ed l apenèin tòsch emiliân a mezdé mèinter la zôna dla pianûra la presèinsa ed l òm l é dimòndi fôrta l apenèin arzân al presèinta incòra un livèl ed naturalitê êlt ch al crês mân mân es se spôsta a mezdé vêrs al crinêl fra i magiōr arciâm dla muntâgna a gh é la prêda ed bismântva ind al comûn di castelnōv di mûnt e ch l as vèd dal zôni ed dimòndi comûn ed la muntâgna al prufîl nèt ed la muntâgna l à impresiunê dante alighieri ch al la nômina int al purgatôri ed la divina cumèdia la pruvîncia l é divîsa in dō pêrt na zôna ed pianûra e òna ed muntâgna la zôna ed pianûra la va dal cunfîn a l abaṣèin fîn a na lénia quêsi drèta da sîra a matèina a km a mezdé da rèz in dóve cumîncen al culèini che vân pôch a la vôlta in crèser fîn a cambiêres in vèiri e prôpri muntâgni fîn al crinêl la pianûra esènd lighêda al cōrs dal po la va naturalmèint in calând in altèsa da sîra a matèina i dû cò în i mêter i l m al cunfîn pruvincêl tra l albaṣèin e matèina e i mēter dal mûnt cùşna al j êtri sémi impurtânti în l êlp ed sucîş m al mûnt caṣarōla m e al mûnt êlt m da nutêr al fât ónich e uriginêl ed la prêda ed bismântva ch la se stâca cun la só séma piâta e al só parèidi dréti tânt che s arcgnòsen subét ind al tânti vidûdi ed l apenèin arzân i pâs ed muntâgna pr al mâchini al cunfîn cun la tuscâna în da sîra a matèina al pâs dal lagastrèl m al pâs dal cerēto strêda statêla dal pâs da cerēto ss m al pâs ed la pradarèina m e al pâs dal fôrbiṣ m trî în i principêl cōrs d âcva che bâgnen la pruvîncia al po a mazanôt per circa km l èinsa a sîra dal surgînt fîn al sbòch int al po sgnând al cunfîn cun la pruvîncia ed pèrma per circa km e al sècia ch al sègna al cunfîn a matèina cun la pruvîncia ed mòdna da srèdel a rubēra d ed ché al va ind la pruvîncia ed mòdna fîno a dêr int al po dôp un cōrs ed pió ed km dimòndi în i turèint spêce in muntâgna al pió impurtânt l é sèins êter al cròstel lòungh km ch al nâs pôch sōvr a caṣîna e al s bóta int al po atraversând al comûn ed rèz turèint pió céch în al dôl al s cèl e al treṣnêr che dân int al sècia pó al rodên la mudlèina e al quarèiṣem che bâgnen al burghêdi ed rèz pôch i lêgh naturêl ûn sōl in pianûra al lêgh ed gruma int al comûn ed campéṣen e in muntâgna i trî lêgh dal cerêto ûn principêl e dû pió cèch e al lêgh calamòun ciamê ânca lêgh dal vintâs in côsta a l istès mûnt bacîn artificêl ed na cêrta importânsa în a ligûnchi al pâs dal lagastrèl e a gazân ed véla mnôs mèinter la bâsa l é tajêda da canêl sculadōr da canêl per dacvêr e da bonéfichi che vân a dêr int al po o diretamèint o atravêrs al cròstel o l èinsa da l êlt mediēv e fîn al setsèint ind la periferéia a l albaṣein ed rèz es s imbarchêva int al canêl navéli per rivêr ind al môd pió svêlt e sicûr a fréra e a venèsia vèini termêli impurtânti în a cervarèṣa int al comûn ed buṣâna mèinter còli ed quâra ed toân cgnusûdi dal tèimp di rumân e fîn al medioēv în stêdi bandunêdi e quêsi sughêdi cōlpa dal salatêdi e di taramôt che a n àn stumpê al cōrs al fûnti ed puiân ed véla mnôs ch în dimòndi bundânti aspèten d èser sfrutêdi ind la provîncia in tóta la zôna ed la pianûra a gh è un fôrt distrèt mecânich la zôna a matèina ind i comûn ed castlarân casalgrând e scandiân a gh è ânca un impurtânt distrèt ed produsiòun dal cerâmichi in uniòun ânca cun i comûn confinânt ed la provîncia ed mòdna in particolêr sasōl tóta la provîncia ânca la zôna muntanêra l è cgnusûda per la produsiòun dal grâna parmigiano reggiano ed valōr l é ânca la produsiòun agrécola e zotètnica préma ed tót per còl che riguêrda l alevamèint di nimêl per sti motîv la provîncia l è dimòndi svilupêda e la disocupasiòun l an gh è mìa la cunquésta rumâna l à purtê a la costrusiòun dal filòun d la provîncia e d la regiòun la via emélia fâta fêr da marco emilio lepido in pruvîncia i rumân j àn fât ânca la via ch la colêga rèz a bresèl brixellum sant ambrogio ind al só viâg in emélia l à ciamê rèz cadavere di città per spieghêr la sèria decadèinsa per cōlpa dal j invasiòun furastêri l apenèin arzân al gh à vû al só mumèint ed masîm spiandōr int al xi sècol con al paèiṣ ed canòsa al cèinter ed la polética europèia ed enrico iv e matélda ed canòsa protagonésta ed la lôta fra al papêt e al sacro romano impero a la môrte ed matélda al só properietê in muntâgna pôch a la vôlta a s în tôti ed nōv l indipendèinsa fevdêla pr andêr pó sòta al comûn ed rèz ânca divêrs sitadèini ed la pianûra bèle pôst ed côrt cme scandiân o curèz în stêdi unîdi sòta al doméni ed la faméja d este per formêr al duchêt ed mòdna e rèz fîn a la fîn dal xvi sècol al duchê a gh êra unî politichamèint ânca la sitê ed ferêra int al xix sècolo dôp la parénteṣi napoleônica cun l istitusiòun dal dipartimèint dal cròstel dôp la restaurasiòun per uniòun ed râṣa al duchêt al gh à vû ânch un sbòch int al mêr cun al pruvînci estèins ed mòdna rèz guastâla frignân garfagnâna lunigiâna mâsa e carēra dôp l uniòun al règn d itâlia la stòria ed la pruvîncia la va a drê al vicèndi dal rèst d itâlia j urganîṣem che dirègen la pruvîncia a gh àn avû a partîr da l unitê d itâlia divêrs nòm cunséli pruvincêl guidê da un presidèint dal al e dal ad dé d incô al tèimp dal fâsio agh è stê un comisâri prefetési ed l aministrasiòun pruvincêla e dal al a s gh à la deputasiòun pruvincêla ch la gh êra bèle dal dipendèint dal cunsèli cme incô la giûnta cun al j elesiòun dal zógn l è gnûda elèta sonia masini préma dòna d avèir st incâregh ed sègvit a gh è l elèinch di divêrs presidèint subeintrê e la dâta ed l elesiòun a rèz a gh é al tribunêl e la cumisiòun tributâria ed prém grêd la côrt d apèl relatîva l è a bologna al tribunêl aministratîv regionêl e la cumisiòun tributâria ed secònd grêd relatîvi în a pèrma dû în j ufési ed l agenséia dal j entrêdi ûn a rèz e ûn guastâla i dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi én un insàmm ed dialétt bacajè int la muntâgna bulgnaiṡa str äl prémmi culénn fén a quaranta chilòmeter ed distânzia da la zitè e fén a puratta i én na varietè dal dialatt bulgnaiṡ ch l é stè purtè in sti sît durant la dominaziån ed bulåggna stra l xiv e al xviii sécol i piò impurtànt én al dialatt ed ròca pitiglièna e al dialatt ed puratta i presänten tott dî trât cmonn al dialatt bulgnais zitadén mo i àn anch dal particolaritè gramatichèl e fonètich a meza vî stra l dialatt zitadén e i dialétt muntanèr èlt bacajè al cunfén cun la tuschèna la difuṡiån d un dialàtt muntanèr mêdi a puratta l é da ricondûṡris a la contéa dî ranózz stra l e al ch î purténn un bulgnaiṡ pió nustràn in sti sît ch i dscurarénn un dialàtt muntanèr èlt i preṡänten l eliminaziån däl vuchèli finèl cme in bulgnaiṡ zitadén es gât sâc mo an i é brîṡa stè l anterioriżaziån däl vuchèli mêdi eṡ zit sacc e munt m secc e an i én brîṡa i ditóng dal dialàtt zitadén eṡ zit vaird e såul e munt m vêrd e sôl int al dialàtt ed gâg äli africhè e äli én armâst es zit zannder e gag cènnder int äl variant pió cunpâgna ai muntanèr èlt ai é anc la finèl à int al partizéppi pasè invêzi d è es in puretàn a sån stà invezi ed a sån stè o al pajaiṡ ed varghè ch l adventa vergà int al dialàtt dal sît al consonànt naṡèl finèl spass al vénnen trunchè es zit cusén e munt m cuséi l artéccuel singolèr maschîl ch in zitadén l é al al dvännta int na móccia d dialétt e munt m e pogg zit al pôg bazàn in itagliàn bazzano l é stè na cmóṅna dla pruvénzia ed bulåggna såura al turänt samûza a meza vî stra bulåggna e modna al fa pèrt dal dla cmóṅna ed valsamûż l è famåusa par la so rôca ch la fé costruîr matélda ed canòsa dal l è stè sänper combattò stra bulåggna e modna int la stòria fén ch al pasé såtta bulåggna dal quannd i ptrugnàn entrénn int la rôca e la cazénn zå qualla ch as vadd incû l è stè fata da zvân i bäntvòj dal incû l è un zänter industrièl inpurtänt cun la so staziån dal treno stra vgnóla e bulåggna carsinténa l è al nomm in dialatt bulgnais pr un magnèr ch as cata in totta l emégglia a modna e rèz i al ciamen gnòc frétt o pasta frétta prémma as mesda d la faréna ed grèn sèl conza e lévit dåpp ch l è carsò as taja la pasta int na spoja èlta dai ai mm e tajè in rònb ed cm ed lè frétt cme la vol la tradiziån in conza bujänta la conza d nénn la fomma quand ai è na moccia d chèld ca c as frézz la pasta un minûd par lè ch la s gånfia int na pänza la carsinténa la s pôl magnèr cun dal parsòtt dal lärd dal furmaj o dî salâm benito amilcare andrea mussolini ed zógn a predâpi atais a furlé d avrìl a dongo l éra al ditatåur itagliàn dal al la sò puléttica l éra espansiunéssta e al tulé dal culôni int l africa in albanî e in grêcia e fundé na sêrie ed ditatûr ch al s basèven såura la persunalitè la so amizézzia cun la germâgna d adolf hitler int la secånda guèra mundièl la fò la fén dal so guéren al taché la so carîra cme puléttic sucialéssta mo quand al vlé ch l itâglia l entréss int la prémma guèra mundièl l avò da lassèr al partîd mussolén al dé vétta a l ideologî dal fâsio un totalitarîsum in utåbber dal cun i sû camîs naigri al fé la famåusa marcia su roma al rà vittorio emanuele iii al ciamé a furmèr un guéren e al fé prémm minister mussolén al fé un gabinatt ed lèrga coaliziån e in tant i sperèven int una normalizaziån dal guéren ma mussolén n al vléva brîsa turnèr al sistema democrâtic e anzi al vléva creèr l impér rumàn moderen al militarisum l è n ètra qualitè dal fasio cme anch dal nazisum dal al mandé i suldè int l îsla ed corfù dal l ataché l etiopia e al la caté dal l itâglia la fò tajè fora da la sozietè däl naziòn dal i occupénn l albanî dal mussolén firmé al pât d azèr cun la germâgna e al dvénn amîg ed adolf hitler al ditatåur tudassch par totta la secånda guèra mundièl dal al mandé l esercit in grêcia mo al ciapé la pèga dal i americàn arrivén in sizégglia e al fò lighè al tinté ed scapèr in svézzra mo i partigiàn al truvénn e ai tirénn atais a milàn quand as bacàja ed dio as dîs na parôla ch la vén dal latén deus deriv da divus luminåus al nomm al vén da la radîs div dev ch al vré dîr un quèl cme pén ed lûs anch in grîg ai é al genitîv ed zeus l è diòs al sanscrit dèvas e l agetîv latén divus al vrè dîr un quèl ed såura trascendentèl la siänza ch la dscårr ed dio l è la teologî da teos ch al vôl dîr dio e logos dscåurs strulgamänt la relaziån stra dio e i ômen la tôl al nomm ed religiån la radîs sanscrita al parôl divus i vôlen totti dîr lómm parché dai ténp antîg fén al dé d incû chi dîs d avair vésst dio l à sänper vésst d la lûs e l à vò sänper pès e tranquillitè felghêra fellegara in italiân l é na stòrica e antîga frasiòun de scandiân la gh à circa abitânt int al un castèl ed felghêra sèt fònd e dû mulèin în numinê bèle int al int al al vîn vindû a la cēşa ed pèrma a s pèinsa che al casèl al fós in dóve adès a gh é la vècia véla di cûnt palazzi rangoni dóv în stê catê di rèst mó tót còst l é més in discusiòun da di êter scrét d ireneo davide affò ch al scrév tót i stès fât mó che al s arfà al felghêra in pruvîncia ed pèrma e d cesare iori ch al spiêga di castē ch ēren in pruvîncia ed rèz mó an pêrla mìa d un castèl a felghêra de scandiân tót còst al mèt in dóbi al fât che ché gh sìa stê veramèint un castèl felghêra al vîn numinê in divêrs documèint dal xii sècol e ânca int al liber grossus antiquus dal cmûn ed rèz dal a s pêrla ed felghêra vècia d ed là dal treṣnêr adèsa scandiân ind al quând ind i parâg è stê fât pasêr dal cumûn ed rèz un canêl al famōṣ canêl ed sècia per purtêr l âcva dal fióm dèinter in sitê ind i stès ân probabilmèint é stê tirê só al mulèin séimper a felghêra vècia incòra in funsiòun numinê int al in na divisiòun ed bèin tra la faméja di boiardi int al a vîn fundê al comûn ed felghêra cîrca int al al turèint treṣnêr che al traversêva felghêra e l andêva finîr in na padòl tra sabiòun runcadèla e la la maşòun l é stê deṣviê per fêrel andêr a finîr int al sècia dal pêrti ed rubēra in cól peréiod felghêra l ēra fōrsi sòta ai fogliani e la gh é armêşa fîn al quând la pâsa sòta a j estèins che int al a n investésen i bujêrd intōren a la secònda metê dal xv sècol al dóca borso d este per scansêr la cunténva rotûra dal canèl pr âria ch al permetîva al pasâg dal âcvi dal canêl ed sècia sōvra a còli dal treṣnêr l à fât fêr un genèr ed bòta quacêda ciamêda bòta dal canêl ed sècia sté bòta l é un lavōr fât a mân cun di quadrê ed fōrma d un mèz sèirc schisê cun un râg ed dû mēter e d la lunghèsa ed mēter al pâsa sóta al lèt dal turèint pôch luntân dal paèiṣ giovanni andrea banzoli al la ciâma botte maravigliosa int al felghêra al pâsa sòt a la faméja thiene int al sòt a na faméja imparintêda cun j estèin e a la fîn int al sòta i mari a la metê cîrca dal xvi sècol al léber di fōgh al nutêva cà cēşi e cristiân a la fîn dal setsèint la gh îva abitânt dôp al e dôp la scanşladûra di fèdev felghêra l é andêda a drê al sôrti de scandiân la cēşa parochiêla l é dedichêda a sân savèin na volta l ēra vêrs arsèj atâch in dóve adès a gh é la cà da cuntadèin dal benefési ed la parôchia lé l é numinêda int al e la dipendîva da la pēv d in fujân a i prém dal xvii sècol stà cēşa l ēra in ruvîna int la secònda metê dal xv sècolo l é unîda a scandiân la cēşa dal dé d incō l é stêda tirêda só int al la tòra tirêda só lé d fiânch int al la finés cun al sît pr al campâni cun dal fnèstri dòpi pr ògni lê int al la cēşa l é stêda butêda zò arfâta e inavgurêda int al só progèt dal perît pietro ferrari ed rèz a gh à dê na mân l inzgnēr valerio zuccoli ch l à disgnê ânca la facêda l intêren ed la cēşa l é stê piturê tr al e al dal pitōr anselmo govi ind l istès pôst in dóv adèsa a gh é la cēşa ed la madòna ed la nèiva fōrsi a gh ēra l antîgh uspdalèt ed felghêra unî pó pr al vrèir d ottavio thiene a la cunfratêrnita ed sân jusèf de scandian a tâch a sté uspdêl e a lòngh a la strêda a gh ēra n uratôri o na caplèina arcurdêda lé int al int al la caplèina l é mêl mésa l uratôri dedichê a la madòna ed la nèiva ed felghêra ciamê ânca dal cattanie al vîn restarvê a i prém dal xx sècol cun la costrusiòun ed n âbsida nōva e la sistemasiòun dal pôrdegh dèinter a gh é al tòmbi ed la faméja rangone stà cēşa la preşèinta na facêda a capâna comûna cun davânti un pôrdegh a trèi lûş cun ed fiânch e vêrs sîra la tòra ch la finés cun la câmbra dal campâni a na fnèstra per lê un equaziån l è na cunpagnänza stra däli espresión matemâtic ch al s cunpènsen cun dî valûr ed parameter o variâbil ch al cunténen ed sôlit sti parameter s ciamen incògnit i valûr ch äli incògnit àn da tôr par fèr vaira l espresión as ciamen soluzión d l equaziån e risolver l equaziån al vré dîr truèr on ed sti valûr par esänpi l è un equaziån cåun un incognita la x cum as pôl fèr vadder fazilmänt avän dû valûr x e x ch al risolven l equaziån tott i èter valûr risoven l equaziån tott i èter valûr i fàn l equaziån sbagliè un èter esänpi al pôl èser che pò l è una equaziån brîsa algebrica d una variâbil in sti chès qué äl soluzión én x x etc as scrîv anch d abitudin s drôven anch äl prémmi letter d l alfabet latén a b c e vî acsé par denotèr däl costant int äli equazión cura ch as arserva int äl letter finèl x y z e vî acsé par indichèr äli incògnit äl dåu espressión cunpâgna s ciamen tèrmin d l equaziån d acôrd cun la putänza masuma n elevè a l incògnita as bacâja d equaziån ed grèd n par esänpi equaziån ed prémm grèd equaziån ed secånd grèd e vî acsé in sti chès ch as à da verifichèr däli equazión divêrsi tott al stess tänp as dscårr ed sistema d equazión al concètt d equaziån l è generèl e al s pôl applichèr a una funziån e brîsa acsé a un nómmer in sti chès qué al guaj l è ch as à da truèr una funziån o una famàjja d equazión ch äl verifichen däl condizión determinè par esänpi as pôl fèr ed manîra che na funziån sìa cunpâgna a la sò derivè quassta qué l è un equaziån differenzièl e äl só soluzión én la parôla geometrî la ven dal grîg ch al vôl dîr misuraziån d la tèra par ste fén ai én nèdi dal tèttnich e ai n è stè tanti ch ali àn inventè i babilonîs i egiziàn e i indiàn atåuren dal prémma ed crèsst ai é stè un progrès di mondi fenomenèl dî pänsadûr grécc i àn strolghè la conosiänza geometrica d incû däl definizión di postulè e dî asiôm e i àn dimostrè che da quèsst as puré derivèr totta la geometrî ste process l à purtè a la redaziån dî elemént d euclîd lu qué al fundé qualla ch as ciama anch adês geometrî euclidea al quént postulè d euclîd quall däl parallêl l à tirè l atenziån ed tanti matematic ch äl l àn studiè par vadder s as psess derivèr dai èter quater o s as psess fèr sänza al risultè l è stè ch ai nasé dal nôvi gemoetrî eléttica e iperbòlica ch in àn brîsa vlò savair ed ste postulè quassti én cgnossò cme geometrî brîsa euclidée stra i matemàtich chi àn dè un contribûd a la furmaziån dal geometrî brîsa euclidée ai én n i lobatchevski j bolyai c f gauss e beltrami gauss l à strolghè na teorî detajè d la superfézzi dal spâzi tridimensiunèl e al risultè pió inpurtant l è al theorema egregium såura la curvadûra d na superfézzi dåpp gauss ai én stè dåu direzión ed formaziån d la geometrî la prémma l è lighè al lavurîr ed b riemann ch l à pensè a un môd ed generalizèr la teorî d la superfézzi ed gauss in däl dimensión pió grandi ed i nûv ogèt as ciamen varietè rimanänta da qué ai è pô nèda la geometrî differenzièl n ètra direziån l è stè tolta da f klein adruvand al cuncett ed gropp ed trasformaziån secånd klein l ogèt ed stûdi d la geometrî l aré da èser la proprietè däl figûr geomètric invariänti såtta l asiôm d un quèlc gropp ed trasformaziån donca considerand di mondi ed gropp ed trasformaziån diferänti as truvé na geometrî diferänta da la geometrî euclidea cme la geometrî aféna e la geometrî prujetîva par esänpi la geometrî euclidéa pièna l é al stûdi däl proprietè dal pian ch al resta invariè såtta l asiôm dal gropp dî muvimént dal raid dal pian gropp euclideo al lambrósch arzân lambrusco reggiano in italiân l é un vèin a doc e la só produsiòun l é permésa ind la pruvîncia ed rèz al lój al lambrósch arzân a gh vîn arcgnusûda per mèz d un decrēt ed l alōra presidèint ed la repóblica la denominasiòun d urégin lambrusco reggiano e ind l istès mumèint a vînen apruvêdi al règoli ch el riguêrden la denominasiòun la gh à la mîra ed qualifichêr al j òvi e i ralatîv vèin prodòt ind la zôna pruvincêla bèle cgnusû e stimê fîn da l antichitê a sté prupôṣit la fésa na sfîlsa ed règoli bèin spieghêdi e al produtōr al dêv per fôrsa adatêres in manēra che al prodòt al sia bèin spieghê e arcgnusû al consumadōr al contròl dal rispèt dal règoli per prutēṣer la carateréstica di prodòt l é cunsgnê a d un èint a pôsta ânca ló nê int al e adèsa ciamê consorzio per la tutela dei vini reggiano e colli di scandiano e di canossa dal novèmber difâti la doc lambrusco reggiano la câmbia nòm e la dvèinta semplicemèint reggiano cun la preşèinsa ed nōv genér ed vèin in pió dal lambrósch al lambrósch arzân al va servî zōven al va d bû ind la premavèira dôp ed la vendèmia a s cumpâgna perfetamèint a la cuṣèina tradisionêla arzâna oséja lasâgni lès zampòun cudghîn e salóm al va servî frèsch e sturacê al mumèint citasiòun dal sît dal consorzio vini reggiani albinèa bagnōl in piân baîṣ bibiân burèt bresèl cadelbôsch ed sōver campagnōla campéṣen canòsa carpnèida caşalgrând castlarân castelnōv ed sòt guastâla queriêgh curèz fâbrich gatâtich gualtēr muntèc nuvalêra puvî rèz quâter castē rezōl ré salṣêr rôl rubēra sân martèin sânt ilâri scandiân vsân viân un nómmer l è un entitè druvè par descrîver däl quantitè i eren intîr fén tant ch i n àn strulghè i nómmer cumplês da alåura la léssta l è advintè pió longa sénd che la quantitè l è tignimôd conservè fora che quand as dscårr d åurden tutèl as pôl definîr un nómmer cme un quèl ch al fà pèrt d un doménni d integritè i nómmer pió cgnossó én i nómmer naturèl o druvè par cuntèr e as scrîven cåun la n quand i s câten anch tott i nómmer negatîv arän i nómmer intîr z i nómmer raziunèl én tott i nómmer ch i pôlen pasèr par frazión d intîr arcundand che i intîr én raziunèl e ch i s pôlen metter cme frazión divisändi pr l insamm ed tott i nómmer én raziunèl e as pôlen denotèr cme q l ugnån dî nómmer raziunèl cåun dî nómmer finé ed zéffra decimèl la tôl al nomm ed fraziån decimèl o nómmer decimèl ch as pôl vadder dal volti segnè par d i nómmer reèl r i pôlen avair däl ziffer periodichi e brîsa periodichi fén ch al dûra dio i nómmer reèl ch i n én brîsa raziunèl i s ciamen nómmer irraziunèl ed tott i nómmer reèl as pôl truèr pr estensiån i nómmer cumplês c indovv as à beli un corp algebricamänt srè ch al pôl èser fatorizè as drova anch sta notaziån pr äli ugnón prezedänti äl radîs dî polinòmi cun dî nómmer raziunèl àn un nómmer algêbric e i nómmer algêbric ch i n én brîsa algêbric i s ciamen nómmer trasendentèl cäli unitè imazinèri dî cumplês a strulgän i cuaternion h perdand la commutativitè d la multiplicaciån e pó a psän arivèr ai octonion perdand l asoziativitè e arivand a l algebra ed divisiån as à d arsténzer i nómmer dî numerèl ch i én i sémmbol ch i dîsen al nómmer ch l è ai é tant sistêm ed numeraziån guastâla guastalla in italiân l è un comûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz in dó s pêrla al dialèt guastalèiş un dialèt asê divêrs dal dialèt arzân guastâla l é la pió impurtânt sitadèina d la bâsa arzâna a s câta a pôca distânsa da la rîva dréta del fióm po e a km cîrca da rèz da pèrma e da mântva al prémi testimoniâsi ed l antichitê relatîvi ad un cèinter cun ed j abitânt pēra che a s arfâghen al peréiod etrósch còst an dév mìa sembrêr strân perché a s déve al fióm cme via ed comunicasiòun cun al mêr se a s câten di sègn d j etruschi e ânca di rumân cun al lōr sistèma ed centóri in sté zôni d urégin probabilmèint longobêrda al nòm l arvîṣa un wardistall pôst ed guêrdia in avânti cûntra i biṣantèin che s ēren fermê a mântva però l é in època ed l êlt medioēv dc che al nòm ed la sitê al vîn numinê per la préma vôlta ind la stória quând l imperadōr ludovico ii al regâla guastâla a la mujêra angilberga l é cun i canòsa atōren a l ân mél che la burghêda nasûda intōren a la cēṣa ed la pēv la gh à al privilèg dal nullius dioecesis e la comîncia ad avèir impurtânsa per la presèinsa ed lêrghi zôni cultivêdi insém a al tèri réchi a dû pâs dal po i dû cuncéli tgnû ind la cēṣa ed la pēve préma int al cun urbano ii al pêpa dal cruṣêdi e dôp int al cun al pêpa pasquale ii sègnen l impurtânsa ch la gh îva guastâla int al medioēv cun l arîv ed la sgnuría di torelli dal al al cumîncia còl ch as pōl ciamêr al peréiod ed la creasiòun ed l architetûra ed la sitê cun la costrusiòun dal palâs di nôbil dal castèl dal divêrsi cēṣi e d la piâsa sta nōva realtê nêda insém a la rîva drèta dal po la fà vòja a ferrante gonzaga maresiêl ed câmp ed l imperadōtor de spâgna carlo v che al la cûmpra int al da la cuntèsa ludovica torelli cun la mîra ed fêren na properietê dègna ed la só râsa d alōra guastâla la mócia na sicûra impurtânsa cme capitêl dal duchê di gonzaga fîn a la fîn dal a gh é stê invidê di artésta cme al campi e al guercino e povēti cme al torquato tasso e al guarini a câvṣa ed la só pusisiòun stratègica guastâla l ēra dvintêda óna dal furtèsi pió impurtânti dal tèimp còst l é ânch al mutîv ed la só ruvîna difâti int al l é stêda asaltêda da i spagnôl che gh àn butê zò al mûri e la rôca da sté dâta guastâla la s invèia vêrs un deperimèint polétich e militêr cun i borbone che în gnû dôp di gonzaga la sitê la pâsa sóta a pèrma e cun l arîv ed napoleòun e maria luigia guastâla la fà pêrt dal duchêt ed pèrma piaṣèinsa e guastâla fîn a l unitê d itâlia int al al al vèd la realtê ed la produsiòun ed guastâla cambiêres da agrécola a industriêla e artigianêla la mantî però un ligâm cun la tèra atravêrs la fabricasiòun dal vèin lambrósch arzân dal grâna e cun jalevamèint incō l é na sitê dóve la dimensiòn la permèt na bòuna qualitê d la véta grâsia ai lêregh spâsi vèird lighê al fióm a la burghêda stôrica ai servési preşèint e a un livèl ed l ocupasiòun tra i pió êlt al cōr ed la sitê l é piâsa mazzini na carateréstica piâsa emiliâna circundêda da pôrdegh al fà da padròun al monumèint a ferrante gonzaga ôpra ed leone leoni dân ind la piâsa la al dôm dal sinchsèint ôpra ed francesco da volterra mó la facêda l é ed dû sècol pió têrd al palâs duchêl in grân pêrte arfât e al municépi che al gh à sóta al pôrdegh i mudê dal j antîghi unitê d amzûra da la piâsa a s va ai pôrdegh dal quatersèint ed cōrs garibaldi che a portèn a la biblioteca maldotti réca ed manuscrét antîghi edisiòun a stâmpa e na grôsa colesiòun ed quêder al cōrs al s arvés pó inséma a piâsa garibaldi in dó s pōl amirêr la madonna della concezione un uratôri cun piânta d ôt lê e la cēṣa ed s maria dei servi o sânta maria annunciata tirêda só a la fîn dal sinchsèint da un disègn ed francesco da volterra impurtânt a l intêren la deposizione tèila ed giuseppe m crespi da piâsa garibaldi per via verdi a s rîva al teâter comunêl in stîl ed la secònda metê dal da pôch restavrê se invēci a s va per via volturno a s rîva a piâsa matteotti in dó gh è la tòr cèvica o campanòun dal setsèint in dôve na vôlta a gh ēra l antîga rôca butêda zò dai spagnôl int al pió avânti in via piave al santvâri beata vergine della porta dal sesèint la gh à incòra di paliôt in scajōla ed tânt culōr ôpra d artigianê carpṣân s a s tōrna in strêda gonṣêga via gonzaga d impurtânt agh é la vècia cēṣa ed sân francèsch incō destinêda a sêla mòstri ind la zôna comunêla ed guastâla în incòra dègn ed nôta l oratorio ed san giorgio céch gioièl rumânich secònd soquânti testimuniânsi al sré dal ix sècol e la basilica ed s pietro ed la pēve ed guastâla ânca lē tirêda só int al ix sècol mó completamèint arfâta ind al sècol dôp a l intêren è pusébil amirêr na vâsca dal batèz dimòndi antîga nôn o dècim sècol e na teracôta piturêda figurânt la madonna col bambino fōrsi ôpra dal scultōr guido mazzoni al novèmbere a s festègia la fēra e sânta caterèina mercordé e sâbet în i dé ed marchê la têrsa dumènica ed mâg a s festègia la fēra ed sân felîş l ultèm fîn de smâna ed setèmber fēra dal piânti e bèsti pêrsi apuntamèint d impurtânsa pió che regionêl cumbinê insém a la protesiòun ed la diversitê di èser vivèint ògni ân a la fîn dal mèiṣ ed mâg a s festègia la gnuchêda bòuna d arciamêr spetadōr ògni edisiòun la gnuchêda gnoccata in italiân l é na fèsta vècia ed guastâla ch la gh à urègin ind la metê dal xix sècolo quând l é stêda urganiṣêda dai munêr che lavurêven insém al fióm po chilōr îven decîṣ d urganiṣêr na fèsta popolêra e baracadōra dóve dêr fōra a grâtis di gnôch fât cun al farèini ed la maṣndûra sté idèja la ciâpa pió sèins se liṣûda ind l insèm socêl ed povertê dal teritôri in dóve l êra nêda la festa la gnuchêda l é dvintêda in môd cêr na fèsta polética vêrs la fîn dal xix sècol quând la s é cambiêda in na manifestasiòun cûntra la tâsa insém al maṣnêsul mésa só dal gvêren menabrea int al e tirêda via dal gvêren cairoli int al ind al dôp guèra sta fèsta l îven ṣmésa ed fêrla fîn a j ân utânta mó da alōra la vîn fâta ògni trî ân ind al méiṣ ed mâg mumèint impurtânt ed la gnuchêda ed guastâla în la sfilêda stôrica divîṣa in dō sesiòun la préma di sgnōr sfilêda di personâg stôrich che àn cmandê insém al teritôri e la secònda dal popolèin sfilêda insém a i câr di rapresentânt d j antîgh mistêr a vînen dê fōra a grâtis kg ed gnôch côt naturalmèint e l incoronasiòun dal rè di gnôch figûra legôrica ch l armânda a d êtri tradisiòun dal carenvêl la pió antîga ed còli l é al rex saturnaliorum d època rumâna che ind l insèm stôrich ed quând l é nêda la fèsta la sgnêva l avgóri ed l arîv ed na nōva etê ed l ôr ch la tirés só al pôpol ed la bâsa da la só antîga misèria e da la pió nōva preputèinsa fischêla al ferovéi arzâni ferrovie reggiane in italiân în un insèm ed ferovéi in permès cun mâchini da trēno a diesel che unésen al cèinter principêl rèz cun i cèinter arèint al servési l ēra fât in prinsépi dal ccfr consorzio cooperativo ferrovie reggiane dôp da l aşiènda cunsorsiêla traspôrt azienda consorziale trasporti reggio emilia e dal prém de znêr dal ferrovie emilia romagna ind al a vîn avêrt la lénia bològna piaṣèinsa còst l à favurî divêrsi idèj in pruvîncia ed mòdna pruvîncia ed rèz e in pruvîncia ed pèrma girédi vérs la costrusiòun ed léni d colegamèint ind al a rèz un cumitê l à preparê al prugèt ed na lénia rèz lóca cun diramasiòun per la spèsia la préma ferovéia fâta l é stêda la rèz ventōs frasiòun de scandiân în gnûdi dôp la rèz guastâla cun diramasiòun bagnôl chêrp e prolungamèint scandiân a sasōl sté léni ēren in gestiòun a la safre società anonima per le ferrovie di reggio emilia a capitêl privê int al l aministrasiòun ed la pruvîncia l à prupôst la rèz canòsa vèc ciân cun la mîra ed cunsgnêr i lavōr e l eṣercési a la safre mó cun la partecipasiòun dal coperatîvi a i lavōri ed costrusiòun la safre l îva rifiutê l acôrd e int al la costrusiòun e l eṣercési ed la rèz ciân în stê dê al consorzio cooperativo di produzione e lavoro fât cun l uniòun ed coperatîvi anca se gh ēra dla difidèinsa sparpagnêda la rèz ciân l é stêda finîda int al al cunsôrsi la gh à tgnû adrē cun unōr l à utgnû int al cun al nōv nòm ccfr consorzio cooperativo ferrovie reggiane ânca ed tgnîr adrē a dō léni ed la safre mésa in liquidasiòun perché ruvinêda finansiarmèint al cunsôrsi int al al s é unî a l aşiènda cunsorsiêla traspôrt azienda consorziale trasporti reggio emilia ind j ân insém al trât rèz bagnōl ed la lénia rèz guastâla în stê fât di grôs cambiamèint in vésta ch a vègna fât un servési ed metropolitâna al servési a gnirà inviê quând a srân finî i lavōr per fêr la stasiòun ev ed rèz e da còl che gnirâ fōra da i progèt dal piân ed la mobilitê dal de znêr l act l à vindû la rêda dal ferovéi a fer ferovéi emélia rumâgna dóve l è ânca dvintêda asionésta nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr sant ilâri sant ilario d enza in italiân l é un cmûn ed circa abitânt int la pruvîncia ed rèz sant ilâri l ēra ciamê ind l antichitê sânt eulalia ch l é al tétol ed la cēṣa parochiêla al nòm l é stê cambiê in sant ilâri probabilmèint per la preṣèinsa ed l hospitale s hilarii pôst ed ripôṣ e arsôr per i pelegrèin che fêven l antîga via emélia al nòm sant ilâri a s vèd la prèma vôlta in un documèint uficêl int al ânca se al s câta bèle int la chronica dal frê salimbene int al al cmûn ed sant ilâri al tōṣ al nòm d adès int al quând cun la dmânda dal guvernadōr ed l emélia al cunséli comunêl l à stabilî d unîr al nòm sant ilâri la spiegasiòun d èinsa atravêrs còst al pôst al pōl èser catê subét e spartî da quî cun l istès nòm int al peréiod ed l impēr rumân al pôst in dóv adès a gh é sant ilâri l ēra cun bòuna probabilitê un bōregh ed la sitê ed tannetum còst l é sostgnû da la preṣèinsa ed dimòndi tòmbi rumâni catêdi specialmèint ind al secònda metê dal xix sècol cun la caschêda ed l impēr rumân ind la zôna égh vînen dal popolasiòun d urègin bârbera cme testimônia la lapîda ed la tòmba ed mavarta cun la dâta tr al e al d c scréta in carâter barbârich dôp l é stêda la vôlta dal popolasiòun d urègin longobêrda cme testimuniê da divêrs rèst antîgh catê ind al teritōri ed sânt ilâri l é stêda pó la vôlta dal popolasiòun frânchi viii ix sècolo e óngheri x sècol ind al peréiod ed carlo magno la pēv ed sant eulalia l ēra ed sicûr sòta la diòceṣa ed pèrma insèm a campéṣen gàida calēren pêrt ed queriêgh bibiân e bêrch finî al peréiod di ungarèiṣ la popolasiòun l ēra turnêda a n ativitê pió stâbila mó l é ind i sècol xi xii e xiii che la via emélia la vèd crèser i trâfich e l é in sté peréiod che vînen fât divêrs hospitali tra quisché còl ch l à dê al nòm a sant ilâri in chî ân l é sânt eulalia l ēra préma dal cuntêd pó dal duchê ed pérma e l ēra un cmûn cèch ch al dipendîva da la giurisdisiòun ed muntèc dal al muntèc e al sô véli ēren stêdi dêdi da i visconti al capitân ed vintûra alberico da barbiano int al muntèc e i sô teritôri ēren stê vindû a ottobono terzi a la só môrt al proprietê j ēren pasêdi sóta la sgnurèia ed j estèins pó sânt eulalia l ēra turnêda al duchêt ed pèrma e sōl int al l ēra pasê dal tót a j estèins e jostapûnt cme pêrta dal marcheṣê ed muntèc al pusès estèins ânca se cun stôri ṣfalsêdi l armâgn fîno al oséja fîn al uniòun a la repóblica arzâna ed sant ilâri e calēren che s ēren stachê da muntèc per unîres in un lèber cmûn ed conseguèinsa int al sant ilâri al fêva pêrt dal dipartimèint dal cróstel ed la repóblica cispadâna al cmûn ed sant ilâri a gh ēren stêdi unîdi al frasiòun ed calēren e gàida al peréiod dôp l é stê incòra na vôlta convûls a câvṣa dal guèri napoleônichi a gh é stê un cûrt artōren d j estèins e a la fîn cun la creasiòun int al ed la repóblica italiâna da pêrt ed napoleòun che dôp la s é cambiêda in règn d itâlia int al règn d itâlia napoleônic sant ilâri l ēra cmûn indipendèint int al al cmûn al gh îva dèinter sant ilâri calēren gàida tanêto e marturân int al cun la restaurasiòun ēren turnen j estèins mó sant ilâri l ēra ermêṣ cmûn indipendèint fîn al znêr quând dôp na nôva urganiṣasiòun ed l aministrasiòun l ēra ste unî a muntèc int al la vitôria di frânco piemontèiṣ a magenta l à més fîn per sèimper al pusès estèins e a gh é stê l uniòun al règn ed sardègna a la fîn a partîr dal znêr al ditadōr farini l à promòs sant ilâri a cmûn indipendèint cun la zûta ed la véla ed calēren al mêrs l é stêda fâta la préma riuniòun dal cunsèli comunêl ed sant ilâri cun presidèint al séndegh gasparotti andrea gualtēr gualtieri in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz mèsa a km da rèz a s égh rîva lòunga la statêla a l ardôs ed l êrṣen dal po ch al sègna al cunfîn cun la lumbardéia gualtēr l é na sitadèina d urégin medievêla ch l à subî pió vôlti lòungh i sècol la piêga dal j aluviòun l ûltma catastrôfica int al a neghêr la convinsiòun che gualtēr al duvés la só nasîta a i rumâni a gh pèinsen al sustansiōṣi catêdi relatîvi a l etê dal fèr e al peréiod etrósch e cuncentrê ind la zôna d la palasèina dal dé d incô e dal castlâs unî a quî che a s arfân a l etê dal brònz e che în da coleghêres a l aṣvèin teramêra ed sânta rôsa ed puvî a sègnen sti pôst cme préma abitasiòun stâbila ed probâbil coloniṣadōr ed l època al nòm ed gualtēr al sêlta fôra cêr e nèt sōl dimòndi tèimp pió têrd a la fîn dal peréiod rumân al nòm al deṣvîn fôrsi da castrum vulturena pó castrum walterii pôst fundê dal longobêrd gualtiero vii sec al cèinter sitadèin pió antîgh ed gualtēr l é d arcgnòser cun la cēṣa ed sânt andrea tirêda só int al ix sèc cme na nurmêla capèla int a xii l é dvintêda cēṣa parochièla ch la servîva ânca pr al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa che d intôren a s în mési in fîla al prémi cà che àn fât al sistèma ed piâsa felice cavallotti dal dé d incô fâta a teriângol circundêda da strèti cà in fîla d impiânt medioevêl e rinasimentêl probabilmèint druvêdi ind al pasê ad ûṣ ed furesteréia dal cunvèint aṣvèin ind la piâsa a gh é in pió ed la cēṣa ed s andrea ânca al pòs arnuvamèint dôp avèir subî na parsiêla spianêda intōren a j ân dal pió antîgh fât intōren al insèma a un prugèt ed giovan battista fattori in fōrma ed n elegânt caplèina pr al contròl dal véi dal fióm ed al pôst per la tèra bòuna i sgnōr ed l època àn fât un castèl inséma a la rîva drèta dal po còl che gh armâgn ed l antîga furtèsa l é stê mudê e més dèinter ind l usadûra dal palâs bentivoglio che al tîn d acât i sègn ed l antîgh spiandōr ind la facêda ed frûnt la grânda piâsa e ind al dō tòri d ângol davânti al gróp ed fabrichê ed grândi mzûri ed fōrma a quâter cantòun circundê fôrsi da fusòun fònd furnî a i quâter angôl ed tòri al gh îva dèinter un lêregh curtîl la stôria polética ed gualtēr decisamèint cumplichêda e turmintêda l à vést pasêr al pusès da na mân a cl êtra a l inési dal tersèint la properietê dal castèl l é ed azzo d este che a gh và a drê int al l avtoritê di da correggio int al al pâsa al marchèiṣ obizzo d este che sibèin i tetatîv ed rinfursêr al difèiṣi dal castèl an égh la chêva mìa schivṣêr vêrs la fîn dal stès ân la cunquésta da pêrt di gunṣêga che a tînen al fèdev per cûnt di visconti ind al tèimp ed la dipendèinsa gunṣaghèiṣa al castèl pôst ed cunténov scûnter al câsca sóta la giurisdisiòun ed bresèl int al gian galeazzo dóca ed milân al dà al fèdev ottobono terzi cambiê int al da erasmo trivulzio int al gualtēr al vîn més sóta da i da correggio per caschêr ed nōv sóta al pusès milanèiṣ int al un ât ed barât sarê só int al tra i visconti e i sgnōr ed frêra al decèd che gualtēr al fâga pêrta dal duchê estèins e la só sotmisiòun a la duchessa bona invistîda da ercole i j este mantînen al lôr pusès fîn a quând alfonso i al decéd int al ed cuncêder al feèved ed gualtēr a cornelio bentivoglio sostitût generêl dal stêt ferarèiṣ cun al tétol ed marchèiṣ atravêrs la costrusiòun dal palâs cornelio bentivoglio al mudéfica in môd pió impurtânt l impiânt sitadèin dal paèiṣ per tirêr só al palâs che l inzgnêr incarichê giovan battista aleotti ciamê l argenta al dîṣ erezione di tanta mole a s drôva al materiêl ch al deṣvîn dal ṣventramèint dal castlâs druvê cme pôst dal consèli ed la cumunitê al magnéfich palâs bentivoglio rispetōṣ di critèri dal rinasimèint al gnirà finî da ippolito fiōl ed corneglio subèintrê a ló al gvêren int al cornelio e só fiōl ippolito àn dê l inési a còla grandiōsa ôvra ed bunéfica ch l à salvê dal la padòla la pianûra arzâna e che j impiânt impurtânt în incòra vâlid e funsionânt a s pōl dîr che al periéod de spiandōr per la stôria ed gualtēr a s cunclód int al quând francesco i ed mòdna l à tôt adôs a ló al marcheṣê int al sóta al gvêren ed la duchèsa ed mòdna laura a s intervîn inséma al palâs bentivoglio ṣlargândel e dubândel j este int al vènden la rôca al cmûn ch égh l à incòra adès int al na grând pêrta dal fabrichêt l é stê butê zò per arznêr al pîni dal po a la fîn dal setsèint int l êla ed mansèina é stê zuntê per ôvra ed giovan battista fattori al teâter che incô an s pōl mìa druvêr int al l al paèiṣ al tôṣ pêrta a la repóblica cispadâna int al al va a fêr pêrta dal règn d itâlia al novèmber dal a s costituèṣ la préma societê ed mótvo socôrs e prèstit tra j operâri dal cmûn ed gualtēr a la vigélia ed la préma guèra i coperadōr ed sânta vitôria a dân véta a n impurtânt sperinsa ed coperasiòun agrécola cûmprând la pussiòun di grèpi l inési dal sècol l é sgnê da nōvi pîni dal po al novèmber l âcva dal po l à invêṣ la bâsa arzâna e la rîva al cêvi ed vôlta dal j archêdi ed piâsa bentivoglio a mêter e d altèsa da alōra la riprèiṣa socio conômica dal cmûn l é stêda sèimper in chersûda tirê só tr al e al da cornelio e ippolito bentivoglio in urégin al fabrichêt l êra fât da quâter facêdi in côt lòunghi mêtri cumpâgni a còla ch a s vède incô i quadrê di trî lêt chi incô égh manchén în stê druvê per rifursêr e tirêr só j êrṣen dal po al tèimp ed la pîna dal al piân tèrra dal palâs a s câta la sêla di marangòun druvêda in pasê da artigiân dal lègn adèsa druvêda per mòstri e sêla conferèinsi al piân d ed sôvra catòm al salòun di gigânt la sêla ed l eneide la sêla d icaro la sêla ed giove e la capèla gentilésia mésa ind al fiânch a sîra la tòr cévica la s lêva só incastêda tra i pôrdegh che cuntènev ôrnen i trî fiânch ed la piâsa a piânta cun quâter spîgh l é stêda fâta ind i prém dal l intêra impalcadûra l é tgnûda só da un êrch a tót sèst che la dà l ingrès in via vittorio emanuele ii la tòr l é fâta da trî piân che se stréchen vêrs l êlta ind al prém piân tra dō côpi ed riliêv vertichêl cun capitèl a s câta l antîgh arlòj ch al dà inséma a la piâsa ind al secònd tra còsti a s câta na perfiladûra archêda al têrs piân l é un lucernâri cun la bês a ôt ângol cun un archêda cèca per lê cun imséma un tambór ciléndrich quacê da na coplèta e da na bandirîna segnaèient inséma a la facêda a mezdé ed la tòr l é ste restarvê da pôch un antîgh arlòj solêr al cèinter uriginâri a s pōl probabilmèint arcgnòser cun l antîgh castèl dal veschév ed pèrma arcurdê in un documèint dal l é pasê torello int al xvi sècol la véla a s preṣentêva alōra a piânta fâta a retângol e a dû piâni al prugèt dal giardèin més zò secònd a mudê rumântich al fà vèder ûn di pió interesânt esèimpi ed prugèt ed giardèin pitorésch a l inglèiṣa int l arzân l ospedêl incô cà protéta per ansiân l é intitulê al benefatōr felice carri che a n à prugetê l istitusiòun int al l é gnû só in na zôna bèle destinêda a convèint ed l ōrden francescano minore osservante ciamê i zoccolanti che l é môrt ind al dôp avèir pasê j ûltemi ân in malatéia còl che l é fôrsi incō al pió famōṣ sitadèin gualtierèiṣ l artésta antonio ligabue ind la frasiòun ed sânta vitôria a s câta sté grând fabrichêt tirê só tr al e al al giardèin e chi êter fabrichêt atâch în stê finî int al da la faméja di cûnt greppi ed milân che îven ricevû da j estèins in sté zôna na pussiòun ed grôsi dimensiòun che îven urganiṣê e l îve fâta dvintêr funsinânt e ch la rendîva j adôb ed l intêren în stêd in grând pêrta fâti da giovanni morini e préma ed tót dal gualtierèiṣ giovanni sogliani ch l à imblîe al salòun greppi da considerêres cme esèimpi d adôb ed la metê dal ind l arzân ind al salòun a s tîn da cât un camèin in mêlmer dal bolognini che insèma a gh êra probabilmèint un spèc da segnalêr la preṣèisa dal pôrti e fnêstri uriginâri e la schêla d ingrés al salòun ind la secònda metê dal sècol xviii al dóca ed mòdna l à impôst la sarêda ed tót i pós privê per vansêr infiltrasiòun cèchi d âcva surzéia dal po ind l abitê per gnîr incûntra al necesitê d j abitânt ed la piâsa al cmûn l à fât fêr un pós pōblich finî intōren al l é stê da pôch arpurtê a la só fōrma uriginâria sté pûnt ch al s arfâ a la secònda metê dal a s câta a s vitôria inséma al turèint cróstel e l é al pió antîgh dal gualtierèiṣ l é in quadrê côt a trèi archêdi al nòm al deṣvîn probabilmèint dal paradôri che mési a piòmb al côrs dal turèint a tirêven só al livèl ed l âcva necesâri pr al funsionamèint dal mulèin pôst l a tâch al pûnt al costituîva na poṣisiòun stratégica un tèimp a gh pasêva l antîga véia domorum de boscho e al permetîva al pasâg da la pianûra a la culèina e invicivêrsa in sté piâsa a dân al palâs cun al stès nòm la colegêda ed sânta maria ed la nèiva e la tòr cévica la piâsa l é un perfèt quadrê ed sèint mêter ed lê curonê per trî lê da ariōṣ pôrdegh muvimentê da archêdi tirând drèt per via vittorio emanuele ii a s arvésa la lòunga piâsa felice cavallotti a fōrma ed teriângol circundêda da strèti cà in fîla ind la piâsa a gh é la cêṣa ed s andrea e al pòs la cēṣa l é steda tirêda só int al e in sègvit l à subî di arnuvamèint ed nèt per ôvra ed l inzg vacca òna dal dō facêdi la s unès cun al purdghêl ed la piâsa ch l êtra sóta al purdghêl în preṣèint sê caplèini ed fiânch piturêdi a frèsch la pió impurtânta l é còla a mansèina atâch al preṣbitèri zuntêda int al dóve a s câta l anunciasiòun dal bononi al sufèt a s preṣèinta in vôlti a bòt e a vèila la costrusiòun de sta cēṣa mésa in un spâsi indrê rispèt a la cuntrêda l é stêda dêda a la diresiòun ed l inzg vacca a j inési dal xvii sècol la cēṣa l é servîda pr al funsiòun religiōṣi ed la cunfratêrnita gnûda só a gualtēr bèle int al tirêda só int al ix sec cme nurmêla capèla int al xii l é dvintêda cēṣa parochiêla druvêda ânca pr al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa che int al l é gnûda só la cunfratêrnita ed la cuncesiòun quêṣi tóti al ōvri tgnûdu da cât ind l intêren în dal xviii sècol mēno la stâtva ed la madòna ed loreto del xv ed na tèila figurânt sant ignazio ed loyola e s filippo neri in adorasiòun ed la crōṣ metê xvii a gh é che sèinsa nisûn sègn per arcgnòsrel la tòmba dal frê ludovico grossi ciamê al viadâna fondadōr ed la mṣica sâcra modêrna che l é gnû suplî int al dôp avèir pasê i só ûltem ân ind al cunvèint aṣvèin ind la frasiòun ed pēv salṣêr la gh é la cēṣa ed la ss ma vêrgin dal grâsi al fabrichêt uriginâri més pió a sîra l à subî dimòndi dal pîni dal po che a n àn cumprumés gravemèint la stabilitê a n é gnû fât un nōv fr al e al l intêren ed la cēṣa l é a na navêda cun sê capèli ed fiânch la vôlta l é stêda dal tōt restavrêda tr al e al cme grân pêrte dal tèimpi l é davânti al palâs greppi l é stêda arfâta cme l é adèsa insèm al campanîl int al insém al ruvîni ed la préma costrusiòun ed la fîn dal vrûda préma da cornelio pó da ippolito bentivoglio a conclusiòun dal j ôvri ed bunéfica int al teritôri a l intêren sânta vitôria l é tôta zò a mèz bóst in lègn decorê cun ōr e argînt in manēra barôca a i pē ed la scultûra na custôdia ed vêder la tîn da cât l arléquia d la sânta dòun dal cardinêl vicâri ed ròma all arcidiâchen ed guastâla immanuel kant d avréll ed febrèr l era un filôsof tudàssch l era nèd a königsberg in pròssia e l è mort sänper lé al studié filosofî int l universitè d königsberg e dåpp l era advintè un profesåur ed filosofî l era interesè såura tótt a una nôva teorî fisica d isaac newton dåpp ch l avéva finé d studièr l incuntré al filôsof inglais david hume hume l era dré ch al lavureva a la teorî dal skepticism ch la dgéva ch an i sré gninta ch al pré dèr na sicurazza al nôstri esperiänz kant al n era brîsa acsé cuntänt quand al sinté quall ch al strulgheva ch l èter e alåura al zerché n etra strè che qualla d hume a meza vî stra l skepticism e al dogmatisum såura tott l era stè influenzè da jean jacques rousseau e dai só pinsîr såura la dutrénna murèl e al fât d la libertè incû la filosofî d kant la sciama filosofî créttica la só ôvra pió cgnossó l è la créttica lda ragiån pûra ch l è stè publichè dal al cminzéppi dal sécol xx äl teorî d kant gnénn druvè da una nôva generaziån d filôsof tudàssch chi dénn vétta a un grópp ciamè nôv kantisum ch l à ancåura incû di mondi d l influänza kant al pinseva che nueter a prom cgnoser sol i fenomen meinter col ca ghe de dre al noòmen an nal prom mia saveir filippo re rèz lój rèz mêrs l é stê un studiōṣ dal piânti e agrônom italiân fiōl ed rinaldo e marianna vezzani la faméja l êra d urégin lumbêrdi dêda al cumêrc e la s é spustêda a rèz a la fîn dal xvii sècol al nōn ed filippo antonio re l îva otgnû l apêlt dal gabèli dal dóca francesco iii d este int al l ēra dvintê dimòndi réch e l îva otgnû al tétol ed cûnt per i sō fiō e per quî che gnîven dôp filippo l à studiê da i geṣvéta ravèna e cun la scanṣleda ed l ōrden int al l à finî i stódi a rèz l à utgnû al diplôma in siènsi matemâtichi int al fîn da cl època al s é dedichê al stōdi dal piânti ind l ôrt ed faméja a sânta crōṣ e in un fònd a véla sèla frasiòun ed rèz ché al fà un vèira ôrt dal piânti furastêri cun qualitê che deṣvînen ânca da pôst dimòndi luntân int al l à utgnû la câtedra d agrâria int al licèo arzân l à més insèm un erbâri cun divêrs campiòun che incô l é tgnû da cât a i muséi cévich ed rèz còst l é un peréiod dimòndi turmintê e ânca re l é ciapê ind la môrsa ed còl che câpita tra i nôbil l é ûn ed quî che în favurevèl a la rivolusiòun arzâna e al spēra che a rèz a vègna fâta na repóblica indipendèinta perché al cunsîdra pèiṣa la dipendèinsa da mòdna al agòst la stôria la vèd nâser la repóblica arzâna tra utòber e novèmber la federasiòun tra rèz mòdna bològna e frêra in znêr dal la repóblica ciṣalpèina fîn a l avtûn pó la repóblica cispadâna fîn al cun l invasiòun âvstro rósa filippo re a l inési al mantîn j incâregh póblic ed capitân ed la guêrdia cèvica pó capitân ed la milésia ed presidèint ed la cumisiòun ed puliséja e a mòdna la nômina a individuo della commissione di educazione e istruzione pubblica e profesōr d agricultûra e studiōs dal piânti pó dôp avèir rifiutê ed fêr un giuramèint d ôdi al gvêren di ré al dêv mulêr sti incâregh e scapêr in muntâgna a culâgna in dó l armâgn per dû mèiṣ sté sperinsa la gh permét d andêr in fònda a i só stódi e d publichêr int al al viaggio al ventasso e alle terme di quara e elementi di agicultura che gh àn dimòndi sucès al prém al sègna l inési dal stódi dal piânti ind al teritôri arzân e al secònd l é al prém léber in itâlia che al promōv l agricultûra al livèl ed sinsa int al cun al ritōren di avstrîach al dvèinta presidèint ed la regèinsa pruviṣôria e pó rapreṣentânt ed la regèinsa ed mòdna int al dôp la batâlia ed marengo dōve napoleòun al bât j avstrîach es tōrna a fêr la repóblica ciṣalpèina re a s ritîra a véta privêda l é stê int al e per pôch tèimp presidèint dal cunsèli ed lêva ind al stès àn a novèmber l é numinê da napoleòun profesōr d agrâria ind l universitê ed bològna ché l arvés un ôrt dal piânti furastêri sperimentêl e un muséo agronômich ind l ân acadèmich al dvèinta mgnéfich retōr l armâgn a bològna fîn al in dóv al póblica al só ôvri pió impurtânti al cumîncia na publicasiòun anvêla l almanacco o lunario de contadini d italia al scrév ôvri de spiegasiòun cme l ortolano dirozzato o il giardiniere avviato all esercizio della sua professione ind i annali di agricoltura da ló fundê al dà dôp un stódi per la préma vôlta la situasiòun ed l agricultûra in itâlia ind al cun al ritōren dal faméj reêli a vînen prupôsti a filippo re al câtedri ed napoli e còla ed pavia mó ló al rifiûta per turnêr dôp la restaurasiòun estèinsa profesōr d agrâria a mòdna ind l universitê arfâta e diretōr ed l ôrt dal pianti furastêri che al li ṣlêrga in trî ân e al pôrta al nòmer di gèner preṣèint a al fà l elèinc la flora estense e al póblica al iv edisiòun ed elementi di agricoltura int al a rèz a scòpia n epideméia ed tîfo ló turnê in sitê per al vacânsi ed pâsqua al ciâpa la malatía e al môr al mêrs a ân filippo re l é l agrônom ch al j ôvri în al pió lisûdi in itâlia ind al cōrs ed l otsèint rispèt ad ôgni êter studiōṣ agrâri dal prémi edisiòun a l inési ed l otsèint i sō tratê în stampê ed nōv e quistê da properietâri e fatōr fîn e ânca pió in là dal antonio saltini l à nutê che nel successo delle opere di re si identifica la prova più evidente dell arretratezza dell agronomia italiana dell ottocento siccome re è un pratico che osserva con acume e giudica con lucidità comparativa le metodologie agronomiche in uso nelle campagne italiane ma non ha percepito la portata della rivoluzione della chimica di lavoisier quella della fisiologia vegetale di de saussure né quella della patologia vegetale di targioni tozzetti tutta la sua opera è sensibilmente arretrata quindi rispetto al progresso delle conoscenze naturalistiche sulle quali si fonda nei decenni successivi alla stampa delle sue opere la nuova agronomia europea che l italia non recepisce continuando a leggere i manuali di re fondati su idee chimiche e biologiche tipiche dei naturalisti della metà del settecento al teâter cavalerésa teatro cavallerizza in italiân intitolê a cesare zavattini l é al têrs teâter póblich ed rèz dôp al teâter municipêl e al teâter ariôst al vîn só in piâsa d la vitôria in dó gh é ânca chiêter dû teâter l é ed fiânch al teâter ariôst al pōl èser druvê a fêr tōt i spetâcol ed teâter e mûṣica dal dé d incô al fabrichêt al dêv al só nòm a còl ch l é stê druvê a fêr un pô ed tèimp fà l é stê més a teâter sōl da pôch e l ēra la cavalerésa ed la vècia casêrma carlo zucchi quând a gh ēra dèinter un regimèint ed l artilieréia a cavâl al pōl cuntgnîr al mâsim persòuni ind al só aspèt normêl la sêla ch la pōl èser dispôsta in diferèinti solusiòu la gh à un ónica gradinêda mó la pōl avèirghen ânca na secònda ch l é a scumpêrsa e di êter pôst a sēder da méter ind al pêra la natûra ed prèir èser druvêda a fêr tót e al dimòndi posibilitê ed la sistemasiòun dal spâsi a n în fân al pôst naturêl ed progèt specêl spetâcol ed ricêrca d ògni gèner e l é in grêd ed favurîr al pió divêrsi esigînsi de sperimentasiòun artéstichi e ed rapôrt póblich sēna ind al l é sêt rinfursê ind al materiêl tètnich e gh é stê zuntê un gradés cunténov in tóta la sêla soquânt eşèimpi d ûş dal tânti funsiòun e dal divêrsi manēri ch a s pōl druvêr al spâsi ed la sêla fâti in soquânt spetâcol dai ténp antîg l omen l à sänper druvè däl prêd cénni par contèr in grêcia antîga e a råmma as druvèven dî âbec ch î éren fât ed balutén furè ch i s infîlèven in fitón ed fèr par fèr di cónt d l aritmetica as dîs anch ch i pastûr cuntèven äl pîguer e al vâc druvànd dal prêd ch i butèven zå quand äl bisti äli gnèven dänter o andèven fòra po dåpp in matemâtica sta parôla la gné druvè con un significhè elementèr ch la vré dîr realizaziån dî cónt in aritmetica sti cónt i vrénn dîr zontèr tirèr vî moltiplichèr e divîder in generèl as dîs ch i én cónt äl combinaziån col rispèt ed rêgol prezîsi ed sîmbol mégga sänper dî nómmer con dî operadûr par esänpi e par avair un risultè sôlid as pôl dîr acsé ch l è un pruzès vló ed trasformaziån ed valûr inizièl o ed risultè diferént sta conceziån la s permatt ed dscårrer ed tant cónt divêrs ognón coi só fén e äl só rêgol int l aritmetica int i cónt infinitesimèl cónt differenzièl e cónt integrèl int i cónt d la probabilitè int i cónt proposizionèl int i cónt dî nómmer e vî acsé nuvalêra novellara in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz més a km a mezdé ed rèz e tajê da la ferovéia rèz guastâla cun la stasiòun nuvalêra l é al paèiṣ dōve l é nasû augusto daolio artésta brêv a fêr tōt cantânt e fundadōr insèm a beppe carletti dal gróp musichêl i nomadi al nòm d adès al deṣvîn dal antîgh nubilaria in quânt al trèin d atōrna l êra per lo pió pantanōṣ e còst al favurîva al gnîr só dal fumâni fési e lòunghi incòra incô a s pōl vèder che al costrusiòun pió antîghi dal paèiṣ în stêdi fâti inséma a dal gôbi dal trèin tra i monumèint pió impurtânt a s lumîna al cunvèint di geṣvît ruvinê ind al tèimp da di dân edilési bandunê totalmèint per di ân adèsa în drê justêrel la rôca di gonzaga al casèin ed sòt e al casèin ed sōver che în stêdi al cà ed l istê di gunṣêga al muséo gunṣêga in dō a s câta na presiōṣa e rêra colesiòun ed vêṣ dal xvi sèc che deṣvînen da la vècia farmacìa di geṣvît la préma vôlta dòunca ch es pêrla ed nuvalêra l é in un documèint dal ma la costrusiòun d un castrum la và mésa a l inési dal xii sècol per mèrit ed gherardo malapresa chiló al fà tirêr só n tòra circundêda da fusòun e rivêl mudând acsé al primitîv recînt rinfursê da n imperdghêda al vîn pó vindû int al dal fiōl ch al l îva reditê al la só môrt un êter cuntrât d acquést dal al fà pinsêr che prèma di gunṣêga che rivarân int al fós stê i sessi a cmandêr inséma a nuvalêra la fortificasiòun di malaprèiṣa la gh armâgn fîn a quând al ciâpa al fèdev feltrino gonzaga che ind al al la fà butêr zò al fà tgnîr da cât sōl la turris vetus per tirêr só la costrusiòun d adèsa in tóti al manēri la stôria ed nuvalêra l é lighêda ai gunṣêga che rivên ind la bâsa arzâna int al xiii sècol a n îven fât al cèinter cun atôren dal j êtri burghêdi e còst al vîn arcurdê ind al soterâni ed la cêṣa parochiêla ed sân zvân ed la fôsa dōve al pitûri a frésch în stêdi stachêdi ind i ân sinquânta e tgû da cât int al muséo cévich che n în na testimuniânsa feltrino gonzaga parèint ed la famōṣa faméja gunṣêga ed mântva l êra al ṣgnōr ed rèz drêda la minâcia dal j êrmi dal marchèiṣ nicolò d este di manfredi e dal cûnt lucio di lando feltrino l é stê costrèt a vènder a bernabò visconti la sitê al tîn però per la só famèja bagnôl e nuvalêra l é ste fât acsé un stêt cèch che promòs in cuntéa l é stê gvernê cun giudési da i cûnt gunṣêga fîn al i prémi tèimp ed la sgnuría in mìa stê ed sicûr tranquèi perché un ôdi murtêl al dividîva i gunṣêga ed nuvalêra da i sô cusèin ed mântva pr avèir un un sicûr ricôver cûntra ai sô nemîgh i gunṣêga îven pruvedû a cumincêr la costrusiòun ed la rôca i lavōr per la costrusiòun ed la grandiōṣa cà furtèsa in stê cumincê int al da guido gonzaga fiōl ed feltrino gonzaga guido al mèt só un cantêr urganisê e funsionânt cumpletê i vultòun ed fundasiòun int al a s và avânti cun al tirêr só al mûri fîn al prém piân sti lavōr a vân avânti per pió de stânt ân a pôrten a la costrusiòun dal primitîv fabrichêt la rôcca ed fōrma a quâter cantòun l êra furnîda ed mûri ed grôs spesōr schêrpa ed testêdi cun i mêrel e cun a i quâtr ângol un turiòun la se ṣlêrga per têvli oséja mêter quêder int al i coregèiṣ asèdien nuvalêra per dû mèise che a s cunclód cun la rèiṣa ed la rôca i grôs dân fât al bôregh e al sô fortificasiòuni mìa incòra finîdi a vînen justê da francesco i gonzaga che turnê in pusès dal fèdev al finés al sistêma difensîv e l al rifôrsa cun ed l artileréia di nōv intrvèint per rinfurṣer la rôca a vîne fât int al e per al minâci che rîve da guastâla gvernêda da i cûnt torelli e dai stêt di cusèin mantvân per la putèinsa ed l insèm al vîn ciamê gagliarda fortezza dal gvernadōr dal pêpa francesco guicciardini int al a vînen cumincê na sèria ed lavōr che câmbien la furtèsa in un castèl destinê pió a la véta ed cōrt che a la difèiṣa e la vîn cambiêda in cà ed rapreṣentânsa perdèn acsé al só primitîvi conotêt militêr ind la préma metê dal xvi sècol utîn la regèisa dal fèdev costanza mujêra ed alessandro gonzaga che la prugrâma a partîr dal na sèria ed lavōr per la bunéfica di trèin pantanōṣ per la costrusiòun dal casèin ed sōver caimê bell aria e per tirêr só un piân ind la rôca a la môrt dal cûnt alfonso i gonzaga int al la mujêra vittoria di capua l à tôt in mân al bréj dal cmând d acôrdi cun al fradèl dal marî camillo che al cgnusîva bèi l inteligînsa a la bontê ed la cugnêda che gnûda spôṣa a nuvalêra a dersèt ân int al la gh à vû trédes fiō l é stêda subét bèin vrûda per la só bontê e pr al só ôvri ed caritê int al l à fundê al mûnt dal grân ciamê ed la misericôrdia e al mûnt di pègn ciamê mûnt ed pietê nuvalêra la gh îva un grôs pèiṣ polétich in chi sècol là esènd un stêt indipendèint cun dirèt ed tgnîr al bôia e bâter munèida e cme vōṣ stimêda ind l impêr e tr al cà regnânti dal vèc continèint al pusès di gunṣêga che al gh îva ânca bagnôl l é finî per la môrt ed l ûltem cûnt filippo alfonso al fèdev l êra turnê a l impêr rinaldo d este dóca ed mòdna drêda a un grôs pagamèint a n utîn l investidûra int al e dòunca fîn al nuvalêra l é andêda a drê al sôrti dal duchêt ed mòdna purtôp dimòndi stâbil cunvèint cêṣi ecc în stê guastê mó an n é mìa difécil catêr ind al vèci strêdi cun i pôrdegh bâs e silensiōṣ i sègn ed l antîga dignitê la rôca la gh à incòra ind al mûri ind di turiòun angolêr cun camèin ed rònda e piombarôli strutûri medioevêli e rinascimentêli ed rêra belèsa l é na colesiòun ed vêṣ per farmacéia in cerâmica rèst ed l antîga farmacéia di geṣvît sèimper ind l antîga rôca a s pōl vèder na sêla dedichêda a augusto daolio ûn di fundadôr del gróp muṣichêl i nomadi môrt int al dèinter in sté sêla druvêda sōl per conferèinsi e incûnter a s pōl vèder soquânt quêder e disègn d augusto che în stê dê in depôṣit da l asociasiòun augusto per la vita adèsa ind la rôca a gh é j ufési dal cmûn al sêli dal muséo cèvich e dla civiltê cuntadèina e ânca un bèin teâter fât cme na miniadûra dal teâter municipêl ed rèz al monumèint pió impurtânt ed nuvalêra l é ed sicûr la rôca ch la vîn só int al cèinter sitadèin i lavōr în cumincê int al da guido gonzaga mó l é sōl dôp la metê dal quatersèint ch al dvèinta na furtèsa int al l é incumincê al lavōr per mudêrel in cà furtèsa destinê pió a la véta ed cōrt che cme difèiṣa int al e int al lelio orsi al zûnta al secònd piân e la lôgia sèimper lelio orsi al pitûra j apartamèint dal piân nôbil la lôgia al teâter ed cōrt e al sêli d unōr al piânt tèra in dal sêli dōve gh é al muséo gonzaga divêrsi sêli a gh àn al sufét a castòun e splèndid camèin in mêlmer ed veròuna adôb srtésa e curiōṣ l é un delisiōṣ teâter d ôpra italiân faâ inséma al mudèl di teâter ed rèz e chèrp l é stê fât tr al e al só prugèt ed l arzân ântonio tegani in pôst di êter dû teâte ed préma al prém dal sincsèint fât da lelio orsi butê zò int al setsèint e al secònd dal setsèint l arzân cesare cervi al stès decoradōr ed la sêla dal cunsèli a n à dubê la sêla e l intrêda al muséo gonzaga al tîn tra sêli e salèti ed l apartamèint dal sincsèint di cûnt l é al piân nôbil ed la rôca di gunṣêga prugetê fât e decorê sòta la diresiòun ed lelio orsi soquânti dal sêli a gh àn i sufét a castòun e decorêdi da sculêr ed l orsi in particulêr orazio perucci i dimòndi camèin che gh în int al câmbri fât cun al mêlmer rôṣa ed la rocca veròuna in ôvra d artigiân sèimper sculêr ed lelio orsi la colesiòun ed vêṣ da farmacìa dal muséo l é òna dal pió réchi e presiōṣi che gh é a vînen quâṣi tót dal l antîga drugaréia dal cunvèint di geṣvît ed nuvalêra in funsiòun bèle pôch ân dôp la fundasiòun dal cunvèint in dal sincsèint tót i vêṣ a gh àn al stèma di geṣvît cun scrét ânca la rôba che gh êra dèinter la sèriea di vêṣ grând la pió impurtânta cun figûri sâcri o fantâstichi în probabilmèint ed l ambint artésti ed lôdi ed la metê dal setsèint ed la colesiòun a fân pêrta ânca butèli venesiâni int al alfonso i gonzaga per celebrêr al só nôs cun vittoria da capua l à fât tirêr só na cêṣa inséma a n êtra cumincêda int al e mai finîda cun al prugèt ed lelio orsi cun la facêda vêrs la piâsa i lavōr în stê finî sinquânt ân dôp la tòr l é stêda fâta tirêr só da camilo ii int al l impalcadûra intêrna l é a piânta pr al lòungh e a crōṣ latèina cun l ònica navêda cun ed fiânc quâter capèli per pêrta dèinter a gh în ânca la lapîda ed lelio orsi i ritrât ed camillo i gonzaga ed la mujêra barbara borromeo i quêder che în ind la cêṣa în di sculêr ed l orsi pietro maria bagnatore mario lodi borbone in fònd a la cuntrêda di sêrev adèsa via veneto ind l ângol ed la piâsa a gh é la cêṣa di sêrev fundêda int al e tirêda só a pió riprèiṣi cun al cunvèint atâch l intêren in ûṣ barôch l é a na sōla navêda cun trèi capèli per pêrta la facêda an n mìa finîda ânca al cunvèint in urègin prevést a piânta quadrêda l é stê fât a mèz dal l é stê druvê cme uspedêl civîl santvâri ed la beâta vêrgin ed la fusèta a s câta in fònd a cōrs cavòur fât ind al só disègn ed l architèt gian battista negri l é a crōṣ grêca cun còpla cuplèin e trî altêr drêda a l altêr magiôr a gh é na pitûra a frèsch che dîṣen la sia ed lelio orsi purtrôp ruvinê int l otsèint da cl êtra pêrt dal pôrdegh atâch a la piâsa ed l unitê d itâlia a s câta la cêṣa ed la beâta vêrgin dal pôpol fâta int al int al a gh é stê purtê la figûra ed la beâta vêrgin ed la nèiva che in urègin l êra stêda piturêda inséma al mûr ed la pôrta d ingrés dal castèl da arcurdêr ânch la grandiōṣa cêṣa sikh la secònda in eurôpa per dimensiòun al servési ed la grôsa comunitê ed furastêr che lavōren préma ed tót in agricoltûra nuvâlêra da un quêlch tèimp l é stêda arcgnusûda cme città d arte la regiòun emélia rumâgna l à arcgnusû l impurtânsa che al paèiṣ al gh à ind al câmp ed la cultûra ed la stôria e ind l aniversâri di fât ch al rîva al só mâsim ind la sêgra ed sân casiân e ind l arnōv ed tót j àn ed la fèsta ed la batdûra a l antîga dòna vitôria da capua spôṣa ed alfonso gonzaga la cunsuderê impurtânt fêr la pêṣ cun al stêt ed la cêṣa e ind l ucasiòun ed l ân sânt l é andêda a ròma per celebrêr al giubileo mò ânca per arnuvêr al diâlogh cun la cêṣa a s é pasê acsé da na pusèbila scomónica a n apostôlica benedisiòun e la cunsègna a nuvalêra dal j arléqui di sânt prutetōr a l é na prôva sicûra la sêgra ed sân casiân la ciâpa urègin da l arcôrd ed l arîv in paèise da l arléqui di sânt in dōve sân casiân l é al pió impurtânt sucès ind la nôt fr al e al ed mâg dal sarê dèinter a sèt casèti ciaschidóna cun l arléqui e la bòla uficêla d arcgnopsimèint i sânt sfîlen in procesiòun pr al véi dal paèiṣ ind l aniversâri dal lôr spustamèint la gînt al à ciamê da sèimper sté funsiòun cme la procesiòun dal sèt casèti ch la ciâpa d ed là dal significhêt religiōṣ un tōno d alêgra tradisiòun fòsel fossoli in itagliàn cristiàn l è na frasiòun ed chèrp ch la s càta in dla pert ed sóvra ed la sitê ad apèina km da ról l è la frasiòun pió populèda ed chèrp in dla sgònda guèra mundièla fòsel l era dimòndi cgnusùda p r al só camp ed cunsentramèint in dal quèl l è pasê anca primo levi in dal só sèinter a gh è la césa dla nativitê dla santa maria ed fòsel tirèda sù in dal a cal tèimp là l éra sòta a l monastēr ed san prósper ed rèś la céśa d adèsa l è stèda tótta rcostruìda in stîl neo clàsic in dal da l architèt francesco bonasi l élt campanîl neo gòtic l è dal l intèren l è stê decorê da l otello giovanoli in dal la céśa la gh à di manufàt dal e di quèd r e di afrèsch dal e dal restaurê mìa da dimòndi dôp dal teremôt dal mâ però a gh è crudê śò al tè e la gh à da èser dimòndi giustèda la parócia nóva d fòsel l è stèda inavgurèda in dal a gh è anca lè d atéś na cécca stasiòun pr i aparè i én ed fòsel don zeno saltini ch l à fundê nomadèlfia e só surèla marianna matélda matilde in italiân mathildes in latèin medievêl ed canòsa di canossa in italiân l é stêda fevdatâria medievêla e n ardèinta sustgnidōra dal papêt ind la lôta pr al j invistidûri matélda l é nêda a mântva int al e l é môrta a bundèin ed runcōr rezōl al lòj la gh îva bèle da la nâsita i tétol ed cuntèsa duchèsa marchèişa e dôp l é dvintêda regîna d itâlia dal quând l é stêda incurunêda ind al castèl ed bianèl rèz da l imperadōr enrico v la grân cuntèsa ed râsa longobêrda l ēra fiōla ed beatrice ed lotaringia e ed bonifacio ed canòsa l ēra anvōda ed l imperadōr enrico iii ré d itâlia fiōl ed l anvōd dal pêpa leone ix cuşèina d enrico iv imperadōr dal sâcher rumân impêr e anvōda dal pêpa stefano ix int al la ciâpa al pusès d un lêregh teritôri che al cuntgnîva la lumbardìa l emélia rumâgna e la tuscâna e che la gh îva al só cèinter a canòsa ind l apenèin arzân dòna ed prém piân sèinsa lémit per quânt a l època al dòni ânca nôbili fósen cunsiderêdi ed râsa inferiōr l ēra rivêda a cmandêr tót i teritôri itâlich a mezanôt di posedimèint ed ròma matélda l îva utgnû in dôta la sgnuría e al tétol ed cuntèsa ed canòsa rèz mòdna mântva brèsa e ferêra marchèişa ed tuscâna e la sgnûría só grând teritôri ed la lumbardìa emélia rumâgna dal dé d incō e insém al tèri cun dèinter al marcheşêt ed tuscâna pó in sègvit l à quistê la sgnuría insém al duchêt de spoleto só sgnurèi e castèl ereditê da la mêdra in quî che al dé d incô în bēlgio lusembûrgh frância germâgna e só dimòndi êter teritôri dal padrégn goffredo il barbuto la mêdra beatrice l ēra ed la faméja pió impurtânta ed l impêr fiōla ed federico dóca ed la lotaringia e d matélda fiōla d ermanno dóca de svèvia e d gerberga ch al deşgnîva da i rè ed borgògna al pêder bonifacio l ēra l ûltem erēd ed la putèinta faméja ed canòsa parèint dirèt dal patriêrca adalberto atto o attone al prém ed la râsa ed la faméja d j attoni o attonidi la râsa di canòsa la pugêva al sō proprietê ed teritôri e castē mìa insém a cuncesiòun polétichi o imperiêli mó al cunquésti dirèti e dal sustansiōşi richèsi alodialis oséja privêdi ed la faméja îven şlargê i sō bèin préma ed tót cun l acquést ed tèri o al barât ed bèin per eşèmpi un castèl in câmbi d un vilâg cun la mîra ed dêr via di bèin stremnê in favōr ed l idèja ed fêr un cèinter ed properietê grôs mó ânca n acôrta gestiòun di matrimòni i canòsa indrisêven i só elemèint pió zōven a matrimòni cun j erēd ed faméj d un grêd socêl pió êlt cme a d eşèmpi tra adalberto atto e ildegarda in pió i canosiân ēren dal tót dèinter al sistèma che al fêva avèir al cârichi a j òm ed cêşa in câmbi ed bèsi a gh êren dal vèiri e prôpri taréfi che pretendîven grôs investimèint ed céfri e èser a la diresiòun ed na diôceşa èser a câp ed na canônica d un cunvèint o ed na pēv l ēra fûnt ed grôs guadâgn e richèsi i canòsa ēren ânca di cumpetèint gestōr dal proprietê ed chiêter despès sgnōr o òm ed cêşa luntân incarichêven la gestiòun di castē e sitadèini che despès an turnêven mai in pusès di properietâri mó continvêven a fêr pêrta dal patrimòni di canòsa soquânt cuntrât fât da bonifacio prevedîven la precaria oséja n ocupasiòun ed generasiòun in câmbi d êter bèin mó dôp a bastêva che l ocupânt an n arcambiêva mìa la parôla dêda cun al tgnîres al fédev a gh ēren a la fîn dal vèiri e prôpri sprôpriasiòun viulèinti di bèin vrû bonifacio an s é mìa fât scrópel pió vôlt ed tōr cun al j êrmi al properietê dal cêşi lochêli ind al gîr ed soquânti generasiòun i canòsa castèl dôp castèl a gh îven ind i bèin privê ed faméja tót l êlta itâlia bonifacio la cumincê la só carēra ed cmandânt militêr cun na grôsa batâlia campêla int al per la sucesiòun e per tóta la só véta é stê dét ch l ēra uomo d armi forte come un leone despès al fiânch o in ajót ed l imperadôr corrado ii in tóta eurôpa insém a la só nâsita e i préma ân i documèint uriginêl medioevêl a fân na ricostrusiòun pugêda insém a còl ch l é sucès ind la só famèja insém a la dâta ed nâsita i stôrich în abastânsa d acôrdi a fisêrla int al ânca perché donizone al dîş che ind la dâta ed la só môrt matélda la gh avés ân mó sèinsa cun còst prèir stabilîr al mèiş o al dé dimòndi cuntrastê l é al dibâtit insém al pôst ed la só nâsita al j idèj che i studiōş ed l època a dân pió valōr în lóca per francesco maria fiorentini studiōş dal canòsa pr al benedetèin camillo affarosi e pr al ferretti ferêra pr al bacchini mântva pr al donesmondi l agnelli maffei e al volta san miniato per lorenzo bonincontri studiōş dal a vîn giudichêda pió credébila da i pió mântva in quânt marengo dimòndi atâch a mântva l ēra stêda al pôst ed la cōrt e la faméja di canòsa ind l ân ed la nâsita ed matélda la sciēlta dal nòm l é stêda ed la mêdra beatrice che l arnuvêva al nòm ed só mêdra la fiōla dal dóca de svêvia ermanno ii cme l îva fât cun al prém fiōl ch al l îva ciamê federico cme só pêder dóca ed la lotaringia la mêdra beatrice difâti l ēra ed râsa reêla e cun sta sciēlta la fêva vèder la prôpria avtoritê cun al potèint marî bonifacio ed canòsa i prém ân ed la grân cuntèsa în stê lasê andêr dai documèint dal nutèsi ed l època che preferîven dêr l atensiòun ai mâs c in sté chêş al fradèl pió grand federico ed pió matélda la gh îva n êtra surèlla pió grânda ed lē beatrice i documèint uriginêl a nèighen ch a gh fós un rapôrt strèt cun i genitōr ch a s dedichêven al fiōl mâs c destinê a la sucesiòun matélda l à pasê la só gioventò in mèz ai frèd lêgh e i bôsch pîn ed nèiva ed la pianûra padâna e a diferèinsa dal dòni nôbili dal só tèimp la pasêva dimòndi tèimp per dêres a la cultûra e a l educasiòun fîn da céca conosceva la lingua dei teutoni e sa anche parlare la garrula lingua dei franchi al fêva nutêr donizone la só léngua mêdra l ēra al longobêrd e l ēra duchêda al bòuni manēri e a i môd mudèst da j òm ed cêşa mantvân che a gh îven cumincê a vrèiregh bèin dôp che a sōl sē ân a gh ēra môrt al pêder ed môrt viulèinta spēce giovanni da mantova che al gh à insgnê al trivio gramâtica retôrica e dialètica e al quadrivio ritmètica geometréia mûşica e al stódi dal strèl che a gh îven lasê un sègn in tōta la só véta ind la pasiòun pr i léber l êrt ind al funsiòun ed la cêşa e la mûşica la mêdra armêşa vèdva cun trî fiō céch l an gh la cavêva mìa a sustgnîr la pêrta ed bonifacio e alōra la s é pugêda ai pêpa ânca perché i pêpa êren òm ed cêşa curtzân di canòsa o parèint cme ad esèimpi al pêpa leone ix ch l ēra al sío ed só mêdra beatrice int al matélda e i só fradêl îven utgnû un privilèg ed prutesiòun personêla da l imperadōr enrico iii mó ind al stès ân a mōren i dû fradê ed matélda a câşva e d na fatûra probabilmèint un avelenamènt mìa vrû a la môrt dal pêpa leone ix parèint ed tót dû i genitōr ed matélda l ēra gnû elèt pêpa vittore ii da l avtoritê imperiêla vést che l avtoritê dal dō canosiâni e che an gh era mìa al lôr aleê leone ix enrico iii al ciâpa in ustâg matélda ed sōl ân e só mêdra e a i pôrta in germâgnia ma dôp un ân al mōr e matélda la tōrna a canòsa a la môrt ed l imperadōr enrico iii la mêdra beatrice la sērca na nōva prutesiòun cun al tôr marî e la spôşa goffredo il barbuto cuşèin dal pêpa leone ix goffredo che al dvèinta al padrégn ed matélda l ēra un ristocrâtich cun la pasiòun dal j êrmi e al j êrti ed la guèra ed carâter cumbatèint fiōl ed gozzellone dóca ed lotaringia ch l é gnû dôp dal pêder ed beatrice al padrégn per rifursêr al só avtoritê e còl di canòsa e pr an duvèir mìa in sègvit divéder i lōr avèir l impòn la prumésa ed matrimòni cumbinê tra i dû ragasō e cuşèin ed quêrt grêd matélda só fiulâstra e goffredo il gobbo só fiōl naturêl prèst però l imperadōtor dal sâcher rumân impêr l al custréng a scapêr e ritirêres in lotaringia cun còst matélda e só mêdra în ed nōv da per lōr mó cun pió properietê al pêpa vittore ii l ēra ad arèzo in cà di canòsa ché al mōr int al al lêsa cme sucesōr pêpa stefano xi al fradèl dal padrégn ed matélda ch al vrîva fêres incurunêr imperadōr int un vōd pruvişôri d avtoritê mó an gh là mìa cavêda per la môrt dal pêpa ind al tèri ed tuscâna di canòsa in cl època la famèja pió putèint d eurôpa a sté pûnt al papêt al decèd ed tirêres fôra dal lôgichi polétichi impôsti dai putèint ed l impēr e l à més só l adunânsa per l elesiòun dal pêpa di cardinêl incòra in vigōr al papêt ind al şluntanêres da l impêr al s é dê alōra a la prutesiòun ed canòsa che grâsia al dirét duvèir ed l acumpagnamèint di pontèfic àn finî cun al decèder la sciēlta di pêpa e al sō sôrti ânca al nōv pêpa benedetto x l ēra durê pôch e ânca ló l ēra môrt a la cōrt ed matélda int al a sté pûnt în gnû elèt dû pêpa al vèschev ed pèrma cadalo cme pêpa onorio ii elèt da pêrt ed l imperadōr e al vèschev ed lóca e ânca òm ed cêşa di canòsa anselmo da baggio cme pêpa alessandro ii la râsa ed matélda l à fât cûntra a onorio ii e dôp divêrs tribulêri la s é mésa d acôrdi per fêr un nōv cuncèli ind al cōr dal pusès canosiân a mântva al pêpa onorio ii l îva preferî èsregh mìa per paûra perla só véta e a tót al manēri alessandro ii l à dimostrê la legalitê ed la só elesiòun i canòsa giódis da dōve dipendîva al paparum ducatus alōra àn decîş ed dêr al papêt al lōr candidê alessandro ii matélda l a s catêva incòra cun un pêpa amîgh o parèint matélda a la fîn dal l é andêda a catêr al padrégn goffredo ch l ēra drê murîr in lotaringia préma ed la só môrt matélda la spôşa al só luntân cuşèin e fradlâs goffredo al gôb per asicurêr la sucesiòun ai tétol e al properietê cme l ēra stê stabilî in n artécol dal matrimòni dal padrégn cun la mêdra beatrice al marî l è un zōven curagiōş e onèst mó carghê da difèt fîşich a tót al manēri matélda ch la sà di duvèir aristocrâtich per còl ch l ēra stêda duchêda e cun la persuasiòun ed la mêdra ânca se ritentîva l armagn in lotaringia in cà cun al marî e l armâgn in cînta ind l avtûn tra la primavèira e l istê del la parturés na putîna ch la ciâma beatrice per prèir arnuvêr al nòm ed la mêdra nòm dimòndi frequèint ind la râsa di lotaringia al pêrt an n é mìa stê fâcil cme quêşi tót i pêrt dal medioēv dôp pôch dé la céca beatrice la mōr la beatrice mêdra la tîra só al cunvèint ed frasinòr ind l apenèin mudnèiş cme l ēra uşânsa tra i potèint per la grazia dell anima della defunta beatrice mia nipote in sté peréiod al pió tremènd per la só véta matélda la rişghêva la só sicurèsa personêla sia a livèl fîşich pr al conseguèinsi d un pêrt difécil che int al medioēv despès a finîven cun la môrt ed la mêdra e per la râbia ed la râsa di lotaringia ch l îva tôt in strîna matélda che an n îva mìa dê un erēd al sgnōr cûmpit principêl se mìa ónich cûmpit p r al dòni ed l època in znêr dal la scâpa apèina la pōl e la tôrna a canòsa a cà da só mêdra t r al e al goffredo al tōrna in itâlia per turnêr a cunquistêr matélda cun al regalêregh dal properietê e dal j armêdi mó al só môd ed fêr l é stê dimòndi fèirom e régid vêrs un potèint che ânca se al gh îva di lémit fîşich tra chiêter gûns e gôba l ēra stimê dal pêpa e da l imperadōr e insém a còst che s é fât la stôria ed na dòna sèinsa deblèsi al marî goffredo al gôb int al cme al dîş lamberto di hersfeld al câsca in un imbuschêda ind al só tèri atâch a anversa ind la nôt cucê dal bisògn d ed andêr ed côrp l é andê al cèso e un asasîn ch l ēra a la pôsta al gh à piantê na spêda tr al s ciâpi e al gh à lasê l êrma piantêda ind la frîda l é scampê a fadîga na smâna dop al fervêr l é môrt l à lasê matélda vèdva in dimòndi gh àn dê la cōlpa d èsres macêda personalmèint de sté delét con la complicità di una serva fedelissima lo fece uccidere in gran segreto mentre stava seduto al cesso infilandogli la spada nell ano landolfo seniore stôrich ed milân a tót al manēri cme responsâbil a vîn sgnê più probabilmèint al cûnt bêlga roberto in ògni chêş matélda an n à mìa dê a i prēt gnân n ufêrta per l ânma dal marî masê an n à mìa fât recitêr na mèsa o dedichê un cunvèint cme l ēra d ûş al avrîl mōr beatrice la mêdra ed matélda e da sté mumèint ânca se préma l îva bèle regnê ed fiânch a la mêdra la dvèinta a anni l ónica sovrâna ed tóti al tèri che vân dal lâsi al lêgh ed ghêrda matélda l é stêda na fedêl aleêda dal pêpa gregorio vii cûntra l imperadōr enrico iv ind al tèimp ed la lôta pr al invistidûri ch l à vést mètres cûntra l avtoritê ed la cêşa a còla ed l impêr e ch l é rivêda al mâsim cun l umiliasiòun ed canòsa dal znêr in sté ucasiòun l imperadōr per utgnîr la dişdèta ed la scomónica da pêrt dal pêpa l é stê custrèt a umiliêres ind al duvèir spetêr d andêr dèinter davânti al purtòun d ingrès dal castèl ed canòsa per trî dé e trèi nôt insnucê cun la tèsta stremnēda ed sèndra mèinter a s acanîva na bufêra ed nèiva in sègvit dal stôrich cumprumès tra i dû rapresentânt dal j avtoritê medievêli che però an n é mìa stê decişîv dâto che l é stê finî sōl cun al cuncordê ed worms matélda l à ricevû lóster e avtoritê dôp la môrt ed gregorio a salêren int al enrico iv l îva elèt l antipêpa clemente iii mèinter matélda l à serchê ed turnêr a tôr al contròl insém a la cêşa cun al sustgnîr la nômina ed l abê ed montecassino pêpa vittore iii l esêrcit imperiêl l ēra stê batû da i fevdatâri ed matélda atâch surbêra int al mudnèiş e al j armêdi d enrico îven duvû turnêr a pasêr al j êlpi dôp divêrs cambiamèint é gnû elèt pêpa al vèschev francèiş d ostia pêpa urbano ii la cuntèsa ed canòsa a gh l à cavêda a purtêr da la pêrta ed la cêşa al fiōl ed l imperadōr corrado int al é stê urganizê n incuronasiòun bûrla a pavia a gh ēra preşèint matélda e al pêpa urbano in dōve al fiōl ed l imperadōr l é stê numinê ré d itâlia a sté tétol a gh é gnû zuntê quêşi subét còl d imperadōr in quânt la cêşa cunsiderêva scadû da la cârica enrico iv matélda la s é catêda da un mumèint a cl êter a fêr frûnt a na nōva calêda in itâlia ed l imperadōr enrico iv e la s é preparêda al pēş cun un matrimòni polétich dâto che al pêpa che gh ēra in cól mumèint al separêva l avtoritê dal vaticân cun còl canosiân cme l ēra stêt fîn a gregorio iv matélda la se spôsa cun al dóca welf v de svèvia més in italiân cme guelfo fiōl dal dóca welf iv guêlf e ghibelèin cun al mèter insèm na colaborasiòun dimòndi putèinta fâta dal nōv pêpa urbano ii e dal dóca per cuntrastêr in môd vâlid al cuşèin enrico iv matélda la mânda na lètra al só preferî non per leggerezza femminile o per temerarietà ma per il bene di tutto il mio regno ti invio questa lettera accogliendo la quale tu accogli me e tutto il governo della longobardia ti darò tante città tanti castelli tanti nobili palazzi oro ed argento a dismisura e soprattutto tu avrai un nome famoso se ti renderai a me caro e non segnarmi per l audacia perché per prima ti assalgo col discorso è lecito sia al sesso maschile che a quello femminile aspirare ad una legittima unione e non fa differenza se sia l uomo o la donna a toccare la prima linea dell amore solo che raggiunga un matrimonio indissolubile addio la grân cuntèsa l à mandê mjêra ed suldê al cunfin ed la longobardéia a tōr al dóca al l à ricevû cun unōr l à urganizê al grân dişnêr spuşadōr ed dé cun na preparasiòun ch l aré fât gnîr smôrt ógni rè medioevêl cosma di praga avtōr dal chronicon boemorum al dîş che dôp al matrimòni per dō nôt al dóca l îva rifiutê al lèt spuşadōr e al têrs dé matélda la s é presentêda nûda in tóta la só beltê insém a na têvla preparêda apôsta insém a soquânt cavalèt la gh aré dét tutto è davanti a te e non v è luogo dove si possa celare maleficio al dóca l ēra armêş de stóch e lē nûda e rabîda la gh é saltêda adós al l à s ciafunê e ind al spudêregh a drê al l à casê via cun sté parôli vattene di qua mostro non inquinare il regno nostro più vile sei di un verme più vile di un alga marcia se domani ti mostrerai d una mala morte morirai al dóca l é scapê e da còl mumèint lé in dôp l é stê ciamê cun al scutmâj guelfo l impotèint al zōven dóca marî ed matélda al s é separê dôp pôch dé e naturalmèint i dû an gh àn mìa avû di fiōl dôp dimòndi vitôri tra còsti còla insém i sasòun l imperadōr enrico a s prepêra int al a la só têrsa calêda in tèra italiâna per dêr na scunféta cêra a la pêrta rifurmésta al percōrs l é stê al sôlit al brennero e veròuna cunfîn cun al properietê ed matélda che cumincêven a partîr dal pôrti ed la sitê la batâlia la s é cuncentrêda atach a mântva matèlda la s ēra asicurêda la fedeltê di abitânt cun al lasêregh fōra soquânti tâsi cme al teloneo na tâsa insém al comêrc el ripatico la tâsa per traversêr i fióm e cun la prumèsa d èsser més dèinter al status ed sitadèin longobêrd cun al dirét ed câsa pèsca e tajêr la lègna só tóti dō al rîvi dal fióm tartaro la sitê l à tgû dûr fîn al tradimèint dal giovedé sânt dóve i sitadèin àn cambiê frûnt in câmbi ed soquânt êter dirét dê a lōr da enrico matélda la s é mésa in difèişa insém a l apenèin arzân datōrna ai sō castē ch an s prîven mìa ciapêr int al e dôp batâli sfalsêdi e sangunōşi tr al cumplichê sistêma ed difèişa che matélda l a gh prîva cuntêregh insém in vâl d èinsa l eşêrcit imperiêl l ēra stê ciapê in na môrsa in sta cumplichêda rêda ed castē rôchi bōregh fortifichê dóve a s ēra fât fîn da atto l avtoritê di canòsa e l îva sèimper resistî a ógni atâch che al fós purtê insém a l apenèin sibèin che l eşêrcit imperiêl al fós dimòndi periculōş lé stê desfât dal trópi matéldichi di céch fevdatâri e asegnatâri di bōregh fortifichê ch àn mantgû intâta la fedeltê ai canòsa ânca d frûnt a l impēr la conosèinsa perfèta di pôst la velocitê dal j infurmasiòun e di spostamèint al puşisiòun stratègichi che ocupêven tót i pôst alvê ed la vâl d èinsa l îva avû la dmèj insém al potèint imperadōr sèmbra che la stèsa cuntèsa cun un gróp ed suldê siēlt e fedēl l avés partecipê personalmèint a la batâlia còst l à dê a j aleê a l idèja ed cumbâter na guera giósta l eşêrcit imperiêl l é stê ciapê a tnâja int la valêda mó la scunféta totêla l é stêda pió ed na guèra pêrsa enrico al s é rèiş cûnt ed l impusibilitê d andêr dèinter in chi pôst difécil da pasêr bèin divêrs da la pianûra padâna o d la sasônia an s catêva pió ed frûnt ai cunfîn sgnê da i fióm ed l eurôpa centrêla mó ēren sintêr pîn de strabêls calânch pôst difécil da rivêregh prutèt da rôchi bataliêri da cà tòr che se şlacêven vêrs al cêl e che ed còli armâgnen i rèst ind la vâl d èinsa da dóve butêven zò d ògni gèner insém a tót quî che gh andés atâch lânci frèci ôli buint giavelôt sasòun péchi infughêdi cun sté êrmi chi s catêva pió in êlta al gh îva despès la dmèj dôp la vitôria ed matélda dimòndi sitê cme milân cremòuna lôd e piasèinsa a s êren pugêdi a la cuntèsa canosiâna per tōres via dal contròl imperiêl al stès fiōl ed l imperadōr corrado tgnû in sudisiòun da l avtoritê ed matélda al s é arlbê al pêder e l à cumincê a brachêrel sèinsa trēgva matélda l à liberê e l à dê rifûg perfîn a la mujêra ed l imperadôr enrico prassede fiōla dal rè ed rósia e vèdva dal marchèiş ed brandeburgo ch l îva denuncê al cuncéli ed piasèisa dal le inaudite porcherie sessuali ch l îva pretèiş enrico da lē e per còl la gnîva cunfinêda in na spêci ed persunía a veròuna s ēra impiê dòunca na lôta a l intêren ed la faméja imperiêla che l îva indeblî sèimper di pió enrico iv int al insém a la véia dal ritōren l imperadōr dal sâcher rumân impêr enrico v al l incûntra a bianèl atâch a rèz per cunfermêregh i fèdev més in dóbi dal pêder e per cunsgnêregh un nōv tétol acsé al fiōl dal só vèc aversâri al fà matélda regîna d itâlia e vicâria papêla incòra incō in chi pôst ed l apenèin arzân s arcôrda l avenimèint ed l incurunasiòun tót j ân con l arcurdânsa in custóm d època matélda l é môrta int al al só côrp adèsa l é suplî in sân pêder a ròma ind la tòmba sculpîda da bernini ònica dòna insèm a la regîna cristina de svèsia in ōrden ed tèimp la vín préma suplîda in san benedetto in polirone san benedetto po pó int al per vrèir dal pêpa urbano viii al só cadâver al vîn spustê a ròma in castel sant ânzel int al i sō rèst a câten pôst per sèimper ind la basélica ed sân pēder ind la sitê dal vaticân la só tòmba sculpîda dal bernini l é ciamêda onore e gloria d italia quând a la môrt sèinsa erēd ed matélda e la naturēla fîn di canòsa al só grandiōş patrimòni al s é frantumê soquânt castē în armêş in proprietê a parèint ed la surèla ed tedaldo al nôn ed matélda prangarda a sgnōr lochêl e a communi militum i cavalêri e suldê a pagamèint soquânti proprietê în stê adiritûra scurdê in un vōd d avtoritê di êter semplicemèint més dèinter i teritôri proprietê ed la cēşa j erēd ed la râsa di canòsa àn dê véta al râsi di baratti int al pramşân e di attoni iattoni o jattoni ed antesica e d beduzzo int la vâl pèrma dôp la só môrt atōrna al persunâg a vîn fât na rōla ed legènda i scritōr ed la véta di sânt òm ed la cêşa n àn ingrandî al persunâg e n àn fât na cuntèsa mèza sōra dêda a l adurasiòun e a la fèid al stès dante alighieri a n à sintû parlêr e l à mésa ind al xi cânt dal paradîş ed la divîna cumédia a l à mésa ind al gîr di militânt per la fèid quelchidûn a sustîn che s sia tratê d un personâg ed fôrti pasiòun sia spirituêli sia carnêli probabilmèint gregorio vii e al frê anselmo àn ublighê divêrsi só scēlti ind al fêr lēva insém a la só fèid quêşi sèisa cundisiòun es dîş che na vôlta môrt anselmo matélda ch la patîva d un egzēma per curêres l a s zachêva nûda insém al têvel dóve l ēra stê lavê al frê môrt in realtê an gh é mìa da fêres meravéja in quânt la divusiòun dal j arléqui e la sicurèsa in relasiòun a la lōr capacitê miracolôşi l ēra ed préma impurtânsa tr al j arléqui es dîş che la tgnés dacât ânca l anèl veschvêl e ch al druvés per calmêr i dimòndi atâch ed mêl cadóch al vicèndi rumanşêdi ed matélda e enrico iv în cuntêdi da luigi pirandello ind la só tragèdia teatrêla e caplavōr dal in trî ât enrico iv dvintê pó un félm ind al dirèt dal regésta marco bellocchio anzôla in itagliàn anzola dell emilia l è na cmónna d abitànt int la pruvénzia ed bulåggna al teritôri d anzôla l è srè a maténna dal turänt lavén e a sîra da la samûza pr al teritôri d la cmónna i cårren anch al martignån e la ghirånda al pajais al s câta a mèza vî stra bulåggna e mòdna o par èser pió prezîs a km dal zänter ed bulåggna e a da quall ed modna l è un zänter industrièl e agrèri inpurtànt atåuren a la vî emégglia la strè prinzipèl pió inpurtànt d la regiån äl pió inpurtanti i én äli indósstri mecânichi don camél e l onorèvol pepòun don camillo e l onorevole peppone in italiân l é un félm dirèt dal regésta carmine gallone têrz episôdi ed la stòria al félm l à cgnusû un bòun sucès ed póblich e l é incòra dèspes trasmés in televisiòun al câr armê catê da don camél e pepòun l é incòra tgnû dacât int al muséo don camillo e peppone ed bresèl insém al sidecâr ed pepòun a sòm ind al peréiod delichê ed campâgna eletorêla a bresèl ind la bâsa arzâna cme sèimper a se s prepêra a l j elesiòun cun na decîṣa propagânda polética pepòun al séndech a s candîda per dvintêr deputê per còst l é custrét a dêr l eṣâm per utgnîr la licèinsa elementêra cun l ajót e un quêlch sugerimèint mìa dal tōt diṣinteresê ed don camél pepòun a gh la farà al partî al mânda a bresèl na compâgna per dêregh na mân ind la propagânda eletorêla mó pepòun al ciâpa na côta e sōl l intervèint dal sôlit don camél al sêlva la situasiòun e l ajóta a mantgnîr la pêṣ e la serenitê ind la faméja dal séndech ind al cōrs ed la campâgna eletorêla ògni môsa l é lècita ânca la catêda d un câr armê americân che al tôrna a vèder la lûṣ grâsia a na pasegêda ed nôt cun don camél e al sgnōr séndech dôp un rubamèint int al pulêr ed don camél un stravagânt cumési tgnû in piâsa da pepòun un grôs panèl cun un ritrât dal séndech mudifichê pepòun al vîn elèt mêl luntêr al dêv partrîr per ròma cun al lasêr al paèiṣ la faméja al fiōl céch ch l al salóta dal balcòun ed cà e al só amîgh nemîgh ed sèimper don camél mó don camél agh fà cambiêr idèja a l al tôrna purtêr a cà in na cōrsa in bicicléta tóta da vèder e da gôder tant fât divertèint soquânt ed quisché cme la catêda dal câr armê a deṣvînen da la racôlta ed racûnt don camél e i sō fedēl ed giovannino guareschi don camél munsgnōr mó mìa trôp don camillo monsignore ma non troppo in italiân l é al quêrt félm ed la stòria ed don camél e pepòun dirèt da carmine gallone int al trât dai racûnt ed giovanni guareschi al duvîva èser la pêrta finêla ed la stôria cm as vèd ânca da i dû prutagonésta a gh àn i cavî grîş e în invcî mó invēce l à vû un grôs sucès al butghîn bèin frânch acsé a s é decîş ed girêr n êtra pêrt don camél e pepòun dvintê al prém munsgnōr e al secònd senatōr a s incûntren per chêş insém a un trēno che a j arpôrta a bresèl na vôlta rivê al paèiṣ i dû as darân ed nōv batâlia cme ai vèc tèimp a cumincêr da la necesitê ed risôlver al problēma ed la costrusiòun ed na cà popolêra mó però a sré necesâri butêr zò na caplèina vutîva fîn a rivêr a un fôrt scûnter insém al matrimòni dal fiōl ed pepòun che ló al vré fêrel sōl in civîl mèinter la mujēra la vré p r al fiōl un matrimòni cme còl ch là fât lē cun pepòun oaséja in cēşa cun l ajót ed don camél la mujēra agh la chêva a cunvînser al marî al matrimòni as farà ânch in cēşa però luntân dal paèiş e int la funsiòun pepòun al srà ânca custrèt da fēr al cèregh don camél al dēv ânca mèter d acôrdi marî e mujēra ló meridionêl e moderê lē la gişèla l é dal pôst e comunésta che per la polética la trascûra la faméja per cavêrgla pepòun al drōva un sistēma brósch e sèinsa rimisiòun cun l ajót dal marî dōp avèiregh més in cò un sâch a la pôrten in campâgna e cun al méni égh pitûren ed ròs al s ciâp e pó la lêsen lé la gînta pió che sintîr urōr p r al fât sucès égh câta dal cômich e la puvrèta l an gh arà pió al curâg ed gnîr fōra ed cà don camél al gh à a che fêr ânca cun la grôsa vincîta al totocâlcio ed pepòun al séndech però al gh à paûra d èser arcgnusû e duvèir pó dêr na grôsa pêrt di sôld al partî don camél al capés però chî à vînt dal mumèint che i giurnêl arpôrten al nòm scrét insém a la schedèina pepito sbateguzzi e che a n é êter che giuseppe bottazzi cun al lètri şmercêdi oséja pepòun don camél es zibés ed dêregh na mân l andrà ló a tōr i sôld mó int la nôt dôp che don camél l à purtê a cà i sôld pepòun an reşést mia a la vòja ed vèdri e cun só mujêra al và a catêr al pâroch turnê a cà però as mèt in cò l idèja che se int la nôt don camél égh ciâpa un cōlp ló an pré mia dimustrêr che i sôld ch a gh à al prēt in realtê a srén sō e alōra al tōrna in canônica a disturbêr incòra al pâroch e a tōr finalmèint i sō sôld al félm al finés cun l artōren di dû prutagonésta a ròma arciamê a fôrsa da i superiōr ed cēşa e partî félm alêgher e divertèint sicuramèint ûn di dmèj ed la sèria nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun ed trâta da l uspési villa ospizio in italiân l é un popolôṣ quartêr a matèina dal cèinter stôrich ed rèz còsta l é na vècia véla ciamêda acsé per un uspési fundê int al da i pêder ménim dóve gh êra al ricôver al fà pêrta ed la vècia n i cûnfîn ed l uspési în la cēṣa parochiêla ed l uspési l é stêda tirêda só int al insém a na capèla pió vècia dedichêda a sân francèsch da paola arfâta tr al e al ind la fōrma dal dé d incō la facêda l é stêda finîda int al tóta la cēṣa l é stêda restarvêda int al sōvra l purtêl d ingrès a gh é na bèla côpia só tèila dal crést in crōṣ ed reni insém a la via emélia ed frûnt al ristorânt mac donalds a gh é na vèla in mèz al vèird l éra la cà dal famōṣ tenôr arzân ferruccio tagliavini fîn a la fîn ed la guèra a l uspési a gh êra la cà dal fâsio sté fabrichêt cambiê e mudê ind al cōrs di ân al gh é incòra l é ind l ângol tra la via emélia e via maria melato ed fiânch al mac donalds rivêlta rivalta in italiân l é na frasiòun dal cmûn ed rèz a mezdé ed la sitê e òna dal j antîghi véli che dividîven al teritôri ed la campâgna la fà pêrt ed la vècia n a rivêlta ind al soquânti dunasiòun dal prîncip foresto d este cûnt de scandiân e i permès dal dóca rinaldo i al prîncip ereditâri francesco marî ed carlotta d orleans a permèten ch a s cumîncen i lavōr ambisiōş per la costrusiòun ed la vèla duchêla ed rivêlta cun la spînta ed la pricipèsa francèişa carlotta aglae d orléans mujêra ed l erêde dal duchêt francesco maria d este a còl tèimp rivêlta l êra cunsidrêda na véla céca a matèina ed rèz in còl pôst lé a gh êra bèle n impurtânta véla fôrsi dal sincsèint cèinter dal divêrsi pusiòun agrécoli ed la zôna a sèmbra mó an n é mìa sicûr che al progèt de sté secònda versailles un grôs palâs cun un grôs pêrch e giardèin inspirê in pió céch a la règia francèişa a sia stê fâta da l architèt arzân giovanni maria ferraroni ânca se di stódi fât da pôch al cunsîdren sōl ûn ch l à fât al lavōr progetê da n êter fôrsi un francèiş prubabilmèint i lavōr în cumincê ind al al ferraroni al vîn licensiê ind al i lavōr în cuntinvê sêlov na fermêda dal al da francesco e giovan battista bolognini cun l ajót ed ludovico bolognini fiōl ed francesco al giardèin l é stê cumincê ind al còst al se şvilópa cun datōrna un grôs mûr e al se şlunghêva vêrs al cròstel l êra dubê cun cîrca pès tra vâsch stâtvi êrchi fiâmi e bóst a fêr stâtvi àn lavurê préma giuseppe re dôp giovanni battista bolognini ch l à fât al quâter stâtvi ed la premavèira istê avtûn e invêren adèsa în a i giardèin póblich e fôrsi ânca còli di trî fióm cròstel in piâsa grânda panêr e sècia adèsa în insém al pûnt ed sân pelgrèin a s rivêva al giardèin cun dal disèişi dōlsi quacêdi d êrba mēno che la grôsa scalinêda ed mèz ch l êra tóta in mêlmer sòta la trâsa a matèina dal palâs a gh êren dal grôti lêrghi l âcqua dal stâtvi la rivêva cun dal cundòti sòt tèra da la véla d este o işòla d alcina vâsca ed curbèl a cîrca un chilômeter pió in à vêrs la muntâgna al palâs al duvîva èser quêşi bèle finî tr al e al ind al a gh lavurêva un gróp ed pitōr per j adôb antonio consetti cun l ajót ed bartolomeo m mercati e i specialésta in pitûri ed vésti giacinto e claudio venturi al nutési dal tèimp arcôrden dal splèndidi fèsti réchi ed sēni iluminasiòun bâl sèini tr al pió famōşi còli dal e dal però dôp ed pôch la véla l à cumincê a èser bandunêda ind al al palâs l é stê unî a la sitê ind la préma pêrt dal percōrs da un viêl cun d j êlber incòra bèin tgû l é al viêl umberto i dal dé d incô cun dal funtâni e dal góli d urnamèint cun ed fiânch di filêr ed piôpi nîgri incô cambiê cun dal piânti ed téli un pûnt fât ind l istès ân ch al dà na mân a pasêr al turèint cróstel ind al la delésia duchêla l é stêda vindûda la mubélia l é andêda sparpagnêda e la véla lasêda in abandòun la règia la vîn saczêda e in grând pêrta butêda zò al tèimp ed l ocupasiòun dal trópi ed napoleòun l insèm l é stê in pêrt butê zò ânca da la gînta dal pôst e in pêrta butê zò dal nōv padròun al sgnōr luigi corbelli ind al dôp ch al zibêda sèinsa frût a i câp dal comûn ed rèz adèsa a gh armâgn l êla ed mezdé còla ed la servitó e pêrt di stâbil a mezanôt cun i lochêl ed servési al scuderéi la cà da cuntadèin e la cēşa adèsa druvêda cme algnêra dedichêda a la visitazione della beata maria vergine dal pêrch e di giardèin cun i zôgh d âcqua fât cun l âcqua dal cròstel lé aşvèin a gh é armêş bèin pôch quâter dal tânti stâtvi che dubêven i giardèin adèsa a s vèden ind al parco del popolo i giardèin al cèinter ed la sitê dō în stêdi mési bèle tèimp fa insém al pûnt ed sân pelgrèin e òna l é in bèla vésta ind la piâsa centrêla piâsa prampolini piâsa grânda i rèst ed la vèla e dal giardèin în stê cumprê ind al dal comûn ed rèz ch al pèinsa ed salvêrla e dêregh incòra dal valōr la règia ed rivêlta la fêva pêrt d un pió grôs insèm dóve a gh êra vêrs i mûnt la véla ed rivaltèla adèsa a gh é l indóstria ed salóm ferrarini e la vâsca ed curbèl cme l é pó stê ciamê al bacîn artificêl ch al dêva l âcqua al sistêma dal funtâni e che ind al mèz a gh é un işòla pr al divertimèint di nôbil d alōra e un bèl stâbil têrd barôch incòra bèin tgnû incô a gh é na cà privêda e na pisaréia al spèc d âcqua l é stê afitê per la pèsca spurtîva riservêda a j inscrét e avêrt pr al pasegêdi di vişitadōr nôta sta pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da queriêgh o quariêgh cavriago in italiân l é un cmûn ed al abitânt ed la pruvîncia ed rèz ad km a sîra ed rèz e tajê da la ferovéia rèz ciân dal ferovéi arzâni séndech unurâri ed queriêgh l é vladimir il i lenin dal l ân ed la rivolusiòun rósa e ind la piâsa cun l istès nòm a gh é chêṣ curiōṣ mó mìa ònich in un paèiṣ ocidentêl un bóst in só unōr queriêgh al vîn numinê per la préma vôlta in un documèint ed l archévi capitolêr ed pèrma cun la dâta dal dicèmber dōve la cuntèsa rolenda fiōla mìa legètima d ugo re d italia la dunêva al castèl e la capèla ed covriaco a un têl ciamê paulone certamèint però queriêgh al gh êra préma de stè chêrta bulêda che bèle la pêrla ed costrusiòn impurtânti cme un castèl l é probâbil che la fundasiòun ed queriêgh cme cèinter abitê a s arfâga adiritûra a l època rumâna e a la costrusiòun ed la via emélia ânca se per sfortûna an n é mìa pusébil pruvêr sté fât còl ch l é sicûr l é che al nòm al deṣvîn dal latèin curvus ager in relasiòun al teritôri ed culèina in dōve l é dal j êtri spiegasiòun mēno credèbili a dîṣen che al nòm al pōl deṣvgnîr dal latèin curviacum opór da la parôla cuprum in relasiòun al culôr ed la tèra apûnt culôr râm paulone bovini bruini secònd êter documèint in virtó ed la dunasiòun ed la cuntèsa rolenda al dvèinta al prém fevdatâri ed queriêgh e ânca al patriêrca ed la râsa ch la fà da padròuna per quâter sècol fîn al l ân dōve l imperadōr enrico iv l à chinê la tèsta a canòsa queriêgh l é armêṣ ed proprietê ed matélda ed canòsa pó vêrs la fîn ed l xi sècol i queriaghîn a s în unî a j arzân ind la lôta cûntra l impêr ch la finirà int al ind la lêga lumbêrda la cûrta esperinsa dal cmûn indipendèint ed rèz al cumbîna però a un peréiod turmintê per queriêgh la só puṣisiòun preciṣamèint al cunfîn tr al sgnuréi ed pèrma e rèz l é ritgnûda stratègica da tóti dō al pêrti e al fà dal paèiṣ teâter ed cunténov scuntêr armê queriêgh al vîn numinê in môd cêr cme pôst ed na grôsa batâlia tra arzân e pramṣân int al de sté peréiod fân pêrta môlt probabilmèint i lavōr che dân al castèl dal mûri pió grôsi tèra ed cunfîn al paèiṣ al dvèinta pôst preferî da brigânt e criminêl ed tóti dō al sgnurèi in sté peréiod l é probâbil che nâs al dét popolêr armêṣ in véta fîn al dé d incô a qeuriêgh a piânten i fasō e nâsen i lêder la situasiòun l an câmbia mìa gnân quând a la fîn dal xiii sècol queriêgh al pâsa insèm a rèz a j este ed frèra che gvernerân sté tèri ânca se mìa sèimper fîn a l unitê d itâlia l època dal discôrdi civîli a rèz an sèmbra mìa tirêr dèinter queriêgh bisògna spetêr al per vèder al paèiṣ numinê ed nōv inséma a un documèint uficêl in cl ân sóta al cmând ed borso d este a queriêgh a vîn fât al canêl duchêl un sistêma per dacvêr che al miliōra l agricultûra in tót al cuntêd int al in fîn queriêgh al vîn dunê da borso d este a teofilo calcagnini a ló a s dêv la publicasiòun di statût ed queriêgh na racôlta ed lèg ch la metîva per scrét soquanti uṣânsi lochêli ûno di fât centrêl ed la stôria ed queriêgh l é sicûr quând àn trê zò al castèl tót al cumîncia int al queriêgh l é incòra ed teofilo calcagnini mó ercole i d este dóca ed frèra mòdna e rèz l é andê in guèra cûntra i venesiân jutê da i cûnt rossi ed pèrma e da guido torello ed muntchiaróghel prôpria al torello prufitând ed n erōr stratègich d ercole i al cunquésta e al sâcza muntèc pó al và a l atâch ed queriêgh i queriaghîn stóf dal tâsi êlti mési da j este a s cunsègnen ed sô volontê a torello a fân gnîr la râbia a j arzân e a la sgnuría ed frèra la sentèinsa dal céch senêt arzân in dâta dicèmer l é ed tót punîr queriêgh cun al butêr zò al castèl a s trâta quêṣi ed sucûr ed n ûltma sulusiòun bèlo cunsidrêda dal munmèint che borso d este gnû préma d ercole i soquânt ân préma l îva dét dal paèiṣ la bicocheta qui de cavriaco sempre ribelle e cagione di molti danni al avrîl al castèl ed queriêgh al vîn butê zò a canunêdi mó j este an s fêrmen mìa che la sèi ed vendèta l é trôpa e acsé dé dôp dé un mjêr ed guastadōr ferarèiṣ a bóten a tèra tóti al cà dal paèiṣ al pôchi cà armêṣî in pē al avrîl a vînen batzêdi vèla nōva cun l intensiòun ed canṣlêr per sèimper al ricôrd di odiê traditōr dal castèl an gh armâgn mìa un grân ché al fusòun al s é vést intōrna a la cêṣa ed sân terensiân fîn al xviii sècol pó l é sparî al dé d incô ed la costrusiòun medievêla a gh armâgnen sōl dō tór che dal rèst an sgnòsen mìa a côlp d ôc a câṣva ed dimòdi restâver subî ind i sècol òna l é la bibliotêca dal dé d incô bèle pôst dal municèpi cl êtra l é na cà privêda cgnusûda da j abitânt ed qeuriêgh cme al mulèin queriêgh l é la sitê in dōve l é nasûda orietta berti in pió al paèiṣ l é numinê in pió ed na cansòun a j offlaga disco pax un gróp muṣichêl més insèm da pôch in òna dal sō cansòun piccola pietroburgo j offlaga a fân un sègn ed riguêrd al la sitê dōve în nasû piturând cun delicatèsa e rumanticîṣem i pôst pió impurtânt cme piâsa lenin e al spîrit di sitadèin al stà e l é ânca nasû a queriêgh luca cantagalli campiòun ed palavōlo al delési estèinsi delizie estensi in italiân în un insèm ed véli casèin ed câsa e ritîr estîv ind la pruvîncia ed frêra e ind la zôna ed la vâl padûṣa e fâti tirêr só da la faméja d j este in un peréiod ch al và da la fîn dal a metê dal al delési estèinsi cun la sitê ed frêra e al pêrch dal dêlta dal po în dal patrimòni mundiêl ed l umanitê ed l unesco al pió cgnusûdi în schifanoia e belriguardo quêṣi tóti êren coleghêdi cun l alōra capitêla frêra cun di canêl e véi d âcva la delésia dal verginèiṣ delizia del verginese in italiân l è òna dal abitasiòun d j estèins ciamêdi delési estèinsi atâch a portmagiōr a s trâta ed na véla fâta a retângol a dû piân cun a j ângol quâter tòri merlêdi fâta ed quadrê stablî ed biânch l é coleghêda cun un pôrdegh dal setsèint a na capèla privêda ind la pêrt ed drêda a gh é un brôl un giardèin rinasimentêl e na tòra clumbêra presèint int al fararèiṣ in divêrsi véli sgnurîli l é stêda fâta cme un caṣamèint a tâch i fióm primêr e silèr bèle a la fîn dal e l êra dòunca pusèbil rivêregh via âcva da frêra pó sóta al dóca ed frêra alfonso i d este l é stê arnuvê fôrsi da girolamo da carpi e l à avû al só mâsim dal spiandōr alfonso al l à regalê a la curtzâna laura dianti ch l à cunsulê e cumpagnê al dóca dôp la môrt ed la mujêra lucrezia borgia e ch la gh é stêda ed cà fîn a quând l é môrta laura dianti l é stêda arcgnusûda in un quêder ed tiziano ch l êra stê ciamê da alfonso per tôr zò la dâma che fôrsi alfonso l à spuṣê un pô préma ed murîr la delésia ed belriguêrd delizia di belriguardo in italiân l è òna dal abitasiòun d j estèins ciamêdi delési estèinsi l êra stêda tirêda só ind al teritôri ed voghiera e l é stêda la préma ad èsser tirêda só fôra da la sitê ed frêra ch l é luntân km l êra cunsidrêda la versailles d j estèins la delésia ed belriguêrd l é seda vrûda dal marchèiṣ niccolò iii d este e l é stêda druvêda cme abitasiòun estîva ed tóta la cōrt estèins e cme véla ed rapresentânsa la mésa zò ed la préma prêda la s arfà al ânca se al fabrichêt l à subî arnuvamèint e ṣlargamèint ed cuntènov int al cōrs di ân a ôvra di dóca ed râsa estèins gnû dôp a s gh é fermêda despès lucrezia borgia la grandioṣitê ed la delésia ed belriguêrd la s é fermêda ed cōlp quând j estèins în stê ublighê a lassêr frêra int al belriguêrd l é stêda lassêda in livèl a padròun ed tèri dal pôst ch l àn druvêda préma ed tót cme aziènda cambiând al sêli piturêdi da i magiōr mèister dal ferarèiṣ in stâli e granêr tót còl che gh êra ed presiōṣ e an srè mìa stê druvê ind al nōv ûṣ dal fabrichêt l é stê vendû belriguêrd l é rivê fîn a nuêter sibèi che i mûr sièn caschê ûn a drê cl êter j adatamèint e ṣventramèint grâsia al fât ch l é stêda divîṣa in dimòndi abitasiòun privêdi còl che gh é armêṣ ed belriguêrd a s vèd incòra mó cun tōt i cambiamèint che gh é stê fât an s capés quêṣi pió cme l êra la só fōrma uriginêla in st abitasioun estèins l é ambijtêda l ôpra teatrêla ed johann wolfgang von goethe ciamêda torquato tasso dōve a vîn celebrê al poēta rinasimentêl italiâno difâti torquato tasso l é stê divêrs ân in sta delésia estèins dōve agh piaṣîva ritirêres e a frêra dōve a stêva ed cà la cōrt l è stè ciamè guèra fradda cla situaziån ed lît brîsa ed guèra ch la i è stè stra dû blûc internaziunèl ciamè par la pió ovest sîra ch la cunprandèva i stèd uné e i låur alleè d la nato e est maténna con l ugnån soviêtica e i só alleè dal pât ed varsâvia stra la fén d la secånda guèra mundièl e i ûtum ân dal novzänt tra sé e nå stäl lît al n guinténn mai na vaira guèra parché tott e dû i avêven la bånnba atòmica pr evitèr ed fèrs atachèr in totta la guèra fradda i arsenèl nucleèr däl dåu superputänz i gnénn carsó sänza dsmétter fén a l ûtma êpoca quand i s miténn d acôrd accordi start par ridûser ed brótt i arsenèl nucleèr int la guèra fradda la cuntraposiziån stra la cåursa ali èrum ch la parêva ch an s pséss brîsa farmèr e i tentatîv frecuént ed controlèr i èrum stra usa e urss i gnénn negoziè con i aiûd dl onu par definîr la grandazza d la lît ed pusiziån interès divêrs prupagànda e aziån ed dstûrb ch al s éren creè send ch i esêrcit i n s dscuntrénn prôpi i strulghénn la parôla guèra fradda i én stè nezesèri äli atenziån la diplomazî par stianchèr äl lît armè e fèr in môd ch la n scupiéss na guèra chèlda ch la s sré slarghè e advintè pió intänsa la lît la gêva avair däl radîs socièl puléttichi ecunòmichi filosôfichi e culturèli diferänti ai én stè däl viulänti guèr ed propaganda stra i blûc d l usa e d l urss l est ai dèva cåntra a l ovest parché l éra pr al capitalîsum la borghesî e l imperialîsum ch i mitêven int un cantån i puvrétt e al lavurîr mänter ch l ovest dèva cånter a l est e al ciamèva l inpêr dal mèl incarnaziån dal totalitarîsum a fåurma ed ditatûra comunéssta àutri cunfritti èranu ancora cchiù suttirrànei pirpitrati attraversu atti di spiunaggiu cu spìi e traditura ca travagghiàvanu sutta cupirtura cupritura di ntrammi li parti n tanti casi l attivitati cumpurtava accisioni di ndividui pirpitrati dî vari survizza sicreti tali aspetti dâ guerra fridda dibburmenti pirciputi videmma dî media happiru scarsu mpattu supra l upinioni pùbblica dî rispittivi putenzi ntô cunfrittu stratèggicu tra stati uniti e unioni suviètica unu di l elimenti principali fu la suprimazzía ticnològgica stratiggìa dâ ticnoluggìa la guerra fridda si cuncritizzau di fattu ntê priaccupazzioni riguardanti l armi nucliari di ntrammi li parti vinìa l auspiciu ca la sô sèmprici asistenza fussi nu ditirrenti sufficienti a mpèdiri la guerra vera e propia puntu càudu dû cunfrittu n àmmitu europeu fu la girmania e n particulari birlinu pi la divisioni abbinuta doppu la sècunna guerra munniali unu dî sìmmuli cchiù vividi dâ guerra fridda fu propiu lu muru di birlinu ca siparava birlinu ovest cuntrullata dâ girmania ovest nzèmmula a l alliati di francia regnu unitu e stati uniti dâ girmania est ca la circunnava cumpritamenti ntê studi uccidintali supra la guerra fridda vennu suitamenti ndividuati tri distinti pirìudi pi cchiù dûn dicenniu doppu la fini dâ sècunna guerra munniali picca stòrici miricani vìttiru quarchi raggiuni pi sfidari la ntirpritazzioni ufficiali statunitenzi supra lu nizziu dâ guerra fridda obberu ca lu ditiriuramentu fussi lu risurtatu direttu dâ viulazzioni di parti di stalin di l accordi di yalta dâ mpusizzioni di cuverni duminati dî suviètici supra n europa urintali riluttanti e di n aggrissivu spanziunismu suvièticu a ogni modu stòrici succissivi n particulari modu william appleman williams ntô sô la traggedia dâ dipromazzìa miricana e walter lafeber n mèrica russia e la guerra fridda dittagghiaru na priaccupazzioni pripunniranti lu mpegnu statunitenzi a mantèniri na porta graputa pû cummerciu miricanu ntê mircati munniali arcuni stòrici sustìnniru ca li pruvucazzioni e l ammizzioni mpiriali statunitenzi foru di cunnannari parimenti siddu nun maiurmenti n brevi li stòrici s attruvaru n disaccordiu supra li rispunzabbilitati dû sdirrupu dî rilazzioni usa urss e siddu stu cunfrittu tra li dui superputenzi avissi statu nun evitàbbili st approcciu rivisiunista juncìu lu sô vèrtici duranti la guerra dû vietnam quannu n tanti nizziaru a vìdiri li mpiri suvièticu e miricanu comu murarmenti cumparàbbili p arcuni aspetti riguardanti li rispittivi spanziunismi nta l ùrtimi anni dâ guerra fridda cci foru tintativi di furgiari na sìntisi post rivisiunista di parti dî stòrici dâ fini dâ guerra fridda la scola post rivisiunista è chidda duminanti pruminenti stòrici post rivisiunisti nclùdinu john lewis gaddis e robert grogin cchiuttostu ca attribbùiri lu nizziu dâ guerra fridda a una dî dui supirputenzi li stòrici post rivisiunisti si cuncèntranu supra la mutua errata pircizzioni supra la mutua riattivitati e supra la rispunzabbilitati cunnividuta tra li supirputenzi pigghiannu a prèstitu dâ scola rialista dî rilazzioni ntirnazziunali li post rivisiunisti essinziarmenti accèttanu li pulìtichi statunitenzi n europa comu l aiutu â grecia ntô e lu chianu marshall sibbeni nun cu pari ènfasi accògghinu l anàlughi ntirventi ecunòmici suviètici sècunnu sta sìntisi l attivitati cumunisti nun foru la radica dî difficurtati di l europa uccidintali ma cchiuttostu foru l effetti diliteri dâ guerra supra li strutturi ecunòmichi pulìtichi e suciali di l europa n agghiunta lu chianu marshall ricustruìu un sistema ecunòmicu uccidintali funziunanti ca cuntrastau lu fascinu elitturali dâ manca radicali pi l europa l aiutu ecunòmicu punìu fini â carenza di danaru e stimulau lu mmistimentu privatu ntâ ricustruzzioni dû doppuguerra pi l usa lu chianu li sparagnau spargnau di na crisi di suvrapruduzzioni e mantinni sustinuta la dumanna pî spurtazzioni miricani l allianza dâ nato avissi sirvutu pi ntigrari l europa uccidintali ntôn sistema di patti di mutua difisa furnennu quinni na sarvaguardia contra la subbirsioni o la niutralitati ô nternu di lu bloccu riggittannu l assuntu ca lu cumunismu fussi nu monolitu ntirnazziunali cu disegni aggrissivi supra lu munnu lìbbiru la scola post rivisiunista accetta li pulìtichi statunitenzi n europa comu na riazzioni nicissaria p affruntari la nstabbilitati europea la quali amminazzava d altirari drasticamenti l equilibbriu dû putiri n manera favurèvuli a l urss e divastari lu sistema pulìticu e ecunòmicu uccidintali l asèrciti dî nazzioni cuimmurciuti raramenti pigghiaru parti â guerra fridda la guerra vinni cummattuta principarmenti dî survizza sicreti comu cia stati uniti mi regnu unitu bnd girmania ovest stasi girmania est e kgb urss li maiuri putenzi munniali nun ntraseru mai n cunfrittu armatu l uni contra l àutri la guerra tra aggenti ntô spionaggiu mutuu d ubbittivi civili e militari putissi aviri causatu la maiuri parti dî vìttimi dâ guerra fridda l aggenti vinìanu mmiati sia di l est ca di l ovest e li spìi vinìanu videmma ricrutati supra lu postu o custrinciuti ô survizzu quannu scummigghiati vinìanu acciduti mmidiatamenti o scanciati cu àutri aggenti l àerei spía e àutri apparecchi di ricugnizzioni vinìanu parimenti abbattuti ô mumentu dâ ndividuazzioni tanti assirvatura di varî fidi pulìtichi pènzanu òi ca li stati uniti aggiru n modi ca né la sô custituzzioni né lu sintimentu nazziunali putissiru suppurtari comu cummàttiri guerri nun dichiarati senza lu splicitu supportu dû cungressu nta l anni la pupulazzioni civili armenu ntâ mèrica vinni suggetta a asircitazzioni contra li raid aèrei e ncuraggiata a custrùirisi dî rifuggi atòmici pirsunali stu liveddu di scantu juncìu li liveddi cchi àuti duranti la crisi missilìstica di cuba risurvuta in extremis di kennedy appoi ammazzatu e khruscev succissivamenti difinistratu e cû passari di l anni svanìu comu e gghiè la cunzapivulizza dâ guerra e dî sô putinziali cunziquenzi fu na custanti li ndicazzioni pî rifuggi ntê grossi edifici li prutesti supra lu pusizziunamentu di missili nucliari a cortu raiu n girmania cuba e turchìa lu spissu citatu rulogghiu di l apucalissi nucliari li fotugrafìi di cadàviri mpigghiati ntô filu spinatu dû muru di birlinu accussì comu film tipu wargames jòcura di guerra arba russa e the day after mantìnniru àuta la cunzapivulizza la guerra fridda ispirau tanti casi cinimatugràfichi e tanti scrittura risurtannu nta n enormi nùmmaru di libbra e film arcuni cchiù fantasiusi comu la serî didicata a james bond mentri àutri cchiù rialìstici e dittagghiati n particulari tom clancy si fici nu nomu di mastru ntô discriviri vividamenti l aggenti sicreti e la guerra di spiunaggiu c abbinìa sutta la supirficî la strêda statêla dal pâs dal cerēto ss strada statale del valico del cerreto in italiân fîn a rèz o strêda pruvincêla r dal pâs dal cerēto sp r strada provinciale r del valico del cerreto sp r in italiân da rèz a gualtēr l é na strêda statêla e regionêla ch la colêga la tuscâna a l emélia rumâgna la cumîncia int al cmûn d aóla da un cruṣîl cun la strêda statêla ed la cîsa la và vêrs l apenèin tôsch emiliân la tòca fivisân sasêlb la pâsa al pâs dal cerēto in dōve la strêda la va dèinter l emélia rumâgn la travêrsa culâgna buṣâna castelnōv di mûnt caṣîna puianèl rivêlta dôp ed pôch la và dèinter ed rèz la và fôra a mezanôt ed la sitê dôp rèz la travêrsa cadelbôsch ed sōver cadelbôsch ed sòt sânta vitôria e la rîva a gualtēr insém al po dōve l a s zûnta ind al trât pruvincêl ed la vècia strêda statêla ed la cîsa in sègvit al decrêt legislativ n dal dal la gestiòun dal trât rèz gualtēr l é pasêda da l anas a la regiòun emélia rumâgna che a só vôlta l à girê al prâtichi a la pruvîncia ed rèz ch l à gh à dê al nòm de strêda pruvincêla sp r perché in emélia rumâgna an gh é mìa l elèinch dal strêdi regionêli int al xviii sècol l êra ciamêda ânca strêda duchêla o strêda duchêla ad la lunigiâna un percōrs ind j apenèin mìa regolêr l é d antîga urègin mó la sistemasiòun deciṣîva e parsialmèint carosâbila ed la strêda l à vû inési sōl int al xviii sècol quânda al dóca ercole iii d este l à incarichê l inzgnēr lodovico bolognini ed fêr la strêda duchêla ed castelnōv di mûnt che al percōrs al se sré coleghê cun la pêrta tuscâna e d ed che al mêr tirèin al prugèt l êra stê presentê int al al cantêr al s é fermê int al cun l arîv ed napoleòun e i fât polètich coleghê a la deṣfâta dal duchêt la strêda l êra stêda sistemêda fîn al trât rèz busâna int al al vèc percōrs ed la trêda al vîn acsé spieghê da lodovico ricci nella corografia dei territori di modena reggio e degli altri stati appartenenti alla casa d este al gvêren napoleônich ch al gh îva ind al fêr al strêdi e pûnt òna dal pió grôsi precedèinsi civîli e militêri l à tôt in mân ed nōv al prugèt estèins pinsând un colegamèint fr al mêr légor e al mêr adriàtich a travêrs al dipartimèint da cróstel al nōv nòm dê a la pruvîncia ed rèz sistemând la strêda dal cerēto fra réz e la spèsia d ed che arnuvând al canêl navéli véia d âcva navigâbila ch a s coleghêva al po atravêrs al localitê ed mancaṣêl bagnôl in piân nuvalêra gualtēr dal prugèt ed la strêda l é stê ed nōv cun di êter espêrt incarichê l inzgnêr bolognini che al l à preṣentê int al al navèli rèz po l é stê al tót al manēri sistemê al stès ân mèinter i lavōr ed la strêda ed l apenèin andêven avânti adêṣi dôp al cungrès ed vièna l emélia e la tuscâna êren ed nōv divîsi in vâri stêt tót lighê a la cà d avstrìa a s turnêva a prupòner la quistiòun dal colegamèint fra la pianûra padâna al mêr tirèin e se fós pió cuvenint al percōrs ed la strêda dal cerēto o còl ed la cîsa int al duchêt ed pèrma int al na cumisiòun fâta da rapresentânt dal ducêt ed pèrma dal duchêt ed mòdna e rèz francesco iv dal granduchêt ed tuscâna e d l imperadōr d avstrìa l à cunsidrê al prublêma mó al discusiòun inséma al percōrs e inséma a i finansiamèint în andê avânti fîn al a la fîn al percōrs finêl ind al trât tuscân e légor al pasêva dal pâs dal cerēto per fivisân sarṣâna e la spèsia int al la strêda l êra in bòuna pêrt finîda dôp l unitê d itâlia la strêda l é stêda clasifichêda cme strêda d interèsi nasionêl n in sègvit la dvinterà la n e a la fîn la strêda statêla n cme l é ânca adèsa în stê fât divêrs cambiamèint dal tracêt fra còst int al la mudèfica aóla fivisân al nōv stêt italiân l à dê na spînta al ferovèi e al s é pôst la quistiòun dal percōrs ed colegamèint ed l apenèin tra la mezanôt e vêrs sîra cun la pianûra padâna a s é pôst ed nōv la siēlta fra la strêda ed la cîṣa o còla dal cerēto e l à vînt la préma siēlta la ferovèia pèrma la spèsia l é stêda inavgurêda al agòst al tracêt ed la strêda l éra piotôst a bèṣa bōga e ind al cōrs dal xx sècol l à subî dimòndi mudéfichi ind j ân ind i cmûn ed casîna e carpèida ind la pruvîncia ed rèz în stêdi fâti dimòndi galerèi ch àn fât dvintêr pió ṣvêlt al colegamèint bûdri in itagliàn budrio e in tudàssch heunburg l è un paais ad abitènt et al se truva en pruvénzia ed bulåggna budri l è propri vecc l è stè fundè par i romèn dimondi temp fà as pol vàdar com i chemp i son tôt divis par dal regh dretti la cisa ad san lurenz l ira bela sò in tal mèl zent quaranta sì e lò l è ench al patroni ed budri as fa fêsta al dis d agost l è famaus par l ocarina cl è un strument musichel en tèra còta inventè par giüsepp donati un etar budriais famaus l è giüsepp barilli cl è cgnusò com quirico filopanti l è stè un professaur l à inventè i fusi oreri et ench un polètic la secånda guèra mundièl l è tachè al ed setànber dal quand la germâgna l invadé la pulògna e la s è slarghè piàn piàn a tott i èter pajîs quand i s azunténn l inghiltèra la franza l itâglia l ugnån soviêtica al giapån i stèd uné d l amêrica e di mondi d èter pajîs d l europa e dî èter cuntinént in europa l è andè avänti fén a l ed mâz dal quand la germâgna ai dé só sänza cundiziån mänter ch a maténna la finé al d agåsst dal stèss ân quand i giapunîs dåpp ch i én stè bunbardè dai americàn cun la bånnba atòmica ai dénn só anca låur i pajîs ch i én stè tûlt in mèz én ai é una starlénna atais i pajîs ed l asse ravêna ravenna l è un cumùn ad abitant pió o menc l è sôta la pruvinza ad ravêna ravanna in rumagnòl ravêna l è na zitè dl emégglia rumâgna chèplôgh d la so pruvénzia a i stàn ed cà stra sè e nå abitànt intè medioêvo la iè stèda di mondi inpurtànta dacché råma l era andèda zå stra e iv e e viii sècol tént ch lé dvintèda préma capitèl d l inpêr rumàn ed sîra dal sått a l inperadår onòri e dåp dî ostrogòt sått teodorîco dal a bulåggna a i è al pruvêrbi zarchèr marî par ravanna ch as dîs quant on al zairca un quèl indovv al n pôl brîsa èser mirabèl mirabello in italiàn l è na zità ad abitànt dai cunt fatt al d utobar dal int l emiglia rumagna al paes in pina pianura l è pugià lung l antig cors dal fium rèn il sò origin di mirabello i paran essar dimondi antig anch se il primi notizi sicuri i paran essrag sol a partir dal mill e siazent dal prèm da znär dal dòpa n referendum al s è tacä a sant agustén par dvantä un paès sòl c a ciäma terr dal raggn dal al cumun ad mirabèl e al cumun ad weyarn ià tacà a tgirs in cutat con l intenzion d organizar un gemelagg tra d lor in t al magg dal un grupett ad zirca mirables con al sindac giancarlo pincelli l ha fatt al prim viaz a weyarn e la sò squadra ad calcio ad putìn allenada dal mister stefano pedriali l ha partecipà al torneo di pentecoste con altar squadar con grand onor e merit la squadra ad mirabèl l ha vinz al torneo in final contra a l hertha ad monaco in t l utobar dal un bel grupon ad weyarn invenzi l è gnù a visitar mirabèl in occasion d la fiera ad san simòn al ad dicembar è stà firmà a weyarn in forma ufficial dai sindac pincelli e pelzer al gemellagg tra i cumuni ad weyarn e mirabèl è stà firmà anch un document cumun in t al qual è stà sottolineà che al scop dal gemellagg l è quel ad favorire incontri tra i rispettivi cittadini avvicinare tra loro le persone dei nostri comuni nello spirito di una europa pacifica e democratica muntèc montecchio emilia in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz pôst a km a sîra ed rèz muntèc in di tèimp antîgh l êra ciamê monticulo per la natûra dal trèin dóve l é gnû só al paèiṣ més insèm cun al culmêdi purtêdi dal j aluviòun dal j âcvi dal fióm èinsa che gnîven zò da l apenèin sōvra a chi muntarôt în gnûdi só al prémi abitasiòun ed quî che a ritgnîven al pôst sicûr dal j âcvi e i trèin aluvionêl dimòndi grâs e bòun pr al cultûri agrécoli al teritôri l é stê da préma sòta j etrósch e pó i rumân època che d ed l à ed na sitê di môrt l à lasê sègn in pcòun d uṣvéj vêṣ munèidi i rèst ed na lâpida pr arcurdêr un ôvra póblica dal i e ii sècol na cruslèina petorêla laminêda in ôr ch a s cuṣîven atâch al vistî i prém cristiân o suldê int al v e vi sècol al testimuniânsi pió antîghi in fâti da pugnêl da manarèin ed prêda particulêr ed la préma etê ed la prêda pó bagâj in brónz i rèst dal séngi d ed sôvra a fân vèder un cêr ṣvilóp dal brónz finêl a l etê dal fèr muntèc medievêla cun al só furtificasiòun bastiòun mûri e rôchi dimòndi difensîvi e ufènsîvi mó ânca per la só puṣisiòun geogrâfica e stratègica l é stêda pó per sècol ambîda e cuntèiṣa pasând cun vicèndi sfalsêdi dal pusès ed la cēṣa a còl di visconti di barbiani di sforza di gonzaga di farnese di spagnôl di francèiṣ segvènd pó in etê modêrna al vicèndi dal duchêt ed mòdna e rèz muntèc l é numinêda in dimòndi ducumèint ch în tgnû ind i archévi ed rèz e pèrma ûn ed quî un privilèg imperiêl al pôrta la dâta ed l zógn al tôṣ pêrta a la repóblica cispadâna e còla ciṣalpèina per andêr a fêr pêrta ed l itâlia unîda cme cmûn cun al nòm montecchio emilia per arcgnósrel da di êter muntèc per mèz d un decrêt dal ditadōr farini al dicèmber dâta còsta ch la cumbîna cun al prém cunséli cumunêl ed muntèc sân martèin grând san martino in rio in italiân l é un cmûn ed pió ed abitânt in pruvîncia ed rèz ind la pianûra tra mezanôt e matèina ed la pruvîncia a chilômeter da rèz s arfân a la préma metê dal xi sècol i prém ducumèint che pêrlen ed sân martèin grând dóve a s lumîna al sânt prutetōr e al castèl carlo magno l à regalê sté tèri a la cêṣa ed rèz e prôpria al vèschev niccolò maltraversi int al cîrca a j à cedûdi a bonifacio ed canòsa int al la cuntèsa matélda ed canòsa l à intestê al fèdev a na nôbila faméja arzâna i roberti da tripoli dal al la céca capiltêla de sté fèdev l îva ciapê al nòm ed martèin de roberti int al al castèl al vîn butê zò dal trópi ed federico barbarossa i robert a l àn arfât cun un fusòun d atōren sèimper pîn d âcva pûnt alvadōr e rinfursê cun mûri e dō grôsi tori int al nicolò bertone e guido roberti da tripoli àn fât un pât cun al marchèiṣ d este gh àn garantî apôg e d dêregh alôg àn utgnû l invistidûra cme i vèira sgnōr ed sân martèin al castèl al vîn ed nōv butê zò int al da i gunṣêga che a s cunsiderêven aversâri di roberti aleê al marchèiṣ d este mó l ân dôp turnê fevdatâri i roberti la rôca la vîn arfâta cun l apôg finansiâri di visconti int al l imperadōr carlo iv l à cunfermê l invistidûra di roberti insém al fèdev mó gnû in quistiòun cun j estèins che ind al mèinter ēren dvintê marchèiṣ ed rèz int al ēren stê custrèt a bandunêr la rôca e an fêregh pió ritōren nicolò d este l îva mandê un só deleghê per permèter la giuriṣdisiòun a léber cmûn al cusèli d j ansiân al s é impgnê ind la scritûra di statuta rególi per gvernêr al teritôri dal pûnt ed vésta aministratîv civîl e giudisiâri stè ôvra fâta da sînch léber divîṣ in capétol e artécol la gh à la dâta dal e la gh arà ânch ind i ân dôp un rōl ed grôsa impurtânsa al dvèinta cèinter ed na sguréia indipendèita int al cun l invistidûra ed sigismondo sgnōr fîn al da pêrt ed só fradèl ercole i d este al fèdev égh vîn zuntê campgajân castlarân prē ed curèz lemisòun la gazêda stiōl e trignân da cl ân j erêd ed sigismondo as în ciamê estèins ed sân martèin e al fèdev l é dvintê sân martèin d este a la metê del xvi sècol as cumîncia a druvêr i culōr biânch e azór cme insègna dal cmûn int al tra impurtanti fèsti e l entiṣiâṣem da pôpol l arsivèschev ed milân cardinêl carlo borromeo invidê ind al castèl al benedés la nōva campâna ed la cêṣa int al per volontê dal pêpa gregorio xiv l é stêda spustêda l arsipretûra da prê a sân martèin e fundêda la colegêda filippo i l é stê al prém d j este martèin a ciamêres cun al tétol ed marchèiṣ ind al cun al butêr zò la vècia s é cumincê i lavôr per la nōva colegêda parochiêla int al a vîn avêrt al mûnt ed pietê grâsia a n ereditê lasêda da a magistrelli int al a se stâmpen al costitusiòun l insèm di avîṣ mandê fôra da i sgnōr dôp la scritûra statuta int al a s é fât per ordén dal marchèiṣ al cunséli generêl dal pôpol furmê dal faméj pió impurtânti dal paèiṣ ch l à indichê da cl ân l é in dôp i cumisâri d un ôrghen ed grôsa impurtânsa al cunséli d j ansiân la fésta dal sânt prutetōr dal marchesê ed sân martèin la vîn apruvêda da vèschev muns marliani ch l à ânca dichiarê ubligatôria la fésta int al a s cunclód la costrusiòun ed la tòra cévica cumincêda int al e l utîn la campâna sōl int al cun filippo al paèiş l é stê pasê a marcheşêt e a la fîn cun carlo emanuele fliberto ii a pricipêt ed l impēr int al int al cun la fîn ed lénia ed la râsa al principêt al tōrna sòta a i dóca ed môdna préma a l à fât aministrêr dal cûnt gaudenzio vallotta int al don paolo rango d aragona l à cumprê al marcheṣêt més in vèndita e l é armêṣ padròun fîn al al castèl al pêrd l aspèt ed furtèsa per dvintêr la cà dal sgnōr in cl ân al marcheṣêt al cuntêva cîrca abitânt stremnê int al paèiṣ e int al véli ed prê lemisòun gaṣêda stiôl e trignân a anna ricciarda d este fiōla ed carlo emanuele filiberto ii égh vîn dê nuvalêra in uşofrót int al per mêrit dal j ereditê lasêdi da g campari e c condulmeri a vîn inavgurê l uspedêl e a s mânda avânti al scanṣlamèint dal cumpagéi religiōṣi sân martèin in sègvit a la rivolusiòun francèiṣa l à fât pêrta ed la repóblica ciṣalpèina mó int al l à pêrs al véli ed prê e lemisòun che ēren pasêdi sòta la giurisdisiòun ed curèz la restaurasiòun l à turnê a purtêr al marcheṣêt sòta la properietê estèins fîn al quând l é nasû al règn d itâlia al sémbol pió significatîv ed na comunitê dôp la cêṣa l é la tòra cèvica e ânca per quî ed sân martèin l é acsé la tòra ed sân martèin l é cumincêda int al setèmber dal cme gh é scrét ind i documèint tgnû dacât ind l archévi comunêl mésa ed frûnt al la rôca l é stêd finîda pió ed sèintquarant ân dôp la rôca dôpo èsser stêda butêda zò da federico barbarossa int al l é stêda arfâta cun dal tòri pió rubósti al fabrichêt cun piânta a quâter cantòun la mantîn intâta na tòra quadrêda cun la merladûra ghibelèina a l intêren j ambint pió impurtânt în la capèla ed sân zvân xv sècol e soquânti câmbri cun castòun piturê pitûri a frèsch e stóch che s afrân a sècol xv xviii al dé d incō la rôca la gh à al piân tèra al musèo ed l agricultûra e dal mònd rurêl al piân nôbil a gh é la bibliotêca ind al cōr dal cèinter stòrich ed sâa martèin la facêda ed la cêṣa parochiêla la dà in na piâsa lêrga insèm a la rôca estèinṣ e a la vècia cà pretôria bèla pôst ed la comunitê la vîn numinêda int al bòli puntifési dal cun al tétol ed capèla ind al plebanêt ed prê vêrs la fîn dal al marchèiṣ filippo i d este ûn di pió famōṣ fevdatâri ed sân martèin l utîn dal pêpa gregorio xiv la pusibilitê ed tirês só ind la só céca capitêla na colegêda l impiânt l é a crōṣ grêca cun quâter capèli angolêri che câmbien la piânta in un quadrê al preṣbitèri l é zuntê a la piânta quadrêda cme ânca la capèla estèinsa adèsa dal santésim sacramèint e la capèla dal crést môrt la cêsa l é cupiêda in schêla ed còla ed la başélica d la madòna d la gêra ed rèz l intêren l é a trèi navêdi cun dêṣ altêr e cópla l a cêṣâ l é inttulêda a sân martèin vèschev ed tours e a sân venèrio mârtir ch al j arléqui în tgnûdu dacât dèinter un reliquâri artéstiche regalê da margherita di savoia este marchèiṣa ed sân martèin a l intêren în dimòndi al j ôvri che es tînen dacât cme ânca i corêdo ed sagrestéia d ed là dal pêli d altê în dègn ed nôta i paliôt in scajôla carpṣâna e al stôfi a tgnû dacât int la sagrestéia l ôvra ed sân martèin che al regâla al mantèl al puvrèt l é ed la fîn dal xvi sècol e al preṣèinta bèin ṣmachê carâter d imitasiòun emiliân fât da un pitōr lochêl la tèila ed sân carlo borromeo i urasiòun e la vèrgin cun al bambèin in glôria l é di prém ân dal sècol xviii probabilmèint de scōla frarèiṣa la tèila ed la madòna cun al bambèin in trôno sân jusèf sân pêder e sân francèsch l é n ôvra dal setsèint d un pitôr dal pôst la tèila ed l anunciasiòun l è un bòun lavōr dal têrd sincsèint de scōla bulgnèiṣa la figûra ed la madòna dal pilâster mésa dèinter ind al quêder ed la santésima trinitê cunsiderêda ed domenico tintoretto fiōl dal famōṣ jacopo e al capitèl cun stèma di roberti da tripoli adèsa druvê cme al pè ed la vâsca dal batèz a deṣvînen da la vècia cêṣa ed l ân mél la tèila di sânt antòni da pâdva e sân francèsch in adurasiòun ed la figûra ed la madòna l a s arvîṣa al quêder dal tintoretto in sté chēṣ an s cgnòs mìa al nòm dal pitōr ch l êra ûn dal pôst o un arzân dal sesèint tirêda só insèm a la cêṣa di capusèin per vrèir dal marchèiṣ carlo filiberto d este sân martèin la cêṣa ed sân chêrel borromeo la vîn cunsacrêda int al un fêls plafòun in lègn fât da pôch al lôga la vôlta uriginêla ind al lêt ed mansèina ed la navêda a gh è trèi capèli cu altêr a l intêren a gh în dal jôvri impurtânti cme tèili di sècol xvi e xvii e paliôt in scajôla e altêr intarsiê dimòndi impurtânt l é laltêr magiōr cun al tabernâchel intajê e intarsiê dal sècol xviii la tèila in dōve sân francèsch al ricêv al piêghi l é na fatûra ed manēra dimòndi interesânt ânca per la spiegasiòun dal paeṣâg la tèila dal presèpi l é na côpia antîga fōrsi dal têrd sesèint dal famōṣ quêder notte dal curèz ch l êra ind la cêṣa arzâna ed sân prôsper e adèsa l é a dresda al tèili ed sân sebastiân duvîven èsser i laterêl d un grând quêder fât pó a pès cme fân vèder i pcòun armêṣ só i lê e al paeṣâg ch al cunténva idealmèint in ògni tèila al jôvri a gh àn la dâta dal e firmêdi da ercole banci un pitōr frarèiṣ i prém documèint che a dîṣen ed la preṣèinsa de sta véla a s arfân al e al int al pôst ciamê sân pelgrèin a gh êra un castèl ch l é steda la cà di muti che àn ânca ciapê al nòm ed della gazzata ûn de stà famèja l êra al famōṣ arzân ciamê caco câp di ghibelèin môrt a rèz int al masê da i sō aversâri al castèl l é stê ânca di sessi mó sèmbra ch an fós armêṣ abitê da i della gazzata che int al a j àn subî l asêlt ed gilberto fogliano ch l è dvintê al padròun cun l ingân dal castèl e ch a l à butê zò dal tót la véla l é armêṣa vint ân sòta a i fogliani pó di roberti e da alōra l é andêda a drē al vicèndi ed sân martèin in ré dipendèint dal cunvèint ed sân prôsper ed rèz la cêṣa dedichêda a la nativitê ed maria int al l é stêda unîda a la cêṣa parochiêla ed sân martèin e int al a gh é stê zuntê la tòr la cēṣa de stiôl dedichêda a sân damaso l é numinêda in un documèint dal ed ottone i sta véla l é sèimper stêda dal cmûn ed sân martèin in ré e a n à sèimpr segvî al sō sôrti int al stiôl al s é unî cun sânt ègta pó quând la só cēṣa l éstêda arfâta a gh é ed nōv la separasiòun la legènda la vōl al só nòm lighê a un fât curiōṣ ind al tèimp ed na guèra int al paèiṣ êren armêṣ in véta sōl trî abitânt pió probabilmèint al nòm al gh à urègin rumâni lighêdi a la religiòun ed giano la preṣèinsa ed la cêṣa ed trignân la s vèd in un dpcumèint dal e l êra sóta a la pēv ed prê tóta la véla l é sèimper stêda dipendèinta politicamèint e aministrativamèint al casèl ed sân martèin e a n à segvî ânca la stòria henghel gualdi sunadōr ed clarèin daniele adani zugadōr ed balòun frê sacacio e pietro della gazzata àn cuntê i fât sucès ind l arzân fîn al tommaso casali de stiôlo dutōr e studiōṣ ed la natûra sec xviii giovanni magnanini musicésta in sté cmû a s câta al bar mario cantê da luciano ligabue ind la cansòun cun al stès nòm adèsa però cól bâr l à cambiê gestiòun e al gestōr an n é pió al famōṣ mario che l é gnû só int al ûn di pió vèc musèi ed vèci mâchini d itâlia www museodellauto it ch l ôspita adèsa mâchini e môto dal al a gh é na socetê ed palavōlo nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun ed trâta da l ipod l é un lettòr ed mùsica digitèl con un hard disk e d la memoria flash creê da apple al żner la prèmma versioun d l ipod al gh aviva un gòss ed policarbonê bianch po i an giunt di eter culór e un góss d allumìni davanti al letór al gh a un bagaj rutànd ch a se sfiora sultant e as es drova per seleziunèr i canzòun in dal curs dal tèimp la apple l ha fât di étri versioun al żnèr l ha lanzê l ipod mini un pôc piò cinein e cun al chassis d allumìni en zinc pò quater culór l ipod s as culega al computer cun al programa itunes e as pól cumprer online di canzòun via internet dal negozi dl apple itunes store rōl rolo in italiân l é un cmûn ed quêsi int al abitânt ed la pruvîncia ed rèz in cunfîn tr al pruvînci ed rèz mòdna e mântva l é a km da rèz e cîrca km da mòdna e mântva cèintr abitê fîn da l ântichitê per la só puṣisiòun ch l a gnîva fôra da la zôna pantanōṣa in dó l ēra ariolas l antîgh nòm ed rōl a s vèd la préma vôlta in un diplôma logobêrd dal a sèmbra ch al tóga urègin da la vōṣ latèina areola zôna céca riferîda prubabilmèint a un sît cultivê in méz a di bôsch o a d êtri tèri saldîvi al prémi prōvi ed civiltê pasêdi în ed sicûr al tòmbi d urègin rumâna catêdi in cà lodi e i rèst ed la véla ed campâgna a pôch pâs dal vèc castèl al teritôri rolèiṣ ind l època rumâna dal pûnt ed vésta aministratîv quâsi ed sicûr l ēra dèinter ind la giuriṣdisiòun dal municèpi ed regium lepidi int al medioēv invēci la popolasiòun la s é unîda in cèinter abitê pió fâcil da prutêṣer in chêṣ ed biṣògn cun al tirêr só dal furtificasiòun la preṣèinsa d un vilâg vico rolesa l è arcurdêda da na chêrta scéta da un nudêr ed l ân in sté peréiod i principêl cèinter ed la véta e l urganiṣasiòun dal teritôri ēren la pēv e al castèl nutê però sōl pió têrdi ind i ducumèint per la pēv int al ân dóve la cêṣa lochêla ed sân zenòun la figurêva fra i bèin ed bonifacio ed canòsa e per al castèl dal al castèl purtôp an s vèd pió pr al fât ch l é stê butê zò int al perché an se gh la cavêva mìa a restarvêrel dôp la guèra ind al tèimp ed l etê cumunêla rōl l ēra sòta ed la sitê ed rèz e l é stê al pôst de scûnter armê fra i guēlf e i ghibelèin ind i sècol dôp ind al teritôri a se andê sèimper di pió fêres valèir al pusès d un râm ed la faméj nôbila arzâna di sessi ânch pr al grôsi proprietê ed trèin che soquânt ed la faméja a j àn mucê in zôna sté faméja l à ṣlarghê incòra di pió la só fôrsa quând i dû fradê azzo e giacomo sessi int al àn utgnû dal vèschev ed rèz al dirét ereditâri ed numinêr j arsiprêt ed la pēv ed rōl privilèg che la cumunitê rolèiṣa l à ricevû da l ûltem fedvatâri e che incòra incō a gh l à ânca se sōl ed sōvravia al cunséli cumunêl rōl a s pōl cuntêr fra i pió vèc fèdev imperiêl italiân secònd na memôria scréta che istès sessi a s àn lasê al prém permès imperiêl al s arfaré a federico barbarossa ind la documentasiòun d archévi tgnûda da cât es câten testimuniânsi dal j invistidûri a cumincêr dal i sgnōr cunfinânt àn tintê in divêrsi èpochi de dvintêr padròun dal fèdev sèinsa però maì cavêrghla grâsia préma ed tót a l abilitê polética di sessi e a la prutesiòun dêda a lōr da l imperadōr interesê a sfrutêr in ucasiòun ed guèri la puṣisiòun ed cunfîn de sté céch stêt padân int al ân ch l è môrt al marchèiṣ gaetano sessi sèisa lasêr erēd mas c al teritôri rolèiṣ l é pasê sòta al dirèt cuntròl ed l aministrasiòun imperiêla avstrìaca int al tèimp dal règn ed maria teresa unî al duchêt ed mântva al paèiṣ l é ste mès ind al distrèt dal cumisâri ed gunṣêga dôp la cûrta parênteṣi napoleònica l é andê a fêr pêrt dal règn lumbêrd venét fintânt che int al l é stê dê al duchêt estèins in câmbi ed quistèl paşeda da mantva a mòdna al câmbi ed gvêren l é stê na bôta mia céca per la comunitê ed rōl cun còst è stê ròt di ligâm che durêven da di sècol cun mântva e tót al teritôri al s é catê işolê da chiêter cèinter dal stêt nōv la parôchia però la cuntinvêva a dipènder dal dal vèschev ed mântva e l é stê per còst che sòta la presiòun dal gvêren estèins int al al pêpa pio ix l à mandê fôra al dispuṣisiòun pr al pasâg ed la cêṣa ed rōl int la diôceṣa ed chèrp còst l é stê fât sōl int al dimòndi pateriôti rolèiṣ àn tôt pêrta al guèri d indipendèinsa italiâna fra quisché trî zòven vuluntâri i fradê pellegrino giuseppe e anastasio lupazzi ch în môrt int al mèinter cumbatîven cun garibaldi per difènder la repóblica rumâna ânca se rōl l ēra andê dèinter al nōv règn d itâlia cme cmûn unî a la pruvîncia ed rèz al şvilóp che tót spetêven an n é mia rivê in tóti al manēr l é dvintê pôst ed la guêrdia nasionêla e d un regimèint ed fanteréia perché int al só teritôri a gh ēra al cunfîn cun l impēr austr ungherèîs sgnê dal pûnt ed la tajêda cun la costrusiòun ed la stasiòun ed la ferovéia mòdna veròuna rōl a gh la chêva a gnî fōra da l işolamèint a l à infisî i cuntât cun l antîga capitêla estèinsa tânt da dmandêr d unîres a la só pruvîncia dmânda però rifiutêda ind la reṣistèinsa italiâna al fasîṣem e ind la lôta per la libertê la cumunitê ed rōl la s é fâta nutêr ind al tōr pêrta cun al distacamèint aldo ed la brgâta s a p a dimòndi asiòun ed rinfôrs e d sabotâg batâlia ed gunṣêga batâlia ed fâbrich sabotâg ed pûnt êlt avrîl dóve în môrt partigiân dal distacamèint al cèinter l é in môd carateréstich emiliân na véia lònga cun al dòpi purdghê a fiânch ed la cêṣa catòm al véli dal dō pió impurtânti famèj nôbili ed rôl véla resti ferrari e véla cerillo a s cunsélia ed viṣitêr i giardèin de sté véli quèl dimòndi rêri in un paèiṣ céch cme còst la cêsa ed rōl l é un insèm de stîl la piânta dal pôst religiōṣ l é d sicûr dal quatrsèint al pôchi pitûri a frèsch armêṣ l è un splèndid eşèimpi d afrèsch dal sincsèint emiliân l altêr che incō l é dedichê a la madòna dal ruşâri l é dal xvi sècol mèinter i bē stóch che adôben còla dal sâcher cōr în dal sē setsèin l arnōv dal setsèint al zûnta n altêr ed divêrs mêlmer na sagrestèia e di cunfesionêl fât dal tót da i mèister intarsiadōr rolèiṣ na belèsima tòra e bânch intarsiê int al a s arfân al dō capèli ed fiânch rèiṣi ancòra pió bèli da un fînt mèlmer ed tânt culōr ind la secònda metê dal a vînen fâti al invedriêdi e al rusòun butê zò ind la secònda guèra mundiêla i lavōr ed restâver fât da pôch àn permés ed vèder ch a gh é un curtîl cun d atôrna un murèt ed quadrē ind la zôna che incō la vîn druvêda cme sagrê ed la cēşa dóve na vôlta a gh ēra l antîgh simitèri ind i lavōr fât int la sagrestéia è stê verifichê che sòt al pavimèint d incō a gh é un pavimèint in côt a spîna ed pès al fabrichêt dal cmûn na fîna costrusiòun ed l otsèint l é stê un cunvèint francescân dê da i frê a la comunitas roli al cunséli di câp faméja dal pôst e da alōra a gh é sèimper stê dèinter al cmûn al stêbil dal dé d incō al gh à vû un restâver ind l otsèint mó a s vèden incòra soquânt sègn pió antîgh préma ed tót ind la ceşulèina ed s francèsch atâch al stâbil âcha lē pêrta dal vèc cunvèint e sèimper armêşa ed proprietê ed la cmunitê ind al xvii e xix sècol p r al funsiòun l é stêda dêda a la cungregasiòun dal ss sacramèint na cumpagnía ed lâich dóve j elemèint a rapreşèinten al faméj pió impurtânti dal paèiş in funsiòun fîn a la préma guèra mundiêla in cmûn a gh é al museo della tarsia rolese dóve dèinter a s câten i rolini antîgh e artigiân che fân vèder cme es fà ânch adèsa un têvel intarsiê al stèma dal cmûn l é fât da trèi crōṣ ed malta dedi al marchèiṣ ferdinando ii da l ôrdin ed san zvân int al d arcurdêr ind l arigianê lochêl la fabricasiòun ed tavlèin intarsiê ciamê rolini sté céchi ôvri d êrt în na tradisiòun rolèiṣa fîn dal soquânt mudê a s pōlen vèder ânch adès ind i palâs duchêl ed mòdna frêra e ind la règia ed versilles la lavurasiòun ed fîn dal lègn rolèiṣa la rîva al só mâsim spiandōr int al xviii sècol època ch a s arfà ânca la sagrestèia dal dôm ed rèz un têvel rolèin a gh l îva ânca la faméja ed giacomo leopardi e l é ânch adèsa in mòstra ind al palâs ed recanati in pió di têvel é stê prudòt ânca trumeaux armâri castēri e consolles la specialitê di sté môbil l é che în sèinsa ciôld e che vînen druvê d êlber ed forèsti ed la pianûra emiliân rumagnôla la quêrsa rōra al frâsen al carpèin e pó di êter i disègn pió caratérestich fât a d intârsi a fân vèder sân zôrz ch al mâsa al drêgh scachēri intrèc ed brôchi ed fiôr tra quisché l é carateréstich al sâleṣ dimòndi impurtânt ind la cunuméia lochêla l é la cantèina socêla ed rōl la fà ûn di pôch vèin lambrósch certifichê cun tót i d o c e d o c g pusébil vést la preṣèinsa d un trèin dimòndi fangōṣ fîn dal la campâgna tra rōl e chèrp l é stêda cunltivêda a rîṣ în incòra incō în in cumêrc dal qualitê ed rîṣ ed gèner rolo ânch al dé d incō na riṣêra artigianêla l é in funsiòun in sté céch paèiṣ la gh à in produsiòun divêrs gèner ed rîṣ cun di sistēma che s arfân a i prém dal la tradisiòun lochêla ed l intârsi la s é ṣvilupêda ind l ambît industriêl vêrs la prudusiòun de schêli ed na qualitê dimòndi êlta la cultura cuntadèina ṣmercêda a la vòja ed mudêren l à purtê i cuntadèin rolèiṣ a metrés insèm in na coperatîva lochêla per tgnîr adrê al cumêrc ed prudòt biolôgich cultivê int al tèri dal paèiṣ nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr leonilde iotti ciamêda nilde rèz d avrìl ròma ed disèmber l é stêda na dòna polética italiâna la préma a d avèir la cârga ed presidèint ed la câmbra di deputê l à ocupê al scrân pió êlt ed muntcitôri per trèi legiṣladûri dal al l à utgnû un recôrd finōra mìa batû sia ind l itâlia monârchica che repoblicâna al pêder môrt int al l é un feroviêr iscrét al muvimèint operâi socialésta l é tôt ed mîra ind al tèimp dal fasîṣem a câṣva dal só impègn sindachêl sibèin al cundisiòun cunômichi ed la faméja fósen stintêdi l é stêda iscréta a l universitê catôlica ed milân dóve l à tôt la lâvrea in lètri l à gh à vû tra i só prufesōr amintore fanfani ind al tèimp ed la frequèinsa ed la facoltê ed lètri ed la catôlica a milân l é cumncê per lê un turmèint ed pinsêr e d idèj ch al l à ṣluntanêda da la fèid catôlica ritgnûda cmandatâria e ch la sopôrta mìa al j idèj ed chiêter tôta la lâvrea in lètri l é stêda per quêlch tèimp prufesorèsa a l istitût tètnich agrâri ed rèz l à decîṣ ed bandunêr la prufesiòun quând l itâlia la tôṣ pêrta a la secònda guèra mundiêla nilde sostgnûda da l eṣèimpi ed véta lasêd dal pêder la s iscrév al pci ind al la tôṣ pêrta atîva a la reṣistèinsa subét cme portaôrdin ûn di lavōr pió impurtânta fât dal dòni ind al tèimp ed la reṣistèinsa atravêrs còst i partigiân a tgnîven i colegamèint tra d lōr e i polétich dal tèimp e che àn purtê l itâlia a la liberasiòun da i naṣésta e dai faséta al só impègn tra i partigiân ed rèz la gh à permés cun pôch ed pió ed vînt ân a d èsser sgnêda cme responsâbila di gróp ed difèiṣa ed la dòna strutûra dimòndi atîva ind la guèra ed liberasiòun subét dôp guèra la vîn candidêda dal pci préma cme cunsiliêr cumunêl a rèz e pó a l asemblèia costituènta dóve la fà pêrt ed la cumisiòun di incarichê ed la scritûra ed la costitusiòun italiâna elèta int al a la câmbra di deputê l armâgn a muntcitôri sèinsa fermêdi fîn al l à ricevû dimòndi incâregh ed préma rîga cme la presidèinsa ed la cumisiòun bicamerêla inséma al rifōrmi istitusionêli la presidèinsa ed la delegasiòun italiâna a l asemblèia parlamentêra dal cunséli d europa dóve l é stêda ânch vicepresidèint ind al stès perèiod int al nilde iotti l utîn un incâregh ed gvêren cun mandê espluratîv da pêrt dal presidèint ed la repóblica francesco cossiga ch a s cunclód sèinsa riṣultêt l é la préma dòna e la préma rapreṣentânt cumunésta arivêda acsé atâch a la presidèinsa dal cunsli l à sé distînta ânch cun la richiêsta dal dimisiòun per mutîv ed salót dal parlamèint al nuvèmber al só dimisiòun în stêdi unurêdi cun na lòunga picêda ed mân ind la câmbra di deputê giorgio napolitano al futûr presidèint ed la repóblica e só vèc amîgh ed partî ind l imparêr al só dimisiòun al scrév na lètra al dicèmber la sgnôra ed al repóblica la và fôra ed sēna in pûnta ed pē la só presidèinsa ed la câmbra di deputê lòunga ân dal al l è stêda la pió lòunga ed tóta la stòria d itâlia la véta polética ed nilde iotti la s intrècia a la só véta privêda ind la lòunga relasiòun cun al segretâri dal pci palmiro togliatti ch la finés cun la môrt dal câp cumunésta int al na relasiòun ch la vîn fôra in ucasiòun ed l atentêt a togliatti dal e che j ativésta dal pci a fân fadîga a digerîr per dimòndi tèimp perché togliatti l êra bèlo spuṣê dvintê presidèint ed la repóblica napolitano ind al discōrs pronunsiê al câmbri ind al tèimp dal giuramèint al l arcôrda cun sta frêṣ nôta sta pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da da la storia siamo noi tg ed la stòria rai educational nilde iotti a i funerêl civîl d enrico berlinguer matteo maria boiardo scandiân rèz dicèmber l é stê un poēta leterê italiân al deṣvîn da na réca e nobîla faméja l êra anvōd dal poēta umanésta tito vespasiano strozzi armêṣ ôrfen a l etê ed dêṣ ân al s é spustê dal tót a frêra int al dóve l é andê dèinter a la cōrt estèins dal dóca ercole ii che da ló l à ricevû divêrs incâregh polétich cme al gvernatorêt ed mòdna dal al e còl ed rèz dal fîn a la môrt sucèsa int al dotê ed na bòuna educasiòun ed gèner umanéstich dôp l inési cun soquânti traduziòun in volghêr dal latèin cornelio nepote apuleio e dal grêch erodoto senofonte l à prudòt dal sô ôvri sia in latèin a s arcôrden i carmina de laudibus estensium ca in unōr di j este e i pastoralia poeṣèi pastorêli d ispirasiòun virgiliâna sia vulghêri cme la tragèdia timone ridusiòun pr al teâter d un diâlogh dal criticòun grêch luciano mó al só ôvri pió famōṣi în sèins êter al só cansunêr dóve al tétol d ispirasiòun ovidiâna l è amorum libri tres per via ed la só divisiòun in trî léber ispirê a l amôr per antonio caprara e al poēma erôich ed l orlando innamorato ch l à vû al mêrit d unîr la matèria ed frância osèja i fât famōṣ e erôich di paladèin ed carlo magno a còla ed bretâgna da tristano e isotta a la têvla rotònda in na spiegasiòun garbêda e incantêda lôgica cun la só cundisiòun d òm ed l umanèiṣem sé mó cun nèti fantasèi e insugnamèint ed l època fedvêla nôta sta pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da piâsa sân prôsper piazza san prospero in italiân ciamêda da j arzân piâsa céca l é na piâsa ed rèz la piâsa la tōş al nòm da la baṣelica cun al stès nòm e l é óna dal piâsi pió impurtânti ed la sitê l é unîda da na strêda purtghêda al brulèt a la piâsa grânda osèja la piâsa dal dôm la piâsa la gh à la fōrma fâta quêṣi a retângol cun trî fiânch purtdghê ind al fiânch che gh armâgn a gh é la cēṣa ed sân prôsper cun la tòra d ôt lê a guardêr da la pêrt ed frûnt a la cēṣa a s vèden l âbsida e la cópla dal dôm la piâsa la gh à cme carateréstica la preṣèinsa ed stâtvi ed leòun in mêlmer ròs insém al sagrê ed la baṣélica dal fât dal scultōr arzân gaspare bigi ind la piâsa a gh é dō vôlti la stmâna venerdé e martedé al marchê ed la sitê nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr as ciama fundamentalîṡum religiåus na brotta râza d integralîsum religiåus ch as à quand un cardänt al vôl a tótt i cûst che al só môds ed pinsèr e d vadder al månd e anch qual d ed là al seppa ed valåur par totta la zänt i êter i én dî infedêl sénd che qualla dî èter l è l onnica religiån vaira l uréggin d la parola fundamentalîṡum la vré dîr artåuren d na religiån ai só fundamént d l uréggin vair o pinsè ed ste môd al fundamentalîṡum l è spass lighè a la letûra däl sâcri scritûr sänza intermedièri un fât inpurtànt pr i protestànt e pió difûs in itâglia stra i tstimôn ed géova al fundamentalîsum l è spass lighè al trai grandi religiån ch al cradden int un såul dio al zudaisum al cristianêsum e l islam int al religiån fundè såura tant divinitè al sré pió fâzil pinsèr a di mondi d idee e dånca a un relativîṡum culturèl par di mondi ed zänt al têrmin fundamentalîsum al sré druvè a däl teorî econòmichi tipicamänt neoliberésstichi par che al marchè l aré da èser l ónnic inspiradåur ed vètta socièl al têrmin fundamentalîṡum cme anch quall ed integralîsum l è da druvèr cun prudänza e amsûra l è difézzil ch a quî ch al véggna dé ste têrmin spzièl i én d acôrd al j êlpi alpi in italiân dal plurêl in latèin alpes che pōl vrèir dîr prēda culèina muntâgna biânch în la cadèina ed mûnt pió impurtânta ed l europa in francèiş a s ciâmen alpes in ocitân aups alps in tedèsch alpen in rumânich alps in sluvèin alpe sesto pompeo festo int al só primo libro al dichiâra che al nòm al deşvîn da albus biânch che i sabèin a pronunsiêven alpus per spieghêr al culôr sèimper biânch ed la cadèina pîna ed nèiva ânch ind l istê cme d acôrdi al j êlpi a cumîncen a sîra dal pâs ed cadibona e a finésen a sîra ed la sitê ed vièna a quâcen na distânsa ed cîrca chilômeter a gh à la fōrma d êrch e în tra pêrta êlta ed l itâlia la pêrta tra mezdé e matèina ed la frância la svésra al liechtenstein l austria mezdé ed la germâgna la şlovènia e matèina ed l ungheréia a gh àn la larghèsa mâsima tra veròuna e monaco ed baviera la séma pió êlta l é al munt biânch che cun i sō mēter l é cunsiderê ânch al tèg d europa a drē a gh é al mûnt rôşa m al dom m al weisshorn m e al cervèin m êtri sémi impurtânti în al grân paradîş m al bernina m l ortles m e al monviso m int al j êlpi a ghe stân ed cà miliòun ed persòuni nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr äli èlp äli én una cadänna d l euròpa ed mónt ch la dsunéss l itâglia a mezdé da un insàmm ed naziån d l euròpa centrèl la fränza la svézzra l austria e la slovéggna ch al s estànnden anch a dî èter stèd cme la germâgna la cruâzia al liechtenstein e al prinzipè ed monaco la vatta pió èlta l è al månt bianc a méter såura al mèr la franza o fränza ufizialmänt repóbblica franzaiṡa la cunféṅna col bêlg al lussenbûrg la germâgna la ṡvézzra l itâglia mònaco andårra e la spâgna da la franza a s pôl andèr in inghiltèra a travêrs dla galerî dla mândga la repóbblica franzaiṡa l é na democrazî fâta cme repóbblica preṡidenzièla la zitè capitèla l é parîṡ la franza ai é dänter ai pajîṡ pió dṡvilupé dal månnd e incû la sèsta putänza dl economî mundièla i ideèl dla repóbblica franzaiṡa i én rapreṡentè da la dichiaraziån di drétt di òmen e dal zitadén la franza l é stè un pajaiṡ fundatåur dl ugnån européa dal naziån uné e un mèmber dla francofonî dal g e dl ugnån latéṅna la franza incû l é un pajaiṡ permanänt int al cunsélli ed sicurazza däl naziån uné e anc óṅna däl putänz nucleèri arcgnossó leṡâgon l é la destinaziån di viâż pió cgnossó dal månnd con lunbèrd lombard o lumbard in lunbèrd ed sîra lumbaard in lunbèrd ed matéṅna as riferéss a n grópp ed dialétt inparentè stra låur bacajè såura tótt in svézzra ed såtta e i èlta itâglia na gran pèrt d la lunbardî e óṅna d cäl regiån ataiṡ al lunbèrd l é na ed matéṅna inparentè col col rumànc con l itagliàn e vî acsé anca se l itagliàn l é in generèl druvè cme längua scrétta in di sît indóvv ch a s dscårr lunbèrd al lunbèrd l é mégga mutualmänt capébbil col itagliàn e stäl dåu länguv i fan pèrt ed dû râm diferént dla pianta dla famàjja linguésstica rumânza rispetivamänt al e l a diferänza da na bôna pèrt ed länguv rumânz a i é dimónndi d dialétt lunbèrd ed sîra ch i àn däli upuṡiziån ed quantitè däl vuchèl p es paas vs pass ciapaa vs ciap un quèl cunpâgn al s vadd anch in emigliàn pr esänpi in dialatt bulgnaiṡ pàss vs pâss ciapèr vs ciapè un èter quèl téppic d na längua rumânza l é ch a l drôva tànt ed vêreb fraṡèl idiomâtic costruziån vêrb particèla pió o mänc cme in inglaiṡ e in däli ètri länguv germânichi p es tr trèr tr via trèr vî tr sü trèr só tr fö ra trèr fòra mangi magnèr mangi fö ra magnèr fòra druvèr al lunbèrd l é ed sòlit stigmatizè int i sît lumbardòfun che puliticamänt i fan pèrt dl itâglia mo ed sòlit l è brîṡa acsé in svézzra indóvv che i dialàtt linguésstichi lunbèrdi luchèli äli én spassi vôlti sòlit pió cunservè e pió vitèli un quèi prugrâm dla râdio e dla televisiån in lunbèrd i én trasméss däl vôlti da la l istituziån d arzairca pió inpurtànta ch la lavåura atâc al lunbèrd l é a belinzôna in svézzra cde centro di dialettologia e di etnografia na istituziån dal guéren cantunèla an i é incióṅna istituziån cunpâgn in itâglia lunbèrd milanaiṡ pader nost che sii in dij cej el vost nomm sia santificaa vegna el vost regn se fasa la vostra vuluntaa cumè in cel inscì in tera el nost pan de tücc i dì damm incöö e perdunem a nün i nost debit cumè nün perdunem i nost debitur e lassa minga che burlem in tentaziun ma liberum del mal amen emigliàn bulgnais pèder nòster ch t î int al zîl ch al séppa santifichè al tô nómm ch ai véggna al tô raggn ch ai séppa fâta la tô volontè cómm in zîl acsé anc in tèra dâs incû al nòster pan d tótt i dé e dscanzèla i nûster dèbet cme nuèter a i dscanzlän ai nûster debitûr e brîsa lasèr ch a cascaggna in tentaziån mo lébbres dal mèl âmen la vâl padûṣa valle padusa in italiân l êra na lêrga zôna pantanōṣa ch la se ṣlarghêva a mezanôt e a mezdé dal po padus in latèin la padòl padûṣa la tuchêva a mezdé al teritôri ed ravèna cêrvia e a mezanôt la rivêva fîn a venèsia la lagûna ed venèsia e al vâli ed cumâchi în còl ch a gh armâgn incô ed la padûṣa al po l êra al principêl purtadōr d âchev l istès po l andêva dèinter int al mêr atravêrs la padûṣa e cun lò chiêter fióm che dêven int la padòla per eṣèimpi i fióm che gnîve zò da l apenèin rumagnôl che an gh la cavêven mìa andêr a dêr int al po perché al piân ed la campâgna l êra pió bâs a finîven int la padûṣa sèinsa arivêr int al mêr adriâtich mò cun a lôr cuntènov purtêr âcva frèsca la mantgnîven vîva a finîven in sté spropoṣitêda còunca d âcva al sâvi al ròunch al muntòun e al lamòun fôto e in mèz a la padòl a gh êren dimòndi ìṣoli che în stêdi pôst ed cumunitê umâni fîn da préma ed la stòria i prém abitânt de sté lêrga zôna a magnêven raîṣ verdûra frûta salvâdga lât pès e selvagîna a câṣva ed la cunfurmasiòun dal trèin carateriṣê da lêrghi distèiṣi d âcva a stêven in dimòndi céch cèinter iṣolê ciaschidûn ed quisché a fêven na véta pió o mēno indipendèint da chiêter fôto al lôr capâni êren fâti cun i materiêl che la natûra la zibîva lègn câni êrbi sèchi pantân sté cà êren di palis atque virgultis quacêdi ed câni ed padòl cme la pavîra ch le stêda druvêda ânca se sōl na quêlch vôlta fîn a l inési dal xx sècol per dimòndi sècol sti spèc d âcva êren i pûnt ed riferimèint d un grând sistêma ed vâl ed pasâg tra la tèra fêrma e al mêr soquânti vâl êren navigâbili e permetîven ed rivêr al mêr adriâtich cun al pasêr di sècol e al ritîr pôch a la vôlta dal j âchev la pêrt cispadâna ed la padûṣa l é dvintêda na furèsta selva litana o ed còsta ch la se ṣlarghêva dal po primêr o dal rèn fîn a la via emélia per bèin méj tra i cèinter principêl ch es catêven inséma a ìsoli ind la padòl bisògna numinêr cumâchi frêra ravèna ruvîgh âdria argînta spîna pumpôṣa mulinèla e portmagiôr in pió a gh êren al ìṣoli dóve a s catêven al delési estèinsi cme dîṣ la scréta inséma a la chêrta ed la fôto laguna antica del po nominata padusa quale secondo l itinerario d antonino inferito da gasparo sardi estendevasi da nonantola sino à ravenna in longheza di miglia e secondo il prisciano in larghezza di no e più miglia incô l ambint naturêl ed l antîga padûṣa l armâgn in véta a cumâchi e int al risêrvi naturêli protèti cme l òasi ed vâl sânta ed campôt argînta e l òasi ed pûnti alberèit mésa tra i lîd ed ravèna ed marèina rumèa e d casêl borsèti òna dal j ûltmi forèsti ed pianûra d eurôpa e la pió grânda ed l itâlia la bunéfica dal padòl l é cumincêda cun al câmbi ed diresiòun dal fióm rèn int al primêr cun al schêv dal chêv benedetèin int al xviii sècol e pó dal chêv napoleônich int al nôta sta pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da mansinsâdegh massenzatico in italiân l é óna dal vèci véli dal circundâri ed rèz incō l é na grôsa frasiòun ed abitânt ch la fà pêrt ed la la vècia circoscrisiòun n masinsâdegh l é tra mezanôt e matèina e a chilômeter dal cèinter ed rèz al j urègin ed la frasiòun a s arfân probabilmèint a la coloniṣasiòun rumâna cme a testimônia la catêda sucèsa int al ed na lâpida mèinter a s fêva un schêv int al cantèini dal palâs dal vèschev la divisiòun dal dé d incō di sît d atōrna a la frasiòun l é quêṣi cumpâgn al j antîghi centóri rumâni l é stê fèdev sòta a l avtoritê dal vèschev ed rèz da l època ed la dominasiòun carolingia fîn a l unitê d itâlia sté ligâm durê tân sècol l à lasê cme testimuniânsa la cêṣa dedichêda a sân dunèin pugêda al palâs dal vèschev numinê fîn dal ix sècol tra i pusès ed la cêsa al fabrichêt l à subî ind i sècol dimòndi arnuvamèint spêci int al xviii sècol quând l à tôt la fiṣionòmia dal dé d incō mēno che la pitûra dal parèidi intêrni e d la facêda ôvra dal xix sècol cun l unitê d itâlia al proprietê ed la cêsa în stêdi sequestrêdi e mési a l incânt e ânch al tèri ed masinsâdegh în stêdi tôti via dal contròl dal vèschev dôp mél ân ed pusès ind i prém ân dal règn d itâlia a gh é stê dimòndi rivôlti tra còsti còla ed la tâsa insém al maṣnê per rispònder a i biṣògn ed la pôvra gînta é nasû a masinsâdegh int al na coperatîva ed cunsóm sòta la spînta ed soquânt personâg famōṣ dal socialiṣém arzân inséma a tót camillo prampolini a la préma coperatîva a gh é andê a drê dal j êtri socetê sia socialésti che catôlichi int al è stê tirê só la scōla elementêra ch la vîn druvêda incòra al dé d incō al tèimp dal fâsio a s arfân l invgurasiòun ed la farmacìa comunêla ed la cantèina socêla la grânda butêda zò int al ed la cantèina socêla cèinter e di fabrichêt atâch al teâter artigiân al dé d incō la cunuméia ed masinsâdegh l é in pió pêrta agrécola ind dal câmp dal vèin lambrósch di prodòt dal lât grâna e di nimêl però la pêrta pió grôsa ed la popolasiòun la lavōra ind i cèinter aṣvèin rèz curèz e bagnōl in piân ind i sînch ân dal al è chersû la popolasiòun chersûda cumincêda ind j ân utânta grâsia ânch a la costrusiòun ed cà nōvi adèsa masinsâdegh l é óna dal frasiòun cun pió gînta dal teritôri comunêl per restarvêr la pêrta a matèina dal palâs in dó ēren j ansiân ed la cumunitê arzâna j asesōr dal dé d incō al nuvèmber àn incarichê opizone ruggeri aliprando arlotti paolo tamaroni grisanto scapoli ugolino falconi e prospero pratonieri de studiêr al lavōr j incarichê àn fât un progèt che al gh î dèinter la costrusiòun ed na nōva tòra destinêda cme l archévi dal cmûn mó sōl int al în stê apaltê i lavōr incarichê ed la costrusiòun l é stê girolamo casotti che a i prém dal l à butê zò i fundamèint a la profunditê ed nōv brâs rispèt al piân ed la véia l altèsa de sté préma costrusiòun l ēra ed mēter e l é incòra facilmèint viṣébil ind al spîgh tra mezanôt e sîra sgnê da na prêda ed sâs côch ed canòsa int al xvi sècol l é stêda tirêda só a l altèsa dal dé d incō mēter in dû mumèint al prōven i sègn dal merladûri ch a s vèden apèina d ed sōver dal fnèstri pió grândi int al la campâna ed l antîga tòra dal cmûn còla che al dé d incō le la tòra ed l arloj dal palâs dal mûnt l é stêda spustêda ind la tòra ed l archévi int al la campâna la s é ròta e l é stê necesâri turnêrla a fònder incarichê ed l ôvra în stê francesco capelli e dionigi filippi al stèma ed la comunitê e i sânt prutetōr grisanto e daria în stê mudlê da giacomo carboni sta campâna l é còla ch a gh é incòra adès al teremôt ed l e mêrs cun divêrsi scôsi l à danegê la tòra in môd sèri la comunitê l îva decîṣ de sbasêrla mó l architèt luigi groppi l à dimustrê e al tèimp égh darà ragiòun ed prèir mantgnîr só la tòra in tóta la só altèsa ind al tèimp dal dō guèri mundiêli la tòra l é stêda druvêda cme oservatōri per la cuntraêrea tr al e al l inz daniele pecorini l à arnuvê la costrusiòun la tòra la ciâpa al nòm da na costrusiòun aṣvèin e che al prém de znêr j ansiân infōrmen ed la costrusiòun al dóca borso d este cum sté parôli un casteleto nel quale avessero a stare ed habitare le meretrici l é curiōṣ arcurdêr che la gestiòun de sté póblich eṣercési pôch sèri l êra al monopôli dal cmûn la stradlèina ch l unés via toschi e piâsa caṣôt l à mantgnû al nòm ed vécol dal burdèl vicolo del bordello in italiân fîn al in ch l ân lé l arsiprêt dal dôm l à invitê l aministrasiòun comunêla a cambiêr al nòm ed la viasôla la só richièsta l é stêda acetêda e la véia l à vû al nòm pió onorèvol ed vécol ed l arsipretûra vicolo arcipretura in italiân salvatèra salvaterra in italiân l é na frasiòun ed abitânt dal cmûn ed casalgrând in pruvîncia ed rèz l é tra mezdé e matèina e a cîrca chilometer da casalgrând al cunfîn a matèina dal cmûn sgnê dal fiòm sècia ch al divéd la frasiòun da la pruvîncia ed mòdna e l é tra mezdé e matèina e a cîrca chilômetr dal cèinter ed rèz a gh é dû pinsêr arpurtê dal pagliani in mērit a l urègin dal nòm salvatèra al prém l é ch al pré deṣgnîr da salvatoris terra perché la só cēṣa l é stêda dedichêda tèimp fà al ss salvadōr al secònd pinsêr l é ch al pré deṣgnîr da tèra sêlva fôrsi perché l é scampêda a na quêlch saczêda o aluviòun al prémi nutési sōver un cèinter abitê ind al pôst l é in na cartula traditionis dal ed zógn in dóve la regîna cunegonda mujêra dal pôver bernardo rè d itâlia la dèta al só testamèint a favōr dal cunvèint pramṣân ed s maria e s alessandro in sté documèint în més in lésta soquânt bèin ind i teritôri ed rèz pèrma mòdna tra quisché la tercia curte mea in loco ubi nominatur ceredo iuxta flumen qui vocatur sicla oséja la mé têrsa cōrt ind al pôst ciamê cerēto in rîva al fiòm ciamê sècia a ghé dal prôvi che un antîgh cèinter abitê ciamê cerēto l êra ind la zôna lòngh la spònda ed mansèina dal fiòm sècia tra velalòunga e rubēra l é da sté abitê che prubabilmèint a s é ṣvilupê al paèiṣ ed salvatèra soquânt stôrich cme al tiraboschi àn més in dóbi sté urégin pinsând che al nòm cerēto al sia còl ed cerēto êlpi mó sté pinsêr an n é mìa ed sicûr gióst per soquânt mutîv al prém l é che cerēto êlpi an scâta mìa insém a la rîva dal sècia mó sōl aṣvèin al secònd l é che ind di diplôma ed ottone ii federico i enrico iv federico ii an s lêz mìa pió ed la cōrt ed cerēto mó ed na cōrt ed s s salvadōr e ânca ed la pēv cēṣa parochiêla da dóve dipendîven dal j êtri cēṣi dedichêda a s s salvadōr cme riṣûlta dal permès ed tirêr só al dècimi avûda da i sgnōr gessi da pêrt di vèschev ed rèz int al n êter mutîv l é còl che cerēto êlpi an prîva mìa avèir la qualitê ed cōrt perché cme a dîṣen i documèint stôrich l an gh îva mìa asê urganiṣasiòun cunômica socêla e giurisdisiònêla e pó la cēṣa parochiêla ed cerēto êlpi l é da sèimper dedichêda a sân zvân in un documèint dal a s dîṣ che la pēv ed sân salvadōr ed cerēto la gh îva sōl na dipendèinsa e l êra la cēṣa ed muntzèl dedichêda a sân lurèins in sté documèint al vèschev pêder al dîṣ che tra i bèin ed l arsiprêt dal dôm ed rèz a gh é ânca la plebem de cereto cum sua capella de monticello mó ânca ed muntzèl an sà mìa in dóve l êra ed precîṣ a n in pêrla al pagliani in un scrét in dóve al dîṣ monticello è una altura ora assai abbassata che sta di sotto a villalunga a sera e superiormente al canale di secchia che in quel posto piega ad occidente su quel di dinazzano d ed ché a gnîva fôra un canêl che passando per salvaterra s donnino e bagno andava fino a campagnola in pió es sà che la cōrt l êra sòta a rèz perché int al soquânt òm ed cerēto e d muntzèl àn utgnû dal podestê ed rèz al permès de scavêr un canêl sòta a còl dal sècia pió trî pâs dóve arén duvû tirêr só trî mulèin in câmbi arén paghê la quêrta pêrt dal rèdit insém a la maṣnadûra al nûnsi comunêl ch l êra int al castèl ed salvatèra in pió ed la pēv sèmbra ch a gh fós un cunvèint fundê da soquânt frê ch andêven a drê a sân maròun marunît scapê dal mònd urientêl al tèimp ed la persecusiòun ariâna dal d c a cumpîven al quêder ed la cōrt la cà dal ministeriêl ch al tgnîva a drê a la cōrt cun d intōren al cà di cuntadèin i mulèin al butèighi artigiâni a s pōl dîr che quêṣi ed sicûr ind la zôna a cà alboni tra véla segrè e cà galliani a gh êren la cōrt e la pēv dal cerēto dôp che int al xx sècol in stê catê di ôs umân che cumfērmen la preṣèinsa d un grôs cèinter abitê quând gh é stê al câmbi ed la pēv ed cerēto la préma vôlta che a vín citê salvatèra in un documèint l é in al léber grôs anîgh ed rèz dal ân dóve în stêdi sgnêdi tóti al cà che duvîven paghêr al divêrsi tâsi int al l imperadōr ottone iv al s é fermê al castèl mèinter l andêva a ròma pr èser incurunê dal pêpa innocenzo iii ind i documèint dôp al a s câta scrét ed na ecclesia de cereto e an s pêrla pió ed pēv còst l è al sègn che gh êra bèle n êtra pēv a salvatèra int al difâti a s câta scrét bèin cêr ed na plebs de salvaterra arcurdêda per i mulèin que sunt in canali de salvaterra che duvîven paghêr un quêrt di prôpri rèdit al cmûn ed rèz ch al gh îva al pusès dal j âchev al spustamèint di dirét ed pēv al dêv èser sucès intōren al e la nōva pēv l êra adèsa dèinter al mûri dal castèl sté secònd fabrichêt l é durê fîn al xvii sècol quând còla d incô l à tôt al só pôst int al int al arriverio da magrèida l à ocupê al castèl ch l êra d j arzân dôp ed na dûra batâlia a gh l àn cavêda a casêr vìa l invaṣôr ânca se al castèl l é stê butê zò quêṣi dal tót int al l é stê arfât da i fogliani cun al permès ed barnabò visconti al castèl l é armêṣ in mân di fogliani fîn al quând nicolò ii d este dôp avèir batû carlo da fogliano e al só aleê ottone de terzi al gh à tôt al castèl int al al castèl al srà infevdê a d alberto della sala nôbil frarèiṣ cun tót al teritôri e insèm casalgrând e dinasân a la môrt dal della sala int al i fèdev în pasê int al mân ed só zèner francesco landriano pó al marchèiṣ lionello d este e a borso só fradèl int al borso l à dê tót al fèdev a feltrino boiardo cûnt de scandiân salvatèra che sòta i della sala l êra dipendèint ed la podesterèia ed casalgrând l é pasê sòta a còla d arsèi e al gh é armêṣ fîn al al castèl alōra al gh êra mìa pió in quânt ind l ât ed l invistidûra dal fèdev a s lêz locus in quo fuit castrum de salvaterra cun la pruibisiòun d arfêrel l armagnîva però sōl na rochèta cun soquânti tòr int al salvatèra al s é divîṣ d arsèi e l é pasê sòta scandiân fîn al decrêt farini dal dicèmber ân che salvatèra al dvèinta frasiòun dal cmûn ed casalgrând tirê só intōren a l ân mél int al a s ghé fermê l imperadōr tedèsch ottone iv al tèimp dal viâṣ vêrs ròma dóve al otòber ed cl ân lé l é stê incurunê da innocenzo iii imperadōr dal sachêr rumân impêr pió vôlti butê zò dal batâli e turnê a tirêr só sia int al da guido da fogliano che int al quând l é dvimtê proprietê d j êste ind i ân în stê fât di cambiamèint mìa sèimper cumpâgn al stîl uriginâri e sèinsa rispetêr al carateréstichi che fîn a la fîn dal xix sècol al li vdîva a la pêra dal furtificasiòun di paèiṣ aṣvèin sibèin còst al castèl al gh à dal pêrti d interèsi architetônich cme la pêrta fruntêla che l é la pió bèin tgnûda la preṣèinta al purtêl d ingrès cun d ed sōver na turèta dóve incòra incô a s vèden bèin i tâj pr al cadèini dal pûnt alvadōr na fîla ed merlèt al curòuna tóta la pêrta fruntêla dal castèl tra i fabrichêt pió impurtânt a ghé da segnalêr la cēṣa ed la parôchia dedichêda a crést salvadōr a l intêren a s pōlen vèder interesânti ôvri dal massarini e dal talami e na tèila ed guido reni la madòna cun al mân zûnti la cēṣa dal dé d incô l é stêda tirêda só insém al ruvîni ed l antîga pēv ch l êra dèinter al mûri dal castèl e druvêda sōl da i fevdatâri fîn al xvii sècol salvatèra l é int al distrèt industriêl ed la cerâmica ch al gh à dèinter divêrs cmûn ed la pruvîncia ed rèz e còla ed mòdna tra quisché sasôl e scandiân fâbrich fâvregh int al dialèt dal pôst fabbrico in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz e l é tra mezanôt e matèina e a circa chilômeter dal cèinter ed rèz in di tèimp indrê cme tót i teritôri l é d intōrna ânca còl ed fâbrich dal dé d incô l êra pantanôṣ fân da testimòni i sègn dal cà a gòcia catêdi sia int al fònd bedòl a matèina sia int al fònd bassoli a mezdé a bagnêr e a inundêr sté teritôri êren i râm dal sècia dal cróstel e dal treṣnêr a vînen inviê i lavōr ed bunéfica e d precîṣa arzadûra di fiòm e turèint sōl a cumincêr dal xi sècol e cun mètod sōl dal xv sècol per la preṣèinsa ed l òm ind al teritôri ed fâbrich în stê catê di rèst ed l etê dal brònz x viii sècol p c e dal peréiod etrósch int al al studiōṣ gaetano chierici al dà nutèsia ed na catêda ed tòmbi rumâni cun dèinter dal j êrmi e munèidi dal i e dal iv sècol p c e che în longobêrdi trèi tòmbi ch as pōlen datêr a la préma metê dalvii sècol catê ind l lòungh a la strêda bedòl tra fâbrich e rôl la préma vôlta ch as gh à nutésia ed la preṣèinsa stâbila ed l òm ind la zôna ed fâbrich l é dal d c l é un ât d j ûltem rè longobêrd in ch j ân impgnê in na lôta murtêla cûntra al papêt in chi mumèint dramâtich al ed zògn i rè desiderio e adelchi ragâlen al cunvèint reêl di ss giólia e salvadōr ed brèsia un pès ed tèra ed treméla èter cun apûnt la tèra ed sancta maria de fabrega l é dal in un diploma ed l imperadōr ottone ii la cunfèirma stôrica ch a gh êra na pēv ed s maria ind al teritôri e al la dà sòta a l avtoritê dal vèschev ed rèz l é dal stès documèint ch as arfà la sicurèsa ed la preṣèinsa ed na cēṣa cun unî un castèl a fâbrich prubabilmèint fât fêr e proprietê veschêl fâbrich al ciâpa sèimper pió impurtânsa risèt a i cèinter aṣvèin e bèlo int al a gh é cumprèiṣ la localitê ed bedòl int al ix sècol ind al carpṣân a dvèinten impurtânt al gróp dal faméj di gandolfingi grâsia ânch a l amicésia cun n êtra faméja impurtân i da canòsa destinêda a un rōl de cmând int l arzân e mìa sōl per dû sècol e pió i gandolféns în aministradōr reêl gastêld crèsen la lōr potèinsa e ṣlêrghen la lōr impurtânsa insèm a i tertôri ed la bâsa pianûra vêrs al po prôpia ûn ed chilôr guido fiōl ed gandolfo al vîn numinê in un documèint dal cun zuntê al cugnòm de palude e da alōra al nòm da palude al sègna quî dla stèsa râsa prubabilmèint dòunca ânca préma dal xii sècol i gandolféns în gnû padròun dal castèl di palude destinê a dvintê grâsia a sta faméja ûn di pûnt fôrt ed l avtoritê di canòsa in sté pès ed teritôri atâch al po dimòndi documèint ed pôch dôp i prém ân ed xi sòcol a dîṣen che al castèl e la zôna ciamê dalla palude l arcgnòs un precîṣ teritôri atâch al vicus badulli difâti êren a mezdé dal paèiṣ fra rezōl e rōl al pôst a s pōl arcgnòser incòra incô ind al fònd sân genèṣi dōve a gh é incòra òna dal carateréstichi dal furtificasiòun un lêregh fusòun ed cuntōren al cèinter in dōve a gh êra al castèl al pôst a s égh rîva facilmèint incora incô da na strêda dréta ed cîrca ûn chilômeter ch la gnîva druvêda int al medioēv e ind sècol dôp pr al grândi celebrasiòun dedichêdi a sân genèṣi i da palude ânca se sèimper ind l òmbra di da canòsa a ṣlêrghen la lôr impurtânsa insém al teritôri fra rivêlta e palude e a mân mân aumèinten la lōr impurtânsa e i lōr pusès a cambièn da préma cûntra a l avtoritê di prēt a dôp benefatōr ed la cēṣa sté trasfurmasiòun a s pōl dîr ch la cumîncia quând é andê só a canòsa matèlda e da l impurtânsa ch al vîn avèir in di pinsêr ed lê arduino ed la palude al só pió grând vasâl al cunsiliêr al capitân ch al guîda in batâlia al trópi ed matélda ed canòsa arduino ed la palude l é dòunca l é al proprietâri dōve adèsa a gh é sân genèṣi int al ân ed la só môrt al li lâsa in ereditê a i fiō guido e gerardo che per mètres a quêrt da bróti surprèiṣi bèle int al a giûren fedeltê a còl ch l é un nōv prutagonésta ed la sēna polética al cûm sitadèin ed rèz int al cōrs dal a s ivéia al câl di da palude che pêrden impurtânsa ind la sēna stôrica e polética a s pōl dêr la dâta dal a la fîn ed la lòunga preṣèinsa di da palude ind al teritôri l é int al peréiod fr al e al la stréca dal cuntrât pr al pasâg ed biôlchi ed tèra aministrêdi da i de palude al cmûn ed rèz vujōṣ de sté tèri per druvêri cûntra mântva al teritôri ed fâbrichi dvintê pusès ed rèz ch l êra sòta a la sgnuréia estèins azzo d este int al al vîn dê cun campagnōla rôl bedòl in afét a giberto da curèz che cun un ṣvêlt cambiamèint ed frûnt al risûlta fra quî che àn casê via int al j estèins da rèz ricevènd ed conseguèinsa in dòun i castê ed campagnôla e d fâbrich al mêrs in sègvit a dunasiòun al bôregh al và in al pusès ed curèz ind al cōrs dal xv sècoli da curèz e i lōr pusès în minacê in pió ed n ucasiòun da l inavdèinsa d j estèins che int al a cûmpren incòra al cmûn ed rèz epór a vînen mìa sōl da l estêren mó anca da l intêren ed la faméja stèsa câsva dal quistiòun tra i sō elemèint che pôrten i da curèz a na decadèinsa int al gîr ed dû sècol int al xv sècol la divusiòun ed sân genèṣi la ciâpa na grôsa spînta per la catêda int al a tâch a la môta ed san genèṣi di rèst ed n antîgh fabrichêt religiōṣ cun soquânt altêr ed na lâpida ch la dà la dâta dal stâbil stès al e dedichê a sân genèṣi a s cûnta ed dimòndi mirâchel sucès in còl pôst ind la secònda metê dal xv sècol tânt che nicolò da curèz l é ste spînt a d arfêr la cēṣa in fōrmi adâti e cun na tòra int al l à dmandê a galeazzo vèschev d agen e vicâri dal cardinêl ed bològna al sustègn ind la costrusiòun dal stâbil religiōṣ che al vîn restarvên ind al cōrs d j ân fîn a l ûltem dal dal cûnt greppi ch al la stréca e al li lâsa cme nuêter adèsa la vdòm bèle int al cōrs dal xv sècol la bunéfica di trèin e la prâtica di mulèin per la daquadûra a permèten al teritôri ed fâbrich de dvintêr in pôche tèimp al pió réch ed tót i pusès curègèiṣ int al e i pêpa leone x e giulio ii a tôṣen via i benefési parochiêl ed fâbrich e campagnôla a favōr ed la cēṣa ed sân quirèin ed curèz cunfermêda int al da na bòla ed pêpa adriano vi int al ippolito da curèz in cunisiòun che a sré scupiê in pôch tèimp la guèra fra la spâgna e la frância al rinfôrsa la furtèsa ed fâbrich guèra ch l aré més sotsōvra al teritôri ed fâbrich cun al purtêr al sfinimèint e a la fâm la popolasiòun int al al castèl ed fâbrich al vîn butê zò al grôsi dificultê ed la popolasiòun în cunfermêdi ânca ed l avêrta d un sânt mûnt ed pietê cun la mîra d ajutêr la pêrta pió puvrèta ed lōr cun dêr d j imprèst sèinsa interèsi vêrs la fîn dal fabrizio da curèz l à siêlt fâbrich cme pôst per stêregh ed cà che l à tirê só al palâs comitêl e a la só môrt al fiōl cosimo l à rinfursê al rōl ed secònda cà ed fâbrich in cunfrûnt a la capitêla curèz gvernêda dal fradèl siro al al sègna un fât impurtânt ind la stôri tra fâbrich e curèz la cunsègna a cosimo dal castèl cun tót i stâbil relatîv e al palâs nōv in câmbi ed l impègn a dêr alôg a un distacamèint spagnôl in nòm ed l imperadōr j ân segvèint a vèden na véta culturêla bòuna per fâbrich almēno fîn al la môrted cosimo ch la sucêd int al asm arcôrden per tóti la rècita dal pastor fido a d ôvra ed nicolò bonasio a la só môrt fâbrich al tōrna ind l âmbit dal principê a tót j efèt cun l andêregh a drê d ed l é a pôch ind al trésti sôrti cun l acûṣa purtêda da l impêr a siro d avèir batû munèida fêlsa int al don ferrante di gunṣêga ed guastâla al sâcza al castèl e al palâs ed fâbrich dôp pôch mèiṣ a vîn dmandê a i sitadèin ed fâbrich un giuramèint ed fedeltê a l impêr e al teritôri al vîn presidiê da trópi rugânti e che rubêven pr al matenimèint dal trópi la comunitê ed fâbrich la vîn tasêda cun na spèiṣa ed bâvri la smâna e i proprietâri teriêr dêven paghêr na sovratâsa insé a i fèin e int al a vîn tachê na nōva tâsa insèm a la panificasiòun la popolasiòun la vîn arduṣîda ed nòmer da la pèsta còla dal manzoni finîda int al al prîncip siro al dichiâra ch an gh la chêva mìa a paghêr la mûlta che a gh àn dê ed cunsegueinsa al stêt ed curèz al pâsa a i spagnôl int al j estèins per mèz ed na spèiṣa ed fiurèin d ôr a tôṣen al pôst di spagnôl ind al pusès ed curèz mó l é int al che a vîn fât l invistidûra int al stès ân fâbrich al và a fêr pêrta d un nōv stêt al avrîl a s cumincia a butêr zò l antîga cēṣa parochiêla e al ed zògn dal stès ân a s mèt zò la préma prêda ed la nōva al fôrt taramôt dal al fà dimòndi dân a la cēṣa in costrusiòun ch la vîn finîda sibèin tót int al sèimper ind j ân dal la câmbra duchêla ed mòdna la vènd a i guidotti tót còl che gh armâgn dèinter al cuntōren dal mûri dal castèl sòta la prutesiòun mìa sōl di da curèz mó ânca d j estèins i guidotti rapreṣèinten òna fr al famaèj pió atîvi e prutagonésta ed la secònda capèitêla dal vèc principê coregèiṣ fôrt de sté prutesiòun i guidotti s impònen ind l ativitê ed la manifatûra ed la sèida e int al comêrc di tsû in particulêr sòta la guîda ed paolo guidotti ativitê ch la dûra fîn a j ân dal dôp a gh é stê un lèint andêr in ribâs fîn al falimèint che per furtûna d j erêd al lêsa intât al patrimòni teriêr al al partés cun l ocupasiòun da pêrt ed trópi francèiṣi e spagnôli ed fâbrich ch al vîn tirê dèinter ind al quêder ed la guèra ed sucesiòun spagnôla ocupasiòun ch l à purtê impurtânt pèiṣ per la comunitê intêra int al al trópi a lâsen al paèiṣ j ân dôp în dimòndi crétich pr al finânsi dal cmûn ch àn gh la chêva mìa a mantgnîr j impègn in ch j ân as dêv ânca mèter mân a l arznadûra di pió impurtânt chêv che travêrsen al teritôri arznadûra ruvinêda in pió pêrti e caṣva d aluviòun dal campâgni tr al e al al paèiṣ al vîn atraversê da trópi francèiṣi spagnôli tedèschi incòra cme ind i tèimp indrê tirê dèinter ind i fât ed guèra a livèl européo sta vôlta a s trâta ed la sucesiòun al trôno ed polôgnia cun al scûnter fra avstrìa e frância j ân che vînen dôp în ân cun un pō ed tranquilitê in dōve a s fân impurtânt lavōr d edilésia ed bunéfica drenâg e scôl dal j âchev a la fîn dal arîve ânch a fâbrich l arbòmb ed la rivulusiòun francèiṣa ind l avtûn dal la vècia clâs dirigînta ed fâbrich la vîn mandêda vìa al otòber insém a l antîga tòr póblica a ṣvintâja al triculōr e la comunitê ed rèz la dichiâra fâbrich unîda a la repóblica fâbrich al vîn stachê da curèz e unî a nuvalêra ânch se gh é chi pèinsa danōṣa la separasiòun da curèz al paèiṣ al và dèinter in na situasiòun ed cunfusiòun e melcuntèint in quânt i nōv elemèint ed la municipalitê a sèmbren mìa a l altèsa dal cûmpit int al cun la dichiarasiòun e lione ed la repóblica italiâna fâbrich la vîn unîda ed nōv a curèz a vîn dôp la restaurasiòun dôp al peréiod rivulusionâri napoleônich e sòta a j estèin fâbrich al vîv un peréiod ed fêrma cunômica a s fà nutêr sōl per la gajêrda véta culturêla muṣîca e teâter ind j ân ind al teâter fantozzi a vînen fâti dal j asemblèi per al distâch dal duchêt ed mòdna e rèz e l uniòun al règn d itâlia fâbrich l é tr al sitê decorêdi al valōr militêr per la guèra ed liberasiòun pr i sacrifési ed la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al otòber al cmûn ed fâbrich a gh é stê dê l amdâja ed brònz al valōr militêr cun al segvèint mutîv al castèl guidotti cumprèiṣ al prém bôregh cun al fusòun ed difèiṣa al mûri e i bastiòun dal sicsèint l é dal xii sècol ânca se fât insém a un pôst dōve préma gh êra dal costrusiòun pió antîghi ind l època medievêla la stôria ed fâbrich la s incrōṣa préma ed tót cun còla di della palude dōve al personâg pió impurtânt l é arduino cmandânt ed matélda ed canòsa pó cun còla di gunṣêga di da curèz e d j estèins l impurtânsa dal bôregh fortifichê l é testimuniêda ânca da na mâpa dal piturêda a frèsch in vaticân dop divêrsi vicèndi e dôp al pusès dal principê da pêrt d j estèins l antîgh furtèin al vîn ridòt a magaṣèin e depôṣit fîn quând int al l arîva insé a la sēna na faméja ed curèz i guidotti destinêda avèir un rōl deciṣîv ind la stôria dal castèl e d l iner bôregh grând prutagonésta ed la véta ed fâbrich ed l ûltem pès dal sesèint per quânt riguêrda al cèinter sitadèin e per còl che riguêrda la cunuméia l é dal fervêr ed cl ân al prém aquèst una pezza di terra a drê al mûri dal castèl da pêrt ed la faméja guidotti ind j ân che vînen dôp la faméja la ṣlêrga i pusès a l intêren dal castèl ch as cunclóden al ed mêrs dal quând al nudêr ed curèz domenico magnanini al fà al cuntrât ed l aquést dal palâs e giardèin ed fâbrich da cristoforo grisendi per cîrca biôlchi ed fabrichêt e relatîv trèin i guidotti a pêghen frânch mudnèiṣ pôch pió d un ân pió têrdi a i fradê guidotti a gh vînen vendûdi da la câmbra duchêla ed mòdna i fusòun dal castèl tót i stâbil e trèin dal vèc castèl a dvèinten ed proprietê di guidotti e acsé armagnrân e in pêrta armâgnen incòra incô la préna vôlta ch as pêrla ed la cēṣâ ed fâbrich l é ind al documèint dal di rè longobêrd in cl època la cēṣa la gh é cun al tétol ed santa maria assunta de fabrega o favrega dedichêda a la madòna asûnta la gh à al stès tétol ânca la secònda dal e ânca la têrsa còla dal dé d incô dal la préma e la secònda cēṣa êren al cèinter ed l antîgh castèl dōve adèsa a gh é al côro e secònd l antîga l uṣânsa la facêda l êra girêda a sîra in môd che al prêt al prés dîr la mèsa girê vêrs matèina la secònda cēṣa l êra in stîl gôtich mèinter còla d incô l é barôca prugetêda da l archtèt girolamo beltrami sculêr dal vigarani la mésa zò ed la préma prêda ed la cēṣa d adèsa l é dal zógn sînch ân pió têrdi int al al stâbil l é finî e inavgurê ind la fèsta ed sân genèṣi al agòst la cēṣa d al dé d incô l é a na navêda sōl cun trèi capèli da tóti al dō pêrti cun clòuni cun vôlti a bòta e cun l absîda al só intêren al côro l é in nōṣa intajê dal ad ôvra dal curzèiṣ malaguzzi al tabernâchel l é ôvra ed serafino tencalla mèinter al péli ed l âcva sânta e i tavlèin ed fiâch a l altêr magiōr în dal malmarèin giovanni maria folcatelli i pajôt in scajôla di divêrs altêr în ôvra dal prêt mudnèiṣ giovanni massa ed giovanni pozzuoli e di êter ed la scōla carpṣâna în d un cêrt interèsi artéstich da amirêr la vésta dal paljôt ed l altêr magiōr na stâtva ed la madòna dal setsèint restarvêda vêrs la fîn dal xx sècol l é ind l antîga nécia ed l altêr ciamê na vôlta altêr ed la madòna dal castèl cme riṣûlta dal relatîv paljôt dōve ind al cèinter un antîgh castèl al fà da sfònd a la figûra ed la madòna ind l âbsida la tèila ed l asunsiòun ed maria l é dal e l é ôvra dal pitôr francèiṣ antonio missoli côpia ed la tèila ed l asûnta dal caracci tgnûda da cât ind la galeréia ed dresda la tèila dal préma altêr a dréta gurdânda al persbitèri la rapreṣèinta l apôstol sân bertlamè scōla mudnèiṣa dal xvii sècol a l atêr dal santèsim as pōl amirêr la tèila in dōve s vèd la madòna ch la prèiga a i pē ed la crōṣ ôvra dal mudnèiṣ sigismondo caula xvii sècol in fònd a dréta la tèila dal bambèin gesó cun sân jusèf e sân francèsch ed paola l é ôvra dal curzèiṣ girolamo donnini fâta int al per la faméja rubini ed fâbrich in fònda a mansèina la tèila ed francesco striga cun sân girolêm e sânt antòni abê gatâtich gattatico in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz l è tra mezdé e sîra e a cîrca chilômeter dal cèinter ed rèz ind al teritôri comunêl în tânti al j aṣièndi agrécoli céchi e mzâni che prudûṣen tra chiêter al lambrósch arzân e al grâna in flôra l ativitê dal majêri ch l à tôt al pôst ed còla dal filarôli ed n vôlta mó la cunumèia dal pôst la s è arnuvêda cun al ṣvilóp industriêl ch al s è specialiṣê ind la prudusiòun dal cèli frigoréferi prefabrichê rimôrchi vernîṣ e detersîv in dōve gh é l aministrasiòun comunêla a predṣel in pió dal municépi a gh è la caṣêrma di carabinêr l ufési postêl la farmacéia l ambulatôri comunêl la stasiòun dal coriêri trèi filiêli ed bânca e dû mulèin gatâtich l è un cmûn dimòndi sparpagnê al tōṣ al nòm da la frasiòun dōve a gh è stê al cmûn fîn al dôp al municépi l è stê spustê a predṣèl siēlt cme sît polétich aministratîv per la só puṣisiòun centrêla int al teritôri ânch da l archévi comunêl ch al cumîncia int al la stôria l è a pès e pcòun e la finés cun pôch infurmasiòun impurtânti al pió interesânti ed còli a pêrlen dal j antîghi costrusiòun e insém i nōvi servési industriêl al nòm ed gatâtich al desgniré da captati perṣunēr ch ēren druvê despès a fêr j intervèint ed bunéfica dal tèri int l êlt medioēv n êter parèir insém a l urègin dal nòm l è còl che al nòm gatâtich al deṣvègna dal nòm ed persòuna cat cun la zûnta dedrē d aticus secònd diêter invêci al nòm a deṣgniré da gât mó as crèd ch al sia un parèir mia gióst l è na zôna dōve l òm al s è fermê tânt tèimp fa l è stêda abitêda préma da i galli cenomani e dôp da i rumân ch àn fundê tannetum un cèinter in flôra préma ed tót ai tèimp d avgósto dôp avèir cgnusû l avtoritê farnèiṣa pó còla di sforza pó còla papêla francèiṣa e avstriàca al paèiṣ l è stê fât cmûn int al e int al l è pasê uficialmèint a la diocéṣa ed rèz mó tóta la stôria antîga dal cmûn la partés da la fantâstica tannetum o dmèj da ûn di dû bōregh ed la sitê rumâna tanêto e sânta eulalia incō sânt ilâri ânca se l òm al gh ēra in sté zôni dimòndi préma in sém a l urégin ed tannetum a gh è la teoréia ed soquânt studiōṣ ed l època ertósca tra quî ribezzo schulze e trombetti che l unésen al dío thann o tannias e còla da pôch preṣentêda da serra ch al gniré da un nòm gâlich che al sré stê un bôsch sâcher ed quêrsi che al lègn réch ed tanèin l ēra druvê per curêr dal malatèi e per la cûnsa dal pèli atâch a tanêto a gh è un impurtânta zôna ed rèst antîgh dōve é stê catê di rèst ed n etê ch la va da i prém tèimp ed l etê ed la prêda a la fîn dal peréiod antîgh cme al simitèri dal furnêṣ ed sânt ilâri a mezanôt de sté zôna a s è catê un pôst dōve in tèimp indrê a gh è stê d j etrósch e a st època a s arfân i tânt rèst pió impurtânt int al v sècol p c ind al capîr i prém segnêl che la civiltê etrósca l êra drê andêr zò i celti gâl ed la tribó di boi àn cumincê a smercêres mìa sèinsa d fêres la guèra cun viulèinsa cun la popolasiòun ed cultûra etrósca ân cucê indrê cme bârber i celti che deṣgnîven da d ed là dal j êlpi àn fundê di nōv cèinter e àn rinfursê i vilâg etrósch ch a gh ēren bèle tra quisché al chêṣ ed bresèl e fôrsi ânca tannetum int al p c i rumân cun la fundasiòun ed ariminum rèmin dal dé d incō àn cumincê sgnêda da viulèint scûnter cun la popolasiòun cêltica che gh è stêven da quêṣi dû sècol còla ch la srà l ocupasiòun ed la pianûra padâna int al p c a gh è stê a tâch a tannetum ûn di scûnter pió cgnusû e impurtânt ed la cunquésta fr al pretōr lucio manlio ajutê da i cenomani ed bresèl e i boi arblê cîrca trî sècol dôp tannetum la vîn numinêda cme òna dal sitê ed la regio octavia presapôch l emélia rumâgna dal dé d incō dōve l imperadōr avgósto l à divîṣ l itâlia int al iii sècol dôp crést sèmbra che al strêdi ch unîven i pôst luntân âbien cumincê a spustêres vêrs al sitê atâch ed pèrma e rèz cun la cunseguèinsa che tannetum la pêrd còla ch l è stêda la só impurtânsa ind la stôria ch l ēra dêda sōl dal fât ch l ēra in un pûnt stratègich pr i colegamèint dal setentriòun ed la peníṣola sìa al só intêren che vêrs la ligória per còst bèle préma ed la só viulèinta ruvîna l îva cumincê un lèint andêr zò as cgnòs bèin pôch ed la ruvîna ed tannetumm al nutési ed la pêrt ed la stôria da la fîn ed l antichitê al bâs medioēv în schêrsi e a pès e pcòun prubabilmèint la sitê l è andêda a drē a còl ch l è stê al lèint regrès ed l impêr rumân dôp un cûrt peréiod ed règn gôtich în gnû dôp d j ân ed cunfuṣiòun e scuriasêdi barbârichi fîn a l arîv di longobêrd e da l inési dal lōr règn l è in sté mumuèint che s unés la vicènda trâgica ed la ruvîna ed tannetum l ûltma citasiòun stôrica la pêrla ed còl ch è capitê in cl època pôch préma dal fât ind la premavèira dal préma ed crést é stê fât la batâlia tra i rumân e i galli boi la facènda l è arcurdêda ind al j ôvri di studiōṣ de stôria polibio e tito livio prufitând ed l atâch d annibale a l itâlia inési ed la secònda guèra pónica i gâl boi da pôch més sòta a s în arblê a ròma e àn asaltê i magistrê rumân che prôpria in cól peréiod ēren a drē fêr la centuriasiòun di teritôri ed piaṣèinsa e cremòuna colôni che ēren stêdi fundêdi ind al stès i magistrê ch în stê ciapê ed surprèiṣa da la rivulusiòun guidê dal vèc còunsol caio lutezio àn catê scâmp ind la pió sicûra mòdna mó i boi che s ēren aleê cun al j êtri tribó di gâl padân e cun annibale àn ciapê d asèdi la sitê e a gh l àn cavêda a ciapêr perṣunêr i cmandânt rumân dôp avèir fât fînta ed tratêr la pêṣ al pretōr lucio manlio che a s catêva ind la padânia a câp ed la quêrta legiòun l è stê invujê a dêregh na mân i gâl che i vinsîva nisûn in d j atâch ed surprèiṣa j àn asaltê a l impuvîṣ ind la fésa furèsta pantanōṣa ch la quacêva al zôni l eṣêrcit rumân in mêrcia d aṣvinamèint l è stêda na batâlia cun môrt e frî e i rumân pôch preparê al cumbatimèint ind al stréch la lōr straordinâria urganiṣasiòun stratègica e militêra la funsionêva sōl in camp avêrt gh àn avû dimondi môrt pió ed mèl òm i suldê rumân mêl ridòt s în ritirê e în stê custrét a serchêr scâmp int al presédi ed tannetum polibio iii dōv în gnû circundê e asediê da i boi i rifurnimèint a prîven rivêr sōl lòngh al fiòm èinsa da i gâl cenomani aleê di rumân acampê a brixellum bresèl sti rifurnimèint àn permés a j asediê ed reṣestér ròma gnûda a cgnusèinsa ed la nutésia dal fât l à inviê in ajót ed lucio manlio na legiòun rumâna e sincméla suldê aleê trópi bèle destinêdi a publio cornelio scipione ch al duvîva partîr per marsélia a fermêr annibale préma ch al pasésa al j êlpi al trópi in socōrs cmandêdi dal pretôr caio attilio în rivêdi dèinter tannetum sèinsa cumbâter perché i gâl per la paûra ed la reasiòun rumâna ind al fratèimp a s êren ritirê tito livio l à scrét che sèdeṣ ân dôp al còunsol caio servilio a gh l à cavêda a liberêr só pêder ch l ēra stê fât perṣunêr insèm a c lutezio ad vicum tannetum oséja atâch al vilâg ed tannetum tannetum l è stê dòunca ûn di prém cèinter abitê ed la regiòun a d aleêres cun ròma e a sustgnîr la cunquésta gnûda dôp ed tóta la padânia tannetum l è dvintêda municipium al statût municipêl al gnîva dê ai cèinter nasû préma di rumân in sègn ed rispèt per la lōr tradisiòn d indipendèinsa al musèo l è na lêrga cà da cuntadèin ch l è insém a i câmp ròs un sît ed cîrca èter ind al mèz ed la pianûra padâna ind al muséo a gh è di documèint e testimuniânsi divêrsi lighêdi a la vicènda stôrica di sèt fradê a la reṣistèinsa a la cultûra cuntadèina més insèm ind la cà dōve i cervi în rivê int al l idèja d un musèo ed la reṣistèinsa e d la stôria dal muvimèint cuntadèin l ēra bèle preṣèint int j ân quând alcide cervi pêder di sèt fradê fuṣile da i fasésta per rapreṣâlia a la matèina dal dicèmber al decidîva ed dêr al cmûn ed gatâtich e a la pruvîncia ed rèz la colesiòun di ricôrd e dal testimuniânsi dal sacrifèsi di sō fiôl int al muséo în colesionê in pió atrès relatîv al lavōr e a la véta ed na famèja ed cuntadèin ind la préma metê dal xx sècol al muséo l è còl ch al dà al j idèj d un fés calendâri ed riuniòun mòstri e ativitê culturêli a gh è dèinter na bibliotêca de stôria ed l agricultûra e na colesiòun ed quêder ed pitôr naif ind al sît ch al circònda la cà è stê fât un pêrch agro ambientêl cun dal piânti dal pôst e elemèint tèpich dal paesâg agrécol ed la pianûra padâna int al al presidèint ed la repóblica italiâna giorgio napolitano l à dê al gunfalòun dal cmûn ed gatâtich l amdâja d argînt al valōr civîl cun cla mutivasiòun ché ligûnchi ligonchio in italiân algûnc int al dialèt del pôst l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz l è tra mezdé e sîra e a cîrca chilômeter da rèz l è al pió êlt cmûn ed l apenèin arzân l è tra la splèndida vâl ed l ôzla e còla dal sècia e atâch a i pē dal mûnt cùşna dōlsi rîvi s mûden a trât rât e scarughê a fân un paeṣâg dimòndi particulêr e descumpâgn int i pûnt pió êlti s vèden i sègn d j antîgh giasêr ed l ûltma època giasèinta la pió grôsa pêrta dal teritôri l è quacêda da bôsch ind la pêrta pió bâsa quêrsi carpèin e castâgn e ind la pêrta pió êlta faṣ e pîn biânch secolêr dal pôst d ed là dal lémit d j êlber a se ṣvilópen fōrmi d êlber ed séma piâni e prê l è rèch ed fiôr e bèsti ed gèner pió rêr gèli salvâdegh orchidèi ginsiâni caveriôl cêrev muflòun marmôti rés lōv e âquili an n è mìa precîṣa l urègin dal nòm ind i vèc documèint l è scrét in divêrsi manēri aligante ligonchium ligontumo ligustrum còst al gnriré da légor a sèmbra difâti che in tèimp luntân j euro africân a s în môs da l âfrica atravêrs al regiòun dal mediteràneo a la cunquésta ed l eurôpa e che ind l itâlia setentriunêla în stê ciamê légor da di documèint stôrich dal a riṣûlta che ligûnchi l é stê na cōrt la cuntèsa matélda ed canòsa int al l à dê la cōrt ed ligûnchi a la badéia ed frasinôr per prèir finansiêr la furtificasiòun dal castèl ed carpnèida cûntra i pusèbil atâch d arrigo iv rè ed germâgna che in còl tèimp l ēra in lôta cun pêpa gregorio vii a s gh àn incòra nutési ed la cōrt in un ât ed l imperadōr federico i al barbaròsa int al int al xiv sècol la fêva pêrt insèm a piōl di fèdev di dallo ed silân na sgnuría che ind l apenèin fra vicèndi altêrni a l à fâta da padròun fîn a calêr e sparîr a gôva ed véla mnôs al tèimp ed la rivulusiòun francèiṣa int al ligûnchi e la só rôca e cun piōl în pasê ind al mân ed la faméja di vallisneri ch ēren padròun insèm a i dalli dal castèl ed piōl int al piōl cun al só dipendèinsi ind al teritôri ed ligûnchi e a vâlj al s è cunsgnê a nicolò d este per ûn sècol e mèz la véla ed ligûnchi l à fât pêrt ed la podesteréia de mnôs e pó cun ospidalèt predêr e cànōva l è dvintê pusès dal faméj bertocchi e bernardi al dóca rinaldo d este vêrs la metê dal per scûd là vendû ligûnchi a i cûnt ferrarini int al ligûnchi l è pasê a la famèja becchi a la fîn a i cûnt contuti castelvetri al tèimp ed la rivulusiòun francèiṣa ligûnchi l è stê dichiarê cmûn sòta al cantòun de mnôs cun la restaurasiòun dal l è dvintê incòra indipendèint int al dizionario topografico storico degli stati estensi g tiraboschi al spieghêva acsé na pêrta ed la stôria ed ligûnchi al cèinter stôrich ed ligûnchi l è divîṣ in dû móc ed cà a i pē dal mûnt ed la crōṣ la vâla e ligûnchi sōvra în ûn a mezanôt cl êter a mezdé dal drét muntarôt che inséma int al medioēv a gh êra un impurtânta tòra ed difèiṣa di stî dû cèinter al pió antîgh l è prubabilmèint còl vêrs nôt ch l è ânca còl pió rèch de testimuniânsi stôrichi e archtetônichi la cēṣa parochiêla la s câta a dréta dal palâs dal municépi imbuchê in diresiòun mezanôt la strêda mèistra dal paèiṣ via valle a s incûntra dôp pôch mêter al piasêl ed la cēṣa parochiêla cun la tòra ch la gh é stà d ed sôvra la cēṣa dedichêda a sânt andrea la mòstra na facêda a capâna vultêda vêrs sîra na pôrta ed fiânch l è dal xvii sècol mèinter la tòr l è stêda tirêda só ind la préma metê dal xvii sècol arfâta dôp al teremôt dal vêrs mezanôt ind al gróp ed cà s pōlen vèder dimòndi stâbil dal xvii e xviii sècol un stâbil al gh à incòra na bèla facêda prubabilmèint dal sesèint purtrôp in ruvîna s a s và drét a s pōl vèder un fabrichêt forsi d urègin dal setsèint cun al purtêl in sâs ed côch a d êrch ch al s arvés a livèl dal piân trèin dôp pôchi duṣèini ed mēter un gróp ed cà cun un strèt sotpâs dōve s pōlen vèder soquânt interesânt fabrichêt d època tra quisché da nutêr na cà róstica cun dal fnèstri strèti quadrêdi e na masésa muradûra in prēda dal carateréstichi cà da cuntadèin ed l êlt apenèin dal xviii sècol pió avânti s vèden divêrs purtêl sia in lègn castâgn che in prêda tra quisché ûn a tót sèst in prēda bèin lavurêda urnê in cêva cun al sègn bernardiniân la pôrta al milèiṣum na nécia murâria la ripêra invēci na bèla figûra a tót tònd ed la beêta vérgin a s vèden ânca soquânt mtêt cun la carateréstica piânta a retângol e al tèg a dû spiuvèint al gróp ed cà ed ligûnchi d ed sōvra ânca se pió puvrèt ed vèci testimuniânsi culturêli l è però meritèvol ed vîṣita per soquânti vidûdi bisògna andêr só per la strêda pruvincêla ch la và vêrs al pâs ed la pradarèina fîn a rivêr a l imbocadûra ed vía ed la piôpa che fōrsi l êra l antîga strêda principêla de sté cèinter ind l andêr só pr al strét vécol a s incûntra un fabrichêt cun al sotpâs ch al gh à incòra na fnestrèina urnêda a fâsi cun un milèiṣum dal sesèint a l intêren na nécia in muradûra ch la s vèd ind al sotpâs s pōl amirêr na fugûra sâcra in mêlmer siglêda m b c ch la figûra la beêta vèrgin cun al bambèin in un stâbil l è aṣvèin un purtêl dal setsèint cun architrêv scuplî s a s và avânti per i sotpâs strèt i stréch vécol e róstich gróp ed cà in grând pêrta arnuvê s rîva incòra ind la strêda pruvincêla atâch a ûn di principêl munumèint architetônich ed ligûnchi l uratôri dediche a sân rôch la costrusiòun ch la preṣèinta i carâter costrutîv ed l architetûra religiōṣa ed l êlt apenèin dal xvii sècol al fà vèder però in facêda dimòndi êter elemèint che pôrten a èpochi precedèinti cme al dîş un milèiṣum dal xvi sècol ch as vèd ind la spalèta dal purtêl ed facêda ind la spalèta a dréta s vèd al milèiṣum cun ed fiânch na rōṣa etri rōṣi în intajêdi ind l archtrêv cun la scréta restauratu a ligûnchi a gh è la centrêla elètrica fâta ind j ân ch l è un eṣèimpi ed n architetûra ch la s adâta a fêr tót in manēra a fiôr sègn ed ch j ân là per soquânt al só nòm al vîn da la cultivasiòun di sèr per di êter a i sinch fradê cerri nôbil bavarèiṣ che dal secònd marî ed matélda ed canòsa guelfo ed baviera àn avû la cuncesiòun de sté pcòun ed tèra a la fîn dal sincsèr l êra un cèinter agrécol ed grôsa impurtânsa l ēra ciamê al granêr ed l apenèin arzân gajêrd ânca l alevamèint dal bestiâm da chêrna e da lât na carateréstica dal paèiṣ l è na rêda de stradlèini salghêdi che vân só vêrs la cēṣa dimòndi interesânt dal punt ed vésta stôrich e architetônich al gróp ed fabrichêt ed cà magliani dal setsèint ind i tèimp indrê l ēra na tèra ch la rendîva ind al fiânch ed mezanôt a s cultivêva dal granâj mèinter ind al fiânch a mezdé l ēra bundânta la cultûra di pèir pòm mó préma ed tót al tâs e la srèiṣa salvâdga ch al dêva in pió di frût la frûta pèsca côla cumpâgn a la gòma druvêda da i marangòun a cavrîl sòta i vallisneri a gh ēra un pôst in dóve s catêven i mercânt a tratêr j afâri tra quisché i pió atîv ēren i scaruffi d urègin ungherèiṣa ûn de sté famèja dôp èser stê numinê per mêrit cûnt al s è trasferî a rèz dóve è nasû gasparo scaruffi mercânt studiôṣ ed cunuméia banchēr che al servési d alfonso ii ed frêra l à prupôst ed druvêr un sistêma munetâri ind i scâmbi internasionêl ch al vîn druvê incòra incō per côlpa ed na grôsa frâna ch la rèiṣ mìa abitâbili dimòndi cà ed la pêrt vècia dal paèiṣ al cèinter l è drē ṣvilupêres a mezdé vêrs ligûnchi l é insém a la pruvincêla ligûnchi véla mnôs a matèina ed ligûnchi e a i pē dal mûnt bagioleto prē ed sara l è fâta da trî cèinter abitê caṣalèin cà bracchi e lōgia la frasiòun ed caṣalèin l à fât perta di pusès dal cunvèint ed canòsa ed sânt apolôni l è stê ânca óna dal véli dal marcheṣê d piōl feved di bernardi la cēṣa ed caṣalèin l è dedichêda a sân rôch a gh é ânca na maestê dal xviii sècol cun na scultûra a tót fònd sèimper ed sân rôch in un vèc fabrichêt drē a la cēṣa a s lēz insém a n architrêv la dâta dal al nòm muntcâgn al deṣvîn da cagnōla pôst in dōve a gnîven instruvî i nōv nôbil ed cōrt ciamê dal pôpol cân volgarmèint ciamê al mûnt ed la cagnōla dôp insivilî in muntcâgn al paèiṣ l è insém a la pruvincêla ligûnchi véla mnôs tra i pôst interesânt dal pûnt ed vésta stôrich e architetônich a s segnêla na costrusiòun dal xvii sècol ind la cēṣa dal paèiṣ a gh è un tabernâchel in lègn dal d impurtânt valōr fōrsi dal scultōr ceccati l è na cgnusûda stasiòun per siêr ch la fònda la prôpria richèsa insém al turîṣem dal dō stagiòun in istê e in avtón sté cèinter l è dimòndi frequentê perché réch ed prudòt dal sòt bôsch fónz bèc lampòun e frâvli ospidalèt l è stê fèdev ed matélda ed canòsa al nòm al deṣvîn da n uspési fât fêr per dêr da magnêr a i pelegrèin stóf e spêrs che gnîven zò dal pâs pradarèina vêrs al paèiṣ urientê da i bôt ed na campâna a s dîṣ ch la sia stêda la stèsa cuntèsa matélda a vrèir la fundasiòun ed l uspési incō a d arcurdêr al pasê a gh în armêṣi sōl soquânti prēdi sculpîdi tra còsti na cêva d un purtêl dal xvii sècol al taramôt dal l à difâti butê zò tóta la frasiòun al pôst l è insém a la pruvincêla ligûnchi véla mnôs l é insém a la séma d un muntarôt ed prēda ed côch al se ṣlòunga a matèiva vêrs l ôzla fîn al cîrca per la só puṣisiòun stratègica a piōl a gh êra un castèl furtifichê l è stê préma di dalla e pó di vallisneri int al piōl l à fât pêrta ed la podesteréia de mnôs pó l è pasê al fèdev di brusati e int al di tassoni dôp cîrca un sècol àn tôt al pôst i marchèiṣ bernardi fîn a la scanṣladûra di fèdev l à fât pêrt dal cmûn ed ligûnchi che al gh è andê a drē ind al sôrti tra j elemèint stôrich e architetônich în d arcurdêr trèi maestê in nécia dedichêdi a la madòna dal xviii xix sècol int al al dóca borso d este l à scrét li homini de piolo sono a le frontiere di toscana al nòm vâlj al deṣvîn da la parôla latèina vagus oséja vagante vagabònd ch al sèmbra arcurdêr al scuriasêdi di tânt pôpol tra quî i lègor che s în fermê per un pô ed tèimp in sté teritôri dō burghêdi divéden al paèiṣ vâlj vècia e quercêra a vâlj vècia s vèden soquânti cà in prēda cun stablidûra in tèra crēta al vâschi da bughêda e la céca piasèta dal paèiṣ da quercêra s pōl vèder óna dal pió bèli vidûdi difâti as pōl vèder la prēda ed bismântva al preêlpi al mûnt cùşna al mûnt caṣarôla e al mûnt vintâs na blèina burghêda cun pôchi cà da cuntadèin quêṣi bandunêda l è a mezanôt ed sincsèr a lòng a la strêda s pōlen catêr di maciòun ed môri e curnêl prê vèird e piânti da frûta d ed ché prubabilmèin al nòm giardèin al vicèndi stôrichi de sté frasiòun în lighêdi strèchi a còli dal livèl nassetache a gh fêven riferimèint ânca sincsèr câmp e cavrîl ind la piasèta dal paèiṣ a gh è un céch uratôri dedichê al bambèin gesó ed praga finî int al e da pôch restarvê canōva cun ligunchi ospidalèt e predêra dôp avèir fât pêrt ed la podesteréia per ûn sècol e mèz l è stê fèdev ed la faméja ferrarini per ûn ân pó pasê a i becchi e ind j ûltem ân che gh êren incòra i fèdev l êra dal cûnt contuti castelvetri nestore giuseppe a gh è un antîgh gróp architetônich ciamê la cōrt di pêpa dal xvi sècol fât fêr da la faméja di papi scapêda da la tuscâna la s è spustêda in stî pôst al gróp ed cà l è fât da quâter pêrti che cumbînen un curtîl sarê al purtêl d ingrès la cesulèina al purdghêl e l êla ed la cà al stèma a riliêv ed la faméja l è sculpî ind al lêregh purtêl cun êrch urnê da un bugnê fermê da na cêva ed vôlta pasê al purtêl as va dèinter in na lêrga côrt dōve ind al la pêrta a sîra a gh è al purdghêl fât da quâter archêdi in sâs ed côch dal pôst la quaciadûra l è in sôliti lâstri in na nécia ind la pêrta centrêla a gh è na céca scultûra in mêlmer ed la madòna cun la data int al la cōrt di pêpa l è stêda mésa sòta la protesiòun dal ministêr per i bèin culturêl e ambientêl vêrs vâl ed la cōrt a ghé canōva bâsa bōregh ed cà soquânti ed còsti d antîga e carateréstica costrusiòun în dèinter in un splèndid pêrch naturêl fât ed piânti secolêri un céch cèinter abitê a dréta dal turèint ôzla dóve int di tèimp indrē a gh ēren quâter mulèin a âcva in sâs cun êrch ed paṣag ed l âcva bèle cgnusû int al adès a gh n è sōl trî dimòndi interesânt în l ûratôri ed la faméja sacchini fât int al xviii sècol dedichê a la santésima nunsiêda a sân francèsch d assisi e a sân bertlamè apôstol un fabrichêt dal setsèint na figûra sâcra in mêlmer dal ed la vèrgin cun al babèin e un sânt e al vâschi per la bughêda cun la funtâna in sâs incora druvê dal pôchi faméj armêṣi sòta a borso d este la câmbra estèins int al la cedû la pêrt d ed sōver dal mûnt sigòla a sorâg un bōregh ed la garfagnâna în câmbi àn vrû che la gînta de sté cèch bōregh la purtés a mòdna un ōrs vîv opór un cinghiêl e in mancânsa ed tót dû un nimêl ed lébri cîrca chîlo a nasîva acsé al dét tōr l impègn ed purtêr l ōrs a mòdna per dîr tōres un grôs impègn secònd la môda ed chî tèimp l ōrs al gnîva purtê a mòdna mìa per èser magnê mó cme portafortûna cûntra al mêl sutîl tubercolosi in italiân francesco milani ind al só minozzo negli sviluppi storici della pieve e podesteria al scrivîva acsé la stôria la sucêd atâch a l ân mél pigo ligo e silo ēren trî fradê che s în arblê al padròun perché al vrîva fêregh paghêr dal grôsi gabèli per còst a l àn masê e per lughêres în scapê int al nôstri muntâgni a gh în andê a drē di êter zōven e sēgh àn fât na bânda ch la rubêva e la saczêva mès insèm un bèl pó ed rôba rubêda e stóf ed cla véta i trî fradê àn decîṣ de spartîres al maghèt e d fundêr tri paèiṣ per andêregh a stêr per sèimper pilo al s è fermê insém a un muntarôt suladajê e l à fundê piōl ligo l à pasê al fiòm e quêṣi ed frûnt a piōl l à fundê ligûnchi silo pasê al pradarèina e aṣvèin al surzèi dal sèirch l à fundê silân int al la spavintōṣa pèsta ch l îva bèle fât di dân in tóta l eurôpa l è rivêda ânch in itâlia arsanadōr ed la pèsta l è ste dichiarê sân rôch e per còst venerê dapertôt alōra a s pinsêva ch l ōra asê tuchêr na só arléquia o na só figûra per èser guarî dal mêl ânca ligûnchi l à tirê só un céch uratôri in só unōr a l aniversâri ed la fèsta a ló dedicheda al pâroch ed ligûnchi al dà fôra incòra incō un panèin benedèt ch al vîn tgnû dacât int la panarèina cme portafurtûna cûntra tót i mêl iva zanicchi cantânt nêda al znêr a vâlj lusêra luzzara in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz l é a mezanôt e a chilômeter cîrca dal cèinter ed rèz l é in na zôna geogrâfica a l istèsa distânsa tra rèz mântva e pèrma lusêra l é in un paeṣâg carateréstich ed la pianûra padâna al carateréstichi spòndi dal fiòm po che sègnen al teritôri cun al cunfîn lumbêrd fân da sfònd spetacolêr al lêrghi distèiṣi ed bôsch e trèin cultivê cun na bòuna rèiṣa e che în al ed la metradûra lusarèṣiâ al paeṣâg ch es preṣèinta a chi víṣita la berlēda lusarèiṣa l é d impurtânt valōr pr al só aspèt d ambint ed fiòm incòra intât a s égh rîvapr al carateréstich viale po traversê da divêrsi carēri in tèra batûda che al lòngh a se ṣvilópa un interesânt percōrs adât a insgnêr la sinsa ed la natûra la zôna l é réca ed bèsti ind al pâs ed l avtûn e dla primavèira a gh é dimòndi uṣê ed la faméja d j airòun e d la faméja di nâder ind l êrch ed l ân dimòndi uṣê ed la faméja dla pâsra ânca ed quî che fân al né pôch i gèner ed bèsti cun al mamèli tôt fôra al lêvri e la têlpa ind al bûṣi d âcva a gh în divêrsi bèsti cun la cunchélia da viṣitêr al laghèt artificêl fât da la chêva ed tèra crēta ciamê chêva dal lós ind al só fònd quêṣi sèimper pantanōṣ a gh é dimòndi piânti e bèsti ind al laghèt a vîn fâta la pèsca spurtîva da viṣitêr ânca al prém lèt ed la crustulèina ch l é stê fîn al l ûltem cò dal lèt dal turèint cróstel armês sèinsa âcva corèint dôp al sbancamèint fât dal al ind la localitê livèl ch l à spustê al cōrs dal turèint vêrs mezanôt e sîra la só urégin secònd i stôrich dal dé d incō l é da mèter a i tèimp di longobêrd in quânt da la léngua dal pôpol longobêrd a deṣvînen al raîṣi dal só nòm per pêder ireneo affò invêci lusêra la turé al nòm da la preṣèinsa ed tânt lós ind al só âchev ló al dîṣ difâti che i longobêrd int al dôp la batâlia ed mântva a s în fermê in dōve adès a gh é guastâla àn catê che la pèsca di lós l êra bundânta cûntra a l íṣola lusarèiṣa che al prémi cà ed lusêra a fósen insém a n íṣola al li dîṣ ânca al rio a l àn ciamêda lucciaia pó dvintêda luciaria pó luzzara pr al cluverio invêci al nòm lusêra al deṣvîn da nuceria pó nucera lucera e luzzara antîga sitê rumâna butêda zò al tèimp dal j invasiòun barbârichi e che al ruvîni în stêdi quacêdi dal j aluviòun a fân difèt al prōvi sicûri ch la sía stêda fundêda da i rumân ânca se a codsòt e a riva ed suṣêra ind l otsèint é stê catêdi rèst ed l etê imperiêla da i documèint che incō a gh òm a dispuṣisiòun al nòm lusêra as lêz la préma vôlta in un ât dal dōve carlo magno rè di frânch e di longobêrd al tulîva sòta la só prutesiòun la cēṣa arzâna lusêra l é un eṣèimpi di cambiamèint dal sgnurèi in sté peréiod ed vitalitê polética dal teritôri padân al vèschev ed rèz al cûmpra da l imperadōr lodovico il pio che dōp ed ló insém al trôn égh va lotario che ind al reclamêr la proprietê a n arciâpa cun viulèinsa al pusès dôp la tôrna a d èser dêda indrê al vèschev ed rèz ind l la tōrna a l imperadōr ch al la dà a angilberga mujêra dal fiōl ludovico ii dôp êtri tribulêri tra cēṣa e impêr lusêra la tōrna ind al mân dal vèschev ed rèz ch al la dà cun guastâla a bonifazio ed canòsa la rèsta ind i pusès di canòsa fîn a la fîn ed la faméja e a i tèimp ed matélda l é arcurdêda cme pēv fra i pusès ed la cuntèsa int al federeco i al tôrna a dêrla indrê al vèschev ed rèz ânca se còst an prîva mìa pretènder nisûn dirét in quânt ocupêda da i cremonèiṣ che a s în vèden arcgnusû al pusès da arrigo iv int al l imperadōr arrigo vii al la dà a passerino bonaccolsi sgnōr ed mântva caschê i bonaccolsi i cremonèiṣ preocupê ed la cresèint putèinsa di gunṣêga a se ṣgâgen a ocupêr lusêra mó a vînen casê vía da luigi gonzaga ch a gh cunfermê al pusès da l imperadōr carlo iv ind al ind al tèimp ed la sgnuréia di gunṣêga lusêra la vîn rinfursêda e da la piânta ed la só mâpa s pōlen vèder incòra incô cun distinsiòun al piâsi i palâs ed l avtoritê e i fabrichê roligiōṣ acsé cme în stê pinsê ind al int al al paèiṣ al dà alôg a francesco petrarca cun la cunsègna ed lusêra a rodolfo gonzaga fiōl dal marchèiṣ lodovico a cumîncia al râm ed la râsa di gunṣêga ed lusêra sòt al só pusès a vîn tirê só al palâs ed l abitasiòun di gunṣêga ôvra ed luca fancelli architèt a la cōrt ed mântva rodolfo al mōr int al al tèimp ed la famōṣa batâlia ed furnōv insém al târ l imperadōr carlo v int al al nômina al duchêt a fèdev dirèt per sèimper al pasêva in ereditê al pió grând di fiōl al marchèiṣ massimiliano al dà al cusèin guglielmo int al lusêra la tôrna al duchêt ed guastâla ch al la gvêrna mìa sèimper cun furtûna per cîrca mèz sècol môrt int al carlo fiōl ed luigi basilio a finés al râm ed l elbêr ed la faméja di gunṣêga ed lusêra la vicènda pió impurtânt ed la stôria ed lusêra l é sucèsa al agòst quând a s é cumbatû ind l ambît ed la guèra ed sucesiòun spagnôla n viulentésima batâlia fra l eṣêrcit imperiêl guidê dal prîncip eugenio ed savoia e i frânco spanôl l é la famōṣa batâlia ed lusêra dû dé dôp lusêra la s arènd a i frânco spanôl cun grôsi pêrditi int al scupiêda la guèra per la sucésiòun dal règn ed polôgnia al paèiṣ al vîn ucupê dal trópi frâco sêrdi sòta al cmând dal rè carlo emanuele ed sardègna na nōva grôsa batâlia la sucêd al setèmber ed l istès ân dōve j imperiêl a vînen incòra batû int al lusêra e al só teritôri a vînen unî dôp la fîn ed la râsa di gunṣêga ed guastâla a l impêr avstriàch ed maria teresa cun al tratê d aquisgrana ed l avrîl luṣêra la vîn cunsgnêda a don filippo di borbone che al drōva l inteligînsa ed du tillot per tirêr só la cunuméia cun di sôld a fònd pêrs per la creasiòun ed nōvi ativitê prudutîvi int al per edét dal rè a vîn scanṣlê la cârica ed podestê perché êra stê més a guastâla tót al cumplès ed la burocrasèia e d l aministrasiòun la rivulusiòun francèiṣa e l ôvra napoleônica a pôrten lusêra ind la repóblica ciṣalpèina in sègvit ind al cumpartimèint dal cròstel finî l impêr napoleônich al fervêr la vîn turnêda a èser ucupêda dal trópi ed l avstrìa a sègvit dal tratêt ed vièna i vèc stêt borbônich a vînen cunsgnê a maria luisa d avstrìa a la môrt ed la duchèsa al znêr lusêra la pâsa a j estèins ed francesco v a sègvit ed la ii guèra d indipendèinsa al agòst a vîn mandê vía francesco v cun al plebisît ed l e mêrs lusêra l é unîda al règn dal piemûnt e dòunca al règn d itâlia per mêrit ed francesco boccalari int al a lusêra s fa na socetê ed tîr a sègn ch al gh à cme presidèint giuseppe garibaldi lusêra cun la rifōrma aministratîva dal règn d itâlia l é cunsgnêda a la pruvîncia ed rèz da alōra la fōrma dal teritôri an n é mìa cambiêda però al paèiṣ la mantgnû la cumbativitê e la vivacitê insèm al piân socêl ch al srà patrimòni ed tóta la bâsa arzâna a i tèimp ed camillo prampolini ciâme cme sègn l apôstol dal socialîṣem quâtr ân dôp l unitê a nâs a lusêra la préma socetê operâria che a gh andrà a drê tânt êtri sèimper ind al tentatîv ed fermêr la diṣucupasiòun e la misèria e d fêr frûnt a la represiòun ed la pulisía ed na faméja ed fôrti tradisiòun socialésti l é bruno fortichiari tra i fundaōr dal partî comunésta italiân al fasîṣem al piciarà dûr e da dêr l eṣèimpi da subét al mâg a vîn masê in cundisiòun mai dal tót ciarîdi al zòven anârchich riccardo siliprandi a gh é saltê adôs un gróp de squadrésta e al prèsi paghê da lusêra al câṣva ed la reṣistèinsa al srà dimòndi êlt cambiêda in pulveriēra e in depôṣit d êrmi da i naṣésta l avrà partigiân fuṣilê a rezōl ind l avrîl êter môrt in divêrsi operasiòun militêri in pruvîncia môrt e dispêrs ind i câmp ed cuncentramèint civîl arestê e torturê al dôp guèra al vedrà sèinsa prèir scansêri la riprèiṣa dal lôti socêli arivêda al mâsim cun al siôper a l arvêrsa di braciânt insém a j êrṣen dal chêv fiòma e al darà indrê al cmûn al gvêren dal sinéstri la tòr cévica al otòber al milési francèiṣi àn minê la pêrta dal castél ch la guêrda vêrs guastâla e pêrta ed la rôca cun la só grôsa tòra la comunitê ed lusêra l îva fîn da l inési manifestê al deṣidèri ed tirêr só na tòra dimòndi êlta cun al materiêl ed la vècia tòra ed la rôca e dal furtificasiòun int al a s é cumincê ind al druvêr per l impalcadûra l algnâm rivê da guastâla ofêrt dal dóca i lavōr în stê fermê per la mancânsa ed sôld cun al lasêr la pêrt d ed sōvra ed la tòra quadrêda int al la volontê ed la comunitê ed lusêra la purtê a finîr la tòra cun la costrusiòun ed la cópla dōve é stê més na quaciadûra ed zéngh al setèmber a gh é stê més insèm la crōs cun al lós d arivêr acsé a l altèsa ed mêter al palâs ed la mêṣna al vèc palâs di gunṣêga sngōr ed lusêra al vîn tirê só vêrs la fîn dal xv sècol só disègn ed luca francelli in urégin cun i sō fabrichêt al tgnîva tóta la piâsa dal dé d incô mó da la guèra cun la batâlia dal d agòst a s é salvê sōl la pêrta ch es vèd incô a l intêren dal palâs s vèd incòra la lôgia ch la dêva ind al curtîl fâta da un pôrdegh cun trèi archêdi avêrti a mèz sèirc che pôgen insém a clòuni adèsa murêdi dō de sté clòuni còli ed mèz în ed mêlmer e i capitê în urnêd ed fujâm mèinter al j êtri dō clòuni în in muradûra e a gh àn sōl i capitê ed mêlmer cun mutîv a fòj dimòndi pió a la bòuna ind al frûnt dal palâs sōvra la pôrta principêla a spéca al stéma di gunṣêga in cerâmica ed tânt culōr fâta da luca della robbia l é ed fōrma circolêra cun d atōrna di festòun ed râm ed pîn sègn ed la buntê la cēṣa parochiêla êd sân zôrz l ûratôri ed sân zôrz l êra tr al vii e al ix sècol un céch fabrichêt a na sōla navêda int al cōrs di sècol l à subî divêrs cambiamèint e arnuvamèint mó al mantîn incòra l âbsida fâta in manêra rumânica dóve sòta di schêv fât da pôch àn purtê a la lûṣ l antîgh soterâni fònd pió ed dû mêter in dóve s vèden al céchi clòuni in côt dōve a gh pugêve al fâci la facêda al parèidi d ed fôra e l intêren în in scèt stîl barôch cun trèi navêdi e sînch capèli ed fiânch dō ed còli parsialmèint rinascimentêli a la dréta dal preṣbitêri a gh é la réca capèla ed la madòna dal ruṣâri drêda a l altêr magiōr a gh é na splèndida tèila dal ch la figûra la madòna cun al bambèin sidûda insém a na scrâna ed mêlmêr cun a dréta la figûra ed sân zôrz ch al mâsa al drêgh a mansèina sân girôlem cun i pâgn da cardinêl d impurtânt belèsa l é l altêr magiōr na cumpuṣisiòun ed mêlmer ed tânt culōr prêdi dûri e ed medrapêrla ind la préma capèla a dréta a gh é la vâsca dal batèz in mêlmer dal e na pitûra dóve ind al fònd as vèd lusêra vésta da l antîga pôrta pr andêr int al castèl a s vèd ânca la tòra ed préma ed la cēṣa ed sân zôrz còla d adèṣ l é stê tirêda só a l inési dal xx sècol al teâter ind l antîgh palâs di gunṣêga ed lusêra a gh êra ânca al céch teâter ed cōrt vêrs la fîn dal xviii sècol n é stê tirê só un êter ind i lochêl pó ucupê da la scōla d êrt diversamèint da còl che dimòndi a pèinsen al teâter dal dé d incô an n é mìa còl préma dal xx sècol da un rôgit dal a riṣûlta che in cl ân la socetê teatrêla ed lusêra l à cumprê un fabrichê róstich drûve cme granêr per cambiêrel ind al teâter dal dé d incô ânca se i lavōr per adatêr al fabrichêt în cumincê subét per l inavgurasiòun a s é duvû spetêr al otòber dâta dóve l é gnû inavgurê cun la rapreṣentasiòun ed l ôpra i capuleti e i montecchi ed vincenzo bellini al teâter al prîva tgnîr fîn a persòuni cun pêlch divîṣ in trî ōrdin al sipâri andê pêrs al rapreṣentêva la fêra ed lusêra cun i prîncip gunsêga e l êra stê piturê dal casali al fabrichêt l à subî un fôrt restâver int al sté dâta l é intajêda ind al lunetòun ch l é d e sōvra la fnèstra centrêla ed la facèda sibèin gnésen mantgnû i trî ōrdin di pêlch la piânta che a l urégin l êra a u svaṣêda l é stêda cambiêda ind fōrma circolêra da dimòndi ân al vîn mìa druvê mó da pôch é stê fât di lavōr ed restâver in vésta da che a pôch ed l inavgurasiòun la cēṣa dal vèc cunvèint d j agostiniân la cēṣa dal vèc uspdêl o cēṣa dal cunvèint céch atachê al pió antîgh fabrichêt ch l êra l uspési di pelgrèin l é stêda arnuvêda a la fîn dal xv sècol pr al vrèir ed caterina pico fiōla ed gianfranco cûnt ed mirândla l é stêda butêda zò fîn quêṣi a i fundamèint e turnêda a tirêr só tr al e al insèm al cunvèint d j agostiniân per furtûna l âbsida armêṣa l é còla dal quatérsèint ind la sagrestéia s vèden un pō i rèst d un magnéfich monumèint mortuâri dedichê a luigi gonzaga môrt a ân int al parsialmèint ruvinê da un incèndi int al ind la pêrt d ed sōvra dal munumèint al cèinter a s vèd al stèma di gunṣêga sustgnû da dû amurèin cun d ed sōvra n aquîla incurunêda a dō tèsti e a i d fiânch dō góli che finésen in dō bôci sté curunamèint al pôgia sōver un réch architrêv sustgnû da dō grândi figûri na cariâtid e n atlânt dal cèinter sòta al curniṣòun sostgnû da na tèsta ed leòun a partés in dō pêrti un réch festòun ed frûta ch al pâsa sōvr al cariâtid e al và zò a i dû fiânc estêren fîn al grând piân d apôg dal basamèint dóve s pôgen al dō âquili int al mèz dal monumèint a gh êra na lâpida dedichêda a luigi gonzaga sòta al purdghêl aṣvèin în stê catê da pôch dal pitûri a frèsch d interèsi stôrich e artéstich è stê butê zò ânca la tòmba monumentêla d antonia gonzaga surèla ed luigi e mujêra ed roberto sanvitale la tòmba tirêda só int al ed frûnt a còla ed luigi e spieghê da caselli ind la só stôria ed lusêra publichêda int al per còl che riguêrda al vèira cunvèint l é stê tirê só da j agostiniân prubabilmèint préma ed la cēṣa stèsa in fōrmi rumânichi difâti armâgnen cme testimòni ed còst al purdghêl e soquânti vôlti a vèila salvê da i tânt e mìa sèimper precîṣ arnuvamèint fât ind i sècol a riṣûlta ruvinê da l incèndi dal la pitûra a frèsch ch al figurêva na madòna cun un bambèin e dō fugûri ed sânt a i dû fiânch l amzurêva mêter e e dû mêter d altèsa ôvra dal pitōr francesco monsignori nê a veròuna int al mandê vía j agostiniân ind l època napoleônica int al al fabrichêt l é stê druvê per al vrèir ed maria luigia duchèsa ed pèrma piasèinsa e guastâla cme uṣbdêl ûṣ pó mantgû da la faméja lodigiani che a n é dvintêda padròuna int al dôp l é stê dunê al j ôpri péi ed lusêra a da sté urganiṣasiòun gestî fîn al préma cme uṣbdêl e pó cme ricôver ind la pêrta a mezdé a gh é n êla fâta int al ch la fà un tót ûn cun còla pió antîga l uṣbdêl l é stê sarê dôp che é stê fât l ûṣbdêl ed zôna a guastâla al fabrichêt dōp che gh é stê fât di lavōr d adatamèint al vîn druvê cme pôst ed la mòstra nasionêla e musèo dal j êrti naif il musèo nasionêl d êrti naif al musèo ideê da cesare zavattini e fundê da renato bolondi int al l é un musèo ch al crès sèimper grâsia a la rasègna anvêla al j ôvri siēlti da la zuréia difâti armâgne per sèimper in mòstra int al musèo in pió dal j ôvri che în pió ed al musèo al gh à ânca na réca sêla póblica ed giurnèj e rivésti na videotêca e na bibliotêca véla maso l é insém a la strêda comunêla cun al stès nòm a cîrca d chilômeter tra mezdé e matèina dal cèinter ed lusêra cla vèla ché l é incòra cun al só stupènd giardèin a l italiâna e i filêr ed grôs siprès dal padól ûn di pió bê urnamèint dal campâgni ed lusêra l é stêda òna dal cà di gunṣêga a l à mantgû soquânt di carâter ed l antîga nobiltê cme al giardèin l uratôri e al piantumêdi d èlber l intêren la gh à un interesânt salòun ed rapreṣentânsa a setentriòun na tòra cun êrch pasânt al gh à un logê ch al tîn só na balaóstra cun al cèinter n arlòj incurunê da na turèta pêrta necésaria ed la véla l é al giardèin in dóve s câte dal piânti dimòndi importânti che a gh n é pôchi in itâlia la véla e al só giardèin în stê teâter ed pôṣa dal félm novecento ed bernardo bertolucci incō l é al pôst ed la comunitê per la cûra di droghê mondo x cēṣa parochiêla ed codsòt a s pōl dîr che la dâta ed la costrusiòun ed la cēṣa parochiêla l é atōrna a la fîn dal xvii sècol e l é stêda tirêda só ind l istès pôst in dó l êra cl êtra dal cîrca dèinter as pōl mirêr in pió ed l altêr magiōr in stóch melmeriṣê e quâter altêr uriginêl ind al capèli quatôrdéṣ tavlèti de scōla emiliâna dal xv sècol che fân vèder di fât dal vangēl cēṣa parochiêla ed sân chêrel borromeo di casòun fr al patrimòni artèstich ch es pōl mirêr a l intêren ed la cēṣa parochiêla a s segnêla un côro ed lègn a scrâni ed bòuna fatûra dal setsèint cēṣa parochiêla ed sân rôch ed velaròta in urègin l antîga cēṣa tirêda só insém a l antîgh uratôri ed sân rôch ind al xv sècol la duvîva avèir sōl trî altêr còl principêl e dû a i fiânch dedichê ûn al sânt ruṣâri e a sân rôch dôp a n é stê tirê só un êter altêr dedichê a sân francèsch d asîṣi e a sânt antòni da pâdva int al è stê butê zò la splèndida cēṣa dal setsèin perché mìa sicûra l é al pió antîgh lavōr fât a mân ch es tîn da cât a velaròta e la testimuniânsa pió interesânta ed la só stôria sté ôvra idrâvlica cun parapôrt fât insém al chêv tajêda sgnêda insèm ûn di antîgh râm dal fiòm po l é stê cumincê int al xiii sècol al gh îva la funsiòun pr impidîr j artōren dal pîni dal fiòm sècia e d la môlja in pió ed bunifichêr i trèin per crèser la prudusiòun agrécola e favurîr la nâsita ed nōv cèinter abitê puvî o puî poviglio in italiân l é cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz l é tra sîra e mezanôt e a cîrca chilômeter dal cèinter ed rèz tânti în al stôri e al legèndi insém a l urègin dal nòm ed puvî l é sicûra però la dâta che per la préma vôlta al nòm poviglio e dmèj pupili o pupilii s vèd in un documèint l êra al al tèimp l êra na campâgna a l ardôs dal fiòm po mèinter sōl soquânt ân pió têrdi al vîn citê cme cèinter cun castrum con fosato dòunca cun strutûri ed difèiṣa per soquânt e secònd na legènda di tèimp di rumân i fundadōr de sté abitê a srén stê dû pupilii oséja dû ragasó òrfen incô rapreṣentê ind i putîn che tînen só na tirèla ed vîda ind al stèma dal cmûn dal dé d incô diêter a câten l urégin de sté nòm cme un riferimèint al po e mèter insèm al parôli po villis da po e villis cà da cuntadèin cun al significhê ed costrusiòun insém al po o da po vicus oséja bôregh dal po per diêter incòra al pré deṣgnîr dal nòm ed na persòuna in latèin popilius prubâbil padròun dal sît an n é mía da scartêr gnân l idèja che al nòm al pré deṣgnîr da na parôla cêltica o gâlica cme powliu e powliau ind la légua galèiṣa d adès o i poully ind la lègua francèiṣa che spiêghen la fōrma circolêra circundêda da un fusòun cun d l âcva o perschēra cm êra l antîga puvî in un vèc disègn n etra idèja l é còla che al nòm puvî al pré sgnêr na véia dal po po véia bèle ind al chêrti dal xvii sècol cme in còli pió recèinti al paèis l é sgnê cun al nòm dialetêl puvî o puî bèle da l etê dal brònz xvi xi sèc p c al teritôri l êra abitê bèin sît antîgh în stê difâti catê che àn més in lûṣ divêrs pôst ed terimêri la principêla ed còsti l é la teramêra ed sânta rôṣa ind la frasiòun ed fôdich a cîrca chilômetr e mèz a mezdé dal po dal dé d incô dôp la totêla mancânsa ed documentasiòun ed l êtê dal fèr int al vi sèc p c a gh é na nōva coloniṣasiòun d j etrósch segvîda da un tracòl int al iv sècol a câṣva ed n invasiòun cêltica un mumèint dimòndi impurtânt pr al teritôri ed puvî l é stê al ṣvilóp ed la coloniṣasiòun rumâna dvitê gajêrd dôp che i galli boi în stê batû p c la costrusiòun ed la via emélia p c e la cunsègna ed la tèra a i cuntadèin ind la campâgna ed puvî s vèden incòra incô i sègn ed la centuriasiòun rumâna in bòun stêt e divêrs cèinter abitatîv cme la véla rumâna ed sânta rôṣa ind la zôna antîga ed la teramêra in quânt al zôna l êra un pasâg ublighê pr al legiòun rumâni dirèti vêrs e per al d ed là dal po atravêrs i municipia ed regium e d tannetum e l impurtânt colônia ed brixellum dal medioēv in dôp al cèinter ed puvî s mócia intōrna al só castèl e al gh và a drê in tóti al vicèndi puví l é stê in tóti al manêri un castèl ind al sèins ed na piâsafôrta dimòndi impurtânt cme s pōl capîr dal nutési stôrichi sèc xvii che s al spiêghen cme na strutûra poligonêla cun i cuntōren a stèla cun bastiòun angolêr e avancôrp furtifichê al acstèl la cēṣa la piâsa e al j osteréi êren al cèinter ed la véta dal bôregh ind j ân al castèl l é stê in pusès di da henzola di dal verme di gunṣêga di farnèiṣ fîn a i burbòun mó al sóvo l é stê un pasê ed diṣâster e ricostrusiòun cme int al ch l é stê butê zò da passerino bonaccolsi e dôp arfât da la nôbila faméja di dal verme che a gh é stê cuncèsa l invistidûra dal fèdev ed puvî da l imperadôr venceslao e tutelêda da i visconti ed milân int al quatersèint l é incòra sgnê da saczêdi e ruvîni sta vôlta a ôvra dal gvernadōr ottobono terzi ch àn n îva mía ricevû un pagamèint cumbinê int al sincsèint ind la préma pêrt a gh stê na situasiòun polética e aministratîva pôch sicûra câṣva la velocitê di pasâg ed proprietê finî sōl a la metê dal sècol con l aquést ed puvî da pêrt d ottavio farnese alōra é stê restarvê la rôca e bunifichêdi bòuna pêrt dal campâgn l é d atôren dôp i borbòun cun l arîv di francèiṣ ed napoleòun puvî l é stê unî a l impêr francèiṣ e int al l é pasê sòta l avtoritê ed maria luigia d avstrìa int al al vîn cidû insèm a tóta la zôna a dréta ed l èinsa al duchêt ed mòdna e rèz còst al sgnêva dal tót la separasiòun da l antîga capitêla pramṣâna in fîn cun i plebisît l mêrs puvî al gnîva unî a la munarchía ed vittorio emanuele ii e al fêva al só ingrès int al règn d itâlia a còl tèimp però puvî l êra in bróti cundisiòun socêli e sanitâri al grōsi proprietê êren in mân a i marchèiṣ pallavicino e a l ôrdin costantiniân ed pèrma per fêr frûnt al malèser àn cumincê alōra a fêr só al prémi socetê d operài ed mótva asistèinsa pasê ânch al dramâtich peréiod dal dō guèri dal novsèint incô puvî l é un tranquél paèiṣ ed la bâsa arzâna adèsa al cèinter dal paèiṣ l é rapreṣentê da la piâsa dedichêda a umberto i pôst ed la véta socêla cunômica e culturêla dal paèiṣ ch es preṣèinta cun di fabrichê nōv e strutûri modêrni mēno che la cēṣa parochiêla tirê só ind al cōrs ed l ûltem sècol la cēṣa parochiêla dedichêda a sân stêven l é l ònica strutûra ed puvî che ind al cōrs di sècol an n é mai stêda butêda zò tirêda só prubabilmèint tr al e al insém a l istès pôst in dō gh êra na capèla róstica dal vi sècol d c ind al cōrs di sècol l à vést fêr dal zûnti che intóti al manēri àn mía cambiê al stîl originêl la cēṣa girêda vêrs matèina la preṣèinta na lêrga e luminōṣa facêda spartîda da mutîv in riṣêlt anca la tòr l é stêda pió vôlti arfâta mó la mantîn la préma manēra ed costrusiòun dal setsèint al panèl fât da matunèli ed cerâmica piturêda che gh é sōvra a l ingrès principêl ôvra ed o carpi l é la côpia ed la pêla fâta da zatti mésa insém a l altêr magiōr int al medioēv a gnîven ciamê comunê e dipendivén dal cmûn ed puvî l antîga frasiòun dal cmûn l é cgnusûda per la preṣèinsa ed la teramêra ed sânta rôṣa la cēṣa ed fôdich sèmbra idèja tirêda fôra da d baldoni la sia sōvra a un muntarôt fâta da na teramêra cumpâgna a còli ed godèsa ed môta balestri a bresèl ed cà cocconi a castelnōv ed sòt e d cà dal lêgh a campéṣen la cēṣa l é dedichêda a sân jâcom magiōr fâta prubabilmèint int al cîrca cme la cunfêrma la scréta in latèin sōver al purtòun d ingrès che tradòta la dîṣ fâta da sèt sècol e ṣlarghêda int al per mêrit ed giuseppe diemi retōr giuseppe diemi l é al prêt che al spiêga in dō relasiòun la diṣastrōṣa aluviòun ed l novèmber la préma la cumincia acsé al novèmber a distânsa ed ân da l aluviòun sucèsa préma dal la frasiòun l é incòra sòt âcva al terébil fât l é stê spieghê da n êter prêt don arturo gualtieri che in un diâri intitulê amarcôrd l arvév chi dramâtich dé l é la frasiòun cun pió ginta dal cmûn l é tra i cmûn ed puvî e sôrbol insém a la vèia postêla per pèrma incô vìa pèrma ind i tèimp indrê l êra al pôst in dóve s fermêven i viaṣadōr cavâi e carôsi int al l avuchêt odoardo pasqualini figura eccelsa e nobile del socialismo prampoliniano l à fundê la socetê operâia ed mótva asistèinsa òna dal prémi in pruvîncia ed rèz a ló s dêv ânca la costitusiòun int al ed la commissione velocipedistica povigliese int al ed la cooperativa muratori ed affini dal leghe di miglioramento maschili e femminili ed puvî ed la lega trecciaie del comune e d la lega contadini ed sân sést j ân dôp l é a fôdich es trâta d un vilâg ed èter al sît al rapreṣèinta un tèpich eṣèimpi di pôst abitê padân ed l etê dal brònz ed mèz e recèint teramêra opór d un grând cèinter abitê recintê da rivêl e fusòun che tr al xv e xii sècol p c àn interesê la pêrta centrêla ed la pianûra padâna cun l èser ûn di pió grând fât ed popolamèint in eurôpa i e pió mêtr quêder ed metradûra antîga purtêda a la lûṣ a fân dal schêv ed s rôṣa al pió grând schêv in eurôpa e ûn di prém a livèl mondiêl sia per larghèsa che pr al gèner de stódi ché fât ind al grând vilâg ed la teramêra e s rôṣa s arcgnòsen dû abitê cun quâter âgnol mía regolêr ûn dèinter in cl êter e ciaschidûn circundê da un rivêl e da un fusòun dimòndi grôs l abitê pió cèch lêregh cîrca un èter l é stê fundê atâch al p c ind al mumèint ed la coloniṣasiòun teramécola cîrca dû sècol dôp al só strutûri ed difèiṣa în stêdi rinfursêdi e d atōrna a còsti a gh é stê impiantê un abitê dimòndi pió grând circa èter ed larghèsa a só vôlta cun vêrs l estêren un rivêl e un fusòun la sēna ch al prîva vèder un viaṣadōr ed cîrca tremesincsèint ân fa che al rivêva a fôdich la prîva èser còsta na pianûra un pô ondulêda tajêda da pió cōrs d âcva cun tânt bôsch un grând vilâg fés ed cà stablîdi cun al tèg ed pâja se al rivêva da mezdé al se sré imbatû ind la dòpia cînta di sô fusòun e di sô rivêl préma ûn pió bâs che al sègna i cunfîn ed na zôna ed soquânt èter cun gróp ed cà êlti insém a di pêl pó al d ed là dal grând fusòun na grôsa muraja ed tèra da dóve spuntén fési dal cà drêda a mezanôt al garbój di râm dal po acsé al priva èser pió o mēno al vilâg ed sânta rôṣa vêrs la fîn ed l etê dal bronz cme ûn di tânt ind la pianûra d alōra a pôca distânsa ûn da cl êter sti straordinâri abitê în stê catê ind al cîrca da di stódi e schêv ed chierici strobel e pigorini e în stê ciamê terimêri o teri merni nòm ch al deṣvîn da l ûṣ di trèin archeolôgich cxme cuncém pr i prê la cultûra teramarécola la finés a l impruvîṣ vêrs la metê dal xii sècol préma ed crést més insèm int al al muséo ed la teramêra sânta rôṣa al mèt in mòstra di rèst ed grân valōr a gh n é quâṣi e dân n idèja generêla ed la realtê dal sît archeolôgich e dal catêdi as amîren mâpi archeolôgichi giuiê e uṣvéj in brònz in ôs ed cêrev ras cèt pcòun d amsurèina pûnti ed frèci in prêda e ânca spilòun e pugnê dimòndi in pió i lavōr fât a mân in ceràmica tra i rèst pió interesânt a gh é pêrli in âmber dal côsti dal bâltich e pêrli in pâsta ed vêder intajêdi quâter castē quattro castella in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz l é tra mezdé e sîra e a chilômeter cîrca dal cèinter ed rèz ind la favurèvel puṣisiòun geogrâfica al cunfîn tra la zôna ed la culèina e l êlta pianûra la zôna dal cmûn ed quâter castē l é stêda abitêda bèle a partîr da l etê ed la prêda ch l à dê cme frût un móc d impurtânt rèst antîgh dimòndi sègn ed capâni ed l êtê ed la prêda în stêdi catêdi ind la zôna intōren a puianèl divêrs lavōr fât a mân in prêda che s pōlen arfêr a la préma època ed la prêda fîn a l època rumâna în stê catê a ròuchel magalân fôrchi e al ghiardèl sègn evidèint ed l eṣistèinsa bèle ind l època préma ed la stôria ed na strêda ed colegamèint tr al fiòm èinsa e al sècia sta véia préma ed la muntâgna l é stêda cunfermêda cme un naturêl percōrs stradêl ânca ind l etê dal brònz gnûda dôp l é stêda ânca òna dal véi ed comunicasiòun che àn favurî l ingrandîres ed l invasiòun rumâna int la regiòun ind l etê medioevêla gnûda dôp as vèd furmêres dal cumunitê urganiṣêdi e as mèten insèm strutûri polétichi e cunômichi bèin precîṣi muciatèla muntchêvel ròunchel salvarân muntzâgn muntlósi bianèl muntvêder în a la fîn ed l êlt medioēv i magiōr cèinter abitê ed la zôna ed quâter castē intōrna al pēv ed bibiân puianèl e al cunvèint ed canòsa a gîra invêci l urganiṣasiòun religiōṣa l é difècil stabilîr cun sicurèsa quând al quâter culèini més in fîla e quâṣi cumpâgn àn cumincêr a èser furtifichêdi s pōl pinsêr che al cambiamèint da curtesagrècoli a castra ed muntvêder bianèl munzân e muntlósi la sia cumincêda ind l etê longobêrda e la sia finîda tr al x e l xi sècol sté prém sistêma furtifichê ed difèiṣa vêrs la pianûra padâna al dvintrà ed préma impurtânsa per i fât stôrich ed tóta la zôna matéldica in na nutésia dal salimbene de adam a fà i nòm dal quâter culèini arcurdân che ind i tèimp indrê fòsen stêdi sontuose dimore abitate da dame e cavalieri e attorniate da corti salimbêne s riferés al peréiod ed mâsma ṣlarghêda quând i castē ciaschedûn dutê ed n prôpria pēv a cumincêven a partîr da l xi sècol a girêr d intōrna a i pusès ed la nôbila famja di canòsa bianèl l é dvintê in sègvit proprietê ed matélda a la figûra ed la cuntèsa l é lighê al famōṣ fât ch l à vést tirê dèinter enrico iv e pêpa gregorio vii ché ind al castrum bianelli cun la mediasiòun ed matélda al pêpa gregorio vii l à ricevû int al enrico iv ed germâgna e al à ṣliberê ed la scumónica l é sèimper ché che matélda bèle vècia la ricêv int al in vîṣita uficêla enrico v al nōv imperadōr fiōl ed còl préma la vîṣita in amicésia e per mètres d acôrdi la finirà cun l incurunasiòun ed matélda a vîce regîna d itâlia super ligures et longobardes oséja vicâria in itâlia ed l imperadōr ed germâgna cun la môrt ed la cuntèsa matélda int al l é cumincê al câl pr al rôchi di quâter castē al só tèri în stê un quèl per dal quistiòun tr al papêt a l impêr as gh à acsé na frantumasiòun in tânti céchi proprietê ind al mân di sòdit e d èint ed cēṣa sibèin la râsa di canòsa l àbia cuntinvê a mantgnîr ind al só mân l avtoritê insém a sté zôni int al a vîn invistî dal fèdev ed bianèl la râsa di da canòsa che a n în mantgnirân la giurisdisiòun per divêrs sècol a j inési dal xv sècol al duchêt ed quâter castē al pâsa a j estèins che stréchen l indipendèinsa ed la nobiltê dal pôst sōl a j inési del xix sècol e jostapûnt int al quâter castē s costituès in cumunitê indipendèinta ind al mèter insèm tót i teritôri fevdêl e zuntêregh soquânti burghêdi ed cunfîn tra còsti còla ed ròunchel int al dôp che i fèdev în stê scanṣlê quâter castē al s unés a diêter per mèter insèm na cumunitê indipendèinta int al as fa al règn d itâlia e quâter castē al dvèinta cmûn fôrsi la costrusiòun di quâter castē muntzân muntlósi bianèl muntvêder în cumincê sòta atto adalberto int la metê dal x sècol al costrusiòun di castē secònd còl che dîṣen i documèint în stêdi fât per di precîṣ mutiv stratègich sibèin cun di cûmpit divêrs as tratêva ed pôst in avânti che êren la préma difèiṣa ed canòsa cûntra i perécol ed la lumbardìa e di pâs alpèin sōl bianèl incô l é un castèl abitê ed chiêter armâgnen sōl di pcòun pió o mēno rubóst dal tòri mèistri muntzân l é al prém da matèina di muntarôt di quâter castē prubabilmèint l é a gh êra la cēṣa ed sân nicolò dóve a s în fât i pât ed l incûnter ed canòsa tra enrico iv e al pêpa gregorio vii la cēṣa la figûra ind al dècimi dal sòta a còla ed bibiân l istès muntzân al vîn numinê pió ed na vôlta ind al chêrti dal cunvèint ed marôla dal e via acsé int al al padròun dal castèlcorradodella palude un êter ed la faméja della palude int al l al cunsègna al cmûn ed pèrma int al al cmûn ed rèz padròun dal castèl al dà spuṣisiòun a j òm ed caviân sân pôl e bibiân ed restarvêr al mûri int al i gunṣêga invèsten dal castèl guglielmino canòsa che l al mantîn fîn a la fîn ed la só faméja int al sòta la dirésiòun ed girolamo casotti inzgnêr ed la sitadèla ed rèz a vînen fât di lavōr al mûri a la cà nôbil e a còla dal podestê int al sōl la tòr la gh à biṣògn ed justadûri intv al al chêrti dal cunvèint ed marôla a cûnten che ind la tòr a figûren due camere una sala e molti muri vecchi al fèdev al vîn unî a còl ed muntvêder int al l é al secònd da matèina dal quâter famōṣi culèini prubabilmèint a gh êra cme insém al j êtri sémi na tòr d avistamèint o costrusiòin ed difèiṣa ânca sté castèl l é stê di canòsa int al attolino da canòsa al l à vendû a i pramṣân dal dècimi dal riṣûlta ch al gh avés na cēṣa insèm cun muntzân ch la dipendîva da la pēv ed cavjân sân pôl dôp che al castèl l é stê butê zò da azzo d este sgnōr ed rèz int al l é stê turnê a tirêr só al castèl ind al cōrs di sècol l é cambiê in cà nôbil che int al spieghêda cme fâta da sînch câmbri na cuṣèina al piân trèin na cantèina al pôrdegh la stâla un cambaròun e un uratôri bianèl l é al têrs muntarôt da matèina di famōṣ quâter castē tr al j ôvri ed furificasiòun tirêdi só a presédi di quâter muntarôt l é l ònica a èsres mantgnûda in bòuni cundisiòun bianèl l é stê ind di sècol la cà e la furtèsa di canòsa fîn a la metê dal cà sgnurîl na prêda a l ingrès dal mûri la dîṣ che castrum bibianelli comitissae matllildis opus mó al castèl l é stê fât préma insèm a chiêter trî l urègin dal castèl cme tòr per vèder luntân l é verifichêda bèle int al x sècol dôp al cròl sucès int al cme la dîṣ la chronica ed salimbene de adam la tòr l é stêda arfâta cun la zûnta al cèinter ed na schêla a lumêga in prêda al pôst ed còli ed lègn che in urègin unîven i divêrs livê dôp sté restâver ind i sècol che în gnû dôp a s é dirèt i lavōr vêrs al difèiṣi dal castèl sōl a la metê dal xvii sècol j intervèint a s în vultê vêrs al valōr ed l aspèt urnamentêl cun l ôvra d arnuvamèint ed magiōr valōr vrûda da gaetano canossa intōrna a cun intervèint a la caplèina intêrna e préma ed tót a l apartamèint al piân d ed sōvra e la pêrta a matèina cun j urnê ed gian giacomo monti e baldassarre bianchi int al xviii sècol è stê fât al lêregh scalòun l ûltem impurtânt intervèint architetônich dê da fêr al marchelli ind la préma metê dal xix sècol l interèsa al colegamèint tr a j êli ed mezanôt e d mezdé ch al sègna al cunfîn a matèina la cōrt ed la cistêrna matélda la stêva quâṣi sèimper a bianèl ché a gh é stê enrico iv in penitèinsa préma ed l incûnter dal ché a ghé stê di pêpa e di prîncip e int al matélda l à ricevû enrico v quând l é turnê indrê da l incurunasiòun a ròma e l é stêda da lò numinêda vicâria imperiêla in itâlia êren j inési ed la pês ed dêṣ ân dôp dal cuncurdê ed worms dôp la môrt ed matélda al castèl l é armêṣ a i canòsa l à subî dimòndi cambiamèint che n àn fât na ristocrâtica cà la mantîn però interesânti strutûri ed la préma rôca e in na câmbra un quêder dal xiv sècol ch al rapreṣèinta matélda cun in mân un fiōrdal pòm granêr e al dét tuetur et unit la permanèinsa ed matélda e la fermêda d enrico iv int al àn dê urègin a na celebrasiòun dal fât ch es tîn da un bèl pô dóve a trât l ucasiòun ed la nâsita dal prèmi matélda cgnusû cme muntvêder l é l ûltem da matèina di quâter muntarôt cme ind al sémi atâch an se schêrta mía che fîn dal la metê dal x sècol a gh prés èser na tòra per guardêr luntân e dal j êtri costrusiòun ed difèiṣa an se schêrta gnân che i prém proprietâri a síen stê i canòsa mó int al quând l é stê cunquistê da i pramṣân l êra in pusès di fogliani al fiōl dal pôver guido savina da fujân bonifacio int al l à vendû per fiurèin d ôr un têrs dal castèl a albertino e guglielmo da canòsa int al sèimper bonifacio l à vendû per fiurèin na secònda pêrt a gabriotto fiōl d albertino da canòsa e in fîn al têrs che gh êra armêṣ int al sèimper a gabriotto che l intêr castèl l é armês a la só faméja fîn a la fîn ed la râsa int al l é stê pasê a cuntèia int al gabriotto da canòsa al ricêv da ercole d este l invistidûra cun al tétol ed cûnt ed la giurisdisiòun a fêven pêr ròunchel la zôna dal ghiardèl e na pêrta ed salvarân e calensân a la fîn dal setsèint l êra al sît dal pretôri ind al vîṣita dal vèschev picenardi a j inési dal xviii sècol a vîn arcurdêda la presèinsa d un uratôri dedichê a sânt antòni da pâdv pó cunfermêda dal balletti dal furtificasiòun dal castèl incô a gh armâgnen un pcòun ed muradûra d la pêrt a mezanôt ed la tòr soquânt sègn a piân ed campâgna dal cuntōren ed chiêter lê e incòra trât cûrt ed la cînta ed difèiṣa un pó préma ed l istê ed tót j ân a quâter castē a vîn arcurdê un fât impurtânt per la stôria d eurôpa e arcurdê da donizone crunésta ed l època cme al prém pâs vêrs al cuncurdê ed worms l é un fât sucès insém al sagrê ed la cēṣa ed bianèl tr al e al ed mâg ed l ân enrico v fiōl ed cl enrico iv che treintân préma l à utgnû dal pêpa gregorio vii cun la mediasiòun ed matélda al famōṣ perdòun ed canòsa l é andê a bianèl e l à incurunêr la grând duchèsa vîce regîna vicâria d itâlia la manifestasiòun la vîn fâta a dû pâs da dóve è sucès al fat dal bèle dal prém dopmezdé pr al strêdi dal paèiṣ as incûntren sintunêr ed cumpêrsi ind i tradisiònel custóm medioevêl a s în dê apuntamèint a i pē dal castèl ed bianèl per dêr véta a la mosionânt e spetacolêra arcurdânsa cuntadèin e paiṣân frê in penitèinsa delegasiòun nôbil cavalêr ed l eṣêrcit ed matélda pó da bianèl în andê in sfilêda vêrs al paèiṣ matélda e enrico v a vînen ricevû int al câmp da i cavalêr da i religiōṣ e dal pôpol dôp che i gunfalòun dal cuntrêdi invidêdi a i zôgh segvî da i mès taburèin castlâni j òm d êrmi e dal gualdâni di quâter castē àn sfilê in parêda matélda l è incurunêda e dichiarêda regîna d itâlia davânti a i só devôt sódit a la fîn ed la fèsta al mèister d ermi al dà inési a i zôgh i nôbil e valorōṣ cavalêr as afrûnten ind al zôgh dal pûnt ind i sô custòm ed tânt culōr i sbandiradōr es zibésen in spetaculōṣi figûri al tramòunt lòungh al strêdi ed l antîga cuntrêda al pôpol in fèsta a pécen al mân a matélda in sfilêda cun a drê quî che àn vînt e quî che àn pêrs a i zôgh la stôrica sfilêda matéldica la vín fâta tót j ân ind l ûltma dumènica dal mèiṣ ed mâg ramṣèit ramṣé dialèt dal pôst ramiseto in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz l é tra mezdé e sîra e a cîrca chilômeter dal cèinter ed rèz al cmûn ed ramṣèit l é in grând pêrta in na zôna pîna ed muntâgni unî dèinter la còunca pîna ed bôsch minacêda dal frâni ch al se ṣvilópa tr al sémi dal mûnt vintâs l êlp ed sucîṣ e la rîva dréta ed l èinsa dóve al cèinter égh rîva al turèint lònṣa cun i divêrs râm int al cmûn a gh é soquânt lêgh e cōrs d âcva inetresânt in pió dal fiòm èinsa e dal turèint lònṣa agh é al lêgh calamòun al lêgh dal mûnt acût e al turèint liôca e dóve gh é al sémi pió êlti ed l apenèin arzân in pió ed l êlp ed sucîṣ e al vintâs al mûnt acût e al mûnt caṣarôla dôp al turîṣem cl êtra impurtânt risōrsa cunômica dal cmûn l é l alevamèint di buvèin da lât per la prudusiòun dal furmâ grâna ch al vîn lavurê in pió pêrta dai trî grând caṣê ed castagnêt furnôl e gaṣōl in pêrt dèinter ed cla zôna che da dimòndi tèimp la vîn ciamêda la vâl di cavalêr ch la se ṣlarghêva tr al dō rîvi dal cōrs ed l èinsa fôrsi ciamêda acsé perché ed proprietê di cavalieri ed altopascio andê a stêr int al xii sècol ind la badéia e uspési di linari ind la pêrta tuscân dal pâs dal lagastrèl mésa a cavâl tra i teritôri ed rèz pêrma e dla tuscâna la zôna la sèmbra iṣolêda e stranamèint scurdêda da la stôria antîga l ûltma catêda atâch a sucîṣ ed soquânt rèst ed la préma etê ed la prêda la spôsta indrê la dâta pinsêda fîn a pôch tèimp fa ed quând l òm al s é fermê da ch al pêrti ché al stagiòun pió dōlsi al tèimp ed l etê ed mèz ed la prêda àn favurî la migrasiòun stagiunêla da la pêrta tuscâna ed gróp ed casadōr ch àn lasê insém al crinêl i sègn impurtânt di spustamèint in particulêr atâch al lêgh mescà mó an s trâta mìa incora ed pôst urganiṣê còst al s é mìa verifichê ind la zôna gnânch al tèimp di rumân quând al spustamèint l êra limitê a soquânt percōrs ed vâlich tânt in êlta d an èsser mìa necesâri fêr di fadigôṣ lavôr de sbuscamèint di lavôr fât a mân ed època rumâna în stê catê a nigòun che int al ṣvinânsi prubabilmèint a duvîva pasêr na strêda ed na quêlca impurtânsa la zôna d adès dal cmûn ed ramṣèit l é stê discós in divêrsi èpochi tra l avtoritê ed rèz e d pêrma l à fât pêrt per dimòndi tèimp di fèdev ed la faméja di terzi int al xv sècol j estèins n àn invistî i vallisneri cme a riṣûlta da j ât dal e i vallisneri che deṣgnîven da cl êtra pêrt dal vintâs a vrîven ṣlarghêr e rinfursêr i prôpri pusès cun na fûrba polética d leânsi a i vallisneri fôrsi a s arfà la costrusiòun dal castèl ed nigòun destinê a guadagnêres la rêra nòmina ed viljâch e dōls ed picâja cun na préma siēlta ed câmp in favōr dal cmûn ed pèrma e a la fín la prumésa ed fedeltê al cmûn arzân firmêda int al per la cumunitê ed ramṣèit da un têl lombardellus pió têrdi però a gh àn avû la pēs ed frûnt a na faméja aversâria i terzi cornazzini che gh àn tôt al pôst ind l aministasiòun dal fèdev cun al permès ed l imperadōr federico ii apruvêda int al da venceslao i vallisneri ind al fratèimp a s în més sòta la capèla d j estèins cun al guadâgn d avèir incòra l invistidûra e d mèter in pē al râm nigonèiṣ ed la faméja tra quistiòun tra d lōr spartisiòun asêlt al castèl imparentêres cun gînta famōṣa un diṣastrōṣ pasâg dal trópi francèiṣi int al e dō spavintōṣi valânghi che cambierân la ghégna dal pôst al lōr pusès al durerà fîn a la scanṣlêda di fèdev dôp la restaurasiòun estèinsa al teritôri comunêl la subî divêrs cambiamèint còst fîn la l ân ed quând al cmûn ed ramṣèit l é dvintê còl ch l é al dé d incô l abitê ed ramṣèit l é insém a la rîva mansèina dal turèint lònṣa al pôst al vîn numinê per la préma vôlta in un giuramèint dal e numinê incòra tra i cmûn dal distrèt arzân int al l é stê fèdev dal faméj terzi e vallisneri che l àn gvernê fîn a la scanṣladûra di fèdev in època napoleônica ramṣèit dal dé d incô l é a vâl ed l antîgh bōregh dóve al vèci cà în a drê a la strêda ch la porta a sucîṣ i fabrichê în lòungh a na rîva atâch a na lénia ed côsta ch la pôrta a la cēṣa parochiêla la cēṣa dal dé d inco l é stêda avêrta al funsiòun int al la gh êra bèlo int al però in n êter pôst ind la pêrta a sîra ed l abitê a gh é un fabrichê d intèresi stôrich e architetônich la costrusiòun l é ûn di mudê architetônich dal quatersèint in uṣ ind l êlt apenèin arzân intervèint d arnuvamèint àn però mudifichê in pêrta la costrusiòun ch la mantîn un lêregh purtêl ad êrch a s pōl vèder al carateréstich ingrès difensîv alvê da tèra dirèt al piân abitê cun insém a l architrêv soquânt basrilēv e al milèiṣem dal j êtri costrusiòun a mantînen i carâter architetônich uriginêl al divêrsi abitasiòun a gh àn ed fiânch al stâli i fnîl a dō fêldi cun al tèg in lâstri e muradûra in prêda a vésta dèinter ed na nécia a spéca na bòuna figûra sâcra in mêrmel apuân cun al milèiṣem al bōregh ed serèṣ che in chêrti pió antîghi a catòm cun al nòm cerigio l é a l inési ed la vâl di cavalêr l é un cêr eṣèimpi d un abitê campagnōl ed gèner cacuminale oséja ed séma e l é in un pôst ed na bòuna guardadûra ind i vèc castagnêt a gh în incòra di mtêt la zôna l é traversêda da un antîgh sistêma ed sintêr tra quisché al sintêr di dû duchêt al cèinter dal bōregh l é la piasèta dóve a gh é la cēṣa dal dedichêda a sân francèsch che a s vèd dèinter a la cēṣa al cèinter e drêda a l altêr cun sânta giustèina prutetrîṣ ed ramṣèit ind al quêder ed la madòna ch la dà al lât al bambèin ind al bōregh al sâs al s impòn în in sâs al cà i belésim purtêl e l é in sâs ânca al salghê arfâty da pôch l é a i fiânch orientêl dal mûnt frecâna gaṣōl l é na frasiòun céca aṣvèin al cèinter a gh în al pôchi ruvîni armêṣi dal castèl ch l êra ciamê dal gâṣi la cēṣa tirêda só int al l é dedichêda a sân rôch la preṣèinta un purtêl a quâter cantòun cun d ed sōver un fruntespési mudlê ròt cun na figûra ed mêrmel ed sân rôch in na cà a tòr a l intêren dal bōregh ch la subî soquânt arnuvamèint a s vède soquânti fnèstrèini per s ciôp a mécia un curdòun ed clumbêra cun na fnestrèina e na prêda squadrêda cun al milèiṣem a l usîda ed l abitê atâch a la cēṣa a s pōl vèder n êtra cà a tòr ind al grandiōṣ gróp ed cà cavalieri dóve a s vèd la ṣlansêda tòr insèm a na sèria de stâbil cun carâter architetônich che s arfân dal xv al xviii sècol dóve a s vèd un purtêl a tavlèini bumbêdi na fnestrèina e un secònd purtêl decorê da na rōṣa a quâter foj da fiōr d ed sōvra a l ingrès a gh é un êrch a tót sèst datê un têrs purtêl cun êrch a bòt e stèpit decôre a bògni al pôrta la dâta la frasiòun l é tr al fiòm éinsa e al turèint liôca e a i fiânch dal mûnt côren cme quêṣi tót i paèiṣ ed l apenèin la puṣisiòun dal cà l é ublighêda da la situasiòun dal tèimp dal pôst al cèinter campagnôl l é difâti girê vêrs matèina in puṣisiòun prutèta da i fôrt vèint ocidentêl na fésa rēda ed sēvi e murèt cunfinâri che sègnen un grân nòmer de pcòun ed tèra atâch a i curtîl d atōrna al cà în j ûltem sègn ed l uriginêl paeṣâg campagnôl a matèina ed l abitê a s destènd in na puṣisiòun frèsca e riparêda un lêregh castagnêt pôch pió in zò a s pōl incòra druvêr l antîga mulatēra diréta al vèc mulèin ch al va cun al jâchev dal turèint liôca int al paeṣag ed miscōṣ a s vèd bèin la tòra êlta tachêda a la cēṣa che cunsacrêda int al la gh à incòra al bèl purtêl datê a s dîṣ che la préma cêsa l êra in un pôst divêrs da còla dal dé d incô soquânt aspèt impurtânt dal vèc bōregh a s pōlen incòra vèder sibèin al tânti trasfurmasiòun a s vèden soquânt purtêl ad êrch strèt sotpâs trât cûrt ed salghê antîgh e soquânt elemèint de scultûra ed recóper fôrsi dal têrd medioēv cme in tânt paèiṣ ed l êlt apenèin més lòungh al valêdi ed l èinsa e dal sècia ânch a miscōṣ în ṣparpagnêdi al figûri ed devosiòun in mêrmel apuân soquânti ed quésti în ed bòuna qualitê artéstica e pôrten i milèiṣim dal xvii e xvii sècol al bōregh l é fât ed trî gróp ed cà ad altèsi dferèinti e més a i fiânch ed dréta dal turèin liôca al burghêd în ṣparpagnêdi e circundêdi da lêrghi zôni cultivâbili dimòndi cà an avû di dân per cōlpa dal frâni ind al cōrs d j ân int al gróp pió in bâs a s vèden dimòndi elemèint costrutîv in sâs ed côch sculpî per al tânti frâni dimòndi cà uriginêli în stêdi arfâti e despès àn mantgnû j artéstich purtêl d urègin dal sê setsèint al carateréstich salghê ed lâstri ed prêda a spîna ed pès al s vèd a l intêren ed soquânt curtîl sia d atōrna che a l intêren dal paèiṣ în dimòndi i pilastrèin vutîv in sâs ed côch cun dèinter di bòun basrilēv in mêrmel dal xvii sècol l é un cèinter campagnôl céch ind l êlta vâl lònṣa a i pē setentrionêl dal mûnt calvâri a testimuniêr l urègin antîga dal bōregh l é la preṣèinsa ed la cēṣa e dal ruvîni ed n antîga rôca insém a na gólia ed sâs côch a sîra ed l abitê la cunfurmasiòun dal bōregh l é dal gèner medievêl al cà dal bōregh valmzâna unî in n ònica fîla lòungh al fiânch mantînen i rèst d antîghi muradûri ind al cò ed la pêrta d ed sōver ed la fîla dal cà a gh é na cà sgnurîl di nôbil da vallisnera ind la facêda a s vèd un bèl purtêl squadrê in sâs ed côch cun al stèma ed la faméja la grôsa ânta in lègn ch la sèra l ingrès l é decorêda a intâj cun dal figûri ed leòun rampânt e d l âquila incurunêda asvèin al palâs un pilâster vutîv cun tabernâchel in sâs ed côch dóve dèinter a gh é na fugûra sâcra in mêrmel dal setsèint la cēṣa la vîn só atâch a dal prêdi ed vulcân d ed sōver a la valêda dal lònṣa e l é dedichêda a sânta maria asûnta l é stêda fâta colegêda a i prém dal xviii sècol sibèin al tânti ricostrusiòun subîdi ind i sècol armâgnen soquânti prêdi suqadrêdi in sâs ed côch capitê e na scultûra a fōrma ed bèstia d urègin medievêla a s vèd insém a ûn di ingrès la dâta dal ch la dimòstra l ân ed l arnuvamèint pôchi mûri scuclêdi în invêci i rèst ed l antîga rôcha dal tègi che a s égh rîva atravêrs la mulatēra che incòra incô a s pōl fêr andând só pr al fiânch setentrionêl ed la muntâgna la larghèsa dal spâsi ed la séma soquânti scarpêdi e rèst ed muradûra a dimòstren l impurtânsa che sta strutûra l à vû ind i tèimp indrê atâch a nigòun ind al turèint maore a gh é un mulèin in funsiòun dal prubabilmèint al pió grôs ed la muntâgna arzâna al gh à bèin sèt mêzni ceciôla l é ûn di pió significatîv bōregh ed la muntâgna arzâna al bōregh l é a sîra dal mûnt lòungh a la dréta dal turèint liôca e d frûnt al paèiṣ ed miscôṣ antîgh pusès di vallisneri l éra unî al pramṣân cun na mulatēra in pêrta salghêda ch la purtêva a vairo atravêrs l èinsa só un antîgh pûnt ad êrch adèsa butê zò a s dîs che sté pûnt al sia stê fât fer da matélda ed canòsa per lighêr insèm al dō rîvi ed l èinsa al bōregh al gh à incòra un cèinter stôrich cun sotpâs ad êrch cōrti e lôgi tót unî da un fés intrèc ed viasô salghê ed sâs in dóve a dân i purtêl al fnèstri e i tabernâchel a gh în incòra stâbil antîgh che fân vèder j aspèt ed l architetûra muntanêra ed l apenèin arzân a piânta quadrêda cun na lêrga metradûra insém a dû piân tèg in lâstri ed prêda e pôchi fnèstri squadrêdi in sâs ed côch sigrinê ed fîn còsta cà muntanêra l archêlca mudê dimòndi antîgh ch a s unésen diretamèint a la cà cun al caminèt medioevêla un bèl purtêl in prêda sculpî e datê l é preṣèint ind la facêda d la cesulèina dedichêda a sânta maria asûnta diêter milèiṣem dal în intajê su prêdi squadrêdi ed la costrusiòun a s vèden ind al paèiṣ dimòndi purtêl ed fōrmi diferèinti al pió antîgh ch l é stê catê fîn a incô al pôrta la dâta dal maestê in mêrmel a spéchen dal muradûri dal cà in gèner sculpî a rilēv a figûren divêrs sânt dal vôlti in na caplèina o in un pilastrèin a gh é dèinter figûri sâcri despès ed bòuna fatûra a s dîs che soquânt brêv scarplèin ed carêra ciamê a fêr al suldê da l aṣêrcit tuscân a s êren dê dzertōr e în scapê a ceciôla da chilôr a srén gnû dôp i tânt scarplèin che àn fât la grân pêrta di purtêl di basrilēv e di stâbil che incora incô a s vèden e che fîn a pôch ân indrê a lavurêven al sâs côch dal pôst a ceciôla a gh é un mulèim al mulein briselli aṣvèin al turèint liôca incora in bòun stêt mó mìa pió druvê perché da l aluviòun dal al lèt dal turèint l é ste spustê ed dimòndi mêter da la strutûra al pôst l é a tâch a la zûnta dal j âchev dal ré andrèla cun al fiòm èinsa e l é numinê int al per na justadûra tra guglielmo vallisneri e l abê ed marôla la cēṣa dedicheda a i sânt vincèins e anastasio l êra n antîga pēv dal cunvèint pramṣan a s arcûnta che sté cēṣa l à sré stêda fâta fêr da matélda ed canòsa ch la gh îva ché di lêregh pusès só na lâstra in sâs ed côch arpurtêda só un mûr ed la canônica a gh é incîṣ la scréta non ti fidar di chi sia ch al fine si va rodendo d amicizia il crine c n f die juli la cēṣa l é stêda da pôch arfâta in fêls stîl rumânich ed l antîga pēv la mantîn sōl un pcòun ed capitèl e la vâsca dal batèiṣem ré salṣêr rio saliceto in italiân l é un cmûn ed ed la pruvîncia ed rèz l é tra mezanôt e matèina e a chilômeter cîrca dal cèinter ed rèz al nòm al tōṣ urègin dal canêl ciamê rio ch l andêva e al và a drê incō cun al nòm treşnêr a i cufîn cun chêrp dôp al dvèinta sân zôrz in ré al nòm ré salṣêr al dvèinta uficêl int al la zûnta ed salṣêr a s dêv a i sâleṣ ed padòl che vînen só ind al só teritôri i só abitânt però al ciâmen incora incō sōl ré la stôria antîga ed ré la cumîncia cun la préma bunéfica fâta da i rumân în difâti ed cl època lé soquânt rèst catê ind la zôna tra quisché un leòun in mêlmer ch al fêva pêrt ed na tòmba adèsa tgnû da cât int al curtîl dal palâs di prîncip a curèz i rèst d un pavimèint a muṣâich catê in véia cà di frê int al e un quadrèl ciamê manoberiê per l incavadûra ch al gh îva insém catê mèinter a s fêva un schêv ind l istèsa zôna int al adèsa tgnû da cât ind la bibliotêca comunêla al teritôri comunêl d adèsa al vîn cuntê cme fât da terra ronchi e prati e cun pôchi persòuni in un documèint da rè longobêrd desiderio int al pêrt dal teritôri ed ré al figûra cme pusès ed la cēṣa ed rèz int al ch al pâsa pó a bonifâcio ed canòsa pêder ed matélda ch al la dà indrê incòra a la cēṣa al nòm ed ré a s vèd la préma vôlta int al in na bòla ed l antipêpa gilberto int al léber di fôgh dal distrèt ed rèz tr al xii e xii sècol ré al riṣûlta cun faméj ed cuntadèin padròun e de mzêder l é sòta a la sgnuréia di da curèz la zèca dal principê l ēra a vèla caprì ed ré per sècol véla ed curèz int al cun un plebisît l utîn l indipenèinsa aministratîva dal cmûn ch la và in vigôr al prém de znêr cun l eṣèimpi dê da rèz e nuvalêra al avrîl nâs a ré la socetê operâia ed mótva asistèinsa cun la mîra ed purtêr asistèinsa a j operâi in dificultê int al cun la stèsa mîra alfredo ansaloni al fònda la socetê ed fradlânsa di militêr in cungêd cun la mîra ed dêr valōr al carateréstichi e a comercialiṣêr al vèin dal pôst al agòst a s fònda la préma socetê coperatîva ciamêda l enologica al municépi al vîn inavgurê al otòber préma l êra dal in soquânt lochêl ed la canônica prugetê da l architèt giuseppe aimi ed curèz in stîl dal al gh à na piânta a fōrma ed t ôt mdajòun che figûren i fundadōr dal cmûn don giovanni battista branchetti luigi brunetti luigi carbonieri fortunato galantini luigi nicolini sante santachiara tomaso terrachini frumenzio bernini în j elemèint decoratîv ed la dubadûra in tèra côta urdnê dal séndech pier giacinto terrachini al fiōl ed bruto ciamê ind j ân indrê cinema teatro montanari dal nòm dal prém padròun l é stê tirê só al tèimp ed l imbisiōṣ piân ed la sitê ed l izgnêr pier giacinto terrachini ind i prém ân dal sècol pasê quând ré al s é richî de stâbil póblich e privê l fervêr la cumpagnìa g zannini cun la cumèdia il cardinale ed g parker l inâvgura al teâter dôp che per un lòng tèimp l é stê sarê al stâbil dal dé d incō l é stê inavgurê al znêr dal tót arnuvê luigi pillitu l à curê al decorasiòun dal balaóstri di logê l ēra fîn al al palâs dóve gh ēra l enologica al prém èint a sistêma coperatîva ch la s é dêda la mîra ed prudór e vendér al vèin còl vèin ed rè da la gradasiòun pió fôrta ed l intêr circundâri che pier giacinto terrachini prém séndech al gh à dedichê un munumèint cgnusû cme il bacco fât da na stâtva ed noè insém a na grôsa bòta l é pó stê butê zò al tèimp dal fâsio lòngh i mûr dal fabrichê în stê més cme adôb i vēder ed sintunêr ed butéli da vèin urdnêd in môd che a l estêren a s vèden sfalsêd i fònd e al bòchi a testimuniânsa ed la vucasiòun dal vèin ed la coperatîva na târga comemoratîva cun la figûra ed sân zôrz prutetōr ed ré l é stêda mèsa zò al agòst in ucasiòun di sèint ân ed la fundasiòun int al in un elèinch di bèin che deşgnîven da la cēṣa ed rèz l é numinêda per la préma vôlta na mudèsta cappella sancti georgii cum centum juges bèle pusès dal marchèiṣ bonifacio pêder ed la cuntèsa matélda ed canòsa int al la nômina d un prêt la fà pinsêr che fîn d alōra gh ēra a ré na capèla o na cēṣa bèle in ruvîna e mìa pió in grêd ed sudisfêr al necesitê ed na popolasiòun in cunténov avmèint la préma cēṣa l é stêda dal tót arfâta só prugèt ed l inz raffaele villa da curèz e turnêda a cunsacrêr al avrîl la cēṣa dal dé d incō ch la preṣèinta na piânta a crōṣ latèina cun âbsida mèza rotònda la gh à al d ed dèinter divîş da pilâster quadrê in trèi navêdi d ed sōver a l altêr magiōr un bòun quêder d altêr cun na tèila fōrsi na côpia d un quêder ed antonio allegri ciamê al curèz ch al figûra la madòna cun al bambèin e sân zvanèin in pió la madòna ed loreto sostgnûda e incurunêda da ânzel e sân rôch in galêra côpia dal têrd sesèint ed n ôvra ed guido reni tgnûda ind la galeréia estèins ed mòdna mèinter a s fêva un schêv atâch a la cēṣa a l inési dal xviii sècol é stê catê na grôsa tòmba prubabilmèint d època rumâna fâta da na câsa da môrt ed quâter leòun ed mêrmel e dō ûrni mési a i cò ed la câsa incō a gh é armêṣ sōl ûn di quâter leòun còl cun la scréta c fuficius hilario adèsa tgnû da cât al palâs di prîncip a curèz chiêter trî înt stê sbraghê per fêr ed la calsèina dôp al teremôt ed l otòber l é stê necesâri rinfursêr al tèg e al restâver dal decorasiòun inavgurê int al rezōl reggiolo in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz l é tra nôt e matèina e a cîrca chilômeter dal cèinter ed rèz an n é mìa cêra l urègin dal nòm ânca se tra i divêrs pinsêr còl ch al sèmbra al gh âbia pió valōr al sia còl ch al dîş ch al deşvègna da la parôla latèina râşa oséja raşêr stirpêra da la natûra salvâdga dal pôst stôrich antîgh o pió modêren per prém ireneo affò in na só lètra stampêda a guastâla int al a sèmbren d acôrdi int la spiegasiòun diêter pinsêr în ch al deşvègna da un môd şbaliê ed ciamêr la sitê d rèz raézz cme flurèinşa fiurinsōla oséja firènsa céca ch l aré fât nâser al nòm rézol o ràzol oséja rèz céca da pôch a s é pinsê che razolo al pôsa deşgnîr dal latèin radius râg a intènder la spartisiòun a vintaj ed la burghêda o ânca cme cambiamèint ed la parôla dal dialèt lumbêrd ràsol piantarōla ed vîda cme faré pinsêr ânca in dìvêrs documèint antîgh al nòm dal pôst scrét raolo in sustègn ed l idèia purtêda avânti dal stôrich franco canova le corti reggiolesi dai gonzaga al sec xx l é sicûr invêci che ânca sta zôna préma che rivésen i rumân l êra dèinter a la grânda piânura dal po fâta alōra da na sprupuṣitêda distèisa ed padòl pantân e lêgh stramṣê a stèirp e buscâja al tót in sustânsa sèina êrzen la zôna l é stêda ed sicûr abitêda fîn da i tèmp indrê lòungh al râm meridionêl dal po ciamê po môrt ind al pôst dóve é gnû só l antîgh cèinter etrósch ed flexum în stê difâti catê rèst ed l ête dal fèr e rèst d abitasiòun rumâni na vôlta finî la cunquésta ed l emélia i rumân a s ín fermê dôp avèirli bunifichêdi in sté zôni andêr a drê a la centuriasiòun al sistêma stradêl al gh îva al só âs pûrtânt ind la via emélia e a s dividîva ind al strêdi di chêrd e di decumân atâch a tót i municipia a se sgnêven sînch chêrd magiōr al pió vêrs matèina a sré dvintê a rezōl la strêda vècia cngusûda int al int al iv sècol l é cumincê al regrès ch l à mandê a l êlta l impurtânta ôvra ed cambiamèint e d urganiṣasiòun dal teritôri fâta da i rumân l abandòun dal zôni da pêrt ed l òm e a man man ch l andêva a sparîr al pèiṣ ed la preṣèinsa ed l urganiṣasiòun civîla al teritôri al gnîva subét cunquistê dal padòl e da la buscâja int al vi d c a gh é stê na grôsa aluviòn ch l à rèiṣ dal tót pantanōṣa la zôna tr al po e al sècia a partîr dal viii sècol a la fîn d un lòungh peréiod d abandòun al teritôri l é stê dê a divêrs cunvèint ind la sperânsa ed rèndrel prudutîv préma da i longobêrd e dôp da i frânch i frê dal grândi badéi benedetèini în stê i prutagunésta ed na riprèiṣa urdnêda dal campâgni e tra còsti l à trê benefési ânca còla d rezōl a la fîn dôp na préma bunéfica è nasû al cōrti ed pegugnêga gunṣêga lusêra curtnōva bundèin ed runcōr e bundèin d j arduîn al j urègin ed rezōl în datêdi atōrna al mél difâti al prém documèint ch al dichiâra che gh é un cèinter abitê ch al cumbîna cun rezōl l é dal e l é un ât dóve al dîs che la mêdra ed matélda ed canòsa beatrîṣ la cûmpra sê cōrt cun i câmp e bôsch per na metradûra ed biôlchi da ûn têl gotifredo in dóve per la préma vôlta a s pêrla ed la corte razolo int al cèinter uriginâri a gh êra tra chiêter stâbil na cēṣa dedichêda a sân venèri la cōrt l é pó stêda dunêda da beatrîṣ al l impurtânt badéia ed frasinôr mèinter la cēṣa la s é catêda a dipènder da la pēv ed fâbrich int al a bundèin ed runcōr argnusûda incô cme bondanâs int al cmûn ed rezōl a môr la cuntèsa matélda ed canòsa la puṣisiòun geogrâfica al cunfîn tra l arzân e al mantvân l é muntêda só a decéder al vicèndi ed rezōl l é pr al pusès ed cla zôna ciameda regona padi pegugnêga gunṣêga bundèin d arduèin e bundèin ed rucōr che rèz e mântva int al àn fât n acôrd ch al pervedîva vint ân ed pêṣ e n ajót da ûn a cl êter intânt a s fân al prémi impurtânti ôvri ed bunfica insém a trèin ed rezôl a nâs al chêv tajêda fât cun mân d ôpra cremonèiṣa int al fôrsi insém al vèc lèt dal po a vîn rinfursê al castèl che gh êra per paûra dal minâci di mantvân che l istès int al a mèten a fèr e fôgh rezōl còst l à purtê la ruvîna ed dimòndi di castra ed rezōl acsé în turnêdi a cumincêr al quistiòun e rèz la s é sicurêda al pusès di quâter paèiṣ mó sta situasiòun la duvîva cambiêr incora int al quând a s é decîṣ ed dêr gunṣêga a mântva bundèin d j arduîn a rèz e chiêter dû paèiṣ da mandêr avânti insèm dal rezōl la dvèinta na vèira e prôpria sitê furtifichêda la srà armêda ed na rôca tr al pió impurtânti ed l arzân e d na strêda dirèta per la sitê la preṣèinsa ed la rôca e d la strêda în stêdi deciṣîvi bèin prèst al cèinter abitê al s é ṣvilupê d atōrna al castèl a la vèia per rèz da i statût dal a riṣûlta cun un móc ed gînta l é stêda spustêda da rèz a rèzōl al cmûn arzân al fêva pó na sèria ed cûmpri e tèri da i sgnōr da palude al chersîva acsé la só pusibilitê ed dêr a i nōv abitânt ed rezōl cà e pcòun céch ed trèin in ân ed lôti tra d lōr ânca rezōl al duvrà difèndres da j a sêlt cun la costrusiòun ed na tòra ed difèiṣa ch la s afrà prôpria a ch j ân ânca ind al tersèint divêrs pretendèint àn serchê ed cunquistêr rezōl tra cuisché ânca i sessi che l àn ucupêda e dôp a l àn vindûda per frânca arzân a i cremunèiṣ che però àn duvû dêr indrê subét l imprudèint aquést ciapêda cun la fôrsa da obizzo d este e int al l é stêda ucupêda incòra da n eṣêrcit ed mantvân e verunèiṣ luigi gonzaga int al dôp che j arzân àn pruvê soquânti vôlti a cunquistêr al paèiṣ a j à custrèt a rinuncêr a ògni dirét insém a la rôca d rezōl al gvêren di gunṣêga insém a sté tèri se da na pêrt l é intervgnû per miliorêr la situasiòun dal j âchev da teritôri da cl êtra al s é dimustrê per na pèiṣâ polética ed tâsi da al rezōl l é stê a câp d un céch stêt cun gunṣêga lusêra e suṣêra al l é stê un lòungh peréiod ed pêṣ e l é finî cun la bunéfica vrûda e fâta da cornelio bentivoglio cûnt ed gualtēr rezôl l armâgn di gunṣêga fîn al int al a rezōl a gh à picê la pèsta int al dôp la pêṣ d aquisgrana al vèc duchêt ed guastâla l é stê dê al duchêt ed pèrma e piaṣèinsa gvernê da i borbòun fîn al quând napoleòun al dà rezōl al cmûn ed rèz insèm a guastâla e lusêra ind al mèinter a s finésen al j ôvri ed sitemasiòun dal j âchev e nâsen dal j indóstri céchi ed trasfurmasiòun ed prudòt cme filânda e stabilimèint ed la lâna int al rezōl al cûnta abitânt dôp la restaurasiòun rezōl al tōrna incòra a pèrma dal al l é stêda unîda al duchêt ed pèrma e mòdna fîn al dvintêr pêrta dal stêt italiân cun l unitê d itâlia rezōl al pâsa dòunca per sèimper sòta la pruvîncia ed rèz e la gh và adrê ind la stôria adèsa l é un cmûn dedichê préma ed tōt a l ativitê industriêla e artigianêla cun particulêr riferimèint al setōr dal costrusiòun ed l abiliamèint ed la metalmecânica e d la chémica al cèinter ed rezōl l é urganiṣê d atōrna a la só rôca l è stêda tirêda só ind la préma metê dal xiii sècol quând al cunvèint ed frasinôr l à vendû a la sitê ed rèz un trèin atâch a rezōl per la costrusiòun d un castèl nōv la furtèsa l é stêda tirêda só int al e al céch cèinter cun ânca na cēṣa na cà per soquânt frê l é dvintê bèin prèst un impurtânt pôst in avânti cûntra i mantvân che pió vôlti a l àn asaltêda la gh à na piânta cun quâter cantòun cun quâter tòri al dō tòri a mezdé în in fôra mèinter còli setentrunêli în a fîl cun i mûr ed fiânch la mantîn presapôch sèimper la só strutûra uriginâria ed mâchina militêra la rôca la deṣvîn da l uṣânsa dal castèl a recînt medioevêl l ingrès ed la rôca la s arvês al cèinter ed la facêda dôve a s vèden i sègn d un pûnt alvadōr e al gh à d ed sōver na tòr al grând turiòun centrêl cun funsiòun ed turâs che al restâver a gh à tôt pêrta ânca l architèt fiurintèin luca fancelli int al la gh à incòra na schêla dal druvêda per mèter dèinter al j artilierèi la tòr cme ch al j êtri tòr e al mûri în merlêdi la rôca ed rezōl la rapreṣèinta ûn di pió impurtânt eṣèimpi italiân d architetûra furtifichêda secònd al cuncèt dal castèl recînt dóve a gh aré duvû riparêres al pôpol in chêṣ ed biṣògn al teâter ed rezōl l é un bòun eṣèimpi de stîl ed la secònda metê dal l é atâch a la pêrta a matèina ed la rôca medievêla a rezôl int al sesèint a gh êra in funsiòun na sêla per spetâcol teatrêl armêṣa fêrma dôp tânt restâver per pió ed quârant ân fîn a quând la duchèsa ed pèrma l à dê só richièsta dal podestê l avtoriṣasiòun per arfêr ind l istès pôst un teâter nōv e pió modêren che grâsia a l ajót di sgnōr dal paèiṣ che n àn finansiê i lavōr cun al cumprêr i pêlch l é stê inavgurê int al al cumpimèint di lavōr l é stêda dê a l architèt luigi sottili e al decorasiòun a n artésta pramṣân armêṣ scgnusû al sipâri mèz brusê da un incèndi int al l é na côpia quêṣi cumpâgna dal triûnf ed pallade piturê insém al sipâri dal rêgio ed pêrma l é ôvra ed martini int al sōver al purdghê ed l ingrès al prém piân a gh é stê zuntê al ridòt dedichê al muṣicésta rinaldi ed rezōl ind la stèsa ucasiòun é stê fât la facêda purghêda incurunêda da fnèstri e da un timpèn a l intêren na sêla a fèr ed cavâl un pô slunghêda trî ôrdin ed pêlch dóve al cèinter a s capés al principêl sōl per na fōrma un pô pió prununcêda ed la balcunêda in generêl al teâter dal d d incô l é armêṣ cumpâgn a còl uriginêl mēno che la decorasiòun dal sufét arfâta int al novsèint al tèimp ed l ûltma guèra al teâter l é dvintê un granêr intōrna a j ân sincquânta al vrîven butêr zò int al în stê fât soquânt lavôr ed rinfōrs al strutûri portânti cme i mûr estêren al tèg e i sufét fîn al al teâter l é stê druvê cme magaṣèin comunêl e i curidōr ed l ingrès cme sît ed na socetê cicléstica int al în stêdi fâti ôvri ed risanamèint al strutûri al pavimèint e l é stêda piturêda ed nōv la facêda dal al în stêdi fati dal milioréi grâsia ai fònd regionêl e a la lèg pr al teremôt dal incô l é ed nōv druvê al ridòt cme sêla cunferèiṣi e sêla mòstri cun un réch prugrâma ind al sotpêlch a gh é stê tirê fôra un ambint per na scōla ed muṣíca e na bânda muṣichêla la prugramasiòun dal teâter l é fêrma da quârant ân palâs sartoretti l é dal setsèin al preṣèinta na strutûra impunèinta e l é in piâsa martiri a l intêren dal palâs a gh é dimòndi câmbri tra còsti un magnéfich salòun pr al fèsti cun presiōṣi decorasiòun da un lêregh clonê ch al s arvés ind la piâsa a s và dèinter a un lêregh e antîgh giardèin incô cambiê in pêrch dôve a gh é dèinter na grân varietê d êlber soquânt ed quisché secolêr la cēṣa parochiêla dedicheda a sânta maréia assunta l é stêda fâta tr al e al da cesare costa al stès prugetésta dal teâter municipêl ed rèz l é fâta in stîl grêch a trèi navêdi na sôrta ed mèza véia tra la cēṣa a crōṣ grêca e còla a crōṣ latèina la cēṣa l é stêda fâta dóv a gh n êra n êtra la gh à n intêren grandiōṣ e prupursionê cun na grôsa cópla centrêla e dō capèli lêrghi a i fiânch al presbitêri splèndid altêr in mêlmer a intêrs dal setsèint la deṣvîn da na cēṣa tôta via a guastâla la capèla ed mansèina dal setsèint dedichêda a la madòna dal ruşâri la gh à un belésim altêr in mêlmer l é l ónich elemèint impurtânt ch al vîn salvê quând è stê butê zò la vècia cēṣa dal sesèint al parèidi ed fiânch ed la capèla a gh în j antîgh purtêl in mêlmer ind la capèla ed dréta dedichêda al sânt crucifés a gh é l altêr e na curnîṣ in scajôla ch la deṣvîn ânca lê da la cēṣa butêda zò la facêda l é divîṣa in dû cun la pêrta centrêla alvêda da tèra e finîda cun fruntespési a teriângol a s arvésen trî ingrès êlt cun la lunèta d ed sōver còl principêl cun timpèn a teriângol quî ed fiânch a l estêren la cēṣa la gh à na bèla tòra in stîl barôch cumincêda int al e finîda utânt ân dôp int al la cēṣa parochiêla ed sânta maréia assunta cun al teremôt la gh à vû di grôs dân tânt che a l àn duvûda sarêr la venerasiòun ed sân venèri ereméta ed la spèsia e sânt prutetōr dal paèiṣ la s é sparpagnêda fîn da i tèimp antîgh ind l arzân a rezōl a gh é n uratôri dedichê al sânt tirê só int al in dó gh ēra n antîga cēṣa rumâna la vèla fâta fêr da i gunşêga che a n àn fât la cà ed l istê destinasiòun ed tânt nòm famōṣ e testimôni dal grân lóso dal gvêren di gunşêga la cōrt palâs l é stêda fâta insém in dó gh êra un caşèin ed câsa la cēṣa parochiêla ed velanōva l é ûn di fabrichê religiōṣ impurtânt a rezōl fâta int al a l intêren a s pōl amirêr un elegânt altêr magiōr in mêlmer més ind la parochiêla un ân dôp la só costrusiòun còla ed brugnêt l é n êtra bèla cêsa parochiêla e l é un santuâri mariân tirêda só int al setsèint a l intêren ed la cēṣa a gh é na tèila céca dal sincsèint che la figûra la madòna ciamêda dal bôch venerêda perché cunsiderêda miraculōṣa a cîrca dû chilômeter ed distânsa da rezōl a gh é bundanâs la bundèin ed matélda ed canòsa dóve n antîgh fabrichê incô na cumûna cōrt agrécola fôrsi dal sincsèint e arnuvê int al xviii e xix sècol al gh à dèinter prubabilmèint i rèst ed la cōrt dóve l é môrta int al la famōṣa cuntèsa sân pôl san polo d enza in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz l é tra mezdé e sîra e a cîrca chilômeter dal cèinter ed rèz al dà insém al fiòm èinsa e l é zachê insém a dōlsi culèini ed l apenèin arzân sân pôl l é cunsiderê ûn di pió bê paèiṣ ed la pruvîncia prôpria grâsia a la só furtunêda puṣisiòun geogrâfica al sît in dó l é sân pôl ch al rapresèinta un impurtânt pûnt ed comunicasiòun tr al teritôri arzân e còl pramṣan e tra la pianûra e l apenèin l à vû un pôst impurtânt ind la stôria dal cmûn bèle ind l etê ed la prêda lésa dal pêrti ed sân pôl a vînen tirê só di pôst per stêr atèinti a l ingrès ed la vâl l é ché che dôp ed l etê dal brònz a vîn só servirôla al pió impurtânt cèinter etrósch ed l emélia cgnusû fîn a incô e pôch pió in só al céch cèinter rumân ed luserìa porta d ingrès a la zôna matéldica al preṣèinta impurtânt munumèint stôrich incô sân pôl l é un paèiṣ modêren atîv sia culturalmèint che conomicamèint cun un cèinter comercêl naturêl al cèinter dal paèiṣ un merchê setimanêl in flôra e n impurtânta zôna artigianêla dimòndi ṣvilupê l é ânca al setôr agrécol cun la prudusiòun e difèiṣa di prudòt dal pôst cme al grâna al lambrósch al scarpasòun e i famōṣ salóm sân pôl l à utgnû la stèla d ôr e al diplôma dal cunsèli d eurôpa pr avèir dê na mân a fêr cgnòser l dèja ed l eurôpa unîda atravêrs scâmbi culturêl e cunômich cun al sitê imparentêdi ed eisingen germagna e litomysl repóblica ceca j abitânt în divîṣ tr al cèinter e al trèi frasiòun ed la barcâsa grasân e puntnōv tóti cun divêrsi carateréstichi la barcâsa dal stimêdi cultûri agrécoli grasân dal culèini e al turîṣem e puntnōv da la zôna artigianêla dimòndi bèin documentêda l é la stôria antîga ed sân pôl ch la partés da dimòndi luntân adiritûra da préma ed l homo sapiens difâti în stê catê di sègn dal pió antîgh ed la nôstra râsa ind al fònd mazzali a funtanêt a servirôla a câmp santâgin e tra pēv e curnâcia a s pâsa pó a l etê ed la prêda lésa cun i stódi fât da don gaetano chierici ind l otsèint ch àn verifichê la preṣèinsa ind al pôst ed l homo sapiens sapiens int al p c ind al câmp ed servirôla chierici l à catê un grând vilâg ed l etê dal brònz e in sté peréiod a s vède i prém usvéj in metâl cme un céch manarèin catê dal studiōṣ stès în stêdi catêdi fōrmi ed fusiòun in prêda e i rèst ed n a funderéia tra i rèst in brónz catê a gh é pugnêl manarèin curtê pûnti ed lânsi e frèci anê fébi spéli la teramêra ed servirôla l à dê indrê pió ed bagâj in brónz còst l é la prōva sicûra che ind al sît a gh êra la lavurasiòun di metâl e n intèinsa ativitê industriêla ind l istès câmp în stê catê só ânca dimòndi rèst ed prêda lavurêda ed prêda ed vulcân schegêda e impurtânt rèst dal peréiod tra l etê ed la prêda e còla dal brónz mó al peréiod ed la stôria antîga ed sicûr pió impurtânta per sân pôl l é stêda l etê dal fèr cun l arîv ed la civiltê etrósca al chierici sèimper a câmp serviôla là scuacê un grôs cèinter abitê etrósch impiantê secònd un precîṣ piân ed sitê cun strêdi diresiònêdi abitasiòun fâti só rubóst fundamèint impiânt prudutîv e na zôna sâcra in stêdi catêd dal scudèli in teracôta cun al scréti vea e rat ṣgranfgnêdi sòta al pè figurèini gâmbi vutîvi e na stâtva in brònz ed l atlēta nûd cun ras cèt dal peréiod etrósch dal sît ed servirôla ch la cgnusû la mâsima flôra tr al têrd vii sècol e la préma metê dal iv sècol p c a deṣvînen tra l êter dō fr al pôchi scritûri cun nòm ed divinitê catêdi in tóta la zôna padâna l é stêda catêda ânca n agrafe spéla d urègin cêltica a sân pôl a gh é diêter sît dóv a s câten di rèst ed l antichitê cme al mûnt psōla dóve grâsia al materiêl catê só a s gh à la sicurèsa che l é gh êra un impurtânt vilâg teramêr dóve al chierici l à catê e turnê a scavêr un pòs materiêl cerâmich cun dal scréti dimòndi impurtânti al vilâg torlonia dóve ultmamèint în stê fât di schêv cun impurtânti squêrti al castèl ed sân pôl che in un pòs catê int al e ṣvudê în stê arcatê rèst ed vês in brònz e pcòun ed vastèin in cerâmica i pòs ed câmp razzi a câmp dionigi a la curnâcia a vedrós fusòun e ind al viasōl di tedeschi un pòs e materiêl ed furnêṣ ed grôs amzûra a puntnōv catê un réch simitèri longobêrd ch l é stê scavê e studiê da la diresiòun di bèin culturêl insém a la culèina ed muntfalcòun l é stêda arcatêda dôp soquânt ân de stódi sia d archévi che insém al teritôri l antîga pēv ed sân stêven în stê catê i fundamèint ch a gh àn cîrca ûn mêtr de spesōr la cēṣa l é diresionêda da sîra a matèina cun l âbsida a matèina cun antîghi tòmbi cristiâni dal peréiod rumân a sân pôl în stêdi fâti dimòndi catêdi cme véli véli ed campagna tòmbi e materiêl ed furnêṣa al nòm al deṣvîn in pêrt da sân pôl ch a gh é stê dedichê na capèla int al castèl castrum sancti pauli e in pêrt da l èinsa al fiòm ch égh tòca apèina i cunfîn l é stê abitê fîn da i tèimp antîgh cme testimuniê da l impurtânt cèinter abitê etrósch ed servirôla a cîrca ûn chilômeter dal cèinter a s spèinsa ch l âbien fundê j etrósch vêrs al v sècol p c i prém documèint che pêrlen dal teritôri ed sân pôl a fân riferimèint a n antîga avilianum pó cavianum d ed ché sân pôl in caviân cme l êra ciamê tèimp indrê al paèiṣ l antîgh nòm dal paèiṣ plebes de caviliano al vîn numinê per la préma vôlta in un diploma dal otòber dal ed l imperadōr ottone ii int al l é pasê da la cēṣa ed rèz al pusès dal marchèiṣ bonifacio ed canòsa documèint stôrich da a dîṣen che gh êren bèle a l època al capèli ed grasân ed cadgnân e int al còla ed sedgnân a muntfalcòun tr al e al é stê tirê só un cunvèint francescân ché tr al e al l à pasê j ûltm ân ed la só véta al famōṣ crunésta salimbene de adam da pèrma pèrma muntfalcòun a la fîn dal xiii sècol azzolino canòsa al cunsègna la rôca a pèrma mó int al la tōrna a fêr pêrt dal teritôri arzân int al la dvèinta proprietê ed la faméja fogliani che int al al la dà a i canòsa int al a gh é stê na diṣastrōṣa saczêda dal castèl da pêrta ed la suldaréia ed carlo ed borbòun tr al xvi e al xviii sècol în stê tânt i sgnōr che àn impôst la lōr avtoritê só sân pôl tr al e al giovanni riccio da montepulciano tr al e al i gunṣêga e ûltem i gherardini tr al e al int al xix sècol a sân pôl în sucès soquânt fât trâgich int al la miarèina int al na stôrica zlêda int al al teremôt e int al un préiod ed grôsa crîṣi cunòmica pr al paèiṣ cavṣêda da la fûga ed l eṣatōr comunêl cun la câsa póblica sōl a la fîn dal sècol a s în cumincê a vèder i prém segnêl ed la riprèiṣa quând sân pôl l é arcgnusû cme pôst turéstich dóve a s é cumincê a tirêr só d j albêregh lucândi e dimòndi cà sgnurîli int al al teritôri comunêl al vîn servî dal ferovéi arzâni cun al trât rèz canòsa an gh în mìa di document uficêl da dóve savèir cun precisiòun la dâta ed quând l é stê tirê só al castèl mó tót al fà pinsêr che còsta la sia dôp ed còla ed la vècia plebs ed caviân fâta tânt tèimp fà l é stêda tirêda só in na puṣisiòun stratègica cun la mîra ed controlêr al cruṣîl ed la strêda cla pâsa a i pē di mûnt cun còla ed la vâl d èinsa int al turiòun ch l è d otsèint incòra intêr a s vèden al purtêl magiōr ch al servîva per l ingrès di câr còl pió céch per quî ch andêven a pê e dal grân fisûri dóv êren mési al cadèini pr al recóper dal pûnt alvadōr i stôrich cunfêrmen che ché ind l otòber dal a s é fermê enrico iv préma dal scûnter cun al trópi ed la cuntèsa matélda la rôca la riṣûlta circundêda da fusòun dimòndi fònd cun al mûri d intōrna e dal tòr la zôna dal castèl l êra dimòndi grânda pôst che d ed la ed la rôca vèira e prôpria dèinter al mûri intêrni a gh êren divêrsi tòri abitasiòun e la capèla marchesi cun la cēṣa dal satèsim sacramèint atâch dèinter a còli d ed fôra bèin prèst é stê tirê só a l intêren dal castèl na capèla dedichêda a sân pêvel ch l à pó dê al nòm al castrum sancti pauli la stôria gnûda dôp al la vèd prutagonésta ed ruvîni e d saczêdi dôp al peréiod matéldich la rôca l é stêda spianêda int al dal cmûn ed rèz arfâta int al l é pasêda a la faméja gherardini l é stêda butêda zò da j austrìach int al e arfâta da i gherardini a la fîn dal xviii sècol grôs restâver e mudéfichi în stêdi fâti tr al xvii e al xviii sècol vrûdi da la faméja gherardini ch àn fât arfê i fusòun arfât ed nōv al pûnt alvadōr restarvêr al mûri d intōrna e tirêr só la tòra ed l ingrès a matèina dóve în stê més na campâna e n arlòj a la fîn dal xviii sècol al castèl l à ciapê l aspèt ed na cà sgnurîl adèsa a gh é j ufési comunêl e al muséo ed la reṣistèinsa a l intêren dal castèl int al a vîn fundê l uratôri ed sân zvân batésta incô l é la cēṣa parochiêla la cēṣa l an gh à mìa la facêda e la pôrta d ingrès l é int al mûr ch al guêrda al piasêl l intêren ed la cēṣa dal xvii a s preṣèinta cun na sêla cun la vôlta a cruṣêra dèinter ind la parèida ed mansèina a s pōl vèder na pitûra a frèsch cun l adorasiòun di mâgi l é ôvra ed nicolò dell abate na lâpida l arcôrda cme la capèla ed sân zvân batésta l é stêda vrûda dal nôbil mudnèiṣ simone marchesi ind l incavadûra ed na tòra simêda ch l é ind al mûr ed la cēṣa vultê vêrs al paèiṣ é stê sistemê al batistèri ind la préma metê dal a vîn fât al restarvêr dal pitûri ed sân zvân al pôst dóve l é la pēv a cîrca ûn chilômeter a mezanôt dal bōregh ed sân pôl ind la pêrt spiâna dal cmûn a s ciamêva caviân e cun al nòm cavilianum l é arcurdêda int al chêrti antîghi la pēv l é stêda tirêda só arèint a n antîga véia ch l andêva lòungh la vâl ed l èinsa in ûṣ prubabilmèint ânca in època eumâna in urègin l êra dedichêda a i sânt pēder pêvel e a sânta maria la pēv l é citêda fîn dal in un diplôma ed l imperadōr ottone vêrs la metê dal xi sècol al ve schev adalberto al cunsâcra la cēṣa cme pēv ed sân pēder l é arcurdêda dal vôlti int al xv sècol pó só còsta a vîns còla ed sân pêvel ch l armâṣn per sèimper al marchèiṣ bonifacio ed canòsa int al l utîn a livèl l uṣânsa cetêda da la magiorânsa di stôrich dal pôst la vōl che ché san francèsch d asîṣi int al l âbia fundê un cunvèint céch cme la fà da testimòni la cronica ed salimbene de adam da pèrma ûn di léber pió impurtânt ed la leteradûra latèina medievêla l é cunsiderê ûn di prém pôst frencescân ed l emélia almēno ed l istès tèimp ed la costrusiòun dal cunvèint ed mòdna ind al cōrs di sècol l impurtânsa dal fabrichêt ed muntfalcòun l é stêda grôsa e dimòndi în stê i cambiamèint l é stê cunvèint francescân ṣcanslê int al dê a i pêder gesvéta al dvèinta pôst estîv dal seminâri dal vèschev universitê cun quâter facoltê teologéia lèg medzèina e filoṣoféia bandunê da i gesvéta int al dôp tânt restâver al pâsa al minicèpi ed rèz e al dvèinta pôst dal cunvét ed la minicipalitê ed rèz bandunê ind i prém dêṣ ân dal xx sècol l impunèint munumèint pôch a la vôlta al và in malōra al fabrichêt l é fât a ûn piân a u cun la cēṣa ind la pêrta a mezdé la lêrga zôna dal curtîl centrêl in pêrta purdghêda l é avêrta a sîra vêrs la vâl ed l èinsa al grôsi ôvri ed restâver cumincêdi int al a farân in môd che al fabrichêt ed muntfalcòun al pôsa avèier incòra la dignitê d na vôlta toân toano in italiân tvân o tuân int al dialèt dal pôst l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz més a chilômeter tra mezdé e matèina dal cèinter ed rèz toân l é un cmûn dal j impurtânti belèsi naturêli réch de stôria e d cultûra al cèinter principêl l é in na splèndida e soladèja puṣisiòun insém al mûnt dal castèl m cun insém al pûnt pió êlt la pēv ed s maria ed castèl l é d ed sōvra a un teritôri quâṣi dal tót ed muntâgna sōvra a n ònica côsta che ind al stachêres da la cadèina d j apenèin atâch al mûnt cùşna m la và a caschêr int al cmûn cunfinât ed véla mnôs la se ṣlòunga vêrsa la pianûra cun na sèria d altûri che vân in calêr la ruṣgadûra di giâs e còla di fiòm àn mudlê al furmasiòun dal prêdi l à dê urègin a tânti vâl e gōli cun d ed sōvra al mûnt castâgna m al mûnt vgnôla m e di êter al prém riferimèint sicûr só toân al catòm in un diplôma ed berengario i datê da pavéia al ed novèmber dal dóve a s dîs ed la corte di toano segvî da un diploma imperiêl d ottone ii int al ch al cîta plebem de toano fr alpió grôsi pēv campagnôli ed l època l antîga thoanum dôp al j ûltmi invasiòun barbârichi d j ungherèiṣ a la fîn dal ix sècol l à urganiṣê al sô difèiṣi cun al tirêr só dal furtificasiòun intōrna a la pēv l é dvintêda acsé membro ufficiale con castello sòt a l avtoritê ed bonifacio pêder ed la cuntèsa matélda ed canòsa ind la secònda metê dal ind i prém dêṣ ân dal xiii sècol l é dvintêda cmûn léber cun al metrés insèm al cmn sitadèin ed rèz a gh é gnû dôp un lòungh peréiod ed lôti fra i ghibelèin arzân e i guêlf mudnèiṣ ch àn sparê gnânch al castèl ed toân asediê dai mudnèiṣ int al int al peréiod dal sgnuréi l é stê sòta ai fogliani fîn al per pasêr pó a j estèins cun niccolò iii int al borso dóca ed mòdna e rèz l à mandê fôra i statuta potestariae toani et caulae intla l éstê dê al marcheiṣ testi e dôp la só môrt sèinsa erêdi l é turnêda a la cambra duchêla ûltem fevdatâri ed toân l é stê guerra coccopieri torretta ed mâsa carêra int al l é dvintêda cmûn ch l à sintû da luntân al rifōrmi ed la rivolusiòun francèiṣa e d napoleòun ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla quî ed toân àn tôt pêrta a la reṣistèinsa cun tânt môrt distrusiòun e di dân dimòndi pèiṣ a s arcôrda la batàlia ed cà marastòun frasinôr polinêgh prignân e muntfiurèin al masâcher ed mân e l incèndi ed toân int al toân cun véla mnôs frasinôr polinêgh prignân e muntfiurèin l à fât pêrta ed la repóblica partigiâna ed muntfiurèin durêda dé l é d préma ed època ed matélda ed canòsa l é ânch òna dal pió antîghi costrusiòun reliogiōṣi ed la zôna e l é dedichêda a sânta maria asûnta la s câta insém a l antîga strêda ed j attoni faméja tuscâna da dōve desvîn matélda ch l unîva canòsa a lóca sitê uriginâria d la râsa di canòsa al prém documèint ch al numîna la pēv l é al diplôma ed l imperadōr dal sâcher rumân impêr ottone ii l é na costrusiòun tóta in sâs cun na facêda a capâna quacêda ed lâstri ed lavâgna a l intêren a gh é na mèinsa d altêr in un sōl blôch mésa int al preṣbitèri cun sculpîda la dâta dal l é a trèi navêdi cun clòuni e capitê sculpî la mantîn tóta la belèsa róstica e straordinâria dal costrusiòun rumânichi pió antîghi che gnân l incèndi impiê dal trópi tedèschi ind la secònda guèra mundiêla e gh l à cavêda a ṣgerbiêr l é a mêter ind la séma dal mûnt castèl ch l é d ed sōvra al paèiṣ ed toân d ed lé la vésta la se ṣlêrga dal sémi d j aèpenèin cun la prêda ed bismântva a na bèla fèta ed la pianûra padâna vêrs mezanôt més a sîra ed la canônica ed la cēṣa ed sân martèin dal xvii sècol a s drésa n elegânta tòr l é ôvra d antonio ceccati sóvo al prugèt e la scultûra dal clòuni di plâster e di êrch ind la cèla dal campâni l é stê fât tr al e al a l intêren ed la cēṣa a gh în dal j êtri ôvri dal ceccati al bèl purtêl i sustègn che tînen só la mèinsa ed l altêr dal ruṣâri e dō spurtèli per armadièt dal j arléqui al grând quêder d altêr ed beêta vèrgin dal ruṣâri fâta cun divêrs gèner ed lègn intajê l é ôvra ed michele vignaroli al grandiōṣ tabernâchel ed lègn indurê l altêr a fōrma ed cēṣa prubâbilmèint ôvra d antonio ceccati bèle citê ind al verbêl ed la vîṣita fâta int al dal cardinêl rinaldo d este l é stê cambiê dôp la secònda guèra mundiêla cun un nōv fât da la scultrîṣ carmela adami ed curèz l é in di documèint dal e dal che as câten al prémi nutési dal paèiṣ che pêrlen ed l uspdêl ed cavella nòm latèin ed l abitê e in n êter documèint dal l é citêda ind al giuramèint ed fedeltê al cmûn ed rèz l é a l ardôs ed la strêda ed la vâl dal sècia l é un cèinter atîv ind al câmp artigianêl industriêl e agrécol ânca per efèt ed la bòuna cundisiòun ed la strêda ch al l unés cun la vâl e la zôna dal cerâmichi tra la pruvîncia ed rèz e còla ed mòdna l é dimòndi cgnusûda ânca per la só tréfla ch la vîn ludêda tōt j ân cun na fèsta popolêra fr al j ativitê artigianêli va arcurdê la lavurasiòun dal lègn cun l intersiadûra e al restâver di môbil antîgh l è un cèinter abitê antîgh a s cumincia a parlêr dal paèis bèle dal xii sècol l é més in dóve a s zûnta al turèint dôl cun al fiòm sècia la cēṣa l é dedichêda a sân lurèins l è un cèinter comercêl industriêl artigianêle turéstich la cēṣa urientêda a l alvêrsa cun la facêda a capâna l é dedichêda a sân prôsper vèschev ind la facêda a mezdé a s vèd la pôrta ed fiânch cun l architrêv datêda dō fnèstri a capâna in lavâgna datêdi e dân lûṣ a la sagrestèia la tòra l é ind la facêda a mezanôt l intêren l é a sêla ónica cun âbsida fâta a retângol al sufét l é a cruṣêra sostgnû da clòuni la cēṣa l é dedichêda a sân pēder apòstol la móstra na facêda a capâna urientêda a l alvêrsa finîda cun un fruntespési fât a teriângol cun na fnèstra rutònda cun quâter êli l intêren l é a na sêla ónica cun âbsida polegonêla al sufét l é a vôlta ed bòta cun óngi ind i documèint dal l é sgnêda cme fliêla ed la pēv ed toân sèmbra che l antîga cēṣâ parochiêla la sia stêda butêda zò da na valânga al vîṣiti parochiêli arcôrden divêrs restâver e despès dîṣen che al stâbil an n êra mìa sicûr al stâbil dal dé d incō l é duvû prubabilmèint a la generoṣitê dal fèvdatari cûnt sassi ed quâra int al s arcôrden la tòra rutònda cun dō campâni e na curnîṣ bèin sculpîda fōrsi dal ceccati int al a tâch al stâbil a s tîra só la nōva canônica int al la cēṣa la gh à incòra l antîgh tèg in tavlê ed lègn int al a vîn arfât dal tót al stâbil só disègn dal pâroch don modesto vezzosi e dal geômetra geremia fioroni ed costabòuna al pitōr vandelli ed sasōl al pitûra al d ed dèinter dôp l època ed canòsa bèle dal la céca nobiltê ed muntâgna per difèndres dal fenômen dal brigantâg la s ēra fâta fêr la cà furtèsa i mûr ēren ed sâs ed côch squadrê a martèl e bèin fraṣê al fnèstri êren céchi an gh ēren mìa i camèin fōrsi cuntinvêva l ûṣ ed la fughêra o di braṣêr més al cèinter ed la câmbra quêṣi cumpâgn al tòri di castē ed cêr andêven d ed sōver dal secònd piân dóve a s égh rivêva atravêrs na schêla ed lègn intêrna n eşèimpi de sté cà l é int al bôregh de stiân la cà di ceccati carateriṣêda da elemèint architetônich d urègin antîga a s é sèimper pinsê che la cà di ceccati la fós na cà a tòra cunvinsiòun da pôch neghêda da l architèt arzân giuliano cervi a s trâta ed na cà furtèsa medievêla ed l apenèin fōrsi dal xiv o inési xv sècol ûn di elemèint ch l à ciarî da dóve a deṣvîn al gèner ed la cà l é la fōrma ed la fnèstra ind la facêda setentrionêla quêṣi cumpâgn a còli dal tòri dal xii sècol tirêdi só a presédi dal teritôri atōrna a la rôca ed muntifiurèin al cà a tòra în stêdi fâti a partîr dal e fîn a tót al ed piânta quadrêda e pió strèta cun la clumbêra int al tasèl na schêla in lègn strèta e râta l unés i trî piân esèimpi ed cà a tòra în a mân ind la côrt ghirardini a cà guglio a ciṣâna a muntbiôt ind i sècol xvii e xviii à cumincê a sparpagnêres al mudèl ed cōrt padrunêli la cà a tòra la s richés d êtri costrusiòun pió céchi mési a d êrch cun al cèinter un curtîl circundê da un murèt cun na lêrga avêrta per fêr pasêr i câr di eşèimpi ed crt padrunêli bèin tgnû în a mân la cōrt ghirardini a cà guglio la cōrt boschini a srèdel a la vâl a toân la cōrt ed castèl a câvla la cōrt baroni la carateréstica d la cà cun al balchio o baladōr l é na schêla in prêda o lègn mésa d ed fōra ch la pôrta in na lôgia ch la dà pó a dal câmbri o ind l ingrés quacêda cun al tèg tgnû só da clòuni céchi in sâs ed côch al pió antîghi cà cun al baladōr ind l apenèin a s arfân al xvi sècol na bèla cà cun al baladōr la s pōl vèder a la vâl de srèdel viân viano in italiân l é un cmûn ed abitânt ind la pruvîncia ed rèz l é tra matèina e mezdé e a cîrca chilômeter dal cèinter ed rèz dimòndi interesânt dal pûnt ed vésta stôrich e architetônich în i tânt cèinter dal teritôri e i pôst dōve in més zibésen lêrghi vidûdi dal culèin l é d atōrna da vèder in particulêr al cà a tòra tiredi só ind i secòl xv xvi e xvii ind la burghêda ed sân pôl atâch al municépi a gh é la pió interesânt l é la pió antîga al só intêren a gh é na presiōṣa pitûra a frèsch dal quatersèint al d ed dèinter ed la canônica ed la cēṣa ed castèl quersōla s pōlen vèder soquânti pitûri a frèsch cunsiderêdi ed lelio orsi a sân zvân ed quersôla mèrita vèder la cēsa parochiêla la pió réca artesticamèint dal teritôri dal e l uratôri ed sân sîro dal an mânchen mìa di ângol ed belèsi naturêli che vân dal mûnt dûr na séma êlta ch la sègna al cunfîn cun i cmûn ed caṣîna e vsân a la vâl dal treṣnêr mó l é la zôna dal quersolèiṣ la pió interesânta da sté pûnt ed vésta da citêr la zôna vèirda ed cà dal vèint al distèiṣi ed câmp puntegêdi ed quêrsi secolêri a chêsla ed qeursōla e la zôna ed cortvèdla d argnân in dōve gh é da sècol na sêrsa arîv puntuêl di turésta la vésta l é còla ed la culèina cun côsti a mèza pendèinsa e cun na sucèsiòun ed crinêl e vâli la pêrt spiâna l é pôch ed pió dal ed tóta la zôna n êter l é ocupê da trèin cun pôca pendèinsa al rèst da trèin cun mèza e fôrta pendèinsa sibèin còst la magiōr pêrta dal trèin l é cultivêda a végna semnê prê pâscol al rèst l é a bôsch o in sêlda la pêrt buschîva dal teritôri l é pió che êter da tàj druvê per l algnâtich i bôsch naturêl în ind al zôni difècili da rivêregh e fôrta pendèinsa al piânti preṣèinti în pió che êter cun foj lêrghi cun soquânt gèner ed pîn a s câten dû gèner ed bôsch la rurèla in avtûn l é l ûltma piânta a pêrder al fujâm la s vèd gnîr fōra da i bôsch plê cun al só móc ed foj culōr maròun i castâgn a gh în quêṣi pió quî armêṣ în j avâns e quî piantê a l inési dal sècol pasê a fîn ed magnêr al catagnēt bandunê al tènd arculêr a favōr dal quersêt l é preṣèint un gèner dal pôst armêṣa da l ûltem peréiod giasê al pîn salvâdegh cun la carateréstica scôrsa rusésa preṣèint insém al mûnt dûr al mûnt mèṣol al mûnt pilâster e dal cavasòun che rapreṣèinten i bôsch pió grôs e pió meridionêl de ste gèner in itâlia da segnalêr ânca la pinêra dal cà dal vèint ed proprietê privêda ind i bôsch o da per lōr soquânti quêrsi dimòndi grôsi da numinêr còla ch lé insém a la strêda tra cà bertâch e chêṣla dal crinêl dal mûnt pilâster e dal mûnt mèṣol a vîn fôra na surzéja d âcva minerêla e òna d âcva sulfurōṣa che vînen mési insèm ind la funtâna dal pilâster insém a la strêda tra argnân e sân zvân préma ed l incrōṣ per sân pêder i sègn ed la preṣèinsa ed l òm în testimuniê dal catêdi int al teritôri comunêl e pió preciṣamèint ind la zôna d argnân ed soquânt rèst che s arfân a préma ed la stôria cîrca p c al terimêri dal castèt prubabilmèint pôst ed pôpol ed préma ed la stôria légor e ómber e pió têrdi ed colôni etróschi e gâli al tânti êter catêdi în tgûdi dacât in n êla dal muṣèo cévich ed rèz mó sōl in etê barbârica al teritôri ed viân al vîn fôra a livèl ed documèint stôrich in relasiòun cun i prucès ed coloniṣasiòun ed la culèina e d la muntâgna inviê dal popolasiòun ed la pianûr in sêrca ed pôst sicûr dal scuriasêdi èpor la zôna dal teritôri ed viân ch a s gh à pió nutèsi stôrichi l é al quersolèiṣ a la fîn ed l otêv sècol al vèschev ed rèz al fà tirêr só al castèl cme ricôver pruviṣôri dal tânti scuriasêdi barbârichi ed ch j ân ungherèiṣ gâl e tedèsch pó dvintê pôst dal vèschev in istê l é numinê in dimòndi documèint tgnû dacât ind j archévi stôrich arzân dal castèl incô a gh armâgn pôch rèst di mûr ed cînta ânch al teritôri vianèiṣ cme la magiōr pêrta ed l apenèin arzân l é stê ind al peréiod centrêl dal medioēv sóta a l avtoritê ed la cuntèsa matélda ed canòsa e l é andê a drê al sôrti polètichi dal teritôri arzân int al xiii sècol al vèschev ed rèz l invistés dal fèdev ed quersôla la putèinta faméja di fogliani ch al tînen fîn a la fîn dal xvi sècol insém a viân che bèlo parôchia dal xii sècol da sté mumèint al dvèinta circoscrisiòun civîla al castèl ed viân secònd l artioli na lâpida ch la deṣvîn dal castèl la prôva la só costrusiòun a pôch dôp al al dvèinta al nōv e al pió impurtânt cèinter aministratîv dal teritôri a gh êra ânca la cēṣa ed sân salvadôr prubabilmèint la gh êra bèlo int al l é ruvinêda int al int al viân al s mèt sòta a j estèins mó int al insèm al castèl e piagna la vîn armésa a i fogliani dal marchèiṣ nicolò iii l armâgn a i fogliani fîn al in cl època la rôca la s presèinta in catîvi cundisiòun e in pêrt in ruvîna int al a vîn dê al fèdev al cûnt pompeo aldrovandi ed bològna e l é armêṣ a quî cue în gnû dôp j aldrovandi marescotti fîn a la scanṣlêda di fèdev int al a vîn segnalê na ruvîna ed la murâia dôp un peréiod d abandòun l é stê restarvê ind j ân dal proprietâri d alōra la tòr ed guêrdia dal castèl l é ed proprietê comunêla viân al dvèinta cmûn cun decrêt dal minéster ed j intêren al dicèmber prém séndech l é stê antonio ferrarini préma ed l indipendèinsa dimòndi frasiòun fêve pêrta di cmûn de scandiân e carpnèida la cēṣa l é dedichêda a sân zvân batésta al stâbil al gh à na comûna facêda a capâna al purtêl a d êrch a tôt sèst l é cuntgnû in na curnîṣ a spéch d ed sōver a s arvés na fnèstra sagmêda un pô sfuṣlêda al teritôri parochiêl ed sân zvân l êra divîṣ a l inési ed la véta religiōṣa in dû cèinter che fêven riferimèint al cēṣi ed sân michēl e sân sîro ind la piâna dal prê a l inési a gh êra na capèla dedichêda a sân zvân ed proprietê ed la râsa di giberti la capèla cun l andêr dal tèimp la vîn sèimper pió despès druvêda pr al celebrasiòun religiōṣi e la vîn atresêda e miliorêda a dân ed la cēṣa ed sân sîro ind al catêr in sagrestèia i léber ed cēṣa al vèschev marchesani al la cunsîdra ed fât parochiêla l é vêrs la metê dal xvii sècol che a sucêd al radichêl cambiamèint da uratôri a cēṣa un giudési artéstich dal tèimp l arcôrda internamente la chiesa è in stile barocco ma di tale eleganza da ricreare l occhio e da essere collocata fra le più belle del circondario esternamente non ha nulla di ornamentale solo una coronazione un po viva inizialmente ma già attenuata dal tempo che la trapunta nell ambiente stagionale del campagnolo vêrs la metê dal xviii sècol la cēṣa la vîn butêda zò da di suldê ind al la cēṣa la vîn arpurtêda a l antîgh spiandōr e int al a vîn inavgurê al cuncêrt ed quâter campâni soquânt fabrichêt în stê tirê só e arnuvê dal baròun franchetti un eṣèimp d architetûra liberty cun carateréstichi guarnidûri in fèr interesânt l é al lêregh stâbil residensiêl carateriṣê da un tèg a dō âchev cun muradûra ricôrs sfalsê ed prêda e côt cun muntê inséma quêṣi in culmégna un mutîv ed fiōr in fèr batû la frasiòun l é stêda fundêda da la faméja bertacchi quând l é scapêda da mòdna ind al tèimp ed la pèsta dal xvii sècol la faméja la tirê só un palâs cun dipendèinsi che dôp èser turnêda a mòdna l é armêṣa per dimòndi tèimp un pôst ed viligiatûra familiêra j ûltem erêdi de sté râm in sparî ind al xix sècol e în stê suplî in na capèla butêda pó zò per fêr pasêr la strêda pruvincêla argnân cme parôchia la s arfà la préma metê dal xii sècol la cunsacrasiòun ed la cēṣa dedichêda a sân prôsper la pré èser sucèsa in al a mansèina ed la strêda póblica préma ed rivêr a la cēṣa dal d d incô un pilastrèin o maestê cun na figûra sâcra al sègna a i pē dal mûnt danèiṣ in dōve gh êra l antîga cēṣa d argnân int al in na vîṣita cattani al câta un uratôri dedichê a sân senastiân la véla l êra sòta al fèdev ed quersôla e al gh é andê a drê int al vicèndi a la metê dal xvii sècol l é stê dê al marchèiṣ padvân benedetto luigi selvatico argân l à lighê al só vicèndi al vèli aṣvèin ed sân svân ed quersôla sân pêder e chêṣla vsân vezzano sul crostolo in italiân l é un cmûn ed abitânt edla pruvîncia ed rèz e l é a mezdé e a cîrca chilômeter dal cèinter ed rèz bagnê dal turèint cróstel a s câta in na puṣisiòun ed cèinter tra la pianûra e la muntâgna ch a j unés la strêda statêla dal pâs dal cerêto l é a mansèina dal cróstel al j urègin de vsân a s arfn a l êlt medioēv ind al só teritôri i rumân ân fât tânti dmus cuntadèini in època medievêla l à rapreṣentê un impurtânt presédi difensîv e d cuntròl dal véi ed cumunicasiòun da e per l apenèin arzân al castèl butê zò int al xv sècol l êra ind la préma metê dal xii sècol di canòsa che s al quistunêve cun i vèschev ed rèz e i da fogliano al castèl ed la frasiòun ed muntêlt l é stê di canòsa pó d j arzân pó di da fogliano préma d èser unîda al duchêt estèins int al che l àn infevdê a dal faméj fidêdi al cmûn dal dé d inco l é nasû só decrêt ed luigi carlo farini al de znêr dal al prém nòm de vsân a gh é stê zuntê int al ânca còl ed insém al cróstel vsân al s é fât nutêr da che indrê d ed là che per èser un impurtânt ṣnōd ed cuminicasiòun ânca per la preṣèinsa ed grândi chêvi ed gès dōve dimòndi gînta dal pôst a gh à lavurê ind al cèinter stôrich e int al frasiòun a s vèden incòra soquânti cà a tòr dal xv sècol al ed zógn dal int la localitê ed la bètla la bettola in italiân é stê fât da i nâṣi fasésta l òrend masâcher dōve în môrt civîl ed tóti al j etê sia mâs c che fèmni la cunuméia l a s pôgia insém a l agicultûra granâja óva da vèin furâg l alevamèint e l indóstria atîva ind i setōr ed la teṣdûra metalmecânich machinâri per l indóstria alimentêra ed l abiliamèint dal matèri plâstichi di materiêl da costrusiòun ed la lavurasiòun dal lègn imbalâg vsân l é al cèinter principêl e l é al pôst dal minucèpi al se ṣvilópa a i fiânch ed la streda statela in diresiòun dal pâs dal cerêto post dal pêrch póblich pineta cnusû in pruvîncia cme la pinetina cèinter d educasiòun abientêla cun la carateréstica dal recóper dal bèsti frîdi famōṣa ânca l ativitê ed la chêva dal ges in localitê mûnt gès la cēṣa dedicheda a sân marèin la gh à na bèla facêda a capâna e un intêren a ònica navêda cun vôlta a bòta e capitê urnê in bundânsa che fân pió bê i sê altêr ed fiânch restarvêda int al dōve d ed là ed soquânti pitûri asê bèin fâti în tgnû dacât sê pajôt in scajôla fôrsi fât tr al xvii e al xvii sècol é stê arnuvê ânca na pôrta ch la gh êra bèlo dal cun d ed sōver na lunèta ed valōr dōve în sculpî i sègn ed la faméja di canòsa la localitê sèdri l é numinêda ind i documèint dal e a la fîn dal l é na véla dal fèdev di cassoli mó la localitê l é d urègin rumâna dal têrd peréiod repoblicân ind al cèinter dal bōregh a gh é un impurtânt tòra a trî livê cun al curdòun dal granêr môrt cun i quadrê més a dèint ed sèiga pôch luntân a s vèd un stâbil sgnurîl dal xvii sècol cun dō tòr e davânti un curiōs mûr a matèina dal turèint câmpla a gh é un stâbil sgnurîl dal sincsèit cun na lògia tampunêda e na tòr a trî livê al nòm carâta al diṣvîn da cà in bliṣghêda o in spicajòum ind la zôna meridiunêla dal bōregh a gh é un stâbil dimòndi antîgh cun la schêla d ingrès avêrta e da na maestê a la beêta vèrgin dal la pêrta setentriunêla dal bōregh l é fâta da soquânti cà in prêda dal prém e da la nōva cēṣa parochiêla in manêra medievêla só prugèt ed l architèt baldini al nòm ed la vècia sèmbra ch al deṣvègna da la preṣèinsa ed na vècia stâla druvêda da ché indrê pr al câmbi di cavâi la cēṣa dedichêda al cōr imacolê ed maria l é stêda costruîda a l inési ed j ân sinquânta só prugèt ed l architèt arzân enea manfredini al só intêren dmòndi ôvri ed l artèsta renato valcavi in dōve al pôrti rapreṣèinten un dègn bilièt da vîṣita interesânt al bōregh cà cesari dal têrd medioēv fât da un cèinter cun bèin dêṣ cà òna atâch a cl êtra al cèinter dal bōregh a fà mòstra un bèl fōren urnê cun di sègn ed bòuna furtûna al carateréstichi dal bōregh în stêdi in grând pêrt scanṣlêdi dal stablidûri mûnchi gustōṣa vâl réca ed piânti ed pûnt ed vidûda e puntegêda da bōregh ed valōr stôrich e tgnû dacât discretamèint la preṣèinsa di rèst da castèl matéldich ch a s vèden incòra ind la séma dal muntarôt muntêlt ed la tòra ed l antîga cēṣa tirêda zò int al perché l êra mêl mésa e di bōregh cun di impurtânt fabrichêt cuntadèin ch al rènden un pôst dimòndi interesânt al gh à un recôrd ch al mêrita d èser arcurdêr la magiōr dal cà a tór unîdi in un sōl pôst l é na zôna turîda ch la gh à pôch paragòun und al tertôri emiliân riôl bōregh d urègin medievêla cun la preṣèinsa ed soquânt fabrichêt d urègin antîga na cà a tòr cun la clumbêra dal xvii sècol e d un bèl pòs cun la quaciadûra a pûnta sti pòs ed sôlit fât in prêda e cun ind la séma na sfêra dal bòun avgòri a s pōlen vèder ânca ind la zôna dla burghêda ed vindé al paèiṣ l é divîṣ in cèchi burghêdi ciaschedòna ed lôr la preṣèinta un quêlch elemèint d interèsi stôrich e architetônich la cēṣa dedichêda a sân michēl l é in na bèla puṣisiòun ed vésta la tòr la s vèd bèin da la s s restarvêda int al al só intêren trî bê altêr ed l otsèint in scajôla dû ed quî lé ôvra di fradê tondelli ed rèz ònica ind al teritori vesanèiṣ a d avèirun ôrghen a câni riatti l é stêda e l é pôst ed cuncêrt che dân int l ôc ind al pôst in dōve gh é la cēṣa adèsa na vôlta a gh êra un castèl butê zò int al da i sgnōr ed rèz in localitê mlân un uratôri ed l otsèint e un bèl bōregh in prêda a sgnân un uratôri dal xviii sècol e di stâbil ed bèla fatûra in localitê tvajô na bèla cà a tòr cun al balchio baladōr al nòm de sté frasiòun al deṣvîn da la preṣèinsa in tèimp indrê ed dimondi ed pegrêr int al xiv sècol al fêva pêrt dal fèdev di canòsa dal al l é stê lighê al fèdev de vsân pó l é pasê al fèdev ed bedògn fât da cesare d este int al xviii sècol pecorîl al se ṣvilópa lòungh a l antîga strêda fâta fêr da dóca ed mòdna int al al bōregh al gh à tânt fabrichêt ed dimòndi impurtânsa architetônica e stôrica fra quisché na cà a tòr dal têrd medioēv dimòndi ruvinêda bōregh d urègin medievêla més ind al mèz ed la valêda dal turèint câmpla al gh à d ed sōvra al bōregh ed chêsla ed canòsa dōve gh é la cēṣa ed sânta eufèmia ânca lê d urègin medievêla d ed dèinter la cēṣa l é dal sê setsèint cun al sufét a vôlti sibèin al mudéfichi fâti al fabrichêt ind i sècol la cēṣa l à mantgnû la diresiòun e l impiânt uriginêl d ed là ed la cēṣa int al bōregh ed chêsla în da segnalêr soquânt stâbil cuntadèin in particulêr còl atâch a la cēṣa la preṣèinta na cōrt ed impurtânt interèsi stôrich e architetônich véla mnôs víla o víla de mnôc in dialèt dal pôst villa minozzo in italiân l é un cmûn ed abitânt ed la pruvîncia ed rèz a chilômeter tra mezdé e mateina dal cèinter ed rèz al teritôri comunêl l é tra i pió lêregh d itâlia s es tînen fōra i cèinter principêl dal pruvînci a gh é la stasiòun siéstica ed fèbi e la muntâgna pió êlta ed la pruvîncia al mûnt cùşna i l m atravêrs civêgh e al pâs dal fôrbiş a s rîva in grafagnâna al teritôri l é quêṣi dal tót dèinter al pêrch dal gigânt fra i prém sègn ed la preṣèinsa ed l òm ind al teritôri comunêl a gh é i rèst ed l etê ed mèz ed la prêda catê in localitê lama lite a pió ed mêter i l m atâch a l abitê ed sân bertlamè lòngh al fiòm sècia é stê catê un simitèri ed l època rumâna atâch al cèinter ed vèla mnôs é stê catê na fébia gâlica tito livio int al p c al dîṣ che al consōl marco emilio lepido ind la guèra fâta cûntra i légor friniates e apuani che astêvenin chi teritôri ché potrebbe avere attraversato gli appennini passando per il territorio del comune di villa minozzo da o per la garfagnâna dal pâs pradarèina o dal fòrbis o raîṣ secònd la stôria popolêra la nâsita dal cèinter abitê la s arfà a di fugitîv e deportê rumân al nòm véla al deṣvîn da la parôla véla che vôl dîr cà padronêl o gróp ed cà campagnôli mèinter mnôs a sré d unîr a minucium nòm dal padròun dal fònd in dōve gh êra la vèla opór al nòm mnôs al pōl deṣgnîr dal nòm ed la rôca ciamêda dal melocio ch l êra in localitê mnôs ind al dialèt lochêl mnòcc un ât ed l imperadōr ottone i dal e un êter d ottone ii int al a cunfermên al pusès ed la cortem de melocio cum plebe a la cēṣa ed rèz d atōrna al l é documentê un archpresbyter melocii e dop un prêt ciamê antonio de menotio int al l abite l é citê in n bòla ed l antipêpa clemente iii la cuntèsa matélda int al la cîta un ricôver per puvrèt in campo melasio e int al la fa riferimèint a un êrem in san venerio ind la frasiòun dal dé d incô ed carù int al xiii sècol al cmûn ed rèz l îva coloniṣê la muntâgna e vêrs al dimòndi localitê dal cmûn dal dé d incô a gh àn giurê fedeltê ceré costabòuna curiân santòni sèc e la cumunitê d asta tr al famèj che fêven valèir l avtoritê ind la zôna a vân arcurdê i dalli che deṣgnîven da la garfagnâna e amîgh di estèins i fogliani i malvasia in pió râsi fiurintèini j arnaldi e mudnèiṣi i rocchi int al xv sècol a gh é stê dal quistiòun cun i pastôr garfagnîn ed soraggio per l ûs di pâscol d atōrna a gazân ed la quistiòun l é stê invistî al dóca che dôp rcōrs e cûntra ricōrs l à dê ragiòun a i tuscân in câmbi ed n ôrs vîv a l ân da purtêr al dóca dôp quêlch ân cambiê in cinghiêl int al xvi sècol la muntâgna arzâna l à cgnusû un pegioramèint dal brigantâg tra i brigânt pió famōṣ domenico amorotto prutèt da la cória rumâna e ricerchê da francesco guicciardini al gh îva la cà ânch in sta pêrta ed l apenèin tra gaṣân e civêgh ind la localitê ed la tòr ed l amorôt che da ló l à ciapê al nòm a la repóblica arzâna a gh àn dt ed sé int al i cèinter d âsta fèbi e sèc ind al peréiod napoleònich é stê fât al distretto di minozzo dal dipartimèint dal cròstel dôp la restarvasiòun estèins véla mnôs l à cuntinvê ad avèir comunelli dal l é stê dichiarê pôst comunêl e l é armêṣ anca dôp l unitê d itâlia int sté peréiod l é stê per pōch tèimp cmûn indpendèint anca gaṣân pió têrdi turnê insèm a véla mnôs ind al tèimp ed la préma guèra mundiêla é ste fât in vâl d asta un câmp ed lavōr per perṣunêr ed l esêrcit àustro ungârich ònich eṣèimpi ind la pruvîncia ed rèz i perṣunêr lavurêven a la costrusiòun ed na ferovèia a scartamèint ridòt fâta int al fra reparotònda mìa luntân da fèbi e quâra chilômeter ed lughèsa cun na râta mâsima dal la ferovéia l êra stêda fâta per purtêr a vâl l algnâm tajê da i fiânch dal mûnt cùşna che in chi tèimp là l êra tânt necesâri atâch a gôva lòungh un piân in calêda i trûṣ finîven int al turèint dôl d ed ché int al fiòm sècia e a gnîven tót só a sân michēl di mucèt atâch a sasôl purtrôp bèle int al la ferovèia la vîn ṣmuntêda un diṣastrōṣ teremôt al setèmber l à trê zò dimòndi cà e fât dimòndi môrt al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al ed mêrs la frasiòun ed cervarôl l é stêda butêda zò per rapreṣâlia da i tedèsch che àn masê persòuni tót al teritô comunêl l à pó fât pêrt ed la repóblica partigiâna ed muntfiurèin e al cmûn a gh é stê dê l amdaja d argînt al valōr militêr cun al segvèint mutîv i studiōṣ àn in di tèimp indrê fât divêrs pinsêr só al j urègin de sta strutûra ed difèiṣa secònd al milani pr al sistēma druvê per tirêrel só la pré èser un ôvra têrd imperiêl pôch prubâbil che sién stê i rumân a tirêrla só secònd al stôrich andreotti l urègin ed la rôca de mnôs la deṣgniré dal pasâg ed n antîga strêda per la garfagnâna ch la pasêva dal pâs ed la pradarèina prubabilmèin arfâta insém a la strêda rumâna tra pèrma e lócalòngh sté strêda a s câten dimòndi rôchi e castē che sègnen la só impurtânsa in època medievêla e gh é stê catê in localitê gâta sân bertlamè tòmbi rumâni pinsêdi cme sègn ed la preṣèinsa d un grupèt ed cà in pió ché a gh ēra un ospitale més lòngh al sècia tr al vâl s cèl e lócla na secònda strêda la se stachêva da còsta l andêva só al mûnt prâmpa e l andêva zò dòunca fîn a muntcâgn casalèin e piôl dōve la s unîva cun la strêda per ligûnchi la strutûra ed difèia la s câta al cunfîn naturêl fât dal sècia tra i teritôri bizantèin e l esarchê ed ravèna quî longobêrd pêrt dal teritôri ed l êlt e mèdi apenèin arzân cun la ruvîna dal castrum bismanto ind la préma metê dal vii sècol l ēra paê in mân di longobêrd mèinter al rèst l armagnîva in mân di bizantèin tra quî i teritori di cmûn ed toân véla mnôs e ligûnchi che a ghîn armêṣ fîn al al teritôri insèm a l antîga strêda rumâna ciamêda bibulca o via imperiêla ch la metîna in colegamèint i teritôri bizantèin int al mudnèiṣ cun la garfagnâna l êra difèiṣa da un castrum verabulum arcgnusû cun sân vitêl ed carpnèida opór cun na localitê atâch a bulògna atâch a còla che incō l é cresplân a s trâta ed n ôpra impurtânt cun di mûr êlt tra i e i mēter e prutèta al spâli dal mûnt prampa al difèiṣi a s égh zuntêven dō tòri ed guêrdia incòra incō in pē in diresiòun bişmântva ind al localitê ed castèiln e d trélia êter dû turiòun o rôchi ind al localitê srògn e carniâna sègn d antîgh castē ch an s cgnòs mìa la dâta ind al localitê piôl e toân ch la tîn dacât in pió n cēṣa rumânica ed n època dôp e n êter d època longoberda insém al turèint dôl atâch a la localitê ed quâra fîn al al pô dal cmûn de sté teritôri l ēra ind la frasiòun de mnôs ind la rôca dal melocio ind al peréiod napoleònich int al ind al mèter apôst al dipartimèint dal cróstel rèz còst l é stê divîṣ in cantòun dóve al n l ēra col de mnôs fât da sèt cmûn o cmûn céch cun la divişiòun di cèinter ved vèla e mnôs in sègvit a la divişiòun tra vèla e mnôs è nasû la cuncurènsa tra i dû cèinter per al pôst dal cmûn int al al gvêren l à stabilî che al pôst comunêl al fós mnôs cun sunrêt razôl valbciâna muntfléch garfagnân mèinter véla mnôs l é stê cunsidrê cmûn unî l ân dôp n êtra curesiòun al cantòun de mnôs al gh îva cmûn véla mnôs cun mnôs toân gaṣân ligûnchi fèbi int al i cmûn dvintêven quâter mnôs cun abitânt toân cun abitânt gaṣân o asta cun abitant e ligûnchi cun abitânt cun la caschêda ed napoleòun s é turnê a mèter só la situasiòun ed préma al pôst dal cmûn l é stê turnê a purtêr a mnôs ind la rôca dal melocio al séndech l a scrét però a rèz che al sît l andêva mìa pió bèin per al pôst ed l aministrasiòun comunêla e cun al permès dal dóca ed mòdna al municèpi l é stê turnê a purtêr ed nōv a vèla mnôs al ed mêrs dal nôta i nòm di pôst e di paèiş în tradòt in arzân ed rèz al dutåur balanzån da balanza l alegorî dla giustézzia cgnossó dal sizänt e dal setzänt cme dutåur graziàn l é na masscra bulgnaiṡa dla cumêdia dl èrt nèd in emégglia indóvv l à tôlt la laurea l è al téppic parsunâg sêri milanais e furmintån che quand al tâca a bacajèr al n dsmétt pió druvànd anch däl parôl in latén inventè ômen col ganâs ruslòti l è sänper fté ed naigher e l à na pänza gròsa al smanâza di mondi mo l è sänper ed fidàzzia e al pèr anch dîr di mondi l à una masscra ch la i côver såul al såurazéi e al nès in vatta a dû gran bâf l à un giubén da prufesåur d l universitè ed bulåggna una toga naigra dî sulén e dî paramàn biànc un gran capèl una giobba e una caparèla sutésstic e ranpinåus al s pêrd in socuant insegnamént e cunsélli inóttil al sà sänper truèr una scûsa par cminzipièr on dî sô sprolòqui da dutåur pén ed parôl inventè e sänza significhè balanzunè l è bón ed vantèrs dî sô téttol al dîs ch al cgnoss in cossa ed la siänza d l ômen al dîs ed savairen ed lazz ed siänza dî dutûr ed siänza däl strèl ed filosofî l è nujåus quand al in dscårr e an in fà un misdån ch an s capéss pió gninta äli ètri masscri i al stémmen di mondi i van da ló par fèrs curèr e ló al n dîs brîsa ed nå parché ai piès ed dscårrer e ed dèr dî parair chi n cånten po gninta in zîr la sitê dal vaticân città del vaticano in italiân o status civitatis vaticanae in latèin l é un stêt indipendèint européo sòta al cmând dal pêpa ed la cēşa catôlica ch al fà valèir l avtoritê sèinsa lémit ânca se i principêl ât ed gvêren a vînen fât dal cardinêl segretâri de stêt cun na metradûra d apèina km dèinter a la sitê ed ròma insém a la rîva dréta dal tevere al vaticân l é al stêt pió céch indipendèin dal mònd sìa in fât ed popolasiòun che d larghèsa dal teritôri cól gèner de stêt ché cun i sō cunfîn a s ciâma enclave a và però dê l impurtânsa al fât che la vèira larghèsa ed la santa sede mó mìa la só avtoritê la ciâpa un teritôri dimòndi pió grôs ed pió ed km pió ed sînch vôlti al principêt ed monaco fât dal dimòndi zôni fōra dal teritôri as trâta de pcòun ed teritôti italiân dóve però la santa sede la gôd de specêl privilêg cme quî che gôden al j ambasêdi in tót al mònd per santa sede a s intènd l èint ch a ghe spèta la pîna avtoritê e proprietê insém al stêt ed la sitê dal vaticân nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr paul campani nàm d êrt per paolo campani mòdna żner mag l è stê n animadōr autōr ed fumètt e regìsta l ìva fundê la paul film e l è stê ùn di più grand avtōr dal cìnema d animaziòun itagliàn famóus in particulêr p r i só personâ vìst in dal carosello dla reda dla rai l ìva tachê a lavurèr dimòndi żoven in dal l ìva publichê na stòria in di albi dell intrepido pôc an dàp al feva l senògraf in dal film animê la rosa di bagdad e l iva lavurê in di fumètt albi fantasia e asso di picche a tachèr dal al campani al lavorèva insèm a la cà editóra dl argentìna abril e al finèss in dal al ed setèmber al fonda la paul film la detta la farà una zentèina ed film animê per lo piò ed publicitê e dimòndi persunâ ch i ein dvintê di clasic l umein coi bâf miguel son sempre mi tuttostanc dàp i an ssanta la paul film la vgniva s reda dal setèmber al utober al cmùn ed modena l a fât una mostra sò paul campani ch la avû un boun success al pâs ed la pradarèina passo della pradarena in italiân l é un pâs ed l apenèin arzân ch al divéd la tuscâna da l emélia e in particulêr la pruvîncia ed lóca da còla ed rèz al pâs l é tra la vâl dal sècia e còla ed l ôşla e l é insém al crinêl spartidōr dal j âchev tr al mûnt cavalbiânch m e al mûnt aşnêra m int la pêrta arzâna la vâl dal ré pradarèina e rusèndla la va zò vêrs uspitalèt e ligûnchi e la va vêrs la vâl ed l ôşla e dal sècia al pâs l é traversê da la strêda pruvincêla ind al teritôri tuscân ch la dvèinta strêda pruvincêla in teritôri emiliân al pâs l é ânca dèinter al pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân e ind al teritôri ed la comunitê muntanêra ed la lunigiâna dal mumèint che al pâs ed pradarèina l é insém al crinêl l é ânch al pûnt ed partèinsa gióst per dal şgambinêdi as câta insém al sintēr ciamê grande escursione appennininica gea in diresiòun nôt sîra al sintēr l unés al pâs pradarèina cun al pâs dal cerēto atravêrs al mûnt ischia m séma belfiōr m e al mûnt la nûda m in diresiòun mezdé matèina a rîva invēci al mûnt silân m e dōp al mûnt prêd m la cadèina dal mûnt cùşna m e i rifûg bargetana e batisti al pâs l êra cgnusû e druvê bèle in època rumâna e lé gh pasêva na strêda ch l unîva la garfagnâna cun la pianûra padâna d ed ché în pasê i suldê rumân che int al p c a purtêven socōrs a i cumpâgn asediê da i gâl boi a tannetum lòungh la via emélia n êtra prōva dal j antîghi urègin dal pâs în i rèst di ricôver uspdêl per i viandânt e pelegrèin ch es catêven lòungh a la strêda ch la traversêva al pâs a la fîn dal ludovico ricci ind l ôvra corografia dei territori di modena reggio e degli altri stati appartenenti alla casa d este modena soliani per spieghêres la strêda ch la pasêva pr al pâs pradarèina al druvêda sté parôli a dêr ragiòun a l andreotti intervîn ânca tito livio ch a s arcôrda che al còunsol marco emilio lepido mèinter al curîva a drê a i lègor tra vâl e mûnt l é rivê a i mûnt ballistam valèstra suimontiumque prēda ed bişmântva a travêrs tót j apenèin e al pâs ed pradarèina l é dimòndi atâch a sti pôst e in píó al va arcurdê che a la gâta sân bertlamè al tèimp di lavōr per la costrusiòun ed na strêda ind j ân în stêdi catêdi dal tòmbi rumâni e òna dal tânti legèndi l a s cûnta che al paèiṣ ed silân a sré stê fundê da silla mèinter al s preparêva a d afruntêr i cimbri ind la batalia di câmp raudi e ind al catêr al pâs ed pradarèina bluchê da la nèiva l à duvû tirêr só n acampamèint pr al só legiòun ind la zôna ed silân nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr véla runcadèla villa roncadella in italiân l é òna dal vèci véli incô la fà pert ed la vècia n cun abitânt dal cmûn ed rèz l é tra mezdé e matèina e a cîrca chilômeter da la sitê al nòm al deṣvîn da di maciòun de stirpâj che ind l atichitê a quacêven la zôna la préma vôlta ch as pêrla ed rucadèla l é in un documèint dal e ind j èstem dal a sà ch l êra un comunèl ch l é armêṣ indipendèint fîn al dôp l é stê arfât dôp incòra unî a còl ed bâgn e in ûltem a còl ed rèz runcadèla la gh à na cesulèina tirêda só int al e restarvêda cme l é incô int al nôta sta pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da al piemuntaiṡ l é na längua rumanza ch la s pré dîr derivè dal latén l é la längua naturèl dal piemånt e la s dscurêva sänza distinziån ed tótti äl categorî socièli l à na leteratûra di mondi récca con tott i gèner leterèri pusébbil romanz teâter povesî giurnèl documént uffizièl e vî acsé al só vocabulèri l arà parôl e sblisga al cunselli d euròpa e l unesco i l an arcgnossò cme langua ufiièl è l é såtta a la proteziån d la lèz regiunèl piemuntaisa e a s pänsa ch i sien bón ed dscårrer o capîr al piemuntais anch in miglión ed cristiàn mänter che almanch i srénn bón ed lèzerl e d scrîverl al piemuntais as dscårr col so dialétt luchèl la pruvénzia dal verbàn cusio òssola e in di mondi d la pruvénzia d nuvèra as drôva un dialatt dal lunbèrd mänter ch int äl cmónni d la pruvénzia d cónni a la cunfénna con la ligûria as dscårr al lîgur e pô int äl vâl däl pruvénzi ed turén e d cónni al piemuntais l è druvè insamm al frànc pruvenzèl ed såura insåmma an s è brîsa bån ed dîr indovv la finéss la langua piemuntaisa e indovv al tâca al lunbèrd o al lîgur anch s l è bèli na langua unitèria al piemuntais l à di mondi ed fåurm divêrsi o d dialétt a secånd ed cme al s ciâm la bacajèda ed riferimänt l è ciamè piemontèis comun piemuntais ed tott ch al s bèsa såura al dialatt ed turén e dî dintûren l è al pió druvè int la leteratûra e l è capé e bän druvè da tott quî ch i dscårren in piemuntais par esänpi ónn ch l à un banchatt a verzèl al dscårr in verzlais con i cliént d la so zitè mo al druvarà al piemontèis comun con ónn ed cónni as dîs in tott al piemånt ch al piemuntais genuén al sia stra sé e nå quall ch as dscårr stra susa turén mo fagand atenziån parché ai én dî sît indovv al dialatt l è contaminè da l itagliàn cme cher pinerôl e salózz una divisiån dal piemuntais la pré èser quassta qué d langa e roè ch a dòvra na soèns na a tònica as velarisa nen quand a i ven dadnans a na comsëssìa a venta tnì present che le variassion locaj d ës fenòmeno sì a peulo esse squasi anfinìe la velarisassion a passa da esse pen a pen a presenta coma cita diferensa dla a tònica a un pijn ésit an ò con na continuità motobin dossa soèns ant ël passà dlë stat sabaud la velarisassion dla a tònica a l é contasse coma marca basiletal e a l é condanasse coma parlé da campagnin al dì d ancheuj la concession prevalenta a l é ch as trata ëd na qualità teritorial da preservé coma tute j àutre sòn a l é an part n efet dl anteresse pì spantià anvers a la lenga piemontèisa e an part n efet dla decadensa dl amportansa dl acrolèt turinèis ch a l ha giumaj tut afàit perdù soa prevalensa sossial la l mòla rotacisà ch a a men a sèira a fé rima con stèila a resta cò chila comun a tant al piemontèis meridional che a na part ëd la lenga ligurin a sta comunion ëd comportament fonètich a podrìa esse dàita da n chèich vej seuli étnich miraco bele che pre roman ma a i é gnun element ëd preuva për podej di lo an finitiva ëd sigura ës trata d evolussion ch a l han na rèis motobin antica com as ës ciàira pr esempi ant l etimologìa dël topònim castel dël varon an ast për marcheje an piemontèis ste doe consonant as ëscrivo coma l e r con n acent circonfless ansima belavans për tant che ste doe litre a i sio ant l alfabet antërnassional unicode për adess a resto anco nen presente ant la pì part dle sorgiss ëd caràter dj ordinator ch a varda j artìcoj ij prim document ëscrit an piemontèis a son ëd curte anscrission an cese ëd casal monfrà e vërsèj dantorn a la fin dël sécol ch a fa xii a son ëscrivù ij sermon subalpin n arcòlta ëd vintedoe prédiche dal ij test an piemontèis a coato tuti ij géner literari ij prim lìber a stampa an piemontèis a son des farse an astësan ëd gioann giòrs alion publicà dël ant ij sécoj xvi e xvii ëd test an piemontèis a i në seurto pòch l età clàssica dla literatura piemontèisa a ancamin a a la fin dël ses sent ël marchèis gioann batista tana a compon la comedia an vers ël cont piolet fransesch tariss a scriv l arpa dëscordà poema épich ëstòrich an sl assedi ëd turin dël as dësvlupa ël géner literari dël tòni poesìa polìtica satìrica o didascàlica dont esponent ëd prim pian a son ignassi ìsler anviron ventura cartiermetre dël a son ij prim gramàtica dissionari e antologìa piemontèis euvra dël médich ëd cort morissi pipin scrit për mostreje la lenga a la futura argin a marìa adelàide clotilde saveria d fransa con l ocupassion napoleònica dël a së s ciàira na rica produssion ëd librèt e ëd poesìe polìtiche dle doe part an lòta ël turinèis edoard ignassi calv giacobin a scriv canson e poemèt vigoros fin a a che dësgustà da j ocupant a scriv dódes fàule moraj poesìe an tersa rima piemontèisa contra coj ch a s ciàira tanme traditor dj ideaj dl arvolussion dòp dla restaorassion la literatura piemontèisa a l ha torna un perìod ëd produssion bondosa da la metà dël sécol ch a fa xix a i fioriss ël teatro na lista dël a arcòrda për j agn dal al ij nòm ëd scritor e ij tìtoj ëd pì che comedie la ciadeuvra a resta le miserie d monsù travet ëd vittorio bersezio a i nasso ij prim giornaj an piemontèis e a son publicà vàire romanz an costa época as peul armarché che la lenga dovrà a l é soens antëmnà d italianism conseguensa djë sfòrs d italianisassion forsà ëd col temp al prinsipi dël sécol ch a fa xx ij soget a dvento pi leger e d ocasion fin a ch a i riva nino còsta ch a i fa torna fé un sàot ëd qualità a la poesìa dël a l é l prim nùmer dl arvista ij brandé e dantorn a pinin pacòt a së strenz la neuva generassion ëd poeta ch a formo la companìa dij brandé e che ancora ancheuj a son un a dj ispirassion pi genite për la literatura piemontèisa le dontré dariere desen e d agn a l ha vëddù l arnàssita dël giornalism e lë s ciòde dla pròsa sientìfica dzortut ant la crìtica literaria la lenghìstica e la storiografìa la clasificaziån dal piemuntais la pré èser acsé br lónbria l è na regiån d l itâglia ed mèz con abitànt dal e al so chèplôg l è perûgia ed såura e a maténna la cunfénna col mèrch ed sîra e sänper ed såura pr un pzulén cun la tuschèna ed såtta col lâzi la só superfézzi l è ed chmq al scutmâj d l ónbria l è ed pulmån vaird d l itâglia tant ch l è pénna ed bûsc la s câta såura a la cadänna d muntâgn dî apenén e l è traversè dal fiómm têver la regiån l à dåu pruvénzi qualla ed perûgia pg con cmónni e qualla ed têren tr con cmónni giuseppe avati ciamè pupi l é ón scritåur ed film e produtåur emigliàn nèd a bulåggna al ed nuvàmmber dal l é al fradèl pió grand d antonio avati dåpp ch l à tôlt la laurea in siänz puléttichi a l universitè d la só zitè l à truvè da lavurèr int un aziända indovv i surzlèven la ròba da magnèr e l à fât al magatt necesèri i n éren brîsa tant bajûc par la só prémma ôvra drî da la cinepraisa ch la s ciamèva balsamus lo sguardo di satana dal l è un film pauråus trésst indóvv tott i s mâzen ch al n è brisa costè di mondi e ch i ân fât vadder såul int i cinema dî dintûren pasè zéncv ân al lavuré insamm a pier paolo pasolini a l ûtum film salò o le giornate di sodoma al zîra al só secånd film la mazurka del barone della santa e del fico fiorone e dåpp anch la casa dalle finestre che ridono un èter film pauråus ed bòna râza che dåpp dî ân l è gnô un film famåus pr al nôster cinema avati al zîra ancåura dî film ed ste gèner e ai pèr ch i sèppen èser fât par ló avati al s fairma ancåura såura a ste gèner e al drôva pió danèr e dî aiutànt cme stra i èter anch maurizio costanzo dal al vén fôra bordella una cumêdia demenzièl indóvv ai é anch christian de sica ch l êra bän zåuven dal stess ân avati as fà vadder al film zâl tutti defunti tranne i morti ch al n cunvénz mégga tant i créttic e la zänt dal al regéssta bulgnais al tâca a scrîver däl cumêdi e al fà una gita scolastica mo al vänza ancåura stra i pió brèv con zeder un èter film da péppacûl onna däl só ôver pió famåusi dal dåpp al fil prôpri inflîz impiegati l è ancåura al regéssta d un chèplavåur int al cinema itagliàn al regalo di natale ch ai darà una continuaziån dal ciamàndla la rivincita di natale dåpp i vénen storia di ragazzi e ragazze cun valeria bruni tedeschi bix al pauråus l amico d infanzia ch lè zirè int i stèd uné d amêrica e al peppacûl l arcano incantatore con stefano dionisi dal al zîra int una vélla dal sâs il testimone dello sposo e dal la via degli angeli dal dåpp ch al n avêva fât gninta pr un pulén al zîra al film ed sentimänt il cuore altrove col témmid neri marcorè e vanessa incontrada ch in ste film qué po la fà onna ch la n i vadd brîsa al l è stè un bel ân pr al regéssta ch al fa un film con vittoria puccini paolo briguglia e claudio santamaria la cumêdia d amåur ma quando arrivano le ragazze e al zîra con antonio albanese katia ricciarelli e ancåura neri marcorè al film da bandîga la seconda notte di nozze dal l è la vôlta dal delghè la cena per farli conoscere con diego abatantuono col bèli francesca neri ines sastre vanessa incontrada e anch violante placido l ûtum l è il nascondiglio un nôv pauråus con laura morante ch la fà una gran sgnåura itaglièna ch la cånpera un palâz a davenport int l iowa incû pupi avati l è on dî regésst itaglièn pió famûs e amè int al månd guido faba l è stè ónn dî autûr d la tradiziån dî scrètt a man int l ars dictaminis e int la siänza dal dscårrer ch l à avó un suzès strepitåus l à studiè a bulåggna e i dîsen ch l è stè magister dal po l à lavurè cme nutèr dal vàsscuv enrico ed bulåggna stral e l e po dal cme prît int la capèla ed san michêl na cîsa con na scôla ed gramâtica e dictamen l è stè autåur ed squèsi tratè e l à scrètt ed quî par scrîver däl lètter d oraziån e d strumént po anch d un ôvra ch la dscårr däl virtó e dî vézzi l è stè al prémm a druvèr in itâglia la siänza dal dscårrer dî antîg latén al vulghèr l è stè al prémm a avair butè zå una prôsa leterèria itaglièna in vulghèr dal xiii sêcol in latén la langua ed faba l è récc ed paról d l èlta itâglia ed bulgnais antîg e d tuscàn al treṣnêr o treṣnêra tresinaro in italiân l é un turèint ed la pruvîncia ed rèz al nâs dal surzéi dal mûnt fôṣla a cîrca mēter ind la frasiòun ed flèina ind al cmûn ed castelnōv di mûnt a l òmbra ed la prēda ed bişmântva al treṣnêr ind l andêr vêrs la bâsa al pâsa atâch a carpnèida al travêrsa sigarèl al gîra a dréta viân al travêrsa rundanêra jân scandiân arsèi zimèl e a rubēra al s bóta in sècia int al ind la só corografia lodovico ricci al li spiêga acsé i cêlti j antîgh abitânt dal tèri padâni a venerêven l âcva e l êlber cme sègn ed feconditê e guarigiòun andêven só pr i fióm fîn al surzèi per punsêr dal statvèti vutîvi égh dêven di nòm d un dío dimòndi di cōrs d âcva arzân a gh àn al nòm ch al deṣvîn da nòm d un dío cêltich gabelus dío dal giavelôt pr al sècia aventia dèia dal surzéi per l èinsa crosolos dío ch al cór ind l incavê pr al cròstel dolovius êter dío cêltich p r al dôl per luciano serra al nòm treṣnêr al pêr arciamêr la devusiòun dal dío frêra da na pêrt perché isnaro in cêltich al vré dîr fèr mèinter la zûnta davânti tri l arciâpa al sègn dal tricipite al móscol dal brâs trixinaria l é ânca al nòm ed na cēṣa al cavalēr tiraboschi al scrév acsé ind al só dizionario topografico storico publichê int al dôp la só môrt nell archivio della cattedrale di reggio conservasi un bel documento della fondazione e consacrazione di questa chiesa circa l anno un cittadino reggiano detto giovanni di bernardo normanno volendo fabbricare una chiesa e uno spedale a onore di dio e della b vergine e del s sepolcro detto tricenaria e avendo a canonici di reggio comunicato disegno questi pregarono l arcivescovo di ravenna gualtieri perchè ne benediicessa la prima pietra e ne consacrasse l altare e questo è forse quello spedale che è indicato in una carta del fr johannes preceptor domus de tresnaria al nòm l é armêṣ ânch int al ricôrd di pôst cme al cûnta al tiraboschi sèimper ind al só dizionâri la villa situata sulla via emilia quattro miglia a mattina di reggio chiamasi ab antiquo semplicemente tresinaro nome o preso o dato da lei al torrente ma oggi chiamasi masone perchè prima del era ivi una mansione maison dell ordine gerosolimitano la villa di tresinara e nominata in una carta dell anno mó sèimper per la stôria dal nòm tresinara o dmèi dal nòm in latèin trixinaria al stôrich rino rio ind al vestigia crusunei al dà n êtra spiegasiòun oséja che le due tessarole tesariolae ed il dugaro nella zona a monte della via emilia sono le vestigia della stessa trixinaria cioè tre rami che si buttavano nel rio trex in rio dóve rio l ēra al nòm ind i tèimp indrê préma ed còl ed trixinaria dal trât ed mèz ed l antîga fiumâna ch la fêva tóta la pianûra arzâna fîn al po e ch l as câta ciamêda acsé ind al chêrti préma dal mél pó al zûnta che il nome di rio trixinaria dato al regolatore del bacino modenese nel comprensorio della bonifica era evidentemente una derivazione della parola lario o larione mentre si deve escludere senz altro l ipotesi avanzata da altri che il larione ed il rio fossero lo stesso corso d acqua tânt di nòm d adèsa di chêv véli e d paèiṣ a tînen da cât i ricôrd de sté ré acsé sân martèin in ré budriòun trignân ardiòun lariòun mandri mandiôl miljêra migliarius quartirōl chêv ré chêv traiôl ré grând tót ind la zôna dal ré o l é atâch mèinter i nòm marṣân e d zemniôl dê a divêrsi distèiṣi ed trèin intōren a stiôl sân martèin trignân sân biêṣ ed curèz rapreşèinten al bâsi e l impantanamèint lasê da sté antîgh cōrs d âcva rōl al dêv al só nòm al ré rolum rolae ariolas de loco ariola in chêrti dal e dal arolum ariolae in chêrti dal e dal acsé l é spieghêda ré salṣêr l antîga sân zôrz in ré in un documèint sèinsa nòm dal la villa o sia parrocchia di rio deve avere sortita la sua etimologia dal cavo rio che è quello scolo d acqua che divide la villa a levante da carpigiano o pure perchè questa villa contiene molti scoli d acqua come il naviglietto naviglio grande canale ove è il mulino fossa maja di budrione rio dei cà dè frati e tante altre fossette le cui acque tutte direttamente o indirettamente scolano nel cavo parmigiana moglia ânca ind al carpṣân catòm zemniôla e zumgnôla e int al as lêz che al lèt ed la zumgnôla l é stê afitê cultivê secònd al rombaldi era questo l antico letto del tresinaro i carpigiani per prosciugarlo dalle acque stagnanti fecero un cavo e lo rifecero dopo che i reggiani proprietari del territorio l ebbero riempito al chêv treṣnêr l é còl ch a gh armâgn incō ed l antîgh cōrs dal turèint trixinaria che incō al cór ind la zôna tra i cmûn de scandiân e rubēra fîn a dêr int al sècia ind al cōrs di sècol al turèint a gh é stê fât cambiêr diresiòun divêrsi vôlti per cōlpa dal só ṣregolatèsi che dêven dân al coltivasiòun di câmp e al metîva a rés c al mantgnimèint dal popolasiòin ch l incuntrêva lòngh a la só strêda atravêrs al stódi di vèc lèt di cōrs d âcva ed la regiòun a s é vést la grôsa impurtânsa dal turèint treṣnêr ind la pianûra arzâna al divêrsi zôni quacêdi da i cambiamèint ed diresiòun a gh àn in totêl na larghèsa cumpâgna a còli dal sècia e dal cróstel ind i sècol i cōrs di fióm e turèint ed la pianûra padâna per cōlpa ed l òm o per cōlpa d fât naturêl àn cambiê diresiòun divêrsi vôlti ânca int l arzân in spēce ind la pêrt spiâna ed la pruvíncia l é sucès tót còst al treṣnêr insèm al cróstel àn cambiê ed dimòndi la diresiòun a còl ch l êra ind la luntâna època dal fèr al só lèt naturêl in cl època e in còla dôp l època rumâna al trenṣêr l andêva dêr int al cróstel dal pêrti ed sân mavrési rèz ch al cuntinvêva pó vêrs mezanôt secònd la dréta gavâsa bódri curèz miljêra ind l êlt medioēv al cròstel l à vû divêrs câmbi ed diresiòun e al s é spustê vêrs sîra l é pasê da la lénia gavâsa miljêra gavâsa fâbrich a còla gavâsa bagnōl e nuvalêra al treṣnêr invêci l à cambiê diresiòun atâch a véla runcadèla vêrs mezanôt l é andê prubabilmèint ind j antîgh lèt dal cróstel al percōrs ed sân martèin l ēra atîv ânch int l xi sècol cremonini int al bâs medioēvo al cròstel a gh àn cambiêr la diresiòun a mezdé ed rèz l é stê spustê divêrsi vôlti fîn arivêr a la puṣisiòun dal dé d incô cremaschi e marchesini ind l istès peréiod ânch al treṣnêr a gh vîn cambiê diresiòun cun al fêrel andêr in sècia secònd al cōrs dal dé d incô arsèi rubēra cremonini ind l etê modêrna i cōrs d âcva che gh în armêṣ ind la bâsa în quêṣi tót dovû a i turèint cróstel e treṣnêr ind l antichitê la situasiòun dal j âchev l êra bèin divêrsa da còla dal dé d incô cun al pó pr un bèl pô spustê a mezdé cun un efèt de schisamèint só la diresiòun di fióm che gnîven zò da la muntâgna custrèt a d andêr in gîr per la lêrga vâl padûṣa préma ed butêres in mêr còst fîn a quând un grând scaravôlt geogrâfich l à mudê la diresiòun di fióm oséja la ròta dal pó atâch a figarôl in pruvîncia ed ruvîgh sucèsa tr al e al cun un spustamèint vêrs mezanôt ch l à purtê al necesâri cambiamèint ed diresiòun dal sècia dal cròstel e d l èinsa cun un spustamèint pôch a la vôlta da matèina a sîra mó préma de sti grôs cambiamèint la trixinaria o dmej al ré as zuntêva ind la zôna ed rōl cun un vèc lèt dal cròstel cme l arcôrda rino rio il rio sfociava nei tempi anteriori alla conoide del crustulus magnus da solo nel larione nel luogo ove sorse l antica isola muricola s benedetto po in tempi successivi si unì al crostolo presso rolo ed ebbe sfogo nei rami più meridionali tagliata moglia del po stesso al crustulus magnus che rino rio al numîna l é ûn di cōrs dal cròstel ch l à dê urègin per ṣlargamèint a ûn di pió grôs depôṣit ed fratóm dal j aluviòun ind la pianûra arzâna sti depôṣit în cumincê a l inési dal iii sècol p c e în durê sèinsa fermêres per ân a fân pêrta a sté grôs depôṣit ed ed frantóm fât a pûnta la magiōr pêrta di trèin ed masinsâdegh prefuntâna pevròsa e la pêrt êlta dal campâgni ed bagnōl nuvalêra campagnōla fâbrich e rōl un râm secondâri de sté crusrulus magnus l à fât i trèin êlt ed bódri fosdònd cânol e cugnînt gabriele mantovani as dîṣ che al ré as butêva int al cròstel al cantunâs che dal cól pûnt lé in dōp al sré la fossa scaveriola exiente in braida de noventa numinêda int al in un decrêt dal rè longobêrd desiderio ch l é la fôsa ed rêṣ dal dé d incô al sègn lasê dal traspôrt ed gêri e sâbi dal crustulus magnus ind al sarêr al cōrs dal jâchev dal ré che n gh la cavêven mìa acsé a rivêr in pó al fōrma chi pantân che dân urègin a còl lêregh impantanamèint ciamê ind al j antîghi chêrti cme val putrida e ch la quacêva pêtra ed la bâsa arzâna e mudnèiṣa la zôna a mezanôt ed ré salṣêr còla ciamêda campâgna dal bundiòun bunifichêda vêrs al fîn dal xiii sècol da corrado da curèz insèm al sît ed cà di frê la vîn spieghêda acsé da eustacchio cabassi in na lètra dal agòst al tiraboschi questa tenuta divisa tra i due territori di fabbrico e di rio viene circondata a mezzogiorno dal tresinaro ossia canal di migliarina a settentrione dalla fossa di raso che anch essa divide il rollese dal territorio del principato di correggio a ponente vien divisa dal picciol cavo detto il naviglietto ed a levante ha per confine altro cavo scolastico detto la fossassa ed i prati di correggio al solevamèint ch al s é fât mjêra d ân fà che a fōrma ed filòun de schîna al se ṣvilópa da curèz fîn a fâbrich a né êter che l êrṣen centrêl comûn di dû bacîn ed culmêda dal crustulus a mansèina e d la trixinaria a dréta la tresinaria l intervîn ânca ind al furmasiòun campagnôli ed la bâsa mudnèiṣa la secula e la trixinaria a s unîven int al lôr sbòch al piân e fêven un lèt ónich a tgnîven na grôsa strésia dal trèin insém al cunfîn tra curèz e chèrp e in cêrt pûnt la rivêva a trî chilômeter ed larghèsa nel principato di carpi a sustîn rino rio fra le campagne di fossoli e di budrione lungo quella strada che prende ancora il nome di via delle senare e corre parallela alla fossa nuova ci rappresenta la zona di maggiore e più intensa deposizione delle acque del trixinaria dosso senara e chiaramente stabilisce l esatta posizione dell alveo centrale di questo torrente antico ed il suo tracciato che seguiva quasi esattamente il corso della fossa nuova attuale al dosso di carpi ch l é la pió antîga schîna d êşen ed fióm cgnusû in emélia la dêv prubabilmèint al carateréstichi d la só fōrma prôpria al treṣnêr incòra dôp al mél al sècia a s dividîva in dû râm ûn ed quisché còl ch l êra drē schêres al tirêva drét vêrs mezanôt insèm al j âchev ed la trixinaria che se smercêven e ocupêven al lèt dal pió antîgh ré e andêven ind la zôna ed chêrp e d nōv fîn a dêr int al sistêma bondenum burana fîn al xiii sècol al tròunch pió bâs dal treṣnêr l é stê ciamê da i mudnèiṣ fossaregi fossa de regi fossaraxo fossa de raso ch l é pó al nòm d adèsa dal pcòun dal chêv treṣnêr dal cantunâs al só sbòch ind la parmigiana moglia as sà che ind al setsèint al treṣner a s butêva incora in cól pcòun dal pó ciamê bondeno a s gh à nutésia invêci che al cambiamèint ed diresiòun ch al i pôrta diretamèint in pó la sia sucèsa tra l otsèint e al novsèint ind al só percōrs originâri al treṣnêr al traversêva felghêra sabiòun véla runcadèla la maşòun ciameda treṣnêra pr andêr vêrs sân martèin in ré per un trât che cîrca circòrum l é cumpâgn a còl d adèsa giovan battista venturi ind la só storia di scandiano al dîṣ il tresinaro non s univa come fa di presente a secchia presso rubbiera ma correndo solitario per fellegara sabbione roncadella masone ec andava sul carpigiano a cadere in quel che oggi dicesi il canale di migliarina e quindi nella fossa di raso si intraprese di rimediare i danni che esso torrente recava alle ville inferiori rivolgendolo da fellegara ad influire in secchia presso rubbiera operazione coerente al saggio principio idraulico che i fiumi debbono per quanto si possa raccogliersi in uno la grôsa ôvra ch l aré duvû mèter a pôst al ṣagerasiòun dal treṣnêr l an gh à mìa vû véta fâcila sèimper giovan battista venturi al spiêga quando il marchese niccolò d este fu diventato padrone di reggio i modonesi che non vedevano di buon occhio aumentarsi le acque di secchia pressarono nel che il tresinaro fosse rimesso nel suo alveo antico il marchese spedì ingegneri a visitare i luoghi dopo di che scrisse a reggio che non permetterebbe cosa onde poteva nascer danno a quella città a lui cara egualmente che a modena onde si sostenne la deviazione già fatta nonostante che i modonesi reclamassero ancora sembra dunque che il tresinaro se ne andasse per l alveo antico sin presso il só la dâta e l època dal tâj a ghe srén dimòndi prôvi a prupôṣit giovan battista venturi al dîṣ nel codice pax costantiae scritto intorno al fra i possessi del comune di reggio si notano le terre e l isolare di tresinaro vecchio in fellegara e da fellegara in giù sin dove si estende e nel il podestà di reggio dopo aver citato con proclami chiunque pretendesse aver diritto in fundo seu antiquo lecto trixinaria veteris nelle ville di sabbione gavasseto roncadelli e tresinaro onde vengano a dire sue ragioni decide che il detto fondo appartiene tutto al comune di reggio famōṣi ânca al carateréstichi ed l ôvra cme l arcôrda incòra al venturi sussiste anche oggidì in fellegara a ponente della botte di canale di secchia un muro semisepolto lungo intorno ai mille metri e chiamasi il muro de carpigiani perchè forse lo costruissero essi attraverso del tresinaro vecchio ad oggetto di meglio assicurarsi che il torrente mai più non corresse verso le lor campagne di fatti bisogna dire che anche dopo la deviazione il torrente in piena rompesse alcuna volta a quella banda poichè nel le sue acque corsero inondando sino alla pieve di prato dôp al cambiamèint ed diresiòun la purtêda dal jâchev dal trât a vâl ed rubēra l é dimòndi calêda a testimônia al fât che quând a s vōl sgnêr al chêv a s drôva al nòm tresinaria vechia dôp al tâj a gh và dêr dèinter al sculadûri dal campâgni intōren a bâgn casōla e marmirōl e al j âcvi nîgri dal fògni al vèc treṣnêr al cunfîn cun chêrp al ciâpa al nòm ed canêl ed miljarèina pó còl ed fôsa ed rêṣ préma ed butêres ind la parmigiana moglia a s capés che cme tót i canêl e i chêv che córen o che curîven ind la pruvîncia ânca al treṣnêr e in particulêr l ûṣ dal só âchev che traversêven paèiṣ frasiòun e che sgnêven di cunfîn în stêdi argumèint ed tânti quistiòun e pefîn ed guèri la fôsa ed rêṣ l é stêda mutîv ed quistiòun cme còsta ind al in na sentèinsa dal cumisâri costabili zódis deleghê dal dóca borso d este ed frêra a s ēra stabilî la proprietê carpṣâna ed la fôsa ed rêṣ mó per impidîr che i sgnōr ed rōl e curèz a gh andésen al tèri sòt âcva chilôr a prîven druvêr la fôsa cme fôs sculadōr dal sô âchev a prîven druvêr una bocca da aprirsi sotto il ponte di legno nell arginello di s giacomo dâto che la sentèinsa an n é mìa stêda mésa in prâtica a s rîva pôch ân pió têrdi a minacêr na guèra quî ed curèz a mânden òm armê ed baléstra e êtri êrmi a cà di frê per tajêr al j âchev mó cun n acôrd int al la quistiòun la s mèt a pôst o cme int al quî ed sân martèin ind al dêr na mân al dóca cesare d este in un scûnter cun i da correggio a ròumpen cun bâli ed fèr la ciâvga ed treṣnêra in môd che l âcva dal canêl d èinsa la pasès ind al chêv e la metés sòt âcva i dintōren cun un grôs dân pr i mulèin ed curèz a gh é al quistiòun tra rèz e chêrp int al ludovico bolognini al scrév int al memorie idrauliche per il dipartimento del crostolo la città di reggio pretende che le acque di tresinaro siano tutte sue essa le estragge al nord della botte del canale di secchia e le conduce a cadervi dentro poco al di sopra del molino rangoni i reggiani avevano già sino del ottenuto da albricone loro vescovo per mezzo dei consoli del comune l acqua del tresinaro onde impinguare il loro canale dando in compenso al medesimo vescovo un cotessero di molino entro ill canale stesso o cme int al quând la delegazione del circondario d acque di correggio la segnêla a l agînt di bacîn ed la curòuna d itâlia a rèz che ind al sît levata d un têl luigi trivelli a pansân dóve i só terèin în la naturêla divisiòun tra sti circundâri e al mudnèiṣ e al carpṣân é stê fât un taj ind l êrṣen ch al fà da cunfîn a la proprietê acsé che al j âchev ed pansân e campgajân in caso di escrescenze non possono passare per lo stretto regolatore carpigiano di fossa nuova ma caricano la fossa marza di otto e più macine d acque non sua da questa corrono nel tresinaro o canale di migliarina e giunte alla cà de frati rompono gli argini e sforzano le acque di fossa di raso a gonfiarsi e a spandervi come è accaduto lo scorso dicembre per ben quattro volte la quistiòun l é finîda bèin ân dôp fîn a rivêr a j inési dal quând al gvêren dal j âchev arzâni miscóli d un mijêr ed cunsôrsi despès nê da antîghi cungrēghi cun pôca autoritê só pôchi zôni sèinsa urganiṣasiòun e mìa in grêd ed capîr e gestîr al problêma dal j âchev ed còl peréiod armâgnen i statût al delébdri de spèiṣa i dâsi al lît e al quistiòun a cuntêr al ṣvilóp ed la rêda pruvincêla dal j âchev int al as fà al cunsôrsi ed bunéfica ed préma categoréia in dréta dal cavo parmigiana moglia che int al al cambia in bonificazione parmigiana moglia al chêv treṣnêr al mócia na grôsa impurtânsa in quânt al dvèinta ûn di pió impurtânt sculadōr ed la zôna êlta ed la pianûra arzâna mudnèiṣa a i prém d j ân per garantîr al dmèj al lavōr de sculadōr ch al duvîva fêr la larghèsa dal chêv la vîn ṣlarghêda in manêra adâta int al dôp che în stê fât di stódi dal dipartimento di idraulica dell università di pavia a l ênte ed bunéfica în stê dê di finansiamèint per un prugèt d adatamèint ed la sesiòun ed pasâg dal treṣnêr d arnuvamèint di lavōr fât a mân pûnt e soquânti bréj ed costrusiòun ed na câsa de ṣlêregh ed cîrca èter ind la localitê ed cà di frê la particulêra puṣisiòun ed la vâl dal turèint treṣnêr ind la pêrta a matèina ed la pruvîncia ed rèz a l à fâta dvintêr n impurtânta véia de spustamèint e d trâfich la fōrma di maṣégn e dal trèin cun al vicèndi stôrichi che ind i sècol l àn travetsêda àn lasê divêrs sègn ind al paeṣâg e int l architetûra di bōregh e àn richî la vâl d uṣânsi e d cultûra la vâl treṣnêr la s presèinta incō cme un pôst réch d incânt dal surzéi a l êlt e mèdi percōrs tipicamèint apenénich fîn a la pêrta pió bâsa dóve la dà ind la pianûra ed fiânch a la capitêla scandiân a s arcâten in lē ricōrd stôrich sparpagnê e despès spetacolêr ind al ṣlâns in âria di castê dal tòri campanâri dal cà a tòr insèm a un tsû cunômich brilânt mó mìa preputèint vêrs al paeṣâg cun al ritôren un pô a la vôlta ed la gînta ind i bōregh da tèimp bandunê e che incō în na siēlta léfa a la véta ed sitê al paeṣâg ed la vâl treṣnêr l é diferèint e al câmbia di mân in mân che da la mèdia muntâgna dóve a nâs al cōrs ed l âcva a s va zò vêrs la lêrga pianûra la cultûra int la vâl la s é ṣvilupêda a l òmbra de sté gustôs paeṣâg per j abitânt l é un elemèint ed carâter che per cêrt aspèt l é incòra pió impurtânt ed còl d èser d un precîṣ paèiṣ l elemèint centrêl de sté paeṣâg l é ed sicûr al turèint mìa sèimper visébil perché despès l é incanalê drēda a di maciòun d êlber se nò l é divîs da la strêda da di sît e da fabrichêt l é pusébil vèdrel e ânca traversêrel a mezanôt ed sigarèl al mulèin dal vèini a mezanôt ed cà orsino al mulèin dal cmûn a viân rundanēra e naturalmèint a scandiân per cgnòser al turèint per gôdres al belèsi ed la vâl o andêr a la sêrca d j ângol naturêl o paeṣâg personêl e magâra ed gôdres in solitódin cun al piaṣèir ed la nuvitê l é necesâri mètres ind i pâgn ed n esploradōr e andêr per avintûri ind i bōregh iṣolê e só per di sintêr tót da sperimentêr perché al turèint e la vâl în mìa incòra stê atresê per un turîṣem fâcil e bundânt secònd al diretîvi ed la comunitê europèa in vâl treṣnêr è stê catê soquânti zôni ed particulêra impurtânsa naturaléstica cà dal vèint cà dal lōv i gès ed bursân mûnt dûr la vâl ed mèz dal treṣnêr vâl durgôla al burghêdi ed campâgna în mési quêṣi sèimper insém a côsti ed prêda luntân da i trèin ed tèra crēta e ṣbriṣlōṣ cme în la grân pêrta dal culèini ed la vâl as trâta ed bōregh che tînen da cât elemèint ed costrusiòun che s arfân i pió antîgh al xv sècol quând al ṣlarghêres ed la popolasiòun l à multiplichê i cèinter abitê int al medioēv la popolasiòun l ēra ed mēno e préma ed tót mucêda d atōrna a i castē pr al viṣitadôr atèint ch al vrés andêr fōra da i percōrs principêl per serchêr i sègn di sècol cme s àn lasê al lavōr e la creativitê ed l òm sté patrimòni ed costrusiòun stôrichi e còli ed na vôlta în óna dal carateréstichi pió interesânti dôp che da la fîn ed la secònda guèra mundiêla pêrta de sté testimuniânsi în stêdi trascurêdi e s în ruvinêdi as vèd da soquânt ân un récoper cun la mîra d andêregh a stêr di bōregh cun un magiōr interèsi vêrs i fabrichêt ed na vôlta che vînen restarvê despès cun un bòun riguêrd vêrs al carateréstichi ed costrusiòun uriginâri a s trâta ed palasôt sgnurîl o cà da cuntadèin pió mudèsti opór uratôri e cēṣi soquânt ed còsti în ed na grôsa impurtânsa artéstica opór ed cà a tòr che în la carateréstica pió cêra e interesânta de sti paèiṣ o ed mulèin che ind la vâl a gh àn na lònga stôria an mânchen mìa ind i bōregh ed la vâl eşèimpi stremnê un pô dapertót ed l êrt ed la prêda purtêl e fnèstri decorê stépit e architrêv cun dâti e sègn al materiêl druvê l é al môrbid sâs ed côch ed la culèina adât in môd particulêr a la decorasiòun cun la scultûra dimòndi di pió che mìa la dûra prêda druvêda ind i paèiṣ ed l êlt apenèin ind al fiânch a sîra dal mûnt valèstra a s câta na famōṣa chêva d un tîpo ed sâs ed côch dimòndi fîn sfrutêda da i tèimp antîgh e dóve a gh în armêṣ di sègn cêr tânt êren i mulèin ind la vâl treṣnêr an masnêven mìa sōl al furmèint e al furmintòun mó fêven ânca la farèina ed castâgni o adiritûra cme al mulèin dal nōṣ ch l êra atâch a na grôsa nuṣêra schisêven i garól per fêr l ôli ed nōṣa druvê per fréṣer e druvê ânca cme antizēl dal vés c ind la stagiòun invernêla ind al grôs mulèin lavurêven ânca al trèi mêsni pr al furmèint al furmintòun e pr al castâgn int al treṣnêr a funsionêva ânch al mulèin dal vèini cun atâcha la tinturéia cun la lâma vèirda dal nōṣi o cun al scôrsi e al raîṣi ed la piânta a s utgnîva na tînta la tînta ed nōṣa ch la gnîva druvêda ind i lavōr da marangòun al rôdi di mulèin ēren generalmèint in lègn ed quêrsa sercêdi ed fèr cun n mèza vintèina ed pêli i grôs êlber ed trasmisiòun ânca lōr ed quêrsa pugêven só di sustègn fudrê ed piòmb j ingranâg êren invêci d ōlem ind la fâsa dal culèini ed rèz al cà a tòra în l elemèint arcitetônich pió s ciasèint d un tsû edilési ch al mantîn incòra al carateréstichi ed na vôlta la vâl treṣnêr l é fôrsi la pêrt ed la pruvîncia dóve sté costruzion în di pió cun al lōr ṣlâns drét vêrs l êlta a carateréṣen ânch adèsa al prufîl di bōregh antîgh al prémi cà a tòra fōrsi a imitasiòun dal tòri sitadèini a s arfân a la fîn dal medioēv e a gh àn préma ed tót mîri ed difèiṣa al mudèl però al vîn fōra préma d tót tr al quatersèint e al sincsèint a vîn druvê masmamèint la prêda tirê só cun la piânta quadrêda piotôst masés la porta l é alvêda da tèra a s égh va dèinter cun na schêla ch la pōl èser tirêda só ind al piân pió bâs a câten pôst al depôsit dal magnêr e la stâla dal bèsti a mèz a s câta la cà e al têrs piân la clumbêra ind i sècol dôp la cà a tòra l as fà pió ṣlansêda e la se ṣgrôsa a la prêda a s égh cumpâgna al côt e cun ló as vèden i prém elemèint decoratîv a vîn a mēno al biṣògn ed la difèiṣa e la cà a tòra ânca se la mantîn la funsiòun ed clumbêra la dvèinta prém ed tót un elemèint ed diferèinsa per la faméja che per l avmèint ed la gînta int al bōregh la gh pôgia intōren dal j êtri costrusioun i bôsch a quâcen na bòuna pêrt ed la vâl cun al mâsem ed la preṣèinsa ind la zôna ed carpnèida dóve interèsen un têrs dal teritôri comunêl e cun al ménim ed la preṣèinsa ind al teritôri de scandiân impiantê ind tèimp antîgh în stê ind i sècol óna dal pôchi cultivasiòun che àn dê na mân a sfamêr al popolasiòun muntanêri incō sōl al piânti iṣolêdi e inestêdi a maròun a gh àn un quêlch valōr cunômich mèinter al divêrsi varietê ed castâgni ch an rènden pió e mìa pió curêdi a tènden a d arculêr per al bandòun e ânca pr al gnîr avânti dal j êtri piânti dal bôsch i castagnēt a gh în incòra ind al cmûn ed carpnèida ind al zôni ed marôla e dal mûnt fôṣla dimòndi în al piânti monumentêli cme i fâz dal mûnt fòṣla e dal mûnt dûr i pîn salvâdegh ed sân valintèin ed baîṣ dal mûnt dûr e dal mûnt pilâster a viân la quêrsa a cà mûnt ed sōver atâch a scandiân a vetòunṣ a fîgn e al mōr grând al gêls de scandiân la vâl treṣnêr l é óna dal stasiòun pió meridionêli dal pîn salvâdegh sta bèla piânta cunsiderêda un relét dal j èpochi pió frèdi la gh à la funsiòun presiōṣa ed bunifichêr i trèin ed crēta e mēno bòun per permèter dôp l impiantêres dal piânti cun al fòi lêrghi óna dal principêl curioṣitê geolôgichi ed la vâl în i vulcanèt al fenômen a s câta cun efèt dimòdi spetaculêr in localitê argnân dóve al cmûn ed viân l à més só di percōrs alvê da tèra in lègn ed j êter pió céch a s câten atâch a chêṣla i vulcanèt ciamê ânca sêlsi în uriginê da di gâṣ che a vînen só da tèra cun di barbój in mèz al pantân léquid cumpâgn a la pulèinta quând la bòi cun na diferèinsa che in cól chêṣ ché an gh é mìa calōr perché as trâta ed pòc frèd fés e pèiṣ cun dal striadûri nîgri duvûdi a un pô ed petrôli ṣmercê al pantân quî d argnân a fân pêrta d un sistêma geolôgich emiliân ch al presèinta fōrmi cumpâgni ânch in êtri zôni dal mudnèiṣ e dal pramṣân as trâta d un fenômen piotôst rêr a livèl mundiêl e i vulcanèt d argnân în tr al furmasiòun pió lêrghi de sté tîpo mìa sèimper ind i sècol i vulcanèt în armêṣ tranquêi cme adèsa dal vôti àn dê urègin a erusiòun spetaculêri cun di lânc ed pantân vêrs al cêl êlti dal vintèini ed mêter in stê studiê int al setsèint da famōṣ sinsiê scandianèiṣ lazzaro spallanzani frût ed la ruṣgadûra ch l à ṣmagnê j êlber e ch l à més a nûd spetacolêri crèsti ed tèra crēta i calânch în al fenômen pió impresiunânt ind la culèina che a n în sègnen di lêregh trât int la vâl treṣnêr ch l é réca de sté furmasiòun ed tèra crēta nûdi e sèchi ind dal só aspèt quêsi lunêr a gh n é ed dû tîpo a viân vsignôl în di pió i calânch fât ed tèra crēta ed tânt culōr a strêt dóve i culōr în dê da la preṣèinsa d sêl minerêl divêrs a baîṣ invêci i calânch a ciâpen un culōr tót cumpâgn griṣâster cun pió sâs che vînen fôra i grôs depôṣit ed tèra crēta che în al mutîv dal fenômen di calânch în sfrutê lergamèint da l indóstria dal piastrèli ch la gh à vû ind j ân un grôs ṣvilóp ind la zôna tra scandiân e sasōl al tizén l è un fiómm d la svézzra e d l itâglia ed såura al côver un basin ed km al nâs atais al pâs d la nuvêna a la cunfénna stral cantån tizén e la pruvénzia ed verbàn cûsi òssla dåpp ch l à traversè la vâl bedrètt la vâl leventénna e la pièna ed magadén prémma d cazèrs int al lèg mazåur ai véggn fòra a sèst e al cårr in direziån ed såtta a maténna marcànd la cunfénna stra la lunbardî e al piemånt atais a pavî km pió såtta al s câza int al po dåpp km de cåurs cun una purtè mêdia ogni ân ed m s ch al fà al fiómm pió récc d âqua strai afluént dal po al fiómm l è di mondi inpurtànt par l economî lunbèrda in svézzra i al drôven pr al centrèl idroelètric mänter che in itâglia i al drôven par tirèr l aqua int la bâsa padèna cme al navéll grand ch al partéss dal tizén l anbiänt naturèl dal fiómm l è al cuntrèri ed squèsi tott i fiómm itagliàn tgnó bän al tragétt itagliàn l à dè vètta a dû pèrch naturèl regiunèl pèrch naturèl d la vâl dal tizén quall lunbèrd e quall piemuntais cun una superfézzi generèl ed pió ed ha la pió granda d euròpa lazzaro spallanzani scandiân znêr pavia fervêr l é stê un biôlegh italiân l é nasû da gian luca e da lucia zigliani a quéndş ân l è andê ind al colèg di geşvéta ed rèz dóve l é andê adrê a i cōrs ed filoşoféia e retōrica a bològna l à fât i stódi ed dirèt mó l à bandunê dôp ed pôch sté facoltê per dêres a la filoşoféia naturêla l à cumincê cme sinsiê cun al lettere due sopra un viaggio nell appennino reggiano e al lago di ventasso che tratêven al prublêma ed l urégin dal surzéi int al l à insgnê grêch int al seminâri e fèşica e matemâtica a l universitê ed rèz int al l à cumincê a interesêres ed la nâsita naturêla al pricipêl problêma alōra discós da i naturalésta e dôp quâtr ân de stódi int al saggio di osservazioni microscopiche sul sistema della generazione de signori di needham e buffon a gh l à cavêda a stabilîr ch l êra sèinsa fundamèint sté lavōr al l à fât cgnòser in tóta eurôpa int al al s é fât prêt e int al al s é spustê a mòdna dóve l à insgnê filoşoféia a l universitê e matemâtica e grêch int al colèg ed sân chêrel int al al s è interesê a la circolasiòun dal sânghev e só sté argumèint l à publichê dell azione del cuore nei vasi sanguigni int al novèmber l é stê ciamê a l universitê ed pavia per insgnêr stôria naturêla e l à tôt in mân la diresiòun dal muséo ed l universitê dóve l é stê retōr int l ân tr al e al l é andê in fònd al prublêma ed la râsa e fîn dal per prém l à imprignê cun la sirénga di ôv ed râna e rôsp l à unî i rişultê di só sperimèint in dissertazioni di fisica animale e vegetale al s é dê in pió a i stódi che riguêrden la digestiòun e la respirasiòun i só stódi ed fişologéia dal stòmegh e d la pânsa în stêdi fundamentêli per spieghêr cme l andamèint ed la digestiòun an n é mìa sōl ind la tridadûra mecânica dal magnêr mó ânca in na manēra ed lavōr chémich int al stòmegh necesâri per digerîr i nutrièint fîn dal l êra ariusî a fêr un muséo de stôria naturêla che cun l andêr d j ân l à mucê na grân nòmina ânca internasiònêla e l é andê a vèdrel ânca l imperadōr giuseppe d austria int al mèinter l êra in viâş de stódi a costantinopoli e ind i balcani l é stê inculpê dal guardiân dal muséo ed pavia més só da soquânt colēga d avèir rubê di rèst dal muséo la vicènda l é finîda ûn ân dôp cun la prōva ed l inusèinsa cumplēta de spalanşân e la cundâna di sparladōr l é môrt ind la nôt tra l e al fervêr ind la só cà a pavia in pió dal muséo ed pavia spalanşân l à fât ind la só cà de scandiân na colesiòun privêda che incô l as câta ind i musèi cèvich ed rèz l è stè prémma sénndic ed råmma i l àn elèt par la prémma volta dal e dåpp i l àn riconfermè int äli eleziån d la cmónna dal con ed vûd al s è diméss al ed febrèr dal par candidèrs ali eleziån puléttichi d avréll dal d utåbber l è segretèri puléttic naziunèl dal partîd democrâtic elèt coli eleziån primèri dal partîd democrâtic col ed quî che vudèven dåpp ch l è caschè al guêren ed romano prodi l à stabilé ch al só partîd al srè andè da par ló e al s è candidè a advintèr presidänt dal cunsélli l è stè vicepresidänt dal cunsélli e minîster dî bén culturè dal guêren prodi ii e segretèri dî democrâtic ed mancénna da utåbber a avréll natale prampolini rèz dicèmber ròma avrîl l é stê un inzgnēr bunificadōr e senadōr italiân nasû a l uspési na frasiòun ed rèz int al da girolamo e da beatrice davoli l à cumincê i stódi universitâri e int al a ân al s é laureê in inzgnerìa a l universitê ed turèin al tèimp di stódi as sintîva purtê vêrs i laboratôri sientéfich in particulêr quî ed chémica in un prém mumèint al só lavōr l ēra ind l indóstria di cuncém al s é impgnê e l à fât e strêda int al râm ed la chémica industriêla cunvînt dal şvilóp ch l aré vû int al al fà vèder subèt al só carâter ânch in sté câmp cun al fêr dimòndi stabilimèint e avèir per la só prâtica e per l impègn ch al gh à més l incâregh ed diretōr tètnich ed l unione italiana concimi cambiêda pó dôp in società montecatini pó dal prampolini al s impègna quêşi sōl int al bunéfichi per i bòun lavōr fât l à meritê int al a sōl ân la nômina a cavalēr dal lavōr sînch ân préma l à cumincê a interesêres dal bunéfichi a gh mèt tóta la só pasiòun e al só inzègn al mócia acsé na arcgnusûda cumpetèinsa tânt ch al vîn sgnê cme ûn di pió grôs spēlter ed problēma ed bunéfica al mòstra tót al só impègn per utgnîr dal tèri pantanōşi un trèin agrécol a vantâg ed la cunuméia e dla riprèişa socêla ed chi pôst malsân al pôrta a cumpimèint e al lîga al só nòm a grandiōş ôvri idravlîchi che armâgnen incòra incō da tōr cme mudèl int al al spōşa marianna tirelli ch la lîga al só nòm mìa sōl a n interesânt stôria ed la véta ed maria luigia ed pèrma mó préma ed tót al j ôpri péi cme l istitusiòun d un durmitōri in véia ed l abate a rèz per quî che gnîven fōra da la galēra in pió la s é interesêda al j idèj culturêli l à favurî la prumusiòun tra chitêr ed dō impurtânti mòstri int al la mòstra ed l êrt antîga arzâna e int al còla dedichêda al pitûri dal chierici sibèin i dimòndi incâregh prampolini l à publichê divêrs stódi in grân pêrt lighê a la só ativitê ed cumpetèint e stimê bunificadōr in ricôrd ed prampolini l istituto archivio ed latina ind j ân l à curê na publicasiòun dóve as arcôrda cme a latina aşvèin al câmp e spurtîv a gh é stê dedichê óna dal piâsi centrêli ed la sitê e ind l archévi de stêt în stê purtê i cartèg ed la bunéfica pontina dóve în documentê al ôvri fâti dal prampolini al duchêt ed guastâla ducato di guastalla in italiân l é stê ûn di vèc stêt italiân ed préma ed l unitê nasû in urégin cun al tétol ed cuntèia la cuntèia ed guastâla la gh îva cme capitêla la sitê ed gustâla al tétol ed cûnt l éstê fât int al per guido torelli la só râsa l à mantgnû al pusès dal teritôri fîn al quând ind al catêres cun pôch sôld la faméja l é stêda custrèta a vènder al proprietê ch la gh îva che în gnûdi cumprêdi da ferrante gonzaga un êter râm ed la faméja ed gustâla la gvernê la cuntèia ed muntchiaróghel divîşa da la cuntèia ed guastâla int al fîn al quî ch în gnû dôp ed ferrante gonzaga àn mantgnû al gvêren ed guatâla fîn al a s în quistê al tétol ed dóca int al l ûltem dóca giuseppe maria l é môrt sèinsa lasêr erēd int al e al duchêt ed gustâla l é stê unî int la lumbardìa austríaca sòta al gvêren ed maria teresa cun al tratêt ed aix la chapelle dal guastâla la vîn vindûda al duchêt ed pèrma ch al l à mantgnûda sòta i sō pusès fîn al quând l é pasêda al règn d itâlia unî frânch arzân lira reggiana in italiân êren i sôld ch as druvêven a rèz dal xiii sècol fîn a la restaurasiòun êren divîş in sôld e quisché in bèsi fîn al dâta ed quând l à sarê la zèca ed rèz l à batû munèida in frânch arzân pó quisché în dvintê l amzûra per dêr valōr a la rôba dôp a s în cumpagnê ai frânch mudnèiş cun quisché a s é batû i sôld dal duchêt ed mòdna e rèz fîn al ânca lōr divîş a la manēra ed la rifōrma fâta da carlo magno tr al e al oséja in sôld e bèsi a la fîn dal xviii sècol un schîn ed venèsia al valîva frânch arzân e al scûd ed milân ciamê filippo cîrca la metê al frânch arzân as prîva facilmèint parzêr al frânch milanèîş ch al valîva un têrs al frânch italiân l à tôt al pôst dal divêrsi munèidi lochêli a i tèimp ed napoleòun per i valōr dal divêrsi munèidi ed l època ed l unitê d itâlia paola meschini la scrév in estimi e catasti del territorio reggiano na tabèla ed cunfrûn dal valōr dal munèid ed cl època l é còsta n êter sistêma per calcolêr al brigōş rapôrt fra al frânc arzân e al frânc italiân l é còl ch al vèd al prém ed ch l êter in decimêl frânch arzân l é cumpâgn a frânch italiân la zèca ed rèz zecca di reggio in italiân l é stêda fundêda grâsia a un permès imperiêl int al però la batûda dal munèidi l é cumincêda int al cun un grôs d argînt a nòm dal veschév nicolò maltraversi e un céch ed mistûra oséja na fuşiòun ed divêrs metâl cme al râm al stâgn l argînt al piòmb e vìa acsé dal batûdi ed l istèsi munèidi cun un géli int l arvêrs în stêdi fâti ânch int al e int al mèinter un sōl grôs d azzo d este cun al géli al fà pinsêr a un tâj ind la batûdi dal munèidi a j inési dal a gh é pó stê un lòngh intervâl dóv a gh à vû cōrs la munèida milanèişa e a s é turnê a bâter munèida sòta ercole i d este int al cun la mésa in circolasiòun di bagatèin munèidi céchi in râm ânca int al dôp na richièsta d j ansiân al dóca dal otòber a s é turnêr a bâter munèida però cun un duchêt in ôr la prudusiòun ed la zèca l é cuntinvêda ânca sòta l ocupasiòun ed la cēşa cun la mésa in circolasiòun ed bagatèin cun ercole ii d este la prudusiòun l é rivêda al mâsim ânch ind la qualitê cun la prudusiòun in divêrs gèner d argînt clumbèini gióli scûd biancòun e d sisèin quatrèin e cavalôt in mistûra ed bagatèin in râm e scûd d ôr cun al crést crucifés ch al sangòuna dal custêt cun còl ch l é gnû dôp alfônso ii d este la mésa in circolasiòun ed munèidi la dvèinta pió cêra ânca s armâgnen ed bòuna qualitê fîn a quând la zèca l é stêda sarêda dal tót int al da cla dâta à batû munèida sōl la zèca ed mòdna ânca se dal vôlti cun al nòm di frânch arzân che ēren in rapôrt ed ed quî ed mòdna cme francesco iii ch l à batû al caplòun da bulgnîn e bèsi mudnèiş pêra a mèz frânch arzân o da ûltem ercole iii d este ch l à batû un sôld arzân in râm int al eleinch cumplêt dal munèidi batûdi ind la zèca ed rèz da quând l é stêda avêrta a quând l é stêda sarêda al sît in dó e s câten i schêv ed la sitê ed luceria la só puṣisiòun l é lucèria lcra in latèin l é al nòm ch a s dà a na sitê dal tèimp di légor e pó di rumân bandunêda int al iv sècol dôp crést ch la s catêva drē la rîva a dréta ed l èinsa fra ciân e sân pôl int al cmûn ed canòsa in pruvîncia ed rèz per la só puṣisiòun là in dó e cminsépien al culèini l ēra un cèinter ed cumêrc impurtânt tr al sitê int la piâna e i paèiṣ pió in muntâgna fin ai teritôri d ed là d j apenèin soquânt e schêv cumincê int al xviii sècol j ân permès ed catêr tra l êter la strêda mèistra lòungh al fióm e dal tòmbi i rèst ch j în stê tirê fōra e s câten incō int i muṣē a pêrma e a rèz al tèimp di român in itâlia a gh ēra soquânt sitê ciamê luceria o nuceria a pêr che i dó nòm e fósen quêṣi cumpâgn cun luceria druvê pió despès ind i documèint uficêl la pió famōṣa l ēra còla in pólia ciamêda lucera al dé d incō al n é mìa cêr d in dó deṣvègna ste nòm fôrsi da lucus ch al vrîva dîr bôsch sâcher al matemâtich e stròlegh egisiân tolomeo ii sècol dôp crést al scrév ed na sitê ciamêda nuceria ṣvèin a rèz int al só léber geograféia es al dîṣ ânca só per zò in dó la s câta pió vêrs al pò che rèz ed na luceria ind l êlta itâlia a s pêrla ânca int al iv sècol int na lètra ed l imperadōr valentiniano i ch la finés cun viiii kal oct luceriae valentiniano et valente aa conss ed setèmber la curioṣitê per sta sitê perdûda la vîn istighêda ed nōv int al rinasimèint quând al léber ed tolomeo ch l ēra andê ṣmarî al vîn artruvê e publichê a gh é stê quî cme j j hofman e l a muratori ch j ân pinsê che luceria la fósa la lusêra antîga incō a s pèinsa però che lusêra la sìa na sitê di lungobêrd e i rèst rumân catê ind i parâg j în stê prân pôch mó a gh é ânca stê di avtōr pr esèimpi raffaele maffei int al al frê leandro alberti int al e paul van merle int al ch j ân pinsê che la sitê ed tolomeo la fósa a mezdé ed rèz atâch a l èinsa còl ch l é sicûr l é ch al ré ch al divéd al cmûn ed canòsa da còl ed sân pôl al s ciâma incòra adès ré lusēra rio luceria e ch al nòm de sté turèint l é asê antîgh da èser catê ind l inventâri dal di bèin d azzo da curèz cme rivum luxerae luceria l é nasûda prubabilmèint cme cèinter ed trâfich atōren al iv sècol préma ed crést int la int un sît in dó a s catêven trèi strêdi ed cumunicasiòun impurtânti la strêda antîga che dal pò l andêva só per la rîva dréta ed l èinsa vêrs mezdé per rivêr a pistorium pistoia atravêrs j apenèin e ch l ēra masmamèint impurtânta préma ch e rivésen i rumân la pésta ai pē di mûnt ch la tajêva da matèina a sîra e la pèsta di mûnt ch la ciapêva vêrs al culèini in dóv int al x sècol a gh gnirân pó só i castē mediovêl i prém abitânt dal pôst j în stê i légor prubabilmèint i friniât che dôp avèir finî ed fêres la guèra j ân cumincê a lavurêr insèm ai ṣvinânt etrósch ed servirôla in dó adèsa a gh é sân pôl ind al sfrutêr la puṣisiòun magnéfica dal sît per baratêr i prodòt di cuntadèin e ed la muntâgna e culèina cun la mercanséja dal sitê ed la bâsa ind al ii sècol préma ed crést i rumân la piâna dal pò e pó ânca l apenèin arzân dôpa avèir tirê zò l impurtânt cèinter légor ed suismontium bismantova sènd che i rumân dapertót in du j în andê j în sèimper stê dimòndi interesê ai cèinter conômich e militêr pió impurtânt e s în impiantê ânca a luceria e armes cê cun la gînta ch l ēra bèle lé cun ste cambiamèint còl ch l êra sōl un marchê a l avêrta l é dvintê na sitê dabòun cun cà palâs póblich strêdi salghêdi merciapē e servési per mercânt e viazadòur cme stâli pr i cavâj e al bestiâm cun l âcva curèia e spiâs per la mercanséia la cunquésta la n à mia spasê via del tót la tradisiòun di légor perché i român cunquistadōr e n avîven interès a fêr scumparîr al j uṣânsi dal post mó sōl a dvintêr i padròun al dòu cultûri e s în mis cêdi pôch a la vôlta facilmèint a sègvit ed matrimòni tra gînta dal pòst e furastēr rumân dòunca luceria l é dvintêda rumâna al tèimp ed la repóblica mó al cèinter l é chersû e gnû impurtânt sōl int al prém e secònd sècol dôp crést oséja ind l etê imperiêla a mezdé dal ré vîgh rio vico e gh în gnû só in chi sècol lé di paeṣôt ṣvinânt ch j în armêṣ fin al dé d incō vîgh vico ch al vōl dîr bòuregh tavêrn taverne da tbernae oséja lucândi o ustaréi e carbunés carbonizzo da carbonescre oséja fêr dal carbòun a pêr che in ste peréiod a gh sìa stê ânca un grôs incèndi ch l à bruṣê tót al cà e palâs ed lègn ed la sitê ch j în stê pó arfât cun di mûr ed quadrê pugê insém a di fundamèint ed prēda prân bós dôpa la ricostrusiòun luceria l é dvintêda grânda cme an l ēra mei stêda mq ed metradûra la sitê l andêva dal ré lusēra a mezanôt al ré vîgh a mezdé e la gnîva traversêda per travêrs da na strêda salghêda da mezdé a meṣanôt lêrga in soquânt pûnt ânca sê mêter lòungh a la strêda i schêv j ân catê un grôs sît póblich fōrsi al foro ed mēter per ch al prîva ânca avèiregh di pôrtegh int al quêrt sècol luceria l é stêda bandunêda ed prèsia per di mutîv ch an es cgnòsen mìa ânca se per l impēr rumân al quêrt sècol j în stê d j ân difècil i studiòuṣ e pèinsen che i cumbatimèint che gnîven ûn a drē a cl êter ai cunfîn an présen mia avèir di efèt acsé grôs per na sitê acsé dèinter e in flôra cme la prîva èser luceria a s pré dêr però che la sitê la sia stêda atachêda da na rantumâja ed suldê sbandê a la sèirca ed magnêr mó l idèja che i studiòuṣ e gh dân pió valòur l é còla dal diṣaster naturêl dal mumèint che na mócia ed munèidi j în stêdi catêdi int al sît durânt i schêv mó ânca dai cuntadèin int l arêr i câmp un squasòun ed taramôt o n inundasiòun a prén avèir fât e scapêr in frèta e fória la gînta sèinsa avèiregh al tèimp ed tōr só còl ch a gh îven sôld rôba presiōṣa e terâlja a chi tèimp là dôp di fât acsé diṣastrōṣ l ēra pió fâcil per j abitânt scampê ed spustêres int al ṣvinânsi che arfêr tōt l é cêra che ânca al j ativitê conômichi j în stêdi mési sòt sōver e che i trâfich ed comêrc prubabilmèint a s în fât sèimper pió cêr tânt da mandêr in ribâs tóta la zôna dôp l abandòun luceria la srà stêda saczêda pió ed na vôlta un lavōr nurmêl in chi tèimp là pr al ricóper di presiōṣ materiêl da fabricasiòun da turnêr a druvêr da na quêlch êtra pêrta al sît l é stê ciamê al predêr fîn al xviii sècol acsé la sitê l é scumparîda e cun al pasêr dal tèimp ânca la gînta la s é ṣmindghêda ed la só eṣistèinsa al sèirchi di studiōṣ ed l antichitê a luceria ch j în cumincêdi vêrs la fin dal diciotèiṣem sècol j în stêdi purtêdi avânti a pès e pcòun e dimòndi despès sèinsa stêr mia tânt lé a pinsêr a còl ch an es prîva o an es vrîva mia purtêr int un muṣéo al lòunghi sôsti tra un intervèint e cl êter j àn cavṣê la ruvîna dal costrusiòun che turnêven fōra e al semnèl di rèst ch j în stê vendû o druvê da la gînta dal pôst per tirêr só di êter fabrichê i prém schêv int al sît ed luceria j în cumincê al ed mâg dôp na fermêda ed nōv ân j în andê avânti int al in cal tèimp là al teritôri ed canòsa l ēra dèinter dal duchêt ed pêrma e la diresiòun di schêv l é stêda dêda a l abê angelo schenoni ch l ēra al perfèt dal muṣéo ed pêrma diversamèint da incô al stódi di rèst antîgh int al setsèint l ēra imaginê sōl cme recóper d antigaja e dòunca an l é mia un mistēr ch e sìen stê scavê bèin terṣèint mêter ed trincèi sōl per tōr fōra di vêṣ dal stâtvi es êtra rôba da spònder ind al culesiòun duchêli sèinsa preocupêres ed tgnîr nôta dal informasiòun presiōṣi ch e gnîven ruvinêdi da j uṣvéj d j operâi che scavêven in particulêr al relasiòun di sti prém schêv e còunten d avèir catê na fundasiòun fâta da du mûr lòungh nōv brâs e lêregh du cun na fōrma ed mèz sèirc unî da du êter mûr drét cme la fósa al pè ed na basélica rumâna na costrusiòun monumentêla cumpâgna cun l âbsida an l é pió stêda catêda ind i schêv fât dôp quând i schêv j în stê finî ind l agòst dal la zôna l é stêda lasêda tóta sòt sōver e al costrusiòun ch j êren mia stêdi quacêdi ed nōv j în stêdi saczêdi tóta la rôba catêda int i schêv dal schenoni ch la s présa purtêr via lucêrni ed tèra côta pcòun ed vêṣ bèin lavurê ed vēder culurê cêvi ciôld ed diferèint metâl fébi anê e gulâni l é tgnûda adèsa da cât int al muṣéo nasionêl dal j antichitê ed pêrma un descòurs a pêrt al vōl fât pr al munèidi ch j în stêdi catêdi in grân quantitê e despès sâni ed tót i gèner e grandèsi ed brónz e ânca d argînt e cun di arvêrs interesânt perché mia comûn al perèiod ed produsiòun al và da l etê republicâna a còla dal têrd impêr quêrt sècol e l ûltma l é dl imperadōr aurelio valerio valente d c la stôria dal sît ed luceria l artâca apèina dôp l unitê d itâlia quând la zôna l ēra gnûda a fêr pêrt ed la pruvîncia ed rèz int al difâti un cuntadèin ch l ēra drē ad arêr i só câmp al câta quâter tòmbi cun al só corēdo incòra intēr sta catêda l à stusighê la curioṣitê dal profesòur e prēt don gaetano chierici ûn di pêder dal stódi di pôpol antîgh in itâlia ch l à arcumincê di schêv int al sît ch j în andê avânt fin al in sti schêv ch j în stê fât gnân a dîrel in manēra pió sientéfica ed qui dal schenoni al chierici l à turnê a catêr la strêda ch la tajêva luceria ed travêrs na strêda fâta prôpia a règola e armêṣa incòra sâna al fundasiòun dal cà in rîva a la strêda na clòuna ed prêda ed quâter mêter strichêda in êlta ch la stêva prubabilmèint dednâns un fabrichêt póblich di pavimèint e na mócia ed tòmbi cun di môrt sia suplî che bruşê soquânti de sté tòmbi cun incòra al só corēdo funerâri a gh îven dèinter dal spêdi e di giuiê stervlê e ròt secònd n antîga uṣânsa carateréstica di légor al stódi di rèst catê a luceria l é stê adât e rigurôṣ perché al chierici al gh avîva la mîra ed dêregh un ṣvilóp int j ân segvèint epór còst al n é mia stê pusébil e al sît l é arturnê a èser câmp pr i cuntadèin tót còl ch l é gnû fôra da i só schêv a s câta adèsa int i muṣéi cévich ed rèz la stôria ed luceria la và avânt int al mèinter che al ferovéi arzâni j êren drē a fêr di lavōr per la costrusiòun ed la ferovéia rèz canòsa j în stêdi catêdi tra l êter un manarèin ed prêda ed centémeter na lunghèsa mia nurmêla ch al fà pinsêr ch al sît al fósa bèle abitê da di mjêr d ân dal j êtri munèidi ed la fîn dl impēr e dal j êtri tòmbi rumâni sti ûltem sepólcher j ân permés d avèir n idèja pió cêra ed la cumpusisiòun ed la sitê a luceria a gh ēra trî simitèri bèin divîş ûn dal peréiod di légor e di cêlt iv iii sec p c ûn ch al s arfà a l època di légor e di rumân dal ii sec p c al ii sec d c e un êter masmamèint ed la fîn ed l impêr iii iv sec d c cun di sègn di prém cristiân fōrsi dal iv sècol d c mó incòra int al al studiōṣ andrea balletti int al publichêr al só famōṣ léber ed stôria ed rèz al metîva in dóbi che int al sît ṣvèin a ciân a gh fósa mai stê na sitê antîga tânt pôca l ēra la rôba ch l ēra stêda catêda e al dgîva che secònd li ló sta facènda ed luceria l ēra n invensiòun ed quêlch stôrich pôch sèri dal fîn al al sît ed luceria l é stê tgnû d ôc per evitêr che la gînta l andésa a savuṣêr int i câmp per catêr di êter rèst sibèin che pôch a la vôlta la zôna ed costrusiòun dal cà la sìa stêda ṣlarghêda int al la sovrintendèinsa archeològica l à fât dal j êtri prōvi ed schêv mó l è sōl int al cun al sustègn dal cmûn ed canòsa e l impurtânt ajót ed la societê amîgh ed luceria che al sît l é stê esplurê a la grânda per capîr la dispoṣisiòun dal strêdi e dal cà e vèder s e gh sré prû dêr valòur in na quêlch manēra na pêrta di schêv l é ânca stêda lasêda squacêda in permanèinsa per fêr vèder quèl a i viṣitadòur mó ind j ân ch j în gnû dôpa a n s é pió fât gnînt e al schêv squacê l é andê in sêlda al cà j în gnû incòra pió ṣvèin e i cuntadèin ch e lavòuren i câmp e al végni e sêgviten a catêr dal munèidi e di scôs rumân int l arêr e i lêder a rubêr zò tót un brót fât ch l à dê véta a pió d un reclâm ânca in senêt êlta vâl d èinsa alta val d enza o ânch alta valdenza in italiân l é na valêda ed la pêrta pió in êlta dal cōrs dal fióm èinsa l é ind al trât pió dfécil da rivêregh ed l apenèin arzân la gh à dèinter e la sègna i cunfîn ed la vâl principêla e na sèria ed valêdi nêdi dal cōrs ed soquânt turèint e canêl che a vân a dêr int al cōrs principêl pôst d interès stôrich medievêl e naturaléstich l êlta vâl d èinsa l é int al pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân ind la stôria l é stêda al cōr dal tèri matéldichi e la côsta principêla ed la vâl di cavalêr al nâs da muntâgni êlti pió ed mêter che sègnen al cunfîn tra latuscâna e emélia a mêter d altèsa al fà al lêgh padòl o dal lagastrèl al şvilópa al só cōrs ed km cun al divéder la pruvîncia ed rèz da la pruvîncia ed pêrma as bóta a bêsa bôga tr al parèidi stréchi e a péch ed na valêda fònda soquânt sintunêr ed mêter e ind al forèsti ed l apenèin ind l avtûn al gh à dal grôsi pîni dal vôlti ed pió ed m secònd e in tót al tèimp ed la premavèira al gh à n ajót dal j âchev dal nèivi ch as desfân ind al sémi dal muntâgni pr i restânt mèiş ed l ân l armâgn tranquèl e sèimper controlê dal ciûşi dal bacîn ed la centrêla elètrica di padòl ind al só trât ed mèz l é un pûnt d arîv cgnusû per i pasiunê ed rafting canoa e kayak l êlta vâl d èinsa la gh à na grôsa varietê ed bèsti ed l apenèin cun bèsti ânca ed tâja grôsa da i dâien e cinghiêl da i caveriôl a i ruşgadōr e a i papasrtèl in pió âquili puiâni fêlch serpèint ânca la vépra e di lōv cumprèiş al lōv italiân a quisché egh vân zuntê al bèsti d alevamèint dal vôlti turnê salvâdegh cme nimêl vâchi e cavâi che prôpria in chi pôst ché è nasû tânt tèimp fà na râsa cgnusûda e stimêda ânch a livèll internasionêl al cavâl dal vintâs na curioşitê l é la marmôta na râsa alpèina impurtêda da pió ed dês ân ind l êlt apenèin ind al jâchev as câten dimòndi bèsti tra còsti al trôti salmunêdi al trôti fario e trôti impurtêdi tânti bèsti ech stân in aqua e in tèra cme la selamândra d arcurdê che ind l êlta vâl d èinsa la pèsca e la câsa în permèsi mó cun dimòndi limitasiòun cme pôst tèimp e metód dimòndi în al piânti ch es câten ind la vâl da i pîn biâch a i lundân dal piôpi a i sâleş da la farfarèla a i castâgn e tânti êtri carateréstichi ed l apenèin ind la zôna interesêda da la stôria ânca se an n é mai stêda dimòndi abitêda în stê fât di cèinter che ed sicûr în stê abitê in continvasiòun a partîr dal peréiod medievêl ed carlo magno che fôrsi l é stê al prém a durvêri la valêda l êra al naturêl pasâg vêrs al mêr pôst ed richèsi e d trâfich d ògni gèner cumprèiş al sêl e al só traspôrt e la zôna ed la pianûra padâna la valêda l êra pîna ed pustasiòun furtifichêdi ch a tgnîven sòta contròl a vésta i pasâg intōren a rôchi furtifichêdi a gnîven só i prém cèinter cuntadèin la natûra salvâdga e difècila da pasêr la fêva de sté rôchi difécili da cunquistêr per ògni eşêrcit normêl perché i pasâg stréch al râti e i viasô despêra an permetîven mìa na riuniòun d òm e mèz mèinter invicevêrsa pôchi persòuni mési in difèişa a prîven scuragêr cun al fôgh maşégn e frèci e d ògni gèner ed bâla i sfurtunê ch andêven a l atâch di sti céch bôregh bataliêr al rişultê l é stê che sti pôst vôt per la durèsa ed la natûra vôt per la curagiōşa reşistèinsa lochêla în armêş na zôna indipendèinta e che i grôs impêr an gh l àn mìa cavêda a controlêr da l època ed l ûltma sovrâna lochêla matélda ed canòsa i sgnōr ed l êlta vâl d èinsa a s în cunfederê in un commune militum ciamê vâl di cavalêr e a s în gvernê da per lōr fîn a l unitê d itâlia quând ed dirét în stê unî mó la zôna l é stêda ed fât fiōla ed nisûn fîn a la secònda guèra mundiêla in cól tèimp l é stêda tirêda cun la fantaşèia la lénia gôtica na tèra ed nisûn dóve partigiân e fôrsi tedèschi a s în afruntê per soquânt ân che àn dê a la vâl n impurtânza militêra a livèl nasionêl un pô ed tèimp fà la valêda l é pasêda da la pruvîncia ed pêrma a còla ed rèz fîn a rivêr al dé d incô ch l é divîşa ind al dō rîvi tra còsti dô pruvînci tóta la valêda l é stremnêda da bōregh céch rampê insém a muntarôt ed maşégn davânti al fióm e riunî d atōren a la rôca o a cà a tòra i prém acampamèint furtifichê in sté zôna a s arfân al ix sècol nôta sta pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da la pruvîncia ed rèz l é stêda abitêda fîn dai tèimp pió antîgh da gînta imparintêda cûn la civiltê di vilanoviân mó i prém abitânt cgnusû per nòm j în stê j etrósch a la fîn dal sètim sècol préma ed crést j etrósch j în pó stê ṣmarî dai gâl ch j în gnû int la piâna dal pò cun al invaṣiòun dal quêrt sècol insèm a chilōr j în rivê i légor ch e s în mès ed cà int la colîna e al muntâgni ed l apenèin la situasiòun la s é scarvultêda incòra al cminsépi dal secònd sècol préma ed crést quând j în rivê i român ch j ân ciapê tóta la regiòun j ân fât só la vià emélia e j ân fât nâser la sitê ed rèz la cunquésta di român l à inavgurê un grân peréiod ed bundânsa ch l é andê avânti quêṣi sînc sècol sòta l impēr român l é rivê a rèz ânc al cristianîṣem mó int al têrs sècol dôpa crést l é cuminciê un brót mumèint per tóta la pruvîncia cûn al invaṣiòun di bârber dal prēdi lavurêdi ed cèintsinquânteméla ân fà catêdi in di schêv ch j în stê fât da studioùṣ ed l antichitê int un sît a gêrd ed bibiân int j ân utânta j ân fât vèder che int al teritôri arzân a gh ēra bèle l òm fîn dai tèimp pió antîgh che i studioùṣ e ciâmen al paleolitico inferiore na mócia d êter rèst e fân pó da testimòni ch al teritôri l é stê abitê per tót al neolitico e l etê dal brònz j óltom deṣméla ân da gînta ed la cultura dal terramare ch e fêven al cà in séma a del gòci per prèir stêr atâch ai fióm sèinsa èser tirê sòta da tót al pîni e da j antenât di vilanoviân al rèst pió famòuṣ ch l é stê catê l é sèinsa dóbi la venere ed ciòṣa un sît mìa luntân da scandiân ch l é na statvèina ed prēda dal neolétich cumpâgna a la venere ed willendorf ed vièna dal paleolétich e a dimòndi êtri vèneri catêdi in gîr per tót l europa i prém abitânt int l arzân ch a s gh à dal nutési stôrich j în stê i etrósch ch e gh îven di algâm cunténev cûn la cultûra di vilanoviân j etrósch j în gnû int la piâna dal pò in dòu vôlti só per zò int al nôn e int al sèst sècol préma ed crést lòng a la pésta che da la tuscâna la và a mnêr in rumâgna difâti j în stêdi tirêdi sò daj etrósch o j în stêdi arfâti da chilōr presapôch in mèṣ al sèst sècol préma ed crést al sitê ed felsna bulògna mutna môdna manta mântva misa marzabôt e spina ch e fêven pêrta scòn tito livio v ed na confederasiòun ed dòdes colôni int al teritôri arzân e stêven dòunca ed cà divêrs pôpol cûn j etrósch ch j êren al gròp ch al cmandêva i só rèst pió antîgh e vân indrē fîn a la fîn dal sètim sècol e j în stê catê int la zôna ed bresèl e rubēra in dal sèst sècol a gh ēra bèle dimòndi paeṣôt ed capâni e in dal quînt la lavorasiòun ed la campâgna e la só rēda ed daquadûra j ēren zà bèin urganiṣêdi e a gh ēra ânca n indóstria ed la ceràmica epór an gh é mìa sègn ch a gh fósa un gròp ed cà fés e stâbil int al sît in dōv adèsa a gh é rèz int la préma metê dal quêrt sècol préma ed crést l invaṣiòun dal tribó di gâl la scumpagina la situasiòun ed la piâna dal pò a mezdé dal fióm tra mèz a sti pôpol ch e vînen dal zôni di là dal pò e ânca fîn da la frância d incō a s câta i gâl insûber i gâl cenomân i gâl bôi i gâl lingòun e i gâl senòun l emélia di etrósch la vîns alôra schisêda dla spînta di gâl bôi ch e gnîven probabilmèint da la pêrta pió svèin a l itâlia dal meṣgiòuren ed la frância chilōr j ân ciapê int al a c la sitê ed velzna felsna es e gh ân cambiê al nòm in bonona e l ân fâta al só sît pió impurtânt i pusès di gâl bôi e rivêven a sîra fîn al pruvînci ed rèz e pêrma int al teritôri arzân j în stê tirê sò dai gâl i paèiṣ ed brixellum bresèl e tannētum tanēt int al cmûn ed gatâtich l invaṣiòun di gâl la câvṣa ânca na crîṣi dal trâfich tra l emélia e la tuscâna atravêrs j apenèin a còst e gh fân dèinter al tribó di légor quêṣi tót pegrêr e catadòur ed bòsc ch e pruféten ed la situasiòun per tór pusès ed la zôna dal culèini e muntâgni ed l emélia j în stê arcgnusû cme légor i simitèri catê a ròunchel ed quâter castē e int al cmûn ed canòsa a bòsc e int al sît ed lcra na sitê antîga che incō l an gh é pió immagine etruschicelti png px thumb left costa mâpa ché la fà vèder al zôni ed l êlta itâlia in dó e gh cmandêven j etrósch i gâl e i légor préma ch e rivésen i român al zâl l é la zôna in dó j etrósch e gh ân fât al só colòni dôpa ch j ân pasê j apenèin int al sèst sècol préma ed crést l aransòun l é na pêrta dal sît d urégin ed la só civiltê la bâsa tuscâna e l êlt lâsi dû sècol dôpa j êtrósch e lâsen l emélia e la rumâgna perché e i cócen zò dal tribó di gâl masmamèint i gâl bôi e i gâl senòun ch e s acâṣen in piâna int al stès mumèint i légor e ciâpen al contròl ed l apenèin da mèz al dòu regiòun int l apenèin arzân e mudnèiṣ in particulêr e s fêrmen i légor friniât ch j ân dê al nòm al teritôri dal mudnèiṣ ch incō a s ciâma al frignân dôpa ch j în rivêdi al gînti cēlti ed l êlta itâlia j în stêdi in guèra cûn i român d in quând in quând per squêṣi dû sècol al chêṣ pió famòus l é stê còl dal sacco di roma la saczêda ed ròma int al préma ed crést quând i gâl senòun ed brenno j ân ciapê tóta la sitê e masê i senadōr livio v un sècol dôpa i senòun e gh ân dê sòta ed nōv int la têrsa guèra sannitica còuntra i român in leânsa cûn j ómber i sanît e j etrósch e j ân finî per pêrder incòra int al préma ed crést int al l armêda ed na lēga di gâl cumprèiṣ i bôi e j insûber la vîn a batâlia cûn l eṣêrcit di român mó la i ciâpa a talamòun polibio storie ii i român e vân alōra al cuntratâch e vînsen j insûber es e ciâpen mdalnum milân int al in sègvit e tîren só la colônia ed plcenta piaṣèinsa int la zôna di bôi e còla ed crmōna cremôna int al tèri di insûber i gâl j în un perécol l óltma vôlta pr i român quând e s arvòlten in dal mèinter ed la secònda guèra tra i cartaginèiṣ e ròma es e fân leânsa cûn al generêl dl armêda nemîga anébal dôp ch la guèra la finés a zâma int al préma ed crést i român e pèinsen bèin ed dêrgh un tâj cûn sta stôria di gâl es e mânden al cônsol marco emilio lepido a sistemêr la facènda e a tirêr dèinter in itâlia i teritôri d ed là dal j apenèin préma l itâlia pri rôman la finîva al rubicòun int al préma ed crést al lèpido al mèt sòta ânca i légor friniât in na guèra mnêda préma int al teritôri arzân aṣvèin al mòunt latino ballista che fôrsi l é lighê al nòm valestra ed carpnèida e dôpa in garfagnâna livio xxxix mèinter al fêva la guèra lèpido al pinsêva ânca a dêr na sistemêda ai teritôri ed la piâna a mezdé dal pò ch l îva cunquistê al lavōr pió impurtânt e necesâri per spustêr la trópa a la svēlta in dal chêṣ d êter rivôlti l é stê còl ed la strêda principêla la via mla da rémin a piaṣèinsa ch l é stêda finîda tra il ed al préma ed crést soquânt ân dôpa l é stêda slunghêda fîn a milân fr al tânti sitê tirêdi o artirêdi só drē a la vìa emélia e catòm a la fîn ânca rèz ch l ēra ciamêda rēgum lpdi a s gh à dimòndi pôch documèint ch e pêrlen ed la nâsita ed la sitê a s pèinsa che prôpia al lèpido l âbia urganisê al cèinter român int al só secònd consolêt a c e però a gh é quî che dîṣen che al nòm dal sît rēgum al vègna da la léngua ch e parlêva la gînta préma ed la vgnûda di român da subét a rèz a gh é stê una piâsa da marchê forum e un tribunêl sèinsa dóbi in dó a gh ēra bèle un cruṣil ed scâmbi tra j abitânt cēlt e légor e i colôn român ch j ēren andê a stêr int l arzân dôpa la spartisiòun dal tèri dal a c insèm cûn la nâsita ed la sitê a gh é stê cme al sôlit n ôvra ed bunéfica e ed traciamèint di câmp la centóriasiòun fōra ed rèz j ēren vèli ed na quêlch impurtânsa i paèiṣ ch è gh ēren bèle ed brixellum bresèl tannētum in dó a gh é incō tanèid e sânt ilâri e lcra che adèsa l an gh é pió int al zôni in dó a gh stêva pió gînta drē la vìa emélia e in dó l avtoritê di conquistadòur l ēra pió fôrta al latèin al ciâpa a la svēlta al pôst di dialèt cēlt e la nâs na societê armes cêda ed gâl e român la resistèinsa ed la léngua in culîna e in muntâgna in dó a gh ēra mēno gînta a gh é al chêṣ ch la sìa durêda per pió tèimp i sgnōr dla ristocraséia dal pôst difâti j ân capî che adatêrs al mōd ed fêr e a la léngua di român l ēra la strêda pió fàcila per mantgnîr un cincinîn ed cmând strabone v al scrév seìntesinquânt ân dôpa la cunquésta di român che i bôi j ēren stê mandê vìa da la galla cispadna da dimòndi tèimp mó sicòma che còst an l ēra mìa pusébil a s gh à da intènder che strabone al vrîva dîr ch an gh ēra pió d gînta ch la fósa bòuna ed parlêr na léngua cēlta dôpa la só nâsita la sitê l é rmêṣa lighêda a la faméja gens di lèpidi e l à sustgnû la pêrta ed quî ch e dêven còuntra al senât in dal guèri civîli dal prém sècol préma ed crést un êter perèiod ed svilóp l é gnû dôpa la pêṣ d avgóst pax augustea cm e s dîsen i rèst catê da i studiòuṣ ed l antichitê la sitê la dvèinta pió grânda es e gh rîven di êter colōn rèz la dvèinta ânca un municépi municipium int al sèt préma ed crést avgóst al fà na riorganisasiòun ed tóta l itâlia e e mèt al teritôri ed rèz in cumpagnìa ed quêṣi tóti al sitê ed l emélia e la rumâgna che préma e fêven só la gallia cispadana oséja al paèiṣ di gâl dedsà dal pò dèinter a la regio viii mla còsta l é la geograféja ed la regiòun cme la còunta plînio al vèc al cristianèiṣom l é rivê dimòndi prèst a rèz cûn al prêdichi ed sânt apolinêr da ravèna int j ân e ssanta peró a s cgnòs un quèl ed sicûr d un veschvêl sōl dôpa la dichiarasiòun ed libertê ed religiòun ed costantîn editto di milano dal dôpa crést l é fâcil che in ste sècol la sìa stêda tirêda só la préma catedrêla româna soqûant rèst j în stê catê in dó adèsa a gh é al dôm còl ch l é sicûr l é che sta catedrêla la gh ēra bèle int al dôpa crést perché e în pêrlen di documèint ed na riuniòun a milân al sìnodo ed milân ed cl ân lé la bundânsa per rèz sòta i român la finés int al têrs sècol dôpa crést ch l é un perèiod ed crîṣ generêla dal teritôri italiân cavṣêda dai cambiamèint pulétich conténov e dal ṣguastêres di comêrc i câmp e s e ṣmagrésen e j artigiân e sêren só butèiga sèimpr ed pió l é in ste sècol ché che dioclesiân al decéd ed spartîr la regiòun in dòu pêrti al trât ed côsta da rémin a frêra la flmna e al rèst da bulògna a piaṣèinsa lmla al dificultê e vân avânti ânca into al quêrt e quînt sècol cûn al sistèma dal j âchev e di canêl ch al và a fêres benedîr e i bârber ch e pâsen sèimper pió despès a fêr dân bèle int al dôpa crést sânt ambrôg al pêrla ed rèz e d êtri sitê ed l emélia e al dîṣ ch j în mèṣ ruvinêdi mó i lighâm cûn ravèna j în incòra robóst int al l imperadōr valentiniân iii al nômina la diôceṣa ed rèz suffraganea ed còla ed ravèna al scrét famòuṣ ed sânt ambrôg al còunta bèin la fîn ed l antichitê salâm ed flèina salame di felina in italiân l é al nòm dê a na muntâgna carateréstica dóve a gh êra un castèl adès a gh é armêş n ònica tòr flèina l é na frasiòun dal cmûn ed castelnōv di mûnt ed la pruvîncia ed rèz ind l apenèin arzân l urégin dal castèl ed flèina prubabilmèint la s arfâ al xii sècol al vîn luminê per la préma vôlta int al mó l é savû che fîn al dal gróp ed fabrichêt l armagnîva sōl la tòr cîrca la ragiòun ed la só ruvîna an s é mìa capî fôrsi l é stê butê zò al tèimp ed na guèra o l é stê druvê cme chêva ed prêdi dôp al só deperimèint a la fîn dal xiii sècol al dvèinta proprietê di canòsa per pasêr pó a j estèins a i prém dal la rôca felinèişa l é stêda ed sicûr un impurtânt tasèl dal quêder polétich dal xv sècol al tèimp dal guèri tra pêrma e j estèins la prôva ed còst l é l èser stêda tirêda dèinter int al ind la guèra fr al cmandânt ed na cumpagnéia ed suldê ed mistêr al servési d j este muzio attendolo ciamê sforza al prém ed la râsa di sforza ed milân a un nôbil pramşân ottobono terzi al fabrichêt l é adèsa fât sōl da na tòr êlta e sfûşlêda da la fatûra carateréstica dal quatersèint fâta cun dal prêdi squadrêdi ch êren l usadûra dal mûri ch êren bèle in ruvîna ind al al salâm an né mìa stê tirê só ind l istès mumèint che în stêdi tirêdi só cal j êtri pêrt dal fabrichêt l é stê restarvê ânca dôp che al castèl l êra sparî la só salvèsa l stêda duvûda da la bòuna puşisiòun cme pûnt d uservasiòun insém a la streda dal cerêto la tòr ed flèina l é stêda quêşi butêda zò dal dişastrōş teremôt dal l é stêda pó restarvêda sèt ân dōp per decisîòun ed la sovrintendèinsa ai monumèint ch al l à dedichêda a i môrt ed la préma guèra mundiêla la costrusiòun cun al pasêr dal tèimp l é stêda circundêda da na lêrga pinêra ch la cuâcia tóta la zôna ciamêda in sègvit parco della rimembranza cun dèinter na capèla n arlòj e dō campâni dóve insém a gh é stê sculpî al nòm di môrt e còl ch l é stê ciamê bollettino della vittoria dal a gh é stê fât dimòndi restarvasiòun l ûltma la gh à la dâta dal la furtèsa as dîş la gh avés secònd n antîga fôla un pasâg segrēt che atravêrs un pòs e na lòunga galeréia al permetîva in chêş d asèdi d arivêr al castèl ed carpnèida l é aşvèin al fiómm égg in dialatt trintén ciamè adis ita adige ladin adi tud etsch al såurz atais al pâs d la rêsia tud reschenpass int la alta val venosta hochvinschgau in elt égg e al s câza int al mèr adriâtich vsén a ciòsa par lungazza km e sblîsga l è al secånd fiómm d itâglia dåpp al po al pâsa äl zitè ed trénto verånna legnègh e al lanbéss al zitè ed meràn bulzàn e ruveraid in tott al so basén d l âcua l è ed kmsup e l è al têrz pió grand dåpp quall dal po e dal têvar ed sti qué i én d l elt égg tiròl ed såtta indóvv ch al fiómm al córr par km pió ed ed tott al só tragétt i só afluént prinzipèl i én al zarvlån o anch conpiuter l è un aparacc infurmâtich ch al trâta äli informaziån andànd indrî a däl pruzès prezîs l è un sistêma digitèl con una téttnica microeletrònica ch l è bånna ed pruzesèr dî dè partànd da un gropp d istruziån ciamè progrâma un zarvlån dänter l à normalmänt dî micropruzesûr al cpu la memòria dî dispositîf i o input output ch i vrénn po dîr dänter e fòra bän in sustanza al zarvlån l è na mâchina ch al zónta al sistema operativ col hardware al software l è quall ch as métt insamm int al déssc réggid l hardware l è quall ch as pôl vadder e tuchèr strai software pió famûs a psän arcurdèr al pachàtt microsoft office al sistêma microsoft windows al snadrazåur mozilla firefox e i driver dî aparacc lighè a la mâchina al mànd di zarvlan l è ste rivolusioné anch da la creasiòn di tavltt tavltta zarvlån al trentén l è una regiån ch l è po fâta da la pruvénzia autònoma ed tränt ch l è pèrt d la regiån dal trentén elt egg al so chèplôgh è tränt al trentén al cunfénna pió só con la pruvénzia autònoma ed bulzàn a maténna e pió zå col vènet pruvénzia ed belón pruvénzia ed vizänza e pruvénzia ed verånna a sîra con la lunbardî pruvénzia ed brêsia e pruvénzia ed sondri la canbiaziån dal clémma stra sé e nå ân fa ch al vanzé pió s ciàvvd e mänc règgid al g à fât in môd ch äl popolaziån sedentèri i gnéssen a vîver int al trentén såura tott atais ai fiómm e ai lègh pió cinén i schèv archeològich fât int i ân atais a la rîva meridiunèl dal sponda meridional del lègh d lêder int la cmónna ed mulénna d lêder i g àn purtè a la lûs un insediamänt di mondi inpurtant che queldón dîs ch l è d ân prémma ed crésst varais par lunbèrd vares e pr itagliàn varese l è una cmónna d la lunbardî con pió ed abitànt chèplôg d la pruvénzia ch la g à al stèss nómm la periferî d la zitè la s ciâma varesòt a varais a gh én dåu staziån dal treno varais däl feruvî statèl e varais nord dal grópp fnm e po varais l è anch insamm a milàn al cminzéppi d l autostrè dî lègh la prémma autostrè dal månd la zitè ed varais la s câta int una posiziån inpurtanta ai pî dal sacro monte ch al fà pèrt dal massécc dal canp dî fiûr indòvv a g h è un oservatòri par guardèr al strèl e una staziån indóvv i stûdien al clémma int la bâsa d la zitè a truvän un lègh col stèss nómm ch al mójja dî pajîs dî dintûren a varais dal a gh è i ufézzi dl universitè d l insûbria insamm a la zitè ed còm dal a gh è anch ka scôla européa ed varais méssa insamm pr i fiû dî funzionèr d l euròpa dal zänter d arzairca bêrgum berghem in bergamasch bergamo in itagliàn bergum in lunbèrd ed milàn wälsch bergen in tudàssc antîg bergomum in latén l è una zitè ed la lunbardî capitèla d la só pruvénzia e la gh à abitànt la zitè l è mesdè in dåu pèrt zitè èlta ch l è la pèrt pió vècia e la zitè bâsa bêrgum l è nèda dal xii sècol prémma d crésst in cal tänp dî lîgur i avêven fundè barra indovv incû a gh è la fara de sità ólta in dal vi sècol prémma d crésst i etróssch e po i gâl i àn conquistè barra e i l àn ciamè bêrgum bêrgum a l vôl dî qué hem in vatta i mónt berg e anch incû i bergamâsch i ciâmen la låur zitè come ân fà quand i êren rivè i gâl cenomani in dal ii sècol prémma ed crésst i romàn i àn conquistè bêrgum e i l àn ciamè bergomum int al dåpp crésst tótt i bergamâsch i êren dvintè zitadén ed råmma pr una làzz fâta da giulio cesare int al v sècol a gh è l invasiån dî bârber int al vi sècol i lungubèrd i s fairmen int la zitè int al ix sècol bêrgum l è una pèrt d l inpêr d carlo magno e al vàsscuv al raggna int la zitè int al xi sècol i zitadén i fàn lêga e métten só un parlamänt zitadén che la tâca a gvarnèr la cmónna da par lî i tâchen bèli ad avairn só con brèsa dal bêrgum la fa pèrt d la lêga lunbèrda cånter federico i insamm a zitè d la lunbardî col zuramänt ed pontida dal al bèrbaråssa l èntra a bèrghem salutè da la zänt a la fì del xii sècol cumensa a furmàs la sità basa e l è cüstrüit ol palàss de la régiù po a bêrgum gh è di beghe fra i guelfi e ghibellini i colleoni in di guelfi e i suardi in di ghibellini al guèr stral dåu famàj i tàchen coi suardi chi vénzen i visconti ed milàn int al i tôlen al castèl ed san vile la zitè l è conquistè dai malatesta dal e dåddg ân dåpp filippo maria visconti al guida una riòlta d ghibelén dal bèrghem la va såtta a la repóbblica venezièna ch la fà tirèr só i müraine e dal filippo maria visconti al tôl bèrghem mo bartolomeo colleoni la dà indrî a la repóbblica dal xvi sècol bèrghem l è conquistè dåu vôlt dai franzîs e sèt vôlt dai spagnôl la repóbblica la tâca a fèr tirèr só äl mûr dal dal la pèst e la fâm i cåppen pió d cristiàn a la fén dal xviii sècol a l è trè só al sentierù int al i suldè rivoluzionèr franzîs i äntren a bêrgum e i strôlghen la repóbblica bergamâsca che la finéss col trattato di campoformio dal int al cungrès ad vièna bêrgum la finéss såtta l austria cme tota la lunbardî e al vènet dal l è creè la pórta nôva e al vièl vittorio emanuele ii dal bêrgum la fa cme milàn int äl sèt dé al treno al rîva a bêrgum dal l ed zóggn dal giuseppe garibaldi al dgé cazèr vî i tugnén d l austria da bêrgum pórta san luränz l è stè ciamè pórta garibaldi l ân dåpp bergamâsch i êren parté int la spediziån dî méll insamm a ló dal la cmónna l è spustè int la zitè bâsa dal i tachen a viazèr äl funivî dal câzen zå äl müraine int la prémma guèra mundièl di mondi d bergamâsch i vân in guèra int la secånda guèra mundièl bêrgum l è mia stè bunbardè dal angelo roncalli l è pèpa dal i fàn l aeropôrt a ôri al sêri e dal int i sbdèl riuné riuniti i trapiànten al prémm côr a bêrgum as dscårr al dialatt bergamâsch zitè èlta l è la pèrt medievèl d bêrgum prutèta dal mûra venezièni dal xvii sècol la pèrt pió cgnossó d la zitè èlta l è la piâza vècia col palâz d la rasån al campanîl ch äl al sånna bän vôlt la canpèna ch onna vôlta al vrêva dîr ch äl pôrt d la zitè i s srèven in piâza vècia a gh è anca la bibliotéca d bêrgum ciamè angelo maj da l ètra pèrt ed piâza vècia a gh è al dòm la capèla dal coliù pinsè da l architatt giovanni antonio amadeo con dänter la tånba dal bartolomeo colleoni al battistero e la cîsa ed santa maria maggiore l ûltma cîsa che l è mia dal vàsscuv la gh à di séggn ed totti äli êpoch via colleoni ch i bergamâsch i ciâmen corsaröla la va da la piâza vècia a la piâza d la zitadèla e la vî däl butaig pâdva padova in italiân l é na sitê ed abitânt dal vènet l é l cèinter pió impurtânt dla pruvîncia cun al stés nôm l é na sitê cun un universitê dimòndi antîga al séndech l é ivo rossi dal pèdva padova in itagliàn padoa in veneto l è na zitè dal vènet ed abitànt chèplôgh d la pruvénzia ch la g ha al stèss nómm l è una zitè con un universitè di mondi antîga al sénndich l è massimo bitonci dal in dialatt bulgnais quand un purtirâz zugànd a balån al zûga di mondi mèl tótt i al ciâmen purtirâz dal pèdva an s sà brîsa parché la strâg ed rèz strage di reggio emilia in italiân l é sucèsa al ed lój ind la manifestasiòun sindachêla dóve sînch operâri arzân lauro farioli ovidio franchi emilio reverberi marino serri afro tondelli tót inscrét al partî cumunésta italiân pci în stê masê da la fôrsa póblica cgnusûda ânca cun al nòm di i fât ed rèz la strâg l é stêda al mâsim d un peréiod ed brûş in tóta l itâlia in dóve a gh é stê di scûnter cun la puliséia la câşva di fât l é stêda la mésa insèm dal gvêren tambroni gvêren fât sōl da la democrasía cristâna dc cun al decişîv apôg dal d êd fôra dal muvimèint socêl italiân msi e la decisîòun ed fêr al cungrès dal partî misîn a gènva sitê partigiâna bèle mdâja d ōr ed la resistèinsa al prutèsti în stêdi dimòndi e al brûs in tōt al paèiş l à provochê na grânda mobilitasiòun popolêra l alōra presidèind dal cunséli fernando tambroni l à dê la libertê de sparêr in situasiòun grêvi e dôp còst a la fîn de sté stmâni dramâtichi a s cûnten óndeş môrt e sintunêr ed frî sté dramâtichi cunseguèinsi arén custrèt al gvêren tambroni a dêr al dimisiòun la sîra dal lój la cgli arzâna dôp na lònga riuniòun l à dichiarê al siôper sitadèin la prefetûra l îva proibî al radûn ed pió persòuni e al mâchini cun j altoparlânt dal sindachêt îven invidê i manifestânt an fêrmêres mìa int al cōrs ed la manifestasiòun l ònich pôst autorioşê la sêla verdi ch la tgnîva pôst l êra trôp céca per tgnîr dèinter vintméla manifestânt a vîn dmandê ed muntêr d j altoparlânt d ed fôra ed la sêla mó la dmânda l an vîn mìa acetêda un gróp ed cîrca operâri dal j uficîni regiâni l à decîş ed radunêres davânti al monumèint di mort in guèra e cantêr cansòun ed prutèsta a dal dôp mezdé na cârica d un repêrt ed pulisiôt al cmâd dal vîce questôr giulio cafari panico l é andêda adôs a la pacéfica dimostrasiòun ânca i carabinêr cmandê dal tenèint colonèl giudici àn tōt pêrta a la cârica cucê dal camiunèti da i zèt d âcva e da i lacrimôgen i manifestânt îven serchê ed lughêres ind l işolê sân rôch l é aşvèin per pó riparêres drêda a tót còl che catêven scrâni âsi ed lègn tavlèin dal bâr e difèndres dal cârghi cun al tirêr quèl cucê indrê da la disperêda reşistèinsa di manifestânt al fôrsi àn tōt in mân al j êrmi da fōgh e àn cumincê a sparêr insém al salghê ed la piâsa a gh é armês i fât în stê cantê in na famōşa cansòun ed fausto amodei dal tétol per i morti di reggio emilia e pōch tèimp fà cme idèja dal românş ed paolo nori dal noi la farem vendetta al lój al tribunêl ed milân l asôlov i responsâbil ed la strâg al vice quesōr giulio cafari panico l é stê asôlt in pîn perché an n é mìa stê cunsiderê responsâbil ed l ôrdin ed druvêr la viulèinsa ed nisûn gèner cûntra i manifestânt al masâcher ed la bètla eccidio della bettola in italiân zógn l é stêda na rapreşâlia naşésta sucèsa insém a l apenèin arzân dóve în stê masê civîl ind la nôt ed sân zvân la pulisìa militêra tedèsca wehrmacht in rispôsta a n asiòun partigiâna mìa bèin fâta insém al pûnt ed la strêda statêla ind la localitê la bètla de vsân prôpria al cunfîn cun al cmû ed caṣîna l à més in prâtica na rapreşâlia spietêda in cunfrûnt ed civîl persòuni tót ch ēren int la locânda a vînen préma ciapê in ostâg e custrèt a stêr zachê per tèra per dimòndi tèimp pó a vînen divîş in dû gróp per facilitêr l eliminasiòun soquânti dòni a vînen viulintêdi e a la fîn i cadâver a vînen bruşê tra i môrt ânca un putîn apèina nasû secònd la testimuniânsa dal gestōr ed la locânda scampê al masâcher teâter ed la strâg dôp al masamèint di trî abitânt ed la cà atâch al pûnt e al rastrelamèint ed clièint la vōş che a la fîn l à urdnê de sparêr l à dê l ôrdin in italiân còst l arpôrta a la lûs l idèja che i fasésta italiân àn dê na mân cme in êtri strâgi cervarōl ed véla mnôs e legrèc ed vèt cun i tedèsch ind al masâcher di civîl al fât l à inspirê ânca la casòun l unica superstite di modena city ramblers dèinter a la colesiòun grande famiglia da la stôria ed la sîna lilli dal sunadôr ed fişarmônica dal gróp alberto cottica scampêda al masâcher martin weinek leoben lój l é un atōr dupiadōr anôlegh regésta vignarōl imprentitōr avstrîach al lavōra pr al cínema al teâter e la televisiòun al póblich italiân l é cgnusû per la pêrta ed l ispetōr fritz kunz ind la sèria il commissario rex l é gnû só tr al e al dal pruf peter p jost al s dà al teâter dal in soquânti prudusiòun vienèişi la só préma pêrt in un félm l é còla ed l asensorésta int al félm nachsaison bâsa stagiòun int al al gh à na pêrt ind l ôpra teatrêla der lechner edi schaut ins paradies ed jura soyfer sòta la regía ed georg mittendrein ind al festivâl ruhrfestspiele recklinghausen e la pêrt d un spasèin int al félm müllomania ed dieter berner tr al e al al gh à un ingâg al jura soyfer theater a vièna e d j êter ingâg in teâter pió céch al lavôra etertânt cme regésta diretōr artéstich e produtōr pó l é int al ind la sèria ed la televisiòun avstríaca calafati joe dal al l é diretōr artéstich dal hernalser stadttheater a vièna dal al rîva a d esèr cgnusû in itâlia grâsia ânca a la sèria ed la televisiòun il commissario rex in dóve l é un atōr fés martin weinek l é un pasionê ed vèin e d la cultivasiòun ed la vîda difâti dal al gh à na végna a hagensdorf na frasiòun in pîna campâgna int al cmûn ed heiligenbrunn curêda da ló insèm a só mujêra eva ânca lê artésta e scritrîce ed comèdi l aşiènda l é in na vècia cà da cuntadèin arnuvêda e modernişêda sòta la diresiòun ed la sgnòura eva weinek la proprietê weinek l é ed cîrca trî èter l ed mêrs l é muderadōr pr al genusse burgenland dal al gh îva pêrt al manifestasiòun serêli i dupiadōr italiân ed martin weinek în préma ed tót massimo rinaldi per il commissario rex pino amendola riccardo peroni luca bottale luigi ferraro riccardo rovatti e dal vōlti mino caprio e tony fuochi per al pêrt pió céchi nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr thalía nómm d èrt d ariadna thalía sodi miranda zitè del mesico agåsst l è una cantant cumpositris artéssta e prudutris discografica mesicana grâzie ala sóa partecipazione in telenovele de l anni e alla sua blazza la gh é stata sorannominata di mesicani regénna de le telenovelle reina de las telenovelas ed imperatrice de la blazza emperatriz de la belleza con pió de de déssc vandut la gh é considerata una de le cantanti latine pió impurtànti al månd secånd un indagine la gh é la têrza dòna pió cgnussut nel mesico nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da al giuseppe mezzofanti l è stè un cardinèl dal setzänt otzänt ch l è vanzè famåus cme on dî pió grand poliglòt ed tott i ténp nèd a bulåggna dal int na famàjja puvratta l era cén ch l avêva una memòria ch la fèva pòra l era brèv int la mûsica e l era na moccia brèv a inparèr dal languv furastîri l era andè a scola al scuole pie a bulåggna e lé a i avêva cgnussó di misiunèri gesuiti ch i êren int al stèd d la cîsa sénd che l åurden l era stè suprèss dscurand cun låur l avêva inparè tott d un fiè al svedais al tudàssc al spagnôl e dî èter dialétt ispanoamericàn intant al studièva anch dal languv môrti ch l era dré ad inparèr a scôla dåpp l era entrè in seminèri l avêva finé ed studièr filosofî e teologî di mondi prémma d l etè necesèria pr advinter prît alåura l avêva pinsé ed metters drî a studièr al languv orientèli dal quand l avêva ân l arzàvv l åurden ed prît e al tôl l insegnamänt ed żudî âreb ed languv orientèl ed grîg a l universitè ed bulåggna stral e l l è int i sbdèl par fèr curâg a chî furastîr ch i êren lé ch i tirèven i ûtum e acsé l aveva inparé na moccia d ètri languv europèi l era vanzè al cunfesåur dî turéssta e dî viazatûr ch i pasèven par la zitè dal l avêva détt ed nå a napoleån ch la i avêva dmandè s al vlêva andèr da ló a paris prémma al i aveva anch dè só al pèpa pio vii invêzi po dal al dîs ed sé al pèpa gregorio xvi quand al i dmanda d andèr a sarvézzi d la cungregaziån par la prupagaziån d la faid a råmma stra misiunèri e gran dutûr ch i gneven da tott al månd al mezzofanti l aveva inparé däli ètri languv stra totti äl languv ai è stè såul al cinais ch al i avêva dè da sudèr l era stè custratt a pêrder quater mîs prémma ed sentirs padrån d la langua dåpp al pèder umpierres ch l era bèle stè misiunèri a a macao e l aveva insgnè la langua cinaisa a la propaganda fide l aveva tachè a dscårrer con ló in cinais e l aveva confermè ch l êra propi bån ed dscårrer in mandarén gregorio xvi l era vanzè so amîg e prutetåur l avêva fât advintèr cardinèl int al concistoro dal febrèr l è môrt a råmma dal quand l è môrt al savêva lèzer e dscårrer bän languv e lezèr e capîr bän däli ètri in tott al capéva languv al so monumänt l è int la chiesa di sant onofrio al gianicolo mzàn o amzàn mezzani in italiân l è n c món äd abitant ad la bàsa pramsàna a difarénsa d etär c món an gh è mja un centär gros e d il frassjón ma l è costituì da divèrs paés pö o meno d il stèsi dimensjón al nom mzàn al vén dal latén medianus c a vól dir in mèza a töt i paès dal c món da ch indré j érin dj isòli in meza al po i paés j en al casäl mzàn di rondin mzàn sora e mzàn sott j én invéci ciòp ed cà bóca d ensa il giäri e la vâl al dialét d amzàn cme cól dla bàsa l è influnsé da col de d là da po mo anca un pò da col ed rèz in t al medioêv i s en formädi j isòli in t al po prima cóla dal casäl pò cóla d amzàn sora e pò vers al mzàn sott mzàn di rondin subita l era de d la da po pò dop un aluvión al fiöm a s è spostè e al l ha stachè dal cramónés par tachäräl al pramzàn mzàn sott e sora fin da l inési j érin téritori dal vèscòv ad pärma che a mzàn sora a gh äva anca al sò palass l era una spèci ed stât indipéndent töt l è fnì in t al quand al duca ad pärma l ha costrètt al vèscòv a daräg il sò possión d j amzàn in t al al c món insèma con pärma l è pasé sóta l italia al c món d amzàn l è in tl estrémité nord est dla provincia ad pärma in mèz a la pianura padana e al conféna con tre provinci rèz mantua e cramóna l è traversè dal po e da la pärma cl as böta in po dòp amzàn sora e da l ensa c la va in po contra barsèl coléc collecchio in italiân l è n c mòn äd abitant in d la provênsa d pärma coléc colliculum in d la etä medieväla l è un cènter agricol e industriél in d la provênsa ed pärma l è localizé su la ss d la cisa ch la colèga pärma e sarzâna sp a na dzenna ed chilòmeter da la cité emiliâna i gh àn il sèdi importânt azièndi alimentäri e caséri e anca n importânt cènter artigianäl l è colighé a la cité anca par la ferovìa con un bòn servìsi metropolitän ch al va avanti e indrè apòsta par i studènt e i lavoradòr durânt la seconda guèra mondiéla dopo ch lè casché in màn ai soldä nazìsta so quânt aeroplàn americàn i hàn bombardä la polveriera ch alòra l èra svèn al pont d la sdònna fòra dal paès e i l han fâta saltär pr aria pù avanti al paès l è stä liberä gràsie a l asiòn di i soldä d l esércit brasiliàn in onòr di quäl l é stä mìs un cip al pònt d la sdònna la vìla l è städa edificäda a la fèn d al mìl e sesènt a l enträda a dèstra par chi vèna da pärma a s pòl véder un ârc gros bombèn ciamä l arc d al bargèl ch al signa l ingrès d la vìla situäda in d al pärc cmonnél fortunato nevicati la vìla nevicati architetonicamènt l è bèla bombèn davànti la g ha di l bèi colòni ch i fòrmen na balconäda e na tòra angoléra coléc l è lighéda amichevolmènt con melide spagna a coléc gh è al câmp sportìv d al pärma calcio al coléc bésbol club l è na societé polivalènta bésbol e softbol iscrìta in t i campioné federäli dal adèsa la sesiòn d al bésbol l è in t la serie a c me la sesiòn d al softbol tùti l partìdi regoläri d il squädri d bésbol i èn zugädi al diamante collecchio un stadio d bésbol d dumìla pòst ma in t la cité i ghèn anca du camp da bésbol e vòn da softbol al stèt dla cîṡa in itagliàn stato della chiesa l é stè un stèt itagliàn prémma dl unitè al stèt dla cîṡa l êra nèd dal quand al rà franzaiṡ pepén al dé una ciupatta dl itâglia al cminzéppi såul al lâzi al pèpa col tänp i teritòri i se ṡlarghénn tant ch a la fén la cîṡa l era rivè a tgnîr såtta una bòta dl itâglia centrèl dal i suldè dal pèpa giólli ii i gnénn atåuren bulåggna da alåura fén al bulåggna l é stè quèsi sänper såtta al stèt dla cîṡa dal i tulénn såtta anc frèra che prémma l era stè una zitè inpurtanta dal duchèd estense dal al pèpa urbàn viii al żonté anc al duchè d urbén ch al controlèva bèle dal al ed setànber dal i dgénn dèr só a la zitè d avignon in fränza parché al napoleån la vlé indrî dal i franzîṡ i ocupénn la zitè ed råmma e al pèpa pio vi al fó fât parsunîr e purtè in fränza indóvv ch al muré l àn dåpp dal anc la zitè ed råmma la fó żuntè a l impêr franzaiṡ dal int al cunsélli ed vianna al stèt dla cîṡa al fó arméss insamm al ed setànber dal råmma la fó tôlta dai suldè dal rà vittorio emanuele ii e al stèt dla cîṡa al dsmitté ed èsri i s ciâmen nómmer raziunèl tott chi nómmer chi pôlen èser esprès cme risultè d la divisiån ed dû nómmer intîr col divisåur divêrs da al sénbol dî raziunèl l è al q o ste qué l è un cungiónt dî nómmer ch l è po un supercungiónt dî nómmer intîr dî nómmer decimèl e l è un subcungiónt dî nómmer reèl i nómmer reèl ch i n fàn ménga pèrt ed ste cungiónt i én ciamè nómmer irraziunèl i raziunèl i s disténguen pr al låur dsvilópp decimèl détt anch bès finé o periòdich pr es con un nómmer ed zîfer decimèli finé i artåuren sänper regulèri i nómmer raziunèl i sudîsfen la propietè d la densitè quasst al vré dîr che par tott i nómmer raziunèl ai én anch dî èter nommer raziunèl strai dû såura la rèta reèla r as à da zonter anch che q l è dens a r pr es stra dû nómmer reèl divêrs a gh è sänper un raziunèl as pôl anch dimustrèr pulîd che al cardinèl dî nómmer raziunèl l è l istass ch al nómmer intîr ch al vré dîr che a gh è mia pió raziunèl che intîr esänpi defâti dividänd un nómmer intîr pr un èter pr es par ai é un nómmer finé ed rèst pusébbil esänpi sènd che la sucesiån dî rèst l è infiné la s arvisarà par forza a l istass rèst in dåu pusiziån divêrsi a partîr da qualli lé al cónt in naigher äl pusiziån d istéss cónt reciprucamänt tott i nómmer con un dsvilópp decimèl finé o periòdich i corispònden a un raziunèl esänpi al sìa a i artåuren dåu zîfer a multiplichän a par a fagand al rèst al va tótt int la pèrt periòdica al sèvna l è un fiómm d la pruvénzia ed bulåggna ch al nass atais a firenzuola in tuschèna da un balatrån in mèz ai mont sasso di castro m monte bastione m monte luario m monte freddi m apanna só d la fûta l è l afluänt pió récch d l edg ch a i dà i d l âcua necesèria såura tott in estèd al ràggn e al sèvna i cunfénnen con la cmonna ed bulåggna a nord e a sud quèl da dîr såura a la parôla l azänt al câsca sänper int la terzûltma séllaba sàvena la parôla la véggn da la langua etróssca da una parôla ch la vôl dîr fiómm e al dante alighieri an in dscårr bèli int la só divénna cumêdia pôch kilòmeter dåpp da la surzrî al sèvna l äntra int la pruvénzia ed bulåggna e al tâja una vâl stratta e drétta cun däl paraid ed sbalêrz al travêrsa pianôr e la periferî ed bulåggna al dé d incû al s câza int l edg atais a san lâzer a km da la surzrî fiôl ed frâb e frâb anca ló apanna ch al muré al pèder al zién al taché a zarchèr ed fèrl studièr al n èv mai di gran sgnûr chi al racumandénn e al dsmité prèst ed fèr al frâb par fèr al fuléssta l advinté famåus al ziré totti äl cåurt äl fîr i marchè e al cà di patrèzzi al tulêva sîg anch un viulén al tulé mujêra dåu vôlt l èv fiû e al muré in misêria al n èv ménga di màsster e as pôl dîr ch l è stè on dî pió grand autodidât d la leteratûra itaglièna al n riusé brîsa a entrèr stra i zérrcuel literèri pió gran dal tänp alåura èser leterè al dgêva dîr vîver int la cåurt ló a n i vlé brîsa stèr e al zarché sänper ed stèr stra la zänt lalbanî denuminaziån uficièl repóbblica d l albanî in albanais republika e shqipërisë in ipa in albanais ciamè pò shqipëria l è un pajais d la penîsla balcànica int al sudèst dl euròpa la cunfénna a sîra ed såura cól månt naigher a maténna ed såura cól kosovo a maténna cun la macedonia e d såtta cun la grécia äl só marénni i én mujè dal mèr adriâtich e iòni l albanî l è na repóbblica parlamentèr al prémm minîster adès l è edi rama elèt dal al presidänt d la repóbblica invêzia l è ilir meta elèt dal la capitèl d l albanî l è tiràna la langua uficièl del pajais l è l albanais huang xianfan in cinés mandarèin fusui nuvänber guilin znêr l é stê un stôrico e studiōs dal râsi cinés al fundadôr dal stódi al zhuang e scōli bagui cinés nèd a fusui dal int na famàjja zhuang dôp avèir frequentê al scōli secondâri a nanning int al huang xianfan al s êra iscrét a la facoltê ed stôria ed normal l universitê ed beijing ciapând la lâvrea int al int al huang xianfan al s êra iscrét a la facoltê ed stôria ed l universitê ed tokyo ciapând la lâvrea int al dal al l é stê profesôr d stôria al l universitê ed guangxi ed guilin dal al l é stê profesôr d stôria al normal l universitê ed guangxi ed guilin l è môrt a guilin dal el porzein dla stregna es un porzein tossiche avent le gambo ad colore rossi e gialle e l è capel bianca es un fung appartenent alli basidiomiceti e alla familia ad porzein viv prenzipalmente tli loghi caldi dei boschi esposti a sud e presente tla europa e nel america du nord s è un fungho vlenoso e thè fa vomitar e andà all ospedel tè fa venì el mal de panza a un odorvramente disgustoso com de feci e da cadavere in alcune parti dla cecoslovacchia dla italia e dla merica è magnet a tavula boletus satanas è stet scoperta da un tedesco da nom harald othmar lenz nel en grécia attiret dall udur che puzza piccoli rotond rosse sangue o rosse arancione verso el margine viranti nel verdastro alla pressione giallognoli o giallo verdastri corti al tocco virano nel blu oval o globose tozze compatte ingrosset alla base color giallognolo giallo rosso o giallo arancio tla parte alta l attaccatura al cappello ricoperto da un fine reticolo a piccole maglie di colore rosso vivo la parte centrale e inferiore è a superficie rossa con reticolo concolore la parte sott terra quella che lo collega al micelio è giallo brunastro il colore si vede raramente in quanto spessissimo è sporco di terra soda compatta biancastra assumente rapidamente al taglio una tinta rossiccia che dapprima vira nel viola oppure nel blu tenue successivamente nel grigio fusiformi bruno olivastre in massa cresce generalmente su suoli calcarei sotto latifoglie dalla primavera all estate e talvolta anche nella prima metà dell autunno molto raro molto velenoso provoca mal de panza persistenti dal boletus satanas è stata estratta una potente glico proteina tossica la bolesatina un inibitore della sintesi proteica a livello ribosomale meccanismo nucleoside trifosfato fosfatasi idrolizzando il gtp nonché l atp el porzein dla stregna slè vlenoso secondo voci non confermate in alcune zone della sicilia e della francia viene consumato senza problemi dopo opportuna preparazione bollitura salamoia e o essiccazione si raccomanda tuttavia di non cimentarsi in pericolosi esperimenti gastronomici in quanto questo trattamento richiede un elevata esperienza il fine ultimo è quello di distruggere integralmente il peptide bolesatina che rende tossica detta specie pericolosissimo consumarlo da vecchio infatti la carne esausta accumula sostanze tossiche e lo rende maggiormente resistente alla bollitura è il fungo più grande del continente europeo dal latino satanas di satana cioè velenoso malefico al sozialîsum l è na curänt ed pensîr lighè ai muvmént puléttich che a partîr dal sêcol xix i an lutè par canbièr la vétta socièl e ecunòmica däl clâs piò puvratti e såura tott dal proletariè al muvmänt operèri ch l à fât nâser al sozialîsum l l presentè par la prémma vòlta al malghén d la giustézzia socièl e d la paritè ecunòmica al zänter d l agiànnda puléttica l à trasformè da fånd totti äli urganizaziåm da partîd ed mâsa e i àn sänper zarchè ed coordinèr l ativitè puléttica a livèl internazionèl al sozialîsum da cminzéppi al s è méss cåntr al liberalîsum ed sänper int l economî e i dmandèven la nazionalizaziån o la suzializaziån ed tott o ed pèrt däli ativitè ecunòmichi la cuntèsta la neutralitè däli istituziån statèl ed cåntr a la lòta ed clâs e al lòta pr un mudamänt dla pèrt dal stèd o parfén int la versiån ed karl marx e po tôlta sò da l anarchîsum par cazèrel zå a livèl internaziunèl al muvmänt suzialéssta al nâs cme un muvmänt paciféssta e favuràvvel a l autodeterminaziån dî pòpol al cuntrèri dal naziunalîsum e al imperialîsum praticamänt socuant partîd sucialésst o d adès i finéssen par bandunèr al pacifîsum e l internaziunalîsum financh par dîr bän ali imprais ed guèra dî låur pajîs con motivaziån patriòtichi sta voltagabèna la dimåsstra in socuant pajîs pulèmich e sisiån pingu l è una seri ed cartòun animê svézzra scrétta da otmar gutmann al cartòun animê al counta la stòria ed na famìa ed pinguìn ch la abita in dal polo sud in dla famìa i gh ein pingu la surèla pinga peder e medra pingu l è animê in stile plastilina in italia l è trasmèss da rai due al cartòun l ha avû dimondi sucès in tótt al mònd anch perché i persunag i discòren in pinguines na léngua inventèda ch l arcorda quela ed la linea dimòndi ginta in dal web e sovratótt su youtube i mètten di video ed pingu in dóvv agh è cambièda la vós piotòst famós l è al canèl di mete in dóvv agh én dimòndi vìdeo ed pingu ch al ciacàra dialètt mudnés caséli caselle landi in itagliàn l é un paesëin italian ad abitant in pruvincia d lôd fin al a l era in pruvincia d piasëinsa dòpu i hann deviä al po par via d inundasiòn e al s è truä in pruvincia d lôd prima da dvantä teritòri di marchès landi ad vigulsòn in dal as ciamàva casèli vëcc e dòpu casèli dal po fin vèrs la fëin dal sècul xvii l è stä inflüensä da piasëinsa anca se quant i hann deviä al po al s è truä in s la spònda sinistra a l è principalmëint agrìcula cun tanti casìni una bùna part a sà sposta a piasëinsa cudògn milàn e cremùna la dioceṡi ad carmona o dioceṡi ad cremona in piaṡintëin muderan dioecesis cremonensis in latëin l é na circuscrision ad la ceṡa catòlica italiana ch la dipëind da la pruvincia ad la lumbardìa da la diocesi metrupulitana ad milàn e la fa pärt ad la cunferëinsa episcupäla italiana la dioceṡi la g ha paròchi e la va da casalmagiùr fëin quäsi ai cunfëin ad la pruvincia ad milàn la dioceṡi a l é antiga a bota bèle in dal a gh era di cristian in chi post lé e al véscuv a l era liutprando all è guernä dal véscuv mons antonio napolioni dal l astronomî dal grîg aster strèla nomia lèz l è la siänza ch la stûdia l univêrs e i starlût dal såul a la lónna i pianîd e äl strèl dal cminzéppi l astronomî l era na siänza ch as studièva såura tott a ôc nûd e i muvmént regulèr däl strèl i éren acsé parfèt ch i prémm ômen i druvénn pr interpretèr al månd al cminzéppi dal sècol xvii con galileo ai è stè una gran canbiaziån col telescòpi as vdé che l univêrs l éra pió cunplès e mänc parfèt comm i cardêven acsé l è nèda l astronomî mudêrna incû l astronomî la n stûdia brîsa såul quall ch as vadd int al zîl mo cun dî strumént specièl anch al radiaziån dî râg gamma x äl lûs ultraviulèti e i râg infraross i cardinäi d la cèsa catòlica i enn al culégg d i véscuv ch i g hann da vutä al papa e ch i guérnan la cèsa insëma a lü al vistì dal cardinäl l é quäṡi istes che cul dal vescuv sulamëint ch ì cardinäi i en vistì ad rus e i vescub ad viola i cardinäì i en numinä dmè dal papa chi ca stan in vaticân i g han diit a avig al pasapòrt vaticân la parola cardinäl la vegna prubabilmëint da cardine culòna pilàstar ad la cèsa i s divìdan in vescuv i d la cüria rumana pret tüt chi ca g han una arcidiocesi o una diocesi diàcun tütt i àtar ersilio tonini sintvera ad san ṡòrṡ pc ad lüi ravêna ad lüi l è un cardinäl e arcivscuv católic arcivescuv emérit d ravêna dal nasì a sintvera ad san ṡòrṡ al ad lüi dal l é dvintä prèt al d aprìl quand al gh äva apëina ann l é stä parvòst a säls al d giügn l é cunsacrä vèscuv ad macerata tulentëin da mons malchiodi al d nuémbar l é prumòs a l arcidiocesi ad ravêna cervia e el gha rastarà fin al utùbar l é stä anca aminsitradùr apustólic d la diocesi ad rèmin al nuëimbar al papa giunn pul ii l ha pruclamä cardinäl cul tìtul dal santìsim redentùr in val melania e dal d aprìl dal al ad lüi dal dì dìla sò mort all é stä al püsä vëcc ad tütt i cardinäi dal mónd giuàn batista nasalli rocca al cugnùm cumplët a l era nasalli rocca di corneliano piasëinsa d agùst bulogna ed mèrz l è stä un cardinäl e arcivèsc católic arcivèsc ad bulogna dal al nasìd a piasëinsa al d agùst l è dvantä prèt a ruma in dal da prèt giùn l ha urganizä lasiòn catòlica rumana cul vèsc piasintein radini tedeschi cunsacrä vèsc ad gubbio al ad febràr dal l è dvantä arcivèsc in dal quant l è stä trasferìd a ruma tàme elemusinièr dla carità dal papa trasferìd a l arcidiocesi ad bulogna al ad nuëinbar dal pruclamà cardinäl da papa pio xi in dal cuncistòri dal ad màgg dal l è mort al ad màrs dal in dialët piaṡintëin a s ciama strachëin un furmäi italian fat cul lat ad vaca che in italian al sa ciama inveci gorgonzola la stesa manéra da ciamäl la gh é anca in dil pruvinci ad pavia cremona pärt ad cula ad verbania e in valtellina a gh é mia da scunfondal cun un ätar furmäi lumbärd che in italian al sa ciama stracchino che in piaṡintëin a l é furmain al ver num in piaṡintëin al sarìs difati strachëin ad gurgunṡöla parché al so num al vegna dala citä ad gurgunṡöla in pruvincia ad milan ma tüt i diṡan admè strachëin l é un furmäi a pasta crüda ad lat pasturiṡä gras bianc ch al tira un po al giäd cun dil vëini verd ch i sältan föra quand al fa la müfa al dé d incö il la fan anca in dil pruvinci ad bergam brësa cum cremona lecco lod pavia vares in lumbardia e nuära verbania vercelli e cuneo anca in quälca cumoin ad la pruvincia ad lisandria in piemont al dialét miranduléś l è na varietà dialetàla d l emigliàṅ ch la fà part dal grup linguìstic gal itàlic l è anc insém a tut chi àtar dialét emigliàṅ la lìngua dla versiòṅ dla wikipedia ch a sî drē a léśar al s dascór in dal sircundàri ad la miràndla in dla basa mudnéśa a l cunfìṅ cun al mantàṅ tgnénd a mènt cal siggli chè s sugèt v vèrub o ugèt n nóm p prunóm al miranduléś l è na lìngua ch la dróa i custrùt chè d sóta n b al paròli fra parénteśi i èṅ facultatìvi al miranduleś cuma al dialét fraréś e a difarensa dal mudnéś e dal mantàṅ al dróa al sèt vucàli cumpàgn a l itagliaṅ faghénd però difarénsa fra curti e lunghi i funéma in blù i gh pōl n èsar sèmpar anc s i n gh àṅ minga l asènt in sìma a difarénsa ad quéi in rós par quéi in vérd invéci a dipénd da i caś eśèmpi cuma p r al fraréś pò al vucàli o e e ch i pèrdan l asènt tònic da spés i s arbàsan ad tôṅ dvintànd acsè u e i o anc sparénd dal tut al cunsunànti dal miranduléś i èṅ cumpàgni a quéli d l itagliàṅ foravìa p r al fat ch i n gh aṅ briśa gl africàdi e scriti z in itagliàṅ e la fricàda scrita sci o sce in itagliàṅ par cónt r al miranduléś al gh à da piò al funéma dit cuma in d l ingléś peel pi in dal miranduléś cuma in itagliàṅ i s càtan tri gènar d artìcui determinatì indeterminatì e partitì ch i tènan cònt dal gènar mas e fémna e dal nùmar singulàr e pluràl l artìcul determinatì al s dróa insém a l nóm ch al gh stà davśèṅ p r indicàr un quèl ad definî in miranduléś acsè cuma in itagliàṅ l artìcul indeterminatì a s dróa sōl a l singulàr a l pòst dal pluràl al và druâ l artìcul partitì di lìbar o l agetì minga definî soquànt lìbar in miranduléś acsè cuma in itagliàṅ e in francéś l artìcul partitì a s dróa p r indicàr na part dal tut singulàr o n insém minga definî ad ròbi da d in sù pluràl in miranduléś in gènar l agetì al vèṅ sèmpar dòp a l nóm a part quél pusesì al sò gat e numeràl i tri gat i nóm e gl agetì mas i finìsan da spés par cunsunànt a part soquànt in i prèmi uràri pòdi i nóm e gl agetì fémni invéci i finìsan da spés p r a śuntàda in fónd a part sòquànti paròli minga regulàri la mòrt i plurài anc dal paròli furastéri i rèstan cumpàgni rispèt a i singulàr a part i finài l m s ch i dvèntan i un gòl d gòi un vìgil d vìgii e i finài a f s ch i dvèntan i na patàca d patàchi in miranduléś gl agetì dimustratì ch i càmbian in relasiòṅ a l gènar e a l nùmar i ś dróan sèmpar insém a gl avèrub ad puśisiòṅ cuma in francéś a difarénsa d l itagliàṅ in dua l agetì pusesì al dipénd sèmpar dla parsòna dal gènar e dal nùmar in miranduléś a cònta sōl la parsòna a part al pusesì dal prima e secónda persòna pluràla in dua l agetì p r al fémni al cambia l agetì l è da spés cumpagnâ da l artìcul al mè gat l è rós ma prima di nóm singulàr ad parènt al n gh vōl briśa mè pàdar tò śéndar sò fardèl i nòstar genitōr al vòstri surèli i lōr anvō l agetì minga definî a s dróa quànd a s dascór ad quèi ad bèsti o ad parsòni sénsa indicàr n al nùmar precìś e al qualità in miranduléś al s dróa sèmpar a l pluràl a part gnanc un ch al và sèmpar a l sigulàr gl agetì interugatì i sarvìsan par tacàr na dmanda e in miranduléś in èṅ d che e quànt druâ sèmpar sénsa artìcul e prima di nóm i pōlan èsar mis in dmandi dirèti che bèstia tîṅ la l èlide in cà che animale tiene elide in casa o minga dirèti dì m che bèstia tîṅ la l èlide in cà dimmi che animale tiene elide in casa quànd i agetì ad prima i sarvìsan par furmàr di eslamasiòṅ i tōśan al nóm d agetì eslamatì ma a gh è da tgnir a mènt che al che interugatì in miranduléś al dvénta ac i prunóm persunài i èṅ chi prunóm ch i s métan a l pòst dla parsòna ch la dascór dla parsòna ch la scólta o dla parsòna dla bèstia o dal quèl ugèt dla discusiòṅ sénsa dir n al nóm i càmbian a secónda dla parsòna dal gènar e dla funsiòṅ sugèt o cumplemènt qvist chè i gh àṅ d fórmi eśèmpi in miranduléś al prunóm ubligatòri a gh vōl sèmpar anc s al sugèt al gh è listés marco al magna marco mangia al gat l è bèl il gatto è bello o prima di vérub minga persunài a piō piove a gh è al sōl c è il sole a gh è da lauràr bisogna lavorare al prunóm sugèt facultatì ch al s pōl mètar prima ad quél ubligatòri l è fat a la stésa manéra dal cumplèment tònic la tèrsa parsóna pluràra a difarénsa d l itagliàṅ la n càmbia mia a secónd dal gènar s a s vōl réndar ciàr s al grup ad parsóni i èṅ di mas o dal fémni a gh è da métar prima ad lōr dascórs cuntràri par chi atri parsóni pluràli in itagliàṅ noi e voi i n càmbian mai a secónd dal gènar in miranduléś invéci a s dróa nuàtri e vuàtri s al grup l è fat sōl ad fémni s a s vōl réndar ciàr al nùmar ad parsóni ch i fànan part dal grup a s pōl métar in mèś a i d prunóm al nùmar ad gint in miranduléś i prunóm dimustratì ch i càmbian in relasiòṅ a l gènar e a l nùmar a difarénsa d l itagliàṅ i èṅ fat in na manéra difarènta da gl agetì dimustratì ma i dróan listés gl avèrub ad puśisiòṅ i ènan d al manéri ad prununciàr chi punóm lè a l inìsi kw o kv quésta chè l è quéla più vècia e l è drē a dascumparìr dal tut al miranduléś al dróa nó prepuśisiòṅ cuma l itagliàṅ ma prima dal paròli ch i tàcan par vucàla i pōlan patìr l eliśiòṅ na ròba ch la n sucéd briśa in dla léngua ad dante eśèmpi nòti i vérub in miranduléś i s cògnugan par parsòna o e par nùmar singulàr o pluràl dal sugèt par tèmp preśènt pasâ futùr par manéra indicatì cungiuntì cundisiunàl imperatì infinî gerùndi e partisìpi e dal vòlti par gènar mas o femni dal sugèt o d l ugèt a difarénsa d l itagliàṅ un prunóm persùnal almànc a gh vōl sèmpar a s pōl śuntàr prima anc al nóm o un secónd prunóm in dal dmandi al prunóm l è mis dòp dal vérub cuma in francéś tri i èṅ al cugnugasiòṅ di vérub àr ar e ìr i tèmp i pōl n èsar baś o cumpòst qvist chè i èṅ fat sù miténd insém al vérub auśiliàri cugnugâ par parsòna nùmar e manéra e pò al partisìpi pasâ dal vérub al cungnugasiòṅ di vérub in miranduléś i èṅ tri a gh è pò di vérub ch i finìsan in ér savér it sapere psér it potere vlér it volere e àtar incóra tōr prendere ch i n èṅ briśa regulàr al gh à d tèmp e al n vōl mai al prunóm l infinî al pōl èsar druâ in na manéra sustantivàda par dar un giudìsi in sal vérub lèśar l è bèl o par dar di órdan ad n far minga quèl minga magnàr l indicatì al s dróa quànd a gh è da dascórar ad fat e quèi ugetì al gh à tri tèmp baś al passato remoto d l itagliàṅ al n gh è mia chi tri tèmp baś lè i pōlan pò dar vita a di tèmp cumpòst druànd l auśiliàri cugnugâ insém a l partisìpi pasâ preśènt presente a riguàrd dal dmandi a gh è da far soquànti cunsiderasiòṅ òcio a l difarénsi dagnóra tut i vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ i èṅ incuatì a part durmìr sintìr e soquànt àtar ch i s cògnugan in na manéra difarénta cum a s pōl védar in dla tabèla chè d sóta cugnugànd i vérub a gh è sèmpar da tgnir a mènt che in miranduléś al vucàli o e e ch i pèrdan l asènt tònic da spés i s arbàsan ad tôṅ dvintànd acsè u e i o anc sparénd dal tut par via dal cambi ad vucàla la fraś a m piàś inculàr la pōl vlér dir d quèi difarènt mi piace incollare da còla cun la o ch la s arbàsa ad tòṅ parchè l asènt in d l infinî al finìs in dla a finàla ma anc mi piace inculare da cûl cun la u lunga ch la dvènta curta parchè l asènt in d l infinî al finìs in dla a finàla i vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ minga incuatì i s cògnugan cuma quéi dla cugnugasiòṅ chè d sōvar a gh è na lista di vérub minga regulàr più impurtànt imparfèt imperfetto in d l imparfèt dla prima parsòna pluràla in dal dmandi a n gh vōl mai al prunóm ubligatòri acsè cum a sucéd ad sòlit par la secónda parsòna pluràla futùr futuro semplice al futùr di vérub in miranduléś al s fà cumpagn a l francéś a s tōś al vérub avér a l preśènt e pò a l s śònta a l vérub da cugnugàr a l infinî pasâ pròsim passato prossimo cuma p r l itagliàṅ al pasâ pròsim al descrìv n asiòṅ ch la gh è bèla stada e ch l è anc finìda al s fà miténd insém al preśènt indicatì dal vérub èsar in gènar p r i vérub riflesì o i vérub ad cundisiòṅ o ad muimènt ch i èṅ minga tranśitì o avér ad sòlit p r i vérub tranśitì cun al partisìpi pasâ dal vérub in quistiòṅ quànd a l inìsi a s dróa al vérub èsar e al sugèt l è na fémna al partisìpi pasâ al gh à da tgnir cònt dal gènar e dal nùmar i vérub sintagmàtic i èṅ di vérub ch i èṅ fat sù miténd insém più elemènt prima un vérub è pò n avérub lucatì dand ag un valōr difarènt chi vérub chè ch i sarésan pò i phrasal verb d l ingléś e ch i èṅ druâ dimóndi anc in dal tedésc i n s càtan minga facilmènt invéci in dal léngui rumànśi a part l itagliàṅ e incóra da piò in di dialét gal itàlic cum l è pò anc al miranduléś in dla tabèla chè d sōvar i s pōlan védar soquànt di vérub sintagmàtic dal miranduléś cun la tradusiòṅ in itagliàṅ se anc quàla lè la gh à dèntar un vérub sintagmàtic l è scrit in blù in miranduléś a difarénsa d l itagliàn a gh pōl èsar eliśiòṅ dna vucàla sénsa par fòrsa ch i sìan tacàdi l una cun cl atra a sucéd anc quànd l ultma sìlaba dna paròla la gh à dèntar na vucàla sénsa tòṅ e l è misa in custlét cun na paròla ch la taca par vucàla eśèmpi l eliśiòṅ la s cat anc in di àtar dialét emigliàṅ in dal fraśi interugatìvi al sugèt a s mét sèmpar dòp a l vèrub eśémpi diś al dal cavulàdi dice delle fesserie lett dice egli delle cavolate fà l a mōd si comporta bene lett fa egli a modo tîṅ at al milan tifi il milan lett tieni tu il milan sî v vò ch a vindî di stras siete voi che vendete degli stracci e lei che vende degli stracci in miranduléś a n s dà minga dal lei ma dal vò in ségn ad rispèt gh ò j a da dar g i devo darglieli lett c ho io da dare gli li gh i ò j a da dar ag devo darglieli forma alternativa rispetto alla precedente lett ci li ho io da dare gli j l è un sòṅ eufònic ch a s dróa prima ad a io noi in dal fórmi interugatìvi sol in dal mod imperativ al suget a n s met minga eśempi tin t in a ment ch at gh ha da murir ricordati che devi morire lett tieni ti in mente che tu c hai da morire al formi negativi i s fanan mitend n prima dal verb e la parola minga dopa al verb eśempi a n voj minga ch at dascor non voglio che parli lett io non voglio mica che tu parli al post ad minga a s pol druar anc mia o briśa ch i en i sò sinonim o di atar averb cun acesioṅ negativa rafursativa gnanc mai gnint l imperativ negativ a s fa mitend minga mia briśa e pò al verb eśempi minga magnar briśa durmir mia far l aśan al miranduleś l è uniform a basta in tuta la basa mudneśa ma a gh è un pò ad varianti al cumplemènt ad cumpagnìa l è druâ a la manéra latìna a secónd ch al faga riferimènt a di prunóm o diretamènt a di nóm ad parsòni o dal bèsti invéci prima di nóm a ś dróa sèmpar cun ch l è rivâ a nuàtar dal latìn cum eśèmpi a vag a l mar cun la cìnsia e a m fag purtàr par stēvan vado al mare con cinzia e mi faccio portare da stefano a digh donca che in di temp dal prim re d cipri dop al cunquist fat dla tera santa da gofredo d buglion a sucedé che una sgnora d guascogna l andé in pelegrinagg al sepolcr da dova turnand indree arivada in cipri da suquant birbon la fu vilanament ultragiada d quest chì lee sensa nissuna cunsulasion dasprandos la pensé d andar a ricorar dal re ma gh fu dit da sertun che la pardrev la fadiga par gnent parchè l era acsì da poch che non sol al na vendicava brisa i insult fat ai altr ma che al tolerava vigliacament anch quei ch i gh favan a lù intant che chiunque gh aveva un dispiaser al la sfugava col faragh un qualch insult o vergogna a lù avend sentii quest la dona desprada dla vendeta par cunsularas un poch dla sò noia la propos da vler dar na stucada a la miseria del re e andada pianzend davanti a lù la diss al mè sgnor an vegn minga a la tò presensa par vendeta che m aspeta dla ingiuria ch am è staa fat ma in sudisfasion d quela at pregh ch at m insegn cuma t sofr queli che mì a sent ch i t fan afinché imparand da tì a possa con pasiensa supurtar la mia la qual dio al sa lù se al psess far vluntera at la darev zà che tì at see un sì bon purtador al re fin alora ch l era staa acsì tard e pigr cumè s al s fuss dasdaa dal son prinsipiand da l ingiuria fata a sta dona che asprament al vendiché al dvinté un persecutor grandissim d tut quei che contra l unor dla curona i cumitess qualcosa d alora in avanti a dgiva donca ch ai gioran dal prim re d cipr dop la cunquista dla tera santa da gufred d buglion a sussdì ch na gran sgnora d guascogna ch l era in pelagrinagg l andò al sepolcar d nostar sgnor e quand la turnò indree gnuda ch la fu un altra volta in cipr la fu ufesa ind l unor da di birichin e da di birbon d om e l era fora d liee da la rabia e da la disparasion dasprada e an savend più ach capel metras la pinsò ben d andar a udiensa dal re par diragh pian e fort al sò sentiment e tut quel ch agh era sussess dree la strada ma la zent i gh diss ch l arev butaa viè l fiaa e la fadiga parchè l re an fieva giustisia par chil matieri lì parchè an la fieva gnanch par lù quand la zent da st mond par sfugaras dil gnol ch i aviva par la testa i gh fieva di afront sta povra dona quand la sintì acsì dasprada e fora d liee da la vargogna e da la voja d vendicaras par cunsularas dla sò disgrasia la pinsò d andar a far arabir un puctin anch al re e pianzend cmè un putlet e zigand a la crusiata la s agh piantò davanti e la gh dsì sacra curona re mì an vien brisa chì da lù parchè a spera rason dla birbunada ch i m ha fat ma a vien solament parchè ch am faga grasia d insgnaram s l è vera quel ch i dis com lù al fa a supurtar in santa pas i afront e gli ufes che chil canaji i gh fan parchè acsì a prev supurtar mej anch il miè ch agh garantiss ch agh rinunsiarev tant e pò tant vluntiera a lù al re ch in tut al temp da sta gran ciacarada e stuf da sta mandga d ciacarad com s al sdassdass in cal mument al saltò su tut int un colp e al diè subit ordan ch as vendicass sta povra sgnora d tut igli ufes ch i gh ivan fat e da cl ora e quela l dvintò al più gran persecutor ad tut quei ch i gh fievan di insult e al gmitì al servel a partì che an agh vins più voja d far i bei umor a digh donca che ai temp dal prim re d zepri da cla via che gufred buglion l abé fat la conquista ed tera santa as dia l cas ch una sgnora ed cuscogna l andò in pelegrinazz al sepulcher e dand ed volta quand la fo arivada a zepri agh fu di bardasson ch i gh fen quel ch a ne v digh in causa d sta bruta asion cla sgnora avenden poca vuja agh vins in ament d andar dal re par denunsiargh al cas ma agh fu ch i gh diss sgnurina l è temp e fiaa strussiaa parchè cal re l è un om acsì indolent e bon da niant che in cambi ed far giustisia ai magon di ater una gran part ed quili ch i fan a lù al s li bev cmud un sumari in sta moda tut quii ch han dla rogna da gratars i s la gratan incontr a lù fasandghen ed tot el fata abend santii la sgnora cmud andava la fassenda e n abend piò speransa d vendicars per cunsolars in qualch manera d cla passion la s mess ed tor in zogh cal re di mè cucù e smergland essend andada al sò cuspet sgnor la diss an son zà chè pr asptar rason dla rifa ch i m han fat ojabò mi an voj sna che a m insegnadi cmud a fa a sufrir tut chii brut mustass ch i v fan as prev dar che cun la vostra scola anca mì a psiss cumpurtar el mè desgrassi vò al savii al bon gesò lazareno s agh li dunaree vluntera s a se psess daspoch ch al gh ha csè boni spali al re ch infin alora l era staa un imbambii un vis d ricota a pars ch al s desdass da un insonia e prinsipiand da la figura patida da cla sgnora la qual l abè tut el sudisfasion pussebli e impussebli al s mitè propri a grinta dura con tut i bech e via che da cal giorn andand inans i s fossan azzardaa d far del bricunadi incontr a l unor dla sò curona lòd lodi in italian laus pompeia in latëin l é una citä italiana ad abitant l é la capitäla ad la sò pruvincia a l é in dla basa val padàna in s al al fiüm ada i sò abitant i s ciaman ludṡan i prìm insediamëint ad lòd i en adritüra ad l epuca rumana quand la s ciamäva laus pompeia l é pasä suta i lungubärd in dal e distrügì dai milaneṡ dal l é pasä suta il signurii d i vistarini i turiani par siguitä cun i visconti i fissiräga e i vignati ch i hann ṡuntä lod a piaṡëinsa fëin che in dal xiv sécul lod l é pasä cul dücä ad milàn in dal secul xvi l è stä suta i spagnö austrìagh e franceṡ da l ünità d italia in dal i hann cminsä a nass il prim indüstri al lanificio varesi lombardo in dal al linificio canapificio nasiunäl e la polenghi lombardo in dal a lòd a gh è un giornäl c as ciäma il cittadino indal i han inaugürä el parc tecnulògich padàn specializä in biutecnulugìe agru alimentär l è anca un sed dastacä ad l üniversitä ad milan camirägh camairago in itagliàn all era un paesëin italian ad abitant in pruvincia d lôd al paesëin as tröva in dla bàsa val padàna in s la spùnda destra adl ada dal prèm da znär dal dòpa n referendum al s è tacä a cavacürta par dvantä un paès sòl c a ciäma castelgeründ al sò nùm prubabilmëint al vëgn da camerte camairago cà sarës astä al sò prìm padròn dòpu l è stä pruprietä dal vèsc ad milàn aribert d intimian e dòpu amò d i visconti i borromeo in dal i g hann custrüìd un castèl i enn pasä dad lì anca i lanzichenecci in dal magòtt a l é un suarnum tradisiunäl ca i piaṡintëin i g dan a ché lur ch i stan apena a nord dal po e pö ad tüt ai ludṡan dal basso lodigiano ad solit a s crëda ca cun cul num ché a s ia tudìva in gìr parchè par via d la puërtä i mangiävan admè la pulëinta ca la g fäva vegn al gòṡ in sal còl al magòtt una malatia c la vegna par mancansa ad iodio in d l alimentasion a dì la vritä l alimentasion di ludṡan a l era mia bota diversa da cula di piaṡintëin e al suarnum al vegna da magunëin l organ ca gh é dëintar la gula dil galëini e di uṡéi in generäl a völ dì ca i ludṡan i en gint c la väl gnint tant cmé s i fisan i scärt ad la galëina par rispondag i ludṡan i g han sëimpar dit pesgat da l ostrega ai piaṡintëin par dì ca i en d la gintäia e di delinquëint muntfiurèin montefiorino in itagliàn munfiuriin coma i disne lè l é un paesnëin italian ad abitant in pruvincia ad mòdna a m d altësa situe a sud ovest rispet a modna l è par mòd ad dì vüna dal capitäi dl apenén mudnès muntfiurèin l era al centre dela repöblica partisäna durante la seconda guera mundiela l à ricevu ona medaglia d or a e valour militer muntfiurein fa part de l unioun di comün dal distàt ceramic l è su e percurs da e sentier matilde in cëintar dal paès a gh è un castèll béll a bòta in dal comun e ghè al paes medieväl d arbiän rubbiano in itagliàn domine dala peva ona peva romantica intituleda a la beäda vergine assunta e dala canonica vec ia al sendic l è mavrezi paladin maurizio paladini zòna storicament abiteda da liguri friniati ch an controle tôta la parta d apenin ed modna e po anch ed reg li lour i fevne parta di liguri orienteli axè coma i liguri apuani ch erne in garfagnana con la granda invasioun celtica del iv secol prema ed crest che l ha purte i galli boi in t la pianüra e in t la colina mudnès e arsäna reggiana ag son ste soquanti invasiouni anch in t la muntägna i an risali al fiom fin al zoni ed muntfiurein e anch ed l elta val dragun duränt la seconda guera mundiela in t l estee del la zona l è stata teatre di tänti rastrelamenti ed partigian da part dali tropi nazi fasciste muntfiurein l è tra le città decuredi ae valor militer per la guera e la liberazion insignida d la medaia d or ae valor militer medaglia d oro al valor militare e vintot fever del novcentestänta per i sacrifeci d la popolaziun e per la lota di partigian essend una lucalite turistica muntfiurein e g à ien tänti li asociaziuni chi fän dali attivitee pri turisti e abitanti lucäli durant tôt l än e gem grop escursionestic munfiuriin organeza di percusri long gli antichi sentier inturn a muntfiurein dala via bibulca alla via vandelli in estee ag son dali sagri in piaza e dali seredi cultudeli organizedi da e comun in t l auton e ghè la festa de tartöf sagra del tartufo intorn al prem ed nuambre con bancati degustazion in t la frasion ed vederiola e ghè la ca d la carite draverta e d otubre la fa part dali ca d la carite fundädi da don mario prandi lè ig lavornen ali carmelitäni minuri e d l atra genta brisa cunsacreda rìcu manfredini enrico manfredini in itagliàn süzära da znär dal bulògna ad dicëimbar l è stä un arcivèsc católic italin a bulògna dal màrs dal màrs al dicëimbar nasìd a süzära ad zanär dal in pruìncia ad màntua l ha studiä teulugia a venegòn varès urdinä prèt in dal l è dvantä parvòst ad varès al dutùbar dal l è cunsacrà vèsc ad piasëinsa e al ga rastarà fin al màrs quand papa giuànn pàul ii la trasfarìs a bulògna tàme arcivèsc mons manfredini l è mort a bulògna al ad dicëimbar la società anonima per le ferrovie di reggio emilia safre l ēra na socetê italiâna dóve al sogèt socêl l ēra la gestiòun dal léni feroviâri la safre a capitêl privê l è nasûda per la costrusiòun e gestiòun ed ferovéi d interèsi cunômich regionêl ed la zôna a mezdé dal po int al a rèz un cumitêt sitadèin l à preparê al progèt ed na rèz lóca cun diramasiòun per la spèsia la préma trâta fâta l è stêda la trâta rèz ventōş frasiòun de scandiân ed la ferovéia rèz sasôl dôp a gh è andê a drê la rèz guastâla cun la diramasiòun per bagnōl chèrp e al şlòngh ed la scandiân sasôl int al lì aministrsasiòun ed la pruvîncia l à prupôst a sté socetê ed fêr e gestîr la ferovéia rèz canòsa alōra ciamêda ciân cun la mîra ed fêrlga fêr insèm al coperatîvi la safre l à rifiutê sté acôrd e int al la costrusiòun e l eşercési ed la lénia în gnûdu dêdi al consorzio cooperativo di produzione e lavoro fât cun l uniòun ed coperatîvi la ferovéia la vîn finîda int al tr al e al la safre l à vû in gestiòun ânca la ferovéia ofantino da foggia a lecce pr al traspôrt dal sêl l acôrd l è stê firmê a firèinsa al mêrs dal la gestiòun dal ferovéi arzâni l è stê un bòun mumèint sia per la cuniméia dal pôste sia per la ferovéia ed l ofantino dôp dû ân però al ferovéi dal stêt ân tôt in mân ânch stà lénia e l è stê şcianchê al cuntrât cun la safre a sègvit ed na grôsa crîşi cunômica int al la socetê la vîn mésa in liquidasiòun l à finî al j ativitê e al dō léni feroviâri arzâni în pasêdi sòta al consorzio cooperativo ferrovie reggiane ccfr quî ch a vînen ciamê i dé d la mêrla giorni della merla in italiân secònd l uşânsa j ûltem trî dé de znêr oséia al al e al în cunsidrê i dé pió frèd ed l invêren in quêşi tóta la pianûra padâna a s cûnta da sècol a n in pêrla ânca dante ind al só purgatôri la fôla di dé d la mêrla al mudéfichi a sté stôria în tânti e ògni paèiş a n in cûnta óna divêrsa la pió cgnusûda l é còla ch la cûnta che al nòm ed chî dé l é al gnîré da na fôla ch la dîş che per difèndrés dal grân frèd na mêrla e sō pulşèin cun al piómi biânchi a s în lughê dèinter un camèin da dóve în turnê fōra al prém ed fervêr tót nîgher a câsva ed calêşna da cól dé lé i mêrel în tót nîgher secònd na spiegasiòun pió lavurêda ed la fôla na mêrla cun dal splèndid piómi biânchi l ēra in conténov startasêda da znêr mèis frèd e umbrōş ch a s divertîva a spetêr che la mêrla la gnés fōra dal né in sêrca ed magnêr per butêr insém a la tèra frèd e zēl stófa dal cunténov preputèinsi la mêrla un ân l à decîş ed fêr scôrta ed magnêr asê pr ûn mèiş dôp la s é sarêda ind la só tâna a quêrt per tót al mèiş de znêr che alōra al gh îva sōl dé l ûltem dé dal mèiş la mêrla ch l îva pinsê d avèir inganê al catîv znêr l è gnûda fōra da la tâna e la s è mésa a cantêr per tōrel in gîr znêr a s né tót acsé tânt ch l à dmandê trî dé imprèst a fervêr avû i dé al s è scadnê cun bufêri ed nèiva vèint zēl e âcva la mêrla la s é lughêda a la şvêlta in un camèin e lé l é armêşa a quêrt per trî dé quând la merla l é gnûda fōra l ēra sé sêlva mó al só bèli piómi ēren dvintêdi tóti nígri per via dal fóm e acsé l armêşa per sèimper cun al piómi nîgri ânca sta fōla fōrsi la pió cgnusûda ind l arzân la cumîncia cun al dîr che a l inési znêr al gh îva sōl dé vêrs la fîn de znêr na côpia ed mêrel la decéd d andêr al palâs dal mèis pió frèd ed l ân per dîregh adèsa che al só tèimp l ēra finî còl che pinsêven ed ló arivê davânt a znêr la mêrla l à cumînce a ustiêr cûntra ed ló e la finîva cun dîregh mó tânt al tó tèimp l é finî e nuêter a próm scurdêres ed tè dôp che i mêrel ēren andê via znêr ch a s n ēra tôt al cunvîns al só şvèin ed cà fervêr a dêregh i sō prém trî dé l é acsé che d alōra znêr al cûnta dé e fervêr avû i trî dé znêr a gh l à mésa tóta mó prôpria tóta per fêr dvintêr chî tri dé lé dimòndi frèd i pôver mêrel che fîn alōra a gh îven al piómi biânchi an s la spetêven mìa e per scampêr al grân fréd a prîven êter che lughêres ind i camèin dal cà quând dôp trî dé a i prém ed fervêr în gnû fōra a gh îven al piómi tóti nîgri e grîş e scûr d alōra znêr al gh à dé fervêr i mêrel în nîgher e j ûltem trî dé de znêr în i pió frèd ed tót l ân êtri fōli cgnusûdi in la bâsa arzâna a cûnten di tentatîv andê mêl ed traversêr al po zlê a la fîn ed l invêren da pêrta ed mêrli a guastâla a s dîş che la mêrla la pasà al po per dîr che a câsva dal frèd al po lè zlê i dé d la mêrla a lôd a vînen festegê da côro che més insém al dō spòndi ed l ada a s ciâmen e a s rispònden al prém campèt de sté bôta e rispôsta al dîş la cansòun l é la merla registrêda dal gróp di baraban un tèimp i cuntadèin a guardêven al cundisiòun dal tèimp in di trî dé d la mêrla e secònd che tèimp a fêva sti dé a fêven al previşiòun dal tèimp di mèis de znêr fervêr e mêrs per eşèimpi se al l ēra dimòndi frèd e cun al sōl ânch znêr ch l ēra bèle pasê l ēra stê per bòuna pêrt cun di dé frèd mó cun al sōl se al a piuvîva mó l ēra un pô pió chêld ânca bòuna pêrt dal mèiş ed fervêr a sré piuvû mó a gh é sré stê un pô pió chêld cme in tōti al fōli a s lóga sèimper un fònd ed veritê ânca in còsti a n in pròm catêren un pô difâti int al lunâri rumân al mèis de znêr al gh îva sōl dé che probabilmèint cun al pasêr ed j ân e cun al purtêr avânti a vōş al fōli în stê cambiê in sèimper secònd l uşânsa se i dé d la mêrla în frèd la premavèira l a srà bèla se în chêld la premavèira la vîn pió têrd per quânt al fōli a pêrlen ed na mêrla in realtê sti uşê a preşèinten na grôsa diversitê tra mâs c e fèmni int al piómi ch în scûri ânch al bèch int al fèmni mèinter în d un nîgher lócid cun al bèch zâl aransòun int i mâs c al lunâri gregoriân calendario gregoriano in italiân l é al lunâri uficêl ed la pió grôsa pêrt di paèiş dal mònd al ciâpa al nòm da pêpa gregorio xiii ch al l à més só int al cun la bòla papêla inter gravissima mandêda fōra quând l ēra a véla mundragòun aşvèin a monte porzio catone in pruvîncia ed ròma l é na mudéfica dal lunâri giuliân ch l ēra in vigōr préma a s trâta d un lunâri dal sōl oséia ch a s pôgia insém al gîr dal stagiòun l ân l é fât ed mèiş cun al durêdi divêrsi da a dé per un totêl ed o dé j ân ed dé în ciamê bişestîl l é bişestîl ûn ân ògni quâter cun soquânti strâp i mèiş dal lunâri gregoriân în n b il dé l é al dicèmber int j ân bişestîl i dé d ògni mèiş l é sgnê cun i nómer ûn adrê a cl êter a partîr da acsé per eşèimpi al prém dé ed l ân l é al znêr mèinter l ûltem l é al dicèmber în divêrs i sistêma per tgnîres in mèint la durêda di mèiş un ed chi sistêma l é còst trèinta dé a gh à novèmber cun avrî zógn e setèmber ed vintôt a gh né ûn fervêr tōt chiêter a gh n ân trèintûn n êter al drōva al nuşèti ed la mân e al şmânch tra d lōr al nuşèti a sègnen i mèiş lòngh i şmânch i mèiş cûrt a s partés da la nuşèta d ed fōra a s bât znêr al şmanch atâch al sègn fervêr la nuşèta dôp la sègna mêrs e via acsé fîn a lój ûlma nuşèta a sté pûnt l é necesâri cumincêr dal la préma nuşèta e mìa turnêr indrê e a s bât agòst e pó setèmber int al şmânch a s và avânti acsé fîn a dicèmber al sistêma l é bòun ânca s a s partés da la nuşèta dal dî drét e a s và a l incuntrâri bâst ed tgnîres in mèint ed turnêr a partîr da la préma nuşèta dôp avèir batû lój secònd al lunâri giuliân în bişestîl j ân ch a gh àn la cûnta tânti vôlti tânt l ân giuliân mèdi al dûra dòunca dé ōri la mèdia ed trî ân ed dé e ûn ed sté durêda l an cumbîna mìa gióst gióst a còla ed l ân mèdi dal sōl ch a vîn fōra dal j uservasiòun astronômichi còst difâti l é pió cûrt d minût e secònd ed cunseguèinsa al lunâri giuliân al mócia un dé ed ritêrd ògni ân cîrca rispèt al pasêr dal stagiòun dal ân dóve al cuncéli ed nicea l à decîş la règola pr al câlcol ed la pâsqva al a s ēra bèle mucê na diferèinsa ed dé cîrca còst a vrîva dîr per eşèimpi che la prèmavèira secònd al j uservasiòun astronômichi an rişultêva mìa pió cumincêr al ed mêrs mó l ed mêrs acsé la pâsqva cl aré duvû caschêr la préma dumènica dôp a la lûna pîna ed premavèira la gnîva despès a caschêr int la dâta şbaliêda e dòunca è stê decîş ed per quistêr i dêş dé pêrs a s é decîs che al dé dôp al otòber al fós al otòber in pió per schivşêr di tâj int la smâna a s é stê d acôrdi che al otòber al fós un venerdé dal mumèint che al dé préma al l ēra stê un giovedé ânch i paèiş ch îven cumincê a druvêr al lunâri gregoriân àn duvû decéder un sêlt ed dé cumpâgn per turnêr a mètres in fîla la quistiòun che la giurnêda ed premavèira dóve al dé l é cumpâgn a la nôt l arcûla pôch a la vôlta duvûda a l erōr dal lunâri giuliân l ēra cgnusû e discósa fîn dal cuncéli ed nicea int al la giurnêda ed premavèira dóve al dé l é cumpâgn a la nôt la caschêva bèle a l ed mêrs cun n atécip ed dêş dé rispèt a còla normêla dal ed mêrs decîş dal cuncéli ed nicea cme partèinsa pr al câlcol ed la pâsqva pêpa gregori xii al s é rèiş cûnt che la pâsqva ed cól pâs l aré finî pr èser festegêda in istê l à decîş dòunca ch l ēra gnû al mumèint ed fêr frûnt a la quistiòun per rifurmêr al lunâri giuliân al pêpa gregorio xiii l à numinê na cumisiòun ed perît dirèta dal geşvéta e matemâtich bavarèiş cristoforo clavio a i lavōr àn dê na mân decişîva al dutōr calabrèiş luigi lillo e al matemâtich ed perugia ignazio danti per sistemêr al lunâri giuliân în stêdi druvêdi al j amzûri fâti dal studiōş dal stèli niccolò copernico publichêdi int al ân ed la só môrt cum al tétol de revolutionibus orbium coelestium libri sex sê léber insém a i muvimèint di côrp celèst dóve a gh l îva cavêda a fêr i câlcol cun grôsa precisiòun sia ed l ân dal sōl che d col dal stèli al lunâri gregoriân a s é cumnicê a druvêrel subét al otòber al otòber secònd al lunâri giuliân in itâlia frância spâgna portogâl polôgnia lituâgnia e bêlgio ulânda lusembûregh e int j êter paèis catôlich in dâti divêrsi ind l êrch di sînch ân dôp àvstria a la fîn dal boèmia e morâvia e cantòun catôli ed la şvésra a i prém dal j êter paèiş a s în adatê pió têrd i stêt luterân calvinésta e anglicân al tèimp dal xviii sècol quî ortodôs incòra pió têrd la cēşa ortodôsa rósa sêrba e d geruşalèm a cunténven incòra incō a dreuvêr al lunâri giuliân d ed ché a nâs la diferèinsa ch adésa a gh é ed dé tr al festivitê religiōşi fési ortodôsi e còli d êtri cēşi ed cunfesiòun cristiâni la şvèsia cun la finlândia che a l època l ēra teritôri şvedèş l à cumincê a druvêr per sèimper al lunâri gregoriân a partîr dal prém ed mêrs dal ed fervêr dal lunâri giuliân però in realtê còsta l é sōl na pêrt ed la stôria int al l é bèle stê decîş ed druvêr al lunâri gregoriân mó an s ēra mìa vrû fêr un sêlt ed dé cme in chiêter paèiş a s ēra siēlt ed quistêr pôch a la volta cun al tōr vìa tót j ân bişestîl dal al d êtra pêrt i dé da quistêr ēren dvintê óndes da i dēş originêl perché ânch al l ēra bisestîl pr al lunâri giuliân mó mìa pr al gregoriân in tōti al manēri j ân dōp al gvêren şvedèiş l à trascurê ed fêr al piân programê acsé sìa al che al în stê bişestîl arcgnusû l erōr al rè şvedèiş carlo xii l à tôt la decişiòun ed lasêr lé al piân ch al fêva sōl dimòndi cunfuşiòun però invēci ed purtêr la dâta ed avânti per cumbinêr cun al lunâri gregoriân a s é decîş ed turnêr al lunâri giuliân per quistêr al dé saltê int al a s é dòunca decîs che al al fós dō vôlti bişestîl oséia cun al ed fervêr a la fîn cme dét insém la şvèsia cun la finlândia l à cumincê a druvêr al lunâri gregoriân int al quând dôp al ed fervêr a gh ēra al prém ed mêrs dôp che la rósia int al l îva cumincê a druvêr al lunâri gregoriân int al la manēra per decéder quêi di sèint ân a fósen bişestîl l é stêda uficialmèint cambiêda acsé a s é utgnû al lunâri soviètich in sté lunâri tra j ân ch a s pōlen divéder per în bişestîl sōl quî che divîş per a dàn cme rèst o al prém ân ch an cumbinerà mìa cun al lunâri gregoriân a srà al mó bèle dal al lunâri soviètich l é stê bandunê per cambiêr al durêda mèdia ed l ân a vîn cambiê la règola ech decéd j ân bişestîl secòn la nōva règola j ân dóve la cûnta l é tanti vôlti tânt în bişestîl sōl s l é tânti vôlti tânt vêl a dîr în bişestîl j ân mèinter în mìa bişestîl j ân tót j ân dóve la cûnta l é tânti vôlti tânt armâgnen bişestîl pr i sècol gnû préma a rèsta bòun al lunâri giuliân dòunca j ân în tót bişestîl in cla manêra ché a gh é ân bişestîl ògni ân invēci ed l ân gregoriân mèdi l é dòunca ed ed dé oséia minût e secònd pió cûrt ed còl giuliân la diferèinsa ed l ân dal sōl l é ed sōl secònd in pió sté diversitê l é cîrca ûn dé ògni ân dòunca dâto che l é stê istituî int l ân srà necesâri tōr vìa un dé sōl int al in pió in ân gregoriân a gh é precişamèint dé pôst che a s pōl divéder per ânch i dé ed la smâna a s arfân cumpâgn dôp ân còst a vōl dîr che i lunâri în precişamèint cumpâgn al lunâri dal l é cumpâgn a còl dal dal e al srà cumpâgn a còl dal dal in paralēl a la rifōrma dal lunâri e a mantgnîr sèimper la règola pr al câlcol ed la pâsqva detêda da cuncéli ed nicea a vîn decîş che la dâta dal prém dé ed lûna pîna ed premavèira la fós cuntêda cun al sistêma ed la zûnta di dé epatte inventê da luigi giglio ideatore della riforma gregoriana piotôst che cun al sistêma ed dionigi il piccolo fîn alōra druvê da la cēşa al lunâri gregoriân al quésta ûn dé rispèt a còl giuliân ògni vôlta ch al sêlta l ân bişestîl acsé la diferèinsa ch l ēra ed dé int al l é dvintêda d dé int al ed int al e d int al int al al dvintarà ed dé int al ed e vìa acsé per milorêr incòra di pió la precişiòun dal lunâri gregoriân john herschel l à propôst ed cunsidrê mìa bişestîl j ân tânti vôlti tânt oséia in sté môd a ghe srén ân bişestîl ogni la durêda mèdia ed l ân cun sté sistêma l é ed dé ōri minût e secònd cîrca l erōr al sré acsé sbasê a sōl secònd cîrca in pió ògni ân ûn dé ogni ân incòra pió precîşa l é la rifōrma soviètica dal lunâri giulian j ân tânti vôlti tânt în bişestîl se a s tōş al nómer di sècol e a s per al rèst l é opór in sté môd a gh é ân bişestîl ògni ân la durêda mèdia ed l ân la rişûlta ed dé ōri minût e secònd la diferèinsa rispèt a l ân dal sōl l e acsé ed sōl secònd in fîn al rapôrt precîş cun la durêda mèdia ed l ân dal sōl cumbinê per dé a s utîn sèinsa cunsiderêr sìa j ân bişestîl tânti volti tânt sìa quî tânti vôlti tânt oséia an srén bişestîl j ân in sté môd difâti a gh é ân bişestîl ògni la sèirca d un lunâri perfèt l é impusébil adèsa difâti a próm calcolêr cun la mâsima precişiòun la lunghèsa d un ân mó sté lunghèsa an n é mìa fésa ind i lòngh peréiod al gîr ed la tèra difâti a câsva ed l ôpra ind l istès mumèint ed la fôrsa ed la tèra cun chiêter pianēt la câmbia pôch a la vôlta in particulêr a câmbia pôst al cèinter dal gîr ed la tèra e la durêda ed l ân al câmbia ed cunseguèinsa in pió a câsva di fenômen dal marèi al gîr ed la tèra l é drê ralintêr e dòunca la lunghèsa dal dé la se şlònga ânca se d pôch per quènd ind al j ûltmi duşèini d ân a s é cumincê a zuntêr quând l è necesâri un secònd a la mezanôt dal dicèmber in manêra ed mantgnîr in fîla al dé astronômich cun còl civîl stì secònd zuntê dal al a câmbien ânca la durêda ed l ân gregoriân al lunâri gregoriân al cunténva la cûnta ed j ân ed còl giuliân sté cuntèg al cûnta j ân a partîr da la nâsita ed gesó che secònd i câlcol ed dionigi il piccolo l é sucèsa int l ân ab urbe condita da la fundasiòun ed ròma j ân dôp la nâsita ed gesó în sgnê cun al lètri d c oséia dôp crést o e v oséia era volgare ind i paèiş ed léngua inglèişa a s drōva a d oséia anno domini opór c e common era int la vècia d d r a s druvêva sgnêr l ân cun al pió lâich u z oséia unserer zeitrechnung nôster cuntèg dal tèimp quî préma invēci cun al lètri a c oséia avanti cristo p c oséia préma ed crést a e v oséia avanti era volgare ind i paèiş ed léngua inglèişa b c bifor christ opór b c e before common era ind la vècia ddr v u z vor unserer zeitrechnung prèma dal nôster cuntèg dal tèimp quând an s mèt mia al lètri a vōl dîr sèimper dôp crést dâto che dionigi l à ciamê ân al prém ân ed l època cristiâna an gh é mìa un ân zēro al problêma ed la cûnta ed j ân préma ed la nâsita ed crést an n ēra mìa stê afruntê da dionigi e sōl ind l època gnûda dōp che a s é decîş ed ciamêr l ân préma al d c cme ân p c la dâta ed la nâsita ed gesó l é dòunca al dicèmber ed l ân p c na smâna préma ch a sré cumincés al d c incō a s pèinsa che i câlcol ed dionigi ēren sbaliê scecònd la grôsa pêrt di studiōş de stôria la dâta ed la nâsita ed gesó l é stêda tra al p c e al d c i studiōş dal stèli dal vôlti a drōven na cûnta dóve j ân ed crést în sgnê cun nòmer negatîv sté cûnta an sêlta mìa al zēro per quéndi l ân n an n é mìa cumpâgn a l ân n p c invēci a l ân n p c oséia l ân l é l p c l ân l é al p c a vìa acsé la rumanî denuminaziån uficièl repóbblica dla rumanî in rumên republica român in ipa in rumên ciamè pò românia l é un pajaiṡ dla penîsla balcànica int la bâsa európa ed matéṅna la cunféṅna a sîra ed såura cun la ucrâina a maténna ed såura cun la moldâvia a matéṅna cun lungarî e cla sêrbia e d såtta cun la bulgarî äl só matéṅni i én mujè dal mèr naigher la rumanî l é na repóbblica presidenzièl al prémm minîster adès l é emil boc elèt dal al presidänt dla repóbblica invêzi l é traian bsescu elèt dal la capitèl dla rumanî l é bucarest la längua uficièl dal pajaiṡ l é al rumên al culeg alberoni a l è un gràn cumplès architetônich ch as tröva a piasëinsa a l è un seminàri c al g ha na pinacutec un osservatori astronòmic un musé ed siinsa nadurèl na bibliotèca e la cèsa ed san lazzaro al g hà vìd al só nòm dal cardinàl alberoni che dop el sustègn ä a clemente xii l e stä numinä aministradòr ad l uspedèl ad san lazzaro ad piasëinsa nel in dal culeg i hann stödiä parsunâg tàme gian domenico romagnosi melchiorre gioia giuseppe taverna alfonso testa e stefano fermi pàdar ad la scòla storich piasintëina un bòun nümar ed seminarist furen elevat ad la porpora cardinalisi i cardinèl agostino casaroli silvio oddi opilio rossi antonio samoré luigi poggi oltre a uspitä i seminarist al g hà na bibliutêca e al g à anca un uservatori astronòmic ed grànd interès la galeréia alberoni musé c al g à un centinài ed quädar ed pitùri tra cui ecce homo ed antonello da messina arazzi antìc ed grànd valùr dò arazzi fiamminghi dal prémm oltre ad la pinacutec al culeg alberoni al g à na interesànt culasiòn ed lìbar musicäi da pò tèmp censit e catalughèt dal musicologh mario g genesi al materiêl a l è d carta sia d stampa che manuscritt e resùlta dal tót schedàt lappennèin piasintëin a l é una pärt dell appennèin ligûr cumprès tra i cunfëin d la pruvincia d piasëinsa in d la regiòn italiana d la emilia rumagna al cunfëina a la matëina cun la pruvincia ad pärma a mezdé cun la pruvincia ad génua a la sira cun il pruvinci ad lisàndria e ad pavia al cumprëinda da la matëina a la sira la val d ärda val nür val d avet val trebia val bürec val lüret val tidon e bota ätar val menu impurtant l ünic fiüm c al pasa in c la pärt ché ad l appennèin a l é al trèbia i en inveci a bota i turëint che i vegnan zu dai mont e che i van in po l ungëina l ärda al ciavëna al chero la nür al stiron al lüret al tidon al taekwondo ind l alfabët fünetich internasiunäl tkwndo anca scrìtt tae kwon do o taekwon do a l è un ärt marzièl e sport ed cumbatimèint col sò origin ind la curéa ste qué a l è asê canosciüt e famüs pär al spetàcul pär al so tecnich ed pëd e atualmëint ste qué a l è un del ärt marzièl tra al più popülar in dal münd con miliòn ed praticànt in töt al münd conforme al tradition al disveloppamento ed al taekwondo comenciava circa annos retro sed vermente ste qué a l è appellate taekwondo desde circa hodie ste qué ha devenite un sport asê expandite ind al jocos olympic ed seoul republica de curéa ed al al taekwondo faceva la so prime apparition in iste concurso como un sport d exhibition in iste evento competeva athletas homines e feminas ed paises diverse in differente divisiones ed peso tanto pär homines como pär feminas ind al jocos olympic ed barcelona ste qué continuava como un competition d exhibition e non esseva usque al jocos olympic ed sydney que ste qué deveniva un sport olympic official tae kwon do significa via ed al pëd e ed al pugno multe gente crede erroneemente que iste ärt marzièl se basa solmente ind al uso ed al pëd il a l è remarcabile que multe technicas ed taekwondo usa al cubito e ed formas ed colpos con la mano le pëd e al fin al genu per exemplo pär fracturar ed tabulas briccas e altere objectos tequixquiac mbije in langua otomí l è uno di cmòni dal stàt federàl del messico as tröva a km da la capitàl cità del messico al cmon al ciàpa al sò nùm da la paròla in nahuatl tequixquic cl è furmata da trè paròle tequixqui tl cl è un mineràl tl che vör dì acqua e c che vurarès dì pòst quindi al nùm par intrég vurarès dì pòst ad l acqua cùn tequixquitl santiago tequixquiac a l ghè la prima cità per pupulasiun e l è un vilagg capital dela municipalitaa de tequixquiac la municipalità l ha una süperfic de km e una populassiun intorna ai abitant surbèra sorbara in italiàn l è na vélla ed circa abitànt dal cumùn ed bumpòrt in pruvèinsa ed mòdna l è a drétta dla sècia luntàn pió o méno km da bumpòrt a l è famós in chi pèrti lè e anch in tótta itàlia al vèin lambrósch ed surbèra cun la sô festa a metê ed setèmber surbàra surbèra in mudnés sorbara in itagliàn a l é na frasiòn ad quasi abitànt dal cumoin ad bumpòrt in pruvèinsa ed mòdna all è a destra d la sècia da lùnt km da bumpòrt a l è famùs in da ch ì part chì al vëin lambrósch cun la sò festa a mità da stëimbar salvador bahia al sò nùm cumplët a l è so salvador da bahia de todos os santos a l è una sitä dal brasil capitäla dal stä ad bahia a nord est ad la repüblica la gh ha abitant par kmq e l è la tèrsa sitê püsä granda dal brasil dòpu so paulo e rio de janeiro la sitê l è stä fundä in dal in cùla c as ciamàva bahia de todos os santos la bàia ad tütt i sànt e fìn al l è stä la capitäla dal brasil dòpa a l dvantà rio e impurtantìsim cèntar ecunòmic ad tütt al sud america la tradisiòn la vurarëss ca g sìà in sitê cèsi vòina ogni dì ad l ann cristalina a l è una sitä picëina a bòta dal brasil in dal stä ad gois visëina a la capitäla brasilia la g ha apëina un pont al divìd al dù sitê in dal la cüntava abitänt la storia d la sitê la cumëincia in dal quand sebastio marinho l ha purtä a rio de janeiro d i cristäi da c la region chè in dal i francès etiene lepesqueur e leon laboissière i hann fä istës e i hann mandä d i cristäi a paris la sitê a l è nasìda üficialmëint al znär dal cul nùm ad so sebastio dos cristais e l ha cambiä in cristalina al märs dal incö la sitê l è visitä a bòta tütt l ann par via d i cristäi e gh è anca tanti negòsi c ia vëindan so gabriel da cachoeira in itagliàn san gabriele della cascata a l è una sitä picëina ad abitànt dal brasil in dal stät ad l amasònia la sitë l è stä fundä in dal tàme furtificä dal capitàn partüghès josé da silva delgado lè luntäna km da la sò capitàla manaus la sò pusisiòn geugrafica l è tüta a ovest visëin al perù al ad la pupulasòn a l è india e quindi in dal al cumoin l ha aprvä la lègg ca gh era lengui üficiäi al partughès al nheengatu al tukano e al baniwa la gëint l ha cumancià a vëss sàbil vèrs al in dal l è dvantä cumoin e in dal sitê dal al l ha cambiä nùm in uaupés l è anca stä la prèma sitê dal brasil a vëgg un sìndic indio ladrio a l è una citadëina ad abitànt dal brasil in dal stät dal mato grosso do sul fundä in dal mès ad mêrs dal l è voin d i quätar cumoin enclave dal brasil a l è tütt dëintar in dal cumoin ad corumb i ätar cumoin enclave i enn arroio do padre guas de so pedro e portelândia al paès l è cunfinànt cun paesëin buliviàn ad puerto surez a gh è un grand sit d archeologia la cà d i atgiän e al ptio ferrovirio àtar pòst i enn cristo redentor porto da marinha de guerra baía negra cèsa nossa senhora dos remédios e mquina maria fumaa guas de so pedro a l è una sitä ad abitànt dal brasil in dal stät ad so paulo fundä al ad giügn dal a l è al sacùnd paesëin püsä picëin dal brasil dopu santa cruz de minas l è voin d i quätar cumoin enclave dal brasil i ätar cumoin enclave i enn arroio do padre ladrio e portelândia al paès a l è stä custrüì quänd octavio moura andrade l ha scupèert che lamò gh era dal pianti bùni par fä in madzìni e l acqua cla fava bein a bòta d astä la temperadüra l è quasi ad c d invern la rüa anca a c bzios al sò num cumplët a l è armao dos bzios a l è una sitä dal brasil in dal stä ad rio de janeiro a quäsi km a nord ad la sò capitäla in dal la gh hava abitant bzios a l è sëimpa stä un vilàgg ad pascadù dal cumoin ad cabo frio a l è dvantä indipendëint al nuëimbar dal adritüra pàr ca in dal sècul xvi i sò prìm abitänt i sìan stä gl indios tupinambs i enn sëimpar rastä amìs cui pirä e cui francès in dal sècul xvii i enn stä mandä via dai partüghès fën al sècul xx l ecunumia ad bzios l è stä la pesca e l agricultüra da dòpu la mitä d i ann l ha cumanciä a vëign gëint da tütt al mùnd par via d i sò belìsimi spiägi un parsunägg famùs c a vëgn a bzios a l è brigitte bardot olindina a l è una sitä dal brasil in dal stät ad bahia che in dal la gh ava abitànt a l è da lùnt km da la so capitäla salvador fundä al d agùst dal prima da ciamäs olindina la sciamava mucambo e dopu nova olinda la storia da c la sitä chè la cumëincia quand al dutùr pedro ribeiro de arajo l ha guadgnä c al tèri chè dal stät e i ha ciamä fazenda do mocambo in dal antônio vicente mendes maciel antônio conselheiro l ha custrüìd una capelina che cul pasä d i ann l è dvantä cèsa e incö la s ciama igreja de nossa senhora da conceio ogni ann a gh è una grandìsima festa ciamä micareta de olindina c la fa vëign in sitä tanta gëint anca d i ätar stät dal brasil al bōregh borgo in italiân l é un cèinter abitê ed mèdia grandèsa un pô impurtânt cun na cunuméia préma ed tót comercêla e cun na periferéia a carâter agrécol ind i sècol pasê sté nòm l ēra despès dê a i paèiş impurtânt ch a gh îven un marchê e a dal difèişi per còst al bōregh l ēra diferèint dal vilâg a s pèinsa ânca che burgus al deşvègna dal grēch antîgh prgos tòra che in tót al manēri l é imparintê cun la parôla tudèsca al bōregh int al medioēv l ēra fât da un gróp ed cà d atōren a na piasa ed sôlit còla ed la cēşa boregtêr orvieto e vìa acsé o còla in dóv a gh ēra al cmûn gubbio dal vôlt a se şvilupêven al d ed fōra da i cèinter pió grôs insém al véi pió impurtânti che purtêve a stì cèinter a nasîven di bōregh medioevêl préma ed tót d atōrna a furtèsi militêri e castē per protèger i teritôri dal j invasiòun di bârber cme i tânt bōregh ed la nôstra regiòun cme bōregh a s pōl intènder un quartēr fōra dal mûri ed na sitê o dèinter a dal mûri pió nōvi ed còli principêli nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr cun la parôla véla villa in italiân in latèin a l urégin a gnîva sgnê na cà ed campâgna o na cà da cuntadèin cun al sît cun al tèimp in italiân antîgh la parôla la mucêva ânch al nōv significhêt ed céch cèinter abitê ch l è dvintê in prâtica cumpâgn a vicus dòunca burghêda o vilâg ed campâgna dal medioēv cun la parôla véli a gnîven despès sgnê in particulêr ind i documèint ed la cēşa i vilâg sotomés a na pēv int al lèngui rumânşi ocidentêli francèiş e spagnōl la parôlal è armêşa per sgnêr un cèinter abitê grôs na sitadèina o na sitê dimòndi véli a gh îven dal capèli o dal cēşi in sertûn chêş cun al só curêt che in tót al manēri al dêva cûnt al curêt ed la pēv e a la cēşa mêdra ed la pēv in dóv a gh ēra la vâsca dal batèz e dóve a gn îven fâti al funsiòun straordinâri e pió impurtânti al rapôrt fra véli e pēv l è despès citê ind i documèint ed la cēşa dóve i curêt dal pēv a dêven a i curêt dal véli al j istrusiòunper tōr pêrta a sté impurtânti funsiòun int al cōrs di sècol sté véli în chersûdi d impurtânsa fîn a d èser titolêr ed pēv o pió avânti ed parôchia indipendèint al contrâri divêrsi pēv în incō frasiòun d òna dal sō véli dvintêdi cmûn a s pôrta cme eşèimpi al comûn ed camino al tagliamento e la só frasiòun pieve di rosa anch in leteratûra la prōla véla l è despès druvê al pôst ed vilâg per eşèimpi int al passero solitario ed pascoli a s lēş odi spesso un tonar di ferree canne che rimbomba di villa in villa da i stódi insém a i nòm da véla a desvînen dimòndi nòm per eşèimpi velafrânca véla sân mavrési vilanöva francavéla e vìa acsé al dé d incō la parôla véla l è druvêda ed cêr cun al só significhêt uriginâri in só pôst a vîn druvê bōregh o vilâg in sertûn pôst italiân spēce int i pôst ed muntâgna o int al zôni ed campâgna dóve al cà în sparpagnêdi o în in céchi burghêdi al nómer dal cà a vînen mia més per zôna ed circolasiòun strêda e nómer ed la cà mó per sît dòunca per véla ed sôlit a la cēşa égh vín dê al nómer e chiêter nómer a vîn més zò in sèins antiurâri cun l inési prôperia da la cēşa ed fât a vîn arfât l ûş che a vîn fât quând a s dêv dêr i nómer dal cà int al piâsi o int şlêregh ch l è cuntrâri a còl ch a s fà ed sôlit oséia i nómer pêra ed frûnt a i nómer despér a i lê ed la zôna ed circolasiòun in emélia rumâgna spēce int l arzân a s cunténva a druvêr la parôla véla davanti al nòm ed frasiòun ed sôlit di pôst cun la parôchia incòra incō al teritôri dal comûn ed rèz l è divîs in véli fîn a i pérm dal novsèint i cunfîn dal teritôri dal véli ed rez a rivêven fîn a tâch al mûri ed la sitê incō ind i sō pôst a gh è i viêl ed la circunvalasiòun cun l ingrandîres ed la sitê e la butêda zò dal mûri dimòndi véli în stêdi tirêdi dèinter ind la sitê ed rèz in spēce al véli ed l uspési sânta crōş sân pelgrèin sân prôsper strinê e na pêrt dal teritôri che na vôlta al fêva pêrt di cavasō ch l è tra la ferovéia milân bològna e al mulèin ed sân clàvdio fîn a la metê ed j ân e sânta dal novsèint al véli ed rèz mìa tirêdi dèinter al cèinter ed la sitê a dêven al nómer dal cà cme dét d ed sōver per eşèimpi l indirés ed la cēşa ed sân bertlamè l ēra parrocchia di san bartolomeo villa san bartolomeo n reggio emilia nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al paèîş paese in italiân l é un cèinter abitê generalmèint céch cun la carateréstica d avèir na cunuméia préma d tót agrécola ind al chêş ch al sía lòngh un fióm o un lêgh la só cunuméia la pōl dipènder ânca da la pèsca an gh é mìa na lèg ch la pervèd di lémit dóve un cèinter abitê al pōl ciamêres paèiş a la bòuna a s pōl cunsidrêr un paèiş un cèinter abitê ch al gh âbia almēno abitânt dóve i a lavōren in agricultûra però a gh é dal spiegasiòun diferèint cme còla dóve un cmûn per lo pió agrécol ch an âbia mìa vû al tétol ed sitê al sìa un paèiş indipendentemèint dal nòmer ed j abitânt ch al vîn pó per cumbinêr cun la sitadèina dôp l industrialişasiòun ed l itâlia dimòndi cèinter abitê àn mudê al lōr sitēma ed produsiòun ind l indóstria dimòndi comunitê în drê a vudêres in svésra l é cunsidrê paèiş un cèinter abitê cun mēno ed abitânt in frância un pays al sègna mìa un cèinter abitê mó na regiòun cun cultûra carâter geogrâfich e sistēma ed véta carateréstich sté sistēma al vîn druvê ânca da di studōş ed geogreféia italiân nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr lòndra in itagliàn londra in inglês london l è la capitèla dal rgn unî e anc ed l inghiltèra l è in d la part meridiunèla dal paés taièda dal fiómm tamígi di mandi lóngh e al piô important ed tòtta l îsla l è una sitê ed cristiàn che la s fa pò per dir parché l è na metròpoli multietnica ed qui chi van ed móda adès donc i gh en ed tòtti i culór e religioun la gh è anc la bórsa ciamèda london stock exchange indòvv a vanden e a cumpren al i aziòun incô lè la tèrsa in dal mànd l è la zitè piô afuleda d europa che tòtta l area metropolitèna la gh a un quel com miliòn ed cristiàn lòndra l è anc cgnusuda per la so fumàna che i inglês i ciamen smog smoke fòm piô fog fumana parché l è mesdèda con i fòm ed l inquinameint al latèin latino in italiân l é na léngua indoeuropea gróp ed léngvi parlêdi in quêşi tót al mònd ch la fà pêrt dal gróp da léngui latino falisiche o vènet latèini la gnîva parlêda a ròma ed int al lâsi almēno da i prém dal i sècol p c al latèin l à quistê grôsa impurtânsa cun al şlargamèint dal stêt rumân e cme léngua uficêla ed l impêr l à tachê in grôsa pert ind l euròpa e in l africa setentrionêla tóti al léngui rumânşi a deşvînen dal latèin dal pôpol mó parôli d urégin latèina a s câten despès ânch in dimòndi léngvi d êtri râsi còst perché ânca dōp la fîn ed l impēr rumân d ocidèint per pió ed mél ân al latèin l é stê int al mònd ocidentêl la léngva frânca ed la cultûra ed la sinsa e dal relasiòun internasionêli e ind l istèsa manēra l à vû dal pèiş insém al divêrsi léngvi lochêli quând è gnû mēno stà funsiòun intōren al xvii sècol e al xviii sècol còsta l é stêda tōta dal léngvi vîvi europèi dal tèimp e in soquânt ambint leteterâri in particulêr ind i léber ed memôri o stôri ed véta e ind la diplomaséia dal francèiş st ûlma pôst che l é na léngva rumânşa l à cuntinvê a pasêr parôli d urégin latèina ind al j êtri léngvi fîn a prém dêş ân dal novsèint fîn a quând a s é impôst pôch a la vôlta in euròpa e int al mònd cme léngva frânca l inglèiş che ânca s l é ed la stèsa râs dal tedèsch al preşèinta préma ed tót int al vocabolâri un grôs nómer ed parôli d urégin latèina ânch in môd indipendèint da l impurtânsa dal francèiş int al mèinter in sègvit ed la catêda ed l amèrica e a la polética coloniêla di stêt europèi soquânt léngvi rumânşi francèiş spagnōl e portoghèiş insèm a êtri léngvi ed l euròpa ocidentêla dóve al sègn dal latèin l ēra fôrt fra quisché l inglèiş a s ēren pó sparpagnêdi in quêşi tót al mònd la léngva latèina la s é şvilupêda grâsia ânca a l ajōt ed tóti al léngvi di pôpol ch l é gnûda in cuntât al tèimp ed l època rumâna e in partoiculêr cun i dialèt itâlich l etrósch e cun al léngvi parlêdi in al mediterraneo orientêl préma ed tót al grēch adèsa al léngvi cun pió arvişèria cun al latèin în al sardagnōl per la pronûnsia l italiân per la parlêda al rumēn per l impalcadûra ed la gamâtica declinasiòun al latèin ed cēşa uficialmèint l armâgn la léngva ed la cēşa catôlica rumâna incòra incō e l é la léngva uficêla ed la sitê dal vaticân la cēşa catôlica l à druvê al latèin cme légva p r al só funsiòun fîn al cuncéli vaticân ii divêrsi scōli d incō a pêrlen latèin schola nova in bēlgio vivarium novum in itâlia al latèin l é druvê per sgnêr i nòm int al clasificasiòun sientéfich ed j èser vivèint nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr benedetto in dialètt bendètt antelami val d intelvi pu o meno dal l è stè un scultor e architètt italian a n savèmma miga tròpp äd la so vitta mo a s pol crèddor c al sia nassù in lombardia e gh è molt cäz c al sia stè in francia parchè s vèdda c l à copiè quel dal stil francez l à lavorè specialment a pärma par fär al batister e so quanti pärti dal dòmm ma l è stè sicur anca a fidénsa perchè in t al dednans la faciäda dal dòmm a fidensa a s conòssa la so manera d lavorär a gh émma al so nòmm preciz e còst a n l è mia tant normäl pr al so temp parché al l à scritt in t la corniza d la depozisión dal crist da la croza scarlpinäda dal in t al dòmm ad pärma la deposizión l è al so capolavor a s fadiga bonbén a crèddor ch l abbia imaginäda un òmm äd cl època lì mo a pärta la depozisión anca i mez c l à lassè int al batister j én favoloz a gh è anca dil béli statuj ch i s polon vèddor int al muzeo diocezan äd pärma e vunna in còl äd fidénsa par diron vunna la primavera michele pertusi l è nassù a pärma al znar dal l è un bass c la bél e cantè in tutt i teator pu important cme l la scala äd milàn al teator regio äd turén la fenice äd venesia o venêzia al metropolitan äd new york al liceu äd barselona la royal opera house covent garden äd londra e naturalment anca al teator regio d la sò citè al gh à un gran repertori mo il cozi ch i gh àn dè i pu béj sucés j én städi ilj operi ad rossén donizetti e mozart al gh à d la potensa e d l agilitè insèmma ennemond alexandre petitot l è stè n architètt francez c l à lavorè bon bén int al duchè d pärma nassu a lión dal petitot dal l è entrè int al studi äd jacques soufflot ch al gh à fat da méstor podopa l è andè a studiär a parigi l à vens al grand prix de rome dal e acsì l è andè a stär a ròmma dal l è stè ciamè a pärma dal duca filip borbón par fär l architètt intant c a gh era a la corta n ätor francez d importansa al ministor du tillot petitot l à lavorè a colórni al palas ducäl int i zardén e int la béla cieza d san liborio dal al s è ocupè dal zardén d parma insèmma al scultor boudard francez anca lu a pärma l à anca imaginè al stradón col sò bél casino del caffè che i pramzàn i gh àn mis a nòmm propria al petitò in piasa l à disegnè al dednans d la cieza d san pèddor e so quant ornament int al palas dal governator quand c al duca ferdinando l à mandè via al du tillot petitot al n à pu lavorè a corta mo l è restè a pärma pr insegnär a l académia int i sò scolär gh è stè nicola bettoli l architètt dal regio l è mort int la sò villa d maror dal al chèrp carpi football club l è na squèdra ed balòun ed chèrp in pruvèinza ed mòdna la squèdra al l à fàta l adolfo fanconi in dl istê dal e la s ciamèva jucunditas dal latèin felicitê e pò dop i l an ciamèda associazione calcio carpi un quèlch an dop tra l e l l à zughê in serie c ma pò l è turnê in serie d al gh l à cavèda ed turnèr in dla serie c in dla stagiòun ma ala fin l è rivê e l è blisghê n etra volta in d da l a l l à zughê in dla serie c in sti an l è steda dimondi bèla la stagiòun quand la squèdra l è rivèda térza e l à zughê i playoff dòp ch l à cazê fóra al saronno in dla semifinèla a s pudìva anc pruvèr a rivèr a la serie b mo i àn pers la finêl ch i àn zughê a frèra cun al monza in dal dòp un an in c ch l è finî cun la squèdra mandèda indrê in serie d lassociazione calcio carpi la và in malóra alóra la vin cumprèda da l calcio carpi ch al zóga al campionato di eccellenza in dal al carpi football club al và a l post edla socetê d prìma la nóva socetê la zóga in serie d e tót i an la riva circa a mèza via dla classifica in dal i carpśàn i rìven secònd dòp dal pisa e i pólen finalmèint zughèr i play off al agòst al chèrp al vin tòt indrê in lega pro seconda divisione c e acsè dòp déś an al tórna a zughèr da profesionésta al d avrîl al carpi al gh la chèva d pasèr in dla serie a al camp indóv as zóga l è al stadio sandro cabassi ed chèrp erba mt x ch al gh à pôst tribùna sentrèla tribùna dal cô est tribuna dal cô ovest sernî i culōr dla divisa dal chèrp i ìn gl istèss edla bandéra dla sitê al biànch e al ròss in stagiòun s a tacòm a cuntèr da quand la figc l à tachê a tgnir gh adrē in dal in stagiòun da l inìssi a livèl naziunèl in dal in stagiòun da l inìssi a livèl dla regiòun in dal buderiòun l è na vélla dal cmùn ed chèrp in pruvèinsa ed mòdna ed circa abitànt la prémma vòlta c a sè sintû ciacarèr ed buderiòun l è in dal ch agh éra per i sô abitànt una tàsa da paghèr a la pieve ed chèrp cl éra sòtta la césa ed rèz dòp al teritòri i l an dê a la fondasiòun dl abasìa ed frasnôr e in di an dòp al s lìga a la stòria di pio ed chèrp a l inìssi dal al pàsa del tótt sòtta al cuntròl dla césa carpsana nel i an tirê zò la vècia pieve e igh n an méssa n ètra cl è stèda cambièda incòra in dal tèimp fino al dè d incô la produsiòun di indóstri del rîs di ètri verdùri la dvèinta dimòndi important in dal in linéa cun la tradisiòun cuntadèina e d campàgna che cal teritòri agh à sèimper avû in dal teritòri as pol catèr la stasiòun di aparèc ed chèrp buderiòun la scóla la césa ed la conversione di san paolo apostolo cun al sô asìl un sèinter sportìv e dimòndi negòsi tót i an in fervèr a s arcòrda cun anch i autoritê la batàja ed buderiòun un fàt sucès in dal mèz dla guèra tót i an in znèr agh è al pallino d oro una gara ed bòci cla ciàma ginta zò da tóta italia nicola bettoli pärma d setembor dal pärma d luj dal l è stè n architètt pramzàn l à studiè a l académia d pärma sensa podèrgh andär in fonda par via d la guéra dal l à imitè al stil clasic dal sò méstor ennemond alexandre petitot dal l à vens al sgond premi al concors pò l è dvintè profesor a l académia e dal architètt d la corta sòtt al duchè d maria luigia par la duchèssa l à restaurè tanti béli cozi in citè al teator farnez la camra d san paolo la céza dal quartér mo specialment l à fat al regio fni dal e l palas dla duchèssa bombardè dal l äva fat anca l marchè beccherie in piasa d la giära mo i gh l an butè zò dal muntréch montericco in italiân l é un guldèvel bōregh insém al culèini d albinèa int al pruvîncia ed rèz a gh é n âria bòuna masmamèint dōlsa rispèt al culèini lé d atōren grâsia a còst a vînen fât dal coltûri ed frûta vîdi e dal bòuni produsiòun ch a vînen fâti a vîn tirê fōra al lambrósch arzân d o c e l aşèj balsâmich ed rèz al paèîş l é cgnusû da tót i pasiunê ed vèin perché dal só nòm al ciâpa al nòm un particulêr gèner ed vîda lambrósch ch al vîn madûra têrdi al nòm al fà pêrt ed la doc reggiano al lambrósch ed muntréch l é un vèin ròs ch al spóma ed culōr rubèin câregh frèsch e pôch alcôlich int la zôna sèimper grâsia a l âria bòuna a s pōlen vèder ed j ulîv piantê int al xvii sècol dal parôchi ed la sitê che ché a gh îven ed j ôrt e di sît piantê mia tânt per fêr ed l ôli bòun da magnêr da ch al pêrti ché al frût al madurés têrdi e pó l é ed bâsa qualitê mó per per fêr ed l ôli da landèin vutîv muntréch l é stê un impurtânt pôst parochiêl fîn da l època ed matélda e al cûnta tra i só cerégh ânca ludovico ariosto ed grōs interèsi per l architetûra al castèl cun al carateréstich bōregh la cēşâ ed pió sèint ân ed santa maréia ed l ulivēt bèle pôst ed la parôchia cun al vèc cunvèint adès druvê cme uspdêl p r al cûri ed ripiēgh l uratōri ed sân giminiân sèimper dal peréiod ed matélda e al santvâri ed la b v ed lourdes tirê só a la fîn dal xix sècol nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr marôla marola in italiân l é na frasiòun dal cmûn ed carpnèida in pruvîncia ed rèz a s trâta d ûn di pôst pió cgnusû ed l apenèin arzân per la preşèinsa ed n antîga badéia benedetèina tirêda só a i tèimp ed matélda ed canòsa al cunvèint l à patî int al cōrs di sècol divêrs ûş e cambiamèint a la cēşa a gh é stê fât un grôs restâver a partîr dal ch al l à armésa cme l ēra in urégin la frasiòun la gh à vû un grôs şvilóp ind l edilésia int la secònda metê dal xx sècol tân da dvintêr un pôst ed viligiadûra tranquél nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al mûnt cùşna o êlp dal cùşna monte cusna o alpe di cusna in italiân l é la séma pió êlta ed l apenèin arzân a l amzûra mēter d altèsa al se şlêrga insém al teritôri di cmûn ed véla mnôs e ligûnchi in pruvîncia ed rèz a cîrca chilômeter dal cunfîn cun la regiòun tuscâna la grôsa cadèina ed mûnt ch a s vèd bèin da la pianûra padâna l é fâta dal mûnt cùşna a dal sémi sâs dal môrt m e munt la pièla m al crinêl ed la muntâgna al gh à al carateréstich prufîl ch l arcôrda còl d un òm zachê ciamê al môrt o gigânt da sté ûltem nòm a ciâpa al nòm la zôna riservêda dal vèc pêrch dal gigânt adès pêrt dal pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân al mûnt a s câta pió a nôt rispèt al crinêl principêl ed l apenèin tra l emélia e la tuscâna divîş da la vâl ed l ôşla l abetèina reêla abetina reale in italiân l é na forèsta ed pîn e piēla ch la se şvilópa insém a la rîva a matèina dal cùşna insém a la rîva dréta ed l êlta vâl dal dôl e la se şlêrga fîn al crinêl ed l apenèin la forèsta la gh à la carateréstica d èser fâta d piēla biânch antîgh armêş al mònd dôp sècol de sfrutamèint dal bôsch cun d atōren na fâza i prê d sara prati di sara in italiân în na splèndida piâna ed muntâgna ch la se şlêrga insém al fiânch a sîra ed la muntâgna particularmèint bèla al tèimp ed la fiuridûra e in avtûn al nòm al deşvîn da un personâg tra stôria e fôla na sêrva a s dîş la prâtica d ûn di marchèiş bernardi ed piōl ch ēren padròun ed caşalèin da la metê dal xvii sècol a la fîn dal setsèint al ré lavachièl rio lavacchiello in italiân al nâs atâch al lêgh dal caricadōr a i prê d sara e al và zò lòngh al fiânch a sîra ed la muntâgna vêrs la vâl ed l ôşla in dóve a s và a butêr al fiânch rât al fà na sèria ed caschêdi magnéfichi quând a s desfà la nèiva e in avtûn insém al fiânch tra mezdé e sîra ed la muntâgna a s câta la côsta dal velèini costa della veline in italiân l é un grôs bôsch ed fâz tra i pió impurtânt dal pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân ch al tîn da cât êlber ed sintunêr d ân al mûnt cùşna l é particularmèint interesânt dal pûnt ed vésta ed la natûra e al preşèinta dimòndi sintēr e rifûg int al fiânch a nôt la stasiòun turéstica ed fèbi la gh à j impiânt per fêr al sci alpèin sci cun l âsa e sci ed fònd nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la vaca pl vach l è la fèmna dal bos taurus al màsc al s ciàma tòr e s al l è castrê bò al putèin l è al vidèl l è un mamìfer cal màgna érba dla famìa dei bovidae l è na bèstia cla vìv a cuntàt cun l òm ma al s in pól catèr anca di selvàtech in di pòst dal mònd l è dvintèda domesticha só per zò àn fà in dal medio orièint e da lè l alevamèint di sti bèsti al s è difùs in tót al rést dal mònd l òm al dróva tótt quel cal vìn dai vachi la chèrna al làt cal s bèvv e al s dróva anca par fèr al furmài e al butér e la pèla al cuòio as dìs vàca anch par dir putàna o per cazèr mia di madònni ad es vàca boia vaca d un mònd lèder al mûnt vintâs monte ventasso in italiân l é na séma ed l apenèin tôsch emiliân êlta mēter insém al livèl dal mêr la muntâgna l é dèinter int al teritôri dal vèc pêrch dal gigânt adès al fà pêrt dal pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân la zôna l é stêda dichiarêda sît d interèsi comunitâri e zôna ed prutesiòun specêla it la sèma dal mûnt l é inta cmûn ed ramṣèit int la pruvîncia ed rèz cun la só fōrma a pirâmda al mûnt vintâs al fà da spartidôr dal j âchev fra i bacîn dal fióm èinsa e dal fióm sècia insém al fiânch tra nôt e sîra agh é al lêgh calamòun e la stasiòun per siêr vintâs lêgh a la séma a s egh pōl rivêr cun al sintēr ch al partés da la strêda statêla atâch a buṣâna opór cun al sintêr da nişmòsa o da vintâs lêgh a s pâsa p r al lêgh calamòun i dû sintēr a zûnten ind i parâg ed l uratôri ed s maréia madlèina m cun al bivâch coleghê sèimper avêrt l antîgh uratôri l ēra probabilmèintun antîgh sît da rumét ed dòn a pûnt d arîv d un pelegrinâg ch a s fêva d abitódin a la fîn dal mèiş ed lój nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr maria luiggia maria luisa d asburgo lorena in italian vièna dzémbor dal pärma dzémbor dal fjóla dl imperatór d austria francèsc ii l è städa imperatrice d fransa cme mojéra d napoleón e pò par an duchèssa d pärma nasuda a vienna primma fjóla d francèsc ii dal l à spozè napoleón anca s l era sempor stè nemigh äd la so genta l è andäda a stär a parigi e dal l è dvintäda mädra d napoleón ii dal quand so marì l äva bél e perdù la coron na l è tornäda a vienna col sò putén e né lè né lu j an mäj pu vist napoleón al congrés äd vienna l à deciz äd restaurär al duchè d pärma mo inveci d mandärogh i borbón cme primma d la rivolusjón franceza i gh l àn dè a maria luiggia ch l è dvintäda la primma duchèssa int la storia dla citè lè l è andäda a stär a pärma mo sò fjól i l àn oblighè a restär in austria indò i gh àn cambiè al nòmm francèsc e l è mort ch al gh äva solament àn la duchèssa l è poduda andär a catärol solament ch l era bél e drè a morir maria luiggia dòpa che so marì l era mort a sant elena la s era spozäda mo miga uficialment col cont äd neipperg al sò ministor di afär forestier j àn avù quator fjól du putén e dò puten ni mo du j én mort molt prest dòpa l è mort anca neipperg è pu in là l è la s è spozäda na tersa volta con charles rené de bombelles sensa aver pu d disendensa lè l è morta miga tant vécja dal che la genta d pärma la gh vrèva ancòrra bén anca s l era n austriaca e a gh era bél e in gir d la grand aria äd rivolusjón dal rest quand dal i arzàn i s eron rivoltè contr al sò duca maria luiggia la gh äva avù paura ch a sucediss quel anca a pärma mo no n era pò capitè quazi gnent d importansa al dì d incó maria luiggia l è pu arcordäda e stimäda dai pramzan lè che tutt j òmm ch i àn regnè in citè l à finansjè di ospedäl l à fat fär i pont dal taro e dal nure l à fondè al teator regio ch ai sò temp dal al s ciamäva ducäl al conservatori la biblioteca palatina al marchè d la giära beccheria l à vert a tutt còj ch i vrèv n inträr al parc ducäl ancòrra adésa la citè la gh manda di fior tutt j an a vienna par decorär la sò tomba int la cripta di capucén ma anca l è la gh äva al so difét a gh piazèva bombén la muzica al so méstor l era stè ferdinando paer la sonäva bén al piano l äva ciamè a pärma par färogh comandär l orchéstra paganén niccolò paganini l era inamoräda dilj òperi äd blén l è par còst che la primma opera cantäda al regio l è städa la zaira d blén mo la n à mäj capì la blèssa e l importansa d la muzica d giuseppe verdi ch l era pò un citadén dal so duchè e che dòpa al gran sucés dal nabucco al gh à dedichè i lombard mo lè la n l à mäj volsù invitär a scrìvvor quél p r al regio maria luiggia ch la parläva méj l italian e il francez ch al todèsch l äva imparè acsì bén al dialètt ch l era bon na d scrìvvor dil poezii in pramzàn a pärma gh è tutt un muzeo dedichè a maria luiggia ciamè in italian museo glauco lombardi dal nòmm dal fondator gh è dentor so quanti cozi ch i eron proprietè d la duchèssa il sò lètri al sò vestì da spóza di quador e via discorendo al mûnt la nûda monte la nuda in italiân l é na séma ed l apenèin tôsch emiliân êlta mēter insém al livèl dal mêr la muntâgna l é dèinter int al teritôri dal vèc pêrch dal gigânt adès al fà pêrt dal pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân la séma dal mûnt l é ins m al cunfîn tra emélia e la tuscâna tra i cmûn ed culâgna pruvîncia ed rèz e fivsân mâsa carêra in lunigiâna al mûnt a s câta int la pêrta a mezdé dal pâs dal cerēto an sa mia da dōve al deşvégna al nòm la nûda ânca s al pōl pinsêr dal pêrta emiliâna in tèimp indrē al mûnt al gnîva ciamê êlpi dal piēli alpi delle pielle in italiân o nûda dal piēli nuda delle pielle in italiân a câşva ed la grôsa preşèinsa ed piēli biânchi insém ai sō fiânch quî vêrs nôt al nòm d adès al pré èser stê tôt dal nòm més da i mapadōr che l àn tōt dal dét ed quî dal pôst per tóti al pastûri d ed sōver a i lémit dal bôsch che in dialète égh dîşén in t la nudda difâti ânch al mûnt nûda int al mudnèiş al gh îva préma dal j amzûri militêri tót n êter nòm da la pêrt ed la lunigiâna a gh é invēci l ûş dialetêl ed dêr al nòm an tla nuda a la pêrta pió êlta dal muntâgni ed l apenèin a sgnêr la muntâgna plêda sèinsa êlber int j ân dal xx sècol insém a la séma dal mûnt è stê tirê só na stasiòun râdio p r al comunicasiòun tra la marèina militêra ed la spèsia e la pêtra êlta ed l itâlia ânca se bandunêda da un bèl pô d ân l impiânt l é incòra stâgn pôch sòta la séma insém al fiânc ed cerēto în stê tirê só i pûnt d arîv ed la pêrta d ed sōver dal segiovéi ch a vînen druvêdi dal cèinter per scì ed cerēto lêgh cme tóti al sémi ed l apenèin tōsch emiliân cun un bèl srèin l é pusébil mirêr al mêr légor al gróp dal j işèli tuscâni la corsica e bòuna pêrt ed l êrch alpèin int l apenèin tôsch emiliân a gh în dal j etri muntâgni cia mêdi nûda óna la s câta int al gróp dal mûnt giovio atâch al lêgh sânt óna aşvèin da côren al schêli l ûltma l é aşvèin al pâs dal giavarèl nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al pâs dal cerēto passo del cerreto in italiân m l é un pâs ed l apenèin tôsch emiliân ch al divéd la tuscâna da l emélia e in particulêr la pruvîncia ed mâsa da la pruvîncia ed rèz al pâs l é divîş tr al teritôri ed fivisân in pruvînca ed mâsa carêra e còl ed culâgna in pruvîncia ed rèz e l é traversê da la ss da pâs dal cerēto al pâs l é dèinter al pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân insèm al mûnt la nûda e la séma belfiōr l é stê dichiarê sît d impurtânsa comunitâria sic e zôna ed protesiòun specêla zps it dal pâs a s pōl rivêr in pôch chilômeter a cerēto lêgh dóve a gh é na stasiòun pr i scì piotôst cgnusûda ind i parâg nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr cun canzòun mudnésa as stà ad indichèr tót i canzòuni scrétti in dal dialatt mudnés vést ch ai mudnés agh piès dimòndi cantèr in dal tèimp i an fat soquànt canzòuni in dialètt purtròp nisùn l à mai scrétt i tést e qui pió vèci agh è al résch ch i sparéssen i cànt mudnés i én ed qualitê diferèint a secònda ch i vìnen dla muntàgna in dóv agh éren in prevalèinza di canzòun da balèr o ch i vìnen dla pianùra in dóv él canzòuni i éren in prevalèinza cantèdi dai còr di cant dla muntàgna al frignàn agh è da arcurdères ed l inglésa al pió cgnussû am voi marider e chi bussa agh én di grópp com ad esèimpi il contemporaneo ch i van a drê incòra adèsa a tgnìr in vétta chi cant chè e i sòunen in di fésti di paés e dal sitê di cant ed la pianùra agh è da tgnìr a mèint sovratót la ghirlandèina la canzòun mudnésa per definiziòun l è dvintèda un di simbòl dla zitê se non un ìnn vér e pròpri la sô versiòun pió famósa l è quela cantèda da luciano pavarotti agh è anch da arcurdères ed cant com la féra ed san zemiàn modna at voi bein la mariuleina e di etri a tgnìr in vétta tótta sta tradiziòun chè agh pìnsen di còr com la ghirlandeina e la secchia al dialett mudnés l è ste druvê soquanti volti anch in di canzòuni dal dè d incô al coro delle mondine l è un còr ed la sitê ed nóv ed sóli dònni ch i gh àn in comùn d esèr stèdi mundèini in di tèimp adrê i cànten di cant anch in dialètt ad esèimp la canzòun se vedeste i mundarìs ed l album cun l istèss namm ma anch la tina e di ètri se vedeste i mundarìs e i dû album i canti della bassa e i canti della bassa i én a metê in dialett mudnés e metê in dialett mirandulés francesco guccini l è un di se non al pió importànt cantànt italiàn nê a mòdna l à vissû da putèin a cà di non a pèvna da ragazòl a mòdna da ragàz a bulàgna e da grànd incòra a pèvna fin al dè d incô quest as vadd anch in dal dialètt cal dróva in di sô canzòuni un mudnés un poch imbastardî dal dialett pavanés ch l è una qualitê dal bulgnés di canzòuni in dialètt al l à scrétt al trést in dl album due anni dopo la ziatta in dl album ritratti la canzòun uriginèla l è ed serrat in spagnòl un cant malincònich cun una cadèinza impusébil da fèr in italiàn ma ch invézi l è gnùda benissém in dialett la fiera di san lazzaro cant tradiziunèl dl album opera buffa e la genesi in italiàn ma ch la pèrla d un sgnór cun la bèrba bianca d antica urégin mudnésa da la pèrta ed sô mèdra ch ogni tànt al dis un quel in dialett seimper ed l album opera buffa pierangelo bertoli l è un di pió cgnussû cantautór italiàn e anch un di prémm nê a sasól oltre a soquant di pió bèli canzòuni in italian al l à scrétt un album intér in dal dialett ed sasól s at ven in meint lè deinter agh én canzòuni ad esèimpi alete e al ragasol l ot ed setember iachem e di etri dimòndi alghê a la sô tèra al l à scrétt anch di eter cant in dialett fer l amaur ed l album certi momenti prega crest e la bala tót e dô ed l album eppure soffia i modena city ramblers én sèinsa alcun dóbi al grópp che pió di tótt l à fat cgnósser al mand al dialett mudnés la sô musica l è fata da un mis ciòun ed folk irlandés rock e un basamèint emiliàn i an scrétt na móccia ed canzòuni in dialett che cun la sô imediatèssa al sô picèr cum un martèl al fà rivèr méi al mesag ch i modena city ramblers vólen fer passèr e l è pió cèr dl italiàn quand i cànten dla lór tèra l emélia al canzòuni in dialett i én tant par tachèr delinqueint ed mòdna i funerali di berlinguer the great song of indifference ed l album riportando tutto a casa al dievel la fola dal magalas ed l album la grande famiglia la fiola dal paisan a gh è chi g à ed l album raccolti al fiómm la fòla ed la sira ed l album viva la vida muera la muerte la stagioun di delinqueint ed l album dopo il lungo inverno e s ciòp e picòun ed l album sul tetto del mondo vec cantànt di modena city ramblers stefano cisco bellotti l à fat un pèr ed désch da per lò nê a chèrp in dal só album il mulo al l à scrétt in dialett la canzòun olmo dimòndi dólza dedichèda al sô putèin ettore olmo bellotti e onda granda un cant rivoluzionàri a mòdna in piàza grànda tót i àn in istê agh è al festival ed la canzòun in dialatt mudnés in italiàn festival della canzone dialettale modenesech l è bèle rivê a la dodzésma ediziòun in dal tót i an igh van soquànt cantànt ch i gh àn da cantèr di canzòuni nóvi ed esclusivamèint in dialètt al spetàcol l è tgnû drê dal còmich graziano grazioli ch l è anch quèl ch l à inventê al festival tót el vòlti agh è nahc un special guest un cantànt famós ch al vin cóm òspit d unór in dla rassàgna ala fin dl evèint i fan sèimper gnir fóra al cd con tótti i canzòuni ch i an cantê apòsta per al festival al parsótt ed mòdna dop l è al nam dal parsótt ch as fà a mòdna e in pruvèinza precisamèint datés di èrzen dal panèr sèinsa mai andèr dedsóver di métri l è un alimèin cun la denominaziòun d urégin protèta denominazione di origine protetta in italiàn o dop la stòria dla produziòun ed quest parsótt l è vècia dimòndi bèle dai tèimp di célt e di romàn agh éra la pràtica et tgnìr la chèrna sot sèl as fèva acsè in manéra ch la tgnéss a bòta mèinter agh éra la guèra e la n marséss brisa al parsótt ed mòdna al s pól magner cun dal mlòun o cun i figh al và fat a fètti dimòndi sutìli e l è da binèr a vèin brisa dvintê vèc sia rass che bianch al parsótt l è un tàj ed chèrna dal maièl pió precisamèint al toch ed chèrna di gàmbi d adrê fin a la prémma fila d os dal tarso circa circòrum al cosiòt anca s as pól cucinèr e servìr frasch al pió dél volti al vin stagiunê di volti al parsótt al pól anca èser ed pècra o d oca la qualitê pió impurtànt e gnussùda l è d sicùr al parsótt ed pèrma di ètri qualitê famósi i én parsótt ed sòlit al parsótt l è distìnt in crud e còt a secànda di mòd druvê in dla sô lavoraziòun al parsótt al vin cuncê a sacch e pò lavurê cun un mis ciòun ed sèl e ètri lavór al fin ed cunservèrel méj in américa dal vòlti i dróven anch al sóccher in di tratamèint a sacch dop al vin lassê a sughères la paròla parsótt la vin infàti dal latèin perexsuctum ch al vól dir sughê e a stagiunèr dimòndi importànt l è anca la produziòun dal parsótt còt ch i vìnen dal còsi dal maièl salèdi e còti el prémmi nutézi ed parsótt in itàlia i vìnen dal tèimp di romàn quand as druvèven cóme scòrti ed magnèr sopratót in mèz a la guèra sàn emiàn cugnìnt mòdna l è stê väschev ed mòdna e al vin cunsiderè un sànt da la césa catòlica l è al sant protetór ed mòdna e la sô fèsta l è al ed nèr emiàn l éra ed famìa romàna al fò al diàcon dal väschev antonio e al dvinté väschev quànd antonio al muré al fò un ämm vutè a la religiòun i fedél i l arcórden pr al potér ch a s giva ch al gh éssa sui dièvel al fò per quäst ch al gné ciamê a la córt ed costantinòpoli in do l andé a curèr la fióla dl imperatór gioviano in dal l andé a un cuncéli cun sant ambrò còuntra i ariàn turnè indrê al s fé aiutèr còuntra l ereìa da di èter väschev ed la rumàgna in pió dal vià per curèr la fióla dl imperatór sàn emiàn l è cgnussù per èter dû miràcol in dal attila al flagèl ed dio gnù ò in itàlia dal vènet al s aviné a mòdna e al minaciò ed mätterla a fèr e fógh i mudné i dmandén aiùt a sàn emiàn che cun del preghièr al fé gnìr ò la fumàna a lughèr la zitê attila a n la vdé e al turnè indrê l èter miràcol al fò quànd in dal i francé cmandè da carlo d amboise i éren pròunt a atachèr mòdna la nòt tra l e l ed fervèr sàn emiàn al s parè davànti ai ò di francé cùn l aspèt dal dièvel inspavintè da ste apariziòun al capitàni e i suldè i scapén vìa a gàmb in spàla vérs rubéra e dimändi i murén andghè in sèccia pòch tèimp däp anch al cmandànt al s mazè a curä la césa ed santa maria assunta l è al dóm ed chèrp e césa prinzipèla ed la diocesi l à ciapê só al tétol ed basilica minore in dal dòp duzèin an precìs da la fundaziòun ed la diocesi sta césa chè la dà só piàsa di màrtir óna di pió bèli pàsi d itàlia i an tachê a tirerla só in dal e i àn finî circa circorum in dal sta costruziòun chè l è stèda consacrèda in dal dal prémm vèscov ed la diocesi monsignor francesco benincasa i an finî ed fèr la fazèda in dla scànda metê dal e i an tgnû a drê al règoli dal architetùra baròca l èlta cupola tirèda só in dal i gh an avû da rifèrla pió bàsa in dal al dèinter l è divìs in trî navèdi acsè cóm l è stê fat al prugèt originèl ed baldassarre peruzzi ch l à fat sta césa chè in dal tgnìr a drê a la basilica ed san pietro in vaticàn agh è na móccia ed disàgn dal fat tra i èter da teodoro ghisi matteo loves luca ferrari giacomo cavedoni e sante peranda poch tèimp fà al presbitèri l è stê méss a nóv cun di nóv aredamèint da césa in dla navèda ed drétta d arèint dla capèla dal transètt san sebastiano as pólen vàder al làpidi ed marm dal tòmbi di vèscov giovanni pranzi vigilio f dalla zuanna e artemio prati al nòm lambrósch l é al nòm ed na sèria ed vîdi mêdri diferèinti e dal vèin fât cun còsti al j óvi dal lambrósch în ròsi per la pió grôsa pêrt lavurêdi int al pruvîcia ed mòdna e in pruvîncia ed rèz e na pêrt in pruvîncia ed mântva a vînen druvêdi per fêr ûn di pôch vèin ròs o rosê ch al spóma quisché i pió impurtânt vèin fât cun sté óvi la necesitê ed mèter in règola al carateréstichi la lōr compusiṣiòun e dôve gh àn urégin i divêrs lambrósch àn purtê a fêr dal d o c divîşi l urégin dal nòm an n é mìa sicûra a gh é dû pinsêr a propôṣit al prém al vōl che al nòm al deṣvègna da labrum mêrzen di câmp la vîda la m brusca la sré còla ch la crès saldîva ai mêrzen di câmp e al vèin la m bruscus l é in môd cêr al vèin fât cun sté óva la secònda la dà l urégin dal nòm a l uniòun dal parôli labo a tógh e ruscus ch al fûra al palê d ed ché ânca l urégin ed la parôla brósch la prōva dl antichitê de sté vîda la vîn da l etê dal brònz cun la squêrta ed gramustèin ed vîda salvâdgha ind al teramêri îṣoli che gnîven só dal padòli fâti dal j aluviòun di fióm e abitêdi da lìòm prôpria int al zôni d la produsiòun dal dé d incō dal lambrósch êtri catêdi a fân pinsêr che la vîda la fós cgnusûda ânca da dl êtra gînt in pió di latèin ânca da j etrósch e dai gâl legór dimòndi în al testimuniânsi scréti ed la véta ind l antichitê de sté vîda a n in pêrla virgilio ind la só quînta bucòlica a n in pêrla catone ind al de agricoltura varone ind la de rustica per finîr cun plinio al vèc ind la só naturalis historia a s gh à nutési ânca d un antîgh vèin ch al spumêva ciamê aigleucos sèmbra che al gnès fât cun al vîdi lambrusche an s cgnòs mìa ed precîş quând a s é cumincê a cultivêr sté vîda in môd sèri sèmbra che quând în rivê i longobêrd che cun la lōr cunversiòn al cristianèiṣom îven dê véta a dal comunitê d atōren al pēv rumâni tr al vii e al viii sècol a s fōsen dê a la cultûra dal vîdi dal pôst un fât curiōṣ l é che la zôna dal dé d incō ed la produsiòun dal lambrōsch la cumbîna quêṣi in môd perfèt cun la zôna ch l ēra sóta a l avtoritê ed matélda ed canòsa che intōren a la fîn dal sécol xi l à fât n tlarêda fésa ed fortèsi in cuntât stratègich tra d lōr ch la cumincêva dal castèl ed canòsa per divèdres principalmèint ind al properietê dal culèini arzâni e mudnèiṣi fîn a la rîva ed dréta dal po ind al mantvân mó sōl int al in un documèint ed pier de crescenzi ed bològna a s pêrla ed tōr in considerasiòun la cultûra d la vîda labrusca però bèle int al a s gh à nutèsia ed l esportasiòun in frância dal nôster vèin quând nicolò iii d este l à dê sté ōrdin che di tutto il vino che veniva condotto a parigi la metà del dazio non venisse pagata la granduchèsa ed tuscâna mujêra ed francesco i de medici la scrivîva ind al só diâri ed viâz il buon vino di scandiano fresco e frizzante int al andrea bacci dutōr dal pêpa sisto vi e studiōṣ dal piânti al nutêva che sui colli sottostanti l appennino di fronte a reggio e modena si coltivano lambrusche uve rosse che danno vini piccanti odorosi spumeggianti per auree bollicine qualora si versino nei bicchieri francesco scacchi dutōr ed fabriano dal sesèint l à parlê dal lambrósch prodotto da vite selvatica che poteva essere riprodotta dal seme direttamente na nôta dal utòber dal ind la cantèina di dóca d este l é nutêda n impurtânt partîda d óva lambrusca int al cîrca a s gh é vû un impurtânt nuvitê tètnica per mantgnîr in butélia sté vèin ch al spóma a s é cumincê a druvêr na butélia particulêra ciamêda borgogna cun la carateréstica d avèir un vēder reşistèint e d grôs spesōr e al relatîv stumpâj ed sóver tgnû fērom cun l ajót ed na lâsa se no al tendré a saltêr via a câşva dla fermentasiòun di sócher ch la fa l gâş la préma spartisiòun di trî genér ed vîda cultivêda al lambrósch ed surbêra al salamèin e al grâspi ròsi che şmercêdi cun dal j êtri óvi mēno impurtânti dân urégin a tót i genèr ed lambrósch prodòt l é d francesco agazzotti int al int la préma metê dal al lambrósch l ēra un vèin sèinsa dóbi sèch e la só s cióma prôpria cme p r al champagne l ēra fâta cper mèz ed na secònda fermentasiòun in butélia cun l arîv di nōv sistēma int al câmp di vèin la produsiòun dal lambrósch l é chersûda dimòndi da i prém ân dal cun la zûnta dal sistēma charmat acsé int i vînt ân dôp al lambrósch l é stê vindû dimòndi a l èster in môd particulêr int i stêt unî dóve al gh à vû dimòndi sucès tânt da rapreşentêr al cîrca di vèin italiân purtê in amèrica in cla nasiòun difâti l é stê zibî cme un gèner ed coca cola italiâna mó ind j ân la produsiòun dal lambrōsch al gh à vû un cambiamèint dal pûnt ed vésta d la qualitê a scâpit ed còl ed la quantitê a s é tintê ed turnêr al j urégin dal lambrósch pió sèch e pió sustgnû e mēno dōls al dé d incō la pió grôsa pêrt di lambrósch miōr an vînen mia incòra purtê a l èster e quî vindû insém i marchê èster în mia d o c e d sôlit a gh àn mia na grôsa qualitê al lambrósch l é un vèin ch al se spōşa bèin cun i prodòt ed la cuşèina emiliâna fâta ed prodòt réch ed grâs e savōr a s cumbîna bèin ânca cun di magnêr robóst cme la chêrna ed nimêl al sansési e l agnèl l é bòun da bèver cun i furmâj ed la zôna al grâna padân e al grâna al vîn druvê in cuşèina ânca per preparêr di piât ed l uşânsa emiliâna cme al sampòun e al cudghîn o i prém piât cme al rişôt al lambrósch e la pâsta al lambrósch sté gèner ed vèin al vîn in pió druvê int la preparasiòun di cocktail dòunca şmercê a êter alcôlich e frûta e servî cme aperitîv l é ânca druvê int la vinoterapia p r al sō proprietê ed mantgnîr la pèla l ôşla ozola in italiân l é un turèint ed l apenèin arzân ch al và dêr int al sècia e al cór int al cmûn ed ligûnchi al turèint ôşla al nâş int la zôna dal bargetân a i pē dal mûnt prêd dōp al prém trât tr al piâni d êlta muntâgna al turèint al cōr a i pē dal mûnt cùşna tra fés bôsch ed fâza ed la vâl ed l ôşla al rîva a la prèişa êlta un lêgh artificêl céch ch al mantîn l âcva per fà andêr la centrêla elètrica ed ligûnchi la vâl ed l ôşla la sew stréca pó in la gōla di schiôch in dó a s câta un secònd pûnt ed prèişa dal j âchev travêrsa ciamêda prèişâ bâsa int la vâl bâsa ed l ôşla al turèint al cōr int la zôna bâsa ed ligûnchi e l và dêr int al sècia dal pêrti ed la frasiòun ed sinchsèr al turèint l é lòngh chilômeter cîrca e al gh à na purtêda mèdia al şbòch cun al sècia ed mc s i principêl cōrs d âcva ch a vân a dêr a dréta ed l ôşla în i principêl cōrs d âcva ch a vân a dêr a mansèina ed l ôşla în nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr arvrê rovereto sulla secchia in italiàn l è na vélla ed nóv ed circa abitànt tra tót i monumèint e al cési ed la sitê un di pió impurtànt l è la césa d arvrê fata in dal cun al nòm ed santa caterèina d alesàndria ch l è la patròna di munèr a la fin dal l è dvintèda l ùnica paròcia dal teritòri agh én anca di ètri lavór cóm ad esèimpi al palàz dal lami nê a l inéssi cóm residèinsa d istê di pio ed chèrp in di an dal i an tirê só al palàz ed tgnùda delfina fat da l ebréo golfinger ch l è scapê in svézzra dòp ch i an fat al lègi dla ràza in dal in dal dopguèra i an fat al monumèint di mòrt ed la liberaziòun e l è mia sol per i mòrt in dl ùltma guèra mo anch per un fat ch l è sucès al agòst dal quand di fasésti republichìn i an sparê e masê persòuni al dialèt guastalèiş dialétt guastalés in guastalèiş l é al dialèt ch a s pêrla a guastâla l é dal tót divêrs da còl di paèiş cunfinânt ed la pruvîncia ed rèz lusêra e rezōl a pêrt e préma ed tót dal dialèt arzân per ragiòun sia stôrichi che geogrâfichi l é pió cumpâgn al dialèt mantvân che cun còst al spartés la grôsa pêrt dal carateréstichi ed prunûncia e de scritûra tânt d èser na cuntinvasiòun ed la zôna dialetêla ed la bâsa mantvâna ânca s al mantîn dal carateréstichi divêrsi sia da l ûn che da cl êter al linguésta bernardino biondelli int léber saggio sui dialetti gallo italici dal al spieghêva al dialèt guastalèiş cme na varietê un pô divêrsa e ch al fà pêrt dal sòt gróp emiliân mantvân ferarèiş eşèimpi ed dialèt guastalèiş al nostar dialétt da elementi di grammatica del dialetto guastallese luigi pietri tradusiòun in arzân al nôster dialèt da elementi di grammatica del dialetto guastallese luigi pietri còl ch al sègna di pió al gustalèiş l é la grôsa preşèinsa di sòun lumbêrd ö ed ü fōgh fögh zōgh sögh cuşèina cüsìna subét sübìt e al mantîn la a italiâna in quêşi tót al parôli pêder padar sèimper sémpar dèinter déntar andêr andàr mangnêr magnàr lêşer lèsar cun al scantinêr acsé da i dialèt emiliân cunfinânt la lètra z l an gh é mia a tōş al só pôst la lètra s dōlsa o âspra pazienza pasensia zanzara sansàla nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al turèint dôl dolo in italiân al nâs dal mûnt cùşna in pruvîncia ed rèz int l apenèin arzân al fà da cunfîn tra la pruvîncia ed rèz e la pruvîncia ed mòdna a s bóta in sècia e al gh à na lunghèsa tra i e chilômeter a cîrca sînch chilômeter préma ed butêres in sècia al s unés al turèint dragòun a l altèsa ed funtanlós na frasiòun ed frasnòr per mèz ed na dîga n a pêrt ed l âcva la cambia diresiòun e la va vêrs la centrêla elètrica ed farnèida na frasiòun ed muntfiurèin ch l é luntân cîrca chilômeter nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr i pûnt insém a l a a rèz în stê progetê da l architèt spagnōl santiago calatrava int l ambint dal progèt ed restâver e arnōv ed la zôna d ingrès al caşèl ed l avtostrêda dal sōl e d la stasiòun ev ed rèz ed la lénia ed la ferovéia dal trēno a êlta velocitê ed la lènia êlta velocitê milân bològna al progèt che al comûn ed rèz l à dê da fêr a l archtèt santiago calatrava al vèd i pûnt cme sègn impurtânt per dêr valōr a tóta la zôna a nôt ed la sitê al progèt intēr ch al ciapa al nòm ed le vele al prevèd in pió di pûnt ânch na quaciadûra ch l antécipa al futûr dal caşèl ed l a e la costrusiòun ed la stasiòun ed la lénia ed la ferovéia ed êlta velocitê ch la ciâpa al nòm ed reggio emilia av che tra l êter l é l ónica fermêda ed la nōva ferovéia milân bològna in tót al còst di pûnt l é stê ed miliòun d euro i trî pûnt ch a s vèden da divêrs chilômeter ed luntanânsa a fân pêrt ed l insèm dal strêdi nōvi ch unésen rèz a bagnōl e cun la pêrt a nôt ed la sitê in dó s câta tra l êter al pió grôs cèinter industriêl arzân e la zôna dal fēri al pûnt ed mèz ch a s vèd benésim da l avtostrêda a l é un pûnt cun i chêv ed sustègnlighê a un êrch ch l al ciâpa da un cò a cl êtr in asâr vernişêd da biânca lòngh mēter e êlt in alpûnt mâsim mēter lêregh int al piân ed la strêda quêşi mēter e pèiş tonelêdi d asâr tót saldê i pûnt în stê inavgurê al otòber cun na grôsa fèsta cun di cuncêrt e arciâm per ragasōl cun la preşèinsa dal séndech ed rèz graziano delrio la presidèint ed la pruvîncia sonia msini e al câp dal gvêren d alōra romano prodi nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la cherna dal latèin car nem ch al vin a sô vòlta dal gréch kar kra kru dvintèr dur o dal sànscrito kru ras sanguinàri l è la pèrta dal móschel e di tessû atàc di animèl da macèl da curtìl e d qui selvàtich e s intènd anca la pèrta ch a s pól magnèr di pàss e di mollósch legalmèint con sta paròla chè in europa a s stà ad indichèr tót al pèrti ch i s pólen magnèr anca al sànguv dla famìa di chèvri di pécri di vach di cavàl di èsen di pói di cunéi di lévri di tòch e dla selvagìna la stasiòun ed rèz stazione di reggio emilia in italiân l é na stasiòun dal ferovéi ed la lénia milân bulògna l é stêda inavgurêda int al e l é caplénia dal trèi léni dal ferovéi arzâni la gestiòun di lochêl comercêl l é ed la socetê seintestasiòun mèinter i spâsi lighê a l ativitê feroviâria în gestî da la reda dal ferovéi italiâni na socetê dal gróp ferovéi dal stêt al prém stâbil viazadōr uriginêl l é stê cambiê int la secònda metê ed j ân trèinta da un nōv prugetê da l architèt angelo mazzoni al nōv e stâbil dôp pôch ân l é stê tirê zò da i bumbardamèint ed la secònda guèra mundiêla e cambiê cun còl ch a gh é adès prugetê da l architèt roberdto narducci al fabrichêt l é fât da trí côrp côrp centrêl l é fât da na fîla ed clòuni fât da ôt clòuni quacêdi ed mêlmer e tra ògni clòuna a gh é na grôsa invedriêda ch la dà lûş a i spâsi intêren i dû fabrichêt a i lê a se şvilópen a la stèsa manēra rispèt al côrp centrêl e în vistî ed quadrē al côrp centrêl al se şvilópa su trî piân dóve sōl al piân tèra al vîn druvê p r i viazadōr mèinter i stâbil ed fînch în fât ed dû piân na tetòia in muradûra la quâcia j ingrès dal fabrichêt sia da la pêrt dal fèr sia da la pêrt ed la facêda mèinter i fabrichêt ed fiânch a gh àn la tetòia sôl da la pêrt dal piasêl dal fèr la stasiòun la gh à un setōr mêrci cun al magaşèin incō al magaşèin l é stê cunvertî in depôşit l architetûra da magaşèin l é cumpâgn a còla dal j êtri stasiòun feroviâri italiâni la piânta di fabrichêt l é fât a retângol a mâg în finî i lavōr d arnōv ed la stasiòun l intervèin finansiê da rêda dal ferovéi italiâni e da seintestasiòun l é custê cîrca ûn miliòun e dû d euro i lavō àn interesê quêşi tót al fabrichêt viazadōr a s ìécumincê a scartêr j elemèint ch an centrêven mia fât dōp i bumabradmèint ed la secònda guèra mundiêla muntâg di nōv inpiânt ed lûş şlargamèint di spâsi per i servési comercêl l arnōv di bâgn e adatamèint a nôrma ed lèg ed j impiânt tètnich al piasêl da fèr l é fât da sînch binâri i binâri trî e quâter în insém percōrs gióst al binâri a s fêrmen i trêno cun i nōmer pêra e al chî dèsper chiêter binâri în insém al percōrs deşviê e a vînen druvê per i trêno ch a gh àn cme caplénia cla tsasiòun ché o pr al precedèinsi tót i binâri fōra dal ch l é un binâri ed servési a gh ân al marcapē quacê da na tetòia e unî tr a d lōr da un sotpasâg in pió a gh é tânt êter binâri sèinsa marciapē ch a vînen druvê p r al depôşit di câr e p r al servési mêrci la stasiòun la gh à chi servési ché al servési viazadōr l é fât da trenitâlia controlêda dal gróp ferovèi dal stêt insém a la lénia milân bulògna mèinter insém ferovéi arzâni a còli ch e gh armâgn al servési l é fât da ferovéi ed l emélia rumâgna i trêno în ed trî gèner regionêl esprès intercity intercity nôt eurostar city e na cōpia ed freciaròsa in tót în cîrca i trêno ch a fân servési in cla stasiòun ché e i pôst dó vân în al stasiòun ed turèin pèrma bulògna centrêla al nòmer di viazadôr che in ûn ân a frequèinten la stasiòun l é d cîra miliòun cla sesiòun ché l é incòra vōda dâs na per scréverla nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr mursiân morsiano in italiân l é na frasiòun ed véla mnôs int la pruvîncia ed rèz l é int l apenèin arzân a i pē dal mûnt cùşna insém a la spònda mansèina dal dôl a n altèsa ed mēter cîrca cun abitân int al in pió ed mursiân int l istèsa frasiòun a gh é diêter bōregh cme cà rossi mûnt bôr strinê e costêlta al paèiş l é numinê per la préma vôlta int aò cme dipendèint ed la pēv ed toân int al l à fât cmûn cun rumanōr e nuvlân fîn al xvii sècol un census dal setsèint al dichiâra che al cmûn al gh à abitânt n edécola dal a s pōl vèder al cò a matèina dal cèinter la cēşa dal paèiş l é stêda butêda zò da na frâna int al l é stêda arfâta pôch ân dôp al crôl int i sō mûr a gh în incòra dal prêdi ch în stêdi druvêdi per tirêr só còla uriginêla insém a na fnestrèina ed la tòra dal campâni a gh é la scréta nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr l êlba alba in italiân l é al mumèint dal tèimp ch al vîn spieghê in diferèint môd a secònd ed còl s é drē parlêr o cme l intervâl dó s vèd al prém ciarōr a l urizûnt ch as cunfònd in môd parsiêl cun l idèja dal fêr dal dé aurora in italiân o cm al mumèint ed l alvêda dal sōl ch l é a l incuntrâri dal tramûnt al prémi lûş ed l êlba a deşvînen dal riflès di râg dal sōl da pêrt ed l âria quând incòra la strèla l é sòta l urizûnt la só lusōr l é d un culōr biancûş ch al gîra pó in na gradasiòun arâns zâl ōr dal pûnt ed vésta stréch dal stódi dal strèli ind la pêrt in dó sòm nuêter al pûnt ed l urizûnt da dóve l êlba la pâsa l é cumpâgn a la diresiòun a matèina sōl int al dâti dóve al dé l é cumpâgn a la nôt difât al se spôsta rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e d l istê al rîva al pûnt pió vêrs nôt int al giōren ed l istê dóve al dé l é cumpâgn a la nôt e tra mezdé e matèina int i mèîş ed l avtûn e d l invêren e in môd cumpâgn al rîva al pûnt pió a mezdé int al giōren ed l invêren dóve al dé l é cumpâgn a la nôt la zôna ed l urizûnt tr al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l é ciamêda zona ortiva nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr larlói l è un strumèint ch al servéss da indichèr l uràri e in manéra pió genèrica per la misuraziòun dal pasèr dal tèimp l è fat praticamèint da un mutór ch a l créa dàgli osilasiòun ch i s còunten da un sistéma ed trasmisiòun e d cuntròl dl energéa e da na pèrta ch l è la véra e propria indicaziòun dal tèimp ciamèda quadrànt agh én advérsi qualitê d arlói ad aqua a pèndla da braz da sachèin o a zivòla atòmich d andèr sot aqua automàtich ecc da i vèc arlói a pèndla a qui pió nóv a energéa solèra in dal tèimp l arlói al à scavalchê al mutìv per cui l è stê fat osìa indichèr al tèimp e a l à finî per dvintèr un status symbol atravérs i uś e tradiziòun dla ginta di advérsi pèrti dal mònd e di advérsi generaziòuni l arlói per quant al sia un strumèint dimòndi druvê sèimper pió sovèint al ciapa una valèinza artéstica e simbòlica a l inéssi i arlói i gh ìven la casa ed fóra cun di disàgn e dal vòlti i éren decorê anch dèinter per dèr lóstr ala mecànica di arlói i arlói da tèvla i én fat di materièl preziós cóm ad esèimpi d òr argèint e brànz alfredo zerbini in dialètt zerbén l è stè un poeta dialetäl pramzan l è nassù a pärma al äd znär dal e al gh è mort al novembor dal so pädor napoleón l era fornär a vint an alfredo l à fat le guéra e al s è buschè na ferida pò l è dvintè lavorant äd biblioteca e l à andè a turén a venesia e finalment a la biblioteca palaten na d pärma al sò primm libbor da poeta l è stè la congiura dei fevdatéri gnu fóra dal con un gran sucés al famoz méstor ildebrando pizzetti l à muzichè adiritura tri sonètt äd la congiura dal è gnu fóra sott al torri di pavlot poezii con un preluddi ataca al fógh dal l à publichè nòta d agòst na novéla dedicäda propia al méstor pizzetti dal che lu l era bél e mort i gh àn publichè i me ragas ilustrè da latino barilli dal i àn racolt insèmma tutte le poesie zerbén l era vón d chi socialista ch i cardèvon ch a n gh fiss gnent äd mäl a essor socialista e anca cristiàn anca se la cesa l era contraria donca in t il so poezii a s vèdda chi du aspét chi insèmma al so dialètt l è parfét parchè l drova tuti il paroli e j espresión pu naturäli d la so genta il poezii pu conosudi incó j én fòrsi la gòssa e la bugäda indò ataca a la blèssa dal dialètt gh è tut un studi di caràtor ch l è meraviglioz al mûnt giavarèl monte giovarello in italiân l é un mûnt ed l apenèin arzân l ûltem ed la crèsta préma ed rivêr int al mudnèiş la só altèsa l é d mēter e dòunca da la séma as pōl mirêr un paeşâg ch al va da la vâl dal sērch al j êlpi apuâni int i dé pió cêr as pōlen vèder ânch al j êlpi al vèird l é fât préma ed tót da castâgn a i pē ed la muntâgna fâz int i fiânch e int la séma a gh é la piâna a i pē dal mûnt a gh é al pâs dal giavarèl e al pâs dal fôrbiş d ed ché a partésen dimòndi sintēr nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr larlói da braz l è un arlói a bastànsa cécch cun un zinturèin da tgnir al braz sti arlói chè i én dal vòlti dimòndi preziós perchè dal vòlti i gh an di metàl o di prédi preziósi mo anch i modèl ch i n còsten mia dimòndi i én sovèint piotòst chèr da cumprèr i arlói da braz i fan vàder l uràri e dal vòlti al dè al més e l an patek philippe l à inventê l arlói da braz a la fin dal mo in d un prémm momèint al gniva cardû un acesòri da fèmna i òm i druvèven l arlói da sachèin a l inéssi dal alberto santos dumont inventór brasiliàn al n éra ménga bòun ed druvèr l arlói da sachèin in dal mèinter ch al guidèva l aparèc e a l à dmandê al sô amigh louis cartier un quèl pió còmed cartier al gh à dê un arlói da braz cun al zinturèin in pèla cl è piasû dimòndi a dumont quand cartier l è dvintê famós a parìs l à tachê a vènder sti arlói chè anch a i clièint masc prémma di an tót i arlói i gh ìven un quadrànt cun i nómmer e du lanzètti ch i rudèven e i sgnèven l uràri óna per l óra e óna per i minùt dòp i an i an inventê l arlói da braz digitèl i gh an dèinter di compiùter cécch ch i tìnen al tèimp al pòst d avér al lanzètti e al quadrànt al sèlta pròpria fóra al nómmer ad esèimpi am al pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân parco nazionale dell appennino tosco emiliano in italiân l é stê fundê cun un decrêt dal presidèint ed la repóblica in dâta mâg al só teritôri al se şlerga per pió ed èter lòng la côsta ed l apenèin tra l emélia rumâgna e la tuscâna în interesêdi al pruvînci ed mâsa carêra ed lóca rèz e pruvîncia ed pèrma al pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân al cunfîna cun zôni naturêli statêli l èint pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân l é un èint póblich indipendèint mia cunômich dóve l ativitê l é regulêda da la lèg insém al zôni orutèti la n dal l èint pêrch l é sòta la surveljânsa dal ministēr ed l abint al decrêt ch l à sgnê la nâsita de sté pêrch nasionêl l é stê fât da pôch as trâta dal decrêt dal presidèint ed la repóblica dal ed mâg dal l é tra i quâter pêrch nasionêl pió zōven d itâlia e al nâs da l uniòun che préma ēren ed pêrch regionêl còl dal pêrch dal gigânt e còl dal pêrch di sèint lêgh insèm a teritôri ch îven mai fât pêrt ed zôni prutèti j ûltem teritôri în stê unî int al cōrs dal al teritôri dal pêrch l interèsa na zōna ed èter dóve in emélia rumâgna e in tuscâna e al ghà dèinter pcòun dal crinêl dal pruvînci ed lóca mâsa carêra pèrma rèz tr al vâl dal turèint dôl vâl d asta dal sècia ed l èinsa dal turèint cedra dal bratica e dal vâl pèrma int la pêrt emiliâna e int la pêrt tuscâna tr al vâl dal taverone e dal rosaro int al pêrch a gh é i teritôri ed cmûn tra i pâs pâs dal ciròun pâs dal fôrbis a gh é al sémi ed l êlp ed sucîş dal mûnt prêd e dal mûnt cùşna che în pió êlt ed mēter pió in bâs da la pêrt emiliâna la prēda ed bişmântva la guêrda al paeşâg cun al só parèidi a piómb a fiânch dal sècia al pêrch nasionêl ed l apènèin tôsch emiliân al gh à na strordinâria richèsa d ambint da i bôsch ed fâz a i castegnê dal pianâsi antîghi pastûri per miêr ed pêgri e chêvri al piâni ed piânti ed mertél e incòra lêgh d urégin giasèint caschêdi parèidi dimòndi anyîghi cme la prēda ed bişmântva o i gès tr al bèsti ed la zôna a gh é al lōv al cêrev al caveriōl al tâs e l âquila reêla e a gh é dal pîanti furastēri rêri che fât dal zōni intēri ed giardèin ed piânti furastēri naturêl al valōr turéstich de sté zôna naturêla al pûnta ânca insém a i prodòt dal pôst cme al persót ed pèrma al grâna int la pêrt emiliâna e al mēl d o p ed la lunigiâna e al fariulòun i g p ed la garfagnâna int la pêrt tuscâna al sémi pió impurtânti în argnân regnano in italiân l é na frasiòun dal cmûn ed viân int la pruvîncia ed rèz argnân l é in na zôna ed culèina a cavâl dal vâl di turèint cròstel e treşnêr al pôst l é famōş per i barbòj vulcanetti in italiân o sêrsi salse in italiân duvû a la preşènsa ed gâş sòt tèra ch al vîn fōra da di côno céch al cuntrâri ed chiêter sté gèner ed vulcân al mânda mia fōra calōr perché sté plòcia ch vîn só l é frèda e cun dal rîghi nigrèti duvûdi a la preşèinsa ed petrôli la frasiòun la s preşèinta cme un insèm ed burghêdi bèin spartîdi e sparpagnêdi lòngh la strêda pruvincêla ch la pôrta a sân zvân d quersōla al burghêdi pió impurtânti che fân argnân în fundiân misòun d ed sōver misòun ed sòta curtvèndla e muntvédi int la frasiòun a gh é ânca na cēşa parochiêla bèle cgnusûda int al medioēv mó arfâta da pōch tèimp al festivalfilosofia l è na manifestasiòun culturèla itagliàna che da l la gh è tót i an in tri sitê dla pruvèinsa ed mòdna oséa mòdna chèrp e sasól al festival al gh è tót i an ala fin dla smana ed metê ed setèmber e l gh à dal lesiòun magistrèli dal mòstri d êrt ginta ch la sòuna félm zōg e magnèdi sèimper a téma al téma ch l è diferèint an per an l è n argumèint d arèint a la filośoféa per tùta la durèda dla fin dla smana venerdè sàbet e dmènga i s fan di discórs in dal piàsi in di teàter e in dal cési dal trî sitê tót i evèint i n còsten gninta in dal pasèr di an a l festival i an tolt pèrt dla ginta importànt in dal camp dla filosoféa e ménga sól cla lè acsè cóm ad esèimpi enzo bianchi e jeremy rifkin in dl edisiòun dal a gh éren pió ed cristiàn e pió ed in quèla dal tót i an a l festival al gh à un téma diferèint sibèin cibeno in italiàn l è na vélla dal cumùn ed chèrp in pruvèinsa ed mòdna al s cata tachê dedsóv r al cumùn ch al stà a circa km da mòdna e l è acsè d arèint a fòsel e a curtìl al nòm itagliàn cibeno pile al vin pròpria dal dialèt carpśàn un tèimp a gh era dō pilàster davànt a l óss d intrèda d un vè mulèin sti d pilàster chè i parìven dō péli d semèint e infàti la vélla l à ciapê al nòm da chè in veritê sti dō péli chè i éren d cuntenidōr p r al furmèint e p r al furmintòun adèsa i i àn tirê zò e anch al mulèin a sibèin durànt la guèra i s éren scuntrê i partigiàn e qui dal fasio tant che i nòm ed tót al vii i én qu di mort per la reśistèinsa in sta vélla chè a gh è la césa d sant ègata al sèinter p r i ansiàṅ ed sibèin la scóla elementêr don milani e l aśìl cibeno e tót e dō i én dal terzo circolo didattico zaira l à la primma opera cantäda al teator regio d pärma la duchèssa maria luiggia la gh l à cmandäda par l inaugurasión dal al blén vincenzo bellini al d maj dal ai pramzàn la zaira la ne gh è miga molt piazuda anca dòpa la n à miga avù tropp sucés l è par còst che blén l à drovè so quanti pärti d la zaira par fär i capuleti e i montecchi zaira l è cantäda dala soprano dal enrichetta méric lalande al sultàn orosmane l è un bas dal luigi lablache al pu grand bas äd còl temp lì e l eroe nerestano l è un mezzosoprano cme s fäva ancòrra inveci d färol cantär al tenor la culëina dal crùs in litüän kryi kalnas a l è un pòst türistic dvantä un santüäri in lituàgna arëint a iauliai in s la strä e ch la và da kaliningrad a riga la sò storia la cumëincia bèle in dal quand la rüssia e la pulógna i s ènn spatìd la lituàgna in d una muntä picëina la gëint l ha cumanciä a piantä d i crùs par pragä diu par l indipendëinsa in dal nòst sècul sùta al regìm cumunista i crùs i enn dvantä püsä ad l è dvantä in dal tëimp un sìmbul al regìm par tre vòti l ha spasä via i crùs cui rüspi ma la gëint la trunava in sal pòst a piantä amò i crùs i crùs ca gh è i enn ad tütt i dimensiòn in dal gh era apëina crùs incö quasi al ad stëimbar al papa giuànn pàul ii l ha visitä la culëina al cardinäl vincentas sladkeviius l ha dìt ca la culëina a l è al cör ad la lituàgna vèrt vèrs dìu paulínia a l è una sitä dal brasil in dal stät ad so paulo la gh ha abitant la sitä la sciäma adsä parchè al siùr giüsèpp paulín nogueira l ha ragalä a la pupulasiòn in dal la tera indùa i hann cumanciä a custrüì i prìmi cà al prim sìt dal cumoin as ciamäva vila josé paulino fin al quand un decrèt dal stä ad so paulo l ha pruibìd ai cumoin da vìgh i nùm d i parsòn vìv l è par cal mutìu chè cl ha cumanciä a ciamäs paulínia in d i ann i hann fä divèrs laurä par la pupulasiòn un uspadäl una bibliuteca virtüäla cun internet gratis e anca al sambódromo ca llè al püsä grand al cuèrt ad tütt al brasil bezerra thaís a história de paulínia passada a limpo revista tribuna soares meire terezinha müller mazieiro maria das dores soares vale sérgio paulínia dos trilhos de carril às chamas do progresso editora komedi isbn al blèdegh o blàdegh l è óna reaziòun dal còrp brisa fata apòsta ch la vin fóra quand la vin tuchèda óna pèrt dal còrp d ed còlp la reaziòun ed chi al ciapa al blèdegh la vin fóra cun dal sgnassèdi e di movimèint involontàri in dl istèssa manéra as stà ad indichèr cun sta paròla chè anch l aziòun ed tuchèr quelchidùn al fin d avér sta reaziòun chè fèr al blèdegh a quelchidùn a gh in anch i mòd ed dir am n fà nianch al blèdegh ch as dis d un quel ch an s impòrta brisa e al fà al blèdegh al stivèl ch as dis d un ch al fà un lavór ch an sèrev brisa dal punt ed vésta dal còrp al blèdegh al riguàrda i sèins e sepcialmèint al tat al blèdegh dal vòlti al dà di sensaziòun bèli mo al pió dal vòlti i dan fastédi sopratót se al vin fat per tròp tèimp al dialët bubieṡ dialèt bubièiṡ in bubieṡ l é un dialët d la lëingua emiliana dal grüp linguistic gallo italico e l sa pärla in dal cumoin ad bòbi e in d una la zona dl appennèin piasintëin taca a bobi in d la pruvincia d piasëinsa l é un dialët imbastardì parché l é stä cuntaminä a bota da la lëingua lumbärda da la lëingua piemuntesa e da la lëingua ligüra in sert rob al sa sméia paric al dialët lumbärd ucidentäl ch i ciaman anca insübar cumpagn ed ätar parlad gallo italich al bubièiś in d li verbi al gh ha bisogn d un prunom raffurzativ in dal bubièiś ogne parsona la g ha al sò prunom mete ciamê anch cini l è un canèl ed youtube tgnû a drê da dû ragàz secònd quel ch a gh è scrétt in dla sô pàgina ed youtube i vìdeo dal canèl i én tótt di pèz ed félm in duv i gh an tòt via la vós e i n an méssa un ètra dimòndi interesànt i én i vìdeo ed pingu completamèin rifàt in dialètt mudnés in sti video chè al pinguìn e tótt i èter personàg i descòren in dialètt in un ambièint da réder i vìdeo ed pingu i én stê vést pió ed vòlti s as zùnten anch i vìdeo ménga dal pinguìn as riva ech i video dal canèl tótt insèm i én stê vést un miòun e mez ed vòlti cun pió o meno fan in dla sô pàgina ed facebook i én ed sicùr un di pió gnussû grópp ed dopiatór in dialètt mudnés dal web la piaza granda l è la piaza pió impurtanta ed mòdna e la s cata in dal zèinter dla sitê la piaza la s cata in dla pèrt a sira dal dòm che insèm cun la tòrr campanària ciamèda ghirlandèina l è monumèint patrimòni dl umanitê in dla pèrt a drétta dla piaza a gh è al palàz dal cumùn cun al pòrdegh in dla pèrt a mansèina as cata al dedrê dl arcivèscov in quela ed matèina agh è un palàz dal dè d incô in dóvv agh è una banca cun di pòrdegh anch chè quest palàz chè l è un lavór dl architètt gio ponti tirê só cun la mira d fèr na costruziòun modérna ch la staga bèin in mèz a i palàz antìgh dl arcivèscov e dal cumùn in dl angulèin a sira e pò a drétta dla piaza atàch al palàz dal cumùn la s cata la préda ringadóra na préda ed màrem lónga pió ed trî méter ch un tèimp la gh à da èser stê pèrt d na costrusiòun romàna in dal medio evo la préda la gniva druvèda da palchètt per i uratór i arrénghi ch i dan al nòm a la préda ed ringadóra cum pòst in dóvv i s dèven al cundàni a mòrt in dóvv i s fèven vèdder i còrp di qui bèle mòrt da identifichèr e anch cum préda dla vergògna a stèr a sintìr l archivio storico comunale tótt qui ch i n ìven mia paghê i sô dèbit i gh ìven da fèr al gir dla piaza cun la zócca rasèda i gh ìven da urlèr d èser di debitór mèinter óna tròmba la sighèva e pò dòp i gh ìven da màttres a séder cun al cul nud sólla préda ch l éra pina ed rèzna d èlber e fèr al giuramèint ed saldèr al dèbit quèst a s fèva per trî sàbet un drê cl èter a secònda ed quel ch al vliva al creditór in un pzulèin lughê dal palàz dal cumùn a s càta na statua cécca dal ciamèda la bunéssma ch la rafigùra a s pèinsa la sinceritê in di afèr l è in ghégna a l ufézi dla buona stima mo la legènda la dis ch l è na dòna dla nobiltê che in mèz a la caristéa la dèva na man a i puvrètt dla zòna tótt i an in ocasiòun dal giuvidè gras la piaza la dvèinta pina ed ginta ch la vin a vèder al sprolòqui dla famìa pavirònica ch l è fata só da sandròun dal fiól sgurghéghel e dala muiéra pulónia sti trî chè i én al màscheri dal carnevèl mudnés e per dèr un idèa ed quant al è importànt al sprolòqui per la sitê pin ed cumèint sólla vétta dla ginta e di frezadèini scherzósi a chi cmanda agh è d arcurdères ch al vin fat dal balcòun dal palàz dal cumùn in dla piaza tótt i an agh én anch al festivalfilosofia a setèmber e al festival dla canzòun mudnésa d istê al costruziòun ch i s càten in dla piaza a i én lîsla ed franza isola di francia o île de france in itagliàn e in francés l è una regiòn ed la franza setentriunêla l è furmèda da ôt dipartimèint e al so zänter l è parì che l è anc la capitèla dal paés èter sitê importanti i én boulogne billancourt saint denis argenteuil e versàil en francés versailles in regiòn i lavoren da bon l îsla ed franza da per sé la produs un quêrt dal pil francés e al sô rèdit l è brisa sol stra i piô êlt ed franza mo anc al sovra la media europea i sô setòr piô important i en al turìsm la finanza al marchè e l indóstria manifaturèra nino staffieri al sò nùm in itagliàn all è bassano casàl al da stëimbar dal la spèsia ad lüi dal l è al vèsc católic emèrit ad la spèsia dal märs dal nasìd a casàl al casàl in dal l è stä urdinä prèt al ad giügn dal in di ann l è stä vicàri generäl ad la diocesi ad lôd cùi vèsc magnani e capuzzi par dvantä vèsc ad chèrp al lüi dal l è stä trasfarìd a la spèsia al ad lüi dal par rastäg fin al ritìr al prìm ad märs dal l umiliasiòun ed canòsa l é un fât sucès al castèl ed canòsa al tèimp ed la lôta polética ch l à vést a cunfrûnt l avtoritê d la cēşa guidêda da pêpa gregorio vii e còla imperiêla d enrico iv che per utgnîr al ritîr ed la scomónica fâta dal pêpa l é stê custrèt a umiliêres a spetêr inznucê per trî dé e trèi nôt davanti al purtòun dal castèl ed matélda mèinter a gh ēra na burâsca ed nèiva al gvêren ed l imperadōr enrico iv l é stê caraterişê dal tentatîv ed rifursêr l avtoritê imperiêla in realtê as tratêva ed catêr un difécil quiléberio ind l asicurêres da na pêrt la fedeltê di nôbil sèinsa da cl êtra pêrder l apôg dal pêpa enrico l à més in perécol tót dû i lavōr quând al decéd ed dêr la diòceşa ed milân dvintêda lébra còst l à fât e scupiêr na grôsa quistiòun cun pêpa gregorio vii ch l é pasêda a la stôria cun al nòm lôta p r al j investidûr quând enrico iv int al l à mandê al cûnt eberardo in lumbardéia per cumbâter i patari e numinê al cèregh tedaldo a la diòceşa ed milân l à scatenê na rabiōşa e lònga lît cun al papêt gregorio vii l à rispôst l dicèmber cun na lètra dûra in dó tr al jêtri côşi al dêva la cōlpa a l imperadōr d avèir magnê la parôla e d avèir cuntinvê a sustgnîr i cunsiliêr scumunichê ind l istès mumèint al gh à mandê ânch un mesâg a vōş ch al lasêva capîr che al pèiş di delét che ghe srén stê inculpê al prîvacórer al rés c mia sôl d èser més al bând da la cēşa mó ânca còl ed pêrder la curòuna enrico an s n é mia tôt gnân un pô e int al cuncéli ed worms tgnû al de znêr al pêpa al vîn dichiarê scadû e a vîn dmandê a i rumân ed catêren n êter nôv enrico apèina l à savû che al pêpa l ēra drē partîr per augusta l é gnû zò in itâlia cun al só eşêrcit dirèt a ròma mèinter gregorio gnû a savèir ed l arîv d enrico as lóga al castèl ed canòsa a cà ed matélda int l invêren fr al e al enrîco la mêdra ed só mujēra la cuntèsa adelaide ed susa a cumîncen la procesiòun ed penitèinsa a canòsa sēgh a gh ēra ânch al cugnê amedeo ii ed savoia al marchèiş azzorre d este per trî dé e trèi nôt dal al znêr enrico l é stê custrèt a d arbasêres a spetêr davânti al purtòun d ingrès dal castèl ed la cuntèsa matélda ed canòsa d èser fât pasêr e purtê davânti al pêpa al fât l é sucès mèinter a gh ēra na burâsca ed nèiva e enrico l ēra inznucê ed frûnt al purtòun sarê cun la tèsta stremnêda ed sèndra deschêlsa e vistî cun na tònga da frê sôl dōp grâsia a la mediasiòun dal padrèin abê ed cluny ugo e d la cuntèsa matélda l à prû èser ricevû dal pêpa al de znêr l umiliasiòun ed canòsa la gh à vû un fôrt efèt morêl mó i rişultê prâtich în stê prèst ed n êter gèner turnê in germâgna enrico as n acôrş che ché al gh îva pió cunsèins ânsi al ed mêrs a forchheim i prîncip tedèsch a l îven butê zò e in só pôst îven elèt só cugnê rodolfo de şvèsia ch l è stê incuronê a magonza da l arsivèschev sigifrido enrico l à batû dō vôlti l aversâri e gregorio viii al ed mêrs a l à scumunichê incòra cun l acûşa d an vèir mia rispetê i pât ed canòsa e d avèir impidî l andamèint ed l asembléia d augusta la lôta p r al j invistidûri l é andêda avânti cun la batûda d rodolfo ch al mōr in batâlia la nômina a bresanòun da pêrt di vèschev fedêl a enrico in un cuncéli urganişê da enrico stès p r al ed zógn ed n antipêpa int la persòuna ed guiberto arsivèschev ed ravèna ch al tōş al nòm ed clemente iii la gnûda in itâlia d enrico e la cunquésta da pêrt dal só eşêrcit ed ròma cun al pêpa gregorio vii sarê dèinter castèl sant anzél chiló per cuntrastêr enrico e l antipêpa as fà aleê cun al normân robero al guiscardo mia préma d avèirêgh tôt via al ed zògn la scumónica ch al gh îva impôst sē ân préma p r avèir ocupê al teritôri dal pêpa ed benevento da cól fât ed la stôria è nasû al dét andêr a canòsa ch as dîş d ûn ch al s umélia e o ch l arcgnòs d avèir sbaliê nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al pilatus pc l é un aparèc per servési póblich cun sōl un mutōr ed un êla bâsa progetê e prodòt da l aşiènda d avisiòun şvésra pilatus aircraft al progrâma pc l é stê inviê a la fîn ed j ân otânta da la pilatus aircraft per un progèt d un aparèc nōv da traspôrt alzēr e d afâri cun la gabèina in presiòun cun sôl na turbèina e a êla bâsa bòun ed purtêr comdamèint persòuni in pió al dō ed l equipâg i progetésta ed l aşiènda àn şvulupê un aparèc da la fuşolēra cun la sesiòun a retângol per utgnîr acsé na gabèina bòuna ed tgnîr in cumditê pasegēr int l aspèt vip e fîn a un mâsim ed persòuni secònd la preparasiòun normêla la déta svésra l à decîş ed druvêr al sistēma a sôl un mutōr per permèter a chi cumprêva l aparèc ed paghêrel a un prèsi bâs e avèir un còst d ûş bâs rispèt a j aparèc ed l istèsa categoréia cun mutōr al prém mudèl l à vulê per la préma vôlta al ed mâg dal la pilatus l à şvilupê in pió dal mudèl civîl p r al trspôrt ed persòuni e rôba ânca un mudèl per cûmpit ed patólia e surveliânsa da zibîr al marchê militêr ciamê in urégin eagle difâti grâsia a la só filoşofía ed progèt avêrt l aparèc l é adât a divêrs cûmpit da patólia dal mêr da ricognisiòun e piatafōrma ed cmâd e contròl int al misiòun ed guèra letrônica cun al muntâg ed radar aparèc letrônich e sistēma a l infraròs nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr int al sèins astonômich dal nòm la nôt notte in italiân ch la dà al câmbi al dé l é pêrt dal giōren in soquânt significhêt invēci al giōren l é in cuntrâst a la nôt as trâta ed l intervâl ed tèimp tr al tramûnt e l êlba in dōv al sōl l armâgn dedsòt ed l urizûnt e dōv in gèner j èser vivèint a s arpûnsen in un mumèint ciamê sòn in gèner ed nôt invēci dal sōl as vèd la lûna la durêda ed la nōt la câmbia in funsiòun dal câbi dal stagiòun a la latitódin a la longitódin e al fûş orâri ind i dé quând al dé l é cumpâgn a la nôt tót dû a gh àn ind la teoréia l istèsa durêda in realtê al luşōr ed l âria la fà sé che al dé al rişûlta pió lòngh ed la nôt in soquânti léngui tra còsti al francèîş e l italiân as gh à l abitódin ed ciamêr la préma pêrt ed la nōt còla préma ed la mezanôt cun na parôla a pôsta oséia sîra int al mònd a gh é dû pûnt in dó per sē mèiş l é nôt a i dû pôl difâti a gh é sōl dō stagiòun istê e invêren che cumbînen a sē mèis ed dé e sē mèiş ed nôt quând per eşèimpi al pôlo nord l é istê al pôlo sud l é invêren e a câşva ed la pigadûra ed l âs ed la tèra la lûş dal sōl l an rîva mia per sté mutîv as pêrla dal sōl ed mezanôt quând l é istê in ûn di dû pôl perché i râg dal sōl a rîven per tót al tèimp dal giōren al fenômen invēce al dûra mēno man di mân che ûn al se spôsta vêrs i dû cîrcol polêr a l equatōr la nôt e al dé a gh àn l istèsa durêda in tót l ân al fenômen ed la nôt l é duvû al gîr ch al fà al mònd d intōr n al sól l âş ch al dà l inluşiòun ed l alvêr e dal calêr dal sōl pôst che ògni mònd ed l univêrs al gîra a na só velocitê la durêda ed la nôt la cambia da pianēta a pianēta dal mumèint che ânca l âria d ògni mònd ed l univêrs l é diferèint a gh é di pianēta e di satèlit ch în sèins âria dóv as vèd bèin e l é nèta la lénia ed divişioum tra la nôt e al dé la nôt la gh à impurtânsa p r j èser vivèint al piânti per eşèimpi ed nôt în mia bòuni ed liberêr l uségen mèinter la grôsa pêrt dal bèsti la drōva la nôt p r arpunsêres al bèsti notûrni cme per eşèimpi i papastrē a gh àn invēce al só peréiod ed vèg e în atîv dôp dal tramûnt a préma ed l êlba fîn a l nvensiòun e al şvilóp ed la corèint elètrica e d l inluminasiòun artificêla la nôt l ēra cunsiderêda per l òm peréiod d arpûns dôp invēce l ativitê nutûrna l é chersûda e còsta al gh à vû ânch un efèt impurtân per la cunuméia a gh é dimòndi ativitê lighêdi a la nôt cme nightclub pub e discotēchi la nôt l é stêda despès rapreşentêda cm un dío o cm un valōr da divêrsi fôli antîghi cme in còli di pôpol ed la scandinavia d l egét e d la grēcia cun di dío cumpâgn ânca a còla rumâna int al fôli antîghi dal pôpol ed la scandinavia nótt l é la nôt fât a persòuna cme speighê int al gylfaginning al prém capétol ed ledda in prosa ed snorri sturluson al cânt int al fôli antîghi ed l egèt an gh é mia un dío notûren mó l é la dèja nu ch l é al cēl pîn de strèli fât persòuna e pió in lêregh la rapreşèint ânch al peréiod notûren nyx int l uşânsa antîga l é la nôt insém a la tèra fâta persòuna incuntrâst a só fradèl erebo ch al rapreşèinta la nôt int al mònd infernêl sté dèja l é pó stêda mésa ânch int al fôli antîghi rumâni cun al nòm ed nox nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la tavltta o anch zarvln tavltta tavoletta o pc tavoletta o tablet in itagliàn l è un zarvln portatil che gràsia a di digitalisadòr un o piô d un permät l interasiòn ed l utèint con la màchina druvand na biro e in di modèl nóv anch i di la sô carateristica tecnica piô importànt l è d ésser un zarvln con ona capasitê d inmisioun superiór la tavltta l ha tachê a dvintér cgnusuda a partir dal quand bill gates l ha presenté di sô prodott microsoft ma incô l è druvè per tott al tavltti seinsa guarder al sistema operatìv al tavltti pòlen eser pure si én seinsa tastéra brisa pure si gh l an in di ultém des an i en ste prodott un maràsma ed mudè ed tavltti quesi sèimper con di sistemi operativ windows e con un schérem ed masapióc o di gròs che l è cumpagna ed diagonèla la paròla dòrmia la vin dal vèreb latèin dormio dormis dormre durmìr acsè cum a dis al nòm la dòrmia l è na sostànsa druvèda in medzèina ch la fà adurmintèr tótt al còrp o anch sól na pèrta agh n è in dû qualitê per durmìr e per fèr in mòd ech chi la tól an sèinta mia al dulór la secònda qualitê l è druvèda in di uspidèl quand is fan al i operaziòun ed chirurgéa o quand agh è un ch al córr al rés c ed dvintèr mat perchè al sèint tròp mèl ad esèimpi s al s è brusê in na brótta manéra gavâsa gavassa in italiân gavass in latèin l é òna dal j antîghi véli incō l é na frasiòun cun abitânt dal cmûn rèz l é int la pianûra padâna gavâşsa l é a km tra mezanôt e matèina dal cèinter sitê l é a i cunfîn cun i cmûn ed curèz e sân martèin la véla l é divîşa in tri cèinter la lumêga la véla e cà nōvi a sîra l é bagnêda dal turèint ròden numinêda per la préma vôlta in un documèint ed l gavâsa l é stêda proprietê e matélda ed canòsa e dôp la môrt ed la grancutèsa l é pasêda a l anvōd guelfo vii dóca de spoleto pó dôp ló al l à dunê la burghêda a gherardo rangoni che a só volta int al al l à dêda a la cēşa ed rèz int al gavâsa l ēra un cmûn indipendèint dôp l é andêda sòta al cmûn e d rèz la vîn divîşa per pôch tèimp da rèz dal al quând l é stêda préma unîda al cmûn ed masinsâdegh e pó a còl ed bódri sgnêda da un grôs e şvilóp sitadèin cumincê a la metê ed j ân la frasiòun la mantîn incòra na cumuméia agrécola e servési per la gînta ch a fân pêren préma ed tót insém a j impiânt ed la parôchia gavâsa l é insém a la vècia strêda statêla ed curèz ch l unés rèz a chèrp incō a gh é in só pôst na strêda nōva e pió modêrna nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr l uratôri dal crést o dal ss crucifés oratorio del cristo o del ss crocifisso in italiân l é un stâbil religiōş in piâsa roversi int al cèinter stôrich ed rèz l é stê fât só incâregh ed la cumpagnéia dal suffragio int al int al pôst in dó gh ēra na figûra dal crucifés piturêda al tèimp ed la pèst dal mèinter la facêda l é stêda fara int al só progèt ed l architèt giovan battista cattani ciamê cavallari int al l é stê restarvê sòta la diresiòun ed l inzgnēr albertini al stâbil al presèinta na carateréstica facêda barōca int al fōrmi bumbêdi e urnêdi al stâtvi int la facêda in ôvra dal scultōr veronèiş angelo finali l intêren ed l uratôri l é ânca ló in stîl barôch e drēda l altêr magiōr as pōl vèder l afrèsch ch al rapreşèinta crést in crōş cun l indulurêda in znôc a i sō pē l uratôri l é a la fîn dal cōrs ed la gêra in dó l é la tèsta ed tóta la sēna l uratôri l é in un şlêregh dal cōrs ciamê ed sôlit piâsa dal crèst da dōv as pôl vèder ânca la cópla e la tòra dal campâni ed la cēşa ed sân zôrz nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr pôrta sânta crōş porta santa croce in italiân l é óna dal pôrti dal mûri ed rèz che cme gîr ed cuntōren a cumbînen cun al cōrs di viêl ed la circuvalasiòun dal dé d incō l é l ónica dal quâter pôrti pió impurtânt e dal pôrti dal sucōrs ed rèz a èsres salvêda dal zachêdi ch àn interesê al mûri a la fîn ed l pôrta sânta crōş l é int la pêrta a mezanôt dal cèinter stôrich ed rèz a la fîn ed via ròma l ēra la pôrta insém a l antîga véia ch la purtêva a rezōl pôst militêr avansê fât da j arzân vêrs al cunfîn cun al cmûn ed mântva la pôrta l é stêda tirêda só int al só ōrdin dal podestê ed rèz al bulgnèiş guidone lambertino e intitulêda a la crōş l é stêda suplîda cun la costrusiòun dal bastiòun ed sânta crōş int al e turnêda arvîr sōl int al cun la zachêda dal bastiòun duvû a la costrusiòun ed la ferovéia milân bulògna al restâver ch è gnû dôp an n é mia stê un grân bèl lavōr tânt che ed la costrusiòun uriginêla a s é tgnû da cât sōl al dō archêdi d ed fōra incō la s preşèinta cme na grôsa costrusiòun in côt cun dû êrch a tót tònd al cèinter i dû êrch a gh àn d ed sōver al stèma dal règn d itâlia e la scréta restaurata anno mdccclix dop un generêl abandòun ed la pôrta e dal quartēr ch a gh ēra armēş a la fîn dal tōt dû în stê restarvê e sistemē cun dal divêrsi idèj cme per eşèimpi viaromaviva ch àn salvê la zôna e la pôrta da un trést e mîşer guâst nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr pôrta sân stēven porta santo stefano in italiân l ē óna dal pôrt dal mûri ed rèz che cumbînen cme percōrs a i viêl ed la circuvalasiòun d adès pôrta sân stēven l ē int al cò a matèina dal cèinter stôrich ed rèz insém a la via emélia vêrs pèrma la pôrta medioevêla tirêda só vers al cme tóti al j êtri la vîn butêda zò int al quând la sitê l à rinfursê al sō mûri cun i bastiòun e berbacân vêrs la fîn ed l cun la zachêda generêla dal mûri ed la sitê ânca pôrta sân stēven la vîn butêda zò e in só pôst a gh é stê fât dō gabèli a i dû lê ed la strêda ind j ûltem tèimp è stê fât di lavōr impurtânt d arnōv ed la zôna cun zôni vèirdi e zôni pedonêli é stê fât ânca na rotònda in dó gh é stê més na grōsa scultûra ôvra ed luigi gerra nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr pôrta sân naşâri o dal sucōrs porta san nazario in italiân l ēra óna dal pôrti ed sucōrs int al mûri ed rèz l ēra in dóv adès viēl allegri al s incûntra cun viêl isonzo la pôrta l é stêda tirêda só int al d ed ché a cumincêva la strata de strinatis ch la purtêva al cunvèint ed sân prôsper fōra dal mûri d ed ché a pasêven tóti al procesiòun che partîven dal cunvuèint e traversêven tóta la sitê la pôrta la ciâpa al nòm da la cēşa di sânt nazâri e cêlso mésa dèinter ind la sitadèla quând ind al l é stêda tirêda só dôp avèir butê zò cà cun la costrusiòun ed la sitadèla la pôrta la dvênta impurtânta difâti in chêş ed rivolusiòun ed la sitê chî stêva int al sitadèla al prîva scapêr vêrs mântva ch l ēra coleghêda a rèz prôpria da la strêda ch la partiva da la pôrta quând în stêdi fâti al mûri nōvi int al ânca pôrta sân nazâri l é stêda suplîda e al só pôst a gh é stê fât na pôrta stréca e bâsa dôp ân dôp ch é stê zachê al bastiòun ind al la pôrta la s é turnêda a vèder ind l istès ân ind al progèt per tirêr só al municipêl a s é pinsê ed druvêr al prêdi ed pôrta sân naşâri per fêr i fundamèint dal teâter la pôrta la gnirà zachêda per sèimper int al pôrta bernòun o pôrta brenòun porta brennone in italiân l é óna dal pôrti dal sucōrs da mûri ed rèz che a cumbînen cme percōrs a i viêl ed la circuvalasiòun dal dé d incō pôrta brenòun l ēra int la zôna a mezdé dal cèinter stôrich ed rèz lòngh a la strêda ch la purtêva a queriêgh in urégin aşvèin a la pôrta a gh ēra un pûnt ch al traversêva al cròstel préma ch al gnés e spustê in dó l é a dès l é stêda avêrta int al dal podestê ed la sitê al luchèiş lazzaro gherardini probabilmèint in urégin al nòm ed la pôrta l ēra ciamêda bernone nòm ed na faméj arzâna d ed ché ânch al nòm in dialèt dal dé d incō suplîda insèm al j êtri pôrti pió céchi cun la costrusiòun dal mûri nōvi la vîn squacêda int al cun la zachêda generêla dal bastiòun ed sânt agustèin l ēra ed n archêda sōl fâta a pûnta vistîda in prēda int al è stê decîş ed butêr zò i rèst ch ēren in un şlêregh che al dé d incō l é piâsa fiume nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr pôrta ed pûnt levòun porta di ponte levone in italiân l é óna dal pôrti dal sucōrs dal mûri ed rèz che cumbînen cun al percōrs di viêl ed la circunvalasiòun dal dé d incō pôrta ed pûnt levòun l ēra int la zôna tra matèina e mezdé dal cèinter stôrich ed rèz a l incrōş tra còli che incō în via fontanelli e viêl mûnt grâpa insém a l antîga strêda ch la purtêva a scandiân l é stêda tirêda só int al a i tèimp di lavōr dal prém gîr dal mûri sitadèini prubabilmèint l à tôt dal bōreghed pûnt levòun butê zò ind la famōşâ tajêda dal la pôrta l é stêda suplîda cun la costrusiòun dal mûri nōvi int al metê del sincsèint e int al al mûri dōp dimòndi tèimp ch êren stêdi bandunêdi e mìa restarvêdi a câschen zò insém a la pôrta che la zâchen per sèimper giorgio casamatti reggio emilia com era mup nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr pôrta sân côşma o goşmèri porta san cosma o gosmerio in italiân l ēra óna dal pôrti dal sucōrs dal mûri ed rèz che cumbînen cun al percōrs di viêl ed la circuvalasiòun d adès pôrta sân côşma l ēra int al zôna a sîra dal cèintert stôrich ed rèz a la fîn ed còla che incō l é véia franchetti aşvèin a la caşêrma zucchi l é stêda suplida cun la costrusiòun dal nōvi mûri int al quând pó în stêdi butêdi zò tóti ind l l é stêda catêda dal tót intâta l ēra un êrch a pûnta in quadrē quacêda in sâs ed côch sibèin l impurtânsa e l antichitê ed la pôrta l é stêda zachêda cme al pôrti bernòun e sân nasâri per fêr girêr ed mèj al trâfich ch a gh é lòngh i viêl ed la circunvalasiòun nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la cēşa ed sân zôrz chiesa di san giorgio in italiân l é un fabrichêt religiōş in via farini int al cèinetr stôrich ed rèz numinêda per la préma vôlta in soquânt documèin dal e l é pasêda sòta a i geşuéta che grâsia al finansiamèint ed flaminio ruggeri int al àn butê zò e pó arfât la cêşa tr al e al a vîn tirê só la tòra int al da un progèt ed l architèt bulgnèiş torreggiani în stêdi fâti la cruşēra e la cópla dvineda proprietê dal cmûn l é stêda sarêda dôp al taramôt dal e dôp soquânt intervèint ed restâver dal tèg e dla faceda l é stêda turnêda arvîr per la mòstra ed la smâna europea ed la fotografèia per la pôca larghèsa ed la véia as fà fadîga vèder la facêda in quadrē a vésta urnêda da divêrsi scultûri e da un grôs purtêl urnê da un basrilēv cun sân zōrz ch al mâsa al drêgh l intêren l é fât da na navêda sōl cun na vôlta e a i lê a gh în divêrsi capèli unîdi da curidōr int la préma capèla a dréta e gh é un quêder cun al figûra ed sân luîg gunsêga ôvra ed luigi cassarini e d gerolamo nassarini int l istèsa capèla e gh é un ritrât ed sân luîg gunşêga ôvra ed paolo veronese int la secònda capèla e gh é na tèila cun i sânt ignâsi e francèsch d alessandro tiarini int al têrs a gh é un quêder d orazio talami cun sân juşèf tót l intêren mó specialmèint al capèli în urnêdi da splèndid stóch int l altêr principêl a gh é trî quêder in còl al cèinter ed pietro rotari a gh é la figûra ed sân zôrz impgnê a sacrifichêr i dio in còl a mansèina ed francesco vellani a gh é al martéri e in còl a dréta ed giovanni bettino cignaroli l arèst dal sânt nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun da trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la vècia strêda statêla ed curèz ss strada statale di correggio in italiân adèsa strêda pruvincêla r ed curèz strada provinciale r di correggio in italiân in pruvîncia ed rèz e in pruvîncia ed mòdna e strêda pruvincêla r ed curèz strada provinciale r di correggio sp r in italiân in pruvincia ed frêra l é na strêda pruvincêla italiâna ch la cór int la pianûra padâna emiliâna la strêda la gh à urégin al pôrti ed rèz e mèinter la và avânti tra mezanôt e matèina l incrōşa la nsa variânt ed rèz a l altèsa dal cruşîl nòmer la pâsa insém a l a milân napoli e la rîva a curèz paèiş da dōve la strêda la ciâpa a nòm la strêda mèinter la cunténva vêrs matèina e l incrōşa l avtostrêda a a l altèsa da cruşîl per chêrp la rîva int la pruvîncia ed mòdna dôp avèir traversê l abitê ed chêrp la cunténva vêrs matèina e dôp pôch chilômeter la pâsa al sècia e ûn a drē cl êter la pâsa i paèiş ed cavèss medòla in dó l incrōşa la strêda satêla ed l abetòun e dal brennero e san felìz in dóv a s égh zûnta la strêda statêla ed crevalcōr la strêda la và avânti vêrs matèina fîn a finêl emélia in dó la travêrsa al fióm panêr mèinter cunténva d ed là la và int la pruvîncia ed frêra in dó la finés int al cèinter abitê ed mirabèl cun al zuntêres cun la vècia strêda statêla ed sân matteo ed la dècima dôp al decrēt ed lèg n dal dal la gestiòun l é pasêda da l anas a la regiòun emélia rumâgna int l istès mumèint è stê pruvidû al pasâg ed tót l impiânt a i demâni dal prunvîci ed rèz mòdna e frêra p r al trâti relatîvi nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al pêrch regionêl ed l êlt apenèin arzân parco regionale dell alto appennino reggiano in italiân cgnusû ânca cme pêrch dal gigânt parco del gigante in italiân l ēra na zôna natutêra prutèta ed l emélia rumâgna fundê int al al ciapêva na zôna ed èter int la pruvîncia ed rèz l é stê scanşlê int al cun la lèg regionêla n art incō al fà pêrt da pêrch nasionêl ed l apenèin tôsch emiliân a fêven pêrt de sté pêrch i cmûn ed nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la dumènica domenica in italiân l é al dé ed la stmâna tr al sâbet e al lunedé in europa e in amèrica latèina l é cunsidrê l ltem dé ed la stmâna int i stêt unî in giapòun e in braşîl invēci l é cunsidrê al prém préma d l arîv dal cristianèişem sté giōren ché al cumbinêva cun al dies solis oséia al giōren da sōl in unōr dal dio sol invictus incòra incō sté nòm al s e tgnû da cât int al légnvi tedèschi cme int l inglèiş sunday o int al tedèsch sonntag l arpûns ed la dumènica an gh à mia n urégin pagâna mó cristiâna al ed mêrs dal l imperadōr costantino che alōra l ēra un inscrét al sol invictus al s é pó batşê in pûnt ed môrt a la fîn al dvèinta cristiân al decrēta che l prém dé d la stmâna al giōren dal sōl dies solis al duvîva èser dedichê a l arpûns perché la cēşa préma ed ló fîn dal tèimp ed j apôstel la rispetêva la dumènica la religiòun dal sol invictus l é armêşa d môda fîn al famōş decrēt ed tessalonica ed teodosio ii dal ed fervêr dōve l imperadōr al decéd che l ónoca religiòun de stêt l ēra al cristianèişem al mèt al bând e al ciâpa ed mîra ògni êtra religiòun per còsta ragiòun al ed novèmber al dies solis al câmbia nòm in dies dominicus giōren dal sgnōr e in cla fōrma ché l é rivê fîn a nuêter int al cristianèişem la dumènica l é dedichêda a la religiòun int la religiòun catôlica a s arcôrda la risuresiòun ed crést marco luca giovanni e a vîn santifichê la dumènica cun la partecipasiòun a la cumeniòun e a l arpûns dal lavōr tóti l dumènichi în giōren ed precèt nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la sucesiòun di giōren ed la stmâna sequenza dei giorni della settimana in italiân int l uşânsa ed j ebrèi al pôpol in dó sté istitusiòun la sèmbra dimòndi antîga e réca ed significhêt l ēra asê comûna perché al nòm di giōren l ēra dê da na céfra giōren ûn dumènica giōren dû lunedé e via acsé fîn al giōren sèt al sâbet ciamê shabbath ch al pré deşgnîr da na strupiêda dal nómer sèt sti nòm a vînen druvê ânca da j âreb ch àn cambiê al venerdé cun al tetól ed giōren ed l urasiòun in comunitê ânca la sucesiòun di dé dla stâma în ciamê cun i nòm dal strèli an n é mia per chêş cm a pré èser vést al nâs a còl ch a dîş cassio dione da di stódi ed j egisiân che pó în stê fât cgnòser a tót e a s în fât valèir in tóta la zôma dal mêr mediterraneo e incō in tót al mònd in itâlia a s cumîncia dal lunedé mèinter int i paèiş ed léngua inglèişa al prém dé citê l é la dumènica int mòd di rumân al giōren ch al dêva inéni a la sucesiòun l ēra al sâbet al dé ed satûren e satûren l é al pianēta pió luntân cgnusû in cl època mó la sucesiòun l é sèimper l istèsa che d sôlit as drōva incòra secònd al cgnusèinsi astronômichi ed l antichitê i pianēt oséia tōt i côrp celèst che gh àn un muvimèint fêls dòunca ânch al sōl e la lûna ēren despôst dal d ed fōra al d ed dèinter in sté ōrdin santûren giôve mêrt sōl vèner mercóri lûna cm as vèd la sucesiòun l é dal tót diferèint da còla di giōren ed la stmâna al stès cassio dione al dà però bèin dû sistēma per spieghêr la diversitê fra la sucesiòun di giōren e còla di pianēt cun al partîr dal dio e pianēta pió d ed fōra satûren relatîv al giōren ed sâbet as dēv andêr vêrs l intêren dal sistēma solêr as sêlta dû pianēt giôve e mêrt as rîva acsé al sōl giōren ch l é pó ste ocupê da la dumènica di cristiân as va avânti cun al sêlt ed dû pianēt vèner e mercóri as rîva a la lûna ch la cumbîna cm é l é fâcil da capîr cun al lunedé as cumîncia da l inési es sêlten sèimper dû pianēt santûren e giôve e s rîva a mêrt oséia a martedé êter dû pianēt da salter sōl e vèner e as câsca insém a mercóri oséia mercordé as sêlta quî dôp lûna e incòra satûren a rîva a giôve per giovedé e a la fîn dôp eter dû pianēt saltê mêrt e sōl as rîva a vèner cêra ch l as bèv venerdé n êtra prōva l é dêda dal fât che s as sêlten incòra dû pianēt mercóri e lûna as tōrna a caschêr insém a satûren santûren giôve mêrt sōl vèner mercóri lûna santûren giôve mêrt sōl vèner mercóri lûna santûren giôve mêrt sōl vèner mercóri lûna santûren sté sistēma da na pêrt l é pió cumplichê da cl êtra l é pió fâcil as pôgia insém al nòm dal j ōri dal dé d la nôt cun i nòm di pianēt més sèimper int n sucesiòun cumpâgna la préma ōra dal prém giōren la srà dedichêda satûren al giōren al srà cêr al sâbet se a la lètra as và a drē al ōrdin di pianēt as gh avrà l utêva ōra la turnarà a satûren còla dal nōv a giôve e via acsé fîn a còla dal vintquâter ch la srà sgnêda a mêrt s as và avânti cun la sucesiòun as nôta che la préma ōra dal secònd dé la srà dedichêda dôp mêrt al sōl e la srà dumènica s as mèt al nòm a tóti al j ōri dal secònd dé as rîva a còla dal vintquâter ch la srà sgnêda a mercóri as capés che la préma ōra dal têrs giōren la srà sgnêda a la lûna e difâti dōp la dumènica a vîn al lunedé bâsta andêr avânti fîn a la fîn dal sètim giōren per utgnîr la sucesiòun finîda e ânch in sté chêş dôp l ûltem pianēta lûna dal sètim giōren as tōrna a cumincêr dal prém pianēta satûren dal prém dé nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la matèina mattino in italiân l é un mumèint ed la giurnêda ch l é cumpâgn al secònd quêrt ed l ideêla spartisiòun dal ōri dal giōren in sté significhêt al vîn dôp ed l êlba e l é préma dal mezdé la durêda ed la matèina l é variâbila perché l alvêr dal sōl a tèimp sfalsê in ciaschidóna dal dō fâci ed la tèra la rîva préma int al dé pió lòngh ed l istê e pió têrdi int al dé pió cûrt ed l invêren in cól mumèint al sōl as câta int al quadrânt tra matèina e mezdé int la pêrta êlta ed la tèra tra matèina e sîra int la pêrta bâsa in un significhêt mia adât al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê e avèir l istès significhêt ed préma ed mezdé ch al ciâpa urâri in dó a latitódin mèdi a gh é in etêren la cundisiòun ed la nôt fònda in un significhêt incòra pió cgnusû al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê ânch a ciapêr tót l andamèint dal fêr dal dé nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al dopmezdé pomeriggio in italiân l é al mumèint ed la giurnêda ch l é tr a mezdé e al tramûnt ch al cumbîna cun al têrs quêrt ed l deêla divişiòun dal ōri dal giōren al j ōri dal dopmezdé cme d acôrdi în dèinter al tèimp ch a gh é tr al e al int al sistēma italiân e dal cèinter europa al j ōri dal dopmezdé intèişi da mezdé a mezanōt în quêşi sèimper sgnêdi cun i nómer che vân da a cun còla dal vintquâter sgnêda cun al int al sistēma americân e di paèiş ed léngua inglèişâ a vînen despès sgnêdi cun i nómer cun al ripêter dal j ōri préma dal mezdé da a e cun al zûnta dôp i nómer dal lètri pm post meridien per divédri da còli ed préma dal mezdé però ed sôli int la parlêda ed tót i dé a s intènd al peréiod ed tèimp tr al mezdé e al tramûnt nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al tramûnt tramonto in italiân l é al mumèint in dóv al sōl al sparés sòta l urizûnt vêrs sîra in tót al manēri dal pûnt ed vésta astronômich al pûnt insém a l urizûnt da dōve al tramûnt a pâsa al cèinter dal désch dal sōl al cumbîna gióst cun la diresiòun ed sîra sōl int al dâti di dé quând al giōren l é cumpâgn a la nôt difâti al se spôsta ind la pêrt ed la tèra in dó sòm rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e d l istê cun al rivêr al pûnt pió a nôt int al giōren quând int l istê al dé l é pió lòngh ed la nôt e tra mezdé e sîra int i mèiş ed l avtûn e d l invêren int l istèsa manēra cun al rivêr al pûnt pió a mezdé int al giōre quând la nôt l é pió lònga dal dé la zôna ed l urizûnt ch la va tr al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l é ciamêda dal vôlti apèina dôp al tramûnt o apèina préma ed l alvêr dal sōl as pōl vèder un râg vèird al tramûnt al gh é ânch insém a chiêter pianēta mó le diferèint per la distânsa dal sōl e la cumpoşisiòun ed l âria insém a mêrt dal mumèint che al pianēta l é pió luntân dal sōl che la tèra al sōl as vèd sōl ed na grandèsa ed rispèt a còl ed la tèra a câşva ed l âria mêgra in pió al tramûnt al cēl al dvèinta ed culōr bló e mia ed ròs nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la sîra sera in italiân l é na pêrta dal giōren ciamêda in tânt mōd a secònda dal cultûri mó int tót al manēri as pêrla sèimper dal peréiod dôp al calêr dal sōl a gh é dō spiegasiòun impurtânti dal peréiod ed la sîra còla francèişa druvêda ânch int la légua italiâna ch la sègna la sîra cme al peréiod ch l é fr al tramûnt e la mezanôt ch la cumbîna cun a l ûltem quêrt ed l ideêla divişiòun dal ōri ed la giurnêda còla inglèişa invēce druvêda ânch int la lèngua spagnōla la sègna la sîra cme al peréiod in dó la lûş dal dé la câla e la s mèt tr al têrd dopmezdé apèina préma dal tramûnt dal sōl e la nôt fònda nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr la mezanôt mezzanotte in italiân l é al mumèint che gh é tra un giōren e còl dôp int la parlêda ed tót i dé as drōva per sgnêr la préma ōra ed la giurnêda na fôla la cûnta che a mezanôt a vînen fōra dal tòmbi stréi ciociasânghev fantêşma e môrt vivèint p r andêr a masêr i vîv e as dîş che còst al sucēd préma ed tót a halloween la nôt tr al otòber e al prém novèmber mó la mezanôt l é cimêda ōra dal stréi ânca perché a cl ōra l é nôt fònda int j arlòj la mezanôt la vîn sgnêda normalmèint cme al secònd al nôrmi druvêdi in itâlia poór cme al e al a m secònd alò nôrmi druvêdi in êter paèiş cme quî ed léngua inglèişa nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr post meridiem l é un môd ed dîr in latèin normalmèint scurtêda in p m p m o pm ch a vōl dîr dopmezdé difât al trâta dal j ōri ch a vân dal mezdé al j óndeş ed la sîra la parôla cuntrâria l é ante meridiem al j ōri ed la sesiòun dal giōren dal dopmezdé în cun la precişasiòun che al pm în al dòdeş dal medzé mèint r al am în al dòdeş ed la mezanôt a s intènd che al sunêr dal an n é mia la fîn dal ōri préma si bèin l inési d la duşèina dôp cme la spiegasiòun l é che an n é mia pusébil fisêr al tèimp a perchè ânca se an n é mia al secònd a sunêr int al mumèint dôp l é l ûltem nanosecònd duvû al fât che la mişurasiòun dal tèimp l é coleghê al gîr che fà la tèra la fós na mzûra cun al cronômetro a sré divêrs e pré avèires na spiegasiòun giósta ed ōri mó per l amzûra dal tèimp a s é catê n acôrd insém al sistēma dét che insém in dó am a mezanôt pm a mezdé nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr nôt o mezanôt nord o settentrione o mezzanotte in italiân l é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinêl l é l incuntrâri dal mezdé e a piòmb a matèina e sîra int la cultûra ocidentêla nôt l é al pûnt cardinêl pió impurtânt druvê in môd cêr o in môd lôgich per stabilîr ch al j êtri diresiòun la nôt geogrâfica l é la diresiòun vêrs la pêrta êlta ed la tèra in dó la gîra dintōrna al só âs ciamê polo nord in italiân al pôlo ed la nôt as câta int l artide al nord magnètich l é la diresiòun vêrs al ch as câta a na distânsa bèin precîşâ dal polo nord geogrâfich l è la diresiòun a mansèina ed chi quêrda vêrs matèina e a dréta ed còl urientê vers sîra int al fôli antîghi ed la scandinavia a gh ēra un més a nôt ch al tgnîva só al quarciòun la parôla settentrione la deşvîn dal latèina septem triones oséia sèt bō sette buoi in italiân parôli che j antîgh rumân a druvêven per sgnêr al sèt e stèli ed l ōrsa magiōr cun còst a spieghêven al muvimèint lèint che fân al strèli dintōren a la strèla ed la nôt da còst l urégin ed la parôla settentrione oséia nôt al pûnt nôt magnètich l é na diresiòun ch la câmbia difâti sté nord al câmbia ed a l ân incō al var variation angle oséia al cambiamèint ed l ângol l é cumpâgn a cla diresiòun ché l é druvêda int i strumèint insém a j aparèc e insém al nêvi nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al mezdé o mezgiōren sud o meridione o mezzogiorno in italiân l é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinêl l é da cl êtra pêrt ed la nôt e a piòmb a matèina e sîra al mzdé geogrâfich l é la diresiòun vêrs la pêrta bâsa ed la tèra in dó la gîra dintōrna al só âş ciamêda polo sud in italiân al polo sud as câta int l antartide al mezdé magnètich l é la diresiòun vêrs ch as câta a na distânsa bèin pèrecîşa dal pôlo dal mezdé geogrâfich l é la diresiòun a dréta ed chi guêrda vêrs matèina e a mansèina ed chi guêrda vêrs sîra l ângol che gh é tr al pès ch l unés la tèra al sōl a mezdé e al piân ed l urizûnt dal pôst l incrûşa l urizûnt dal pôst insém a la sfēra celèsta int al pûnt ciamê mezdé int l la diresiòun dal mezdé la vîn sgnêda da la puşisiòun dal sōl int al mumèint ch al rîva al mâsim insém al meridiân dal pôst al parôli mezdé dal mònd sud del mondo in italiân al vîn despès druvê per sgnêr dal nasiòun pió puvrèti e mēno şvilupêdi che in pió pêrt as câten int l pió in generêl al mezdé al sègna regiòun particulêri int na nasiòun int al chêş ed l itâlia cun sté parôli as segnén i teritôri ch ēren dal vèc règn dal dō sicéli int i stêt unî al parôli al mezdé al vîn druvê per arfêres a i stêt ch a s în divîş da l uniòun al tèimp ed la guèra ed sucesiòun americâna int al fōli antîghi ed la scandinavia a gh ēra un més a mezdé ch al tgnîva só al quarciòun nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr sîra ovest o occidente o ponente in italiân l é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinel l é al cuntrâri ed matèina e a piòmb ed nôt e mezdé sîra l é la diresiòun in dó al sōl câla int al giōren che al dó l é lòngh cumpâgn a la nôt l urégin ed la parôla ovest la deşvîn dal francèiş ouest che a só vôlta al deşvîn dal tedèsch west ch al deşvîn dal svedèiş wester e dal gôtich vasi vâsi al deşvîn prubabilmèint da l istèsa raîş sancrita vas ati nôt da dó deşvîn al latèin ves per sîra per sgnêr al pûnt in dó al câla al sōl la parôla vèsper vespri in italiân l é armêşa in italiân apûnt per sgnêr al j urasiòun ed la calêda int al léngui rumânzi a s é unî l artécol a la parôla west e acsé còsta l é dvintâda ovest int al fôli antîghi ed la scandinavia a gh ēra un a sîr ch al tgnîva só al quarciòun a cunfērma ed l urégin ed la parōla int i paèiş frèd cun l ovest despès as vōl arfêres al nasiòun ocidentêli quând al vîn druvê in sté sèins al pōl vrèir dîr tânt lavōr da la nato a europa e nord amèrica cun o sèinsa giapòun fîn a l intēra civiltê ocidentêla int la cina préma ch la dvintés modêrna l ovest al sgnêva la tèra dal budda e al pôst da dó deşvînen al sâcri scritûri budésti nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr al léber dal j ōri libro delle ore in italiân l é la colesiòun dal j ōri dal funsiòun per i diferèint peréiod ed l ân dal funsiòun per sècol ûn di léber ch l ēra in tót al faméj o int al comunitê che prîven permètres d avèir di léber ânca dōp ch é gnû fōra la stâmpa i lèber dal j ōri ânca còl di pesunâg civîl potèint l armâgn cme sègn de stéma e d amōr per l êrt l é dvintê bèin prèst un quèl réch pr al valōr dal miniadûri tra i léber dal j ōri pió cgnusû a s arcôrden quî ed filippo ii al comunitê di frê acsé cme còli di canônich ēren sôliti recitêr al j ōri tót insèm in côro int la cēşa o int la sêla dal riuniòun di cunvèint e dal cēşi per còst al léber dal j ōri l ēra ónich e spieghê splendidamèint cun dal figûri ed fiâch a l edisiòun pió impurtânta cun tóti i tèst da letûri e di sêlem bèle int al medioēv è stê mandē fōra un sûnt ciamê breviâri cun al cuncéli ed trēnto al breviâri invēce l é dvintê un quèl ch al gnîva druvê tót i dé intèiş però cme tèst ch as prîva purtêr in gîr facilmèint che però al permetîva a l òm ed cēşa ed recitêr l ufési dal j ōri sèinsa druvêr ed j êter tèst ògni persòuna ed cēşa l ēra ublighê avèirel e a recitêr al relatîvi urasiòun int al ōri canônich cmandêdi mó an n é mia pió stê capî sêlov pôch chêş cme i vrèsp grând cme un quèl da fêr insèm mó cme n urasiòun personêla i muvimèint ed j òm ed la cēşa ânca quî di zōven a metê ed j ân a tōrnen a catêr al valōr dal léber dal j ōri ânca p r i civîl cla pîga ché l é stêda cunfermêda dal cuncéli vaticân ii ch l à rèiş pió fâcil l impalcadûra còst l à purtê a un fiurîr d edisiòun tradòti int al léngvi comûni nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr sân prôsper strinê o sân prôsper cm al vîn ciamê da j arzân san prospero strinati o villa san prospero strinati in italiân san prosperi de striniate in sub regii in latèin l é na frasiòun dal cmûn ed rèz int la zôna a nôt e a km dal cèinter ed la sitê ed fât la burghêda l é bèle saldêda a la zôna ed la sitê cun al dvintêr acsé un quartēr dal cèinter al teritôri ed la frasiòun ed sân prôsper l é al cèinter ed na zôna in grôsa trasfurmasiòun difâti ché a gh é al caşel ed rez ed l autostrêda milân napoli e i famōş pûnt ed l austostrêda ed l architèt famōş in tót al mònd santiago calatrava ch l à fât ânch al prugèt ed la quaciadûra dal pôrti d entrêda e usîda ed l a e d lsa stasiòun ed la ferovéia tav ch în drē fêr a mancaṣêl a sân prôsper int na zôna ed èter ì stê fât int al al prém bôsch ed la sitê ed rèz che praticamèint l é ma ricostrusiòun dal bôsch ed la pianûra padâna acsé cme l ēra int al medioēv nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr don camél e i sō fedēl tétol in italiân mondo piccolo don camillo e il suo gregge l é la secònda colesiòun ed racûnt o rumânz a puntêdi dal giurnalésta e scritōr italiân giovannino guareschi la préma publicasiòun la s arfâ al sòt a l editōr rizzoli drēda a la spînta dal grôs sucès ed la préma colesiòun don camél da dó l é stê trât l ân préma don camél ânca cla secònda colesiòun ché la gh à un grôs sucès e la vîn turnêda stampêr soquânti vôlti l ôvra divîşa in quarantenōv puntêdi a ch la fà pêrt ed la sèria mondo piccolo l é mésa incòra int l ambijnt d un paèiş ed la bâsa a nuêtr scgnusû bersèl al vîn siēlt per girêregh i félm cun al strâp ed la sèria di nōv racûnt storie dell esilio e del ritorno che sucēden int al paèiş ed monterana dōve don camél al vîn mandê per pôch tèimp dal vèschev don camél e i sō fedēl al cûnta al j avintûri da réder dal prēt ed campâgna don camél sèimper in lôta cun al séndech pepòun adèsa impgnê cun al j elesiòun o cun al tentatîv ed fêr in itâlia al prém kolkhoz i racûnt ed guareschi a dân int al fêr réder un spachê quêşi cumpâgn dal vîver int al campâgni d l època dal virtó e dal mişèri dal paèiş dal bruşōr fra i catôlich e i comunésta int al pió lêregh senâri ed l itâlia dal dôp guèra giovannino guareschi don camillo e il suo gregge rizzoli pp nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr don camél e i zōven d incō don camillo e i giovani d oggi in italiân l é l ûltem di rumânz ed la sèria mondo piccolo ed giovannino guareschi publichê int al dôp la só môrt la cûnta i fât dal pâroch don camél e dal séndech pepòun che int al mèinter l à cambiê la só uficîna cun un salòun p r al mâchini ch al vènd ânca d j eletrodomèstich int j ân dvintê vèc i dû amîgh nemîgh as câten in un mònd cambiê da i fât int l eurôpa orientêla da la şvôlta cinèişa crîşi tra la cîna e la rósia e dal cuncéli vaticân ii a dêr dal râcli a gh é da na pêrt michele ciamê velēno l ûltem di fiō d pepòun câp ed na bânda ed caplòun dal pôst e i spōş bognoni farmacésta ed la sesiòun cinèişa da cl êtra elisabetta ciamêda cat diminutîv ed caterpillar anvôda ed don camél al só murōş vèc e câp ed na bânda aversâria ed caplòun ed sitê e al prēt zōven don francesco ciamê don chichì pâroch zōven duchê al vaticân ii tra i tânt fât ch a ghàn cme sfònd ânca l aluviòun nasionêla dal la stôria la finirà cun al matrimòni ed velēno e cat nôta cla pâgina ché l é stêda fâta cun la tradusiòun ed trâta da guêrda la per cgnòser l elèinch d j autōr don camél mònd céch tétol uriginêl dal mêrs in italiân mondo piccolo don camillo l é la colesiòun pió cnusûda ed racûnt o rumânz a puntêdi dal giurnalésta e scritōr italiân giovannino guareschi la prèma publicasiòun l é dal ed la rizzoli don camél l é lôvra préma ed na sèria mondo piccolo ambijntêda in un mia precişê cèinter céch ed la bâsa padâna e mésa al cèinter di fât cômich mó quêşi cumpâgn d un pâroch ed campâgna don camél e dal séndech comunésta e mecânich dal paèiş pepòun amîgh nemîgh int l itâlia dal dôp guèra ed grôs sucès l ôvra l é stêda ternêda a publichêr dimòndi vôlti e a n în vîn trâta int al ânca un prém adatamèint pr al cìnema dal tétol don camél cun pruragumnésta fernandel don camél e gino cervi pepòun e ambijntêda a bresèl in pruvîncia ed rèz a bresèl al pâroch don camél e al séndech comunésta pepòun aversâri in polética e int al j idèj as quistiòunen al j âlmi di cumpaeşân tra fât cômich e dichiarasiòun ed bòun sèins popolêr al lōr quistiòun as sêren só int la scambièvel indulgînsa soquânt fât cômich don camillo mondo piccolo giovannino guareschi sèria scala italiani pp rizzoli nôta cla pâgina ché l é stêda inviêda cun na tradusiòun ed trâta da jurgis matulaitis jerzy matulewicz in pulàc lgin d avrìl kaunas ed znèr l è stä un arcivèsc católic litüän pruclamä beàt da papa giuànn pàul ii in dal nasìd a lgin al d aprìl dal al g hava sètt frèr in dal l è ndä in pulógna parchè gh è mòrt sò per e sò mèr l è dvantä prèt in dal in d la congregatio clericorum marianorum e l è dvantä supariùr in dal cunsacrä vèsc ad vilnius in dal l ha lasä in dal par turnä a fà al prèt misiunäri infati in dal l ha visitä paròchi in amercia l è mort al ad znär papa giuànn pàul ii l ha pruclamä beàt in dal al napulitàṅ nnapulitano dit da lōr l è na léngua rumànśa arcgnusùda uficialmènt da l unesco cuma léngua e patrimòni dl umanità in śónta a l itagliàṅ al s dascór in campâgna e cun soquànti difarénsi in lucàgna in dla calâbria dal nord in dal mulîṣ in dal pùglia e in dla part dal lasi davśèṅ a l caśertàṅ faghénd part dal grup di dialét meridiunài al napulitàṅ cuma l itagliàṅ al daśvèṅ da l latìn a s créd che in d l itâglia sèntar meridiunàla anc prima di rumàṅ a s dascurìs l ósc e al grèc quést chè in di dintóran ad nàpuli in fiṅ a l ii iii sècul sóta gl aragóna al napulitàṅ l è stâ śibî par dvintàr la léngua uficiàla dl aministrasiòṅ a s druàva ad fat l itagliàn ma dòp la tiràda via dal sò pòst ad fedrìg i a n s n è fat gnint in napulitàṅ da spés al vucàli sénsa l asènt insìma i n vènan diti minga bèṅ e ciàri ma a s dróva un sòṅ sentràl ciamâ da i linguìsta schwa e cgnusû cun al sìmbul ipa in dal francéś al s cata in dla paròla petit o quànd i calabréś i dìśan milena mln dit quést al vucàli i èṅ pò scriti listés cuma in itagliàṅ tgnind a drē a la tradisiòṅ cuma par l itagliàṅ anc in napulitàṅ a s cata al fenòmen d l arfursamènt sintàtic ma cun dal règhli difarénti soquànti atri difarénsi ad prunùncia in di cunfrònt d l itagliàṅ i èṅ qvisti chè d sóta al napulitàṅ al dróa al sèt vucàli d l itagliàṅ ma anc la schwa al pòst dla o e dla e quànd i n gh àṅ minga l asènt insìma stésa ròba par la a in fiṅ ad paròla sèmpar s la n gh à briśa l asènt insìma chè d sóta a gh è al tèst dal paternòstar in napulitàṅ cun la tradusiòṅ in emigliàṅ miranduléś e in soquànti atri léngui meridiunàli al śvedéś svenska l è na léngua ch la fà part dal grup urientàl dal léngui scandinàvi cgnusû anc cuma grup setentriunàl dal léngui germànichi e l è druàda da piò ad déś migliòṅ ad parsòni stramnàdi in śvèsia in soquànti parti dla finlàndia e in dagl ìśuli åland daśvgnénd da la léngua in cumùṅ di antìg vichìng al s davśìna dimóndi a l nurvegéś e in na sèrta manéra anc a l danéś al śvedéś l è dvintâ la léngua uficiàla dla śvèsia sōl a far data dal ad luj dal la léngua ch la s dascór al dè d incō la s ciàma nusvenska śvedéś d adès al śvedéś al gh à dimóndi più vucàli in cunfrònt a l emigliàṅ scriti a e i o u y å ä ö i pōlan èsar lunghi in gènar prima dna cunsunànta curta o curti in gènar prima dna cunsunànta lunga al śvedéś cum a sucéd da spés in dal léngui germànichi al gh à al gènar nèutar ma cuntrariamènt a l tedèsch al n fà briśa difarénsa fra paròli fémni e masi miténd li insém in un grup dit gènar cumùṅ i sustantì i pōlan èsar singulàr o plurài in śvedéś a s dróa sèmpar en p r i nóm singulàr cumùn e et p r i nóm singulàr nèutar l artìcul indeterminatì al s mét sèmpar prima dal sustantì l artìcul determinatì invéci a s śònta in fónd a l sustantì p r i prurài i sufìs i èṅ però difarènt na par quéi cumùṅ e en o a par quéi nèutar quànd al nóm al s cumpàgna a n agetì al sufìs al rèsta ma a gh è anc n artìcul mis lè a pòsta artìcul agetì nóm l órdan l è quést chè den p r al cumùṅ singulàr det p r al nèutar singulàr de p r i nóm plurài cum a sucéd par dagl atri léngui scandinàvi al śvedéś mudéran l è una dal pòchi léngui indoeuropee ch al n cógnuga minga i vérub a secónd dla parsòna e dal nùmar ma al dróa sōl na fórma verbàla par tut tant par dir n una al preśènt indicatì dal vérub èsar che in miranduléś al gh à siē fórmi in śvedéś al rèsta sémpar är l auśigliàri in śvedéś l è sémpar al vérub ha avér nùmar da a noll śèr en ett òṅ två d tre tri fyra quàtar fem sinc sex siē sju sèt åtta òt nio nó tio déś al turc türke l è na léngua altàica ch la fà part dal grup dal léngui turchi e ch l è druàda da migliòṅ ad parsòni stramnàdi in turchìa cipri muldàvia kosovo germâgna e àtar pòst incóra al turc l éra dascórs in d l impéri utumàṅ e al druàva na versiòṅ cambiàda d l alfabét àrab in dal al presidènt mustafa kemal atatürk ch al vliva muderniśàr la turchìa l à mis a da na banda l alfabét àrab tulénd a l sò pòst quél latiṅ mudificâ al turc l è na léngua ch la tîṅ a drē a l armunìa dal vucàli quést a vōl dir ch in na paròla i gh pōl n èsar sōl dal vucàli dal stés grup palatàli o velàri al vucàli a e i o u i èṅ cumpàgni a l vucàli d litagliàn o dal fraréś miranduléś cun la o e la e saràdi la e la difàti in turc i n gh èṅ minga la ü invéci la s lèś cuma in dla paròla putèṅ dita da n mantàṅ pütlét stésa ròba par la ö ch la s lèś cuma in dla paròla fóra dita da n mantàṅ föra la i sénsa puntèṅ insìma la gh à un sòṅ difarènt da quéla ch la gh l à al vucàli cun al ségn insìma asènt circunflès i èṅ lunghi cuma in emigliàṅ la stésa ròba la sucéd quànd a s cata la létra ch la sarvìs sōl a ślungàr la vucàla ch la vèṅ prima la paròla da ch la vōl dir muntàgna difàti la s lèś daa al cunsunànti turchi i èṅ cumpàgni asè a quéli d l emigliàṅ a part quìsti chè d sóta al turc cum anc al finlandéś e l ungheréś l è na léngua aglutinànta cun dal paròli ch i s fànan sù miténd insém di pès indipendènt paròli curti cun di sufìs śuntâ in fónd cum a sucéd anc in dal giapunéś e in dal latìn al fraśi i s fànan miténd prima al sugèt pò l ugèt e a la fiṅ al vérub léngua sov la gramàtica la tiṅ a drē bèṅ a l sò règhli difàti in turc a gh è sōl un sustantì minga regulàr su ch a vōl dir àqua stésa ròba p r i vérub èsar ch al fà paṅ par sò cònt nùmar da a bir òṅ iki d ü tri dört quàtar beş sinc alt siē yedi sèt sekiz òt dokuz nó on déś la ròra quercus robur second la clasificasjón ad linneo o farnia in italjan l è un albär c al perda il foji d avton d la famìja d il fagaceae la s càta principalmént in t la pianura padana e l è la querza pù difusa in europa l è na pianta pran granda la cressa lentament e la viva par pran temp anca divers secoj as calcola che cert esemplär j apjn mucié pù ad an ed vìta in t al parc dal delta dal po veneto in provincia ad rovig gh è la querza ad san basilj na róra con pù ad an la róra l è un albär dal portamént maestós e elegant con un capèl laräg bombén e da la forma rotonda e irregolära la rìva a n altessa dai ai m na qualca volta la rìva anca ai al trus l è dritt e robust e a drè tèra al se slärga i brocc con al passär dal temp i dventin sempär pù masèss nodos e contort la cortessa che quand la pianta l è gion va l è lissa in t il pianti adulti la dventa ad color griz scur e profondamént fessuräda il foji longhi dai ai cm i cródin d avton con picol curt bombén mja plosi ad forma oboväda e do orecci picen ni a l inéssi dla foja la pagina a sora l è ad color verd scur cola sóta la gh a un rifles c al tira al blu l è na una pianta monoica ca vól che ogni albär al porta fior ad tutt di i ses i fior masc is presentin cme filament giald coi fem na j en da a insimma a un long picol la fiorisa vers vril magg i frut che tecnicament j en di achenio is ciamin gianda j en long infin a cm ad forma ovala slongäda con na cupola ruvida e cuaciäda ad plachi a forma ad romb c la j a cuàcia pù o meno pr un quärt al color al va dal verd ciär al maron man in man cla maduréssa cressin da lor o a grup infin a giandi i maduressin l avton dop che la pianta l è fiorida da ch indré la róra fa formäva d il grosi foresti in t la pianura padana l as càta ancóra incó in t il campagni cme pianta isoläda e la s càta anca in t i pärc ad cità e in giardén molt grand la crèssa principalmént in t il aeri europèi continentäli da spèss la forma di bosch e la riva infin ai m la s adàta a tutt i tipo ed tèra anca s la preferissa coi profond con dl acqua la résista ben al zel e la vol dal cäld in istè e molta luza è la querza pù difusa in europa e la viva da la scandinavia a l irlànda a la turchja infin al caucaso in italia l as càta in tuti il región meno che in sardègna e in puglia la róra l è coltiväda pr j rimboschiment e pr al so lègn pregié al lègn ad color maron ciär resistent tgniss durévol l è péz péz spécific kg dm al vén drové par costruir di mobil pregié bóti par vén e liquór da ch indré l era anca bon ben droväda par costruir il nävi e il bärchi la vén anca droväda cme pianta simbionte par la coltivassión dla trifola l opi acer campestre second la clasificasjón ad linneo l é un albär mja tant ält m c al perda il foji d avton d la famìja d il aceraceae l è facil catärel in t i bosc dal mär infin ai m albär mja tant gros al pol rivèr al màsim ai m d altèsa con un trus che ed spès l è miga tant dritt e pin ed broc c al pòrta un capèl rotond la scòrsa l è maron na fesuräda a formèr dil plachi regoläri i sproclen i en sutil fóji sempji larghi pu o meno cm dal bord intrég e ondulé con o gòbi con piccól verd scur i van ben da där da magnär al bestj i fiór j en vérd e picén e i venen fóra vèrs vril magg insèma al fóji i frut i g an di alèti che quanda i caschén i g fan fär un much ed giravolti in manéra ch i vaghén al pu lontan posibil i fiór ad l opi i van bèn par fär fär dla méla ai besjón al lègn l è ciär dur e pès e al rènda bén s l è brusè l è na pianta mja tanta gròsa cla soporta ben il scalvaduri l è städa dróväda bon ben da ch indrè par tgnir su i filèr ed vida incò l é drovè cme albär ornamentäl e anca cme pianta da fär dil sési santa catarina in portoghês estado de santa catarina l è voin d i stä federäi dal brasil c al cunfëina a nord cul stä dal paran a sud cul stä dal rio grande do sul a est con l ucèan atlàntic e a ovest cun l argentëina al fa part ad la regiòun sul in dal al g hava abitänt e na süparfìs ad km quasi tàme l ungherî l è un stä culunizä a bòta da da imigrä dl europba i spagnöi bèle in dal i partüghès in dal esim sècul i tudësc e i tagliàn in dal esim la qualità d la vita all è bùna a bòta scùnda apëina al distrito federal i sò sitê pusä impurtant i enn l universitê de stêt ed feira de santana al nòm uficêl l é universidade estadual de feira de santana università di stato di feira de santana in italiân universitas studiorum feira de santana in latèin in lètri uefs l é n universitê ed feira de santana a bahia int al brasil l é nasûda int al cun al permès dal decrēt federêl n arcgnusûda cun decrēt ministeriêl n dal e dal decrēt de stêt dal al j uefs in drē a şlarghêres a la şvêlta în preşèinti in cîrca cmûn dal teritôri dal cèinter e d l êlta bahia adèsa l universitê la gh à cōrs ed lâvrea ch la zibés pôst p r al têrs grêd cun na mèdia ed candidê per pôst a sēder minas gerais in portoghês estado de minas gerais l è voin d i stä federäi dal brasil c al fa part ad la regiòun sudeste la sò capitäla all è belo horizonte e in dal al g hava abitänt e na süparfìs ad km al cunfëina a nord cun bahia a est cun bahia e espírito santo a sud cun rio de janeiro e so paulo e a ovest cun so paulo mato grosso do sul e gois a ghè béle nutìsia ad pupulasòn indios in dal minas gerais in dal sécul xvi al nùm minas gerais i gl hann dä parchè in sal sò teirtòri gh è d i mineräi a bòta fra l e l itagliän i enn rüa in dal minas gerais i gnìvan da l emégglia rumâgna vènet calabria e campania al dì dincò i uriginäri itagliän i enn quasi migliòn d la pupulasiòn migliòn a belo horizonte e al rèst in dal süd dal stä belo horizonte juiz de fora uberlândia contagem uberaba governador valadares betim montes claros ipatinga al distrëtt federäl in portoghês distrito federal al sarëss praticamëint al stä dal brasil anca sall è mìs cunsidarä un stä vèr e pròpri in dal sò teritòri a ghè brasilia la capitäla federäla dal paès al disträtt in dal al g hava abitänt e na süparfìs ad km al fa part ad la regiòun centro oeste bèle in dal i pulìtic i avan pansä da purtä la capitäla da rio de janeiro püsä dëintar m i gh enn mìa riasì apäina in dal al presidëint juscelino kubitschek all hà dìt püblicamëint c al vurìva spustä la capitäla e i laurä i enn cumanciä in dal cun la custrüsiòn dal catetinho a gama i strä e i cà da la sitä nova i ènn stä prugetä da lucio costa e oscar niemeyer al trasferimëint e la stabilisasiòn dla sitä al gh è stä vers i ann taguatinga gama guar bahia in portoghês estado da bahia l è voin d i stä federäi dal brasil e la sò capitäla all è salvador bahia e in dal al g hava abitänt e na süparfìs ad km al fa part ad la regiòun nordeste al partüghès pedro lvares cabral all è rüä in dal indùa gh è santa cruz cabrlia a süd ad bahia infàti la tradisiòn la dìs cà bahia all è stä la premma capitäla dal brasil dal mâg a l aprìl l è stä ucüpä dai ulandès in d i sècui e bahia l è stä un cëintar impurtänt par la cultivasiòn d la càna da sücar ell è anca tèra indùa gh è a bòta cacào e tantìsim mineräi in dal secul gh è pürtròpp stä un gran tràfic d i sciäu nègar infàti incö la cuncentrasiòn püsä forta d i brasigliän ad culù all è pròpi a bahia incö bahia all è un impurtänt cëintar türistic cugnusìd in tütt al mònd a bahia a i enn nasìd tantìsim müsicista tàme carlinhos brown dorival caymmi gal costa joo gilberto gilberto gil daniela mercury ivete sangalo caetano veloso e sò suräla maria bethânia all è anca la tèra d i grüpp müsicäi ara ketu ilê aiyê e olodum al valòn ünificä rifondou walon e in francés wallon unifié o orthographe wallonne commune all è na növa tipulugìa urtugräfica d la lengua valona una lengua rumanza ch as parla in bélgi e in d una quäl part ad la franza e dal lussembûrgh all è na tipulugia ch la s mëtt in cuntrapusisiòn al sistema feller al sistema feller all era un furmä urtugràfic funètic ch al cambiva da ragiòn a l ätra a scunda dal dialëtt e d i patois ch ass cumpagnava all è mìa na lengua ünificä parchè tütt i parlan sëimpar al sò valòn tradisiunäl al valòn ünificä al sa bàsa ins i diasistemi lëtri o insèma ad lëtri ch i pödan vìss prununciä diferëint a scònda d la ragiòn la repüblica ad tüniṡia in àrab prun al jumhriyya al tnusiyya o admètüniṡia a l é un stät ad l africa dal nord bagnä dal mar mediterràni al cunfëina cun l algeria e la libia a sud e a est in tüniṡia la lëingua üficiäla a l é l arab ma i pärlan anca francés e i capìsan a bòta l italian i sò presidëint i en astà habib bourguiba zin el abidine ben alì fouad mebazaâ beji caid essebsi mohamed ennaceur e adès kais saied al ad la pupulasiòn i enn musülman ma ghè anca i ebrei e i cristiàn i catòlic i en cun al sò vescuv ch al sa ciama ilario antoniazzi octave mirbeau l è stâ un un giurnalìsta e scritór fransēś cunsiderâ al più grand espunènt dal impressiunìśum cgnusû principalmènt p r i sò le journal d une femme de chambre e les affaires sont les affaires un chèplavåur al nas in dal vilà ad trévières calvados fränza al ad favràr dal in d una famìglia burguesa al và a scòla dai gesüiti saint franois xavier a vannes dal l andè a parís e al tacò a guadagnàr as da vìvar scrivénd e dvintànd giurnalìsta ad prufesiòṅ al taca la sò caréra in dla redasiòṅ dal giurnàl l ordre de paris in dal l à fondè na rivista les grimaces in dal l ha cumanciä a vìss cugnusìd al pùblica le calvaire l an dòp al spóśa alice regnault l è dvantä amìs ad claude monet auguste rodin e camille pissarro l intrèva in dl acadèmia goncourt in dal l è mòrt a parìś al ad favràr dal chè a seguìr la lista del paróli d lēś in latèin ch i cumparìsen anc al dè d incō un pò in tùt al mònd in dal descòrer del lēś e ch i deśvìnen da l lór druamèint antìg a partìr dal descòrer giurìdic romàṅ a fortioria mensa et thoroa posterioria prioria quoab extraab initioab intestatoaffidavitactiones liberae in causaactus reusad colligenda bonaad hocad hominemad idemad infinitumad litemad personamad probationemad substantiamad quod damnumad valoremaccipiensaffidavitaliud pro alioalter egoa mensa et thoroamicus curiaeanimus nocendiantearguendo bona fidebona vacantia cadit quaestiocapitalcaptatio benevolentiaecasus bellicausecaveatcaveat emptorcertiorariceteris paribuscogitationis poenam nemo patiturcompos mentiscompos suicondicio sine qua nonconsensus facit legemconsuetudo pro lege servaturcontracontra bonos morescontra legemcontradictio in adjectocontra proferentemcoram non judicecorpuscorpus delicticorpus detinendicorpus juriscorpus juris civiliscorpus juris secundumcui bonocuius est solum eius est usque ad coelum et ad inferoscuius regio eius religioculpa in vigilandocuria advisari vultcustos morum de bonis asportatisdebellatiode bonis non administratisde cuiusde die in diemde factode futurode integrode jurede lege ferendade lege lata delegatus non potest delegare de minimisde minimis non curat lexde mortuis nil nisi bonumde novode probrumde quade repetundisdefalcationde vidictadictumdies a quo non computatur in terminodoli incapaxdomicilium citandi et executandidubia in meliora partem interpretari debentduces tecum ei incumbit probatio qui dicitejusdem generiseo nomineeptio non tollit locatumerga omnesergoerratumesseet alet ceteraet seqet uxorex aequo et bonoex anteex cathedraex concessisex delictoex facieex gratiaex nuncex officioex parteex postex post factoex proprio motuex relex turpi causa non oritur actio exempli gratiaexpressio unis est exclusio alteriusex tunc facio ut desfacio ut faciasfalsus procuratorfelo de seferae naturaefiat justitia ruat caelumfiduciaryfieri faciasflagrante delictoforum conveniensforum non conveniensfunctus officio gravamenguardian ad litem habeas corpushabemus papam i e ibidid estidemignorantia juris non excusatillo temporeimprimaturin absentiain camerain curiain essein extensoin extremisin flagrante delictoin forma pauperisin futoroin haec verbain lieuin liminein loco parentisin omnibusin pari delictoin pari materiain personamin plenoin prope personain propria personain rein re ipsain remin situin solidumin terroremin terrorem clausein totoindiciainfrainnuendo paróla latèina inter aliainter arma enim silent legesinter rusticosinter seinter vivos intraintra fauces terraintra legemintra viresintuitus personaeipse dixitipsissima verbaipso factoius exclusivae ius publicum europaeumius sanguinis jura novit curia juratjuris et de jurejusjus ad bellumjus civilejus cogensjus communejus gentiumjus in bellojus inter gentesjus naturalejus primae noctisjus sanguines jus soli lacunaeleges humanae nascuntur vivunt moriunturlegitimelex communislex latalex posterior derogat priorilex retro non agitlex scriptalex specialis derogat legi generalilex superior derogat legi inferioriliberum vetolingua francalis pendenslocuslocus delictilocus in quolocus poenitentiae magna cartamagnum opusmale fidemalum in semalum prohibitummandamusmare clausummare liberummens reamodus operandimos pro legemotion in liminemutatis mutandisl s locus sigilli ne exeatne bis in idemnemo dat quod non habetnemo debet esse iudex in proprianemo iudex in causa suanemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habetnemo sibi titulum adscribitnexusnihil dicitnilnisinisi priusnolle prosequinolo contenderenon bis in idemnon compos mentisnon constatnon est factumnon faciat malum ut inde veniat bonumnon liquetnon obstante verdictonon profitnon sequiturnota benenulla bonanulla poena sine legenullum crimen nulla poena sine praevia lege poenalinunc pro tunc nemini res sua servit obiter dictumonus probandiope legisopinio juris sive necessitatis pacta sunt servandapar delictumparens patriaepater familiaspendente liteperper capitaper curiamper diemper minasper proper quodper seper stirpespersona non grataposse comitatuspost mortem dopo la mortepost mortem auctorispraetor peregrinusprima facieprimogenitureprius quam exaudias ne iudicesprobatio vincit praesumptionempro bonopro bono publicopro formapro hac vicepro perpro rata temporispro sepro tantopro tempro temporepro veritatepropria persona quaeriturquaerequantumquantum meruitquasi quid pro quoqui pro quo quo ante quoad hoc ratio decidendiratio scriptarebus sic stantibusres judicatares gestae fatti accadutires ipsa loquiturres judicatares nulliusres publicares publica christianarespondeat superiorrestitutio in integrumreiectis contrariis salus populi est suprema lexscandalum magnatumscandalum magnumscienterscintillascire faciasscire fecise defendendosembleseriatimsine diesine qua nonsitusstare decisisstricto sensusua spontesub judicesub modosub nominesub silentiosub poenasubpoena ad testificandumsubpoena duces tecumsuggestio falsisui generissui iurissui jurissummum ius summa iniuriasuo motosupersedeassuppressio verisupraservitus in faciendo consistere nequit terra nulliustrinoda necessitas uberrima fidesubi maior minor cessatultra posse nemo obligaturultra viresuno flatuuti possidetis vel nonvetovice versavidevidelicetvigilantibus non dormientibus aequitas subvenitvis major volenti non fit injuria a s mèt in fila i prìm sèint nùmer a secònda dal diferèinti bêś da l a l ch a s dróva in di sistéma numerêl p r eśèimpi s a tulòm la quinta riga ch la descòr dal nùmer in dal noster sistéma decimêl ch a druvòm tùt i dè a s vèd in corespondèinsa edla prìma culòuna vertichêl ch a gh è lè d fiànc che in dal sistéma in dla bêś dìt anca sistéma binàri al al dvèinta acsè cuma sèimp r al al dvèintarà alśènd in dla só tersa culòuna lè d fiànc un in dla bêś numerèla e vìa descurènd la wikimedia foundation l è na fundasiòun mìa per guadagnèr la s cata in di stêt unî la wikimedia foundation la fà funsionèr soquànt progêt druènd l idéa di wiki e l software mediawìki chi progêt chè egl ìn el wikipèdii i wikisiunàri i wikiquòte el wikirsórsi i wikiniûś i wikibùcs el wikivèrsity al wikimédia commons al wikidàta i wikivoyage e l meta wiki tachê a la wikimedia foundation a gh è di èter wiki progêt più cìc c ma i test wikipedia i dla wikimedia bugzilla e l wikimanìi la nutìsia dl aviamèint edla fundasiòun la vgnìva dèda da l jimmy wales in dal ed śùgn al cunsìli dla diresiòun l è l autoritê ch la gh cmànda in tut el facèndi aministratìvi e d afêr edla fundasiòun l è furmê da dēś member chè d séguit l elèinc di nùmer perfêt cgnusû infîn a incō cun anca l esponèint p di prìm ed mersenne ch al i costruìs ind l espresiòun p p indû p l è al prìm ed mersenne tùt i nùmer perfêt i gh àn cla forma chè infìn a l a s è rivê a cgnùser nùmer perfêt in tùt i nùmer perfêt elenchê chè in sìma i ìn qu ch a s cgnùs infìn a l se in dal futûr a in gnarà catê un quelchidùn èter a l se prà śuntèr dôp o fórsi da mêś ai ùltem quàter difât al gimps l à dìt che infîn a l novèmber dal al catamèint d èter prìm ed mersenne e dòunca d èter nùmer perfêt l è stê completê infîn ai prìm edl elèinc l universitê de stêt ed minas gerais al nòm uficêl l é universidade do estado de minas gerais università di stato di minas gerais in italiân universitas studiorum minas gerais in latèin in lètri uemg l é n universitê ed belo horizonte a minas gerais int al brasil l é nasûda int al cun al permès dal decrēt federêl n arcgnusûda cun decrēt ministeriêl n dal e dal decrēt de stêt dal al j uefs in drē a şlarghêres a la şvêlta în preşèinti in cîrca cmûn dal teritôri dal cèinter e d l êlta bahia adèsa l universitê la gh à cōrs ed lâvrea ch la zibés pôst p r al têrs grêd cun na mèdia ed candidê per pôst a sēder al squäquaròn a l é un furmäi italian tënar fat cul lat ad vaca che uriginariamëint i fävan tra la rumagna e bulògna ma incö il la cunusan in tüta italia in italian a l é ciamä anca squacquerone squacquero squacquarone o squaqquerone al num prubabilmëint al vegna da acqua parché l é talmëint tënar c al par liquìd tant me l acqua e parchè al scapa al ciapa la furma dal piàt in dua al sa mëta prubabilmëint cul furmäi ché al gh era bèle in dal xix secul parchè al cardinäl bellisomi véscuv ad cesena al nin pärla in di so docümëint scrit a l é un furmäi ca gh é da mangiäl frësc al masim dòp tri o quatar dé in dialët piaṡintëin a s ciama furmain un tipu ad furmäi italian fat cul lat ad vaca intreg che in italian a l é inveci stracchino a gh é mia da scunfondal cun un ätar furmäi emilian dil pruvinci ad pärma rëṡ modna e bulogna ma ch il la fan anca in pruvincia ad mantua in lumbardia ch al sa ciama propri furmain al furmain in talian al sa ciama stracchino e in lumbärd strachin o strachì parché una vota il la fävan cun l lat dil vac chi ävan fat ca vegn indré dai prä in muntagna donca i dṡivan ca il vac a i eran strac p r al viaṡ a i en cunsiderä furmain o stracchini di furmäi tant cmé la crescenza al taleg la ribiöla ad vaca e anca par forsa cul ch i piaṡintëin i ciaman strachëin e che in italian a l é inveci gorgonzola strachëin ad gurgunṡöla al sa cunusa cmé un furmäi a pasta mola poc stagiunä gras e cremuṡ bianc daspës cun la crusta sutila e tënra tipic ad la lumbardia al dé d incö il la fan anca in tuscana al hieronymus bosch in olandéś a s lēś ije onims bs nòm d êrt ed jeroen anthoniszoon van aken a s lēś j run n tonson vn ak s hertogenbosch d utóber lè al agòst l era stê n pitōr ulandéś a n s sà briśa cun preciśiòun quànd al śrònim bosch al sìa nê mo mìa trôp in là da l a bois le duc che in ulandéś l è s hertogenbosch d indû a sarèv deśgnû fóra al só nòm d êrt ed bòsc la só famìja la deśgnìva da aqviśgràna e du generasiòun prìma d lò i andèv n a stèr in dl ulànda anca só nôn jan van aken só pèder anthonis só fradêl gossen e tr di só siòun i éren stê di pitōr in dal al śrònim al tōś mujēr e anc grasi ala só cundisiòun socêl andèda più in élta al pitōr al vin tolt in dla cunfratèrnita d notre dame in dû al dvèinta subìt al prim pitōr al śrònim l è dimòndi abitudinàri e al n và mìa tant in gîr fóra da l só paēś mo la só notorietê la gh la chèva l istès d andèr anca luntàṅ e anc dôp ch l è mort tant che l rè dla spaggna filìp ii in dal al còunpra sinc dal só pitùri cum al trìtic dal câr da fèin e la tolta fóra dla préda dla matarìa in cal tèimp lè dimòndi èter pitōr i piturèven di quèder c m al i fèva lò e difàti dôp in dal xix sèc a gh à vlû di stùdi dimòndi acurê fât da soquànt specialìsta ch i tachìs n a fèr egh dal cêr e sernìr el só ōvri da quìli di cupiòun a history of the world in objects publichê in itàglia in dal lìber la storia del mondo in oggetti dala cà editóra itagliàna adelphi in dal l è stê n progêt ed divulgasiòun stòrica purtê avànti dala bbc radio insèm a l british museum progêt ch al vdìva puntèdi scrìti e preśentèdi da l diretōr dal british museum al neil macgregor in ogni puntèda al diretōr al descrivìva tulènd a pretêst ùn di lavōr tgnû da cât in dal muśèo i diferèint pasâ e sucês o manéri d sintìr edl òm ed lung a la stòria in dal al british museum al vinsìva l art fund prize p r avér mandê avànti cal progêt chè al neil macgregor al preśàinta i lavōr più antîg ch i s fàn distìngver c ma di òm la divulgasiòun in dla smàna ch la tachèva col ed śnêr dal t pō catèr na paśna cun più personâ dla sèga ché elèinc ed personâ d harry potter chè a gh è elenchê dagli infurmasiòun in sìm ai personâ mìa trôp inportànt edla fóla d harry potter scrìta da l avtóra ingléśa j k rowling gabrielle delacour l è la surèla più cìca dla fleur delacour campionèsa d pôst d harry potter olympe maxime l è la prèsid edl acàdemia d magìa francéśa d pôst d harry potter bertha jorkins l è na stria dal ministēr edla magìa l era stèda vìtma d n incantéśim edla memòria e dòunca la n saìva mai indû la s catèva e s la fèva al la ciàpa voldemort ch al la màsa e l trasferìs un pcòun dla só alma in dal serpèint nagini la bertha la cumparìs in n efêt ed magìa ala fin dal quêrt lìber e la gh la chèva d jutèr l harry a scapèr màinter ch a gh tuchèva d bat r es col voldemort broderick bode l è n indicìbil a dìr n impiegê dl ufìsi mistēr dal ministēr edla magìa ch al n pōl mai dìr gnìnt in sìm a l só lavōr al s cata per la prìma volta in dal quèrt lìber ala finêl dla còpa dal mònd d quidditch quand l arthur weasley al fà vèd r a l harry soquànt impieghê dal ministēr edla magìa e anca chilò ludovic ludo bagman l è diretōr edl ufìsi p r i śōg e i sport màgic e amànt dal scumìsi albert runcorn l è ùn d qu ch a dēv controlèr al stêt dal sanghev di stròleg amos diggory l è n brêv stròleg ch al lavóra in dal ministēr edla magìa in dl ufìsi regolasiòun e contrôl dal creatùri màgichi wilkie twycross l è n istrutōr dal sêst an dla scóla d hogwarts mafalda hopkirk l è na strìa dal ministēr edla magìa reginald reg cattermole l è n stròleg dal ministēr edla magìa james sirius potter l è l prìm fiōl d harry potter e ginny weasley albus severus potter lily luna potter l è la tersa fióla d harry potter e ginny weasley rose weasley è la fióla nèda prìma d ronald weasley e hermione granger hugo weasley è l secònd fiōl nê da ronald weasley e hermione granger frank e alice paciock frank e alice longbottom in dla tradusiòun nóva egl ìn i genitōr ed neville augusta paciock augusta longbottom in dla tradusiòun nóva l è la nóna d neville la famiìja malfoy l è na famìja dla fóla d harry potter dla joanne rowling narcissa malfoy dìta cissy l è la mujér ed lucius malfoy scorpius hyperion malfoy l è l ùnic fiōl dal draco malfoy e astoria greengrass abraxas malfoy è l pèder d lucius e l nôn ed draco vèd anca albus silente vèd anca minerva mcgranitt vèd anca severus piton vèd anca filius vitious vèd anca gilderoy allock vèd anca rubeus hagrid vèd anca remus lupin vèd anca malocchio moody vèd anca horace lumacorno vèd anca magnamôrt vèd anca magnamôrt quirinus raptor quirinus quirrell in dla tradusiòun nóva cuthbert rüf cuthbert binns in dla tradusiòun nóva al profesōr herbert beery silvanus kettleburn griselda marchbanks wilhelmina caporal wilhelmina grubbly plank in dla tradusiòun nóva septima vector aurora sinistra charity burbage galatea gaiamens fiorenzo c ma firèins pomona sprite pomona sprout in dla tradusiòun nóva argus gazza argus filch in dla tradusiòun nóva mrs purr mrs norris in dla tradusiòun nóva l è la gata dal guardiàṅ argus gazza madama bumb madama hooch in dla tradusiòun nóva madama poppy chips madam poppy pomfrey in dla tradusiòun nóva madama irma pince sir cadogan violet stanley picchetto ernie urto ernie prang in dla tradusiòun nóva dobby winky kreacher hokey gellert grindelwald ignotus peverell andromeda tonks ted tonks xenophilius xeno ted teddy remus lupin gregorovich garrick olivander eileen prince tobias piton tom riddle senior igor karkaroff rita skeeter scabior madama rosmerta hepzibah smith frank bryce bob ogden fridwulfa grop grawp in dla tradusiòun nóva arabella doreen figg jim mcguffin piers polkiss rolf scamandro rolf scamander bathilda bath arsenius brodus arsenius jigger libbatius borragine newton newt artemis fido scamandro newt scamander enzo jannacci milân d zògn milân ed merz l é stê n cantautōr cabaretèsta cumposidōr pianèsta e atōr itagliàn cunsiderê òn di piò impurtànt tra gl iniziadōr dal cabaret itâgliàn e pioniēr dal rock and roll in itâglia l é òn di artèst cun al magiōr nomer d arcgnusimèint a l club tenco con quatar targhi e òn premi tenco la so discografìa la princìpia cun l esperiénza d i due corsari un duètt musichêl fatt assiem a giorgio gaber che l só prìm gîr al gniva fóra in dal ore ehi stella la só caréra da solésta la princìpia in dal col gîr l ombrel de su fradel e tassì e in te al vin fóra e prem album la milân di enzo jannacci a ste lavor a què i seguiràn quaśi album al saladén ciamad anc salâh ad dîn al ayyûbî o salaheddine o ṣal ad dn ysuf in areb e selahedînê eyûbî in cûrd nèd a tikrit dal e mort a damâsc al ed mèrz dal l è stè al prémm ra d la dinastî ayyubida ch l à regnè in egétt dal al e in sîria dal al d uréggin curda saladén l à guidè äl canpâgn militèr musulmèn cåntra i divêrs stèd crusè l à regnè in egétt dal al damâsc dal al e alèp dal al son nomm an nsir in areb al vôl dîr quall ch al ciapa la vitòria ed dìo saladén la retitûdin dla fêd l è cgnossó par èser stè al pió grand aversèri dî crusè e l artigiàn dla vitòria a hattin e dla riconquéssta ed gerusalèm pr i musulmàn dal al fégghet l è una glandla extramurâl anfîcrina la s trôuva sått al diafrâma int l ipocondri a man drètta e drî dal còlon e al ståmmg l è la giandla pió granda int al côrp umàn al paisa pió o manch un chilo l à un bèl da fèr int al metabolîsum e la fa totta na serie ed procès stra quésst ai è l imagazinamänt dal glicògen la sintes däl proteén dal plasma e la rimoziån däl sostànz tossichi dal sangv al prodûs anca al fél ch as drôva par l escreziån däl sostanz ed schèrt e in chès ed splenectomî el pôl avair anca la funziån d emocateresi al pòst d la mîlza l è inportant anca par la digestiån dî grâs la parôla fégghet l è un evoluziån del latén ficatum druvè da la zänt al pòst dal latén clàssic iecur al nomm grîg hépar al vegn druvè pr i mèl e i agettîv relatîv al fégghet epatite epatich e vî acsé magnèrs la ratèla dal fégghet as dîs quand queldón al s agrîva par n èser brîsa arivè a fèr quèl la parôla tecnologî o ancha tetnologî l è na parôla che la végn dal grîg antîg tékhne logìa ch al vôl dîr tratè sistemâtic d un èrt int letica nicomachea aristòtel l à separè dû gèner d aziån prâxis e téchnē la prémma l è finalizè a lî la segånnda l è sänper al sarvézzi ed queldón èter cme un mèz in zêrt quall môd la tèttnica parôla druvè cme sinònim la n êra brîsa divêrsa da la siänza o da l èrt gnanch da uperaziån chi pòsen servîr a arivèr a conclusiån såul a la fén dal novzänt e al cminzéppi dal dåumélla a avän tachè a dèr a tèttnica un significhé dal sottgrûp däl prâtich al vré dîr al cunpurtamänt pa la produziån dî quî par tèttnica as pôl intànnder l aplicaziån däl cgnussänz derivè da la siänza a fén prâtich e par la produziån dî amstêr par fèri inzgnarî cån la parôla furmänt a dscurän ed dû tîp ed cereèl mo inparentè strécch stra låur tott e dû i fàn pèrt dal gèner triticum el furmänt tànnder e al furmänt dûr al triticum aestivum l o triticum aestivum l subsp aestivum l thell cgnossó col nòmm populèr ed furmänt tànnder l è inparentè strécch cån la spêlta cun la quala l à in cumón al fat d éser ezaplòide la diferänza pió gròsa l è che la spèlta l à al cariòside fairum invêzi al furmänt tànnder al pêrd äl grèn la farénna ed furmänt tànnder la s drôva par fèr al pan al triticum durum desf o triticum turgidum l subsp durum desf husn cgnossó col nòmm populèr ed furmänt dûr invêzi l è na spêzie tetraplòide la fîsica dal grîg antîg phusikos naturèl e phusis natûra l è la siänza chla stûdia la natûra int al só significhè pió lèrgh vésst ch la guèrda al conpurtamänt dla matêria dl energî e däl fòrz fundamentèl ch äl gvèrnen äl relaziån strai particèl l era acsé prufundamänt armisdè col cuncèt ed natûra che fén almanch al sècol xix l êra ciamè filsofî naturèl i fîsich i stûdien dånca un ventàj ed fenòmen fîsich a partîr dai quî cinén äl particèl süb atòmich a rivèr ai quî pió grand l univêrs intîr tanti vòlt as è rivè a dîr che la fîsica l è la mâma di tott äli ètri siänz la siänza fundamentèl vésst ca tràtenn ed fenòmen ch i ubidéssen al lèz fîsichi dånca äl dscuêrt dla fîsica i àn aplicaziån ancha in tott äli ètri siänz naturèl la fîsica l è lighè in d un môd particulèr cån la matemâtica vésst che a la fén dla fîra la fîsica la descrîv äl lèzz e i fenòmen naturèl druvànd la langua matemâtica par cla vî as pôl dimustrèr la possibilitè o l impussibilitè d un quèl fenòmen fîsich ancha sänza usservèrel diretamänt mo såul cån i câlcul matemâtich ai sré da tgnîrel divîsi la matemâtica a la n è brîsa una siänza vést che la n à mégga cme ubietîv la descriziån dal månd materièl mo l è una speculaziån un mèz druvè dal siänz reèl par dscårrer dal månd la fîsica clàssica la téggn dänter i pèz tradiziunèl dla fîsica al vré dîr totta la visiån dal månd dsviluppè da newton a i só ténp pó dscanzlè dal dscuêrt dal sècul xx l à anca lî pèrt diferänti la fîsica mudêrna ch la sré la fîsica vgnó fòra da tott äl dscuêrt dal cminzéppi dal sècul xx la guèrda i cunpurtamént dla matêria in cundiziån estrêmi pr esänpi velocitè drî a qualla dla lûs o pûr in schèl estrêmi cinén cme i particèl sub nucleèr o grànd cme l univêrs in cäl schèli i nòster cuncètt nurmèl ed velocitè spâzi tänp i n àn pió significhè i nôv fenòmen ch i én saltè fòra i én descrétt da la fîsica quantésstica da la relativitè generèl e da la relativitè strécca le mail ciamè anca pòsta eletrônica o mail l è un sarvézzi dla raid par mandèr e arzàvver dî messâg l è l aplicaziån dla raid che incû l è la pió cgnossó e druè l è stè inventè dal quand che ray tomlinson l aveva installè in vatta a arpanet un sistamma par dscanbièr mesâg sträli universitè anca s l era stè jon postel a definîr al só funzionamänt un esänpi d indirézzi email l è nomm postaeletroniga com indovv nom l è al nómm o l såuranóm ed quall ch al drôva la mail e postaeletronica com l è al sît dal sarvézzi email la mail spass che la à dänter messâg ch i n s vôlen ed sòlit ed reclâm l è ciamè in inglais spam par furtónna a i én dî prugrâm chi lavåuren cme filter per bluchèr in manîra automâtica la spam al ståmmg l è un òrghen dl aparèt digeränt l è quall che al fa só la segånda fès dla digestiån qualla ch la vegn dåpp al biasghèr la parôla ståmmg la vegn del latén stomachus ch la véggn a só vôlta dal grîg stómachos l è druvè in totti al languv romanz itagliàn stomaco piemuntais stòmi spagnôl e aragonais estómago catalàn estómac portugais estômago franzais estomac rumên stomac po anch in inglais stomach e int äl languv brittònichh breton stomog gallais stumog al tèrmin grîg gastér ch al vré dîr panza stomegh l è druvè int i nomm mèdic dal nomm druvè int äl languv germânichi cunpagn al tudàssc magen ulandais maag danais mave islandais magi frisån mage la vegn la parôla emiglièna magån e anch dla parôla magatt la gingén na numida meleagris linnaeus l é n osél d la famija di numididi e l al spol catär al stät salvadég praticamént ätor che in t l africa séténtrionäla l é l unica sòrta d béstia dal genòr numida l é conosuda par la bontè dil sò cärni e anca par còl l é städa importèda in t l evropa in t al médi oriént e in t ilj americhi in do l é städa intròdòta c mé béstia da alevameént in pramsân la paròla gingén l as pol dovèr anca par déscrivór na parson na c la s da un mu d ârij al mótiv l è in tal fat che la fèmna d la gingén na la fa n vèrs particolèr e la pära c la disa póvrètt póvrètt póvrètt póvrètt a chi la gà davanti l è n osél ed taija media granda lóng pù o meno o bòr pr al portamènt la pol ricordèr bombén la galén na nostrana mo la ga paré caratór difarént al pèni pr ésémpi i én nigri o d un bel griz carégh tuti puntégèdi ed bianc con anca dil sfumaduri violètì in t al stomégh al pèni d i äli pò i én difarénti i téndén al marón con dil striaduri biânchi a ghé anca d il variétè difarénti ed la stèsa sòrta i én sémpór numida meleagris chi polén isor bianchi bizi eèri rosiólén ni o anca maronseén ni la sò carataristica pù évidénta l é la présénza in cò ed na sòrta d corén cal ricòrda un capél da vèscòv la mitra in italjan e di fati sémpor in italjan l é iamèda pù précisamént faraona mitrata la gingén na l a ga anca dò bavisi ròsì ed fianc al bèc che d sòlit i én un pò pù evidénti e groòsi in t al mas che però in t al compléss al risulta pù alseér e picén la zòna d origin d la famija di numidi l éra limitèda a l africa tutà compréz anca al madagascar e a partir bélé da l antichitè i én stè importè in europa in témp pù résént i en stè importè anca in t ilj americhi in do i s en catädi tant bén ch i s polén catär anca al stät sélvadég c me i pît alévèr una gingén na l é a la fén di coónt cómpaign ad alévèr una galén na nostrana fòrsi anca pù fâil il râzi pù difusi par l alévamént i en culì grizi e la cärna la risulta pù bon na quanda i én lasèdi libri ed magnèr col chi caton in gir pr i prè i oóv i én pù pién ed culì dil galén ni però i contènòn tri vòlti tant ed vitamén na a a ghé da fär un pò d atensión a mètarià dentor a na polèra insèm ma a dj ètri beésti parché i pólén dvintér agrésiv e i póntén anca aj o quanda a s ghe va a tór su i oóv il gingén ni una vòlta chi van fóra dal pólèr dificilmént i tornén in drè e i van a dórmir in sim ma l bròchi dil pianti intórn a cà par fèria tornär indrè a s pol mettreg insem ma una fèmna ed pît e a pol suèdór chi g vaghen a drè quanda la torna in t la polèra éd sòlit is catén in famiji o in ciòp putòst pién con su par sò un mas par quatór o cincóv fèmni i mas i fan di ni par térà dentor a dil busi imbotidi con un pò d pèni e un pò d col chi catén in gir un pò a la mòda di fasàn par cóvèda il fèmni i én bón ni d fär anca òt oóv béi dur lustar e con un cólor c al va dal bianc al gialdén spòrc i pólén covèr sia i mas ch il fèmni a turén èrba mèdga medicago sativa l iamèda anca èrba spagnà o pù raramént alfalfa a la mòda d ingles cal véna da la paròla araba al fṣfaṣa c la vól dirfora l é n èrba dla famija dil fabacei che fin a socuant ani fà la s iamèva dil léguminósi lèrba médga l é originèria ed l asia e in italja l é coltivèda bombén a caval dl emilja dla lómbardia e dal vènèto il foij i én trifoijèdi tant c me i tarfoj mo i s cònòsén par via d la présénsa dal picól che i trafoj i n gan miga al fioór c al pol isór bianc rósa o violètt al ga la forma tipica di fioór dil leguminosi l è compign o par lo meno simil a col chi fan il fävi viccia faba e i revjoòt pisum sativum l èrba médga la fa di frutt pien che in pratica pò i én d il teghi tant c me culì di fasò a fórma ed còva ed gozèn con dentór sinc o sés sminsén ni sént i pesén si e no milìgram l é la pianta da fora pù difusa e la vén drovèda principalmént par fèr dal fén o dil farén ni disidratèdi al momént bón par tajer l èrba médga da fén l é quanda la fiorisà dòpa la vénà pù legnósa e la pèrda in nutriént specialmént in protéini al fén d èrba médga l é praticament la bèsa dl alimentasión dil vachi in t la produsiòn dal formaj nòstran a l èrba médga i n ghe piäson miga il téri acidi e la produsà pù sè in t il téri pini ed calsén na con un ph bén pù ält la véna coltivèda c me prè in tal stés sit par pù ani ed sòlit tri o quator e la pól där anc quattr o sinc taij ed fén con dil produsión chi pólén pasèr s la ven daqueda bén i quintäl par biólca ed pärma a ghé da stär a l ò a drovèrla vérda col bésti ca rumna la contènà dil sóstansi chimichi iamèdi saponini ch i fan dla suma una vòlta ch i en in tal bartón e i al fan infièr al s iama meteorismo di ruminant al fioór o mej col ca ghe dentór al ven drovè bombén par la produsiòn ed méla ed bésión il bórgnèrbi petroselinum crispum mill fuss i én una pianta biénäla dla famija di apiaceae originèria dil zòni meditéranei al crèsà spontaneamén in t i boòsc e in t i prä dil zoni a clima tempérè il foij i én completamènt plädi e i gan un contorén frastaliè l infióresensa l é a forma d ombrélà e l é formèda da na sincuantén na ed fiôr piin bianc tendént a l azurén i s dróvn al foij i fust e raramént anca il ravisi par preparär di supì e d il sälsi pr ésempi la sälsa vérda fata d bórgnèrbi d ôli e na pónta d concentrè d tomachi la s cata de spès insèm ma al lèss con la paróla sghirât a s inténda ed sòlit al sghirât ròss sciurus vulgaris ma pù in generèl a s pol inténdar tutì il sòrti dal gènòr sciurus tutì il sòrti ed sghirat is polón dividar in trì grùp tutì i sghirât i magnón dil nózi dil nozióli dil giândi di fôns e dla frûta ed solit i lóghen da magnèr d istè e i al spärén par l invérèn s i g la cäven a iapèria i magnón d insétt e anca un quälc ósél pién al sghirât ca podèmà catär in t la penisóla italjâna l è d la sòrta sciurus vulgaris conósù pù che ätòr c me sghirât evropéo o mej ancòrà c me sghirât ròss l é na béstia ed taja meédia long sù par sò bòr con na plisà ròsà carga c la dvénta bianca in sim ma al stomégh al sghirât ròss al s pól catär fin in t l ómbria pù sò a partîr da l abrùss al sparizà par lasär al pòst a la râza nigra che parò al saris sémpór ed la stèsà sòrta a cambia ätor che al colôr di ätri sòrti ed shirât i pólén isór al sghirât grîz di amèrichi setantriónäli sciurus carolinensis e al shirât volânt sibériàn pteromys volans i nâdór i én di ósél migratór ch i fan pärta d la famija di anatidi ma l é una paròla che a livél siéntifìc l a n vól miga dìr gninta parchè la s dróva par indichèr un mu d oseél chi fan pärta ed socuant gènór divèrs in pratica a pärma l é una paròla c la s dróva de spès par indicär un òm pòc furób con un significhè c al pól isór intés c me simil al milaneés pirla i én bésti bón ni ed nodär e viädi a stär in t l âcua e di fati is catón sempór svénn a di lägh di baìn di rìv o di fiumm e duranta il migrasión anca al mär a dipénda bombén da la sòrta d nâdor in générèl a s pól dîr ch a ghé di nâdor vegétariàn di nâdor ch i magnón di pèss e di nâdor chi magnón col e cl ätòr quäsi tuti l sòrti d nâdor salvadghi i dérivén dal nâdor gérmàn o dal nâdor mutt du sòrti che d soveént i vénén ibridèdi par fär d incróz chi vaghén bén par la pródusión inténsiva ed cärna o d fidég grâs a la mòda di franceés a ghé na sòtàfamija cólà di tadornini ch i s pólón considérèr a métè sträda tra l nâdór e l ôca c me i nâdór i én viè a l âcua e i gan di coloór brilânt parò c me lj ôchi i én grôs e compâgn tra mas e fèmna i córzoj sing córzoól i én d èrbi dal gènòr convolvulus l un gènór con doseént sinquanta sòrti d pianti chi fan pärta d la famija dil convolvulaceae con la paróla córzoól in gènór a s inténda la sòrta convolvulus arvensis ch in itâlija l é difusa dapartùt tant in t la piana cme in t il montagni al córzoól l é una piânta rampicanta c la pol gnir longa anca pù d du metòr la fa di risòma bón d arbuteèr tant c me col ed la gramìgna e di fioór bianc chi polén tendór al rosiólén al convolvulus arvensis al fiorisà da avrîl a òtòbar e l é considerè un infestânta in t il colturi ed fórmént e d mélgón i bég luzoór iamè d frecueént anca luzì sing luzà i én d insétt ed la famija di lampyridae latreille c la fa pärta d l órdin di coleòtéri in tut al moónd a ghe pù d dò milà sòrti ed bég luzoór ch i vénén ragrupèdi in cincov sòtà famij i adûlt ed bég luzoór i én caraterisé da na pélà môla da dù oò grând e da sés sanfi curti in gènar i g an di coloór smoòrt e smóltì i mas dil sòrti evropèi i én nigór e giäld o ròss in cò il fèmni i én tutì scuri o in un quälc cäs gialdén ni tutì il sòrti d la famija i gan la caratéristica éd fär luza da von o pù toc ed la còvà ed sòlit col terminäl tòc ch i én transparént da la pärta dal stomégh l é un fénòméno c al vén iamé bioluminésénsa e a pära che ogni sòrta ed bég luzoór la gâpia na fraquénsa ed lampégiameént e una luminositè difarénta da chiätri al lampegiameént chi fan al sérvisà par catäros e acopiäros e di fati spécialmént in chil zoni chi én pu iluminédi artificialmeént i én a dré sparír i mas a pära ch i n magnón miga gninta i polén fär sénsa parché i scampén pòc bombén e il fèmni a seconda d la sòrta i magnón dil foij o di insétt adiritura i an scóvèrt ch il fèmni ed na sòrta ed bég luzoór américan i én bón ni d imitär al lampegiamént ed chiätri sòrti par färni gnir asvén un quälch individóv e magnérèl il lärvi i én generalmént tutì nigri parò a seconda d la sòrta a gh n é anca ed iasèdi ed giäld o d roósa il lärvi i s movén ed nòta anca se n le miga difìcil catärni n gir ed gioórén a câza o p r i fat loór i magnón ätor che dil coòcli bésti gnudi pu räri anca lor e còsté l é n ätor ed chi motiv par cui i bég luzoór i én gnu sempór pu rär i oóv ch i vénén mis sò a tàca di sass sven a dl âcua i polén fär luza anca loór al spénn crataegus monogyna jacq sinoònim crataegus oxyacantha l é un arbust cal fa pärta d la famija dil rosaceae al spénn l é una pianta c la pärda il foij d aftón e c la pól rivèr in du o tar sént âni a di altèsì ed séz mètar al mâsim il fóij i én lónghi dai du ai séz bòr e i g an al picoól i fioór i én a grap ed quindéz in média e i venén par ma i frutt i én su par sò toónd ròss quanda i én madur in aftón e groòs miga pu d un bòr i s pólén magnär anca se n i én miga bón bombén e i én tutà maròlà e i vénón iamé cägapói ch i n i én miga da confondar con cui iamé cagapùi sò da moòdna ch in pramzân i én il moòri d râsa al s cata in evropa in africa in âsia e in t ilj amèrichi saténtrionäli in molti aréi ed l älta italja la véndita d piânti ed spénn l é proibida parché al pol favoórir la difusion d una malatia dal peér iamèda cólp ed foógh una malatia próvóchèda dal bateéri erwinia amylovora lodór ed fréscum l é una spusà particolära c la résta in sim ma a di piât ch i én stä drovè con di oóv o con dal pèss mo al pól isór anca n odór pròpri ed sèrti acui anca culì piovâni e di fati l é un odór cal s pól séntir dé spèss duranta i temporèj estîv a pól isór dificil spieghèr ad un italjan la spusà ed fréscum parché l é una paróla che la n pól miga isòr tradòtà in t la maiòr pärta di ätri itè e spécialmént in t la bâsa italja a pól capitär d andär al ristorânt e catäros al biier c al sà d fréscum andär a dir l al caméreér e isór guardè c me di stupid par rispòsta i gan una paròla con un significhè compaign ätor che i vènèti ch i disón freschin i franceés i disén freschume e chi ätor italjan séténtrionäl rinfrescume ma par inténdor parò l odór dal pèss märs o dla cärna véià i moór i én dil pianti dal gènór morus l origineèri ed l âsia i én pianti ch in gènór i vénén tradisionalmént scalvädi bâzi bombén mo ch i pólén rivèr anca a mètór d altèsà s i én lasèdi stär spécialmént chi biânc i moór i pólén scampèr anca sé sént âni in natura cui scalvè dificilmént i pasén i sént sinquanta il foij di moór i s drovèvén in t il bgäri par där da magnär a il béghi da séda e par col motiv chi a ghé pinn éd filär ed moór in gîr par al piàn padàn i filär vist ch i ghérén i s drovevòn anca par tgnîr in pé il vîdi la lîga lunbèrda in lunbèrd liga lombarda in latén societas lombardorum o langobardorum o lombardi l é stè na liänza str äl zitè dla lunbardî ch un tänp la cunprandé tótta la pianûra padèna dånca anc l emégglia lîga prinzipalmänt a livèl militèr l avó anc un guêren zivîl ciamè universitas fât ed rapreṡentànt numinè däl zitè ch la mitêva in ât däl lażż tipicamänt risarvè a l cmóṅni me dichiarèr la guèra cn ón sistamma ch incû a ciamän cunfederaziån e al é stè ón di prémm eṡänpi ed sistamma ed guêren cunfederèl anc se furmalmänt al n é brîṡa stè dsfè e i só giuramént i én stè arnuvè socuànti vôlti se ai êren di perîcuel par la libertè däl cmóṅni l é tipicamänt parté in dåu lîg la prémma ch la cunbaté cåntr al inperatåur fedrîg bèrbaråssa e la secånnda ch la cunbaté cåntr fedrîg ii ed svêvia al indipendentîṡum padàn o anc naziunalîṡum padàn l é un idêa puléttica nèd däli ân nuvänta e sustgnó prinzipalmänt dal parté dla lêga nòrd ch l à int al sô statût al arżunzimänt dl indipendänza par mèż ed mûd demucrâtic dla padâgna l idêa l é stè sustgnó o l é sustgnó anc da żänt ch l é brîṡa dal pinsîr cumpâgn a quall dla lêga cme gilberto oneto gianfranco miglio giancarlo pagliarini e pûr da socuànt parté minûr sta i quî la dspécca la lêga padâna la parôla padâgna la cmenzipié a tôr un säns puléttic quand la vgnó adruvè par la prémma vôlta däl ân stanta da guîd fànt preṡidänt dl emégglia rumâgna la lunbardî stòrica l é cal teritòri ch l é cunsidrè storicamänt lunbèrd par cultûra längua stòria o guêren linguesticamänt äl tèr indóvv as dscårr lunbèrd incû äli én as dscårren dialétt ed tranṡiziån ed clasificaziån gramma a al lunbêrd l é na längua gâl itâlica e äl länguv pió taiṡ én al piemuntaiṡ e al emigliàn tótti äl tèr dla lunbardî linguésstica i én stè såtta l influänza dla lunbardî pr ân al teritòri emigliàn l é stè guernè da i lunbèrd pr ân rażż ciamè pr ân rażż ed lunbardî l êra cunsidrè a tótt i efèt na zitè lunbèrda stra l tstimugnanz dl etè d mèż al frè selinbän d adâm ed pèrma al adruvé ón grand repertòri ed cånti in latén in duv al ciâma la tèra d indóvv ch al véggn con al nómm ed lunbardî e al s definéss par d ló lunbèrd libertà emiliana nazione emilia l é stè un parté puléttic emigliàn ed carâter naziunaléssta ch al fé pèrt dl aliânza lébbra eurupêa cum al frótt dla fuṡiån ed libertà emiliana e nazione emilia dal ân nazione emilia l é nèd dal quand di mémber dla lega nord i dzidénn ed lasèr al parté e creèren un èter a bulåggna ch al difandéss l avtoguêren dl emégglia acsé cum la sô cultûra e la sô längua al parté a s à preṡentè a socuànt eleziån luchèl e al tuché al int äli eleziån puléttic a toân dal asquèṡ cunpâgn a stal parté qué ai é al curelè parté avtunuméssta rumagnôl ch al difànnd i interès luchèl dl ètra pèrt dla regiån la rumâgna els objectius es resumeixen en punts que bàsicament són i ubietîv as pôlen suntèr in pónt ch i én i emigliàn én äl żänt che vîven int la regiån stòrica dl emégglia ch äi divîden sémmil tradiziån äi dscårren la cunpâgna längua int i sô dialétt cuṡéṅna e in pèrt stòria ai é un zêrt grèd ed familiaritè linguésstica e culturèl cån i rumagnû ch i s câten int la rumâgna la pèrt urientèl dla regiån itaglièna dl emégglia rumâgna cme cun zänt cum i lunbèrd i piemuntîṡ i żenuvîṡ e i vênet an i é mè stè un muvimänt naziunaléssta emigliàn såul a partîr dai ân la vgné fòra l aliânza lébbra emiglièna mo ch l à brîṡa fât sti gran riṡultè int sti ûltum ân i é carsó una cusiänza naziunèla emiglièna par môd che i dialétt dla längua emiglièna a pòsen salvères qué d såtta ai é elenchè par cugnómm in åurden alfabètic tótt i äl parsunâg emigliàn èni pió famûṡ åuṡi opûr viṡitèr insàmm parô a dla żänt rumagnôla lugnån dl apenén bulgnaiṡ l é n ugnån ed cmón creè dal ch la métt insàmm dîṡ cmón dla zitè metrupulitèna ed bulåggna a in fân pèrt castèl d chèṡi castèl d ajàn castión gâg griżèna marzabòt munżón san bandàtt varghè camugnàn da mâż dal e liżàn dal stanber dl ân istass l à na populaziån ed abitànt e la s ṡlèrga par km al sît dl ugnån l é in piâza dla pèṡ a varghè e al sô preṡidänt l é maurizio fabbri str äl funziån prinzipèl ed sta ugnån i é la gestiån dal persunèl pulizî luchèl sistàmm infurmatîv sarvézzi póbblic luchèl e sistàmm ed pianificaziån urbanésstica intercmunèl al pérpignan celtis australis l conosù in italjan bagolaro l é na pianta spontanea d la famija di ulmacei par inténdrós l é parént ed l ólóm l é na pianta c a s pól catär tant in t l evropa méridiónèla c me in africa dal nòrd e in t l asia minóra al pérpignan l é na pianta c la véna gròsa paré fin à o mètar al trus al résta curt e lèrégh con dil brochi gròsi bombén e un portamént dil bróclén ni c al ténda ad isór péndént al lèign l é èr dur elastich e d lónga duräda il bròchi se strapjantèdi i n fan miga fatiga a tachèr njanca in mezà a di sass miga par gninta in italjan l é iamè anca spaccasassi il foij i g an un picól lóong e una fórma ovèla con di bórd a fil éd résghèt j s conosén bén par via ch al picól l é miga èntrè e la foja l é pu gròsa da na pèrta che da clètra i frutt ch j én piin e nigór i s pólón anca magnèr j én dóls mo i gh an pòca pólpa i s dróvón pu che ätor a fär dil marmlèdi al s dróva par fär di mòobil di manégh e al rénda bén bombén anca quanda l é brusè alnòm al dériva da na sorta d frusta al pérpignan c la s droväva par fär móvar i bò e c l éra apont fâta con dil stròpi d pérpignan intarsèdi 
