berthold konrad hermann albert speer mannheim maart londen september was een duits architect en stedenbouwkundige tijdens de naziheerschappij over duitsland was hij vanaf rijksarchitect en vanaf rijksminister van bewapening en munitie door zijn vriendschap met adolf hitler en zijn ministerschap gold hij als een van de machtigste mannen van het derde rijk na de oorlog werd speer in neurenberg veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf het gezin waarin speer werd geboren was wat ze in het duits noemen grossbrgerlich in nederlandse termen gegoede burgerij of bourgeoisie zijn vader en grootvader waren beiden architecten om financiële redenen studeerde speer aanvankelijk in karlsruhe van de lente van tot de zomer van zette hij zijn studie vervolgens voort aan de technische hogeschool van mnchen in de herfst van verhuisde hij naar berlijn en probeerde hij vergeefs aan de technische hogeschool in berlijn charlottenburg in het seminarie van hans poelzig toegelaten te worden in ontving heinrich tessenow een architect van de behoudende school met een zeer bescheiden en niet megalomane stijl een leerstoel speer werd in dat jaar een van zijn studenten na zijn diploma te hebben behaald in bleef speer nog meerdere jaren als tessenows assistent aan de hogeschool verbonden speer was niet bijzonder geïnteresseerd in politiek hij werd echter reeds in januari lid van de nsdap nadat hij in december een toespraak van adolf hitler had bijgewoond in de berlijnse hasenheide deze toespraak had een diepe indruk gemaakt op speer zelf schreef hij dat hij een maand had getwijfeld maar dat hij uiteindelijk toch besloten had om lid te worden omdat hitler helemaal niet stereotiep was overgekomen in de toespraak het was een zeer rustige toespraak waarin het woord jood niet één keer was gevallen in verliet speer berlijn en ging terug naar mannheim hij vestigde zich daar als architect maar hij kreeg geen opdrachten in werd hem gevraagd de meivieringen van de partij vorm te geven speers originele idee was om rond het veld in neurenberg waar de parades werden afgenomen een reeks zoeklichten recht omhoog te laten schijnen hierdoor ontstond een mooi lichtspel wat een koepel van licht boven het paradeveld veroorzaakte hitler was hierover zeer enthousiast en zo werd speer hitlers huisarchitect toen hitlers toenmalige hofarchitekt de uit mnchen afkomstige paul ludwig troost in overleed nam speer diens taken over waarmee hij zijn formele leidinggevende rudolf hess feitelijk snel overschaduwde in macht en ook in aanzien bij hitler speer ontwierp talrijke gebouwen in klassieke stijl die als doel hadden de pracht en de macht van het derde rijk te tonen en te onderstrepen in het deutsche arbeitsfront daf leidde hij de afdeling schnheit der arbeit verder werd hij de chef van de onderafdeling van de rijkspropagandaleiding en verantwoordelijk voor de stedenbouw in de staf van rudolf hess voor de wereldtentoonstelling van in parijs ontwierp hij het duitse paviljoen het hoofdbestanddeel bestond uit een enorme toren in classicistische stijl met een grote duitse adelaar erop speer kreeg er de grand prix met een gouden medaille voor de belangrijkste gebouwen en de aanleg van urbane ruimtes voor het derde rijk ontwierp speer echter in berlijn en nrnberg berlijn als rijkshoofdstad en bestuurscentrum lag voor de hand in nrnberg werden voor de machtsovername al diverse zogenaamde partijdagen gehouden propagandistische massabijeenkomsten georganiseerd door de nsdap om het nationaalsocialisme te etaleren aan de duitse kiezers deze beierse stad lag niet ver van mnchen de bakermat van de nazi partij en was daarbij goed bereikbaar via een uitgebreid verkeersnetwerk en bezat als toeristische trekpleister voldoende hotels om veel volk onderdak te bieden nrnberg kozen de nazi s ook meer symbolisch als zijnde een belangrijke vroegere rijksstad van het heilige roomse rijk de plek waar men destijds de rituele symbolen van de keizerlijke macht bewaarde zoals de rijksappel de scepter en de kroon de nazi s zetten met de keuze van nrnberg een eeuwenoude traditie van jaarmarkten machtige keizers en kastelen voort door daar de nazi partijdagen te laten plaatsvinden na de verkiezingsoverwinning in ging het terrein van de partijdagen grondig op de schop en werd in opdracht van hitler flink uitgebreid in werd hij benoemd tot regeringscommissaris voor de bouw in de staf van de fhrer en inspecteur generaal voor de bouwnijverheid in berlijn zijn ontwerpen waren naar de smaak van hitler die hield van gebouwen in een neoclassicistische stijl met een minimalistische uitstraling maar dan vergroot tot buitensporige afmetingen voor de spaarzame aankleding wilde hitler het liefst de klassieke arische beelden gebruiken van de hand van de door hitler bewonderde arno breker vooral voor berlijn had hitler grootse plannen deze stad zou na de endsieg herdoopt worden in germania overigens is speer de enige bron die dit beweerde met talloze statige bouwwerken en brede boulevards wilde hitler aan zijn hoofdstad een enorme grandeur geven hitlers en speers megalomane motto was hoe groter hoe beter speer ordonneerde stabiliteitstesten in de moerassige grond van berlijn om na te gaan of deze het enorme gewicht van de geplande gebouwen kon dragen daartoe bouwde de firma dyckerhoff widmann ag in tegen de prijs van reichsmark aan de rand van berlijn het schwerbelastungskrper het betrof een betonnen ton wegende cilinder met een diameter van m de nog intact zijnde kolos veroorzaakte volgens speers metingen een verzakking van cm de berlijnse ondergrond was bijgevolg geschikt voor het bouwen van dergelijke grootschalige bouwwerken tevens werd een begin gemaakt met het aanleggen van de weids opgezette boulevards in en werd in recordtijd de bouw van de nieuwe rijkskanselarij aan de wilhelmstrasse en de vostrae voltooid speer toonde zich hier al als een goede bouworganisator het bouwwerk met gigantische afmetingen het geheel mat ha was voor hitler een representatieve plaats om de buitenlandse gasten en diplomaten te ontvangen zij moesten op deze wijze onder de indruk raken van de grootsheid van het duitse rijk het merkwaardigste onderdeel van het geheel betrof een lange rechte galerij van m lengte twee maal zo lang als de spiegelzaal in versailles van meter met een spiegelgladde vloer die leidde naar de persoonlijke ontvangstruimten van hitler deze straat werd der lange marsch der diplomaten genoemd sommigen maakten de opmerking dat de gladde vloer eigenlijk wel gevaarlijk was om op te lopen hitler wimpelde deze bezwaren weg met de woorden diplomaten zijn wel gewend om zich op glad ijs te begeven door het uitbreken van de oorlog moesten verdere plannen echter opgeschort worden gereed kwamen wel het vliegveld tempelhof dat nog steeds een van de grootste luchthavengebouwen ter wereld heeft ook het nog steeds gebruikte olympisch stadion van was een onderdeel van de herbouw van berlijn hitlers nieuwe kanselarij werd tijdens de eindstrijd in zwaar beschadigd en kort na de oorlog afgebroken in deze vroegere rijksstad in het nederlands wordt de stad meestal neurenberg genoemd ontwierp speer vanaf een aantal gebouwen op het reichsparteitagsgelnde de terreinen van de rijkspartijdagen vertrekkende van het masterplan van architect urbanist paul ludwig troost troost kreeg van de partij opdracht om een recreatiegebied aan de stadsrand om te vormen tot een geschikte locatie voor een massa evenement het zogenoemde reichtsparteigelnde een gebied van km men verplaatste daartoe de dierentuin en de vuurtoren brak men af men voorzag in een groe strae van km lengte en m breed die visueel aansloot op de middeleeuwse keizerlijke burcht van nrnberg gevangenen van het concentratiekamp flossenbrg en mauthausen kapten het graniet voor de tegels waarover de soldaten zouden marcheren langs deze lange straatas plande men de luitpoldarena het zeppelinveld het deutsches stadion een hitlerjugendstadion een marsveld en twee treinstations slechts het zeppelinveld met dito tribune naar een ontwerp van speer werd afgewerkt de kosten van de oorlogsindustrie beletten de verdere uitbouw van al deze megalomane plannen voor de tribune met een lengte van m stond het antieke kleinschaligere pergamonaltaar model toeschouwers konden de parades op het zeppelinfeld volgen bij nacht schenen grote spots de lucht in als een van ver te ziene lichtkathedraal nu is de plek herschapen tot een ruïne en op eigen risico te betreden via google earth kan men inzoomen op het zeppelinveld en krijgt men een beeld van de huidige vervallen toestand op deze plek filmde leni riefenstahl hitlers propagandafilm triumph des willens over de aldaar gehouden rijkspartijdag van september neurenberg is ook bekend van de rassenwetten van neurenberg en het ontnemen van burgerrechten aan joden in deze stad grepen ook de naoorlogse processen van neurenberg plaats door misleiding van het tribunaal wist speer aan de doodstraf te ontkomen toen hitler later meer en meer door de oorlog werd opgeslokt verminderde zijn aandacht voor speer maar hij verloor speer omwille van zijn goede managerskwaliteiten niet echt uit het oog op februari werd speer ondanks of misschien wel dankzij zijn vrij geringe politieke aspiraties door hitler benoemd als opvolger van de bij een vliegtuigongeluk omgekomen rijksminister voor bewapening en munitie fritz todt speer gebruikte al zijn organisatietalent reorganiseerde de productie van wapens en munitie en wist zo de productie in tot een viervoud te brengen van die van ondanks de vele geallieerde bombardementen vele historici menen daarom ook dat het vooral speer is die ervoor gezorgd heeft dat de tweede wereldoorlog misschien wel een jaar langer geduurd heeft dan anders het geval zou zijn geweest het is ontnuchterend te bedenken dat in dat ene laatste jaar net zoveel doden vielen als in de gezamenlijke vier jaren ervoor in de laatste weken van de oorlog weigerde hij hitlers bizarre bevelen nog langer uit te voeren hitler wist dat de oorlog verloren was en wilde het duitse volk dat in zijn ogen in zijn missie gefaald had met hem mee de afgrond in sleuren in een soort gtterdmmerung met het nero bevel dit moest bereikt worden door het vernietigen van de nog overgebleven vitale delen van duitsland en de bezette gebieden de tactiek van de verschroeide aarde speer dacht al aan het overleven van de bevolking en de wederopbouw van duitsland na de oorlog en gaf hitlers bevelen niet meer door aan de afdeling die voor de uitvoering moest zorgen een eerder voorbeeld was hitlers bevel in om parijs te vernietigen toen de geallieerden de stad naderden doordat de duitse commandant van parijs luitenant generaal dietrich von choltitz hier niet aan meewerkte en ook door de zeer snelle omsingeling en verovering van parijs werd dit verhinderd op april vloog speer die berlijn al was ontvlucht speciaal terug om in de bunker onder de rijkskanselarij afscheid van zijn fhrer te kunnen nemen hitler pleegde uiteindelijk op april zelfmoord samen met eva braun die even tevoren met hem getrouwd was en liet zijn instortende derde rijk in totale chaos achter op mei werd speer samen met karl dnitz door hitler per testament aangewezen als zijn opvolger gearresteerd in flensburg van waaruit verschillende nazileiders die niet in berlijn waren gebleven tevergeefs vredesonderhandelingen met de geallieerden trachtten te voeren op oktober werd speer op het proces van neurenberg veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf vooral vanwege het feit dat onder zijn leiding één miljoen van de in totaal zes miljoen dwangarbeiders uit de bezette gebieden tijdens de oorlogsjaren in de wapenindustrie te werk waren gesteld van alle veroordeelde nazikopstukken was hij de enige die zich verantwoordelijk verklaarde voor de misdrijven van de nazistaat desondanks pleitte hij niet schuldig met als argument dat hij nooit persoonlijk opdrachten ondertekend had om gevangenen te deporteren speer schoof zijn volledige schuld af op de minister van arbeid fritz sauckel die wel werd opgehangen zijn straf zat hij grotendeels uit in de spandaugevangenis in berlijn op oktober kwam hij vrij speer heeft tijdens het proces in neurenberg als enige top nazi bekend medeverantwoordelijk te zijn aan de misdaden die tijdens het derde rijk zijn begaan dit medeschuldig zijn werd door hemzelf echter weer snel gebagatelliseerd hij schilderde zichzelf af als iemand die verblind was door hitlers megalomane dromen vooral de mogelijkheid om zijn gigantische architectonische ontwerpen met behulp van hitlers steun onbegrensd te kunnen verwezenlijken had speer naïef als hij toen volgens zichzelf was over de streep getrokken met deze zienswijze suggereerde speer dat zijn medewerking aan het regime toch enigszins buiten zijn schuld om was gebeurd hij wist niet beter van de gruwelijke toestanden in de vernietigingskampen en de jodenvervolging had speer naar eigen zeggen sowieso keine ahnung geen weet verder schreef hij om zich te verdedigen tijdens het neurenberg proces nog enkele goede maatregelen op zijn naam zo verklaarde hij bij het zien van de slaapplaatsen van de dwangarbeiders in de steenhouwerijen en fabrieken van v raketten voor betere verblijfplaatsen te hebben gezorgd speer woonde na zijn vrijlating in de villa in heidelberg die zijn vader in had laten bouwen hij kwam daarna niet echt meer voor het voetlicht op een enkel interview na en besteedde zijn tijd aan het uitwerken van zijn aantekeningen en het publiceren ervan in verscheidene boeken door de inkomsten van zijn boeken en zoals later bleek ook door de heimelijke verkoop van tijdens de oorlog geroofde schilderijen kon speer tot zijn dood een welgesteld leven leiden in tijdens een bezoek aan londen overleed speer vrij onverwacht aan een herseninfarct speer liet veel tekeningen en een enorme hoeveelheid dagboekaantekeningen na die uit de gevangenis waren gesmokkeld deze werden in in boekvorm uitgegeven onder de titel spandauer tagebcher later vertaald in het engels onder de titel spandau the secret diaries zijn levensverhaal vertelt hij in erinnerungen herinneringen ook over de rol van de ss schreef hij een boek der sklavenstaat meine auseinandersetzungen mit der ss tot slot is ook het boek technik und macht min of meer van zijn hand namelijk speers woorden vastgelegd door adelbert reif niet lang voor speers onverwachte dood kwamen duitse onderzoekers op het spoor van speers werkelijke verantwoordelijkheid voor oorlogsmisdrijven speers vroegere medewerker wolters was een fanatiek nazi gebleven en was zo verontwaardigd over speers verraad van hitler dat hij op zijn beurt onthullingen deed over speer zo was het speer die regelde dat tijdens de voorbereidingen voor de aanleg van de brede boulevards in berlijn de duitse bewoners van onteigende woningen de woningen van joden kregen toegewezen de joodse bewoners werden op transport gezet naar de concentratiekampen albert speer heeft zijn ontmaskering niet meer meegemaakt onderzoek dat na de dood van speer door matthias schmidt werd gepubliceerd toonde aan dat speer een zorgvuldig web van misleiding rond zijn werkelijke aandeel in de oorlogsmisdaden had geweven nauwkeurig historisch onderzoek van de duitse historicus magnus brechtken ontkracht systematisch de door speer geschapen mythe van hitlers onwetende architect speer stelde onder meer niet aanwezig te zijn geweest bij de beruchte rede in posen waarin heinrich himmler de nazileiders betrok bij de massamoord op de joden himmler sprak op de geluidsopname daarentegen rechtstreeks tot speer dat wil zeggen alsof speer aanwezig was ook een document waarop materiaal voor de bouw van crematieovens en lijkenkelders in een concentratiekamp werd vrijgegeven met speers handtekening van goedkeuring erop was voor speer zeer belastend in overleg met ss leider heinrich himmler besprak en leidde speer als generalbauinspektor de uitbreiding van het concentratiekamp auschwitz de kampen sachsenhausen en mauthausen ontstonden op aansturen van speer om slavenarbeiders te leveren voor de ontginning van graniet nodig voor speers monumentale nazibouwwerken speer heeft zijn medeplichtige rudolf wolters na de oorlog opdracht gegeven om belastende documenten te vernietigen in de memoires liegt speer over zijn bezigheden vlak voor de val van het derde rijk speer heeft een kostbare collectie romantische schilderijen gestolen of afgeperst uit joods bezit verborgen na zijn vrijlating heeft hij de schilderijen voorzichtig en anoniem verkocht de contant uitbetaalde opbrengst werd weggesluisd waarschijnlijk naar zijn jonge matresse de kunstwerken brachten een miljoen mark op de opbrengst van de speculatie met een van de joodse bankierserfgename marie anne von goldschmidt rothschild afgeperst stuk kostbare bouwgrond aan de oever van schwanenwerder bij berlijn moest speer restitueren dat heeft hij ondanks een veroordeling nooit gedaan gesprekken met gitta sereny leidden tot een boek van haar hand ze portretteerde speer als een man die niet met zichzelf in het reine kon komen speer bedacht het ruinenwert principe dit hield in dat de ontwerper een gebouw zo moest vormgeven dat het ook als ruïne mooi zou ogen de aftakeling van speers gebouwen startte vlugger dan voorzien de tribune van het zeppelinveld van het reichsparteigelnde in nrnberg brokkelde af vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw het stadsbestuur moest daartoe in een deel van de bouwvallige zuilengalerij afbreken de tienduizenden toeristen die de gebouwen jaarlijks bezoeken maken nu hun selfies op eigen risico het grootschalige karakter van speers bouwwerken en de nu nog grote aanwezigheid ervan vooral in nrnberg plaatsen de duitsers voor een moeilijke gewetensoefening om hoe om te gaan met dit beladen erfgoed dat voortdurend herinnert aan de naziperiode het nrnbergse stadsbestuur is nu gewonnen voor het idee om dit patrimonium ondanks de oplopende kosten in stand te houden en in te richten als plek van educatie en herinnering daartoe bouwde men in al een dokumentationszentrum reichsparteitagsgelnde aan de noordelijk gelegen kop van het congrescentrum dat in gebouwd werd door architect ludwig ruff op het terrein aldaar ingerichte tentoonstellingen geven een beeld van de ursachen zusammenhngen und folgen der nationalsozialistischen gewaltherrschaft nauwkeurig en uitvoerig bronnenonderzoek leidt tot de conclusie dat speer tijdens het twaalf jaar durend nazi bewind twee doelen nastreefde de nationaalsocialistische leer helpen uitvoeren en zichzelf verrijken tijdens de neurenbergse processen en nadien stelde speer alles in het werk om dit te verdoezelen en zichzelf neer te zetten als een nette onwetende technocraat die slechts voor het regime burgerlijke bouwwerken bedacht en uitvoerde daarbij kreeg hij uitgebreide hulp van journalist historicus joachim fest en betrokken partij uitgeverij siedler de duitse historicus magnus brechtken directeur van het institut fr zeitgeschichte in mnchen deed in dit verband een oproep om memoires gedenkboeken en interviews nooit meer aan te wenden bij geschiedschrijving zij vormen in het slechtste geval een slinks samenstel van afleidingstrucs retorische rookgordijnen en onversneden leugens een wake up call in tijden van alom aanwezig fake news albert speer had zes kinderen een van zijn zonen albert speer jr was eveneens een bekend architect en stadsplanner en ontwerper van voetbalstadions in qatar voor het wk van verder bestaat er een boek die intelligente stadt auteur albert speer maar in dit geval betreft het speers oudste zoon andre kirk agassi las vegas april is een voormalig tennisser uit de verenigde staten van amerika zijn vader is afkomstig uit iran en van armeense en assyrische afkomst in werd agassi de vijfde speler in de geschiedenis van de sport die een career slam won alle vier de grandslamtoernooien maar niet in één seizoen het australian open het open franse tenniskampioenschap wimbledon en het us open in totaal won hij acht grandslamtoernooien en hij staat hiermee op de lijst van grandslamtitels op een gedeelde negende plaats agassi is de enige speler ooit die alle grandslamtoernooien én de tennis masters cup heeft gewonnen deel uitmaakte van een winnend davis cup team en een olympische gouden medaille heeft gewonnen daarnaast won hij zeventien tennis masters series titels hoewel hij daarmee recordhouder was toen hij op het us open afscheid nam als speler hebben meerdere spelers dat aantal sindsdien overtroffen hij is op oktober getrouwd met de voormalige duitse toptennisspeelster steffi graf ze hebben twee kinderen agassi leerde tennis van zijn vader mike agassi een bokser die ooit op de olympische spelen voor iran uitkwam zoon andre genoot zijn verdere opleiding op de tennisschool van nick bollettieri aan het begin van zijn carrire viel hij vooral op door zijn voor die tijd kleurrijke kledingkeuze en lange haardos het leverde hem de bijnaam the las vegas kid op alleen op wimbledon paste hij zijn kledingkeuze aan hoofdzakelijk wit omdat de organisatie dat van de spelers vereist in won hij zijn eerste grandslamtoernooi op het heilige gras van wimbledon door in de finale de kroaat goran ivanievi te verslaan twee jaar later won hij zijn tweede grandslamtitel op het us open en het jaar daarop won hij ook het australian open dat toernooi zou hij in totaal vier keer winnen en daarmee alleen recordhouder worden hij was in australië de beste in en het us open won hij twee maal in en het jaar waarin hij geschiedenis schreef hij werd de tweede man in het open tijdperk vanaf en de vijfde aller tijden die alle vier grandslam toernooien op zijn naam wist te schrijven hij won roland garros door in een beklijvende finale de oekraïner andrej medvedev in vijf sets te kloppen het werd en op september speelde hij zijn laatste wedstrijd hij verloor in de derde ronde van het us open van benjamin becker het publiek gaf hem na afloop een staande ovatie om het nieuwe uitschuifbare dak op mei in te huldigen speelde hij nog één keer op wimbledon in een exhibitiewedstrijd aan de zijde van zijn vrouw steffi graf in een dubbelspel tegen de brit tim henman en de belgische kim clijsters de overwinning ging naar henman en clijsters op oktober werd bekend dat agassi tijdens zijn loopbaan de drug chrystal meth heeft gebruikt tevens maakte hij bekend dat zijn woeste haardos een toupet was die bekentenissen deed de amerikaan in zijn in november uitgegeven autobiografie in werd hij ook daadwerkelijk positief bevonden maar toen wist hij de atp ervan te overtuigen dat hij het niet opzettelijk had gebruikt tijdens het atp toernooi van newport werd andre agassi op juli opgenomen in de internationale tennis hall of fame groen is een vlaamse progressieve en groene politieke partij die leden telt pacifisme sociale rechtvaardigheid en ecologie duurzame ontwikkeling zijn drie pijlers van het groen programma de partij noemt de kwaliteit van leven de groene draad door haar programma groen is een zusterpartij van het frans en duitstalige ecolo van tot november heette de partij agalev daarna werd de naam groen begin werd het uitroepteken weggelaten de huidige voorzitter is meyrem almaci in had de partij leden en is daarmee de kleinste in het parlement vertegenwoordigde vlaamse partij wat het aantal partijleden betreft na een korte chaotische periode in de zomer van neemt vera dua het roer over van dirk holemans en brengt de rust terug in het groene kamp de zware klap voor de groenen heeft nog meer gevolgen honderden nieuwe leden melden zich aan intussen wordt er getimmerd aan een nieuw inhoudelijk project de sleutelwoorden van deze vernieuwde missie zijn solidariteit lange termijn en grenzen om de vernieuwing volop duidelijk te maken voor de buitenwereld kiest men ook voor een nieuwe naam die meer gelijkenis vertoont met die van de andere europese groene partijen kortweg groen op het congres van november wordt het partij jargon nog meer gemoderniseerd dua mag zich als eerste groene voorzitter laten noemen in plaats van politiek secretaris voor het eerst mogen de groene verkiezingskandidaten ook persoonlijke affiches gebruiken ook enkele andere oude principes sneuvelen om efficiënter te kunnen werken desalniettemin blijft de uiteindelijke beslissingsmacht bij het ledencongres liggen een aantal bekende gezichten zoals het antwerps boegbeeld fauzaya talhaoui en de toenmalige minister ludo sannen stapten vr de verkiezingen van over naar het kartel sp a spirit groen kiest voor de verkiezingen van juni voor een gerichte campagne met als inzet vera zoekt mensen worden alle creatieve en weinig kostende middelen ingezet voor een dynamische campagne groen spreekt haar kiezers rechtstreeks aan met de verkiezingsslogan de bal ligt in uw kamp het is een spannende campagne maar op de avond van de verkiezingen blijkt dat groen het gehaald heeft de partij haalt opnieuw scores die ruim boven de kiesdrempel uitsteken voor het vlaamse voor het brusselse en voor het europees parlement in limburg slaagde de partij er echter niet in om de kiesdrempel te halen na de verkiezingen beslist de partij om in de oppositie te gaan in de periode na de verkiezingen van keert de rust een beetje weer in de partij ondanks het feit dat de financiële en personele gevolgen van de nederlaag van nog zwaar doorwegen wordt er gewerkt aan de versterking van de partij met het oog op de volgende jaren er wordt sterk geïnvesteerd in inhoud met congressen in en bij de federale verkiezing in slaagt groen er in terug in kamer en senaat te komen in had groen vier zetels in de kamer van volksvertegenwoordigers twee in de senaat zes in het vlaams parlement één in het brusselse en één in het europees parlement in het europees parlement zetelt ex volksunie europarlementariër bart staes voor de europese federatie van groene partijen europese vrije alliantie hij vormt daar met het nederlandse groenlinks een transnationale fractie op november werd tijdens een partijcongres een opvolger gekozen voor partijvoorzitster vera dua tussen zes kandidaten werd mieke vogels in twee stemronden verkozen na de vlaamse verkiezingen op juni vergrootte groen zijn aantal zetels in het vlaams parlement van naar na de europese verkiezingen die ook op juni gehouden werden bleef bart staes de enige vertegenwoordiger in het europees parlement voor de vlaamse groene partij eind beslisten zowel groen als de sociaal liberale partij dat slp voortaan deel zou uitmaken van groen niet iedereen was daar echter mee akkoord ex minister jef tavernier en rita brauwers fractieleidster in de brugse gemeenteraad verlieten uit onvrede de partij in het voorjaar van werd wouter van besien die bij de voorzittersverkiezingen tweede was aangeduid als ondervoorzitter op januari veranderde de naam groen in groen de partij nam ook een nieuw logo en een nieuwe ondertitel aan werkt voor iedereen voor het eerst slaagt de partij erin op provinciaal niveau deel uit te maken van het bestuur namelijk in vlaams brabant op zaterdag december legde luc robijns de eed af als provinciaal gedeputeerde hij werd in september opgevolgd door tie roefs sinds begin waren milieu en ecologie uitgegroeid tot een van de belangrijkste politieke thema s met bijzonder veel persaandacht voor onder meer de klimaatstakingen en diverse klimaatbetogingen de partij had de beweging ontstaan rond anuna de wever ook van bij de start ondersteund en aangemoedigd toen peilingen in het voorjaar van groen tot deden pieken met eventuele uitschieters richting rekening houdend met de foutenmarge waren de verwachtingen zeer hoog gespannen die verwachtingen werden echter niet ingelost ongeveer procent in het vlaams parlement en net geen procent in de kamer de partij boekte daarmee een winst van iets meer dan een procentpunt op vlaams niveau en ongeveer een procentpunt op federaal niveau ten opzichte van de lokale verkiezingen van oktober ging de partij zelfs achteruit analisten linkten dit verlies mede aan twee dossiers waar de partij niet lang voor de stemslag in het defensief werd gedrongen het afschaffen van het fiscaal interessante statuut van de salariswagen enerzijds en het invoeren van een vermogenskadaster anderzijds dat laatste werd op basis van de tekst die de partij in de memorie van toelichting neerschreef door het laatste nieuws omschreven als je moet elke fles wijn in je kelder en elk boek in je kast aangeven wat nuancering verdiende agalev zoals de partij tot heette kende geen echte partijvoorzitter zowel het wekelijkse uitvoerend comité partijbestuur als de maandelijkse stuurgroep partijraad werden voorgezeten door een gespreksleider het dagelijks bestuur lag bij de secretaris sen enerzijds en de fractieleiders in de parlementen anderzijds de voorzitter en ondervoorzitter worden door de leden op een congres verkozen voor een termijn van vijf jaar zij moeten een verschillende genderidentiteit hebben minister en staatssecretaris van groen waren antonij herman gerard anthony fokker kediri april new york december was een nederlandse luchtvaartpionier en vliegtuigbouwer het vliegtuigbedrijf fokker is naar hem genoemd anthony fokker lid van de patriciaatsfamilie fokker werd op april geboren op java in het toenmalige nederlands indië als zoon van de koffieplanter herman fokker vier jaar later verhuisde de familie naar haarlem om tony en zijn oudere zus toos een nederlandse opvoeding te kunnen geven maar anthony hield het op school niet uit hij speelde liever met zijn modeltrein en zijn stoommachine en verliet de middelbare school voortijdig hij vond een lekvrije autoband uit maar de uitvinding bleek al door een ander gepatenteerd een vliegshow in brussel verlegde zijn interesse hij begon vliegtuigmodelletjes te maken en kwam er uiteindelijk achter hoe een vliegtuig stabiel kon worden gemaakt in de zomer van stuurde zijn vader hem naar een technische school te bingen voor een opleiding in autotechniek fokker wilde echter liever vliegen en besloot naar de automobil fach schule in zahlbach bij mainz te gaan waar ook een vliegtuig werd gebouwd zijn eerste propellervliegtuigje dat hij in ontwierp en construeerde noemde hij de spin hij testte zelf zijn modellen december lukte het om er mee te vliegen maar niet goed gekleed liep hij er een longontsteking mee op op augustus gaf hij ter opluistering van koninginnedag in haarlem een vliegdemonstratie vanaf het kermisterrein bij de schoterveense molen in vertrok fokker naar flugplatz johannisthal een vliegveld in de buurt van berlijn waar hij succesvolle demonstratievluchten maakte en een bedrijf oprichtte fokker aeroplanbau hij kreeg er zijn eerste opdracht van mark voor twee vliegtuigen in de jaren daarop construeerde hij diverse verbeterde vliegtuigen in maakte anthony fokker zijn eerste looping hij was daarmee na de rus pyotr nesterov de tweede ondanks verwoede pogingen van fokker om ook vliegtuigen aan nederland te verkopen was nederland alleen geïnteresseerd in franse en engelse toestellen dat deed fokker toen definitief besluiten om voor de duitsers te werken die gaven hem alle ruimte en waardeerden zijn werk bij het uitbreken van de oorlog werd de fabriek door de staat overgenomen en verplaatst naar schwerin waar fokker aanbleef als directeur hij bouwde tijdens de eerste wereldoorlog ca vliegtuigen fokker bezocht het front en bezorgde de duitsers een nagenoeg oppermachtige positie in de lucht dankzij zijn revolutionaire synchronisatiesysteem door dit systeem werd de mitrailleur door een simpele op de propelleras gemonteerde nok geblokkeerd zodra een propellerblad zich voor de loop bevond dit zorgde ervoor dat men bij verschillende toerentallen van de propeller toch recht naar voren kon schieten zonder de propeller te raken de entente frankrijk en engeland vloog met metalen plaatjes op de propellers om de afgeschoten kogels af te doen ketsen het systeem van fokker was vele keren effectiever dan dat van de geallieerden het eerste bekende en succesvolle vliegtuig dat fokker produceerde was de fokker eindecker met de gesynchroniseerde mitrailleur deze techniek paste hij ook toe op twee zeer succesvolle vliegtuigen de dr i dreidecker en de d vii de duitsers vroegen anthony fokker om de productie grootscheeps aan te pakken waarop in zijn fabriekshallen in schwerin duizenden arbeiders werden ingezet die tientallen toestellen per dag bouwden fokker raakte bevriend met de grote man van de duitse oorlogsvliegers manfred von richthofen bijgenaamd de rode baron de fokker dr i werd vooral bekend toen von richthofen met dit toestel ging vliegen de fokker d vii wordt beschouwd als het beste vliegtuig uit de hele eerste wereldoorlog de geallieerden waren zo beducht dat ze aan het eind van de oorlog eisten dat alle d vii s vernietigd of ingeleverd werden ongeveer vliegtuigen werden naar de verenigde staten verscheept in keerde anthony fokker met een trein vol d vii s en reserveonderdelen terug in nederland en sloot zich aan bij de n v trompenburg op juli richtte hij de nederlandse vliegtuigenfabriek op dit kon hij doen met steun van zijn familie de steenkolen handels vereniging shv eigendom van de families van beuningen en fentener van vlissingen en enkele rijke particulieren hij trouwde op maart in haarlem met sophie marie elisabeth von morgen dochter van generaal curt von morgen dit huwelijk strandde na vier jaar in vertrok fokker naar de verenigde staten waar hij zich tot amerikaan liet naturaliseren al in begon hij ook daar met een eigen vliegtuigfabriek die uiteindelijk de grootste ter wereld werd er was interesse om in zijn bedrijf te investeren en general motors company kocht procent van de aandelen van het amerikaanse leger stroomden de opdrachten binnen ingenieurs van gm vonden echter dat fokker er wel erg conservatieve constructiemethodes op na hield dat zou uiteindelijk ook zijn zwaktepunt worden terwijl andere vliegtuigbouwers technische vernieuwing nastreefden zoals geheel metalen vliegtuigen borduurde fokker voortdurend door op bestaande ontwerpen fokker zou daardoor uiteindelijk uit de markt worden gedrukt daarom werd anthony fokker op een zijspoor gezet hij hertrouwde in juli in new york met violet austman die anderhalf jaar later overleed na een sprong uit het raam van haar appartement fokker keerde terug naar nederland zijn nederlandsche vliegtuigenfabriek draaide slecht omdat er geen behoefte meer was aan zijn hout en linnen vliegtuigen en overleefde omdat met de dreiging van de fascistische dictatuur in duitsland behoefte ontstond aan militaire toestellen door de verkooprechten voor douglas passagiersvliegtuigen in europa te verwerven verdiende hij meer dan ooit in kocht hij een huis in amerika en besteedde zijn tijd aan het ontwerpen van jachten anthony fokker overleed op jarige leeftijd als gevolg van complicaties na een operatie aan zijn neusbijholten zijn as werd bijgezet in het familiegraf op de begraafplaats westerveld in driehuis anthony fokker kreeg de bijnaam the flying dutchman in verscheen de biografische film de vliegende hollander over zijn leven met ton kuyl als fokker in de amerikaanse oorlogsfilm von richthofen and brown uit werd hij geportretteerd door hurd hatfield in de televisieserie vliegende hollanders wordt de rol van de jonge anthony fokker vertolkt door bram suijker en de oudere door fedja van hut naar het scenario van deze serie schreef chris houtman een gelijknamige roman in de vlaamse stripreeks suske en wiske wordt tante sidonia in het album de briesende bruid naar de periode rond de eerste wereldoorlog geflitst daar ontmoet ze anthony fokker met wie ze hoopt een relatie te kunnen beginnen hij is echter meer geïnteresseerd in zijn vliegtuig albert plesman s gravenhage september aldaar december was een nederlands luchtvaartpionier en de eerste president directeur van de klm plesman werd geboren als zoon van een eierenhandelaar te s gravenhage toen plesman dertien jaar oud was overleed zijn moeder hij trouwde op december met susanna jacoba suus van eijk dochter van een kaasfabrikant te gouda uit dit huwelijk werden een dochter en drie zoons geboren plesman was in gelegerd te soesterberg waar hij als beroepsofficier bij de gemobiliseerde luchtvaartafdeeling der koninklijke landmacht lva in zijn militaire vliegbrevet behaalde plesman was mede organisator van de eerste luchtverkeer tentoonstelling amsterdam die van augustus tot september gehouden werd er kwamen bezoekers op af voor deze gelegenheid waren expositiehallen gebouwd die na het evenement in gebruik werden genomen door anthony fokker voor zijn nieuw op te richten nederlandsche vliegtuigenfabriek het latere fokker te amsterdam noord al deze activiteiten leidden op oktober tot de oprichting van de n v koninklijke luchtvaart maatschappij voor nederland en koloniën klm waarvan plesman eerst administrateur en later directeur werd na de tweede wereldoorlog werd plesman benoemd tot president directeur van de klm na het herstel van de door de oorlog geleden schade werd het bedrijf onder zijn leiding een luchtvaartmaatschappij van grote allure plesman stierf in in zijn geboortestad aan een hart en vaatziekte twee zonen van plesman vonden de dood tijdens de uitoefening van hun vak als piloot alan mathison turing maida vale londen juni wilmslow juni was een britse wiskundige computerpionier en informaticus mathematisch bioloog en logicus alan turing was het tweede kind van julius mathison en ethel sara turing hij had één oudere broer john turing julius werkte voor de indian civil service die hem in brits indië plaatste daar ontmoette hij ethel met wie hij later in het huwelijk trad door de overzeese tewerkstelling van hun vader groeiden alan en john op in verschillende pleeghuizen in die pleeghuizen werden originaliteit wetenschap en expressie ontmoedigd desondanks las turing in zijn jeugd het boek natural wonders every child should know waarover hij later zei dat het een grote invloed op hem had gehad in juni liet de turingexpert jack copeland op een congres weten dat turings dood een ongeluk kan zijn geweest de appel zou volgens deze bron nooit op cyanide zijn onderzocht bovendien waren er in turings gedrag kort voor zijn dood geen aanwijzingen dat het niet goed met hem ging ook is bekend dat turing thuisexperimenten met cyanide uitvoerde waarbij hij slordig met dit materiaal zou zijn omgegaan in ieder geval bleek een blootstelling aan cyanide bij de autopsie de doodsoorzaak in zijn niet getrouw verfilmde turing biografie brengt wiskundige en schrijver andrew hodges de mogelijkheid naar voren dat turing inderdaad zelfmoord heeft gepleegd maar zijn experimenten gebruikte om voor zijn moeder de gedachte open te laten dat zijn dood een ongeval was anno gingen er stemmen op in het verenigd koninkrijk die pleitten voor een postuum eerherstel in september dat jaar heeft premier gordon brown namens de regering postuum excuses aangeboden aan alan turing in het plaatsje ipswich is door een vriend van alan chrispin rope een fors herdenkingsmonument opgericht waarin door de vormgeving de wiskunde tot uiting komt de zweedse schrijver david lagercrantz schreef in een biografische thriller over turing syndafall i wilmslow waarvan de nederlandse vertaling in verscheen met als titel de val van turing op december verleende koningin elizabeth ii alan turing gratie en werd zijn veroordeling wegens homoseksualiteit uit de boeken geschrapt de bank of england maakte op juli bekend dat het portret van alan turing op het pond biljet zal verschijnen vanaf eind hiermee zal turing de wetenschappers matthew boulton en james watt van het biljet verstoten die daarop stonden afgebeeld vanaf november turing is uitgekozen uit een shortlist van mogelijke kandidaten te weten mary anning paul dirac rosalind franklin stephen hawking william caroline herschel dorothy crowfoot hodgkin ada lovelace charles babbage james clerk maxwell en srinivasa ramanujan alan turing heeft tijdens zijn leven veel belangrijk werk verricht het belangrijkst zijn zonder twijfel zijn theoretische vorderingen op het gebied van de berekenbaarheid geweest en de turingmachine een mechanisch model van berekening en berekenbaarheid en daarmee een model voor een computer het bekendst bij het grote publiek is de turingtest en zijn betrokkenheid bij het kraken van de enigma code waardoor de britten tijdens de tweede wereldoorlog op de hoogte zijn geweest van de locaties van de onderzeeërs van de duitsers in de jaren schreef hugh whitemore breaking the code een toneelstuk over het leven van alan turing in werd de nederlandse versie de verbroken code in de regie van jo dua op de planken gebracht de hoofdrol werd gespeeld door willem nijholt in de londense versie werd de hoofdrol vertolkt door derek jacobi in werd het kraken van de code verfilmd onder de titel enigma gebaseerd op de roman enigma uit van robert harris in deze film speelde dougray scott de rol van de briljante wiskundige thomas jericho maar die rol was gebaseerd op de figuur van alan turing in kwam de brits amerikaanse film the imitation game uit over het leven van turing hij wordt hierin gespeeld door benedict cumberbatch een algoritme is een recept om een wiskundig of informaticaprobleem op te lossen wiskundig geformuleerd is het een eindige reeks instructies die vanuit een gegeven begintoestand naar een beoogd doel leidt de term algoritme is afkomstig van het perzische woord gaarazmi naar de naam van de perzische wiskundige al chwarizmi algoritmen staan in beginsel los van computerprogramma s al worden voor de uitvoering van algoritmen vaak computers gebruikt het doel van een algoritme is een probleem oplossen met een duidelijk resultaat de instructies kunnen in het algemeen omgaan met eventualiteiten fouten datakwaliteitsproblemen inconsistenties randeffecten die bij het uitvoeren kunnen optreden algoritmen hebben in het algemeen stappen sequentie die zich kunnen herhalen iteratie of die beslissingen logica of vergelijkingen vereisen om de taak te voltooien eenzelfde taak kan gewoonlijk op verschillende manieren worden opgelost het verschil ligt dan meestal in de hoeveelheid tijd ruimte of inspanning die het algoritme vergt dit kan een indicatie zijn voor de complexiteit of de efficiëntie van het algoritme bij het correct uitvoeren van een computerprogramma is het belangrijk dat het algoritme inderdaad de beoogde functie uitvoert en dat het algoritme goed door het computerprogramma wordt uitgevoerd eventuele fouten of problemen moeten hierbij worden gerapporteerd algoritmen in formele systemen zijn essentieel voor bijvoorbeeld de manier waarop computers informatie verwerken omdat een computerprogramma een formeel algoritme is dat de computer vertelt welke specifieke stappen in een specifieke volgorde uitgevoerd moeten worden om een bepaald eindresultaat te bereiken een groter probleem wordt opgesplitst in meerdere deelproblemen in het algemeen wordt bij algoritmen informatie verwerkt de informatie data wordt gelezen van een invoerapparaat en weggeschreven naar een uitvoerapparaat de informatie kan ook bewaard worden voor later opgeslagen data worden bij het analyseren van algoritmen gezien als de interne toestand van het apparaat dat het algoritme uitvoert voor elk rekenkundig proces moet een algoritme nauwkeurig gedefinieerd worden het specificeert namelijk hoe het apparaat zal reageren op elke mogelijke invoer en interne toestand omdat een algoritme een exacte lijst is met exacte stappen is de volgorde waarin de berekening gebeurt kritisch voor het correct functioneren van het algoritme uniek aan het concept van formele algoritmen is de toewijzing van een waarde aan een variabele dit komt voort uit de notie van het geheugen als werkruimte waar een algoritme de beschrijving is van een oplossing van een probleem is een computerprogramma in een of andere programmeertaal de implementatie van dat algoritme een algoritme voor een berekening met reële getallen kan bijvoorbeeld uitgaan van exacte berekeningen terwijl de implementatie bepaalt hoe groot de afrondfouten kunnen zijn de nauwkeurigheid van het eindresultaat kan bij gelijkwaardige wijze van afronden van tussenresultaten wel van het algoritme afhangen dus bij het ontwerp van het algoritme moet er vaak al rekening mee worden gehouden dat er in de implementatie niet exact gerekend wordt dit geldt overigens niet alleen bij computergebruik maar ook bij een handberekening met tussentijdse afrondingen grotere systemen en algoritmen worden opgesplitst in deelsystemen modules functies en statements waarbij het ontwerp top down of bottom up wordt verwezenlijkt in principe is het algoritme onafhankelijk van de fysieke implementatie op een bepaald computersysteem toch kan er in het ontwerp rekening moeten worden gehouden met een bepaalde architectuur in dat geval worden de specifieke functies in een afzonderlijke module ondergebracht als het systeem moet worden vervangen blijven de wijzigingen beperkt tot een enkele module de verschillende manieren om tegen een probleem aan te kijken en het te beschrijven hebben in de loop van de jaren ook verschillende vormen van programmeren opgeleverd imperatief programmeren objectgeoriënteerd programmeren aspectgeoriënteerd programmeren logisch programmeren symbolisch programmeren functioneel programmeren in imperatief programmeren worden instructies expliciet opgeschreven waarbij de berekening bovenaan begint en vervolgens stap voor stap naar beneden verloopt dit heet de control flow van een algoritme een andere manier om tegen algoritmen aan te kijken is functioneel programmeren in programma s van dit type worden algoritmen gezien als wiskundige functies die elkaar kunnen aanroepen diezelfde functies kunnen ook aan variabelen worden toegewezen en zelfs als parameter in een functieaanroep gebruikt worden een voorbeeld van een algoritme is het algoritme van euclides dat de grootste gemene deler van twee strikt positieve getallen in de variabelen a en b geeft de informele beschrijving van dit algoritme is als volgt in pseudocode function ggd a b if a b return a else if a b return ggd a b a else return ggd a b b end dit algoritme is recursief het woord algoritme is een verbastering van het oudengelse woord algorism dat van het latijnse woord algorismus komt dat weer voortkomt uit de naam van de perzische wiskundige al chwarizmi ca ca hij was de auteur van het boek al kitab al mukhtasar fi hisab al jabr w al muqabala boek van de beknopte rekenkundige algebra en handelsbalans dat de algebra in de westerse wereld introduceerde het woord algebra zelf komt van al jabr uit de titel van het boek het woord algorisme verwees oorspronkelijk alleen naar de regels voor het rekenen met arabische cijfers maar was in de e eeuw naar algoritme geëvolueerd het woord algoritme wordt nu gebruikt voor alle eindige procedures om problemen op te lossen of taken uit te voeren het eerste voor een computer geschreven algoritme is te vinden in de notities van ada byron over de analytische machine geschreven in daarom wordt zij wel als s werelds eerste computerprogrammeur beschouwd het ontbreken van wiskundige strengheid in de definitie van een goed gedefinieerde procedure voor een algoritme vormde een probleem voor de wiskundigen en logici van de e en begin e eeuw dit probleem werd grotendeels opgelost met de beschrijving van de turingmachine een abstract model van een computer door alan turing en de demonstratie dat elke tot dan toe gevonden methode om goed gedefinieerde procedures te beschrijven op een turingmachine uitgevoerd kon worden een uitspraak die wel bekend is als de stelling van church turing tegenwoordig is het formele criterium voor een algoritme dat het een procedure is die geïmplementeerd kan worden op een volledig gespecificeerde turingmachine of een van de equivalente formalisaties turings eerste interesse lag bij de berekenbaarheidstheorie welke functies en problemen kunnen met een algoritme opgelost worden in de praktijk is ook de complexiteitstheorie van belang waarbij het niet gaat om de vraag welke functies berekenbaar zijn maar om de vraag of het kan worden opgelost en hoe efficiënt de oplossing dan is de alpen van latijn alpes van de stam alb wit zijn een bergketen in europa die zich uitstrekt van de franse middellandse zeekust in het zuidwesten tot de pannonische vlakte in het oosten de oppervlakte van het gebergte is meer dan km de alpen spreiden zich over acht staten oostenrijk italië frankrijk zwitserland duitsland slovenië liechtenstein en monaco er kan echter gesteld worden dat hongarije hier ook toe behoort aangezien het op zijn grens gelegen denburgergebergte ook wel tot de alpen wordt gerekend in totaal wonen er tegen de miljoen mensen in de gehele alpen de alpen worden begrensd door de golf van genua de rhnevlakte de povlakte de zwitserse hoogvlakte het alpenvoorland van beieren en de kleine hongaarse laagvlakte de boog van de alpen begint bij de golf van genua waar het gebergte oostwaarts overgaat in de apennijnen vanaf hier loopt het gebergte naar het noorden om dan oostwaarts rond de povlakte om te buigen in deze ombuiging komen de alpen samen met de jura om dan verder naar het oosten geleidelijk lager te worden bij wenen zijn de alpen gescheiden van de geologisch verwante karpaten door het bekken van wenen slechts in het westen van de alpen liggen toppen boven de meter de hoogste top is de mont blanc m en daarnaast zijn er toppen hoger dan meter de alpen is een relatief jong gebergte gevormd tijdens de alpiene orogenese in het tertiair in de alpen ontspringen vele grote rivieren van europa zoals de rhne de rijn de po en de inn de alpen vormen een belangrijke klimatologische en geografische barrire in europa ze vormen de waterscheiding tussen het noorden en zuiden van europa en scheiden het mediterrane klimaat van zuid europa van de door de atlantische oceaan beïnvloede gematigde klimaten van noord en midden europa sinds de prehistorie vormen de alpenpassen belangrijke verbindingen tussen zuid en noord europa de alpen zijn het grootste en hoogste gebergte van west europa de naam heeft oorspronkelijk betrekking gehad op de veeweiden op de niet te steile en rotsige berghellingen men spreekt in de duitstalige alpine gebieden trouwens nog van tzalpen zomerweiden en heualpen schralere graslanden die uitsluitend of hoofdzakelijk als hooiland worden gebruikt daarnaast kent men onder meer sennalpen bergweiden voor melkvee dat gehouden wordt ten behoeve van de bergkaasbereiding en galtalpen het hoogste punt van de alpen is de meter hoge mont blanc letterlijk witte berg dankzij de eeuwige sneeuw op de top van de berg andere bekende alpen reuzen zijn de matterhorn zugspitze eiger en groglockner vele grote rivieren ontspringen in de alpen de belangrijkste zijn de rhne de rijn en de po bovendien wordt de donau voor een belangrijk deel gevoed door alpenrivieren daarnaast zijn er in de alpen en in de directe nabijheid daarvan vele meren de grootste zijn het meer van genve het bodenmeer het gardameer en het lago maggiore de alpen worden verdeeld in oostelijke en westelijke alpen waarbij de grens op de lijn bodenmeer chur splgenpas comomeer ligt daarnaast worden de oostelijke alpen van noord naar zuid in drie groepen ingedeeld de noordelijke kalkalpen de centrale alpen en de zuidelijke kalkalpen rond de echte alpen liggen verschillende bergmassieven die men kent als de voor alpen afhankelijk van de definitie van de alpen worden deze voor alpen al dan niet tot de alpen gerekend als meest zuidwestelijke pas van de echte alpen wordt de tendapas genomen een andere mogelijke scheiding is de grens tussen alpen en apennijnen bij de cadibonapas tussen beide liggen de ligurische alpen het oostelijke einde van de echte alpen op de kam van de niedere tauern wordt soms bij de radstdter tauernpas de schoberpas m of op de leopoldsberg bij wenen gelegd de schoberpas markeert het oostelijke einde van de niedere tauern aan de oostzijde wordt naast de hoofdkam over de hohe en niedere tauern soms een tweede hoofdkam naar de julische alpen onderscheiden deze laatste verloopt vanaf de dreiherrnspitze via het toblachzadel en de camporossopas naar de julische en kamnische alpen volgens de conventies van de uiaa zijn er in totaal toppen in de alpen boven de meter zogeheten vierduizenders de hoogste alpentop is de mont blanc waarvan de eerste meting in een hoogte van meter aangaf sinds de nieuwste metingen in is de berg officieel meter en centimeter hoog de mont blanc ligt op de frans italiaanse grens vlak bij chamonix mont blanc in de franse alpen de mont blanc werd lange tijd beschouwd als hoogste berg van europa maar sinds de kaukasus tot europa gerekend wordt valt die eer ten deel aan de elbroes m de hoofdkam van de alpen loopt gelijk met de waterscheiding tussen verschillende stroomgebieden dit zijn voornamelijk de stroomgebieden van vier grote europese rivieren de rhne rijn en donau aan de noordzijde en de po aan de zuidzijde belangrijke zijrivieren van deze stromen die in de alpen ontspringen zijn de durance drac isre voor rijn achter rijn ticino inn drau salzach enns en mur andere stroomgebieden van rivieren die rechtstreeks in de middellandse zee uitmonden zijn die van de roya en de var in het zuidoosten van frankrijk en dat van de adige en de piave in het noordoosten van italië tussen de pizzo pesciora en de lunghinpas vormt de hoofdkam van de alpen eveneens de europese waterscheiding tussen de atlantische oceaan rijn in het noorden en de middellandse zee rhne po en donau in het zuiden de pizzo pesciora eigenlijk een wat lagere top even ten noorden ervan vormt het tripelpunt tussen de stroomgebieden van de rhne rijn en po de lunghinpas vormt een drievoudige waterscheiding tussen rijn donau en po ten westen van de pizzo pesciora en ten oosten van de lunghinpas stromen beide zijden van de alpen af naar de middellandse zee de alpen vormen een onderdeel van een tertiaire gordel van gebergtes die langs de zuidelijke grens van de continenten europa en azië loopt deze gordel van gebergtes werd gevormd tijdens de alpiene orogenese de gordel lijkt niet continu door te lopen er zitten gaten tussen bijvoorbeeld de alpen en de karpaten gebergtevorming heeft wel degelijk overal plaatsgevonden maar latere tektonische daling van de tussengelegen stukken lithosfeer heeft ervoor gezorgd dat de bergen niet continu doorlopen de alpen zijn ontstaan als gevolg van platentektoniek om precies te zijn het naar elkaar bewegen van de afrikaanse en euraziatische tektonische platen waardoor het stuk van de lithosfeer dat italië bevat als het ware in europa gedrukt werd dit gebeurde in een aantal fasen te beginnen in het krijt rond miljoen jaar geleden en met het hoogtepunt tijdens het paleogeen zo n tot miljoen jaar geleden ook tegenwoordig gaat het naar elkaar toe bewegen van de platen nog door tijdens gebergtevorming worden delen van de aardkorst omhoog gestuwd geplooid en over elkaar geschoven in de centrale zone van het gebergte waar de twee platen aan elkaar grenzen bewegen stukken lithosfeer diep de aardmantel in dit proces noemt men subductie sommige van deze delen komen daarna weer omhoog maar hebben bij hun reis door de diepte metamorfose ondergaan verandering van de mineralen waaruit het gesteente bestaat net als andere gebergten hebben de alpen een opbouw met een centrale zone in het midden en aan weerszijden een voorland en een achterland de centrale zone bestaat uit metamorfe gesteenten uit de diepere delen van de continenten en fragmenten van de aardmantel of van de ooit tussen de twee continenten gelegen oceaankorst dit zijn voornamelijk gneisen en schisten de randen van de continenten werden voor de gebergtevorming in het jura en krijt bedekt met warme ondiepe binnenzeeën waar veel organismen leefden die skeletjes uit kalk opbouwden de randen van de continenten waren daarom bedekt met dikke lagen kalksteen tijdens de vorming van de alpen werd deze kalksteen omhoog gestuwd geplooid en over elkaar geschoven tegenwoordig vormen de dikke lagen kalksteen de noordelijke en zuidelijke kalkalpen aan weerszijden van de centrale zone ten slotte liggen aan zowel de zuidelijke als noordelijke flank van de alpen grote bekkens waar de aardkorst onder het gewicht van het gebergte naar beneden beweegt hier verzamelde zich veel erosiemateriaal uit het gebergte in de vorm van sediment in het zuiden is dit het pobekken in het noorden het molassebekken in zwitserland en zuid beieren het reliëf van bergen en dalen is vergeleken met deze processen relatief nieuw het werd voornamelijk gevormd in het kwartair de laatste miljoen jaar tijdens diverse perioden van flinke vergletsjering glacialen waarbij niet alleen de alpen maar ook omliggende gebieden bedekt waren met gletsjers in het gebergte hebben de gletsjers diepe trogdalen uitgesleten en materiaal uit het gebergte meegevoerd naar de vlakkere gebieden in het voor en achterland voorbeelden van door gletsjers gevormde dalen zijn de grote meren van noord italië een gedetailleerde beschrijving van het klimaat van de alpen kan moeilijk worden gegeven omdat de plaatselijke invloeden heel sterk zijn deze hangen van verschillende omstandigheden af zoals de hoogte de ligging in een dal of tegen een helling waarbij het verder van belang is of het dal noord zuid dan wel oost west loopt en in welke richting de helling ligt als gevolg van zo veel uiteenlopende situaties kunnen de klimaten van dicht bij elkaar liggende plaatsen sterk verschillen toch kunnen wel enkele redelijke algemeen geldende klimatologische kenmerken worden gegeven s winters bevindt zich boven de alpen veelal een gebied van hoge luchtdruk dat in het algemeen wordt versterkt door de lage temperaturen in het gebergte onder deze omstandigheden vindt vooral gedurende de nacht door uitstraling sterke afkoeling plaats vooral in de dalen daardoor komt het dat de temperaturen daar dan belangrijk lager zijn dan op enige hoogte langs de hellingen door de lage temperaturen ontstaan in die dalen dan vaak mist en laaghangende wolken terwijl de hoger gelegen gedeelten van de hellingen en ook de toppen geheel vrij van wolken zijn dit is o a een gevolg van de dalende beweging die de lucht in een hogedrukgebied gewoonlijk ondergaat in de zomermaanden ligt de hoge druk in het algemeen iets verder naar het noorden door de zonnestraling bereikt de temperatuur in de dalen vooral in die naar het zuiden open liggen althans overdag hoge waarden terwijl het langs de hellingen betrekkelijk koel blijft de atmosfeer wordt daardoor onstabiel warme lucht stroomt tegen de hellingen omhoog en als gevolg daarvan vormen zich langs deze hellingen en om de toppen wolken die eventueel kunnen uitgroeien tot cumulonimbus een grote stapelwolk waarin buien en onweer tot ontwikkeling komen die na enige tijd tot de dalen kunnen doordringen uit het bovenstaande volgt dat s winters op grote hoogte in het algemeen meer zonneschijn zal worden aangetroffen dan in de dalen terwijl s zomers juist de hoger gelegen plaatsen de minste zonneschijn zullen hebben lente en herfst vormen overgangsjaargetijden waarin er weinig verschil tussen hoog en laag gelegen plaatsen bestaat wat de zonneschijnduur betreft met betrekking tot de temperatuur kan men stellen dat het c kouder wordt per m hoogtetoename op m hoogte hebben ca dagen per jaar een gemiddelde temperatuur van ten minste c terwijl op m hoogte dit nog bij ca dagen het geval is neerslag is meestal gebonden aan storingen die hetzij ten noorden hetzij ten zuiden van de alpen van west naar oost trekken een gevolg hiervan is dat de totale neerslag in deze richting in het algemeen afneemt door opstuwing valt de neerslag vooral tegen de berghellingen met name tegen de noord en zuidhellingen de dalen in het bijzonder de lengtedalen zijn daardoor relatief droog de minste neerslag valt in het dal van de rhne minder dan mm per jaar tegen de hellingen van de walliser alpen op een afstand van ongeveer km wordt ongeveer de grootste neerslag uit het gehele gebied aangetroffen meer dan mm of de neerslag als sneeuw of als regen valt hangt geheel af van de temperatuur in de zomer bestaat de neerslag vaak in de hogere niveaus uit sneeuw beneden uit regen in het zuidelijk gedeelte van de alpen valt de neerslag vooral in de vorm van hevige buien met een maximum in het najaar in het noordelijk gedeelte is de neerslagintensiteit gewoonlijk kleiner maar duurt de neerslag langer met name gedurende de winter hoewel in de zomer ook daar buien voorkomen is de veranderlijkheid van de neerslag van jaar tot jaar er toch gewoonlijk kleiner dan in het zuiden de wind is in de alpen in het algemeen zwak plaatselijk kan echter de lucht met grote snelheid over de passen en door gunstig gelegen dalen stromen een bekend voorbeeld is de tauernwind een koude noordelijke wind ten noorden van lienz overigens treft men in de dalen gewoonlijk een dagelijkse gang van de windrichting aan waarbij de lucht overdag dalopwaarts stroomt en s nachts in de tegengestelde richting een opvallend windverschijnsel is de fhn die als warme valwind grote snelheden kan vertonen en in het algemeen een sterk buiig karakter heeft men kan onderscheid maken tussen noordfhn en zuidfhn resp een noordelijke wind die vooral in de zuidelijke en een zuidelijke wind die vooral in de noordelijke alpendalen voorkomt de laatste is het meest opvallende verschijnsel omdat hij tot de sterkste temperatuurstijgingen aanleiding geeft vaak c binnen uur in extreme gevallen zelfs meer dan c noordfhn is in het algemeen iets frequenter dan zuidfhn zo komt de eerste plaatselijk in de zuidelijke alpen op ruim dagen per jaar voor terwijl zuidfhn gewoonlijk op tot dagen per jaar wordt waargenomen fhn komt het meest in het voorjaar voor ongeveer van het totaal aantal gevallen tijdens fhnsituaties ontwikkelen zich aan de lijzijde van de bergruggen vaak de zogenaamde lenticulariswolken die gewoonlijk neerslag binnen uur aankondigen het belangrijkste klimatologische aspect van de alpen is zonder twijfel het feit dat zij door hun west oost ligging de klimaatscheiding tussen centraal europa en het middellandse zeegebied vormen speciaal geldt dat koude en dus zware uit de poolstreken afkomstige lucht op haar weg naar het zuiden door de gemiddeld ongeveer m hoge muur wordt tegengehouden of althans afgeremd hier ligt een van de belangrijkste oorzaken voor het klimaatverschil tussen bijvoorbeeld de verenigde staten en zuid europa vergelijk new york en napels beide op ca breedte met juli en januaritemperaturen van en c resp en c voor zover koude polaire lucht tot het middellandse zeegebied doordringt stroomt zij gewoonlijk ten westen van de alpen naar het zuiden het wwf telt vrijwel het hele gebied tot de ecoregio pa toch verschilt de natuur van de alpen sterk tussen noord en zuid terwijl de noordelijke alpen tot de bioom der winterkoude gebergten met bladverliezend bos behoren zonobioom iv behoren de zuidelijke alpen tot de mediterrane zonobioom vi daartussenin ligt de sterk continentale begroeiing in de dalen van de centrale alpen de natuur in gebergten varieert sterk naar hoogte en wordt ingedeeld in zones met elk hun specifieke vegetatie en soorten deze zones liggen in het zuiden waar het klimaat warmer is hoger dan in het noorden in het centrale deel van de alpen liggen ze ook hoger dan aan de randen in de colline zone die in de alpen tot ongeveer meter hoogte ligt komen van nature dezelfde soorten voor als in omringend laagland wanneer men iets hoger komt beginnen de submontane en montane zones waar naaldbos groeit de soorten die hier voorkomen zijn vergelijkbaar met de boreale zone op hogere breedtegraad in de noordelijke alpen de zogenaamde helvetische zone is de volgorde van laag naar hoog eerst zomereiken daarna beuken en ten slotte fijnsparren in de drogere centrale of penninische zone van de alpen is de volgorde grove dennen fijnsparren en daarboven lorken en alpendennen aan de zuidkant van de alpen de insubrische zone komen lager steeneiken voor daarboven tamme kastanjes en griekse eiken daarboven zomereiken en ten slotte beuken nog hoger tussen de en meter hoogte bevindt zich de boomgrens met daarboven de subalpiene alpiene en nivale zones elke zone kent zijn eigen natuurlijke begroeiing en soorten de boomgrens ligt in de centrale alpen gemiddeld tot meter hoger dan aan de rand van de alpen en varieert sterk in hoogte ook omdat ze door menselijk ingrijpen vaak naar beneden verschoven is de alpenweiden worden gebruikt om vee op te laten grazen de subalpiene zone ligt tussen en meter en is een overgangszone ecotoon tussen het naaldbos en de alpenweide hier groeien vooral struiken die niet hoger dan twee meter worden voorbeelden zijn rododendrons en op kalkige bodems bergdennen pinus mugo terwijl op lemige bodems eerder witte elzen alnus viridis voorkomen de alpiene zone ligt tussen de en meter hoogte en bestaat uit bodembedekkende planten de vegetatie wordt sterk beïnvloed door de duur van de sneeuwbedekking in de winter het gesteentetype in de ondergrond en de hoeveelheid wind een klein aantal plantensoorten groeien op hoogtes tot meter veel ervan zijn kussenvormig zoals schildkruid en het stengelloze lijmkruid door deze aanpassingen zijn deze planten zowel tegen planteneters als vochtverlies beschermd bovendien worden de jonge loten zo tegen wind en bevriezing gevrijwaard ook edelweiss groeit op deze hoogten de nivale zone ligt boven de sneeuwgrens in de alpen rond de meter hoogte planten groeien hier alleen op plekken waar de sneeuw niet het hele jaar kan blijven liggen en de vegetatie bedekt de bodem niet sluitend rond de soorten zaadplanten komen nog boven de meter voor daarnaast komen er ook korstmossen voor tot de soorten die het hoogst groeien behoren de gletsjerranonkel ranunculus glacialis en de steenbreek saxifraga biflora ook op sneeuw en ijs komen nog soorten voor de groenalg chlamydomonas nivalis groeit op firnvlakten en veroorzaakt een rode kleur in de sneeuw een effect dat bloedsneeuw genoemd wordt in de alpen groeit een veelheid van planten en bloemen zowel in de dalen als op de hoge alpenweiden boven de colline zone vormen de alpen een geïsoleerd eiland voor veel soorten die niet in de lagere gebieden buiten de alpen kunnen overleven deze soorten zijn typisch voor een kouder klimaat en hebben europa na de laatste ijstijd vanuit het oosten gekoloniseerd met het warmer worden van het klimaat werden ze later weer uit de lagere regionen verdreven en tegenwoordig groeien ze in midden europa alleen in hogere gebieden de typische alpendierenwereld leeft boven de boomgrens m de lucht is hier ijl de temperatuur laag de vochtigheid tamelijk hoog boven de sneeuwgrens leven zelfs nog ongeveer soorten tal van geleedpotige dieren enkele slakken en platwormen soorten hiervan komen zelfs alleen in dit gebied voor vele alpenbewoners eekhoorn alpenlandsalamander adder en vele insecten zijn donkerder van kleur dan hun soortgenoten uit lagere streken dit komt doordat ze koudbloedig zijn behalve de eekhoorn en de koelere omgeving compenseren door een donkere kleur waardoor efficiënter zonnewarmte wordt opgenomen veel soorten insecten hommels vliegen zijn sterk behaard van de zoogdieren leven de gems de alpensteenbok de sneeuwhaas de sneeuwmuis en de alpenmarmot alleen in dit gebied de sneeuwmuis komt hoger voor dan enig zoogdier in europa tot m de alpenvogels zijn zowel stand als trekvogels bekende soorten zijn de steenarend de alpenkauw de alpengierzwaluw de alpenkraai de rotskruiper en het alpensneeuwhoen welke beide laatste tot aan de grens van de eeuwige sneeuw voorkomen de kleine of levendbarende hagedis en de adder leven tot ca m de zwarte alpensalamander zelfs tot m onder de talrijke geleedpotigen zijn er de hooggebergtemijt en verschillende soorten insecten zoals de gletsjervlo en de rotsspringer machilis nivicomes sommige slakken komen nog tot m voor door toedoen van de mens zijn verschillende soorten van lagere naar hoger gelegen gordels verdreven vanouds steunde de industrie in de alpen op de plaatselijk aanwezige grondstoffen en mogelijkheden zo vormde de aanwezigheid van ijzererts hout en waterkracht vooral in het oosten de basis voor de ijzerindustrie aanvankelijk was deze gebonden aan de bergstreken daar de mechanische kracht voor de ijzerbewerking door het stromende water van de bergrivieren moest worden geleverd de bouw van grote waterkrachtcentrales onder meer genissat in frankrijk grande dixence in zwitserland limbergsperre in oostenrijk maakte enerzijds energie transportabel en anderzijds werden dergelijke industriële vestigingen minder aan een plaats gebonden veel zware industrie heeft zich dan ook in de beter toegankelijke brede dalen kunnen ontwikkelen daarnaast is energie zelf een belangrijk exportproduct geworden de bosbouw vooral in zwitserland zuid duitsland en oostenrijk vormt de basis voor de omvangrijke hout papier en celstofindustrie bij de landbouw in de alpen overheerst traditioneel de veeteelt in de noordelijke en oostelijke alpen komt vrijwel uitsluitend veeteelt voor de vooral in de meer centraal gelegen delen voorkomende akkerbouw staat volledig in dienst van de veeteelt in de zuidelijke alpen komt ook intensieve exportgerichte akkerbouw voor naast graan ook fruit wijn tabak bloemen akkerbouw wordt slechts in enkele grote en warme dalen overwegend uitgeoefend de hoogtegrens voor graanverbouw varieert van ca m in de noordoostelijke alpen tot ca m in enkele zuidelijk gelegen gebieden de veeteelt neemt in de alpen bijzondere vormen aan omdat de dalbodem niet voldoende grasland oplevert zijn er vormen ontstaan waarbij het rundvee gedurende de zomer naar hogere weiden wordt overgebracht op de schraalste en hoogste weiden vormen schapen de veestapel akkerbouw en veeteelt zijn in de e eeuw sterk achteruitgegaan de zogenaamde topografische omstandigheden maken een moderne bedrijfsvoering vrijwel onmogelijk terwijl de toegenomen ontwikkeling van de industrie en het sterk gegroeide toerisme aantrekkelijker en winstgevender vormen van werkgelegenheid opleverden bovendien werkte de sterk verbeterde toegankelijkheid van het alpengebied de concurrentie vanuit andere gebieden in de hand de laatste jaar heeft zich in de landbouw dan ook een sterke hoogtevlucht ingezet de mijnbouw is in de oostelijke alpen van meer betekenis dan in de westelijke alpen de kolenhoudende zone in het oosten vooral bruinkool zet zich ook in de bekkens ten oosten van de alpen voort van betekenis zijn voorts de aan de triasformatie in de noordelijke kalkalpen gebonden zoutlagen plaatsnamen met salz of hall zoutmijnen zijn soms door pekelleidingen verbonden met minerale badplaatsen bad ischl bad aussee bad reichenhall de alpen bevatten een grote verscheidenheid van mineralen doch de voorkomens zijn niet groot de hoofdertszone is het gebied van de zo genaamde grauwacken en leigesteenten waarin de vindplaatsen vaak namen dragen met arz erz of reichen hier worden voornamelijk koper zilver en ijzererts aangetroffen dit laatste vooral in stiermarken eisenerz waar het in dagbouw wordt gewonnen in de kalkalpen van zuid karinthië komen lood wolfraam en zinkerts voor in de hoge tauern enig goud en in de zuidoosthoek kwik idrija er is veel winning van steensoorten marmer porfier terwijl in de kalkalpen op verscheidene plaatsen cement wordt gemaakt talrijk zijn ook de minerale en thermische bronnen zij liggen vooral in het oostelijke en zuidelijke randgebied en omvatten zowel zoutbaden en minerale baden staalbaden van sankt moritz als thermische baden de regionaal verschillende bedrijfsvoering klimaattypen en topografische omstandigheden vormen een belangrijke verklaring voor de verschillende soorten nederzettingen die men in de alpen aantreft in de regenrijke sterk versneden noordelijke alpen waar de veehouderij uniek aanwezig is overheersen alleenstaande boerderijen einzelhfe dergelijke afzonderlijke hoeven vormen samen met enkele andere hoeven een kerkdorp bij de kerk vindt men vaak een school een herberg en enige woonhuizen men noemt deze gehuchten weiler in deze van de veeteelt afhankelijke streeken heerst meestal een bergweidecultuur duits dreistufenwirtschaft daarbij drijven boeren hun vee naar plaatsen waar voer verkrijgbaar is dat betekent dat ze jaarlijks enkele keren van stallen moeten wisselen naargelang van het seizoen deze vorm van veehouderij wordt nog steeds beoefend in delen van beieren oostenrijk slovenië italië en zwitserland de bergweidecultuur is nog steeds van groot belang voor de vervaardiging van kaas in de zuidelijke alpen met intensieve akkerbouw en bredere dalen overheerst het compacte gesloten dorp grote steden zijn zeldzaam in de alpen slechts grenoble salzburg innsbruck en trente kunnen worden genoemd de groei van de industrie en het toerisme heeft een aantal landbouwnederzettingen in snel tempo onherkenbaar veranderd de regionale verscheidenheid in bouwmaterialen uit zich in de aanwezige bebouwing in de noordelijke alpen overheerst hout als bouwmateriaal maar zuidelijk is ook steen in trek daarnaast treden in de huizenvorm regionaal sterke verschillen op die voor een deel zijn te verklaren door het verschil in bedrijfsvoering het alpengebied is een van de drukst bezochte toeristengebieden ter wereld door het sterk reliëf en de grote hoogteverschillen worden in de alpen verschillende bergsporten beoefend zowel zomersporten als wintersport de zomersporten zijn vooral fietsen kajakken bergwandelen en bergbeklimmen bij de wintersporten zijn er vooral het skiën en het snowboarden maar ook sleeën langlaufen en sneeuwwandelen in de vele wintersportgebieden de alpen tellen honderden skigebieden waarvan enkele tientallen deels op gletsjers gelegen zijn zodat er het hele jaar door geskied kan worden ook tal van nieuwe wintersporten worden er beoefend dit zijn bijvoorbeeld kite sleeën met een vlieger en hybride fietsen met skilatten in juli passeert elk jaar de ronde van frankrijk een prestigieuze wielerwedstrijd de wilde rivieren in de franse alpen lenen zich uitstekend tot watersporten als raften kajakken en kanoën een goed voorbeeld van zo n rivier is de rhne ze ontstaat door smeltende sneeuw op de alpen de mont blanc een van de hoogste bergen van europa is het mekka van de bergbeklimmers in de italiaanse alpen ligt een aantal grote meren waaronder het lago maggiore het gardameer en het comomeer de dolomieten zijn bekend om de roodroze hoge pieken met puinhellingen ook in italië vindt de nationale wielerronde de giro vaak gedeeltelijk in de alpen plaats zwitserland heeft net als buurland oostenrijk veel mogelijkheden om te skiën een van de beroemdste zwitserse skioorden is sankt moritz dit komt dankzij de hoge ligging en de vele kilometers piste die rondom dit dorpje zijn gelegen het is eveneens de plaats waar al keer de olympische winterspelen werden gehouden het is er mogelijk om te wandelen op sneeuwschoenen waarbij men kan overnachten in een iglo of baden in warm bronwater voorbeelden van dergelijke baden zijn er in leukerbad en scuol op de jungfraujoch een berg vlak bij interlaken rijdt een treintje naar boven het station jungfraujoch is het hoogste station van europa het meer van genve is een groot meer op de grens tussen zwitserland in het noorden en frankrijk in het zuiden het heeft een oppervlakte van km het meer is maximaal m diep het wordt vooral gevoed door de rhne die het meer in het zuidoosten bereikt en in het zuidwesten bij genve weer verlaat bekende plaatsen aan het meer zijn behalve genve lausanne montreux nyon vevey en in frankrijk thonon les bains ook in oostenrijk zijn veel voorzieningen voor zowel wintersport als voor zomers toerisme de belangrijkste stad in de oostenrijkse alpen tevens hoofdstad van de regio tirol is innsbruck deze streek is vooral belangrijk vanwege een ruime keuze aan wintersportmogelijkheden maar ook andere minder bekende sporten zoals muurklimmen paragliding en deltavliegen een andere oostenrijkse alpenstad is salzburg het is naast de geboortestad van mozart een plaats die beroemd is geworden door haar barokarchitectuur verder is bludenz in vorarlberg een alpenstad van belang bludenz is het centrum van een bergregio met de vijf valleien walgau en montafon brandnertal klostertal arlbergpas en het growalsertal het biosphrenpark groes walsertal is vorarlbergs eerst unesco biosfeerreservaat en richt zich op winter en zomersport dicht bij de natuur de oostelijkste uitloper van de alpen het denburgergebergte ligt niet alleen in oostenrijk maar ook deels in hongarije de hoogste top in deze hongaarse alpen is de magas bérc die meter hoog is er staat een uitkijktoren op deze top doordat in de alpen een bijzondere vorm van de veehouderij beoefend wordt bergweidecultuur ontstond er een groot aantal alpiene kaassoorten de bergweidecultuur zorgt ervoor dat koeien door het eten van alpiene kruiden een aromatische melk van hoge kwaliteit geven de zogenoemde heumilch hooimelk het gebruik van hooimelk bij de kaasmakerij draagt bij tot de markante smaak die vele kazen uit de alpiene regio bepaalt voorbeelden hiervoor zijn de bergkse waaronder de appenzeller en de gruyre en de alpkse die uitsluitend in de zomer op hooggelegen bergweides wordt vervaardigd in de duitse alpen bestaat er nog een traditionele drank bier al eeuwenlang brouwt men hier zijn eigen streekbier vroeger werd dat vooral met honing gedaan om een soort mede te maken nu doet men dit in speciaal gebouwde brouwerijen om bier in massa te produceren het werd in de jaren duidelijk dat het milieubeleid in het alpengebied drastisch zou moeten veranderen de explosieve groei van het massatoerisme de toenemende bevolkingsdruk en de daarmee gepaard gaande uitbreidingen van infrastructuur en wintersportvoorzieningen alsook de groei van het verkeer in en door het gebied hebben diepgaande gevolgen gehad voor het milieu het bleek dat de massale teruggang van het bomenbestand onder andere voor de aanleg van hotels vakantiewoningen en ski pistes het verdwijnen van veel plant en diersoorten tot gevolg heeft gehad ook veroorzaakte de kap steeds sterkere erosie aardverschuivingen lawines modderstromen en overstromingen waarbij een toenemend aantal menselijke slachtoffers viel te betreuren de toenemende vervuiling van de gletsjers en de daaruit ontspringende beken en rivieren door uitlaatgassen en afval begint ernstige vormen aan te nemen de inrichting van natuurreservaten en beschermde wildparken bleek niet het beoogde effect te hebben in het begin van de jaren hebben de alpenlanden oostenrijk duitsland joegoslavië nu slovenië italië zwitserland en frankrijk samenwerking gezocht om de problemen het hoofd te bieden later in de jaren kreeg de samenwerking vorm in de alpen adria groep die een deel van de alpen omspant ook is de cipra internationale commissie ter bescherming van het alpengebied opgericht als gevolg van de klimaatverandering smelten de alpengletsjers drastisch af klimaatschommelingen zijn niet onbekend en de gletsjers zijn een klimaatarchief terugtrekking van de gletsjers is vandaag de dag echter sneller dan voorheen het geval was volgens metingen verloren de gletsjers sinds het begin van de industrialisatie een derde van het oppervlak en de helft van hun massa sinds is tot procent van het volume van ijs ontdooid hoewel studies aantonen dat ook vroeger klimaatschommelingen voorkwamen en gletsjerijs duizenden jaren geleden aan grote smelt onderhevig is geweest betekent dit niet dat de mens passief kan blijven in een onderzoek dat in het blad the cryosphere werd gepubliceerd voorspellen onderzoekers aan de hand van nieuwe computermodellen dat het volume van de alpengletsjers in met zal zijn afgenomen ten opzichte van het huidige volume een directe inperking nu van de wereldwijde emissie van broeikasgassen kooldioxide en methaan bv zou daar volgens hen eerste auteur harry zekollari tu delft nauwelijks invloed op hebben gletsjers reageren met vertraging op de opwarming van de aarde zelfs zonder verdere opwarming blijven de gletsjers de komende decennia ijs verliezen pas na worden de gevolgen zichtbaar van de verschillende scenario s drastische inperking van de emissies of weinig of niets doen of iets daartussenin wordt het eerste scenario gevolgd dan zal in het jaar van het huidige ijsvolume van de alpengletsjers verdwenen zijn bij het tweede scenario ruim astronomie of sterrenkunde is de wetenschap die zich bezighoudt met de observatie en de studie van alle fenomenen buiten de atmosfeer van de aarde het woord astronomie komt van het griekse woord astronomia een samenstelling van astron ster of sterrenbeeld en nomos wet het toekennen van wetmatigheden aan sterren de astronomie bestudeert niet alleen sterren en sterrenstelsels in het heelal maar ook de planeten van het zonnestelsel een onderdeel van de astronomie is de astrofysica een tak van de natuurkunde die de processen die zich afspelen in de kosmos probeert te verklaren met natuurkundige wetten veel astronomen hebben dan ook een stevige achtergrond in de fysica en wiskunde daarentegen is de astronomie een van de weinige wetenschappen waar ook hobbyisten of amateurastronomen een actieve rol in kunnen spelen vooral bij het ontdekken en observeren van voorbijgaande astronomische gebeurtenissen zoals kometen en meteoren de namen van veel eenmalige kometen bijvoorbeeld zijn meestal ontleend aan amateurastronomen die deze komeet als eerste waarnamen astrofysica is een latere ontwikkeling van de astronomie die mogelijk werd door het begrip dat kosmologie is een tak van de sterrenkunde die zich met de structuur het ontstaan de algemene geschiedenis en toekomst van het heelal bezighoudt de astronomie is een zeer oude wetenschap die al bestond in het oude egypte sumerië india in de oudheid en het chinese keizerrijk in het prille begin hield de astronomie zich alleen bezig met de bewegingen van de objecten langs de hemel zoals de zon de maan planeten en andere hemellichamen men kon langzamerhand spectaculaire verschijnselen voorspellen zoals zons en maansverduisteringen ook het verschijnen van kometen sprak erg tot de verbeelding deze aan het hemelgewelf waargenomen verschijnselen werden door babylonische astronomen in verband gebracht met gebeurtenissen op aarde wat ook het begin betekende van de astrologie de astronomie was in die begintijd beperkt tot de objecten die met het blote oog zichtbaar zijn de oude grieken brachten de astronomie een stuk verder bijvoorbeeld door de definitie van de dierenriem een band van sterrenbeelden waardoorheen de zon maan en planeten bewegen tijdens de middeleeuwen stond de ontwikkeling van de astronomie vrijwel stil met uitzondering van het werk van enkele arabische astronomen veel namen van sterren stammen daarom uit het arabisch in stelde copernicus een theoretisch astronomisch model op waarin de zon in het midden staat van het zonnestelsel heliocentrisme zijn werk werd verdedigd en verder ontwikkeld door galileo galilei en johannes kepler dankzij de uitvinding van de telescoop aan het eind van de e eeuw was het mogelijk om de ruimte diepgaander te bestuderen kepler beschreef als eerste op een correcte manier de bewegingen van de planeten rondom de zon kepler had echter geen inzicht in de achterliggende oorzaak van de wetten van kepler die hij afleidde uit zijn waarnemingen begrip van zwaartekracht en hemelse dynamica waren ontdekkingen van isaac newton die daarmee de bewegingen van de planeten volledig verklaarde men ontdekte dat sterren heel ver van ons verwijderd zijn met de uitvinding van de spectroscopie werd bewezen dat sterren gelijksoortige objecten zijn als onze eigen zon maar met een grote variëteit aan temperaturen massa s en omvang dat de melkweg bestaat uit een aparte groep van sterren werd pas bewezen in de twintigste eeuw toen werden ook andere sterrenstelsels ontdekt alsmede nevels en gaswolken kort daarop werd de uitdijing van het heelal aangetoond op grond van de roodverschuiving die ontstaat door het dopplereffect hieruit blijkt dat de meeste van die andere sterrenstelsels van ons af bewegen aanvankelijk meende men dat het zonnestelsel ophield bij de baan van pluto een probleem bleef echter de herkomst van kometen met vaak hyperbolische banen die erop wijzen dat ze van zeer grote afstand komen de astronoom jan hendrik oort stelde in de oortwolk voor een reservoir van miljarden komeetachtige lichamen die overgebleven zijn na de vorming van het zonnestelsel en zich uitstrekt tot wel één twee lichtjaar rondom het zonnestelsel in werd het bestaan van de kuipergordel gesuggereerd door de nederlands amerikaanse gerard kuiper hier zouden de kortperiodieke kometen vandaan komen dat wil zeggen de kometen met een omlooptijd van tussen de en een paar duizend jaar en met de grootste concentratie van komeetlichamen net voorbij de baan van neptunus inmiddels zijn er al verscheidene objecten tussen de afmetingen van kometen en pluto in gevonden in deze gordels waarmee het bestaan hoogstwaarschijnlijk is bewezen het vakgebied kosmologie werd met enorme sprongen voorwaarts gebracht in de e eeuw door het model van de oerknal een theorie die door bewijsmateriaal vanuit de astronomie en de natuurkunde wordt ondersteund zoals de kosmische microgolf achtergrondstraling de wet van hubble en het relatieve voorkomen van de verschillende elementen in het heelal in werd bij de ster pegasi de eerste planeet buiten het zonnestelsel ontdekt met behulp van betere telescopen in de daaropvolgende jaren zijn er nog veel meer van deze exoplaneten ontdekt met de komst van de ruimtevaart zijn astronomische ontdekkingen in een grote versnelling terechtgekomen uit de algemene relativiteitstheorie volgt de mogelijkheid van het bestaan van zwarte gaten die ook al direct zijn waargenomen informatie over astronomische objecten kan alleen verkregen worden door waarnemingen de meeste waarnemingen worden gedaan door middel van detectie en analyse van elektromagnetische straling dus fotonen een andere informatiebron is de kosmische straling zoals neutrino s verwacht wordt dat in de toekomst ook zwaartekrachtgolven informatie over kosmische gebeurtenissen aan ons kunnen overbrengen de optische astronomie maakt gebruik van zichtbaar licht het meest gebruikte instrument daarvoor is de telescoop aangevuld met elektronische beeldverwerkingstechnieken en spectrogrammen de infraroodastronomie voert waarnemingen uit bij langere golflengten dan die van het zichtbare licht ook dit wordt gedaan met behulp van telescopen die speciaal worden ontworpen voor het waarnemen van infrarood omdat infrarood licht sterk wordt geabsorbeerd door waterdamp worden infraroodwaarnemingen meestal uitgevoerd op hoge locaties bijvoorbeeld op een berg bekende hoge locaties zijn de observatoria op de andes in chili op hawaï en de canarische eilanden vroeger werden ook vaak instrumenten aan ballonnen gebruikt die op grote hoogte waarnemingen deden de ruimtetelescoop heeft daarbij nog grotere voordelen omdat daarmee nog meer ruis vanuit de atmosfeer kan worden geëlimineerd radioastronomie gebruikt geheel andere instrumenten namelijk radiotelescopen om radiostraling met een golflengte van millimeters of centimeters waar te nemen de ontvangers lijken op de ontvangers voor normale radio ontvangst momenteel bouwt astron netherlands foundation for research in astronomy de grootste radiotelescoop ter wereld lofar genoemd voor rntgenstraling gammastraling en ultraviolette straling is de atmosfeer vrijwel ondoorzichtig met uitzondering van een paar golflengten waarvoor de atmosfeer wel transparant is deze waarnemingen worden dus veelal ook vanuit de ruimte gedaan of vanuit luchtballonnen de rntgenastronomie en gamma astronomie met behulp van vooral satellieten leidde tot vele nieuwe inzichten sinds enige jaren wordt in het seti project gezocht naar signalen uit het heelal die op ander leven duiden hieronder zijn ook belangrijke wis en natuurkundigen die bijdroegen aan de kennis van de hemellichamen en de werking van de kosmos zie ook de lijst van astronomen abel janszoon tasman lutjegast batavia oktober was een nederlands ontdekkingsreiziger in dienst van de vereenigde oost indische compagnie voc hij is het bekendst door zijn reizen tussen en opgezet door antonie van diemen tijdens deze reis ontdekte hij tasmanië nieuw zeeland en tongatapu alleen op het laatste eiland werd de bemanning vriendelijk onthaald tasman had als opdracht het land te onderzoeken dat toen bekendstond als nieuw holland het tegenwoordige australië waarvan de westkust al door nederlanders ontdekt was om vast te stellen of het land deel uitmaakte van het vermeende terra australis een zuidelijk continent dat zou moeten bestaan om de aarde in evenwicht te houden de voc hoopte dat door deze reis dit onbekende continent voor de handel geopend en vervolgens geëxploiteerd zou kunnen worden in vertrok tasman in dienst van de voc vanuit amsterdam naar batavia in was hij weer terug in was hij tweede man van de expeditie van matthijs quast waarbij de zeeën ten oosten van japan werden onderzocht tasman had voor tien jaar getekend zodat hij zijn vrouw kon meenemen in bezocht hij als schipper nederlands formosa hij had geschenken aan boord voor de shogun in edo die had verordonneerd dat de handelspost van hirado naar dejima moest worden verplaatst in opdracht van antonie van diemen cornelis van der lijn joan maetsuycker justus schouten salomon sweers cornelis witsen en pieter boreel vertrok tasman als commandant van batavia het huidige jakarta met twee kleine schepen de heemskerck en de zeehaen eerst naar mauritius om goederen en post af te leveren daar kwamen de schepen op september aan de schepen die in slechte conditie waren werden gerepareerd er werd brandhout gehakt en de bemanning had toestemming om te jagen en zich te goed te doen aan vlees verse groenten en fruit op oktober vertrok hij met gunstige wind oostwaarts tot een zuidelijker breedte dan tot dan toe gedaan was op november begon het te sneeuwen en hagelen en commandant tasman besloot de koers naar het noorden te verleggen ze voeren verder dan pieter nuyts had gedaan en ontdekten op november na zo n km zeilen het eiland tasmanië hij doopte het antonie van diemensland deze naam werd behouden door de britten die er eeuwen later de strafkolonie van diemensland vestigden op december werd aan land gegaan om verse groente en zoet water te zoeken de bemanning hoorde muziek en zag rookpluimen maar niemand van de lokale bevolking de tasmaniërs liet zich zien met veel moeite werd een vlag geplant en de beide schepen voeren verder naar het oosten op december kregen tasman en zijn mannen een groot hoog verheven landt in zicht ze zagen als eerste europeanen de westkust van het zuidereiland van nieuw zeeland nu okarito de zeehaen en de heemskerck voeren noordwaarts langs de westkust van nieuw zeeland tasman noemde het land statenland denkende dat het het eiland was zuidelijk van kaap hoorn dat door jacques l hermite zo was genoemd nabij de noordpunt van het zuidereiland zette hij het anker uit in een baai bij het binnenlopen werd door een maori op een soort trompet geblazen tasman liet deze begroeting op zijn beurt beantwoorden met trompetsignalen de bevolking benaderde de beide schepen maar bleek niet geïnteresseerd in de textiel die ze werd voorgehouden bovendien konden ze elkaar niet verstaan het bleek dat de woordenlijst voor de salomonseilanden die tasman bezat afkomstig van jacob le maire niet voldeed de volgende dag werden vier scheepslieden van de zeehaen die in een prauw aan land wilden gaan of het andere schip wilden bezoeken gedood waarschijnlijk werden de trompetsignalen van de vorige dag door de maori s als oorlogsverklaring uitgelegd tasman gaf deze plaats de naam moordenaarsbaai en besloot noordwaarts te zeilen niettemin kwamen er prauwen achter hen aan waarvan de voorste man een wit vlaggetje in de hand had hij werd beschoten door de woedende bemanning van de zeehaen en een verdere achtervolging bleef achterwege tegenwoordig heet moordenaarsbaai golden bay in deze mooie maar afgelegen baai nabij de plek waar men denkt dat abel tasman zijn schepen voor anker gingen werd in een monument opgericht dit monument werd na een opknapbeurt in door koningin beatrix tijdens een staatsbezoek aan nieuw zeeland opnieuw onthuld op december miste tasman de zeestraat die later straat cook zou gaan heten die het noorder en het zuidereiland scheidt en nam aan dat het ontdekte land een deel van terra australis was het onbekende zuidland begin januari ontdekte hij de driekoningeneilanden hij zeilde verder naar de tonga eilanden die hij januari in zicht kreeg op het eiland amsterdam nu tongapatu ruilde hij water tientallen varkens kippen kokosnoten en bananen tegen wit katoen een stuk oud zeildoek diverse spijkers twee spiegels en wat kralen de expeditie voer langs vanua levu behorend tot de fiji eilanden en via de salomonseilanden kwamen de twee schepen na zes weken regen terecht in de bismarckarchipel ten noordoosten van nieuw guinea de papoea s die in hun versierde prauwen langs kwamen toonden nauwelijks belangstelling voor de stukken oude zeildoek en de spijkers die hen werden aanboden in april voer tasman langs het vulkanische karkar dat in door willem schouten en jacob le maire het hoge eiland werd genoemd onderweg kochten ze op de schouteneilanden kokosnoten en honderd trossen bananen voor oude spijkers en messen de scheepsraad besloot op mei van halmahera rechtstreeks terug te varen naar batavia vanwege de heersende wind en stroom op juni zwom een van de bemanningsleden die verdacht werd van aanranding van de kajuitsknecht stiekem naar de kust via boeton kwamen de schepen op juni aan in batavia gedurende de hele reis had tasman slechts vijftien bemanningsleden verloren op zijn tweede reis in volgde hij de zuidkust van nieuw guinea hij wendde de steven al voordat hij de straat torres tussen nieuw guinea en australië had kunnen ontdekken en zette zijn reis westwaarts voort langs de noordkust van australië die hij volledig in kaart bracht vanuit het oogpunt van de voc waren tasmans ontdekkingen een mislukking zijn verkenningen waren te oppervlakkig hij was te weinig aan land gegaan en had geen geschikt handelsgebied gevonden noch verbeterde zeeroutes naar bekende gebieden gedurende meer dan een eeuw tot de tijd van james cook zou de reis van tasman het enige europese bezoek aan tasmanië en nieuw zeeland blijven australië werd nog wel enkele malen bezocht meestal bij toeval in april kreeg tasman de leiding over een expeditie van acht schepen met zeelui en soldaten die als doel had om bij de filipijnen de spaanse zilvervloot uit mexico te onderscheppen het nieuws van de op januari van dat jaar gesloten vrede van mnster was nog niet doorgedrongen in zuidoost azië het is niet onmogelijk dat de republiek der zeven verenigde nederlanden op deze manier probeerde de spanjaarden nog een flinke slag toe te brengen de expeditie slaagde er echter niet in een spaans galjoen te veroveren een door de nederlanders achtervolgd spaans schip zette de kostbare lading overboord en bracht zichzelf tot zinken teleurgesteld trokken de schepen van tasman langs de filipijnen waarbij in het kustgebied werd geplunderd na dit mislukte eerste deel van de opdracht zeilde het eskader door naar ayutthaya om daar als tweede deel van de opdracht de koning bij te staan in een oorlog de oorlogsplannen van de koning van ayutthaya waren echter gewijzigd krijgshulp van de voc was daardoor niet meer nodig in januari keerden ze terug in batavia tegen tasman werd een aanklacht ingediend omdat hij zonder vorm van proces een matroos had laten ophangen tasman moest een forse schadevergoeding betalen en zijn reputatie was beschadigd tasman nam in ontslag bij de voc hij behoorde inmiddels tot de rijkste inwoners van batavia na zijn overlijden in werd het vermogen verdeeld tussen zijn vrouw jannetje en klaasje dochter uit tasmans eerste huwelijk de diaconie van zijn geboorteplaats lutjegast ontving een bedrag van gulden ten behoeve van de armen naar tasman zijn de tasmanzee en een nationaal park genoemd evenals een berg gletsjer meer rivier baai en een indie band able tasmans het golden bay museum in de hoofdstraat van takaka heeft een permanente expositie over het leven van abel tasman en zijn ontdekking van nieuw zeeland in onthulde koningin beatrix tijdens een staatsbezoek aan australië een monument ter ere van abel tasman in hobart tasmanië ook kent hobart een tasman bridge in juni werd bekend dat voor de australische marine de hunterklasse gebouwd wordt waarvan het eerste schip de hunter in in de vaart zal worden genomen het derde schip uit deze uit negen type fregatten bestaande serie zal de naam abel tasman dragen in nederland zijn in veel plaatsen straten en pleinen naar tasman genoemd in groningen is behalve de abel tasmanbrug een torenflat en een afdeling van de groningse schoolvereniging naar hem vernoemd ook utrecht kent een tasmanbrug in zijn geboortedorp lutjegast is een museum over zijn leven en speciaal zijn ontdekkingsreizen anna enquist amsterdam juli is het pseudoniem van de nederlandse schrijfster en dichteres christa widlund broer ze is psychoanalytica en debuteerde in met de poëziebundel soldatenliederen met haar eerste roman het meesterstuk vestigde ze meteen haar naam als schrijfster veel romans en bundels van anna enquist zijn ook uitgebracht als e boek grootletterboek of luisterboek voorgelezen door enquist zelf of daisy luisterboek en daarnaast in diverse talen vertaald christa broer groeide op in delft en studeerde na het gymnasium a klinische psychologie in leiden vervolgens studeerde ze piano aan het koninklijk conservatorium den haag met bijvak cello daarna doceerde ze psychologie in amsterdam en begon begin jaren aan een gespecialiseerde opleiding psychoanalyse in begon ze haar werk als psychoanalytica en stopte ze met haar muzikale carrire tegelijkertijd begon ze gedichten te schrijven het tijdschrift maatstaf publiceerde in haar eerste gedichten in kwam haar eerste dichtbundel uit soldatenliederen haar eerste roman het meesterstuk werd gepubliceerd in en is geschreven op het stramien van de opera don giovanni van mozart het boek kwam in de boeken toptien en werd bekroond met de debutantenprijs beide ambities uit haar leven muziek en de psychoanalyse zijn terug te vinden in haar literaire werk zo is een van de twee hoofdpersonen in de roman het geheim een pianiste ongeveer tien jaar na haar debuut als schrijfster kreeg enquist veel bekendheid door haar bespiegelingen rond voetbal die gepubliceerd werden in hard gras broer trouwde met de zweedse cellist bengt widlund met wie ze twee kinderen kreeg op augustus kwam hun toen jarige dochter margit op de dam te amsterdam om het leven bij een verkeersongeluk toen zij op haar fiets werd overreden door een vrachtwagen zonder dodehoekspiegel die afsloeg naar rechts mede dankzij broer werd zo n spiegel bij vrachtwagens verplicht gesteld vanaf het tragische verlies komt terug in haar roman contrapunt waarin het hoofdpersonage als pianist probeert bach s goldbergvariaties te doorgronden om het verlies van haar dochter te verwerken op september werd door het feministische maandblad opzij beweerd dat broer zou stoppen met schrijven een dag later meldde uitgeverij de arbeiderspers dat dit niet klopte en dat een citaat uit zijn verband getrokken was in februari werd bekend gemaakt dat zij voor twee jaar de stadsdichter van amsterdam werd zij schreef als zodanig onder meer drie teksten voor zitbankjes geplaatst boven de noord zuidlijn zoals aan de ferdinand bolstraat een acteur vaak actrice voor vrouwen is iemand die een personage uitbeeldt in een verhaal of rollenspel een acteur kan zijn werk doen in een theatervoorstelling of in een film op televisie als trainingsacteur tijdens een communicatietraining en hij kan zijn stem lenen aan tekenfilmfiguren en reclameboodschappen moderne acteurs kunnen ook een personage in een computerspel uitbeelden elk van deze disciplines vereist een eigen techniek de acteur kan lijken op het personage maar de twee kunnen ook in allerlei opzichten tot en met leeftijd en sekse van elkaar verschillen de acteur kan sommige lichamelijke aspecten bijvoorbeeld een baard of snor maar in extreme gevallen ook het lichaamsgewicht van het uit te beelden personage aannemen ook kan met schmink een andere gelaatsuitdrukking of zelfs een ander gelaat worden aangenomen waarbij een pruik kan worden gebruikt om de haardracht aan te passen er is onderscheid in het soort rollen dat een acteur graag speelt of dat hem of haar wordt aangeboden iemand als sylvester stallone wordt vaak gecast in stoere rollen terwijl dustin hoffman meestal comedy s speelt de ene acteur is op zijn best in een komische film of blijspel de ander speelt het liefst klassieke toneeldrama s hoewel een en dezelfde acteur vaak ook beide vormen beheerst ook voor het spelen in een musical of opera is acteerkunst nodig naast de muzikale eisen die daaraan worden gesteld over wat acteren precies is en hoe het beste resultaat wordt bereikt wordt verschillend gedacht de een ziet het als in de huid van een ander kruipen terwijl de ander dit verafschuwt en liever alle nodige emoties voor de rol uit de eigen ervaring naar boven haalt methodacting tot circa waren de meeste toneelacteurs aangesloten bij een toneelgezelschap sinds het verdwijnen van steeds meer van deze veelal gesubsidieerde ensembles en de opkomst van de veelal commerciële vrije producties zijn de meesten onafhankelijk freelance ze worden ofwel rechtstreeks gevraagd om een rol te spelen of ze doen mee aan een screentest waarbij voor een of meer rollen uit verschillende kandidaten gekozen wordt zie hiervoor adrianus petrus wilhelmus ad melkert gouda februari is een nederlands politicus en bestuurder hij is lid van de partij van de arbeid pvda en was voor deze partij kamerlid minister en fractievoorzitter van juli tot oktober was melkert speciale vertegenwoordiger van de secretaris generaal van de verenigde naties in irak sedert is hij lid van de raad van state in buitengewone dienst de van huis uit rooms katholieke kapperszoon melkert bracht zijn jeugd door in gouderak en ging in gouda naar het coornhert gymnasium melkert was aanvankelijk bestuurs lid van de progressief christelijke politieke partij radikalen als lid van de godebaldgroep was melkert voorstander van samenwerking van de ppr met de pvda en d in plaats van met de communistische partij van nederland en de pacifistisch socialistische partij hij stapte in over naar de pvda hij was tot directeur interne zaken van de novib van tot was hij lid van de tweede kamer hij profileerde zich toen onder meer als woordvoerder financiën en buitenlandse zaken van augustus tot augustus tijdens het eerste kabinet kok was hij minister van sociale zaken en werkgelegenheid in die periode kwam hij met een opzet om langdurig werklozen aan werk te helpen door middel van gesubsidieerde banen in het bijzonder bij gemeenten en dergelijke instellingen specifiek bedoeld voor langdurig werklozen met uitzicht op een vaste baan deze banen werden de melkertbanen genoemd vanaf juli tot mei was hij fractievoorzitter van de pvda in de tweede kamer en voorzitter van de vaste kamercommissie voor inlichtingen en veiligheidsdiensten bij de verkiezingen van mei was melkert lijsttrekker voor de pvda en daarmee opvolger van wim kok campagneleider was het latere kamerlid jacques monasch melkert legde in de campagne de nadruk op samen doen pim fortuyn op de puinhopen van paars berucht is het televisiedebat op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen op maart waarin melkert fortuyn met tegenzin feliciteerde met zijn verkiezingsoverwinning in rotterdam na deze uitslag trad melkert af als partijleider en verliet hij de actieve nederlandse politiek in mei vier jaar na de moord op pim fortuyn vertelde melkert in het televisieprogramma van oud politicus paul rosenmller te hebben gefaald in de verkiezingsstrijd van en zich te veel in de toren van de bestuurder te hebben verschanst waardoor zijn optreden iets bevoogdends kreeg iets dat de kiezer totaal niet aansprak na zijn vertrek werd melkert nederlands bewindvoerder bij de wereldbank in washington d c in januari werd bekend dat hij de tweede man zou worden bij het verenigde naties ontwikkelingsprogramma undp het ontwikkelingsprogramma van de verenigde naties eerder was melkert nog in de race om de nieuwe directeur van de undp te worden de keus viel toen echter op de turk kemal dervi de undp wordt daarmee officieel door kemal dervi geleid die zich echter een ceremoniële rol heeft toebedacht melkert is daardoor in de praktijk het hoofd van de undp een organisatie met een budget van vijf miljard dollar en kantoren in landen in dook melkerts naam op in een kwestie betreffende de president van de wereldbank paul wolfowitz er was hevige kritiek op wolfowitz omdat hij zijn vriendin shaha riza een exceptioneel hoge promotie en salarisverhoging gegeven zou hebben de wall street journal in een opiniestuk over de kwestie waarin wolfowitz grotendeels werd vrijgepleit concludeerde dat melkert als lid van de ethische commissie van de wereldbank een buitengewone laffe rol lijkt te hebben gespeeld de ethische commissie had echter geen zeggenschap over personeelszaken en gaf slechts het advies door aan de persoon die dat wél had in een later artikel in the washington post wordt melkert opgevoerd als iemand die als enige doel had zijn verantwoordelijkheid te ontlopen melkert zou echter niet verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van het advies zoals de hoogte van de promotie en de salarisverhoging in waarschuwde tony shkurtaj van november tot september leider van de undp missie in noord korea naar eigen zeggen in e mails en memo s dat er miljoenen dollars aan hulpgelden naar het communistische regime van dat land vloeiden zonder dat undp enig zicht had op de besteding van het geld een van shkurtajs gewaarschuwde meerderen zou ad melkert zijn geweest uit new york kwam echter geen enkele reactie beweerde shkurtaj waarna hij aanklopte bij de toenmalige amerikaanse ambassadeur bij de vn john bolton de amerikanen eisten inzage in de accountantsrapporten van de undp programma s in noord korea de problemen rond noord korea speelden al voor de komst van melkert bij de undp maar bolton en andere amerikaanse conservatieven verweten melkert dat hij er niet tegen was opgetreden ze bekritiseerden hem openlijk en zochten zijn vertrek tony shkurtajs tijdelijke contract werd niet verlengd deze beëindiging werd door melkert als een reguliere gang van zaken bestempeld shkurtaj zelf wilde bescherming als klokkenluider er werd een interne onderzoekscommissie op de zaak gezet onder leiding van de hongaarse oud premier mikls németh de commissie maakte op juni haar rapport bekend hierin werden melkert en de undp vrijgepleit van de ernstigste beschuldigingen van roekeloos boekhouden en een doofpotcultuur bij het undp in juli werd melkert speciale vertegenwoordiger van de secretaris generaal van de verenigde naties ban ki moon en hoofd van unami de vn missie in irak daarmee volgde hij staffan de mistura op die deze functie sinds september had bekleed op oktober werd er op een vn konvooi met daarin melkert een aanslag gepleegd melkert bleef daarbij ongedeerd op oktober werd melkert opgevolgd door de duitser martin kobler voorheen vn gezant voor afghanistan in december werd melkert door het kabinet rutte i voorgedragen als kandidaat voor de post van directeur generaal van de internationale arbeidsorganisatie ilo als opvolger van de chileen juan somava op maart maakte de ilo bekend dat melkert een van de kandidaten is voor de post die echter op mei is toegewezen aan de brit guy ryder op november maakte hans spekman bekend dat melkert voorzitter is van een commissie die moet onderzoeken welke aanpassingen nodig zijn in de nederlandse economie om de crisis te boven te komen het is de eerste binnenlandse klus van melkert sinds zijn vertrek uit de nederlandse politiek op augustus kozen de leden van de koepelorganisatie ziekenhuizen melkert per december dat jaar als voorzitter van de nederlandse vereniging van ziekenhuizen nvz als opvolger van yvonne van rooy per februari werd melkert voorzitter van de raad van commissarissen van voetbalclub ado den haag ad melkert is gescheiden en vader van twee kinderen onder vvd ers had melkert de bijnaam rupsje nooitgenoeg omdat hij als minister én als fractievoorzitter altijd het onderste uit de kan probeerde te halen inderdaad ik ben nooit tevreden zei melkert daar zelf eens over hij gold daarbij als een koele rekenaar en een geslepen vos vandaar dat hij door collega politici ook wel sluwe ad werd genoemd een aannemer is een onderneming die de verantwoordelijkheid op zich neemt om bouwactiviteiten te realiseren en te cordineren de aannemer verzorgt voor een in het contract bepaalde prijs en binnen een overeengekomen termijn de levering van een volledig voltooid bouwwerk de opdrachtgever of bouwheer kan op zijn beurt een architect of architectenbureau inschakelen die het ontwerp en soms het toezicht op de bouwplaats voor zijn rekening neemt het ontwerp van de architect of anderszins resulteert vaak in een bestek en tekeningen waarin de beschrijving van het werk is opgenomen en hetgeen een onderlegger vormt voor en onderdeel is van de overeenkomst tussen opdrachtgever en aannemer het bestek en de tekeningen beschrijven zo nauwkeurig mogelijk wat de kwaliteits en kwantiteitseisen zijn die de opdrachtgever aan het werk stelt uav de aannemer de natuurlijke of rechtspersoon aan wie het werk is opgedragen de beoogde kwaliteit van het werk wordt door opdrachtgever of architect vastgelegd in gedetailleerde bestekken en bestektekeningen het komt voor dat aannemer als ondernemer opereert bijvoorbeeld wanneer hij zelfstandig een bouwproject begint op een door hem verworven bouwperceel deze vorm projectontwikkeling vindt het meest plaats bij de bouw van woningen en kantoren bij andere projecten zoals bedrijfsgebouwen scholen bankgebouwen winkels maar ook weg en waterbouwkundige projecten is er vrijwel altijd sprake van een opdrachtgever er zijn verschillende soorten van aanbesteden de europese aanbesteding is de meest uitgebreide vorm van aanbesteden en kent de onder andere de varianten open zonder voorafgaande selectieronde en niet open met voorafgaande selectieronde een europese aanbesteding is bij sommige projecten verplicht van alle beschikbare vormen van aanbesteding wordt de traditionele openbare aanbesteding het meest gehanteerd verder is er de aanbesteding met voorafgaande selectie waarbij een aantal aannemers worden uitgenodigd al dan niet op basis van objectief vastgestelde criteria zich aan te melden indien blijkt dat zij na aanmelden aan de criteria voldoen mogen zij alsnog inschrijven op het werk de onderhandse aanbesteding of niet openbare aanbesteding is een benaming van het aanbesteden van een werk aan slechts een beperkt aantal willekeurig te selecteren partijen deze vorm van aanbesteden komt vooral in de particuliere aanbesteding van vooral woningen veel voor het aanbesteding in regie is een vorm waarbij de afgesproken prijs niet gerelateerd is aan het te realiseren project maar gebaseerd op vooraf overeengekomen uurlonen materieel en materiaalprijzen opslagpercentages voor algemene kosten winst en risico deze vorm van aanbesteding is bijzonder geschikt als het gaat om onderhoudswerkzaamheden of bij calamiteiten waarvan van tevoren niet bekend is in welke aantallen de verschillende werken zullen gaan voorkomen de gunning is de toewijzing van het werk aan een van de aanbieders door de opdrachtgever de gunning vond in het verleden vrijwel altijd plaats op basis van de laagste prijs met de invoering van de aanbestedingswet per april is ook gunnen op basis van de economisch meest voordelige inschrijving emvi uitgangspunt geworden bij in elk geval europees aanbesteden en moet de aanbestedende dienst goed motiveren als deze toch besluit om op laagste prijs te gunnen de laatste tijd worden naast deze traditionele manier van aanbesteden steeds vaker innovatieve manieren van aanbesteden gehanteerd het gaat dan vooral om contract en aanbestedingsvormen waarbij de aannemer verantwoordelijk is voor zowel het ontwerp als de uitvoering eventueel in combinatie met exploitatie en financiering tijdens het bouwproces heeft de aannemer te maken met allerhande wet en regelgeving zoals het bouwbesluit de woningwet het bouwstoffenbesluit en de uav in nederland verder bestaat regelgeving op het gebied van arbeidsomstandigheden milieu voorschriften van nutsbedrijven enz naast administratief personeel heeft een aannemer in dienst tot zijn productiepersoneel behoren meestal timmerlieden metselaars en opperlieden in de weg en waterbouw kraanmachinisten en grondwerkers daarnaast zijn er nog talloze disciplines in de bouw werkzaam zoals steigerbouwers vloerenleggers stukadoors tegelzetters loodgieters installateurs elektriciens schilders voegers enz deze laatste vaklieden worden meestal ingezet door het inschakelen van zogenaamde onderaannemers persoon of organisatie die in opdracht van een aannemer zonder bij de aannemer in dienst te zijn het aangenomen werk geheel of gedeeltelijk uitvoert vaak tegen een vastgestelde prijs wanneer de opdracht is verstrekt en de nodige vergunningen geregeld zijn kan de aannemer aan de slag de bouwplaats moet worden ingericht een werkplanning gemaakt keten en bouwhekken geplaatst personeel en materieel worden gepland materialen en onderaannemersdiensten worden ingekocht de aannemer is in de moderne bouw meer een cordinerend dan een uitvoerend bedrijf op de bouwplaats is een belangrijke taak weggelegd voor de uitvoerder deze ziet toe op de dagelijkse gang van zaken op de bouwplaats amsterdam anders de groenen aa dg was een plaatselijke politieke partij in de gemeente amsterdam aa dg is voortgekomen uit de vereniging amsterdam anders opgericht in en de afdeling amsterdam van de partij de groenen de partij haalde bij de gemeenteraadsverkiezingen van drie zetels en bij de gemeenteraadsverkiezingen van één zetel in kwam de partij drie stemmen tekort voor een zetel en verdween ze uit de gemeenteraad aa dg wil volgens eigen zeggen de samenleving bevrijden uit het ideologische keurslijf van marktwerking de partij wil tegengaan dat de overheid grote bedrijven dient die ongebreidelde winst en steeds uitbreidende economische groei nastreven ze ziet solidariteit en eerlijke handel als noodzakelijk voor het voortbestaan van de wereld in amsterdam heeft aa dg zich onder andere ingezet tegen luchtvervuiling voor lage huren voor sociale en culturele instellingen voor eerlijke cacaohandel in de amsterdamse haven voor buitenlandse straatartiesten en voor een tweede fietsboot bij het station amsterdam centraal amsterdam anders de groenen was vertegenwoordigd in de amsterdamse stadsdeelraden centrum zetels en oud zuid zetel een bekend raadslid van aa dg was rené danen initiatiefnemer en cordinator van het platform keer het tij bekend is ook de revolutionair marxist joost kircz deelraadslid in amsterdam centrum kircz is lid van de vierde internationale en haar nederlandse sectie socialistisch alternatieve politiek sap bij de statenverkiezing van maart steunde aa dg de lijst noord holland anders de groenen lijsttrekker was het voormalige deelraadslid westerpark ronald schnberger de partij besloot niet mee te doen aan de gemeenteraadsverkiezingen in maart omdat er te weinig nieuwe leden waren die de partij konden dragen ronald schnberger is sinds mei raadslid voor de groenen in het nieuwe stadsdeel west de amstel naar aeme stelle een oudnederlands woord voor waterachtig gebied is een gekanaliseerde rivier in het zuiden van noord holland voor een deel op de grens van noord holland met zuid holland en utrecht het gebied langs de rivier wordt aangeduid als amstelland amsterdam heeft zijn naam te danken aan de amstel de amstel begon oorspronkelijk bij de samenvloeiing van de drecht en de kromme mijdrecht iets ten zuidwesten van uithoorn door kanalisatie en aanleg van het amstel drechtkanaal in is het gedeelte tussen uithoorn en ouderkerk aan de amstel onderdeel van dit kanaal geworden dit kanaal begint bij de tolhuissluis bij de samenkomst van de drecht en het aarkanaal iets ten noordwesten van nieuwveen en loopt via uithoorn naar ouderkerk waar de bullewijk erin uitmondt vanaf daar tot in amsterdam heet het water officieel nog steeds amstel het deel van het aarkanaal tot de bullewijk is km lang vanaf daar tot de monding meet het water km behalve de kromme mijdrecht en de bullewijk stroomt het riviertje de waver in de amstel bij het westelijkste punt van de polder de ronde hoep stroomopwaarts even na ouderkerk aan de amstel ten zuiden van de huidige brug van de a maakte de amstel een scherpe bocht hier is de amstel in de e eeuw rechtgetrokken en is het amsteleiland ontstaan hier bevond zich een scheepswerf die inmiddels is ontruimd na sanering van de vervuilde grond is het eiland bouwrijp gemaakt en krijgt een nieuwe bestemming archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat de huidige amstel mogelijk al een voorloper had in de vorm van een kreek die aftakte van het oer ij dat aanvankelijk bij castricum in verbinding stond met de noordzee voorts is de amstel via de angstel en de vecht een restant van een noordelijke arm van de rijndelta in de middeleeuwen vanaf ongeveer het jaar begon de bevolking vanaf de rivier het veen te ontginnen het veenland werd in gebruik genomen voor agrarische doeleinden de bisschop van utrecht was hierin een drijvende kracht de oudste nederzetting aan de amstel is waarschijnlijk ouderkerk dat zo n twee eeuwen ouder is dan amsterdam later werd ook turf gewonnen de afgestoken veengrond werd tot turf verwerkt en als brandstof gebruikt zo ontstond waarschijnlijk rond het begin van de dertiende eeuw in het veengebied ten westen van ouderkerk het veenwerkersgehucht amstelveen het gebied ten oosten van de amstel werd ouder amstel het gebied ten westen werd nieuwer amstel er is een theorie dat de benedenloop van de amstel voor de twaalfde eeuw anders liep door het inklinken van het veen daalde de bodem van het amstelland en draaide de stroomrichting van de amstel naar het oosten om via het diemermeer een uitweg naar de zuiderzee te zoeken daar was de uitwatering niet optimaal de veronderstelling dat het deel tussen de omval nabij het amstelstation de plek waar de rivier afboog naar het diemermeer en de blauwbrug gegraven zou zijn wordt door archeologisch onderzoek weerlegd in diepere grondlagen ligt sediment dat wijst op oude rivierafzettingen na enkele stormvloeden in de e eeuw waarvan vooral de allerheiligenvloed in en de sint nicolaasvloed in een grote impact hadden kwam de amstel via het ij en de zuiderzee in open verbinding te staan met de noordzee waardoor de wateroverlast langs de oevers toenam langs de oevers van het ij en de zuiderzee werden vervolgens dijken gebouwd en ook dammen in de riviertjes die daarin uitmondden in het derde kwart van de e eeuw werd ook een dam gelegd onder de huidige dam nabij de samenvloeiing van de amstel en het ij door de nieuw ontstane waterverbindingen ontwikkelde zich langs de oevers van de amstel een gunstige locatie voor het ontstaan van een handelsnederzetting die in de loop der eeuwen sterk zou groeien de oudste vermelding van amstelredam dateert van oktober kort na verwierf deze plaats stadsrechten van de graaf van holland het dorp groeide uit tot het stadje amsterdam dat door zijn ligging aan de zuiderzee met verbinding over zee naar duitsland en scandinavië enerzijds en de zuidelijke rivierverbinding met dordrecht en antwerpen anderzijds vanaf de e eeuw steeds belangrijker werd oorspronkelijk mondde de rivier via het huidige rokin en damrak uit in het ij nu eindigt de amstel in de binnenstad van amsterdam bij het muntplein het laatste stuk van de straat langs de amstel in amsterdam heet ook wel binnen amstel de noordelijke oever van het laatste stuk heet echter sinds s gravelandseveer via duikers onder het gedempte deel van het rokin en de dam stroomt het water overigens nog altijd via het damrak het ij in hoewel het meeste via de amsterdamse grachten wordt omgeleid het gebied rond de rivier de amstel heet vanouds het amstelland ook heette het waterschap hoogheemraadschap amstelland tot de fusie met gooi en vechtstreek tot hoogheemraadschap amstel gooi en vecht op initiatief en naar ontwerp van mathematicus en burgemeester johannes hudde werden in tussen de prinsengracht en de singelgracht de amstelsluizen gebouwd om de waterverversing van de getijrivier de amstel en de burgwallen te verbeteren werden deze sluizen aangelegd dit om de sterk toegenomen vervuiling van amstel en grachten tegen te gaan na de vergroting van de grachtengordel met de vierde uitleg met deze uitbreiding kwam de amstel tussen de blauwbrug en de hogesluis binnen de stad te liggen de aanvankelijk onregelmatige oevers werden rechtgetrokken en van kademuren voorzien de uitvoering was ook in handen van hudde in samenwerking met gerard hasselaer en cornelis van oudshoorn in de e en e eeuw stonden er vele buitenverblijven van rijke amsterdammers langs deze rivier de meeste hiervan zijn inmiddels verdwenen drie oude landhuizen langs de amsteldijk bestaan nog amstelrust wester amstel en oostermeer in de rivierenbuurt zijn naar voormalige buitenhuizen in deze omgeving twee pleinen en straten vernoemd borssenburgplein en meerhuizenplein in de e eeuw breidde de stad zich in zuidelijke richting uit waardoor de amstel tussen de omval en de hogesluis nu ook door stadswijken omzoomd wordt naast de functie in de waterbeheersing heeft de amstel nog steeds een rol in het scheepvaartverkeer voor bedrijven langs het amstel drechtkanaal en verder richting zuid holland en voor de recreatieve vaart onder meer voor het roeien tijdens de uitgesproken warme en droge zomer van dreigde watergebrek omdat in het groene hart grote hoeveelheden boezemwater werd ingelaten in de polders voor het eerst in de geschiedenis werd toen besloten de stroomrichting van de amstel om te draaien om daarmee water uit het ijmeer naar de rijnlandse boezem in zuid holland te voeren via de zogenaamde tolhuissluisroute singelgracht amstel amstel drechtkanaal tolhuissluis naar de rijnlandse boezem in het aarkanaal het gemaal zeeburg pompte het water nu naar de amstel waarvoor de sluizen in de binnenstad moesten worden gesloten de rivier stroomde toen dus tijdelijk zuidwaarts een aantal bekende amsterdamse bruggen ligt over de amstel van noord naar zuid zie ook bruggen van amsterdam verder stroomopwaarts zijn er in het amstel drechtkanaal nog de volgende bruggen in mei werd ten noorden van uithoorn en amstelhoek een aquaduct ingebruik genomen waardoor hier een ongelijkvloerse kruising met de gelijktijdig geopende omgelegde n ontstond het aquaduct kreeg de naam amstel aquaduct ter hoogte van theater carré in het centrum van amsterdam tussen de magere brug en de hogesluis bevinden zich de amstelsluizen tijdens de renovatie van de nieuwe amstelbrug tussen en voer uitsluitend voor voetgangers en fietsers ten zuiden van de te vernieuwen brug het veerpontje de assistent voor de bouw van de utrechtsebrug was er een gemeenteveer tussen de amsteldijk en de zuidergasfabriek dit werd opgeheven in nadat deze brug voor verkeer werd opengesteld de naam van de wegen en paden langs de oevers hebben verschillende namen en hebben in de stroomrichting van de amstel gezien de volgende namen zie ook lijst van straten in amsterdam enkele kunstschilders die de amstel in kunstwerken hebben weergegeven naar drie van deze schilders zijn drie hoge kantoorgebouwen aan de amstel aan de omval genoemd rembrandttoren breitnertoren en mondriaantoren een standbeeld van rembrandt staat langs de amstel bij de kalfjeslaan ieder voorjaar worden op de amstel twee grote roeiwedstrijden gehouden de aex index afgeleid van amsterdam exchange index is de belangrijkste nederlandse beursindex de index geeft het beeld weer van de koersontwikkeling van de aandelen met de grootste marktkapitalisatie op de amsterdamse effectenbeurs uit het gewogen gemiddelde van de koersen van deze aandelen wordt de stand van de aex berekend de amsterdamse effectenbeurs is onderdeel van euronext middelgrote bedrijven worden weergegeven in de amx index en de kleinste aandelen in de ascx index de aex is opgericht op maart onder de naam de eoe index genaamd naar de toenmalige optiebeurs de european options exchange de index was een idee van tjerk westerterp destijds directeur van de optiebeurs die het concept in de verenigde staten had opgepikt het leek hem een goed idee om opties op een beurs te kunnen verhandelen de optiebeurs was een paar jaar daarvoor in als eerste optiebeurs in europa opgericht en kon wel een stimulans gebruiken voor de optiehandel tot op dat moment bestond alleen de cbs herbeleggingsindex die tweemaal per dag werd berekend en de gemiddelde koersontwikkeling van alle aandelen weergaf met de continu uitgerekende aex index werd optiehandel op de index mogelijk de aex was de eerste aandelenindex in europa die continu uitgerekend werd de duitse dax franse cac en de britse ftse volgden enkele jaren later door het lanceren van de eoe index kon men vanaf dat moment speculeren op bewegingen van de beurs als geheel de eerste dertien fondsen in de index waren abn ahold akzo amro gist brocades heineken hoogovens klm koninklijke olie nationale nederlanden philips unilever en nedlloyd deze dertien fondsen waren ook de enige waarop optiehandel geïntroduceerd was de aex ging op de tweede handelsdag van maart in van start maar de waarde van de index werd fictief teruggerekend tot de stand op de eerste handelsdag van het jaar die stond toen op punten omgerekend naar euro s was het punten drie maanden na de start werd ook aegon toegevoegd geleidelijk aan werd de index tot uitgebreid tot het uiteindelijke aantal van fondsen sinds januari is de naam eoe index officieel veranderd in aex hoewel de koers van de aex gezien wordt als graadmeter voor algehele nederlandse economie is dit verband niet zo eenduidig men gaat er grofweg van uit dat de beurskoersen een half jaar voorlopen op de ontwikkelingen in de echte economie in de aex zijn de grootste aandelen fondsen van de amsterdamse beurs opgenomen om voor opname in de aex in aanmerking te komen worden de fondsen gerangschikt naar handelsomzet van het aandeel de handelsomzet van een aandeel is grofweg de gemiddelde koers van een aandeel keer het verhandelde volume de fondsen met het grootste handelsvolume worden in principe opgenomen in de aex voor de weging in de index wordt geen rekening gehouden met het handelsvolume maar wordt het wegingspercentage toegekend op basis van de marktkapitalisatie hierbij wordt rekening gehouden met de free float oftewel het percentage aandelen dat niet in vaste handen zit maar vrij verhandelbaar is het gewicht van individuele fondsen op dat moment mag niet groter zijn dan waardoor de invloed van zeer grote ondernemingen zoals die van royal dutch shell wordt beperkt een beursindex die gedomineerd wordt door één fonds voegt weinig waarde toe de index wordt tweejaarlijks geherwaardeerd sinds vindt er daarnaast op de eerste handelsdag van september een interim review plaats waarbij zo nodig opengevallen plaatsen worden opgevuld bij elke herziening wordt een mandje aandelen bepaald waarbij voor elk fonds een wegingsfactor wordt vastgesteld de wegingsfactor per fonds wordt via een rekenmodel zo veel mogelijk op gehele getallen afgerond deze aantallen worden zo gekozen dat hun waarde op dat moment zo veel mogelijk in verhouding tot de bovengenoemde weging is en tevens zo dat de waarde van het mandje door de herziening nauwelijks verandert de index is een honderdste van de waarde van het mandje aandelen in euro s de index wordt tijdens handelsuren elke seconden uitgerekend de aex index is de totale beurswaarde van de fondsen die deel uitmaken van deze index gedeeld door een getal de divisor om de waarde van de index aan te laten sluiten op de laatste slotkoersen voorafgaande aan een wijziging van de samenstelling van de index van de beurswaarde wordt alleen het percentage aandelen of certificaten van aandelen dat daadwerkelijk op de markt verhandelbaar is de free float meegeteld voor de grootste fondsen royal dutch shell en unilever is er een capping factor plafond aanvankelijk werd de eoe index nog eenvoudiger uitgerekend met de formule nieuwe stand vorige stand gemiddelde procentuele verandering zodoende wogen alle fondsen even zwaar waardoor het kleine gist brocades een even grote invloed had op de koersontwikkeling als de grote fondsen als ing en koninklijke olie slimme handelaren manipuleerden de index eenvoudig door grote orders te doen in de kleinere fondsen het eerste jaar van de index was zodoende ook veruit het beste jaar ooit met procent rendement hoewel dit door het gebroken jaar niet officieel meegeteld wordt tegenwoordig is deze makkelijke koersmanipulatie van de index niet meer mogelijk in tegenstelling tot de cbs herbeleggingsindex en de duitse dax wordt de hoogte van de index alleen bepaald door de koersen en bepaalt deze dus alleen het koersrendement het totale rendement dat men behaalt indien men het mandje aandelen in bezit heeft omvat ook het dividendrendement van ongeveer drie procent de euro is op de effectenbeurs ingevoerd op januari de index die een honderdste was van de waarde in guldens van een bepaald mandje aandelen werd een honderdste van de waarde in euro s van datzelfde mandje aandelen en daardoor door gedeeld anders dan bij de cbs koersindices moeten bij vergelijkingen van historische waarden van de aex index waarden van vr dus omgerekend worden andere indices in europa hebben geen omrekening naar de euro gemaakt de basis voor de aex vormen de koersen op januari waarvan de indexwaarde gesteld werd op punten deze punten was in guldens op basis van euro s begon de aex op punten de aex bereikte op augustus de oude duizend puntengrens in euro s punten waar destijds veel ophef over was de koers noteerde vervolgens zijn hoogtepunt op september toen de beurs sloot op een koers van punten in euro s de hoogste intraday koers die dag en daarmee ook de hoogste koers aller tijden was punten vervolgens zette de koers een dalende lijn in met als dieptepunt de koers van maart door het klappen van de internetzeepbel toen de aex op punten sloot na dit dieptepunt steeg de aex weer en op januari doorbrak de aex de magische punten grens na een top op punten wierp in de kredietcrisis roet in het eten het tot nu toe absolute dieptepunt werd bereikt op maandag maart waar een intraday dieptepunt werd genoteerd van de aex daalde in januari door de toenemende onzekerheid op de amerikaanse hypotheekmarkt naar een dieptepunt van punten mede door de grote weging van financiële instellingen zoals fortis aegon en ing fluctueerde de aex hevig door berichten over de amerikaanse hypotheekmarkt en een ophanden zijnde recessie in de verenigde staten na een kort herstel in het voorjaar van tot bijna punten ging het onder aanvoering van de financiële waarden wederom snel bergafwaarts met de aex maandag september daalde de index procent en een week later op oktober was het nog dramatischer met een daling van ruim procent als gevolg van de zich uitbreidende kredietcrisis daalde de aex op oktober onder de puntengrens de paniek was compleet toen wall street op donderdag oktober nog eens met meer dan procent daalde als gevolg hiervan daalde de aex op vrijdag oktober met nog eens bijna procent tot een tussentijds dieptepunt van punten na een kort herstel tot boven de punten begon de aex als gevolg van de razendsnel om zich heengrijpende diepe wereldwijde recessie opnieuw te dalen op november was het dieptepunt niet veel hoger dan het intraday dieptepunt van punten van maart hierna veerden de koersen weer op tot ongeveer punten op december sloot de aex af op punten vergeleken met de slotstand van december van daalde de aex met bijna punten ofwel procent hiermee was het slechtste beleggingsjaar sinds de introductie van de aex wereldwijd gezien bevond de aex zich hiermee onderaan in de rangorden van indices over de periode was de aex zelfs de slechtst presterende index ter wereld op ijsland na op december sloot de aex af op punten een stijging van een kleine zes procent ten opzichte van de slotkoers van de aex bleef gevangen in de neutrale bandbreedte tussen en punten grootste winsten aex op een handelsdag hoe breder de tijdspanne is waarin men de koersuitslagen bekijkt hoe meer de dagelijkse uitschieters elkaar compenseren opvallend is dat de eerste jaren na de introductie van de aex frequent voorkomen in positieve uitslagen per maand dit komt mede door de afwijkende manier van indexberekening in de eerste jaren waarbij koersuitslagen in kleine fondsen grote invloed hadden op de algehele aex omdat de stand van de aex niet gecompenseerd wordt voor het uitgekeerde dividend van de aandelen is dit rendement niet meegenomen het meeste dividend wordt in april uitgekeerd grootste verliezen aex per maand grootste winsten aex per maand met behulp van de fti future kan men relatief eenvoudig en goedkoop handelen in het hele mandje aandelen de aanduiding fti is anno nog steeds de naam van de future en staat voor financiële termijn index de contractwaarde van een heel futurepunt op de aex is euro en de minimale tick grootte is punt de omgerekende waarde van een futurecontract op de aex is gelijk aan euro maal de stand van de future dit komt neer op euro bij een aex stand van punten de future wordt op beursdagen verhandeld tussen en uur de handel in de futures gaat dus eerder van start dan de aandelen waarop het betrekking heeft en gaat ook langer door er vindt een levendige handel plaats in opties op de aex index deze opties op de aex zijn oorspronkelijk ook de reden van de introductie van deze index in de standaardopties op de index hebben een maximale looptijd van vijf jaar in zijn er echter ook weekopties geïntroduceerd die elke week aflopen eind maart zijn er ook dagelijks aflopende opties geïntroduceerd die een looptijd hebben van slechts een dag de daily s hiermee is de amsterdamse optiebeurs de eerste in europa de koers van een indextracker heeft vrijwel exact hetzelfde verloop als de koers van de index zelf een verschil tussen de twee kan verklaard worden door de kosten die de beheerder van de indextracker moet maken de koers van de tracker is gekoppeld aan de koers van de index vaak in een verhouding dus als de aex op staat zal de aex tracker ongeveer euro noteren de formele naam voor de tracker is een etf oftewel een exchange traded fund dat wil zeggen dat de aandelen van een etf aan een effectenbeurs staan genoteerd in een doorlopende notering en dus gedurende de gehele beursdag worden verhandeld er kleeft een aantal bezwaren aan de aex index als maatstaf voor de nederlandse beurs en economie analisten zijn vrijwel unaniem van mening dat de verdeling van de fondsen in de index scheef is de weging van de financiële instellingen gold voor het uitbreken van de kredietcrisis als onevenredig zwaar met bijna bovendien ontbreken ondernemingen uit andere sectoren zoals de automobielindustrie ten tweede zijn er ook ondernemingen opgenomen die nauwelijks enige binding met nederland hebben zoals super zwaargewicht arcelormittal en in een verder verleden gucci voor veel wetenschappelijke analyses maakt men daarnaast geen gebruik van de aex door de beperkte koershistorie als de oudste beursindex van europa loopt de geschiedenis evengoed slechts tot terwijl de amerikaanse sp en dow jones van start gingen in respectievelijk ten slotte is de relevantie van nationale indices aan het afbrokkelen omdat beleggers en vermogensbeheerders internationaler opereren en hun prestaties niet langer koppelen aan de aex maar aan internationale indices zoals met name de euro stoxx voor nederland blijft de aex echter een sterk merk dat grote naamsbekendheid kent en in de media ook gevolgd wordt als mandje van grote bedrijven de exacte weging van de index verandert dagelijks omdat bijvoorbeeld sterk gestegen aandelen aan wegingspercentage winnen herweging vindt tweemaal per jaar plaats na de eerste handelsdag van maart en van september en in het geval van het verdwijnen van aandelen van de beurs overname faillissement of het uitkeren van superdividend zullen er kleine aanpassingen gemaakt worden standaard telt de aex index aandelen in maart kwamen mittal en randstad in de aex en getronics verhuisde naar de midkap index waarna het door de overname door kpn helemaal van de beurs is verdwenen door meerdere overnames werd mittal plotseling een onderneming met een grote omvang daardoor is deze debutant onmiddellijk een zwaargewicht in de index wat een uitzonderlijke situatie is op oktober verdween zwaargewicht abn amro uit de index en later diezelfde maand volgde numico na de overname door danone de aex index telde vanaf maart weer fondsen maar na een week werd hagemeyer overgenomen ook de fondsen vedior corporate express en tele atlas verdwenen door overname uit de index zodat de index van juli tot september maar fondsen telde in maart werden fortis en usg people vervangen door air france klm en boskalis sinds de splitsing van arcelormittal in arcelormittal en roestvaststaalpoot aperam bestond de aex index in tijdelijk uit bedrijven bij de herweging van de aex index per maart werd bouwbedrijf bam naar de midkap gedegradeerd tnt splitste zich in twee aandelen tnt express en postnl bij een tussentijdse herweging na het slot van vrijdag juni werd wereldhave uit de index verwijderd in oktober werd het aandeel d e master blenders opgenomen in de aex index en nam de plaats in van tom tom per juni heeft gemalto plaatsgenomen in de aex ten koste van aperam op september heeft ziggo de plaats overgenomen van d e master blenders bij de jaarlijkse herziening van maart werden air france klm postnl en imtech uit de index verwijderd en vervangen door boskalis delta lloyd en oci per maart kwamen abn amro en sbm offshore weer in de aex de twee verdrongen delta lloyd en oci naar de amx index per juni verving het biotechnologiebedrijf galapagos het door fedex overgenomen tnt express per maart verhuisden asr nederland en philips lighting van de amx naar de aex op deze datum gingen boskalis en sbm offshore naar de amx per maart kwamen adyen en imcd van de amx naar de aex verlichtingsbedrijf signify en altice hebben plaats gemaakt en zijn beide naar de amx gegaan per maart heeft gemalto de aex verlaten en de index telde tijdelijk fondsen per juni is takeaway com gepromoveerd naar de aex index waarmee ze de plek van gemalto vervangt op maart kwamen asm international en just eat takeaway in de aex ter vervanging van aalberts en vopak samenstelling juli aardwetenschappen ook wel geowetenschappen genoemd is de verzamelnaam voor alle natuurwetenschappen die de planeet aarde bestuderen het is de tak van de wetenschap die zich bezighoudt met de fysieke samenstelling van de aarde het geheel aan watervoorraden die er voorkomen en haar atmosfeer meestal gebruiken aardwetenschappers principes uit de geografie chronologie natuurkunde scheikunde biologie en wiskunde om een begrip te krijgen van hoe de aarde werkt en verandert aardwetenschappen omvat de traditionele wetenschappen als geologie fysische geografie geofysica en ingenieursgeologie die zich met name met de lithosfeer de gesteenten en haar ontstaan en gedrag bezighouden maar behalve op gesteenten richt aardwetenschappen zich ook op de atmosfeer water en ijs daarom behoren ook wetenschappen als hydrologie glaciologie meteorologie klimatologie hydrografie geodesie en oceanografie tot de aardwetenschappen de geografie die zich richt op de biosfeer heet biogeografie vaak wordt dit tot de biologie gerekend waar het een aanzet tot de ecologie vormde wetenschapsrichtingen als natuurkunde scheikunde wiskunde en biologie dragen hulpmiddelen en gereedschappen aan aangezien de aarde een planeet is kunnen de aardwetenschappen ook als een tak van de planetologie beschouwd worden aardwetenschappelijke kennis met name geomorfologie wordt bijvoorbeeld ook toegepast voor de zoektocht naar sporen van water sneeuw en ijs op de planeet mars zoals bij alle wetenschappen wordt binnen de aardwetenschappen de wetenschappelijke methode gehanteerd men doet waarnemingen of verzamelt gegevens formuleert een hypothese leidt een voorspelling af en toetst deze in de aardwetenschappen spelen gegevens een kritische rol in het formuleren en testen van hypothesen hieronder volgt een alfabetische lijst van vakgebieden binnen de aardwetenschappen sommige van deze vakgebieden hebben raakvlakken met andere wetenschappen fysische geografie valt bijvoorbeeld zowel onder aardwetenschappen als onder geografie en biogeologie en paleontologie vallen ook onder biologie aard wetenschappelijke kennis wordt veel toegepast in de winning van fossiele brandstoffen zoals aardolie en aardgas de civiele techniek denk aan bijvoorbeeld tunnels en de landbouw ook het voorspellen van rampen als aardbevingen en vulkaanuitbarstingen behoren tot het werkterrein binnen het vakgebied van de aardwetenschappen vallen ook enkele van de mondiale milieuvraagstukken is er sprake van een globale temperatuurstijging als gevolg van het versterkte broeikaseffect wat zijn de gevolgen van deze temperatuurstijging voor een toekomstige zeespiegelstijging hoe zit het met het gat in de ozonlaag boven de zuidpool hoe vinden we voldoende drinkwater voor iedereen aristoteles oudgrieks aristotéls stageira v chr chalkis v chr was een griekse filosoof en wetenschapper die met socrates en plato wordt beschouwd als een van de invloedrijkste klassieke filosofen in de westerse traditie hij was lid van plato s filosofische akademeia en diens invloed is dan ook aanwezig in aristoteles werk hoewel aristoteles een duidelijk van plato afwijkende filosofische stroming vertegenwoordigt aristoteles was een zoon van de befaamde arts nicomachus lijfarts van koning amyntas iii van macedonië de grootvader van alexander de grote aristoteles is vroeg wees geworden hij werd opgevoed door zijn oom proxenus op zeventienjarige leeftijd vertrok hij naar athene en werd als leerling opgenomen in plato s academie die hij pas twintig jaar later na plato s dood in v chr weer verliet aristoteles mag gezien worden als de eerste homo universalis omdat hij bekwaam was in de totaliteit van de toenmaals bekende wetenschappen filosofie psychologie politieke en sociale wetenschappen wiskunde en natuurwetenschappen taal en letterkunde theater die hij systematisch en methodisch tot een in zichzelf gesloten systeem uitwerkte aristoteles kan zo worden beschouwd als systeemfilosoof hij voerde bovendien de logica en de methodologie in als manier om wetenschap en filosofie te bedrijven na op enkele plaatsen als docent werkzaam geweest te zijn werd hij in ca v chr door koning philippus ii naar macedonië ontboden om als privéleraar de opvoeding te verzorgen van diens dertienjarige zoon alexander later alexander de grote genaamd tot ca v chr hij keerde in v chr naar athene terug waar hij dertien jaar lang in de peripatos wandelgang van het lyceum grieks lykeion heeft gedoceerd daarom wordt hij gezien als de stichter van de peripatetische school als gevolg van een anti macedonische reactie na het plotse overlijden van alexander de grote in v chr werd hij als collaborateur beschouwd en aangeklaagd wegens goddeloosheid anders dan socrates verliet hij de stad met als motivering dat hij de atheners een tweede vergrijp tegen de filosofie wilde besparen verwijzend naar socrates hij week uit naar chalkis naar het landgoed van zijn moeder daar stierf hij een jaar later aan de gevolgen van een maagkwaal op eenenzestigjarige leeftijd uit zijn testament blijkt dat aristoteles een zorgzaam huisvader en een humaan meester voor zijn slaven was enkele van zijn vrienden hebben hem zijn leven lang trouw gevolgd veel van het oorspronkelijke werk van aristoteles is reeds in de eerste eeuwen na zijn dood verloren gegaan onder de verloren werken behoren ook zijn dialogen de enige teksten die door aristoteles zelf uitgegeven waren vermoedelijk is slechts ongeveer een vijfde van het totale werk bewaard gebleven en bekend de nog steeds erg talrijke bewaarde werken van aristoteles zijn meestal cursusnotities en lesvoorbereidingen voor eigen gebruik en waren oorspronkelijk niet voor publicatie bestemd dit is een verklaring voor de voor sommige lezers onsystematische of schetsmatige structuur van enkele van de ons bekende teksten boeken als de ethica en de politica zijn echter voorbeelden van het tegendeel zelden zijn er boeken verschenen die zo n heldere structuur en duidelijk logische rode lijn bevatten wat opvalt aan de filosofie van aristoteles in een boek als de ethica is de voortdurende drang de waarheid te beschrijven in plaats van ingewikkelde of gekunsteld aandoende theorieën met een boek als de ethica toont aristoteles feilloos aan dat zijn filosofie enkele honderden jaren voor christus reeds de meest vooruitstrevende inzichten bezat inzichten die niet alleen van toepassing zijn op de huidige tijd maar net als zijn karakter universeel en tijdloos zijn aristoteles werken worden traditiegetrouw in het latijn getiteld gedurende de middeleeuwen waren ze in het westen enkel bekend in een latijnse vertaling van een arabische vertaling uit het grieks veel van zijn werken zijn door de arabische geleerde averroes vertaald het verzamelde werk van de bewaarde teksten van aristoteles zijn gebundeld in het corpus aristotelicum hierbij is evenwel niet de tekst met de beschrijving van het atheense politieke bestel opgenomen die bekend is onder de naam athenaion politeia aristoteles huldigt het eudaemonisme het leven heeft tot doel de gelukzaligheid blijheid grieks eudaimonia te vinden door het hylemorfisme aristoteles kwam tot de conclusie dat de natuur van onze ziel geestelijk spiritueel is door te filosoferen alle materiële wezens bestaan uit materie vorm bij levende wezens wordt de vorm ziel genoemd de ziel moet geestelijk zijn omdat de wij kennis in ons opnemen als relaties tussen vormen en we nemen geen concrete tafel in ons op maar de essentie van het begrip tafel hier introduceert aristoteles het begrip tabula rasa effen lege plank in de was van de effen plank worden de vormen afgedrukt omdat de cognitieve ziel van de mens geestelijk is blijft de ziel voortbestaan na de dood dood wordt dan ook gedefinieerd als de scheiding van lichaam en ziel eigenschappen van de zielen zijn evenals plato heeft ook aristoteles de sofisten bestreden maar hij deed dat door een systematisch overzicht te geven van de oorzaken van hun valse redeneringen zodoende ontwierp hij de formele logica wetmatigheid van het denkproces syllogisme oorzaak en gevolg een voorbeeld van een syllogisme major alle mensen zijn sterfelijk minor grieken zijn mensen conclusie grieken zijn sterfelijk het bekende socrates is een mens syllogisme is volgens aristoteles geen syllogisme omdat een term volgens hem nooit betrekking kan hebben op een individu men kan zeggen dat allen x y zijn of dat sommigen x y zijn maar het is nooit zo dat één bepaalde x gelijk is aan y aristoteles onderscheidde in politica v chr drie staatsvormen deze drie hadden elk een goede en een slechte vorm die ook weer onderverdelingen kenden in deze extreme vorm kwamen ze niet voor het waren ideaaltypes tirannie is bij aristoteles dus de slechte tegenhanger van de monarchie daarmee is het moeilijk een duidelijke definitie van de twee te maken en is dit meer afhankelijk van de steun vanuit de bevolking tirannicide ziet hij vooral als een daad van hen die uit zijn op persoonlijk gewin terwijl degenen die handelen vanuit het algemeen belang zeldzaam zijn aristoteles hanteerde een analytische inductieve manier van denken het destilleren van een algemeen geldende waarheid uit het doen en laten van het individu en de waarneembare werkelijkheid daarvan uitgaande bestudeerde hij ook een groot aantal zaken in onder andere bewegingen wordingen in de natuur en de biologie en kwam onder de indruk van de ordening en doelmatigheid daarin dit bracht hem tot de uitspraak de natuur doet niets vergeefs in zijn visie bestaat de wereld uit de vier aarde water lucht en vuur omgeven door de ether het vijfde lichaam en daarbuiten sfeerlagen waarvan de buitenste die van de vaste sterren zou zijn de uiterste sfeer is in zijn visie god de onbewogen beweger zijn ethische opvattingen zijn uitgewerkt in de ethica nicomachea zijn werk de interpretatione behandelt de betekenis van taaluitingen passen woord en en onderwerp van die taaluiting helemaal gedeeltelijk of helemaal niet bij elkaar met andere woorden is de uiting waar gedeeltelijk waar of niet waar en de logica daaruit voortvloeiend het syllogisme hierbij gebruikte hij zowel inductie als deductie zie ook klassieke semiotiek hij zocht naar algemeen geldende principes gebaseerd op ware en waarneembare feiten of aannames die hij vervolgens toetste aan afzonderlijke gevallen veertien van zijn werken zijn gebundeld in zijn metafysica gericht op onderzoekingen van het zijn ofwel de ontologie volgens hem bestaat de platonische idee slechts in de afzonderlijke dingen en niet als transcendente werkelijkheid zoals plato dat zag hij verschilde met plato dus van mening over het bestaan van universalia waarvoor in de wereld geen particulier voorbeeld te vinden was in aristoteles visie zijn alle dingen met het verstand te begrijpen hiermee sluit hij aan bij socrates gedachte over het kennen van algemeen geldende waarheid aangaande goedheid en deugd met zijn studie van de erfelijkheid waarin hij al onderscheid maakte tussen dominante en recessieve factoren liep aristoteles vooruit op het werk van gregor mendel aristoteles richtte een filosofische school de peripatetische school op gebaseerd op zijn eigen methode van filosofie bedrijven het aristotelisme in latere generaties richtte de school zich voornamelijk op de natuurwetenschappen en werd de filosofie gelaten voor wat het was de griekse filosoof alexander van aphrodisias echter schreef rond n chr een belangwekkend commentaar op de organon en metafysica de laatste lichting klassieke griekse filosofen de neoplatonisten kenden en bestudeerden aristoteles werk goed via hen werd zijn werk in het syrisch en arabisch vertaald waardoor het de arabische wereld beïnvloedde lang voordat het de denkers van het westen beïnvloedde dit gebeurde pas vanaf de e eeuw in andalusië dankzij de werken van ibn rushd of averroës en de vertalingen door joodse intellectuelen aldaar daarvoor was enkel zijn werk logica omstreeks door de romein boëthius vertaald in het latijn al zijn andere geschriften werden pas zo n jaar later verplichte leerstof in de westerse academische wereld en kenden vanzelfsprekend pas vanaf de uitvinding van de boekdrukkunst een grotere verspreiding na de gouden eeuw in nederland raakte zijn gedachtegoed wat uit de gratie maar vanaf ca leefde aristoteles populariteit weer op de poolse filosoof jan ukasiewicz verrichtte onderzoek naar zijn formele logica een in de middeleeuwen en in de renaissance veel voorkomende voorstelling is ontleend aan een verhaal waarvan de herkomst niet met zekerheid is te bepalen men ziet aristoteles kruipend op handen en op voeten in zijn mond een toom op zijn rug zit een vrouw fyllis die hem leidt het motief komt veel aan kerkportalen voor en is in de prentkunst geliefd geweest het verhaal van phyllis en artistoteles is bedoeld als een waarschuwing het gaat over de triomf van een verleidelijke vrouw phyllis over het intellect van de grootste klassieke filosoof aristoteles in het verhaal waarschuwt aristoteles zijn leerling alexander om phyllis de matresse van zijn vader te vermijden aristoteles valt echter zelf voor haar charme phyllis zegt op aristoteles avances in te zullen gaan als zij hem kan berijden zij heeft hiervan echter alexander op de hoogte gebracht en op het moment dat phyllis op aristoteles rug plaatsgenomen heeft komt alexander binnen hij betrapt zo zijn meester aristoteles een soortgelijk verhaal werd ook verteld over socrates en xantippe afghanistan pasjtoe dari pasjtoe afnistn ipa avnis tn dari afnestn ipa avnes tn officieel de islamitische republiek afghanistan is een land in centraal azië het land heeft een bevolking van ongeveer miljoen mensen die wonen op een grondgebied van ruim km het land wordt begrensd door pakistan in het zuiden en oosten iran in het westen turkmenistan oezbekistan en tadzjikistan in het noorden en china in het verre noordoosten het land hoort ook bij de mena landen de naam afghanistan betekent letterlijk land van de afghanen de pathanen begonnen de benaming afghaan voor zichzelf te gebruiken vanaf de islamitische periode volgens w k frazier tyler m c gillet en andere geleerden het woord afghaan komt voor het eerst in de geschiedenis voor in de hudud al alam in het laatste deel van de naam afghanistan stamt af van het perzische woord stn staat of land de engelse benaming afghanland dat in verschillende verdragen tussen kadjaren en engeland voorkomt over de landen bewoond door pathaanse stammen modern zuidoost afghanistan tussen perzië en brits indië werd door de afghanen overgenomen en werd afghanistan vanaf de e eeuw toen ahmad shah durrani een regering vormde op basis van het pashtunwali werd afghanistan bij zijn huidige naam genoemd afghanistan werd internationaal als officiële naam erkend tijdens de heerschappij van abdoer rahman khan vr de e eeuw werd afghanistan aangeduid als khorasan en nog vroeger als aryana ook wel gespeld als ariana de oudste menselijke bewoning in afghanistan dateert uit het middenpaleolithicum het land was dankzij de strategische ligging langs de zijderoute sinds de oudheid verbonden met de culturen van het midden oosten en andere delen van azië door de eeuwen heen vormde het land het strijdperk van sterk uiteenlopende mogendheden zoals de grieken van alexander de grote islamitische arabieren van het kalifaat van de omajjaden en abbasiden mongolen van dzjengis khan britten en russen het land vormde de bakermat van de rijken van de bactriërs kushans hephthalieten samaniden saffariden ghaznaviden ghowriden khilji s mogols hotakiden en de durraniden de politieke geschiedenis van de moderne staat van afghanistan begon in de e eeuw met de hotakiden en durraniden in de late e eeuw werd afghanistan een bufferstaat in the great game tussen de britse en russische koloniale rijken na de anglo afghaanse oorlog van ondernamen amanoellah khan en mohammed zahir sjah de modernisering van het land een reeks staatsgrepen in de jaren zeventig werd gevolgd door een russische invasie die werd tegengewerkt door de amerikanen na de russische terugtrekking volgde in de jaren tachtig een reeks burgeroorlogen die een groot deel van het land verwoestte uiteindelijk maakte dit de weg vrij voor de taliban een groepering van religieuze extremisten die kortstondig vrijwel het hele land wisten te veroveren in vielen de verenigde staten afghanistan binnen op zoek naar osama bin laden directe aanleiding waren de aanslagen van september bin laden werd niet in afghanistan gevonden maar de talibanregering werd afgezet er werd een overgangsregering onder hamid karzai aangewezen om het land te besturen karzai werd in als president bevestigd in de eerste vrije verkiezingen van het land in werd ook een nieuwe grondwet opgesteld sindsdien is de wederopbouw moeizaam verlopen de veiligheidssituatie is verslechterd door de wederopstanding van de taliban en de activiteiten van lokale strijdheren enorme problemen waarmee het land kampt zijn behalve de wijdverspreide corruptie de afwezigheid van goede infrastructuur en grootschalige armoede onder de bevolking na de aanvallen door de verenigde staten dat de opmars steunde van de noordelijke alliantie een alliantie van gewapende tegenstanders van de taliban werd een nieuw regime ingesteld onder leiding van president karzai sinds eind is er een veiligheidsmacht in afghanistan aanwezig de isaf tot augustus was de leiding in handen van nederland en duitsland daarna nam tegen de zin van afghanistan zelf de navo die taak over in het kader van task force uruzgan werd op augustus kamp holland ingericht dit kamp bleef operationeel tot juli aanhangers van het voormalige talibanregime blijven strijden met aanslagen en terreurdaden tegen de aanwezigheid van ongelovigen in afghanistan en ook tegen de afghaanse regering die zij als een marionet beschouwen ze opereren vanuit het pakistaanse grensgebied diverse isaf soldaten zijn omgekomen evenals medewerkers van het rode kruis en de verenigde naties op juni leden amerikaanse troepen bijvoorbeeld het zwaarste verlies sinds de omverwerping van het talibanregime drie leden van een speciaal navy seals team kwamen om en een chinook helikopter met inzittenden uitgestuurd om hen te redden werd neergeschoten waardoor alle inzittenden omkwamen naar aanleiding van de voor september geplande parlementsverkiezingen is de onrust en het geweld in de regio gevoelig toegenomen een ander probleem voor de afghaanse regering is dat de regionale bestuurders zich opnieuw als onafhankelijke krijgsheren opstellen en zich weinig aan het centrale gezag gelegen laten liggen de gouverneurs verrijken zich strijden met elkaar en onderdrukken de bevolking terwijl de centrale regering vrijwel bankroet is de afghanen zouden het mandaat van de isaf naar de provincies willen uitbreiden maar de westerse coalitie weigert dit voorlopig op financiële en logistieke gronden een ander probleem zijn de vluchtelingen de terugkeer van vluchtelingen naar afghanistan is in jaar niet zo grootschalig geweest in keerden miljoen vluchtelingen terug naar huis waarvan miljoen uit het buitenland voor werden miljoen terugkerende vluchtelingen verwacht door deze vluchtelingenstroom werden de problemen op het gebied van schaarste aan voedsel en drinkwater extra versterkt afghanistan vormt het noordoostelijk deel van het hoogland van iran het land heeft vele steil hellende bergen en uitlopers van het hindoekoesj hooggebergte met toppen hoger dan m in het centrum van het land de hoogste berg is de noshaq m er zijn echter binnen de bergwaaiers en op hun randen vele vruchtbare valleien en vlaktes in het zuiden en in het bijzonder in het zuidwesten zijn grote woestijnen in het helmendbekken waaronder de gebieden van seistan en registan in het noorden tussen de centrale bergketens en de rivier amu darja liggen de hooglanden van badachsjan afghaans turkestan de vlakte van amu darja en de rijke vallei van hari rud arius in de noordwesthoek van het land het hart van het oude ariana in het midden van het land ligt het nationaal park band e amir het klimaat van het land varieert sterk hoewel het grootste deel van het land droog is in afghanistan komen onder andere een steppeklimaat noordwesten en noordoosten woestijnklimaat zuiden en midden en landklimaat noordoosten voor door de grote afstand tot de oceanen houdt dit droge hete zomers en koude winters in de meeste regen valt in het oosten en in de bergstreken het centrale bergland vormt de scheiding tussen een drietal rivierbekkens in het noorden stroomt de kunduz naar de amu darja deze laatste vormt over meer dan km de grens met tadzjikistan en oezbekistan het oosten behoort tot het stroomgebied van de indus met als hoofdrivier de kabul en als zijrivieren panjshir alisjang en kunar het water wordt sinds tijden gebruikt voor irrigatie in het westen stromen de hari rud en de helmand die grotendeels ten zuidwesten van de hindoekoesj aan de iraanse grens stroomt deze bevatten slechts af en toe water de rivieren zijn meestal onbevaarbaar het droge afghanistan telt weinig grote natuurlijke meren er zijn wel meerdere stuwmeren die zowel voor de stroomvoorziening van de grote steden moeten zorgen als voor drink en irrigatiewater de tien grootste steden van afghanistan telden volgens een schatting van het bureau voor de statistiek van afghanistan in alle meer dan inwoners deze zijn hieronder weergegeven alsook hun inwoneraantal bij de laatste volkstelling van steden die sinds uit de top zijn verdwenen zijn baghlan in inwoners en ghazni afghanistan kent naast de centrale overheid ook andere bestuurslagen territoriale onderdelen waar regels vastgesteld en of beslissingen worden genomen over bepaalde gebieden en of hun bewoners het betreft de volgende bestuurslagen afghanistan heeft provincies die weer zijn onderverdeeld in totaal districten bij het begin van de e eeuw telde afghanistan ongeveer vier miljoen inwoners dat aantal is nu verachtvoudigd hoewel oorlogvoering in de laatste eeuw een wezenlijke bevolkingsverplaatsing veroorzaakte miljoenen vluchtelingen trokken naar pakistan en iran is de bevolkingssamenstelling niet veel veranderd door de jaren heen tadzjieken die de tweede grootste etnische groep van het land vormen wonen rond het hart en in het noordoosten oezbeken wonen in het noorden en nomadische turkmenen wonen langs de grens met turkmenistan in de centrale bergen wonen de hazara van mongoolse oorsprong in de oostelijke en zuidelijke centrale gedeelten wonen de pathanen die de grootste etnische groep van het land vormen beloetsji wonen in het uiterste zuiden dari of oostelijk perzisch pasjtoe oezbeeks engels arabisch turkmeens en urdu zijn de belangrijkste talen van het land bijna alle meer dan inwoners zijn moslim de grote meerderheid tot is soenniet een minderheid tot meer dan twee miljoen en hoofdzakelijk hazara sjiiet hangt een andere godsdienst aan katholicisme of jodendom de atlantische oceaan is de oceaan die de continenten afrika en europa in het oosten scheidt van de continenten noord en zuid amerika in het westen na de grote oceaan is het zowel in oppervlakte als volume de tweede oceaan ter wereld de atlantische oceaan bedekt ongeveer een vijfde deel van de aarde de oppervlakte bedraagt km en inclusief de aangrenzende zeeën km de gemiddelde diepte is m en inclusief aangrenzende zeeën m het diepste punt bevindt zich in de trog van puerto rico op m onder zeeniveau in de oceaan bevinden zich twee gyres ringvormige zeestromingen de noord atlantische gyre en de zuid atlantische gyre de oceaan dankt zijn naam aan atlantis het eiland van atlas volgens plato de oudste zoon van poseidon en de eerste koning van de mythische atlantische beschaving met de atlantische oceaan wordt het s vormige wateroppervlak ten oosten van noord en zuid amerika en ten westen van europa en afrika bedoeld soms wordt er onderscheid gemaakt tussen een zuidelijke en noordelijke atlantische oceaan de grens ligt rond de evenaar in het noorden gaat de atlantische oceaan over in de noordelijke ijszee en de labradorzee twee watermassa s die worden gescheiden door groenland aan beide zijden van de oceaan liggen aangrenzende zeeën die soms tot dezelfde watermassa gerekend worden aan de oostkant ligt de noordzee die groot brittannië van het vasteland van europa scheidt de noordzee is via het kattegat verbonden met de oostzee die scandinavië scheidt van de rest van europa de noordzee en oostzee zijn in tegenstelling tot de labradorzee en de noordelijke ijszee grotendeels ondiepe watermassa s op het europese continentaal plat zogenaamde epicontinentale zeeën verder naar het zuiden is de noordzee met de atlantische oceaan verbonden door het kanaal de golf van biskaje vormt een inham van de oceaan in europa ten noorden van het iberisch schiereiland de atlantische oceaan is via de straat van gibraltar verbonden met de middellandse zee en de zwarte zee die europa van afrika en voor azië scheiden ten zuiden van gibraltar ligt de oceaan in een grote boog om afrika heen om enkele graden ten noorden van de evenaar een grote inham in afrika te vormen de golf van guinea ten zuiden van afrika gaat de atlantische oceaan over in de indische oceaan de grens bevindt zich tussen kaap agulhas en graden zuiderbreedte de grens met de zuidelijke oceaan de watermassa rondom antarctica is de parallel op zuiderbreedte deze puur willekeurige grens werd vastgesteld door de internationale hydrografische organisatie aan de westzijde gaat de atlantische oceaan ten zuiden van zuid amerika kaap hoorn over in de grote oceaan ten noorden van zuid amerika vormt de eilandboog van de antillen de grens tussen de atlantische oceaan de caribische zee en de golf van mexico de laatste twee zeeën scheiden noord en zuid amerika in de atlantische oceaan liggen meerdere eilanden en archipels eilandgroepen tussen het vasteland van europa en groenland liggen brittannië ierland rockall faerer en ijsland tussen europa en noord amerika liggen de azoren en meer naar het zuiden voor de kust van afrika liggen madeira met porto santo de ilhas selvagens de canarische eilanden en de kaapverdische archipel voor de kust van zuid amerika bevinden zich de falklandeilanden en zuid georgia en de zuidelijke sandwicheilanden ten noorden van zuid amerika liggen de caraïben inclusief cuba jamaica hispaniola en de antillen en iets verder ter hoogte van florida bermuda midden in de oceaan liggen sint helena ascension tristan da cunha fernando de noronha en de azoren het verloop van de oceaanbodem wordt de bathymetrie genoemd toen men halverwege de e eeuw begon de diepte van de atlantische oceaanbodem in kaart te brengen bleek de bathymetrie opmerkelijk simpel in het midden van de oceaan bevindt zich een continue onderzeese bergrug die de mid atlantische rug wordt genoemd van de rug af is de bathymetrie bijna perfect symmetrisch de diepte van de oceaan neemt van de rug af toe de oceaanbodem wordt zo gescheiden in twee bekkens de dieptetoename is het sterkst dicht bij de rug verder van de rug af is de helling zo gering dat men van abyssale vlaktes spreekt deze diepgelegen vlaktes zijn de vlakste delen van het aardoppervlak de gemiddelde diepte van de top van de mid atlantische rug is ongeveer m terwijl de abyssale vlaktes veel dieper liggen tussen de en meter de mid atlantische rug is van noord naar zuid km lang de rug werd rond ontdekt en gekarteerd door middel van echoloodmetingen later werd de bathymetrie met de spaceshuttle challenger nauwkeuriger in beeld gebracht op sommige plaatsen steekt de rug boven het wateroppervlak uit zoals bij ijsland sint helena en de azoren de rug is maximaal ongeveer km breed opmerkelijk is dat zich over vrijwel de gehele lengte in het midden van de rug een kleine depressie bevindt deze wordt gevormd door een geologische slenk op het relatief simpele verloop van de bathymetrie bestaan veel uitzonderingen loodrecht op de mid atlantische rug liggen veel minder prominente transversale ruggen die soms doorlopen tot de continentale randen ze verdelen de oceaanbodem in talrijke bekkens grotere bekkens ten noorden van de evenaar zijn het blake guyana noord amerikaanse kaapverdisch en canarisch bekken ten zuiden van de evenaar liggen het angola kaap argentinië en braziliëbekken langs de randen van het continentaal plat is de continentale helling doorsneden met diepe kloven hoewel de atlantische oceaan grotendeels wordt begrensd door passieve marges liggen op enkele plekken oceanische troggen de trog van puerto rico in de noord atlantische oceaan is de diepste daarvan het diepste punt van deze trog ligt op meter andere troggen langs de atlantische oceaan zijn de laurentiatrog ten oosten van de canadese kust de south sandwichtrog die een diepte bereikt van meter en de romanchetrog die in de buurt van de evenaar ligt en een diepte bereikt van ongeveer meter de atlantische oceaan begon zich ongeveer miljoen jaar geleden te vormen door het opbreken van het oercontinent pangea de atlantische rug is de plek waar de oceaan zeer langzaam aangroeit als gevolg van een proces dat oceanische spreiding wordt genoemd en een belangrijk onderdeel is van platentektoniek onder de oceaanbodem is de convectiestroming in de aardmantel opwaarts gericht onder het oppervlak smelt gesteente zodat magma gevormd wordt langs de mid atlantische rug kunnen dan ook veel vulkanen gevonden worden waarvan de meeste zich onder de zeespiegel bevinden sterker mid oceanische ruggen zijn de vulkanisch actiefste delen van de aarde het gestolde magma vormt nieuwe oceaankorst die aan weerszijden van de rug af beweegt zodat de oceaan langzaam breder wordt de afstand tussen enerzijds het supercontinent amerika en anderzijds de continenten europa en afrika neemt met ongeveer cm per jaar toe hoe verder van de rug vandaan des te ouder de oceaanbodem is ook na de stolling van magma op de oceaanbodem gaat het afkoelen van de oceaankorst door met het afkoelen neemt de dichtheid van de oceaankorst toe oudere delen van de oceaankorst zijn daarom zwaarder en liggen dieper op de aardmantel daardoor neemt de diepte van de oceaan van de rug af toe sedimenten van de oceaanbodem kunnen op grond van herkomst worden onderverdeeld in drie soorten terrigene afzettingen zijn sedimenten waarvan de oorsprong op het land ligt ze zijn vaak siliciclastisch van aard wat wil zeggen dat ze silica bevatten voorbeelden zijn zand en silt deze materialen zijn meestal te vinden op het continentaal plat en zijn het dikst voor mondingen van grote rivieren en woestijnkusten waar de wind dergelijke materialen makkelijk van het land af kan transporteren pelagische afzettingen bestaan uit de overblijfselen van organismen die naar de oceaanbodem zijn gezonken deze sedimenten kenmerken zich door een zeer kleine korrelgrootte pelagisch sediment is vrijwel altijd klei of uit microscopisch kleine silicaskeletjes bestaande modder ooze onder de fossiele micro organismen hierin zijn globigerina en pteropoda het grootste deel van de oceaanbodem is bedekt met een laag pelagisch sediment waarvan de dikte varieert tussen en meter hoe verder van de mid atlantische rug af des te dikker de laag sediment de laag is het dikst in de troggen met name bij het hamiltonrug een derde type sediment zijn authigene afzettingen zoals mangaanknollen ze komen voor op plekken waar de overige sedimentatie langzaam verloopt zoals in de hewett curve de eerste europeanen die de atlantische oceaan op grote schaal verkenden waren de vikingen en portugezen nadat christoffel columbus de oversteek had gemaakt naar amerika nam het verkeer over de oceaan snel toe als gevolg van de kolonisatie van de nieuwe wereld in maakte het eerste volwaardige stoomschip royal william de oversteek in werd dit schip al voorafgegaan door de savannah die ook een stoommachine aan boord had maar het grootste deel van de reis zeilde in werd door de amerikaanse zakenman cyrus field de eerste trans atlantische telegraafkabel aangelegd tussen ierland en newfoundland de eerste non stop overtocht met een vliegtuig vond plaats op juni toen john alcock en arthur whitten brown in een vickers vimy bommenwerper van newfoundland naar ierland vlogen de eerste non stop solovlucht werd op mei uitgevoerd door charles lindbergh in de the spirit of st louis architectuur is de kunst en wetenschap van het ontwerpen van de gebouwde omgeving inclusief steden gebouwen woningen interieurs landschappen meubelen of objecten vroeger werd het woord bouwkunst meer gebruikt dat nu voornamelijk nog voor de esthetische kant van het bouwen wordt gebruikt terwijl bouwkunde met name voor de technische kant wordt gebruikt een bepaalde beoefenaar van de architectuur heet een architect volgens het vroegste overgeleverde werk over het onderwerp over architectuur van de romein vitruvius is de architectuur gestoeld op drie principes schoonheid venustas stevigheid firmitas en bruikbaarheid utilitas ze kan dan worden omschreven als de balans tussen deze drie elementen waarbij geen van drieën dus overheersend is ten opzichte van de andere twee de geschiedenis van de bouwkunst begint reeds in de jonge steentijd iedere periode en plaats heeft bepaalde stijlkenmerken studie van de geschiedenis van de bouwkunst maakt deel uit van de kunstgeschiedenis er zijn over de hele wereld veel verschillende bouwwerken zoals onder andere er zijn diverse stromingen en bouwstijlen zoals onder andere er zijn vele monumenten in nederland waaronder de rijksmonumenten in nederland in vlaanderen voorheen werd in vlaanderen de opleiding tot architect aangeboden door architectenscholen een architectenschool was een departement van een hogeschool deze opleidingen werden in geïntegreerd in universiteiten na de opleiding wordt men toegelaten tot het beroep wat wil zeggen dat men het recht verkrijgt de titel architect te voeren mits een begeleide stage van twee jaar bij een erkend architect aansluitend op de studie met goed resultaat is gevolgd er worden diverse beurzen georganiseerd in de benelux waaronder het jaarlijkse batibouw in brussel de tweejaarlijkse bouwbeurs in de jaarbeurs in utrecht en de internationale architectuur biënnale rotterdam een architect grieks architektn bouwmeester archi opper tektn bouwer is een ontwerper van gebouwen die dit ontwerp visualiseert op tekening zet en de verwerkelijking van dit concept technisch en administratief begeleidt een ontwerper van infrastructuur bruggen en dergelijke wordt meestal een civiel ingenieur nederland of burgerlijk bouwkundig ingenieur vlaanderen genoemd steeds vaker ontstaan er samenwerkingsverbanden tussen bovengenoemde partijen waardoor enigszins een grensvervaging in de ontwerpende disciplines merkbaar is soms komt men het synoniem bouwmeester tegen zoals de vlaamse bouwmeester die de overheid adviseert inzake bouwprojecten de nederlandse rijksbouwmeester nauw gerelateerd aan het werk van de architect is dat van de stedenbouwkundige in nederland en vlaanderen genieten zij doorgaans dezelfde basisopleiding en gaat men zich in de laatste fase van de studie pas specialiseren of men volgt een bijkomende specialisatie na de studie een architect ontwerpt gebouwen woningen kantoren fabrieken kerken sportcentra en dergelijke vroeger werd zo n persoon een bouwmeester genoemd hiermee bedrijft een architect architectuur een toegepaste kunstvorm in nederland bestaan er meerdere opleidingstrajecten waardoor men in aanmerking kan komen voor inschrijving in het architectenregister waarna men de titel van architect mag voeren in vlaanderen zijn er opleidingen aangevuld met een twee jaar durende stage die leiden tot de beroepstitel van architect er is ook de mogelijkheid om in te stromen in de master in de architectuur van de boven vermelde opleiding daarvoor dient men wel in het bezit te zijn van een compatibele professionele bachelor bvb toegepaste architectuur bouwkunde of interieurvormgeving een dergelijk schakelprogramma bestaat over het algemeen uit ects of meer een architect kan een ontwerp maken voor nieuwbouw maar ook voor restauratie of herinrichting van een bestaand gebouw renovatie in nederland mogen alleen personen die zijn ingeschreven in het architectenregister de beschermde titel architect voeren aan de toelating tot het register zijn strenge opleidingseisen verbonden als een persoon niet is ingeschreven mag deze persoon volgens de wet op de architectentitel zelfs niet suggereren dat die persoon architect is of architectonisch of onder architectuur werkzaam is een it specialist bijvoorbeeld die zich architect noemt is niet in overtreding van de wet op de architectentitel omdat dit niet gaat om werkzaamheden als architect stedenbouwkundige tuin of landschapsarchitect of interieurarchitect daarnaast zijn in nederland veel architecten aangesloten bij de beroepsorganisatie bna de branchevereniging nederlandse architectenbureaus dit wordt door opdrachtgevers vaak als keurmerk gezien in belgië is het beroep van architect sedert beschermd de architecten zijn wettelijk verplicht zich aan te sluiten bij de orde van architecten doen ze dat niet dan kunnen ze geen vergunningsaanvraag indienen voor het bouwen of verbouwen van een woning gewoonlijk ontvangt de architect een ontwerpopdracht van een opdrachtgever ook bouwheer genoemd dit kan een particuliere opdrachtgever zijn een woningcorporatie een gemeentebestuur een bestuur van een vereniging stichting of kerk de directie van een fabriek bedrijf of onderneming een overheidsinstantie en dergelijke de architect maakt dan eerst een schetsontwerp met raming van de kosten om het schetsontwerp te verduidelijken naar de opdrachtgever toe wordt soms een maquette gemaakt in een eerder stadium maakt de architect of ontwerper studiemaquettes om zo het ontwerp voor zichzelf te visualiseren als de opdrachtgever zich daarin kan vinden maakt die vervolgens het bestek en de erbij behorende bestektekening daarna kan er een openbare of onderhandse aanbesteding plaatsvinden bij deze twee vormen wordt het werk doorgaans aan de laagste inschrijver gegund de gunning ook kan hij of zij in samenwerking met een aannemer een offerte een vooropgave of raming van de kosten van het bouwproject maken als deze wordt goedgekeurd gaat men verder met het uitwerken van een project dit is de meest rechtlijnige vorm van aanbesteden ook komt het voor dat een aannemer of projectontwikkelaar grond koopt en daarop een eigen bouwproject begint waarbij hij of zij een architect de ontwerpopdracht geeft de architect is in principe verantwoordelijk voor het programma vorm indeling constructie kleur en materiaalkeuze aan de hand van de financiële functionele en esthetische eisen en wensen van de opdrachtgever bij de lineaire werkwijze maakt de architect een ontwerp laat het daarna verder uitwerken en controleren door bouwkundige adviseurs waarna het door de aannemer wordt gebouwd complexe installatiesystemen constructiemethoden toenemende gebouwgrootte en de technische integratie van de faade vraagt om externe specialisten die de architect al ondersteunen tijdens de ontwerpfase ze ontwerpen mee met de architect vanuit de kennis van hun eigen vakgebied doordat verscheidene vakdisciplines uit de bouwwereld hun kennis en expertise toepassen tijdens het maken van het ontwerp worden latere onvoorziene kosten voorkomen en ontstaan er in de latere fase minder snel problemen de hoofdaannemer wacht bijvoorbeeld niet tot de architect het project op zijn bordje serveert maar praat tijdens het ontwerp al mee over eventuele problemen bij de assemblage van een gebouw deze werkwijze heet integraal ontwerpen en gewoonlijk vormen de opdrachtgever in samenwerking met de architect de projectleiding over dit integrale bouwteam de taak van de architect is meestal het ontwikkelen van een ontwerpvisie en een ruimtelijk plan en het bewaken van de algehele kwaliteit van het eindproduct door directie te voeren over het bouwteam bestaande uit specialisten constructeur bouwfysicus bouwtechnoloog etc de architect zal na het schetsontwerp het bestek en de bijbehorende tekeningen maken werktekeningen en detailtekeningen van plattegronden gevels kozijnen raam en deurpartijen worden door tekenaars op zijn bureau gemaakt of uitbesteed aan een tekenbureau voor het ontwerp en technisch tekenwerk gebruikt men tegenwoordig computerprogramma s computer aided design cad die het werk vergemakkelijken tot begin jaren van de vorige eeuw gebeurde het tekenwerk met potlood pennen zoals de trekpen en de buisjespen papier gum en liniaal op de tekentafel hiervoor werden speciaal voor dit werk geschikte materialen gebruikt ook gebruikte men eenvoudige grafische hulpmiddelen zoals mallen en arceermiddelen zijn de tekeningen klaar en zijn er technische berekeningen in het ontwerp dan gaat een kopie van alles naar een constructeur die constructieve aspecten van een bouwwerk zoals de boogspanning en de draagkracht van muren en kolommen en dergelijke uitrekent of naar de bouwfysisch adviseur die de thermische hygrische akoestische brandtechnische en energetische aspecten berekent voor het verkrijgen van een nederlandse bouwvergunning moet de draagconstructie conform het bouwbesluit en eurocodes zijn nagerekend is alles in orde en is de opdrachtgever tevreden met het ontwerp dan schrijft de architect het bestek een vaak stevig boekwerk waarin alle aspecten die bij de bouw aan de orde komen en dus voor de aannemer van belang zijn minutieus worden uitgewerkt hieronder vallen onder andere de te gebruiken materialen kleuren maten en wijze van constructie het ontwerp moet niet alleen door de opdrachtgever en constructeur worden goedgekeurd maar ook door gemeentelijke en overheidsinstanties zoals bouw en woningtoezicht in nederland gelden bouwregels bouwbesluit bijvoorbeeld voor de hoogte en het aanzicht van het bouwwerk zoals het bestemmingsplan en de welstandscommissie ook wel schoonheidscommissie genoemd meestal voert de architect hierover zelf de besprekingen soms moeten bepaalde aspecten van het ontwerp worden aangepast geven de instanties eenmaal hun fiat dan kan de aannemer met de bouw beginnen tijdens de bouw houden aannemer en architect nauw contact en een betrokken architect zal regelmatig bij de uitvoering gaan kijken daarbij kunnen technische besprekingen plaatsvinden met de opzichter die namens de architect toeziet op de bouwwerkzaamheden en eventueel met de uitvoerder die de verantwoordelijkheid heeft voor het uitvoerend werk namens de aannemer indien bij de opdracht van de architect de directievoering van het bouwproject ook is opgenomen zal de architect zorg moeten dragen voor een goed verloop van deze vergaderingen en de verslaglegging ervan is het bouwwerk gereed dan vindt de officiële oplevering of overdracht aan de opdrachtgever plaats wat een architect aan een bouwproject verdient het ereloon hangt meestal af van de totale bouwsom de architect ontvangt daar gewoonlijk een bepaald percentage van voor de hoogte van dit percentage bestaan richtlijnen die vanwege europese regelgeving anti kartelvorming echter geen status meer hebben er is door onder andere bna een regeling gemaakt waarin de rechtsverhouding tussen architect en opdrachtgever is beschreven genaamd de nieuwe regeling dnr in is daarvan een vernieuwde versie dnr verschenen in juli is een herziene versie uitgebracht met behoud van de naam dnr antropologie menskunde of mensleer is een wetenschap die de mens in al zijn aspecten zowel fysiek als cultureel bestudeert antropologie wordt tot de gedragswetenschap en de sociale wetenschappen gerekend doordat antropologie zo n breed veld bestrijkt werd vanaf midden e eeuw een opdeling gemaakt in verschillende specialistische studiegebieden antropologie wordt door de american anthropological association aaa in vier gebieden onderverdeeld in noord amerika krijgen antropologiestudenten dan ook al deze velden onderwezen terwijl in europa voor alle deelgebieden aparte opleidingen bestaan de deelgebieden zijn verder worden tegenwoordig ook de volgende deelgebieden in de antropologie onderscheiden een opleiding tot bachelor en master in de antropologie is een universitaire studie soms vindt men in de afstudeerrichtingen onderverdelingen terug zoals hierboven aangehaald soms is antropologie een afstudeerrichting binnen de hoofdstudie sociologie of kan het als keuzevak gevolgd worden het kan ook gevolgd worden als een master na master als men reeds over een basisdiploma bijvoorbeeld psychologie geografie economie of sociologie beschikt master in de antropologie kan men onder meer studeren aan de universiteiten van amsterdam uva vu leiden nijmegen utrecht leuven archeologie samenst grieks leer der oudheid of oudheidkunde is de wetenschap die overblijfselen van oude culturen bestudeert teneinde het verleden te reconstrueren en te duiden dergelijke overblijfselen in het bijzonder door de mens vervaardigde gebruiksvoorwerpen vakterm artefacten worden bij opgravingen gevonden het wetenschappelijk onderzoek behelst die overblijfselen en de context waarin zij worden aangetroffen de archeologische wetenschap heeft een sterk interdisciplinair karakter diverse aspecten van haar theorie en methoden zijn ontleend aan principes van de culturele en fysische antropologie de aardwetenschappen biologie kunstgeschiedenis en linguïstiek voor het op wetenschappelijke wijze dateren van archeologische vondsten de archeometrie worden natuurkundige en chemische methoden toegepast de interdisciplinaire ontwikkeling leidde tot moderne subdisciplines als de geoarcheologie de archeozologie archeobotanie en de landschapsarcheologie daarnaast is er ook forensische archeologie de eerste echte opgraving wordt toegeschreven aan thomas jefferson in zijn latere leven de derde president van de verenigde staten hij trok in een sleuf rond een graf op zijn eigen landgoed in virginia in de streek van jefferson geloofden de mensen dat deze graven afkomstig waren van geheimzinnige heuvelbouwers hij kwam tot de conclusie dat deze heuvels waren gebouwd door inheemse indianen die het gebruikten als graf jefferson was zijn tijd ver vooruit hij deed alles zeer nauwkeurig zijn methode werd overgenomen door de latere noord amerikaanse opgravers archeologie ontwikkelde zich tot een wetenschap in het midden van de e eeuw de schotse geoloog james hutton bestudeerde in zijn theory of the earth de stratificatie van sedimenten hij toonde aan dat de stratificatie van sedimenten veroorzaakt werd door voortdurende processen in zee rivieren en meren daarmee legde hij de basis voor het uniformitarianisme in betoogde charles lyell in zijn principles of geology dat de oude geologische condities gelijkwaardig waren aan de huidige een frans inspecteur jacques boucher de perthes werkzaam in de sommevallei publiceerde in een artikel waarbij hij een verband aantoonde tussen menselijke werktuigen vuistbijlen en uitgestorven diersoorten hij concludeerde hieruit dat lang voor de bijbelse vloed sprake was van menselijk bestaan de ideeën van jacques boucher de perthes liepen vooruit op die van een andere grote e eeuwse wetenschapper charles darwin nederland had in met caspar reuvens de eerste hoogleraar archeologie ter wereld hij deed tussen en archeologisch onderzoek naar de romeinse resten van forum hadriani in voorburg op wetenschappelijk voorbeeldige wijze sinds bestaat in nederland de database portable antiquities netherlands pan waarin vondsten van particulieren door hen kunnen worden opgeslagen en gepubliceerd in eerste instantie had de database tot doel privécollecties te kunnen vastleggen deze collecties bestaan voornamelijk uit vondsten gedaan met metaaldetectors sinds worden ook maritieme vondsten vondsten in rivieren en aan zee in de database vastgelegd een vindplaats moet in zijn geheel systematisch in kaart worden gebracht om zo veel mogelijk informatie te verwerven over omgeving en organisatie van de vroege cultuur hiervoor kan gebruik worden gemaakt van lucht fotografie geofysisch onderzoek en het global positioning system ook onderzoek aan de hand van historische kaarten en hoogtekaarten van het actueel hoogtebestand nederland is zeer gebruikelijk met luchtfotografie kan de onderzoeker op een unieke manier resten van gebouwen en structuren traceren de plekken waar ooit mensen woonden zien er namelijk vanuit de hoogte vaak anders uit door een verschil in vegetatie en lichtreflectie het onderscheid in het plantendek wordt veroorzaakt door een stagnerende groei boven muren luchtfoto s worden ook genomen om de diverse stadia van de opgraving te documenteren en meer inzicht te verkrijgen in de inrichting van vroegere nederzettingen met het geofysisch onderzoek kan de archeoloog ondergrondse voorwerpen ontdekken en fundamenten karteren zonder een spade in de bodem te hoeven steken een magnetometer bijvoorbeeld detecteert verschillen in het ijzergehalte in de bodem waarmee voorwerpen en bouwwerken kunnen worden ontdekt in de huidige archeologische praktijk is het gebruikelijk dat in deze fase ook een booronderzoek plaatsvindt waarbij meestal met de hand de archeologische verwachting wordt getoetst er worden dan boringen in de grond gezet waarvan de boorkern wordt beoordeeld op de aanwezigheid van afzettingen die kunnen wijzen op menselijke aanwezigheid in het verleden velen associëren archeologie met opgraven en dit is inderdaad een wezenlijk aspect in de verwerving van kennis over het menselijk verleden het op juiste wijze blootleggen verzamelen en documenteren van prehistorische voorwerpen is een cruciale fase in het onderzoek omdat een verkeerde werkwijze leidt tot onherstelbaar gegevensverlies de door grafrovers en fortuinzoekers verkregen voorwerpen zijn voor de wetenschapper vaak van beperkt belang door het ontbreken van samenhang het is bij de opgraving van groot belang te beseffen dat aardlagen door de tijd heen boven elkaar worden gevormd en dat normaal gesproken de voorwerpen die het diepst in de grond liggen het oudste zijn een afdaling in de grond is een reis naar het verleden en het is daarom voor de datering van belang dat zorgvuldig wordt geregistreerd op welke diepte voorwerpen zijn aangetroffen het uitgangspunt is dan ook dat de vondsten die als laatste door mensen zijn gebruikt als eerste worden geborgen dit betekent dat als de gevormde aardlagen niet zijn verstoord de toplaag voor de archeoloog meestal het minst interessant is en dat die iets minder zorgvuldig verwijderd kan worden dit is de fase waar het allemaal om begonnen is inspectie opgraving en documentatie stellen de onderzoeker in staat de pre historie te bestuderen de aan de vergetelheid ontrukte resten worden gedateerd geïnterpreteerd en vergeleken met eerdere vondsten waarna de verworven inzichten worden gepubliceerd met de opkomst van contemporaine archeologie is het aantal methodieken in de archeologie sterk vergroot nu archeologen zich ook steeds vaker bezighouden met menselijke sporen uit de ste eeuw en zelfs met sporen van het zeer recente verleden horen ook digitale datamining interviews met ooggetuigen en registratie door middel van fotografie waarbij dus niet meer wordt opgegraven omdat de sporen al aan het oppervlak liggen tot de archeologische methoden een van de onderwerpen waarin dit sterk naar voren komt is de archeologie van de tweede wereldoorlog in nederland geldt voor iedereen en dus ook voor professionele archeologen een wettelijke plicht om een vondst te melden bij de rijksdienst voor het cultureel erfgoed en zijn opgravingen gebonden aan strikte regels zo dient voor veldonderzoek zoals booronderzoek en opgravingen een certificaat te worden behaald via een certificerende instelling artikel van de erfgoedwet bepaalt dat de overheid eigenaar is van de vondsten tenzij iemand anders zijn eigendomsrecht kan bewijzen de opgravingsresultaten dienen binnen twee jaar na het einde van de opgraving schriftelijk te worden gerapporteerd aan de minister de eigenaar en burgemeester en wethouders van de gemeente waar de opgraving plaatsvond na een wijziging van de monumentenwet in sinds erfgoedwet zijn de regel ten aanzien van metaaldetectie door amateurs versoepeld waar het voor die tijd metaaldetectie niet expliciet was toegestaan mag nu vrij gezocht worden en gegraven tot een diepte van cm dit geldt uiteraard niet voor plaatsen en objecten die zijn aangewezen als archeologisch monument en gebieden waar gemeente metaaldetectie via een algemene plaatselijke verordening verboden hebben zoals arnhem en delen van ede in belgië valt roerend erfgoed onder de bevoegdheid van de gemeenschappen en onroerend erfgoed onder de bevoegdheid van de gewesten voor roerende archeologische vondsten is dus de vlaamse gemeenschap bevoegd zij heeft hiervoor een archeologiedecreet uitgevaardigd dat het archeologisch onderzoek regelt zo geldt er een wettelijke plicht om toevalsvondsten te melden aan de bevoegde overheid voor archeologische opgravingen is een vergunning vereist alsook voor het gebruik van metaal detectoren wat het eigendomsrecht betreft gelden de bepalingen uit het burgerlijk wetboek inzake schatvondst en recht van natrekking echter onverminderd de aarde soms de wereld of terra genoemd is vanaf de zon gerekend de derde planeet van het zonnestelsel hierin behoort ze tot de naar haar genoemde aardse planeten waarvan ze zowel qua massa als qua volume de grootste is op de aarde komt leven voor ze is de woonplaats van miljoenen soorten organismen science p of ze daarin alleen staat is onduidelijk maar in de rest van het heelal zijn tot nog toe nergens sporen van leven nu of in het verleden gevonden radiometrische dateringen hebben uitgewezen dat de aarde miljard jaar geleden is ontstaan en het leven maximaal miljard jaar daarna sinds het ontstaan van leven op aarde heeft deze biosfeer de aardatmosfeer zuurstofrijk gemaakt waardoor zich aerobe organismen konden ontwikkelen en een ozonlaag kon ontstaan die beschermt het aardoppervlak tegen schadelijke ultravioletstraling waardoor leven mogelijk wordt gemaakt het aardoppervlak is voor bedekt met water in de vorm van zeeën en oceanen de rest bestaat uit continenten en eilanden water is noodzakelijk voor het overleven van alle bekende levensvormen de lithosfeer de buitenste laag van de vaste aarde is verdeeld in een aantal rigide platen of schollen die op een geologische tijdschaal over miljoenen jaren langzaam over het aardoppervlak bewegen deze beweging veroorzaakt de vorming van gebergten en vulkanisme onder de lithosfeer bevindt zich de langzaam convecterende aardmantel de stroming in de mantel veroorzaakt de bewegingen van de platen en vulkanisme aan het aardoppervlak onder de mantel bevinden zich een vloeibare buitenkern waarin het aardmagnetisch veld wordt opgewekt en een vaste binnenkern dit magnetisch veld beschermt het leven tegen de zonnewind en kosmische straling de aarde draait om de zon in dezelfde tijd dat ze maal om haar eigen as draait deze tijdsduur wordt een siderisch jaar genoemd omdat de rotatie van de aarde om haar as en de baan van de aarde om de zon dezelfde richting volgen vanaf de noordpool gezien tegen de wijzers van de klok in is de lengte van het jaar in zonnedagen gemeten precies één dag korter namelijk dagen de aardas staat in een hoek van met een lijn die loodrecht staat op het vlak waarin de aardbaan ligt wat de seizoenen veroorzaakt de aarde heeft een natuurlijke satelliet de maan die vlak na de vorming van de aarde moet zijn ontstaan soms worden er kleine objecten ontdekt die tijdelijk een baan om de aarde beschrijven de zwaartekracht van de maan veroorzaakt getijden in de oceanen stabiliseert de hellingshoek van de aardas en doet de rotatiesnelheid van de planeet langzaam afnemen de aarde behoort tot het zonnestelsel het planetaire stelsel rond de ster die de zon wordt genoemd het zonnestelsel bevat nog zeven andere planeten en een groot aantal kleinere hemellichamen de zon is ongeveer keer zo groot in diameter als de aarde en heeft een maal zo grote massa onder de planeten is de aarde van gemiddelde grootte de grotere planeten met name jupiter hebben de aarde gedurende haar bestaan beschermd tegen inslagen door met hun grotere gravitatieveld planetoïden en kometen in te vangen of af te stoten ook de maan vangt meteorieten op die anders op aarde zouden storten de zon is een van de miljarden sterren die samen het sterrenstelsel melkweg vormen binnen de melkweg is de zon een relatief onopvallende ster de melkweg zelf is weer onderdeel van de lokale groep een groep van meer dan sterrenstelsels waarvan de melkweg een van de grotere is deze lokale groep is onderdeel van de lokale supercluster een van vele superclusters van tienduizenden sterrenstelsels die samen het heelal vormen ten opzichte van achtergrondsterren heeft de aarde uur minuten en seconden een siderische dag nodig om eenmaal om haar as te draaien doordat de aarde van boven de noordpool af gezien tegen de klok in draait lijkt het voor de toeschouwer vanaf het aardoppervlak alsof andere hemellichamen sterren planeten de zon en de maan in het oosten opkomen om onder te gaan in het westen de aarde draait in een licht excentrische baan rond de zon eén rondgang een siderisch jaar duurt ongeveer dagen daardoor lijkt de zon vanaf de aarde gezien ten opzichte van de sterren met ongeveer per dag naar het oosten te bewegen dankzij deze beweging komt de zon elke dag ongeveer minuten later op ten opzichte van de sterren de tijdsduur die de aarde nodig heeft om weer in dezelfde positie te raken ten opzichte van de zon is daardoor ongeveer minuten langer dan een siderische dag en wordt een synodische dag genoemd de afstand tot de zon bedraagt gemiddeld bijna miljoen km en de snelheid waarmee de aarde om de zon beweegt is km s de aarde bereikt het perihelium in haar baan de plek waar ze het dichtst bij de zon staat op januari en het aphelium het verste punt van de zon af rond juli het verschil in afstand tot de zon zorgt ervoor dat de warmte energie die de aarde in het perihelium ontvangt is van de warmte energie die ze ontvangt tijdens het aphelium het zuidelijk halfrond ontvangt in de loop van een jaar daardoor iets meer energie dan het noordelijk halfrond dit effect wordt echter grotendeels opgeheven door absorptie van het energieverschil door de oceanen het zuidelijk halfrond heeft een veel groter wateroppervlak dan het noordelijk halfrond en het effect van seizoenen als gevolg van de helling van de aardas is veel groter doordat de rotatieas van de aarde niet loodrecht op de aardbaan om de zon staat maar daar van afwijkt inclinatie verandert de hoek waarmee de zon de aarde beschijnt in de loop van een jaar samen met de beweging om de zon zorgt dit ervoor dat er op aarde seizoenen voorkomen voor een waarnemer op het noordelijk halfrond zal de zon hoger aan de hemel staan wanneer de noordpool naar de zon toe gekanteld is daardoor is de temperatuur in die perioden hoger terwijl de temperatuur lager is als de noordpool van de zon af gekanteld is binnen de poolcirkels is de zon zelfs gedurende een gedeelte van het jaar helemaal niet te zien de zogenaamde poolnacht in de astronomie zijn de seizoenen vastgelegd afhankelijk van de stand van de aardas ten opzichte van de zon de twee punten in de aardbaan waar een van de twee polen naar de zon gericht is worden zonnewendes genoemd en de twee punten waarop de zon precies boven de evenaar staat de equinoxen die vier punten verdelen een jaar in zomer herfst winter en lente voor het noordelijk halfrond geldt dat de afstand tot de zon in het zomerseizoen iets groter is dan in het winterseizoen de zomer duurt hier dan ook een paar dagen langer dan de winter op het zuidelijk halfrond is dat juist andersom hierdoor zijn de seizoensverschillen op het zuidelijk halfrond iets groter op mars is dat effect veel sterker doordat de baan van deze planeet meer van de cirkelvorm afwijkt de aarde bezit een natuurlijke satelliet de maan de diameter van de maan bedraagt ongeveer een kwart van die van de aarde er bestaat in het zonnestelsel geen andere planeet met een naar verhouding zo grote satelliet de maan is net als de aarde een terrestrisch lichaam dat voornamelijk uit silicaten bestaat in tegenstelling tot de aarde bezit de maan echter geen atmosfeer hoewel de diameter van de zon ongeveer keer zo groot is als die van de maan hebben zon en maan vanaf de aarde gezien toch ongeveer dezelfde schijnbare diameter aan de hemel dit komt doordat de zon zich ook ongeveer keer zo ver bevindt van de aarde als de maan er kunnen daarom op aarde zowel gedeeltelijke zonsverduisteringen voorkomen als totale die net dekkend zijn de aarde en de maan draaien om een gemeenschappelijk zwaartepunt in siderische dagen vanuit de zon gezien duurt die omloop van de maan nog iets langer de periode tussen twee volle manen een synodische maand bedraagt dagen het vlak van de maanbaan helt onder een hoek van met de ecliptica zonder deze hoek zou er elke twee weken een zons of maansverduistering te zien zijn de aantrekkingskracht van de maan zorgt voor getijden op aarde de aantrekkingskracht van de aarde op de maan heeft ervoor gezorgd dat de maan een gebonden rotatie vertoont de omlooptijd en rotatieduur van de maan zijn even lang als gevolg daarvan is vanaf aarde altijd dezelfde kant van de maan te zien tijdens haar omloop rond de aarde vertoont de maan schijngestalten doordat ze zich telkens in een andere positie ten opzichte van de zon bevindt de getijdenversnelling zorgt ervoor dat de maan versneld raakt in haar omloopbaan en langzaam in een steeds ruimere baan om de aarde terechtkomt als gevolg daarvan beweegt ze zich met een snelheid van millimeter per jaar van de aarde af tegelijkertijd wordt ook de rotatie van de aarde om haar eigen as afgeremd waardoor een siderische dag op aarde elk jaar s langer duurt in het devoon miljoen jaar geleden stond de maan nog dichterbij en duurde een siderische dag op aarde slechts uur waardoor er ongeveer dagen in een jaar vielen de getijdenwerking van de maan stabiliseert de stand van de aardas sommige geleerden denken dat de aardas zonder deze stabiliserende werking van de maan bloot zou staan aan chaotische veranderingen die het aardse klimaat veel veranderlijker en extremer zouden maken als de aardas zich in het baanvlak van de aarde bevond zoals tegenwoordig het geval is bij de planeet uranus dan zou complex leven waarschijnlijk onmogelijk zijn vanwege de extreme verschillen tussen de seizoenen behalve een natuurlijke satelliet bezit de aarde enkele kleine quasisatellieten de grootste daarvan de km grote planetoïde cruithne werd in ontdekt aan het begin van de e eeuw zijn nog meer objecten met soortgelijke banen ontdekt die zijn niet groter dan honderd meter in doorsnede de aardas ondergaat een langzame cyclische beweging ten opzichte van de zon die precessie wordt genoemd en zich elke jaar herhaalt de precessie zorgt voor het verschil tussen een tropisch jaar en een siderisch jaar daarnaast varieert de stand van de aardas ook een klein beetje met een periode van jaar een beweging die de nutatie genoemd wordt ook de positie van de polen op het aardoppervlak verandert met maximaal een paar meter per jaar deze poolbeweging heeft verschillende cyclische componenten die samen de quasiperiodische beweging worden genoemd zelfs de rotatiesnelheid van de aarde varieert licht waardoor niet alle dagen precies even lang zijn de helling van de aardas varieert met een periode van jaar ook de excentriciteit van de aardbaan verandert in de loop der tijd er zijn grofweg twee belangrijke cyclische perioden waarmee deze veranderingen plaatsvinden de langste periode duurt jaar de kortere ongeveer jaar cyclische veranderingen van de baan en rotatie van de aarde en de stand van de aardas worden voornamelijk veroorzaakt door variaties in de aantrekkingskracht van de zon en maan en worden wel milankovi cycli genoemd deze cycli zorgen op het aardoppervlak voor langzame veranderingen in de hoeveelheid en distributie van inkomende zonne energie algemeen wordt daarom verondersteld dat ze de oorzaak van vaak zich cyclisch herhalende klimaatveranderingen zijn geweest in het verleden zoals de zogenaamde glacialen ijstijden van de afgelopen miljoen jaar koude perioden waarin het landijs aangroeide de aarde is een terrestrische planeet dat wil zeggen dat ze bestaat uit gesteente in plaats van gassen zoals een gasreus als jupiter de aarde is in diameter massa gemiddelde dichtheid zwaartekracht en sterkte van haar magnetisch veld de grootste van de vier terrestrische planeten in het zonnestelsel de aarde is bijna bolvormig maar heeft een geringe afplatting aan de polen de diameter is van pool tot pool ongeveer kilometer kleiner dan door de evenaar de vorm is eerder een sferoïde met een uitdijing bij de evenaar dan een bol maar de precieze vorm de zogenaamde geoïde wijkt ook nog eens maximaal meter van een perfecte sferoïde af om de geoïde in berekeningen te benaderen worden referentie ellipsoïdes gebruikt de gemiddelde diameter van een referentie ellipsoïde is km dat de aarde min of meer bolvormig is werd eeuwen voor onze jaartelling al vermoed onder anderen door pythagoras en aristoteles en bewezen door eratosthenes v chr dit was ook onder middeleeuwse geleerden bekend bij maansverduisteringen is de schaduw van de aarde op de maan altijd cirkelvormig ook als de maan dicht bij de horizon staat hieruit kan men afleiden dat de aarde rond moet zijn de sterkte van het zwaartekrachtsveld van de aarde varieert aan het oppervlak door de draaiing en de afplatting van de aarde is de valversnelling iets groter aan de polen dan aan de evenaar men heeft als standaardwaarde gekozen deze grootheid wordt aangeduid als gn ge hoewel dit soms de waarde aan de evenaar aanduidt g of kortweg g net als andere planeten is de aarde opgebouwd uit chemische en fysische lagen de buitenste laag is een lichte relatief rigide korst van silicaten die een wisselende dikte heeft onder de continenten ligt continentale korst met een dikte van gemiddeld ongeveer km en een dichtheid van tot g cm onder de oceanen ligt oceanische korst die gemiddeld ongeveer km dik is en een dichtheid heeft van g cm de aardkorst bestaat voor uit stollingsgesteente en voor uit sedimentair gesteente desondanks bedekt het laatste ongeveer van het aardoppervlak het bevindt zich vooral in bekkens in de hogere delen van de korst continentale korst bestaat vooral uit stollingsgesteente met een lage dichtheid zoals andesiet of graniet terwijl de oceanische korst vooral uit gabbro en basalt bestaat de derde soort gesteente is metamorf gesteente dat wordt gevormd uit de andere twee door de groei van nieuwe mineralen in de diepere delen van de korst tussen de kern van de aarde en de korst ligt de mantel die hoofdzakelijk is samengesteld uit ijzer en magnesiumrijke silicaten en oxiden de dichtheid is hoger dan die van de korst en neemt toe met de diepte gemiddeld tot g cm de mantel is dankzij de hoge druk binnenin de aarde plastisch dit betekent dat materiaal in de mantel kan stromen dicht tegen de kern is de mantel als gevolg van de grote druk rigide maar naar buiten toe wordt de mantel steeds minder viskeus zachter de dikte van de mantel bedraagt tot km afhankelijk van de viscositeit zijn er een onder en een bovenmantel te onderscheiden met daartussen een brede overgangszone de aardkern heeft een dichtheid van tot g cm en bestaat uit ijzer en nikkel met sporen van andere elementen ze wordt in een vaste binnenkern en een vloeibare buitenkern opgedeeld de binnenkern heeft een diameter van ruim km en is ondanks de temperatuur van ruim k door de enorme druk vast daaromheen bevindt zich de buitenkern met een dikte van km waar een temperatuur van k heerst convectiestromingen in de buitenkern zorgen voor de opwekking van het magnetisch veld van de aarde de buitenste laag van de vaste aarde is rigide en wordt de lithosfeer genoemd ze bestaat uit de aardkorst en een deel van de mantel onder de lithosfeer ligt de asthenosfeer vanwege de hoge temperatuur en relatief lage druk is dit het meest viskeuze deel van de mantel de lithosfeer is volgens de theorie van de platentektoniek verdeeld in onafhankelijk van elkaar bewegende tektonische platen die over de zachte asthenosfeer kunnen bewegen en er in feite op drijven ten opzichte van elkaar bewegen de platen zich met snelheden van hooguit enkele cm per jaar tussen platen kunnen convergente naar elkaar toe bewegende divergente van elkaar af bewegende en transforme langs elkaar bewegende plaatgrenzen bestaan de beweging zorgt voor vulkanisme de vorming van oceanische troggen gebergtevorming en aardbevingen langs de plaatgrenzen bij divergente plaatgrenzen wordt door opwaartse stroming van heet materiaal in de mantel nieuwe oceanische lithosfeer gevormd bij convergente plaatgrenzen schuift de ene plaat onder de andere door een proces dat subductie genoemd wordt alleen oceanische lithosfeer subduceert in grote hoeveelheden continentale lithosfeer is daarvoor te dik en te licht dit zorgt ervoor dat de oceanische lithosfeer voortdurend gerecycled wordt zodat de meeste oceanische lithosfeer niet ouder is dan miljoen jaar op geologische tijdschaal gezien relatief jong de massa van de aarde bedraagt kg in massapercentages bestaat de aarde uit ijzer zuurstof silicium magnesium zwavel nikkel calcium aluminium en andere elementen door massasegregatie tijdens planetaire differentiatie bestaat de aardkern voornamelijk uit ijzer met kleinere hoeveelheden nikkel en zwavel en minder dan andere elementen meer dan van de aardkorst bestaat uit zuurstof zodat de meeste elementen in de vorm van oxiden voorkomen uitgezonderd chloor zwavel en fluor elementen die in gesteente meestal minder dan van de massa vormen de samenstelling van de aarde wordt daarom normaal gesproken in oxiden uitgedrukt een belangrijke oxide is silica sio dat als een zuur functioneert en silicaten vormt de meeste gesteentevormende mineralen zijn silicaten ongeveer van de gesteenten die de aardkorst vormen zijn opgebouwd uit elf oxiden andere chemische verbindingen komen slechts in heel kleine hoeveelheden voor het aardmagnetisch veld heeft bij benadering de vorm van een dipoolveld waarvan de polen op dit moment in de buurt van de geografische polen liggen volgens de dynamotheorie wordt het veld opgewekt door convectiestroming in de uit vloeibare metalen bestaande buitenkern van de aarde door de beweging van deze conductieve massa s worden elektrische stromen opgewekt die op hun beurt het magnetische veld veroorzaken convectiestroming in de buitenkern is chaotisch van aard en dit heeft in de loop van de geschiedenis van de aarde voor diverse omkeringen van het aardmagnetisch veld gezorgd de omkeringen vinden met onregelmatige tussenpozen plaats de laatste omkering was ongeveer jaar geleden het veld buigt geladen deeltjes uit de zonnewind en kosmische straling af het deel van de atmosfeer waar dit gebeurt heet de magnetosfeer de buitenkant van de magnetosfeer de zogenaamde bow shock bevindt zich aan de naar de zon gerichte zijde van de aarde op een afstand van ongeveer dertien maal de aardstraal van de aarde de botsing tussen het aardmagnetisch veld en de zonnewind vormt de van allen gordels een paar concentrische ringen om de aarde waar geladen deeltjes voorkomen waar de magnetische polen liggen kan dit plasma de lagere delen van de atmosfeer bereiken en voor het poollicht zorgen hoogte boven water en batimetrie hoogte onder water op aarde van het aardoppervlak is ongeveer bedekt met water dit zijn niet alleen de oceanen maar ook de onder water staande gedeelten van de continenten die het continentaal plat genoemd worden en binnenzeeën de resterende van het aardoppervlak is landmassa waarvan het grootste deel op het noordelijk halfrond ligt het land is verdeeld over continenten of eilanden en bestaat uit gebergten plateaus of vlaktes andere vormen van reliëf landvormen zoals dalen kloven kliffen duinen spoelvlaktes rivierdelta s kusten of kustvlaktes worden veroorzaakt door de werking van erosie en sedimentatie ook de oceaanbodem vertoont reliëf zoals een wereldomvattend stelsel van mid oceanische ruggen oceanische troggen submariene canyons oceanische plateaus en abyssale vlakten tektoniek en vulkanisme meestal aangedreven door de platentektoniek zorgen voor de creatie van nieuw reliëf terwijl erosie en verwering dit weer afbreken verwering kan worden veroorzaakt door de werking van water in de vorm van neerslag of grondwater wind of temperatuurschommelingen andere invloeden op het reliëf zijn de biosfeer bijvoorbeeld door de opbouw van koraalriffen of het tegenhouden van erosie door plantenwortels meteorietinslagen en de erosieve werking van gletsjers op dit moment in de aardse geschiedenis is het hoogste punt op aarde de mount everest m boven zeeniveau en het laagste punt de marianentrog m onder zeeniveau de gemiddelde hoogte van het land boven zeeniveau is m de gemiddelde diepte van de oceaanbodem onder zeeniveau is met m meer dan viermaal zo groot de buitenste laag van de vaste aarde waar bodemvormende processen heersen wordt pedosfeer genoemd en bestaat uit bodems dit is de plek waar de lithosfeer hydrosfeer biosfeer en atmosfeer samenkomen en elkaar onderling beïnvloeden planten kunnen alleen groeien op plekken waar bodems gevormd zijn en vormen op die plekken een bedekking van het oppervlak die vegetatie genoemd wordt gebieden met natuurlijke vegetatie bestaan uit landschappen als bossen moerassen oerwouden toendra s steppes of savannes in woestijnen is de natuurlijke vegetatie vrijwel afwezig ongeveer van het aardoppervlak is geschikt als cultuurgrond wordt daadwerkelijk gebruikt voor permanente landbouw het voorkomen van grote hoeveelheden vloeibaar water aan het aardoppervlak maakt de aarde uniek en onderscheidt haar van andere planeten vanwege dit feit wordt de aarde wel de blauwe planeet genoemd tot nog toe zijn geen andere hemellichamen bekend waar water aan het oppervlak in grote hoeveelheden voorkomt vloeibaar water was in het verleden aanwezig op de maan en op mars en komt wellicht nog steeds af en toe voor op die planeet sommige grotere manen van de planeten jupiter en saturnus hebben water in hun binnenste maar niet in grote hoeveelheden aan het oppervlak op de exoplaneet hd b een gasreus is watergas ontdekt het meeste water bevindt zich in de oceanen maar water komt ook voor in binnenzeeën meren rivieren en als grondwater al het water samen wordt de hydrosfeer genoemd zelfs als water opgeslagen als ijs wordt meegerekend bevindt van al het water op aarde zich in oceanen of zeeën dit is zoutwater van de overige is ijs en de rest zoetwater de oceanen bevatten km water met een massa van ton ongeveer van de totale massa van de aarde als de aarde geen reliëf had dan zou dit water het gehele oppervlak bedekken met een km diepe laag ongeveer van de totale massa van de oceanen bestaat uit opgelost zout voornamelijk afkomstig uit submarien vulkanisme of verwering van gesteenten de oceanen gelden ook als reservoir voor opgeloste gassen uit de atmosfeer deze zijn essentieel voor het overleven van marien leven de oceanen werken daardoor als een buffer op de samenstelling van de atmosfeer de oceanen werken ook als warmtereservoir waardoor de wereldwijde temperatuur geen grote schommelingen kan vertonen veranderingen in de warmteverdeling in de oceanen hebben grote invloed op het lokale klimaat zoals blijkt uit het fenomeen el nio het water opgeslagen in ijs wordt wel de cryosfeer genoemd het meeste ijs bevindt zich in de poolkappen vooral op antarctica en groenland maar er is ook water opgeslagen als zee ijs of in gletsjers in hooggebergtes het seizoensgebonden smelten en aangroeien van de ijskappen zorgt voor de toevoer van zoet water naar de oceanen wat de oceanische circulatie aandrijft oppervlaktewater zoals in de oceanen staat voortdurend bloot aan verdamping bij verdamping wordt water als gas in de atmosfeer opgenomen dit kan weer condenseren en als neerslag op het oppervlakte belanden het vormt daar oppervlaktewater of dringt door in de bodem en wordt grondwater via rivieren stroomt oppervlaktewater naar de oceanen terug als het daarna weer verdampt is er sprake van een cyclus die de waterkringloop wordt genoemd grondwater is al het water dat zich in de ondergrond of bodem bevindt het is voornamelijk afkomstig van neerslag meteorisch of het drdringen van zoutwater uit de zeeën in de ondergrond water komt in grote hoeveelheden voor tot ongeveer km diepte in de aardkorst op grotere diepte vormt het verbindingen met mineralen de atmosfeer is de gasvormige laag die om de aarde heen ligt de luchtdruk is aan het aardoppervlak gemiddeld kpa en de schaalhoogte ligt ongeveer op km de aardatmosfeer bestaat grotendeels uit stikstof ruim en zuurstof bijna aangevuld met sporen van waterdamp koolstofdioxide en andere gassen de atmosfeer eindigt niet plotseling op een bepaalde hoogte maar neemt naar buiten toe exponentieel in concentratie af het onderste deel van de atmosfeer waar ongeveer van alle massa zich bevindt wordt de troposfeer genoemd de hoogte van de troposfeer verschilt met de geografische breedte en varieert van km bij de polen tot km bij de evenaar vergeleken met andere planeten is de hoge concentratie zuurstof in de aardatmosfeer uniek normaal gesproken zou zuurstof door oxidatiereacties bij verwering in relatief korte tijd uit de atmosfeer verdwijnen maar op aarde zorgt fotosynthese door planten voor een continue productie van nieuw zuurstof uit kooldioxide dankzij de aanwezigheid van zuurstof heeft de aarde bovendien een ozonlaag die het oppervlak beschermt tegen voor leven schadelijke ultraviolette straling de atmosfeer beschermt het aardoppervlak doordat kleinere meteoren die op aarde inslaan door de wrijving verbranden door de verplaatsing van waterdamp en door neerslag wordt water naar het land gebracht de atmosfeer tempert ook de temperatuurverschillen tussen dag en nacht door warmte vast te houden gasmoleculen van zogenaamde broeikasgassen vangen warmte energie op die door het aardoppervlak weerkaatst wordt dit effect wordt het broeikaseffect genoemd en verhoogt de temperatuur op aarde zonder broeikaseffect zou het op het oppervlak gemiddeld c zijn de troposfeer wordt voortdurend opgewarmd door zonnestraling vooral indirect via door het aardoppervlak uitgezonden aardse straling buiten de dagelijkse en jaarlijkse gang en klimaatveranderingen zijn de in en uitgaande straling gemiddeld genomen min of meer met elkaar in evenwicht plaatselijk is dit echter niet het geval door het verschil in hoogte van de zon valt het zonlicht rond de polen op een groter gebied dan rond de evenaar daarom is de insolatie de hoeveelheid licht die op een stukje aardoppervlak invalt en daarmee de opwarming van het aardoppervlak rond de evenaar veel hoger op breedten lager dan is de instraling groter dan de uitstraling terwijl buiten dat gebied de uitstraling overheerst in de tropen en subtropen wordt het echter niet warmer en in de gematigde gebieden en de poolstreken niet kouder dit komt doordat er een compenserend warmtetransport is door de algemene circulatie en de zeestromen de algemene circulatie bestaat uit turbulentie convectie advectie en verdamping de combinatie van dit warmtetransport met de stralingsbalans is de energiebalans in het klassieke model is er sprake van drie circulatiecellen hadleycellen ferrelcellen en polaire cellen deze cellen verschuiven met de seizoenen dit model is echter een te grote versimpeling gebleken de aanwezigheid van water in de atmosfeer en het verdampen condenseren en sublimeren daarvan is van groot belang bij weer en klimaat door verdamping kan lucht waterdamp gaan bevatten als de lucht warm genoeg is om op te stijgen daalt de luchtdruk waardoor de lucht verzadigd raakt en water condenseert de kleine waterdruppeltjes die zo ontstaan vormen samen een wolk als er genoeg condensatie van water plaatsvindt zullen de druppeltjes voldoende aangroeien om als neerslag terug te vallen naar het aardoppervlak de hoeveelheid neerslag varieert per gebied op aarde tussen de paar meter tot minder dan een millimeter per jaar de gemiddelde neerslag in een gebied wordt bepaald door de dominante windrichting het reliëf en temperatuurverschillen ondanks lokale verschillen kan de aarde naar breedtegraad worden onderverdeeld in zones met ongeveer hetzelfde klimaat vanaf de evenaar tot de polen zijn dit de warme natte tropische klimaten de warme en droge subtropische klimaten de vochtige subtropische klimaten de koelere natte gematigde klimaten de drogere koelere landklimaten en de koude droge poolklimaten ook de hoogte is bepalend voor het klimaat doordat de atmosfeer dunner wordt op grotere hoogte is het daar kouder een verdere indeling van klimaten is de klimaatclassificatie van kppen waarin de klimaten naar temperatuur en neerslag worden gerangschikt boven de troposfeer wordt de atmosfeer meestal ingedeeld in de stratosfeer de mesosfeer en de thermosfeer elk van deze lagen heeft een ander temperatuurverloop buiten de thermosfeer begint de exosfeer die overgaat in de magnetosfeer waar de zonnewind door het aardmagnetisch veld wordt opgevangen de ozonlaag die het aardoppervlak beschermt tegen ultraviolette straling bevindt zich in de stratosfeer als definitie voor de grens tussen de atmosfeer en de ruimte wordt wel de denkbeeldige krmnlijn genomen km boven het aardoppervlak die ligt in het onderste deel van de thermosfeer dankzij warmte energie kunnen sommige moleculen in de buitenste delen van de atmosfeer een snelheid krijgen die groot genoeg is om aan de zwaartekracht van de aarde te ontsnappen gevolg is dat deeltjes uit de atmosfeer langzaam de ruimte in verdwijnen lichte moleculen zoals waterstof of helium bereiken makkelijker de ontsnappingssnelheid de aarde voldoet aan alle vereisten waaraan een planeet moet voldoen om haar bewoonbaar te maken voor complex meercellig leven deze vereisten zijn volgens het huidige begrip het aanwezig zijn van grote hoeveelheden vloeibaar water het stabiel aanwezig zijn van complexe organische moleculen en genoeg energie om metabolisme in organismen mogelijk te maken een groot aantal factoren zorgt ervoor dat de omstandigheden op aarde gunstig zijn voor het ontstaan en in stand houden van een complexe biosfeer voorbeelden zijn de excentriciteit van de aardbaan de scheve stand van de aardas de rotatiesnelheid de juiste afstand tot de zon de grote natuurlijke satelliet de bijzondere samenstelling van de atmosfeer het magnetisch veld en de vulkanische activiteit op aarde al het leven samen op een planeet wordt wel een biosfeer genoemd de aarde is de enige planeet waarvan bekend is dat ze een biosfeer heeft sommige geleerden menen dat planeten met een complexe biosfeer met intelligent leven vanwege de vergelijking van drake wijdverbreid zijn door het heelal terwijl anderen aannemen dat planeten met een complexe biosfeer juist zeldzaam zijn de aardse biosfeer ontstond rond miljard jaar geleden en heeft zich sindsdien steeds verder ontwikkeld ze kan worden onderverdeeld in biomen gebieden op aarde die hetzelfde ecosysteem een samenleving van soorten planten dieren en andere organismen hebben terrestrische biomen biomen op het land volgen vaak de klimaatzones op aarde die door de breedtegraad en de hoogte bepaald worden voorbeelden van terrestrische biomen zijn toendra taiga loofbos naaldbos gemengd bos mediterraan bos savanne woestijn of mangroves in de polaire biomen de toendra s en de woestijnen komt relatief weinig leven voor terwijl de grootste biodiversiteit per oppervlak gevonden wordt rond de evenaar terrestrische biomen zijn voor voedingsstoffen afhankelijk van de bodem en van watertoevoer mariene of aquatische biomen zijn bijvoorbeeld koraalriffen kelpwouden het continentaal plat de benthische en pelagische zones van de oceaan black smokers op de oceaanbodem en waddenzeeën mariene biomen zijn afhankelijk van de aanvoer van opgeloste voedingsstoffen vanaf het land biomen kunnen op een aantal manieren worden ingedeeld als alle onderverdelingen meegeteld worden kunnen er tientallen verschillende biomen onderscheiden worden met elk hun eigen ecosysteem in leven er verspreid over vrijwel de hele aarde ongeveer miljard mensen verwacht wordt dat dit aantal in tot miljard zal zijn gestegen het grootste gedeelte van de groei zal plaatsvinden in ontwikkelingslanden de menselijke bevolkingsdichtheid verschilt sterk maar meer dan de helft van de wereldbevolking woont in azië de meest noordelijke permanent bewoonde nederzetting is de plaats alert op het canadese eiland ellesmere de meest zuidelijke is het zuidpoolstation amundsen scott vlak bij de zuidpool op antarctica verwacht wordt dat rond van de wereldbevolking in steden woont in plaats van op het platteland op enkele uitzonderingen na waaronder het vasteland van antarctica is het gehele landoppervlak tegenwoordig verdeeld in staten in waren er internationaal erkende onafhankelijke staten er zijn daarnaast afhankelijke gebieden en een aantal autonome gebieden en betwiste gebieden er is in de wereldgeschiedenis nog nooit een wereldregering geweest hoewel een aantal naties naar werelddominantie hebben gestreefd de verenigde naties zijn een internationale organisatie die tot doel heeft de samenwerking op het gebied van internationaal recht veiligheid mensenrechten economische ontwikkeling en cultuur te bevorderen en gewapende conflicten te voorkomen in hadden zich staten bij de organisatie aangesloten in totaal zijn ongeveer mensen buiten de aardatmosfeer geweest waarvan er twaalf op de maan gelopen hebben normaal gesproken zijn de enige mensen in de ruimte de bemanningsleden van het international space station geschat wordt dat sinds het ontstaan van de mens er zo n miljard mensen op de aarde zijn geboren de aarde bevat grondstoffen die de mens ontgint voor consumptie sommige grondstoffen zijn niet vernieuwbaar waaronder bijvoorbeeld fossiele brandstoffen uit de aardkorst zijn grote voorraden fossiele brandstoffen zoals steenkool olie gas en methaanhydraten gewonnen deze hulpbronnen worden gebruikt voor de opwekking van energie en bij chemische productieprocessen ertsen vormen zich door een geologisch proces dat door magmatische activiteit in de aardkorst en of door erosie wordt aangedreven de biosfeer levert de mens dankzij domesticatie van dieren veeteelt en planten landbouw onder andere voedsel hout leer en wol in was ongeveer van het landoppervlak in gebruik als cultuurgrond en nog eens als weiland voor vee slechts was in gebruik als stedelijke bebouwing grote delen van de aarde hebben regelmatig te maken met natuurrampen zoals cyclonen tornado s orkanen en overstromingen andere gebieden hebben te maken met aardbevingen aardverschuivingen vulkaanuitbarstingen tsunami s en droogte sommige gebieden worden bedreigd door gevaren met een menselijke oorzaak bevolkingsgroei en economische groei gaan soms gepaard met vervuiling van water en lucht industrie en intensieve landbouw en veeteelt kunnen zorgen voor vervuiling in de vorm van bodem lucht of waterverontreiniging zure regen overbegrazing erosie ontbossing en verwoestijning de mens neemt gedreven door onder andere de bevolkingsgroei steeds meer land in gebruik wat gepaard gaat met het verlies van habitat en mogelijk als gevolg daarvan het uitsterven van in het wild levende soorten er bestaat wetenschappelijke consensus dat de mens mede verantwoordelijk is voor het warmer worden van het wereldwijde klimaat dit komt door de grootschalige verbranding van fossiele brandstoffen waarbij kooldioxide vrijkomt in de atmosfeer wat het broeikaseffect versterkt een warmer klimaat zal waarschijnlijk gepaard gaan met het smelten van gletsjers en ijskappen extremere temperatuurschommelingen en het stijgen van het eustatisch zeeniveau tegelijkertijd is er een milieubeweging op gang gekomen die tot doel heeft de menselijke consumptie van natuurlijke hulpbronnen te verminderen en vervuiling tegen te gaan de milieubeweging probeert door de bewustmaking van het publiek de politiek te beïnvloeden met als doel duurzamer beleid en bescherming van de natuur doordat de veranderingen die de milieubeweging voor ogen staan vaak in conflict zijn met commerciële belangen zijn deze veranderingen echter dikwijls kostbaar de meest aanvaarde hypothese over het ontstaan van het zonnestelsel is op dit moment de zonnenevel hypothese volgens deze hypothese vormde het zonnestelsel zich uit een samentrekkende interstellaire moleculaire wolk de zonnenevel tijdens de samentrekking platte de wolk af tot een planetaire schijf in deze schijf ontstonden de zon en de planeten door accretie van materie het grootste deel van de materie kwam terecht in het centrum en vormde de zon ander gas en stof vormde planetesimalen protoplaneten die later uitgroeiden tot planeten waaronder de aarde kleine objecten als meteorieten worden beschouwd als materie die niet in dit proces is geaccretiseerd door meteorieten te dateren heeft men de ouderdom van het zonnestelsel en daarmee de aarde bepaald ongeveer miljard jaar zware elementen zoals ijzer en nikkel zonken al tijdens de accretie van de aarde naar het middelpunt waardoor een scheiding ontstond tussen kern en mantel een andere belangrijke gebeurtenis in de beginfase was het ontstaan van de maan die iets jonger blijkt te zijn dan de aarde de meest waarschijnlijke verklaring is een grote inslag waarbij een kleinere planetesimaal genaamd theia iets kleiner dan de planeet mars op de aarde insloeg het bij deze inslag weggeslingerde materiaal kwam in een baan om de aarde terecht om daar te accretiseren tot de maan door de enorme hoeveelheid energie die bij de inslag vrijkwam raakte de aardmantel compleet gesmolten in de loop der tijd stolde hij en kon zich door differentiatie van materiaal binnenin de aarde de eerste korst vormen uit berekeningen blijkt dat als de aarde voor de inslag een atmosfeer had deze tijdens de inslag in zijn geheel verdween de atmosfeer en de oceanen moeten daarom ontstaan zijn uit later materiaal van inslaande kometen en meteorieten en uit gassen en vloeistoffen die bij vulkanisme vrijkwamen deze eerste atmosfeer bevatte meer koolstofdioxide dan tegenwoordig en zuurstof was schaars het eerste leven moet ontstaan zijn uit zelfreproducerende moleculen in de oceanen volgens sommige interpretaties al rond miljard jaar geleden uit simpele organische stoffen ontstonden materialen als aminozuren en nucleotiden die later uitgroeiden tot eiwitten en rna de bouwstoffen voor het leven rond miljard jaar geleden moet de laatste gemeenschappelijke voorouder van al het leven hebben geleefd men vermoedt dat een vorm van platentektoniek al in het begin moet hebben plaatsgevonden hoewel het proces in het begin waarschijnlijk sneller verliep waardoor de continenten kleiner bleven geleidelijk ontwikkelde het proces zich tot de huidige vorm in de loop van de aardse geschiedenis komen perioden voor waarin vrijwel alle continenten bij elkaar liggen dan spreekt men van een zogenaamd supercontinent de laatste keer dat dit gebeurde was rond miljoen jaar geleden men noemt dit supercontinent pangea over de eerste paar miljard jaar van de aardse geschiedenis is relatief weinig bekend doordat fossielen van organismen die uitsluitend uit zacht weefsel bestaan slecht bewaard blijven wat duidelijk is is dat het leven steeds diverser werd en dat rond miljard jaar geleden de eerste autotrofe organismen verschenen organismen die door fotosynthese zuurstof produceren de toevoeging van zuurstof aan de atmosfeer had tot gevolg dat er een ozonlaag ontstond en het leven voortaan beter beschermd werd tegen schadelijke straling daardoor konden grotere organismen dan bacteriën ontstaan die niettemin nog steeds tot de micro organismen gerekend worden zoals eukaryotische cellen en meercellige organismen volgens een vrij algemeen aanvaarde theorie bevond de aarde zich ongeveer miljoen jaar geleden in een grote ijstijd waarbij de planeet van de polen tot de evenaar bevroren was een theorie die bekendstaat als die van de sneeuwbalaarde toen het klimaat warmer werd begon het leven zich zeer snel te ontwikkelen tijdens de cambrische explosie rond miljoen jaar geleden versnelde de ontwikkeling van het leven zich waardoor in relatief korte tijd veel nieuwe groepen organismen dieren planten enzovoort verschenen sindsdien heeft de evolutie steeds nieuwe en ingewikkeldere soorten leven voortgebracht een ontwikkeling die soms onderbroken werd door korte periodes van massaal uitsterven die massa extincties worden genoemd rond miljoen jaar geleden verschenen de eerste planten en insecten op het land bacteriën en schimmels moeten het land al veel eerder gekoloniseerd hebben en rond miljoen jaar geleden ontwikkelden in ondiep water levende vissen poten waarmee ze uit het water konden kruipen hieruit kwamen de amfibieën voort die longen hadden in plaats van kieuwen uit de amfibieën ontstonden reptielen en later zoogdieren de dinosauriërs reptielen domineerden gedurende een paar honderd miljoen jaar de aarde maar stierven tijdens de laatste grote massa extinctie van ongeveer miljoen jaar geleden samen met vele andere levensvormen uit waarschijnlijk als gevolg van de zogeheten yucatan inslag die tevens de krijt paleogeengrens markeert vanaf dat moment hebben de zoogdieren zich sterk ontwikkeld rond miljoen jaar geleden verscheen de mens aangenomen wordt dat mensen uit eerder levende primaten zijn geëvolueerd de huidige ijstijd begon rond miljoen jaar geleden en versterkte zich rond miljoen jaar geleden de poolkappen zijn sindsdien in cycli van of jaar aangegroeid en weer afgesmolten de laatste koudere periode glaciaal eindigde ongeveer jaar geleden door de ontwikkeling van de spraak de ontdekking van de landbouw en het temmen van dieren kon de mens zich snel over de wereld verspreiden en na het ontstaan van beschavingen binnen korte tijd een grote invloed op de biosfeer de hydrosfeer de atmosfeer en het landgebruik en de indeling van het aardoppervlak krijgen volgens de meest gangbare hypothese zal de evolutie van de zon uiteindelijk het einde van de aarde betekenen maar op de aarde zal al veel eerder geen leven meer mogelijk zijn zoals in alle sterren vindt in de kern van de zon voortdurend kernfusie van waterstof tot helium plaats daardoor hoopt zich in de loop der tijd steeds meer helium op in de kern van de zon waardoor de luminositeit van de zon toeneemt met ongeveer in de komende miljard jaar en in de komende miljard jaar over ongeveer miljard jaar zal alle waterstof in het inwendige van de zon zijn omgezet in helium met als gevolg dat de zon zal uitzetten tot een rode reus van rond de maal zijn huidige omvang een rechtstreeks gevolg is dat de temperatuur op aarde sterk zal stijgen wat in ieder geval tot de verdamping van alle oceanen zal leiden over miljoen jaar zal door de hogere temperatuur de hoeveelheid anorganische kooldioxide in de atmosfeer zijn toegenomen tot een concentratie waarbij fotosynthese door c fixatie onmogelijk is dat betekent dat de meeste plantensoorten niet meer kunnen overleven waardoor de zuurstof uit de atmosfeer zal verdwijnen dit zal dierlijk of menselijk leven ook onmogelijk maken het opzwellen van de zon zal ervoor zorgen dat de binnenplaneten mercurius venus en de aarde in de fotosfeer de atmosfeer van de zon belanden en worden vernietigd de zon zal in dit stadium echter ongeveer van zijn massa verloren hebben zodat de aarde theoretisch in een steeds wijdere omloopbaan komt dit effect had er normaal gesproken voor gezorgd dat de planeet niet door de uitdijende zon zou worden opgeslokt hoewel de nabijheid van de zon nog steeds al het leven op aarde onmogelijk zou hebben gemaakt uit een recente computersimulatie is echter gebleken dat door de getijdenwerking van de uitdijende zon de aarde juist naar de zon toegetrokken zal worden vermoedelijk ontsnappen mars en de andere buitenplaneten aan dit lot maar ook op mars zal de temperatuur zo sterk stijgen dat er geen aardse organismen kunnen leven het standaardsymbool voor de aarde is een kruis met een cirkel eromheen dit symbool staat bekend als het wielkruis zonnekruis of odinskruis hoewel er ook andere betekenissen aan dit symbool zijn toegeschreven wordt het meestal gezien als een representatie van de vier windstreken op aarde een andere versie van het symbool is een kruis boven een cirkel de aarde is in veel culturen gepersonificeerd als moeder aarde voorbeelden zijn tonantzin letterlijk onze moeder bij de azteken pachamama bij de inca s bhumi deva bij de hindoes gaia bij de grieken en romeinen hou t u in china of de godin jord in de noorse mythologie in de griekse mythologie was de aardgodin de vrouw van de hemelgod uranos in de egyptische mythologie was de aarde echter een mannelijke god geb terwijl de hemel noet juist vrouwelijk was in de meeste religies komen scheppingsverhalen voor waarin de aarde op bovennatuurlijke manier door een godheid wordt geschapen ook tegenwoordig gelooft een aantal religieuze groepen bijvoorbeeld uit christen of moslimfundamentalistische hoek in een letterlijke interpretatie van oude religieuze teksten deze creationisten geloven niet in de conventionele wetenschappelijke theorieën over de vorming van de aarde en het ontstaan en de evolutie van het leven in de loop der wereldgeschiedenis is de kennis van de aarde en haar oppervlak steeds toegenomen vanaf de oudheid is in diverse culturen geloofd in een platte aarde zo zagen de mesopotamiërs de aarde als een platte schijf die in een oceaan dreef toch waren er vanouds al mensen die inzagen dat de aarde bolvormig was de eersten die een bolvormige aarde voorstelden waren griekse natuurfilosofen als pythagoras zij constateerden dat tijdens een maansverduistering de schaduw van de aarde altijd cirkelvormig is ongeacht of de maan hoog aan de hemel of dicht bij de horizon staat eratosthenes berekende de omtrek op procent nauwkeurig in de middeleeuwen was het concept van een bolvormige aarde in het midden oosten europa en india wel bekend maar nog niet overal algemeen aanvaard middeleeuwse geleerden als beda en thomas van aquino wisten dat de aarde bolvormig was anderen zoals de zesde eeuwse ontdekkingsreiziger kosmas indikopleustes zagen de aarde echter als een platte schijf ferdinand magellaan maakte in als eerste een reis om de wereld waarmee het pleit voorgoed beslecht werd dat de aarde om de zon draait is veel moeilijker vast te stellen en was dan ook niet vanouds bekend tot de middeleeuwen werd de aarde algemeen als centrum van het universum gezien dit concept wordt geocentrisme genoemd pas na sterrenkundige ontdekkingen van onder anderen nicolaas copernicus en galileo galilei kwam het besef op dat de aarde geen centrale positie in het heelal inneemt het geocentrisme maakte plaats voor het idee dat de aarde rond de zon draait het heliocentrisme na de middeleeuwen nam de kennis van de wereld toe door ontdekkingsreizen dankzij betere technieken in de cartografie navigatie en landmeetkunde bleef ook in de nieuwe tijd de geografische kennis van de ligging en aard van de continenten en het aardoppervlak groeien ontdekkingen in de geologie met name vanaf de e eeuw vergrootten de kennis van het binnenste van de aarde en brachten het inzicht van de hoge ouderdom van de planeet de kennis van de atmosfeer en het klimaat stegen met de opkomst van de meteorologie en klimatologie in de e eeuw door de technologische ontwikkeling in de e eeuw is zowel in de wetenschap als onder een breder publiek het beeld van de aarde sterk veranderd in werd de aarde voor het eerst uit de ruimte gefotografeerd door de ruimtesonde explorer de wetenschappelijke kennis leidde tot het inzicht dat de verschillende onderdelen van de aarde één systeem vormen die in een fragiel evenwicht staan dat in het verleden vaak veranderd is en in de toekomst opnieuw kan veranderen een vergaande vorm van dit inzicht is de gaia hypothese die stelt dat de hele biosfeer als één groot organisme functioneert een alfabet meervoud alfabetten of alfabetisch schrift is een verzameling symbolen om equivalenten van klanken in de gesproken taal schriftelijk weer te geven alfabetische schriften vormen een van de hoofdgroepen van het schrift de tekens van een alfabet worden onder inachtname van bepaalde grammaticale regels tot woorden samengevoegd waarmee geschreven taal gevormd wordt het eerste volledig fonemische schrift het proto kanaanitisch schrift later bekend als het fenicisch alfabet wordt gezien als het eerste alfabet en is de voorouder van de meeste moderne alfabetten waaronder het arabisch alfabet grieks alfabet latijns alfabet cyrillisch alfabet hebreeuws schrift en mogelijk ook de brahmische schriften peter t daniels maakte echter onderscheid tussen een abugida een set letters die medeklinkers in de vorm van basisletters met diakritische tekens aanpassen om zo klinkers te vertegenwoordigen zoals in het devanagari en andere brahmische schriften een abjad waarin de letters grotendeels of alleen medeklinkers vertegenwoordigen zoals in het oorspronkelijke fenicisch hebreeuws of arabisch en een alfabet een set letters die zowel klinkers als medeklinkers vertegenwoordigen in de strikte zin van het woord alfabet was het eerste echte alfabet het griekse alfabet dat ontwikkeld werd vanuit het eerdere fenicische alfabet van de tientallen alfabetten die vandaag de dag worden gebruikt is het meest populaire het latijns alfabet dat werd afgeleid van het griekse alfabet en wat veel talen aanpassen door letters toe te voegen door middel van het aanpassen van bestaande letters met diakritische tekens terwijl de meeste alfabetten over letters beschikken die bestaan uit lijnen zijn er ook uitzonderingen zoals de alfabetten gebruikt in braille het khmerschrift voor het cambodjaans is het langste alfabet met letters alfabetten worden meestal geassocieerd met een standaard lettervolgorde dit heet een alfabetische volgorde dit betekent ook dat de letters gebruikt kunnen woorden voor het nummeren in lijsten het woord alfabet is een samenstelling van alfa en bta de namen van de eerste twee letters van het griekse alfabet de woorden alfa en bta hebben geen betekenis ze komen uit het fenicisch alef betekent os en beth betekent huis aanvankelijk waren de lettertekens namelijk kleine tekeningetjes een alef was een os een beth een huis een gimel een werpstok een daleth een vis de geschiedenis van het alfabet begon in het oude egypte het egyptische schrift had een set van ongeveer hiërogliefen die eenconsonantentekens worden genoemd om lettergrepen weer te geven die beginnen met een enkele medeklinker van hun taal plus een klinker of geen klinker die door de moedertaalspreker moet worden geleverd deze tekens werden gebruikt als uitspraakgidsen voor logogrammen om grammaticale verbuigingen te schrijven en later om leenwoorden en buitenlandse namen te transcriberen in de midden bronstijd verschijnt een ogenschijnlijk alfabetisch systeem dat bekend staat als het proto sinaïtische schrift in egyptische turkooismijnen op het sinaï schiereiland rond de e eeuw voor christus blijkbaar achtergelaten door kananitische arbeiders in ontdekten john en deborah darnell een nog eerdere versie van dit eerste alfabet in wadi el hol uit circa v chr dat bewijs aantoonde dat het schrift was aangepast van specifieke vormen van egyptische hiërogliefen die konden worden gedateerd tot rond v chr wat sterk suggereert dat rond die tijd het eerste alfabet was ontwikkeld op basis van het uiterlijk van de letters en namen wordt aangenomen dat het gebaseerd is op egyptische hiërogliefen dit schrift had geen tekens die klinkers vertegenwoordigden hoewel het oorspronkelijk waarschijnlijk een syllabisch schrift was maar onnodige tekens werden verworpen een alfabetisch spijkerschrift met tekens waaronder drie tekens die de volgende klinker aangeven werd uitgevonden in ugarit vr de e eeuw voor christus dit schrift werd niet meer gebruikt na de vernietiging van ugarit het proto sinaïtisch schrift ontwikkelde zich uiteindelijk tot het fenicische alfabet gewoonlijk proto kananitisch genoemd vr ongeveer voor christus het proto sinaitische of proto kananitische schrift en het ugaritische schrift waren de eerste schriften met een beperkt aantal tekens in tegenstelling tot de andere veelgebruikte schriften destijds zoals het spijkerschrift egyptische hiërogliefen en lineair b de oudste tekst in het fenicische schrift is een inscriptie op de sarcofaag van koning ahiram dit schrift is het moederschrift van alle westerse alfabetten tegen de tiende eeuw voor christus zijn er nog twee andere vormen te onderscheiden namelijk kananitisch en aramees het aramees gaf aanleiding tot het hebreeuwse alfabet het zuid arabische alfabet een zusterschrift van het fenicische alfabet is het schrift waaruit het ge ez alfabet een abugida afstamt alfabetten zonder klinkers worden abjads genoemd zoals het arabisch hebreeuws en syrisch de abjad manier van schrijven is goed aangepast aan de morfologische structuur van de semitische talen waarvoor het is ontwikkeld dit komt omdat woorden in semitische talen worden gevormd uit een wortel die bestaat uit meestal drie medeklinkers waarbij de klinkers worden gebruikt om verbuigende of afgeleide vormen aan te duiden het weglaten van klinkers was niet altijd een bevredigende oplossing en soms worden bepaalde zwakke medeklinkers gebruikt om de klinkerkwaliteit van een lettergreep aan te duiden matres lectionis deze letters hebben een dubbele functie omdat ze ook als pure medeklinkers worden gebruikt soms worden voor de klinkers aparte diakritische tekens ingevoegd dit noemt men vocalisatie het fenicische schrift was waarschijnlijk het eerste fonemische schrift en bevatte slechts ongeveer twee dozijn verschillende letters waardoor het een eenvoudig schrift was dat gewone handelaren konden leren een ander voordeel van fenicisch was dat het kon worden gebruikt om veel verschillende talen op te schrijven omdat het fonemisch woorden beschreef het schrift werd door de feniciërs verspreid over de middellandse zee in griekenland werd het fenicische schrift aangepast door klinkers toe te voegen wat daarmee de voorouder van alle alfabetten in het westen creëerde het was het eerste alfabet waarin klinkers onafhankelijke lettervormen hadden die los stonden van die van medeklinkers klinkers zijn belangrijk in de griekse taal in tegenstelling tot de semitische talen waarvoor het fenicische schrift was ontworpen bijvoorbeeld het syllabische lineair b schrift dat werd gebruikt door de myceense grieken uit de e eeuw voor christus had tekens waaronder klinkers de grieken kozen letters die klanken vertegenwoordigden die niet in het grieks bestonden om de klinkers te vertegenwoordigen de alef werd de a klank de he een e klank de ayin werd de ypsilon en een grote o de omega werd toegevoegd bovendien gingen de grieken van links naar rechts schrijven waardoor de letters werden omgeklapt in de beginjaren waren er veel varianten van het griekse alfabet een situatie die ervoor zorgde dat er veel verschillende alfabetten uit voortkwamen het proto sinaïtisch schrift en fenicisch alfabet vergeleken met afgeleiden alfabetten het griekse alfabet in zijn euboea vorm werd door griekse kolonisten overgebracht naar het italiaanse schiereiland waar het een verscheidenheid aan oud italische schriften opleverde waarmee de italische talen werden geschreven een alfabet daarvan werd het klassiek latijns alfabet dat door europa werd verspreid toen de romeinen hun rijk uitbreidden zelfs na de val van de romeinse staat overleefde het alfabet in intellectuele en religieuze werken het werd uiteindelijk gebruikt voor de nazaten van het latijn de romaanse talen en vervolgens voor de meeste andere talen van europa de oudste gedrukte leerboekjes voor scholen uit ca met daarin het abc werden abecedaria genoemd sommige aanpassingen van het latijnse alfabet worden aangevuld met ligaturen zoals in het deens en ijslands en in het algonkisch door leningen van andere alfabetten zoals de thorn in het oud engels en ijslands afkomstig van de futhark runen en door het wijzigen van bestaande letters zoals de eth van het oud engels en ijslands wat een aangepaste d is andere alfabetten gebruiken alleen een deel van het latijnse alfabet zoals het hawaiiaans en het italiaans dat de letters j k x y en w alleen in vreemde woorden gebruikt een ander opmerkelijk schrift is het oudere futhark waarvan wordt aangenomen dat het is voortgekomen uit een van de oud italische schriften ouder futhark gaf aanleiding tot een verscheidenheid aan alfabetten die gezamenlijk bekend staan als de runenschriften de runenschriften werden gebruikt voor germaanse talen van n chr tot de late middeleeuwen het gebruik is meestal beperkt tot gravures op steen en sieraden hoewel er ook inscripties zijn gevonden op bot en hout deze alfabetten zijn sindsdien vervangen door het latijnse alfabet behalve voor decoratief gebruik waarvoor de runen tot de e eeuw in gebruik bleven het oud hongaarse schrift is een schrift van de hongaren het was in gebruik gedurende de hele geschiedenis van hongarije zij het niet als een officieel schrift vanaf de e eeuw werd het weer steeds populairder het glagolitisch alfabet was het eerste schrift van de liturgische taal oudkerkslavisch en werd samen met het griekse unciale schrift de basis van het cyrillische schrift cyrillisch is een van de meest gebruikte moderne alfabetische schriften en valt op door zijn gebruik in slavische talen en ook voor andere talen binnen de voormalige sovjet unie cyrillische alfabetten zijn onder meer het servisch macedonisch bulgaars russisch wit russisch en oekraïens het glagolitische alfabet zou zijn gecreëerd door de monniken cyrillus en methodius terwijl het cyrillische alfabet is uitgevonden door clemens van ohrid die hun leerling was ze bevatten veel letters die lijken te zijn geleend van of beïnvloed door het griekse alfabet en het hebreeuwse alfabet het langste europese alfabet is het latijn afgeleide slowaakse alfabet met letters afgezien van het logografische chinese schrift bestaan er in azië veel fonetische schriften het arabische alfabet het hebreeuwse alfabet het syrische alfabet en andere abjaden van het midden oosten zijn ontwikkelingen van het aramese alfabet vanuit het syrische alfabet ontwikkelde het sogdische alfabet wat weer doorontwikkelde tot het oudturkse alfabet en het oudoeigoerse alfabet het mongoolse schrift is een ontwikkeling van het oudoeigoerse alfabet de meeste alfabetische schriften van india en oost azië stammen af van het brahmischrift waarvan vaak wordt aangenomen dat het een afstammeling is van het aramees in korea werd het hangul alfabet gecreëerd door sejong de grote hangul is een uniek alfabet het is een alfabet waarbij veel van de letters zijn ontworpen volgens de plaats van articulatie van een klank p ziet eruit als een verwijde mond l ziet eruit als een ingetrokken tong enz het ontwerp was gepland door de toenmalige regering en het plaatst individuele letters in lettergreepbundels van gelijke afmetingen op dezelfde manier als chinese karakters om het schrijven in gemengd schrift mogelijk te maken één lettergreep neemt altijd één blok ruimte in beslag ongeacht het aantal letters dat wordt gestapeld in het bouwen van dat geluidsblok zhuyin ook wel bopomofo genoemd is een semi syllabisch schrift dat wordt gebruikt om mandarijn chinees fonetisch te transcriberen in de republiek china na de latere oprichting van de volksrepubliek china en de goedkeuring van hanyu pinyin is het gebruik van zhuyin tegenwoordig beperkt maar wordt het nog steeds veel gebruikt in taiwan waar de republiek china nog steeds regeert zhuyin is ontwikkeld uit een vorm van chinees snelschrift gebaseerd op chinese tekens aan het begin van de e eeuw en heeft elementen van zowel een alfabet als een syllabisch schrift net als bij een alfabet worden de fonemen van eerste lettergrepen weergegeven door individuele tekens maar net als bij een syllabisch schrift worden de fonemen van de eindlettergrepen dat niet in plaats daarvan wordt elke mogelijke eindlettergreep behalve de j weergegeven met een eigen letter bijvoorbeeld wordt luan weergegeven als luan waarbij het laatste symbool het hele uiteindelijke an vertegenwoordigt hoewel zhuyin normaalgesproken niet wordt gebruikt als een zelfstandig schrijfsysteem wordt het nog steeds vaak gebruikt op een manier die lijkt op een romanisatiesysteem dat wil zeggen voor hulp bij de uitspraak en als invoermethode voor chinese karakters op computers en mobiele telefoons europese alfabetten met name het latijns en cyrillisch zijn aangepast voor veel talen in azië arabisch wordt ook veel gebruikt soms als abjad zoals bij het urdu en perzisch en soms als compleet alfabet zoals bij het koerdisch en oeigoers verschillende schriftsystemen hebben uiteraard verschillende alfabetten ook de principes waarvoor de alfabetten worden gebruikt verschillen per taal meer informatie hierover is te vinden onder het lemma spelling de term alfabet wordt zowel door taalkundigen als paleografen in brede en strikte zin gebruikt in bredere zin is een alfabet een schrift dat segmentaal is op foneemniveau dat wil zeggen dat het afzonderlijke tekens heeft voor individuele klanken en niet voor grotere eenheden zoals lettergrepen of woorden in striktere zin onderscheiden sommige geleerden echte alfabetten van twee andere soorten segmentale schriften abjad s en abugida s deze drie schriften verschillen van elkaar in de manier waarop ze klinkers behandelen abjad s hebben letters voor medeklinkers en laten de meeste klinkers ongeschreven abugida s zijn ook op medeklinkers gebaseerd maar duiden klinkers aan met diakritische tekens of een systematische grafische wijziging van de medeklinkers in alfabetten in strikte zin worden medeklinkers en klinkers daarentegen als onafhankelijke letters geschreven het vroegst bekende alfabet in bredere zin is het wadi el hol schrift waarvan wordt gedacht dat het een abjad is dat door middel van zijn opvolger fenicisch de voorouder is van moderne alfabetten waaronder het arabisch grieks latijns via het oud italische alfabet cyrillisch via het griekse alfabet en hebreeuws via het aramees voorbeelden van hedendaagse abjad s zijn de arabische en hebreeuwse schriften echte alfabetten zijn onder andere het latijns schrift cyrillisch schrift en het koreaanse hangul en abugida s zijn onder andere het ethiopisch schrift het devanagari en het thaise alfabet het latijnse alfabet zoals gebruikt voor het nederlands kent letters waarvan er worden gebruikt voor klinkers vocaal a e i o u en y en voor medeklinkers de y wordt zowel als klinker als medeklinker gebruikt de tekens van een alfabet kennen een vaste volgorde de exacte reden van deze volgorde van het alfabet is onbekend van dit alfabet evenals van andere alfabetten bestaan veel varianten in schrijfwijze waaronder het belangrijke onderscheid tussen schrijfletter en drukletter over de e letter de y i grec is in het nederlands enige discussie behalve deze letter wordt door sommigen ook de ij als e letter gezien al dan niet tezamen met de y bij het oplezen van het alfabet wordt meestal de ij genoemd in de wetenschap worden woorden als y chromosoom en y as uitgesproken met ij een letter met een diakritisch teken kan al of niet worden gezien als een andere letter waardoor het aantal letters bij dezelfde basisletters toch per taal verschillend is in een tekencodering heeft zo n teken bijvoorbeeld een aparte code op een toetsenbord is er niet altijd een aparte toets voor maar wordt vaak eerst een toets voor het diakritische teken en dan dat voor de basisletter gebruikt ter illustratie hieronder het cyrillisch alfabet het omzetten van het ene alfabet in het andere wordt transliteratie genoemd de gestandaardiseerde volgorde waarin de tekens in een alfabet geordend zijn de alfabetische volgorde is een hulpmiddel bij het systematisch ordenen van met name literatuur en wetenschappelijke informatie het principe van alfabetisering maakt het bijvoorbeeld mogelijk om een boek in de bibliotheek op naam van de schrijver snel terug te vinden of om een woord met de bijbehorende definitie snel op te zoeken in een woordenboek deze manier van ordenen wordt ook lexicografische ordening genoemd de term alfabet wordt soms omschreven als een systeem waarin elk teken of grafeem een vaste klank of klankeenheid representeert geheel volgens de fonetische en de fonematische principes maar deze omschrijving klopt slechts ten dele hoewel veel schriftsystemen inderdaad een tot op zekere hoogte fonetische spelling kennen is er zelden of nooit sprake van een volledige een op een relatie in een volmaakt fonetisch alfabet zouden letters en klanken perfect in wederzijdse richting combineren een schrijver zou de spelling van een woord altijd kunnen afleiden uit de uitspraak ervan en omgekeerd zou een spreker de juiste uitspraak van een woord altijd kunnen afleiden uit de spelling de uitspraak van een taal verandert echter onafhankelijk van het systeem waarin de taal opgeschreven wordt in het engels wordt bijvoorbeeld de lange o klank weergegeven door o in potato oe in toe ough in though de o kan echter behalve als o in potato ook klinken als oe klank in to als een korte o in month als ou in tower en als stomme e in dungeon spellingsystemen worden niet zelden geleend door talen waarvoor ze oorspronkelijk niet bedacht zijn uitspraakregels zorgen ervoor dat in letters bepaalde fonologische contexten anders moeten worden geschreven omdat de klank die ze eigenlijk vertegenwoordigen daar niet precies hetzelfde is er wordt dan meestal boven de letter zelf nog een extra teken gezet het zogeheten diakritische teken bao spaans bad misre frans etc annie jump cannon dover delaware december cambridge massachusetts april was een amerikaans astronome werkzaam bij de harvard sterrenwacht zij werd vooral bekend door haar onvermoeibare werk aan de catalogisering van sterren aan de hand van hun spectra aan het begin van de ste eeuw uit haar jarenlange arbeid kwam de henry draper catalog voort waarin zo n sterren gecategoriseerd worden naar hun spectraalklasse cannon bestudeerde honderdduizenden glasplaten met spectra van sterren daardoor ontdekte ze bepaalde patronen die ze onderbracht in eenvoudige reeksen zij was de eerste die een typering invoerde op kleur in plaats van op de sterkte van de waterstoflijnen in het spectrum wat tot dan toe gebruikelijk was de indeling is als volgt het systeem van annie jump cannon is nog altijd in gebruik cannon ontving in een eredoctoraat van de rijksuniversiteit groningen andorra officieel het vorstendom andorra catalaans principat d andorra is een dwergstaat in het zuidwesten van europa in de oostelijke pyreneeën en begrensd door frankrijk occitanië en spanje catalonië het geïsoleerde land is vooral afhankelijk van toerisme en zijn status als belastingparadijs andorra is geen lid van de europese unie de officiële taal is catalaans andorra kan gezien worden als het laatste onafhankelijke overlevende gebied van de marca hispanica spaanse marken de bufferstaten die werden gesticht door karel de grote om de islamitische moren tegen te houden en ze toegang tot christelijk frankrijk te beletten de traditie zegt dat karel de grote het andorrese volk in een stuk land gaf in ruil voor hun strijd tegen de moren zeker is dat karels kleinzoon karel de kale sunier i de graaf van urgell benoemde tot heerser van andorra een afstammeling van de graaf droeg het land later af aan het bisdom van urgell geleid door de bisschop van urgell in de e eeuw raakte de geestelijke overheid van urgell in strijd met het graafschap foix aan de andere oftewel franse kant van de pyreneeën om de heerschappij van het gebied dit conflict eindigde in met het besluit de soevereiniteit tussen beiden te delen wat in werd bestendigd door de erfgenamen opvolgers van beiden uit te roepen tot covorsten vanwege de isolatie van het land heeft andorra s bestaan zich buiten de hoofdstroom van de europese geschiedenis afgespeeld met weinig banden met andere landen andorra heeft al meer dan jaar geen oorlog meer gekend de toeristenindustrie gestimuleerd door ontwikkelingen op het gebied van vervoer en communicatie heeft het land uit zijn isolement gehaald maar ook stress gebracht verder werd het politieke stelsel in grondig gemoderniseerd andorra is op politiek gebied sterk verbonden met de europese unie zonder er lid van te zijn sinds gebruikt het de euro als betaalmiddel in werden er voor het eerst eigen euromunten geslagen die begin in omloop werden gebracht voor de invoering van de euro waren de franse frank en de spaanse peseta beide wettig betaalmiddel andorra heeft een oppervlakte van km het prinsdom heeft kilometer aan landsgrenzen kilometer met frankrijk en kilometer met spanje vanwege zijn ligging in de oostelijke pyreneeën bestaat andorra hoofdzakelijk uit ruwe bergen met een gemiddelde hoogte van meter de hoogste top is de pic de comapedrosa gelegen in het gelijknamige massief bij arinsal in de parochie la massana met een hoogte van meter de bergen worden van elkaar gescheiden door drie smalle valleien in een vorm van een y deze wordt gevormd door de valira del nord en de valira d orient die in escaldes engordany samenvloeien en zo de valira vormen deze laatste rivier steekt in sant juli de lria de spaanse grens over en mondt uiteindelijk uit in de segre de plek waar de valira het land verlaat is met een hoogte van meter het laagstgelegen punt van andorra la massana bevat de vijf hoogste toppen van het land in encamp bevinden zich de grootste meren de meest ongerepte natuur is te vinden bij grau roig in de parochie encamp tot s lands natuurlijke rijkdommen behoren waterkracht mineraalwater hout ijzererts lood lawines vormen het enige natuurlijke gevaar de voornaamste milieubedreigende factoren in het land zijn ontbossing gronderosie door overbegrazing van bergweiden luchtvervuiling met name andorra la vella is nogal vervuild omdat de gassen moeilijk weg kunnen door de ligging in het valiradal en afvalwaterbehandeling de hoofdstad andorra la vella is met inwoners ook de grootste stad van het land daarna volgen escaldes engordany inwoners sant juli de lria en encamp het klimaat van andorra komt grotendeels overeen met het gematigde klimaat van de buurlanden maar vanwege zijn hogere ligging is er gemiddeld meer sneeuw in de winter en is het iets koeler in de zomer de hoogste toppen van het land zijn in de zomer zelden met sneeuw bedekt tot de in aangenomen grondwet kende andorra s politieke stelsel geen duidelijke scheiding van de uitvoerende wetgevende en rechtsprekende macht andorra is een soevereine parlementaire democratie die het historische bestel met twee coprinsen als staatshoofden behoudt maar het regeringshoofd de uitvoerende macht biedt de twee coprinsen regeren gelijkwaardig met beperkte bevoegdheden die geen veto over overheidshandelingen omvatten zij worden in andorra vertegenwoordigd door een afgevaardigde de manier waarop de twee prinsen worden gekozen maakt andorra tot een van de politiek meest afwijkende landen op aarde een van de coprinsen is de president van frankrijk in mei werd emmanuel macron daartoe gekozen het is historisch om het even welk staatshoofd van frankrijk het betreft ook koningen en keizers van frankrijk zijn coprins geweest de andere coprins is de katholieke bisschop van de spaanse stad la seu d urgell sinds is dat joan enric vives i siclia omdat geen van beide prinsen in andorra woont is hun rol bijna volledig symbolisch de defensie van het land valt onder de verantwoordelijkheid van frankrijk en spanje het belangrijkste wetgevende orgaan van andorra is de eenkamerige algemene raad van de valleien consell general de les valls die zetels telt de helft van de parlementsleden wordt verkozen via een stelsel van evenredige vertegenwoordiging de andere helft volgens een districtenstelsel voor alle volksvertegenwoordigers geldt een termijn van vier jaar de regering govern wordt gevormd door de regeringsleider cap de govern die verkozen wordt door de algemene raad en de door hem aangestelde ministers sinds is xavier espot zamora van de liberale democraten voor andorra regeringsleider de belangrijkste politieke partijen in andorra zijn de democraten voor andorra demcrates per andorra da van premier zamora zetels in het parlement de centrumlinkse sociaaldemocratische partij partit socialdemcrata d andorra ps van voormalig premier jaume bartumeu zetels en de conservatieve laurediaanse unie uni laurediana ul uit sant juli de lria zetels andorra kent als tweede bestuurslaag territoriale onderdelen waar regels vastgesteld en of beslissingen worden genomen over bepaalde gebieden en of hun bewoners de zeven parochies parrquies enk parrquia andorrezen vormen een minderheid in hun eigen land slechts van de inwoners is in het bezit van de andorrese nationaliteit de grootste groep buitenlandse ingezetenen zijn de spanjaarden die samen met de portugese en de franse ingezetenen de grootste buitenlandse groepen vertegenwoordigen de resterende behoort tot verschillende andere nationaliteiten tussen en werd een gemiddelde bevolkingsgroei van gemeten wie in andorra geboren is of er vanaf woont komt voor naturalisatie in aanmerking een dubbele nationaliteit is niet toegestaan het is buitenlanders niet toegestaan in andorra grond te kopen de enige officiële landstaal is het catalaans de taal die ook gesproken wordt in de aangrenzende spaanse autonome regio catalonië waarmee andorra vele culturele trekken deelt door de vele inwijkelingen wordt zij echter door slechts van de bevolking gesproken spreekt spaans daarnaast wordt ook het frans veel gesproken en zijn vooral het portugees sprekers en het engels sprekers belangrijke immigrantentalen het overgrote deel van de andorrezen is katholiek zie katholieke kerk in andorra andorra kent een hoge welvaart de levensverwachting ligt hoger dan jaar en samen met japan kent andorra de laagste kindersterfte ter wereld in had andorra een werkloosheidspercentage van de inflatie bedroeg en het jaar ervoor had het vorstendom voor miljoen amerikaanse dollar geëxporteerd deze export bestaat voornamelijk uit machines transportmiddelen papier sigaretten sigaren en meubels andorra s belangrijkste exportpartners zijn spanje en frankrijk geïmporteerd werd er in hetzelfde jaar voor miljard euro voornamelijk voedingsmiddelen en machines uit spanje en frankrijk het toerisme vormt de belangrijkste pijler van andorra s kleine economie en vertegenwoordigt ruwweg van het bbp jaarlijks wordt het land bezocht door naar schatting miljoen toeristen aangetrokken door de belastingvrije status van andorra en door de vele recreatiemogelijkheden zowel in de zomer als in de winter veel bezoekers zijn dagjesmensen uit het zuiden van frankrijk en uit catalonië er is een directe busverbinding tussen andorra en het aeroport de barcelona el prat met de auto is het vanaf de grote steden zo n uur rijden het relatieve voordeel van andorra is deels verloren gegaan vanwege de openstelling van de franse en de spaanse economie waardoor daar meer goederen tegen lagere prijzen te krijgen zijn het bankwezen draagt door s lands reputatie van belastingparadijs ook wezenlijk bij aan de economie de landbouwproductie is beperkt slechts van het land is bebouwbaar en het meeste voedsel moet worden geïmporteerd de belangrijkste veeteelt is het fokken van schapen andorra is geen volwaardig lid van de europese unie maar geniet een speciale verhouding met de unie zo wordt het bijvoorbeeld behandeld als lid van de eu voor handel in vervaardigde goederen maar niet als het gaat om landbouwproducten voor de invoering van de euro gebruikte andorra de munteenheden van de twee omringende naties de franse frank en de peseta bij de invoering van de euro is andorra mee op deze munt overgeschakeld maar in tegenstelling tot monaco san marino en vaticaanstad had andorra nog geen eigen euromuntstukken in oktober begonnen de onderhandelingen tussen andorra en de eu met een overeenkomst die toestond dat andorra zijn eigen munten mag slaan op juni werd bekendgemaakt dat andorra en de eu een overeenkomst hebben getekend hierin werd geregeld dat andorra per juli de euro officieel in zou voeren sinds die datum mag andorra ook eigen euromunten slaan van dat recht maakte andorra in voor het eerst gebruik en de eerste andorrese euromunten kwamen in het begin van in omloop andorra geeft geen eigen eurobiljetten uit andorra maakt geen deel uit van de schengenzone daar waar monaco san marino en vaticaanstad met hun buurlanden aanvullende afspraken hebben gemaakt voor vrij verkeer van personen handhaaft andorra grenscontroles in de praktijk controleert andorra nauwelijks inkomende auto s wel wordt er willekeurig gecontroleerd bij de spaanse grens door de guardia civil om te controleren of er niet te veel tabak of alcohol of in spanje verboden voorwerpen als tasers pepperspray of stiletto s ingevoerd worden de verschillen tussen de andorrese keuken en die van nabijgelegen catalaanstalige gebieden zoals cerdanya en vooral alt urgell waarmee andorra sterke culturele banden heeft zijn beperkt de andorrese gastronomie is tot de catalaanse keuken te rekenen al kent andorra bijkomende franse en italiaanse invloeden zoals de gewoonte om vis en vlees met saus te serveren of het gebruik van pasta s andorra s keuken is een natuurlijke keuken die hoofdzakelijk werkt met producten afkomstig van de zelfvoorzienende economieën van de drie valleien zoals spek vis vlees met name konijn lam en geitenlam groenten graangewassen en bosvruchten de worsten en kazen waar andorra om bekend staat worden vaak geserveerd als tapas de particuliere zender radio andorra was tussen en de belangrijkste radiozender van het land met internationale uitstraling de muziekzender richtte zich vooral op franse luisteraars maar was in een groot deel van europa te ontvangen en werd beluisterd over het hele continent het station heeft andorra bekendheid gegeven in de rest van de wereld en het land uit het isolement gehaald waar het tot dan toe in had gezeten de staatsomroep van andorra is ondergebracht in het autonome overheidsbedrijf rtva dit bedrijf beschikt over één televisiekanaal atv en twee radiostations rna en andorra msica het bedrijf bestaat sinds de eerste radio uitzending vond plaats in en de eerste televisie uitzending in in is het land lid geworden van de europese radio unie waardoor het vanaf mee kon doen aan het eurovisiesongfestival de omroep heeft dit zes keer gedaan maar zag zich in uit budgettaire overwegingen genoodzaakt hiermee te stoppen de belangrijkste bladen van andorra zijn diari d andorra en el peridic d andorra diari d andorra wordt uitgegeven door premsa andorrana dat onder de naam edicions del diari d andorra ook het huis aan huisblad dies en boeken uitgeeft el peridic werd in opgericht door het spaanse grupo zeta maar is inmiddels verkocht aan het bedrijf andorrana de publicacions de apterygota vormden een onderklasse van de klasse insecten insecta het ging daarbij om vleugelloze primitieve insecten die door hun evolutionaire geschiedenis altijd ongevleugeld zijn gebleven deze groep bestond uit de volgende vijf huidige orden in het nederlands werd deze groep aangeduid als oerinsecten en hoewel het taxon apterygota in wetenschappelijke zin vervallen is kan die term nog steeds gebruikt worden als verzamelnaam tegenwoordig worden de meeste dieren uit deze groep los van de insecten tot de aparte klasse entognatha gerekend het taxon apterygota heeft verschillende betekenissen gekend en de dieren uit deze groep zijn ook lang ondergebracht geweest in een taxon thysanura dat zelf ook een warrige bestaansgeschiedenis heeft doorlopen die deels overlapt met het nederlandse begrip franjestaarten antarctica is het continent rond de zuidpool van de aarde de benaming antarctica komt af van ant arktikos een grieks woord voor tegenover het noorden met een oppervlakte van miljoen vierkante kilometer is het het vijfde grootste continent na eurazië afrika noord amerika en zuid amerika en voor australië antarctica wordt omringd door de atlantische oceaan de indische oceaan en de grote oceaan volgens de oude indeling in oceanen alle zeegebieden rond antarctica bezuiden de e breedtegraad worden benoemd als de zuidelijke oceaan of antarctische oceaan het land en het water rond antarctica wordt gezamenlijk aangeduid met de term antarctis op een kaart wordt antarctica meestal getoond met de nulmeridiaan boven antarctica is bijna volledig bedekt met een ijskap en het continent is het koudste gebied op aarde de laagste temperatuur ooit gemeten in een weerstation was bij het vostokstation op kilometer van de zuidpool c officieus c volgens metingen van de nasa is op augustus op een hoogvlakte bij het midden van antarctica een temperatuur van c waargenomen of dit kouderecord erkend gaat worden door de wereld meteorologische organisatie is onbekend antarctica is het continent met de laagste gemiddelde luchtvochtigheid van al het ijs op de wereld ligt op antarctica de gemiddelde dikte van de ijskap bedraagt meter en op het dikste punt is het ijs zelfs meter dik de naam antarctica is de geromaniseerde vorm van het griekse samengestelde woord antarktiké de vrouwelijke vorm van antarktiks wat tegenover de arctis of tegenover het noorden betekent aristoteles schreef in zijn boek meteorologica over een antarctisch gebied in ca v chr marinus van tyrus gebruikte de naam naar verluidt op zijn wereldkaart van de e eeuw n chr de romeinse auteurs hyginus en apuleius e e eeuw n chr gebruikten voor de zuidpool de geromaniseerde griekse naam polus antarcticus vanwaaruit het oudfranse pole antartike ple antarctique werd verklaard in en van daaruit het middelengelse pol antartik antarctic pole in een technische verhandeling door geoffrey chaucer uit voordat de term zijn huidige geografische betekenis verwierf werd hij gebruikt voor andere plaatsen die konden worden omschreven als tegenover het noorden de kortlevende franse kolonie gevestigd in brazilië in de e eeuw werd bijvoorbeeld france antarctique genoemd het eerste formele gebruik van de naam antarctica als een continentale naam wordt toegeschreven aan de schotse cartograaf john george bartholomew in de jaren antarctica wordt in dit artikel gedefinieerd als hoewel er al veel eerder vermoedens bestonden over een zuidelijk continent werd antarctica pas in ontdekt tussen en werd voor het eerst overwinterd op antarctica tijdens een belgische expeditie onder leiding van adrien de gerlache met de belgica op december bereikte de noor roald amundsen als eerste de zuidpool ook in probeerde een britse expeditie onder leiding van robert scott de zuidpool te bereiken ze bereikten de zuidpool nog wel in maar de deelnemers aan deze expeditie kwamen op de terugreis om het leven in leidt de us navy de grootste operatie die ooit op antarctica is uitgevoerd operatie high jump niemand minder dan admiraal richard e byrd voert het bevel de amerikanen sturen soldaten schepen waaronder een vliegdekschip en een onderzeeboot helikopters en vliegtuigen naar little america tijdens deze expeditie kwam admiraal byrd tot de ontdekking dat er zich een continent groter dan de verenigde staten achter de ijslaag bevindt and that s beyond the pole at the other side of the south pole tevens verwonderde hij zich er over dat er warm zoet water te vinden is zijn bevindingen heeft hij uitgebreid verkondigd tijdens een interview het officiële doel van de expeditie is wetenschappelijk onderzoek en het in kaart brengen van de topografie van de streek tienduizenden luchtfoto s worden er gemaakt diverse filmopnamen en zestig procent van de kustgebieden wordt in kaart gebracht in december bereikte g m a brummer luitenant ter zee e klasse als eerste nederlander de zuidpool als navigator van een amerikaans vliegtuig hij was als officier toegevoegd aan de amerikaanse taskforce die met behulp van de ijsbreker uss glacier antarctica verkende antarctica is het koudste continent op aarde het binnenland heeft een lange en koude winter waarbij het gemiddeld tot c is in de korte zomer wordt het daar gemiddeld niet warmer dan c aan de kust en op het antarctisch schiereiland is het minder koud in de winter is het daar gemiddeld tot c afhankelijk van de locatie terwijl in de zomer de temperatuur gemiddeld iets onder tot rond het vriespunt ligt antarctica is het droogste continent op aarde met een gemiddelde neerslag van ongeveer mm per jaar dat is de hoeveelheid water nadat de gevallen sneeuw gesmolten is het binnenland is bijzonder droog met minder dan mm neerslag per jaar de kustzone daarentegen is natter waarbij de westkust van het antarctisch schiereiland het natst is daar valt meer dan een meter neerslag per jaar dus meer dan meter sneeuw per jaar ten slotte is de windrichting en windsterkte opvallend aan het klimaat van antarctica bijna overal op antarctica is de directionele constantheid van de wind bijzonder hoog dit wil zeggen dat de wind altijd uit dezelfde richting waait het oosten in het binnenland is deze wind niet bijzonder sterk maar langs de kust waait het hard het onderzoeksstation dumond d urville heeft met m s km h de hoogste jaargemiddelde windsnelheid op aarde gemeten hetzelfde weerstation heeft in een maximale windsnelheid van km h gemeten de huidige opwarming van de aarde wordt geweten aan de voortdurende toename van broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer de gemiddelde temperatuur aan de randen van antarctica maar wellicht zelfs in het binnenland is sinds een eeuw toegenomen zo blijkt uit metingen van weerstations en ijsanalyses van boorkernen ook de gemiddelde temperatuur van het zeewater rondom het continent is toegenomen dit is een factor die bijdraagt aan het smelten afkalven van gletsjers die deels op land deels op zee rusten hierbij bestaan regionale verschillen met name de ijsmassa op het noordelijk antarctisch schiereiland en de west antarctische ijskap op het gebied bij de zee van amundsen neemt af het afkalvingsfront trekt op deze plekken duidelijk terug dit proces is versneld vanaf volgens de franse glacioloog eric rignot is het proces van afsmelten en in zee glijden van de gehele westelijke antarctische ijsplaat onomkeerbaar dit is voldoende ijs om de zeespiegel een meter te laten stijgen alleen het tijdsbestek is onzeker zowel twee eeuwen als twee millennia behoren tot de mogelijkheden maar het zou nog sneller kunnen gaan op antarctica groeien slechts enkele plantensoorten mossen korstmossen en twee soorten bloeiende planten een grassoort antarctische smele deschampsia antarctica en een anjersoort antarctisch sterremos of vetmuur colobanthus quitensis langs de kusten van antarctica leven echter vele dieren waaronder pinguïns walvissen en zeehonden de wateren rond antarctica zijn rijk aan voedsel de basis van dit voedsel wordt gevormd door plankton dit plankton wordt weer gegeten door krill krill vormt op zijn beurt het hoofdvoedsel van walvissen die er vele tonnen per dag van naar binnen werken antarctica is niet politiek verdeeld maar verschillende landen vooral landen die dicht bij het continent liggen hebben in de eerste helft van de e eeuw verschillende stukken opgeëist deze opeisingen hebben weinig praktische betekenis maar ze worden nageleefd door vele cartografen zodat het continent op staatkundige kaarten op een enorme aangesneden ijstaart lijkt de meeste van deze landen hebben observatie of onderzoekscentra op antarctica binnen het door hen opgeëiste gebied andere landen al dan niet met bases op het continent hebben geen gebied opgeëist maar sommige landen waaronder rusland behouden zich het recht voor dit in de toekomst te doen de claims worden niet erkend door andere landen en door de verenigde naties een aantal landen waaronder nederland heeft ook nadrukkelijk deze territoriale claims verworpen het antarctisch verdrag behoudt de status quo en bevriest alle soevereiniteitsclaims voor de looptijd van het verdrag tot de partijen de landen die het verdrag zijn aangegaan behoren alle landen met een territoriale claim maar ook landen zonder claim die actief zijn in het gebied zoals belgië nederland rusland de vs en zuid afrika artikel iv van het verdrag beschermt zowel de partijen met als die zonder territoriale aanspraken hun activiteiten in het kader van het verdrag kunnen niet worden beschouwd als een verzaking aan hun claims dan wel als een erkenning van de aanspraken van andere staten ook kunnen hun handelingen tijdens de duur van het verdrag niet gebruikt worden om hun positie te staven of om die van andere staten te betwisten de partijen kunnen tijdens de duur van het verdrag geen nieuwe claims maken of hun bestaande aanspraken uitbreiden de bevolking van antarctica wordt geschat op ten minste mensen het aantal verschilt per seizoen antarctica heeft geen permanente bewoners maar een aantal regeringen houdt permanente onderzoeksstations open telecommunicatie met andere landen vindt plaats via radio of internet er bevinden zich ruim zestig poolstations op antarctica waar wetenschappelijk onderzoek wordt verricht door ruim dertig landen een aantal hiervan werkt permanent en een aantal andere alleen in de zomer het grootste poolstation is het amerikaanse station mcmurdo aan de mcmurdo sound waar tot mensen kunnen leven de landen met de meeste poolstations zijn argentinië zeven en rusland vijf met nog drie in de her openstellingsfase veel poolstations zijn geconcentreerd op het antarctisch schiereiland aan de kust en op de eilanden in de antarctis een van de meest geïsoleerde stations is het russische vostokstation nabij de zuidpool bevindt zich het zuidpoolstation amundsen scott er is een groot gebied boven antarctica waar ozon in lagere concentraties dan gewoonlijk te vinden is dit gebied wordt ook wel het gat in de ozonlaag genoemd dit gat dekt bijna het gehele continent en was op zijn grootst van september tot december het was het langdurigste gat ooit gemeten wetenschappers ontdekten het gat in en heeft gedurende jaren observatie de neiging gehad uit te breiden het gat in de ozonlaag wordt toegeschreven aan de uitstoot van chloor fluor koolstofverbindingen cfk s in de atmosfeer dewelke ozon ontbinden in andere gassen enkele wetenschappelijke studies wijzen erop dat een aantasting van de ozonlaag een overheersende rol kan spelen betreffende klimaatverandering in antarctica en in breder gebied het zuidelijk halfrond ozon absorbeert grote hoeveelheden ultraviolette straling in de stratosfeer het gat in de ozonlaag boven antarctica kan een afkoeling van c in de plaatselijke stratosfeer veroorzaken deze afkoeling heeft het verhevigen van de westenwinden die over het continent stromen de poolwervel tot gevolg en verhindert dus de uitstroom van de koude lucht nabij de zuidpool bijgevolg kent de continentale massa van de oost antarctische ijskap lagere temperaturen en de randgebieden van antarctica voornamelijk het antarctisch schiereiland worden onderworpen aan hogere temperaturen die zorgen voor een versneld smelten van het ijs modellen doen ook vermoeden dat het gat in de ozonlaag en de versterkte poolwervel bijdragen tot de recente toename van zee ijs vlak voor de kust van het continent algerije arabisch al jaz ir berbers lzayer officieel de democratische volksrepubliek algerije is een land in noord afrika algerije is qua oppervlakte het grootste land van afrika en ligt tussen marokko en tunesië en vormt samen met deze landen de maghreb in het zuiden grenst het van west naar oost aan de betwiste westelijke sahara mauritanië mali niger en libië de middellandse zee vormt de noordgrens de hoofdstad en grootste stad van het land is algiers de meeste mensen wonen in de brede bergachtige kuststrook in het zuiden ligt een deel van de noordelijke sahara de overheersende godsdienst is de islam maar het land telt ook een klein percentage christenen algerije is lid van de arabische liga sinds juli is algerije onafhankelijk van frankrijk sinds het uiteenvallen van soedan in is algerije qua oppervlakte het grootste land van afrika het land heeft zijn naam te danken aan de hoofdstad algiers de door de ziriden gestichte stad werd gebouwd op de plaats waar eerder een klein dorpje stond genaamd al jaz ir al mazighanan oftewel de eilanden van mazighanan een oude berberstam men schrijft de naam meestal toe aan een aantal inmiddels aan het vasteland vastgegroeide eilanden voor de kust van algiers die eilanden stonden bij de oude romeinen bekend als de insula mazucana onder anderen de geschiedschrijver ammianus marcellinus noemde ze bij die naam algerije staat dus voor de eilanden het land wordt ook weleens maghreb al awsad genoemd het midden westen dit ter onderscheid van maghreb al aksa het huidige marokko en maghreb al adna het nabije westen wat tunesië en libië omvat algerije is een voormalige kolonie van frankrijk dat controle over het gebied verwierf in het midden van de e eeuw het land heette toen frans algerije daarvoor behoorde het noordelijke deel van algerije toe aan het ottomaanse rijk de fransen ontwikkelden een economie waarbij de lokale bevolking achtergesteld werd in november verklaarde het front de libération nationale fln de oorlog aan de franse machthebbers deze vaak bloedige onafhankelijkheidsoorlog duurde tot juli tussen en speelde er zich een bloedige burgeroorlog af tussen aanhangers van de front islamique du salut fis en de regeringstroepen aanleiding voor de burgeroorlog was de winst van de fis in de verkiezingen waarna de partij door de algerijnse overheid werd ontbonden uit vrees voor een moslimfundamentalistische overname verschillende aan deze partijen gelieerde groeperingen zoals de groupe islamique armé grepen daarna naar de wapens waarmee een acht jaar durende guerrilla en terroristische oorlog tegen de staat begon de algerijnse burgeroorlog kostte vermoedelijk rond de levens amnesty international meldde in de periode van de burgeroorlog een groot aantal verdwijningen martelingen en slachtoffers van slachtingen aangericht door zowel regeringstroepen als rebellengroepen in werd het noorden door een zware aardbeving getroffen daarnaast lijdt het land onder werkloosheid watertekorten en woningnood algerije is ongeveer maal groter dan nederland en maal groter dan belgië het land grenst in het noorden aan de middellandse zee en de kustlijn is bijna kilometer lang verder grenst het land aan tunesië km libië km niger km mali km mauritanië km en marokko km algerije valt in twee belangrijke geografische gebieden uiteen het noordelijke gebied en de veel grotere sahara in het zuiden het noordelijke gebied dat deel van de maghreb uitmaakt is samengesteld uit vier parallelle streken van noord naar zuid zijn dit in noord algerije komen regelmatig aardbevingen voor die zoals in en verwoestend en dodelijk kunnen zijn voor duizenden mensen de dorre en zeer dunbevolkte sahara heeft een gemiddelde hoogte van m maar bereikt grotere hoogten in het zuiden in de ahaggar waar het hoogste punt van algerije tahat m ligt het grootste deel van het gebied bestaat uit grind of rotsen en er is weinig vegetatie er zijn ook grote gebieden van zandduinen in het noorden en het oosten de rivier chéliff die in het middellandse zeegebied stroomt is de grootste van de weinige permanente stromen die door het land stromen de chéliff is kilometer lang de abiod is een rivier in het auremassief geen van de rivieren is geschikt voor transport de belangrijkste oasen zijn te vinden in touggourt biskra en tin rerhoh het atlasgebergte en het ahaggargebergte zijn de grootste gebergten algerije heeft een subtropisch klimaat aan de kust milde natte winters en hete droge zomers de hoge plateaus tot aan de sahara atlas hebben een steppeklimaat met in de zomer kans op een hete en verstikkende sirocco vanuit de sahara ten zuiden hiervan bevindt zich een woestijnklimaat de hoogste officiële temperatuur was c bij in salah na zonsondergang zorgt echter de heldere droge lucht vaak voor snel verlies van de warmte en de nachten zijn relatief koel tot fris in de winter enorme dagelijkse verschillen in temperatuur komen daardoor voor neerslag is redelijk overvloedig langs de kust in een deel van de kleine atlas en varieert van tot mm per jaar de hoeveelheid neerslag neemt toe van west naar oost de neerslag is het zwaarst in het noordelijke deel van oost algerije waar in sommige jaren tot mm valt verder in het binnenland is de regenval minder overvloedig de heersende wind is oostelijk en noordoostelijk in de zomer en westelijk en noordelijk in de winter en geeft een algemene toename van de neerslag van september tot en met december een daling in de late winter en het voorjaar en een bijna afwezigheid van neerslag in de zomermaanden algerije heeft ook ergen of duinen tussen de bergen in de zomer kan de wind hier zwaar en vlagerig zijn waarbij de temperatuur kan oplopen tot c de hoofdstad van algerije is algiers dat ruim miljoen inwoners telde in met agglomeratie ruim miljoen bij de volkstelling van steeg dit aantal ongeveer naar miljoen inwoners met agglomeratie ruim miljoen de tien grootste steden van algerije zijn volgens de laatste volkstelling van verdere steden zijn bab ezzouar tbessa djelfa skikda béjaïa tiaret tamanrasset ghardaia béchar tindouf en tlemcen sinds is de bevolking sterk gegroeid in waren er miljoen inwoners in waren dit er miljoen en in telde het land miljoen bewoners aan de kust wonen de meeste algerijnen circa van de bevolking woont in het meest noordelijke deel van het land het aandeel van de bevolking woonachtig in steden is eveneens sterk gestegen woonde in nog maar van de bevolking in de stad in was dit toegenomen tot het grootste deel van de bevolking is van arabisch berberse oorsprong ongeveer van de algerijnse bevolking is uit europa in algerije komen wonen voor de onafhankelijkheid was echter nog van de bevolking europeaan de belangrijkste talen in algerije zijn arabisch officiële taal berbertalen tamazight kabylisch e a en frans tegenwoordig is het arabisch de belangrijkste taal ongeveer van de bevolking spreekt ook nog een berbertaal de taal van de berbers ook wel tamazight genoemd deze oorspronkelijke inwoners wonen meestal in bergachtige gebieden in de noordelijke kustgebieden zoals kabylië en de aures en in het zuiden van het land in werd het arabisch de enige officiële taal in algerije dit besluit veroorzaakte veel spanningen in het land in werd dit beleid weer ongedaan gemaakt toen de president het tamazight berbers ook tot een nationale taal verklaarde naast het arabisch en berbers wordt ook veel frans gesproken in algerije de algerijnse grondwet bepaalt dat de islam de staatsgodsdienst van het land is het grootste deel van de algerijnen zijn aanhangers van het soennisme tijdens de algerijnse burgeroorlog was het land sterk verscheurd tussen de aanhangers van het fis en de door frankrijk gesteunde seculiere partijen algerije kent geen godsdienstvrijheid zo riskeert eenieder die tracht een moslim te bekeren tot een andere godsdienst een gevangenisstraf van tot jaar en een boete van tot dzd deze wetgeving uit heeft geleid tot vervolging van christenen de katholieke gemeenschap is de belangrijkste religieuze minderheid ze heeft anno leden waarvan priesters en religieuzen het aartsbisdom algiers staat sinds onder leiding van aartsbisschop ghaleb bhader de basiliek van algiers is de kathedrale kerk van algerije het christendom werd vanaf de e eeuw in algerije vooral verkondigd door de lazaristen aan hen werd het apostolisch gezag toevertrouwd tot de stichting van het bisdom in tijdens de franse koloniale periode telde de katholieke gemeenschap meerdere honderdduizenden leden het overgrote deel daarvan waren europese kolonisten die met de onafhankelijkheid in zijn vertrokken sindsdien vormen de katholieken een kleine minderheid die eerder in de verdrukking verkeert de moord op twaalf kroaten op december de moord op twee spaanse zusters in bab el oued op oktober de moord op vier witte paters in tizi ouzou onder wie de belg charles deckers de ontvoering en moord van trappisten van de gemeenschap van o l vrouw van de atlas in tibhirine en de moord op bisschop pierre lucien claverie in zijn hier een illustratie van algerije is tevens het land waar de zalige charles de foucauld missioneerde in het begin van de e eeuw zie ook geschiedenis van de joden in algerije algerije is een republiek en wordt geregeerd conform de grondwet van die sindsdien talrijke herzieningen heeft ondergaan de uitvoerende tak wordt geleid door de president die algemeen voor een termijn van vijf jaar wordt gekozen de eerste minister wordt benoemd door de president het tweekamerparlement bestaat uit de nationale volksvergadering van zetels en de personen tellende raad van de natie het rechtssysteem van algerije is gebaseerd op franse en islamitische wet algerije kent algemeen stemrecht sinds de onafhankelijkheid in de kiesgerechtigde leeftijd is jaar het parlement bestaat uit een nationale verzameling van leden die voor jaar worden gekozen en een raad van de natie met indirect gekozen en direct door de president benoemde leden elke jaar wordt de helft van de leden gekozen de president wordt elke jaar rechtstreeks gekozen naar de wens van veel algerijnen maar tegen de wens van de fransen in algerije in verklaarde president charles de gaulle op juli dat algerije onafhankelijk mocht worden op september werd officieel de republiek uitgeroepen ahmed ben bella de oprichter van het fln werd premier en een jaar later werd hij president op juni werd een staatsgreep gepleegd onder leiding van kolonel houari boumédienne en werd de democratie vervangen door een militaire dictatuur na tien jaar geregeerd te hebben verklaarde boumédienne dat er verkiezingen gehouden moesten worden de nieuwe grondwet werd per referendum aangenomen in november aangezien alleen fln leden mee mochten doen met de verkiezingen werd boumédienne eenvoudig tot president verkozen de verkiezingen van december werden gewonnen door het islamistische front islamique du salut de overwinning van het islamistische fis kwam hard aan bij de gevestigde orde en frankrijk het leger pleegde een staatsgreep waarna het fis verboden en president bendjedid die hervormingen had toegezegd afgezet werd zijn plaatsvervanger werd de onbuigzame liamine zéroual de franse regering gaf haar steun aan het nieuwe bewind van zeroual en in veel westerse media ging gejuich op omdat algerije van het islamitische gevaar gered was veel westerse media vonden dan ook dat ondanks de ondemocratische actie van het leger algerije voor de democratie gered was de islamitische wereld reageerde geschokt op deze dubbele moraal zéroual werd in als president opgevolgd door abdelaziz bouteflika die twintig jaar onafgebroken regeerde op april trad bouteflika onder druk van het leger per direct af hij werd opgevolgd door waarnemend president abdelkader bensalah algerije kent naast de centrale overheid ook andere bestuurslagen territoriale onderdelen waar regels vastgesteld en of beslissingen worden genomen over bepaalde gebieden en of hun bewoners het betreft de volgende bestuurslagen algerije is onderverdeeld in provincies cirkels of districten en gemeenten algerije heeft een associatieovereenkomst met de europese unie door het koloniale verleden zijn de banden met frankrijk sterk het land is lid van de volgende internationale organisaties verder is algerije observator bij de wereldhandelsorganisatie algerijnse muziek is een perfecte weerspiegeling van de culturele diversiteit die het land kenmerkt zijn muziek onderscheidt zich door een overvloed aan verschillende stijlen chaabimuziek is een typisch algerijns muzikaal genre dat werd afgeleid uit de andalusische muziek tijdens de jaren de stijl wordt gekenmerkt door specifieke ritmes en qacidate populaire gedichten in het arabisch dialect met zijn lange gedichten uit het algerijnse erfgoed de onbetwiste meester van deze muziek is el hadj m hamed el anka de constantinois maloufstijl werd gered door muzikanten van wie mohamed tahar fergani een van de best presterende is de andalusische zogenaamde algerijnse klassieke muziek is een muzikale stijl die in algerije werd gemeld door andalusische vluchtelingen die de inquisitie van de christelijke koningen ontvluchtten gedurende de e eeuw deze stijl ontwikkelde zich aanzienlijk in de steden in het noorden van algerije deze muziek richt zich vooral op twaalf lange noubate serie de belangrijkste instrumenten zijn de mandoline viool luit gitaar citer fluit en piano de bekendste vertolkers zijn bahdja rahal cheikh el hadj mohamed el ghafour nasserdine chaouli cheikh larbi bensari nouri el koufi met muziek zoals el mouahidia el mossilia el fakhardjia es sendoussia en el andalusiërs de volksmuziek onderscheidt zich in de eerste plaats door verschillende stijlen bedoeïenenmuziek kenmerkt zich door de poëtische songs die de herders interpreteren in de hooglanden het is gebaseerd op de lange kacida gedichten enkele rijm en het monotone geluid van de fluit in het algemeen richt deze muziek zich op thema s in de liefde religie en epos onder de grote artiesten bevinden zich khelifi ahmed en abdelhamid ababsa rachab tahar kabylische muziek is gebaseerd op een rijk repertoire poëzie en oude verhalen doorgegeven van generatie op generatie sommige nummers gaan in op het thema van de ballingschap liefde en politiek grote artiesten zijn cheikh el hasnaoui slimane azem aït menguellet idir kamel messaoudi lounes matoub en zelfs takfarinas shawiya muziek is folklore uit diverse gebieden uit de bergen traditionele muziek wordt goed vertegenwoordigd door vele aurassische zangers de eerste zangers die internationaal succes hadden zijn aissa jermouni en ali khencheli rahaba muziek is uniek voor de cheb hasni een emblematische figuur voor de algerijnse jeugd vermoord door terroristen in in de stad oran verder bestaan er verscheidene muziekstijlen die bekendstaan als arabo andalous een zanger in de chaoui stijl is salim hallali een aantal zangers uit het berggebied van aures hebben zich laten inspireren door deze stijl zoals youcef boukhantech terguimuziek wordt normaal gesproken gezongen in toearegtalen tinariwen was een wereldwijd succes ten slotte is er nog de staïfi muziek die uniek in zijn soort is en voorkomt uit setif moderne muziek is verkrijgbaar in verschillende facetten raï muziek is een stijl die typisch is voor west algerije in de provincies oran en sidi bel abbes de modernisering ervan begon in de jaren toen moderne instrumentatie werd toegevoegd met elektrische gitaar synthesizer en drums deze stijl werd ook beïnvloed door westerse muziek zoals rock reggae en funk maar wat echt een boom zou geven in de muziekscene was de komst performers zoals hadj brahim zei khaled cheb mami cheb khaled cheb hasni faudel rachid taha raina rai en zelfs cheba zahouania rapmuziek is een relatief recente stijl in algerije maar kent een enorme groei met de opkomst van groepen als mbs double barrel en intik hamma boys de thema s van deze muziek zijn over het algemeen sociale misstanden en liefde verder prefereren verschillende zangers liever de arabische klassieke stijl met kenmerken zoals die van warda al jazairia de historische wortels van de algerijnse literatuur gaan terug naar de numidische tijd toen apuleius de gouden ezel schreef de enige latijnse roman die in zijn geheel de tijd heeft doorstaan uit deze periode zijn onder andere ook bekend augustinus van hippo nonius marcellus en martianus capella de middeleeuwen hebben veel arabische schrijvers gekend die een revolutie teweegbrachten in de arabische wereldliteratuur met schrijvers als ahmad al buni ibn manzur en ibn khaldoun die muqaddimah schreef tijdens zijn een verblijf in algerije vandaag kent algerije in zijn literaire landschap grote namen die niet alleen algerijnse literatuur publiceren maar ook universeel literaire erfgoed in het arabisch en het frans in de nasleep van de onafhankelijkheid zijn een aantal nieuwe auteurs opgestaan in de algerijnse literaire scene die trachten door middel van hun werken een aantal maatschappelijke problemen bloot te leggen onder hen zijn rachid boudjedra rachid mimouni leila sebbar tahar djaout en tahir wattar enkele schrijvers uit algerije zijn albert camus mouloud feraoun tahar ouettar kateb yacine rachid mimouni assia djebar ahlam mosteghanemi yasmina khadra en maïssa bey een uitgever van met name romans en poëzie van algerijnen in algerije en erbuiten is barzakh editions zie ook de algerijnse keuken is rijk en divers het land werd beschouwd als de graanschuur van rome de gerechten en samenstellingen ervan variëren afhankelijk van de regio en de seizoenen deze keuken maakt gebruik van granen als belangrijkste product omdat deze altijd in overvloed aanwezig zijn in het land algerije is een land van hapjes bij de muntthee worden veel gevulde gebakjes gegeten zoals gevulde croissants met kaas en broodjes met gehakt ook couscous en de tajine worden vaak gegeten op de vrijdag met de hele familie na het moskeebezoek eten is een belangrijk gebeuren samen met de familie in algerije iedereen herenigt zich als het tijd is voor het eten ze drinken s morgens muntthee of koffie met gebakjes s middags rond uur in de middag eten ze een warme maaltijd om uur drinken ze weer iets warms en om uur is het avondeten waarna ze iets warms drinken algerije telt een aantal culturele inschrijvingen op de unesco werelderfgoedlijst het betreft al qal a van beni hammad de ruïnes van de eerste hoofdstad van de hammadiden djémila de ruïnes van een romeinse stad en een voorbeeld van de manier waarop de romeinen hun stadsplanning aanpasten aan een bergachtige omgeving de kasba van algiers een medina in algiers met overblijfselen van de citadel oude moskeeën en paleizen in ottomaanse stijl de m zabvallei een traditioneel habitat in de e eeuw opgericht door de ibadieten rond hun vijf gefortificeerde steden timgad een romeinse koloniale stad met een goed voorbeeld van romeinse stedenbouwkunde tipasa een fenicische en later romeinse stad met een unieke groep van romeinse en byzantijnse ruïnes en monumenten waaronder de kbor er roumia het koninklijke mausoleum van mauritanië en tassili n ajjer een hoogvlakte in algerije waar men prehistorische grotkunst kan vinden in steunde de algerijnse economie zwaar op de landbouw granen en de wijnbouw namen een belangrijke plaats in in was het aandeel in de wereldwijde wijnproductie circa vooral europeanen waren actief in de wijnbouw andere landbouwproducten waren in die tijd olijven dadels tabak en vlas de veeteelt was belangrijk de algerijnen als nomaden en de europeanen richtte zich meer op de fokkerij van trekdieren en de zuivelproductie de bosbouw was bescheiden al had algerije de grootste kurkbossen ter wereld de mijnbouw was bescheiden aardolie en aardgas waren nog niet aangeboord maar ijzererts fosfaat en steenkool werd gemijnd de industrie was vooral gericht op de verwerking van de land en mijnbouwproducten de algerijnse invoerrechten waren zeer hoog maar voor franse producten was een uitzondering gemaakt het aandeel van frankrijk in de algerijnse in en uitvoer was ongeveer in na het uitroepen van de onafhankelijkheid in kreeg de economische ontwikkeling hoge prioriteit de verkoopopbrengst van aardolie en aardgas maakte dit financieel mogelijk mede omdat in de energiesector nagenoeg was genationaliseerd de overheid gaf de voorkeur aan een centraal geleide economie met veel aandacht voor de ontwikkeling van de zware industrie dit beleid was niet succesvol en met de economische ondergang van de voormalige ussr en de hoge economische groei in de volksrepubliek china streeft algerije nu naar een gedeeltelijke vrijemarkteconomie de algerijnse economie is zeer sterk afhankelijk van de productie van aardolie en aardgas het is de belangrijkste bron van inkomsten voor het land het grootste exportproduct en levert een majeure bijdrage aan de inkomsten van de overheid sinds is het bruto binnenlands product bbp met zo n gedaald van us miljard naar us miljard circa us per hoofd van de bevolking in de olieprijs is in deze periode bijna gehalveerd in bedroeg de totale exportopbrengst van algerije us miljard waarvan het aandeel van petroleumproducten ruim de helft was tot had algerije een fors en structureel overschot op de handelsbalans nauwelijks buitenlandse schulden en hoge financiële reserves door de olieprijsdaling is de buitenlandse handel omgeslagen in een groot tekort is er een fors begrotingstekort ontstaan en is de schuldenpositie van de overheid sterk gestegen andere grondstoffen die in het land worden geproduceerd zijn ijzererts en fosfaat en in mindere mate lood uranium zink zout en steenkool de ijzerertsmijnen bij tébessa leveren voldoende grondstof voor de grote staalfabriek bij el hadjar bij tindouf zijn ook grote voorkomens van ijzererts aangetroffen de geïsoleerde locatie maakt exploitatie van dit erts echter oneconomisch de zoektocht naar olie startte in de jaren vijftig algerije was nog een kolonie en frankrijk wil zo snel als mogelijk minder afhankelijk worden van andere met name engelse en amerikaanse oliemaatschappijen de overheid nam een leidende rol en richtte het staatsbedrijf régie autonome des pétroles rap op in had rap succes en boorde aardolie aan de velden lagen ver van de kust en al het materieel en personeel moest met vrachtwagens vele honderden kilometers landinwaarts worden vervoerd in werd de eerste olie geëxporteerd na het uitroepen van de algerijnse onafhankelijkheid in maakte de nieuwe regering een plan om de opbrengst van olie en gas te gaan gebruiken voor de eigen economische ontwikkeling staatsenergiebedrijf sonatrach werd opgericht en stapsgewijs verdwenen buitenlandse oliemaatschappijen van het toneel in was de nationalisatie zo goed als afgerond de energiesector in algerije is geconcentreerd rond twee gigantische velden namelijk het hassi r mel gasveld en het hassi messaoud olieveld een groot leidingnetwerk brengt de ruwe olie en gas naar exportterminals raffinaderijen en fabrieken voor het maken van vloeibaar aardgas lng aan de kust er zijn oliepijpleidingen naar de zeehavens van arzew en sukhayrah in tunesië en exportleidingen voor aardgas tussen het hassi r mel gasveld en italië en spanje in produceerde algerije miljoen ton olie equivalent mtoe olie en gas dat was veel meer dan nodig voor de energievoorziening het tpes total primary energy supply mtoe het land exporteerde mtoe fossiele brandstof meer dan het importeerde van de energie ging ongeveer mtoe verloren bij elektriciteitsopwekking en andere conversie in de energie industrie mtoe werd gebruikt voor niet energetische producten zoals smeermiddelen asfalt en petrochemicaliën voor eindgebruikers resteerde mtoe waarvan mtoe twh elektriciteit de uitstoot van kooldioxide was megaton dat is ton per persoon veel minder dan het wereldgemiddelde ton per persoon de beroepsbevolking schommelde in de jaren tussen de en miljoen personen ongeveer hiervan is actief in de landbouw maar deze draagt duidelijk minder bij tot het bbp van het land dan de mijnbouw en productie de staat speelt een belangrijke rol in de planning van de economie en bezit vele belangrijke industriële instellingen waaronder de mijnbouw en de financiële sectoren in de late jaren negentig vonden er enige privatiseringen plaats en kwam er meer openheid ten opzichte van buitenlandse investeringen de overheid is veruit de grootste werkgever in was van de bevolking werkloos onder de jongeren was dit tweemaal zo hoog de landbouw is geconcentreerd in de vruchtbare valleien en de bassins van het noorden en in de oasen van de sahara de belangrijkste gewassen zijn tarwe gerst haver citrusvruchten wijndruiven olijven tabak en vijgen algerije is ook een belangrijke producent van kurk er worden grote aantallen schapen gevogelte geiten en vee gefokt en er is een kleine visindustrie de belangrijkste vervaardigde producten van het land zijn verwerkt voedsel in het bijzonder olijfolie drank vooral wijn tabaksproducten bouwmaterialen chemische producten metalen textiel en kleding er is een beperkt spoor en wegennetwerk hoofdzakelijk in de noordelijke kuststrook algerije was een belangrijke wijnproducent voor de onafhankelijkheid veel franse wijnboeren waren in het land actief en de productie bereikte jaarlijks circa miljoen hectoliter de wijnbouw was met name geconcentreerd in een smalle strook langs de kust hoogstens kilometer in het binnenland en alleen in bergachtig gebied de voornamelijk rode wijn werd geëxporteerd naar frankrijk en daar dikwijls gemengd met landwijnen met een laag alcoholgehalte na vertrokken veel wijnboeren de wijnbouw ging over in staatshanden en de productie daalde fors in werd nog maar miljoen hectoliter geproduceerd en in nog slechts hectoliter wijn het wijnbouwareaal daalde van hectare naar hectare over diezelfde periode van jaar de wijnbouw is tegenwoordig geconcentreerd rond de plaatsen tlemcen en médéa ook wijnbouw is deze jaren steeds minder belangrijk geworden voor de exportopbrengst de laatste jaren zijn de jaarlijkse inkomens van de uitvoer van algerije belangrijk hoger dan de kosten van invoer het land heeft al jaren een overschot op de handelsbalans en krijgt ook nog per saldo geld binnen van meer dan een miljoen algerijnen die sinds de onafhankelijkheid naar frankrijk zijn geëmigreerd de belangrijkste invoerproducten waren machines voedsel en dranken grondstoffen halffabricaten en vervoerapparatuur de belangrijkste handelspartners van algerije zijn frankrijk italië de verenigde staten duitsland en spanje dankzij het overschot op de betalingsbalans was de buitenlandse schuld van het land minimaal en had het officiële financiële reserves van bijna usd miljard per ultimo voldoende om voor drie jaar alle importen te financieren awk is een scripttaal op het besturingssysteem unix bedoeld voor het automatisch verwerken van tekstbestanden awk werd eind jaren zeventig ontwikkeld door alfred aho peter weinberger en brian kernighan awk is een shellcommando en wordt vaak samen met bijvoorbeeld sed gebruikt de taal wordt gekenmerkt door een syntaxis die veel weg heeft van c er zijn verschillende varianten ontstaan met nieuwe functionaliteiten en mogelijkheden waaronder nawk new awk mawk en gawk gnu awk de taal is regelgeoriënteerd standaard worden van de input alle regels een voor een onderworpen aan patroonherkenning via een reguliere expressie en bij een treffer wordt een na het patroon aangegeven actie uitgevoerd dit maakt de taal zeer geschikt om filters te ontwerpen voor bestanden die in regels zijn ingedeeld waarvoor vaak maar regeltje code nodig is door toevoegingen kan de taal echter voor veel meer dingen worden gebruikt awk wordt tegenwoordig bij elke unixvariant geleverd inclusief alle linuxdistributies ook voor windows zijn awk varianten beschikbaar awk wordt nog steeds door veel computerspecialisten gebruikt om snel kleine programma s te schrijven voor specifieke tekstgerelateerde taken larry wall werd door awk geïnspireerd bij het ontwerpen van de programmeertaal perl begin print hello world print begin fs qq lines print qq qq lt gt lines lines end print print lines records treated de aardappel solanum tuberosum is een cultuurgewas dat behoort tot de nachtschadefamilie net als de tomaat paprika en tabak de aardappel is een plant die in ondergrondse knollen een energievoorraad in de vorm van zetmeel aanlegt het zetmeel slaat de plant op in voor de mens eetbare stengelknollen die net als de plant zelf aardappelen of aardappels worden genoemd de aardappel is wereldwijd het belangrijkste voedselgewas na rijst tarwe en mais de aardappel komt oorspronkelijk uit zuid amerika maar is in veel europese landen sinds de e eeuw een van de basisvoedingsmiddelen in vele landen waaronder nederland en belgië wordt de aardappel gezien als maaltijddrager in andere landen telt hij mee als groentesoort aardappelplanten kunnen naast knollen ook besvruchten vormen die in tegenstelling tot die van de tomaat zeer giftig zijn in de bessen worden kleine zaden gevormd tussen de verschillende aardappelrassen zijn er grote verschillen in de vorming van bessen de knollen zijn eetbaar maar kunnen ook giftig zijn door een hoog gehalte aan solanine daardoor zijn zetmeelaardappels van bepaalde rassen niet geschikt voor menselijke consumptie ook als aardappelen tijdens het bewaren worden blootgesteld aan licht stijgt het gehalte aan solanine de knollen worden groen en zijn daarna niet meer geschikt voor menselijke consumptie de aardappelsoort die wereldwijd het meest geteeld wordt is solanum tuberosum een tetraploïde soort met chromosomen de andere soorten worden vooral in zuid amerika geteeld er zijn vier diploïde soorten met chromosomen s stenotomum s phureja s goniocalyx en s ajanhuiri er zijn twee triploïde soorten met chromosomen s chaucha en s juzepczukii er is ook nog een pentaploïde soort met chromosomen s curtilobum in de aardappel komen twee typen zetmeel voor amylose en amylopectine waarvan amylose in is voor het eerst een ras in de handel gekomen dat bijna amylopectine bevat een ander onderscheid is dat tussen rassen met vastkokende aardappels vastkokers die bij het koken hun stevigheid behouden en rassen met kruimige of bloemige aardappels droogkokers die daardoor het meest geschikt zijn om te pureren aardappelen die bij langer koken helemaal uit elkaar vallen worden afkokers genoemd net als rijst pasta en brood is de aardappel een belangrijke bron van koolhydraten aardappels bevatten ook vitamine b vitamine c en vezels gemiddelde voedingswaarden van aardappels zoals vermeld op de verpakking bereid volgens de algemene bereidingswijze voor consumptie worden aardappelen gekookt niet alleen in verband met de eetbaarheid maar ook in verband met de aanwezigheid van het toxine fasine dat door deze bereiding wordt omgezet in een onschadelijke stof groen verkleuringen aan de oppervlakte die door lichtinwerking ontstaan dienen voor het koken verwijderd te worden omdat ze het neurotoxine solanine bevatten ook spruiten en pitten worden om die reden verwijderd de aardappel is vanuit zuid amerika naar europa gebracht door spaanse ontdekkingsreizigers waarschijnlijk nam diego de amalya de eerste plant in mee uit peru of chili waar deze aardappel bekendstond als chunu de inca s verbouwden de plant toen al honderden jaren de aardappelplant groeide ook op grote hoogten in de andes waar veel andere planten niet meer kunnen groeien op basis van dna onderzoek is aangetoond dat alle oude aardappels afstammen van één plant uit zuid peru later zijn er voor het kruisingswerk nieuwe herkomsten verzameld en genenbankcollecties opgebouwd monniken waren verantwoordelijk voor de verspreiding van de aardappel vanuit spanje naar de andere europese landen zij pootten de plant in hun kloostertuinen ook in botanische tuinen vond de aardappelplant zijn weg de aardappel groeit in nederland sinds de tachtigjarige oorlog in de leidse hortus sinds in groningen en sinds in amsterdam carolus clusius plantte in in mechelen voor het eerst aardappelen in de tuin van pitzemburg in schreef hij over de voortplanting van de aardappel door zaad men ontdekte dat uit zaad van een paarsbloeiende plant ook witbloeiende planten opgroeiden er zijn in europa door selectie dus waarschijnlijk al vroeg verschillende rassen ontstaan in nederland kruiste petrus hondius aardappelen met elkaar door virusinfecties gingen de rassen echter snel achteruit en werd regelmatig teruggegrepen op zaad de boeren stonden aanvankelijk weigerachtig tegenover een plant waarvan de stengels en bessen giftig zijn en dachten dat de knollen ook ongezond zouden zijn in deze tijd werd de aardappel voornamelijk gezien als varkensvoer of voedsel voor de allerarmsten pas in werd de aardappel voor het eerst in friesland als volwaardig voedsel erkend langzamerhand kreeg de aardappel toch steeds meer de rol van volksvoedsel en in de e eeuw werd hij in de meeste europese landen verbouwd frankrijk had eind e eeuw echter een grote achterstand tegenover andere europese landen en rusland volgde nog later vanwege het hoge gehalte aan vitamine c werd de knol ook gebruikt ter voorkoming van scheurbuik op lange zeereizen geert veenhuizen onder andere eigenheimer en rode ster en kornelis lieuwes de vries bintje waren nederlanders die zich in de e en e eeuw bezighielden met de teelt en ontwikkeling van de aardappel in nederland en belgië is er een teelt van de belangrijkste teeltgebieden van consumptie aardappels in nederland zijn flevoland zeeland en noord brabant in de veenkoloniën in drenthe en groningen worden veel fabrieksaardappels voor de zetmeelwinning geteeld in het noorden vanwege minder luizen pootaardappels de meest geteelde aardappel heeft n chromosomen en is een tetraploïde plant waarvan alle chromosomen van één plantensoort afkomstig zijn autoploïde aardappels worden bijna altijd gekweekt van één enkele kloon met zo goed mogelijke genen alle bintjes bijvoorbeeld zijn van één kloon afkomstig begin eenentwintigste eeuw is er een nieuwe manier van aardappelveredeling ontwikkeld waarbij er van diploïde planten uit zaad door middel van zelfbestuiving in enkele generaties homozygote ouderlijnen worden gemaakt deze ouderlijnen worden gebruikt om hybride aardappelzaad te produceren tijdens het seizoen wordt afhankelijk van het weer door de meeste telers elke tot dagen met een chemische bestrijdingsmiddelen gespoten tegen de aardappelziekte fytoftora phytophthora infestans de noodzaak van chemische bestrijding is te beperken door zo veel mogelijk ziekte resistente rassen te kiezen met behulp van plantenveredeling bijvoorbeeld door middel van genetische modificatie wordt getracht om meer resistente rassen te ontwikkelen maar dit proces verloopt moeizaam bij de teelt van aardappelrassen zoals bintje bildtstar en eigenheimer wordt relatief veel bestrijdingsmiddel gebruikt aardappelen uit de gangbare teelt waarbij minder bestrijdingsmiddellen worden gebruikt zijn onder meer corine doré escort alpha van gogh en santé in de biologische aardappelteelt wordt niet gespoten met chemische bestrijdingsmiddelen het groeiseizoen is direct voorbij zodra het perceel op grotere schaal is besmet met fytoftora kleine besmettingen kunnen nog worden ingedamd door de planten plaatselijk dood te branden vr de oogst worden op het gehele perceel de planten doodgebrand bij vroegtijdige besmetting daalt de oogstopbrengst bij de biologische teelt aanzienlijk en er treden van jaar tot jaar ook grote verschillen op doordat biologische producten veelal rechtstreeks aan de consument worden verkocht is de teelt ervan vaak toch lonend traditioneel werden aardappelen als wintervoorraad in een bult kuil opgeslagen op het land de aardappels werden met riet of stro en aarde afgedekt ook aardappelkelders waren in gebruik later kwamen er speciale aardappelschuren met klimaatcontrole de aardappelvoorraad wordt donker bewaard omdat de knollen anders groen worden tijdens de bewaring wordt na een bepaalde periode afhankelijk van het ras de kiemrust verbroken en gaat de aardappel uitlopen in het donker ontstaan dan lange witte scheuten het uitlopen is tegen te gaan door de scheuten regelmatig te verwijderen de knollen worden voor opslag vaak met kiemremmers behandeld een natuurlijke kiemremmer is carvon een probleem bij aardappelen is stootblauw het ontstaat doordat de knol tijdens of na het rooien beschadigd wordt door onder andere een te grote valhoogte drukplekken gooien of stoten bij een lage temperatuur neemt de gevoeligheid voor stootblauw toe onder de schil ontstaan blauwe plekken die veel schilverlies geven de blauwe plekken ontstaan doordat in kapotte cellen het aminozuur tyrosine en fenolen worden omgezet in het bruingrijze of blauwzwarte melanine aardappels zijn vatbaar voor diverse ziekten en plagen dat zijn bijvoorbeeld er zijn wereldwijd ongeveer aardappelrassen hieronder volgt een lijst van aardappelen die in belgië of nederland worden geteeld er zijn ongeveer rassen die in belgië en nederland worden geteeld de lijst is dus niet compleet ares oudgrieks ars genitivus ares is een figuur uit de griekse mythologie hij is de god van de oorlog en personificatie van de krijgslust de romeinse naam voor ares is mars de god ares is de zoon van zeus en hera homeros ilias v hesiodos theogonia f volgens homeros is hij de noodlottige aanstichter van de bloedige strijd een moordzuchtige krijger die het hoogste genot vindt in wapengekletter en het aanrichten van een bloedbad zich met vreugde in de vijandelijke rijen stort en juicht bij het vallen van de verslagenen bij de doodskreten van de stervenden en bij het aanschouwen van het met lijken bedekte slagveld toch belichaamt ares ook de deugden van oorlogsvoering homeros omschrijft meriones bijvoorbeeld met de woorden stoutmoedig als ares zo dapper als ares ilias xiii vert en als ares zo snel ilias xiii nestor duidt de griekse soldaten in een toespraak ook wel aan als dienaars van ares ilias vi ook de epitheta die homeros hanteert om ares te beschrijven duiden op zijn krijgskundig vermogen de meest voorkomende is mannenverdelger maar daarnaast worden ook met bloed bevlekte en muurbestormer gebruikt ilias v er wordt ook wel gezegd dat de oorlogen niet door ares ontstaan maar dat ares er pas komt als ze al bezig zijn hoewel hij houdt van de bloedbaden respecteert hij de regels zijn geboorteplaats en ware huis werd aan de rand van de griekse wereld gedacht onder de barbaarse en oorlogszuchtige thraciërs ilias xiii ovidius hij trok zich dan ook terug in thracië nadat hij samen met aphrodite was betrapt in bed de twee geliefden werden in het bed waarin zij de liefde bedreven door een listige val gevangen het bed dat hephaistos en zijn vrouw aphrodite gewoonlijk deelden het bed werd met een door hephaistos gemaakt net van ijzeren kettingen tegen het plafond geslingerd waardoor zij in elkaar verstrengeld gevangen werden op deze wijze wist hephaistos het overspel bekend te maken odyssee viii de schande deed aphrodite en ares vluchten van olympos ares vertrok naar thracië en aphrodite naar paphos odyssee viii hoewel ares half zus athena ook oorlogsgodheid is is athena de godin van de strategische oorlogsvoering terwijl ares meer de god is van het onvoorspelbare geweld van de oorlog met al zijn mogelijke uitkomsten in tegea werd ares vereerd onder de epiklese gynaikothoinas d i gevierd door vrouwen deze naam dankte hij aan het feit dat marpessa toen haar stad door de lakedaimoniërs zeer in het nauw gebracht werd alle vrouwen en meisjes had bewapend die in staat waren de wapenen te dragen om de mannen te hulp te komen een schitterende overwinning behaalde waarvoor de vrouwen een feest ter ere van ares instelden dat alleen door vrouwen mocht worden gevierd paus viii daarnaast werd hij ook nog onder de naam ares aphneios d i de overvloedige vereerd op de berg kresios nabij tegea omdat hij daar zijn zoon aeropos wiens moeder aerope was gestorven bij de geboorte toeliet nog in overvloed melk te drinken van de borst van zijn reeds overleden moeder paus viii hij had verder in arcadië ook nog een altaar in megalopolis paus viii en in het heiligdom van despoine nabij akakesion paus viii onder de naam ares hippios d i van de paarden werd hij samen met athena hippias vereerd in olympia waar de eliërs een keer in de maand offers brachten op alle altaren die daar aanwezig waren paus v langs de weg van therapne naar sparta had hij een heiligdom onder de naam ares theritas waarvan pausanias iii zegt dat men geloofde dat deze bijnaam was afgeleid van de naam van zijn voedster thero waarvoor pausanias een kolkidische oorsprong ziet maar zelf eerder meende dat het brutale betekende sam wide oppert de stelling dat de naam weleens van boeotische oorsprong zou kunnen zijn het is echter ook mogelijk dat het om een pre dorische cultus gaat daar dit oudste heiligdom voor ares in laconië in de oudste stad van het griekse vasteland therapne gelegen was te athene waren de naar hem genoemde heuvel areios pagos areopagus en het daar gevestigde gerechtshof hem geheiligd hij zelf was echter de eerste geweest die op deze heuvel door de onsterfelijke goden tot rekenschap geroepen werd daar ook hij zich aan de vastgestelde orde en wet moest onderwerpen halirrhothios namelijk de zoon van poseidon onteerde alkippe de dochter van ares en deze overviel hem daarop en doodde hem toen nu poseidon de moordenaar voor de rechtbank van de goden daagde spraken deze hem van alle schuld vrij over het geheel bewees men in griekenland aan ares minder eer dan aan andere goden ofschoon hij hier en daar tempels altaren en beelden had slechts in thebe en in het door woeste volksstammen bewoonde thracië werd hij niet op de achtergrond geschoven het laatstgenoemde land was zijn lievelingsverblijf omdat de goden van de rivieren van dit land de hebros tmolos en strimon golden voor zijn zonen en de bloedige mensenoffers die men hem aldaar bracht schenen met het bloeddorstige karakter van de god van de oorlog tenminste in de ruwere tijden volmaakt overeen te stemmen in scythië waar hij onder het zinnebeeld van een zwaard vereerd werd offerde men hem paarden en mensen en wel iedere honderdste man van de gevangenen zijn woestheid maakt hem zelfs bij de onsterfelijke goden bij zijn vader zeus en vooral bij athena gehaat meer dan eens verwondde deze laatste hem in de strijd voor troje waar zij de grieken hij de trojanen bijstond zij richtte ook de lans van diomedes die het lukte daarmee de god te verwonden toen schreeuwde hij zo hard als of mannen tezamen zouden schreeuwen hij wordt door athena telkenmale overwonnen omdat hij strijdt uit wilde lust om te strijden maar zonder beleid orde of regelmaat terwijl athena de grote begaafdheid van haar geest ook in de strijd niet verloochent hij bekommert zich niet om wat recht is of onrecht noch om het heil van het overwinnende noch om de rampen van het overwonnen volk herhaalde malen schildert homeros hem aldus ten strijde gaande nu eens de scharen voor zich vellende dan weer zelf overwonnen en zoals we reeds zagen gewond de strijd verlatende nadat diomedes de god getroffen had ging deze in een nevel gehuld naar de olympos liet zich door paieon genezen en beklaagde zich bij zeus over athena die hem die smaad had aangedaan maar zeus hoorde niet naar zijn klacht ook athena zelf wierp hem eens met een zware steen ter aarde zodat hij onder wapengekletter op de grond viel en met zijn geweldig lichaam zeven morgen van land bedekte en toen aphrodite hem uit de strijd wilde wegvoeren sloeg athena haar op de borst met haar krachtige hand zodat ook zij ter aarde viel met herakles was hij tweemaal verwikkeld in handgemeen de eerste keer viel ares de held aan nadat deze zijn zoon kyknos gedood had met zijn speer rende hij op herakles los doch athena wendde die af en de held kon daarop de god met zijn zwaard bereiken de tweede keer scheidde zeus met zijn bliksem zijn beide met elkaar strijdende zonen de zonen van aloeus de aloïden othos en ephialtes overmande de woeste god boeiden hem en hielden hem dertien maanden lang gevangen in een koperen vat totdat hermes hem door list wist te bevrijden ofschoon ares dus in de voorstelling van de grieken de wildste en meest ontembare was van alle olympische goden en de veroorzaker van dood pest en allerlei jammerlijk onheil werd toch ook van hem verhaald dat hij de innigste liefde genoten had van de bekoorlijke aphrodite bekend is uit de odyssee de mythe dat beiden eens door de kreupele hephaistos de wettige gemaal van aphrodite overvallen in een kunstrijk net listig gevangen en aan de bespotting van al de goden prijsgegeven werden het beroemdste kind van deze heimelijke vereniging was de naderhand met kadmos gehuwde harmonia de goddelijke eendracht zoals deze het lieftallige karakter van de moeder bezat zo hadden de zonen deimos en phobos die naar men verhaalt uit dezelfde verbintenis waren voortgesproten de geaardheid van hun vader ook eros en anteros zouden uit dit ouderpaar gesproten te zijn ares bezat geen wettige gade doch hij verwekte bij sterfelijke vrouwen en nimfen een menigte kinderen waaronder uitstekende helden ook de door kadmos gedode draak was geboren uit de verbintenis van ares met de boeotische bronnimf tilphossa zijn zoon kyknos verwekte hij bij pelopia of pyrene bij enyo verwekte hij enyalios de tweeling lykastos en parrhasios die hij bij philonome kreeg zouden de eerste heersers over arkadië zijn chryse schonk hem zijn zoon phlegyas bij triteia had hij een zoon melanippos paus vii wanneer hij zijn schitterende wapenrusting aantrekt brengen hem zijn beide zonen deimos en phobos vrees en schrik zijn gouden strijdwagen zij vergezellen steeds hun vader terwijl de tweedracht zaaiende eris die door homeros de zuster en vriendin van de mannenverdelgende ares brotoloigs wordt genoemd de wagen van de moordende god vooruitsnelt ook enyo de stedenverwoestster naar welke hij zelf ook enyalios wordt genoemd is bestendig aan zijn zijde ook kydoimos een personificatie van het rumoer van de strijd kwam steeds voor in zijn gevolg ares had een quadriga getrokken door vier met gouden hoofdstelsels getoomde ilias v vuur ademende onsterfelijke hengsten onder de goden onderscheidde ares zich door zijn brutaal pantser hij zwaaide ook met zijn speer in strijd zijn heilige vogels waren de kerkuil spechten en voornamelijk de gier daarnaast waren aan ares ook de wolf het paard het everzwijn en de haan zie alectryo gewijd volgens de argonautica ii ff en ff hyginus fabulae waren de vogels van ares ornithes areioi een zwerm van veerpijldroppende vogels die het schrijn van de god bij de amazonen op een kusteiland in de zwarte zee bewaakten in sparta werd het chtonische nachtelijke offer van een puppy aan enyalios aangepast aan de cultus van ares in de klassieke griekse kunst waren zijn gebruikelijke attributen een helm met helmbos en een speer dat de kunstenaars aan deze god een schone vorm trachtten te geven en daarmee een juiste uiting gaven aan de voorstellingen van het griekse volk laat zich reeds daaruit opmaken dat men zich hem dacht als de door aphrodite het meest beminde god de meeste beelden die van hem over zijn tonen hem ons dan ook met zachtere gelaatstrekken dan men van de barse ruwe god van de oorlog zou verwachten omdat zij juist deze meest poëtische trek uit de mythe van ares opvatten dat hij de wildste de meest ontembare van alle goden voor de tovermacht van de godin van de liefde heeft moeten bukken zijn haar is doorgaans kroes en kort zijn ogen klein zijn neusgaten wijd geopend een teken van hartstocht en zijn nek en zijn ganse lichaam gespierd meestal wordt hij baardeloos afgebeeld alleen de oudste beeldhouwers hebben hem voorgesteld met een baard zijn ganse lichaamsbouw en zijn houding geven kracht te kennen bij de treurspeldichters komt ares eveneens voor als de god van alle onheil van besmettelijke ziekten en misgewas latere schrijvers doen hem aan de strijd van de giganten deelnemen na eerst enkelen van hen gedood te hebben moest hij uiteindelijk de gedaante van een vis aannemen om verborgen te blijven voor de geweldige typhoeus die hem vervolgde enige trekken van de griekse ares vindt men terug in het wezen van de romeinse krijgsgod mars archimedes van syracuse grieks syracuse v chr aldaar v chr was een griekse wiskundige natuurkundige ingenieur uitvinder en sterrenkundige archimedes wordt algemeen beschouwd als de grootste wiskundige van de oudheid en een van de grootste wiskundigen aller tijden hij introduceerde de uitputtingsmethode voor het berekenen van de oppervlakte onder de boog van een parabool door sommatie van een oneindige reeks ook gaf hij een opmerkelijk nauwkeurige benadering van hij definieerde ook de spiraal die zijn naam draagt formules voor de inhoud van rotatievlakken om een as en een ingenieus systeem voor het uitdrukken van zeer grote aantallen in de oudheid was archimedes veel beroemder vanwege zijn natuurwetenschappelijke en technische prestaties zo legde hij de fundamenten voor de hydrostatica de statica en gaf hij een verklaring voor het principe van de hefboom hij wordt gezien als de ontwerper en constructeur van de naar hem vernoemde schroef van archimedes een voorloper van de vijzel ook zou hij zich bezig hebben gehouden met het ontwerp van innovatieve belegeringsmachines moderne experimenten hebben beweringen weerlegd dat archimedes machines zou hebben ontworpen die in staat zouden zijn geweest om aanvallende schepen uit het water te tillen of deze schepen met behulp van een verzameling spiegels in brand te steken archimedes werd aan het slot van de belegering van syracuse gedood door een romeinse soldaat naar men later beweerde gebeurde dit in strijd met een door de romeinse legerleiding uitgevaardigd bevel om hem te sparen hoewel er weinig details over zijn leven bekend zijn wordt hij beschouwd als een van de belangrijkste wetenschappers uit de klassieke oudheid tot zijn bijdragen aan de natuurkunde behoren de grondslagen van de hydrostatica de statica en de verklaring voor het beginsel van de hefboom aan hem wordt het ontwerp van een aantal innovatieve machines toegeschreven voorbeelden daarvan zijn belegeringswapens en de naar hem genoemde schroef van archimedes er zijn moderne experimenten uitgevoerd om de oorlogsmachines die aan archimedes worden toegeschreven te toetsen zoals om aanvallende schepen uit het water te tillen en om schepen in brand te steken met spiegels de spiegelmethode blijkt een mythe te zijn in de klassieke oudheid waren zijn wiskundige geschriften anders dan zijn uitvindingen slechts weinig bekend hij werd weliswaar gelezen en geciteerd door wiskundigen uit alexandrië maar de eerste uitgebreide compilatie door isidorus van milete een van de bouwers van de hagia sophia verscheen pas in n chr in de vroeg byzantijnse periode toen het grieks het latijn in het oost romeinse rijk aan het verdringen was de commentaren door eutocius van ascalon in de zesde eeuw na christus brachten de werken van archimedes voor de eerste keer onder de aandacht van een breder publiek de relatief weinige kopieën en fragmenten van archimedes werken die de middeleeuwen overleefden waren tijdens de renaissance een invloedrijke bron voor geleerden ook e eeuwse grondleggers van de wetenschappelijke revolutie zoals galileo galileï en isaac newton werden door het werk van archimedes geïnspireerd de ontdekking in door johann heiberg van eerder onbekende werken van archimedes in de archimedes palimpsest heeft nieuwe inzichten verschaft in hoe archimedes zijn wiskundige resultaten verkreeg archimedes werd rond v chr geboren in de siciliaanse havenstad syracuse syracuse was op dat moment een zelfbesturende kolonie die deel uitmaakte van magna graecia zijn geboortedatum is gebaseerd op een bewering van de byzantijnse historicus johannes tzetzes dat archimedes jaar oud werd in de zandrekenaar geeft archimedes de naam van zijn vader als phidias een astronoom over wie verder niets bekend is plutarchus schreef in zijn parallelle levens dat archimedes gerelateerd was aan koning hiëro ii de heerser van syracuse zoals vele anderen in zijn tijd die kennis zochten werd hij aangetrokken door de roem van de wetenschappers in alexandrië dit was de kosmopolitische hoofdstad van egypte en tevens de voornaamste hellenistische universiteitsstad met zijn befaamde bibliotheek archimedes ging er onder andere wiskunde studeren bij de leerlingen van euclides zoals conon van samos en eratosthenes van cyrene waarschijnlijk heeft hij hier het principe van zijn waterschroef ontdekt of als het al bestond verder geperfectioneerd deze wordt nog steeds in egypte gebruikt om de akkers te bevloeien bestand archimedes heat ray conceptual diagram svg thumb px methode om een schip met spiegels in brand te steken vaak ten onrechte toegeschreven aan archimedes voor de meeste tijdgenoten was archimedes echter voornamelijk de uitvinder van allerhande oorlogsmachines apparaten hijskranen en katrollen na zijn studie keerde hij naar syracuse terug en legde zich toe op alle onderdelen van de wiskunde en de fysica van de zuivere wiskunde tot de praktische mechanica volgens de overlevering is archimedes de rest van zijn leven nooit meer naar alexandrië gereisd maar hij onderhield wel een levendige schriftelijke correspondentie met de geleerden en filosofen die er werkten de resultaten van zijn onderzoeken beschreef archimedes in een reeks monografieën die opvallen door helderheid en oorspronkelijkheid tien van deze monografieën zijn bewaard gebleven de ontdekking van de naar hem genoemde wet van archimedes zie boven stelde hem in staat te bewijzen dat een gouden kroon van hiëro ii door de edelsmid was vervalst door toevoeging van zilver een anekdote vertelt dat hij toen hij het theoretische bewijs had gevonden toen hij in bad zat enthousiast uit bad sprong en naakt de straat op liep en schreeuwde eureka eureka grieks ik heb het gevonden in de eerste punische oorlog koos syracuse de zijde van de romeinen toen echter hiëro ii overleed koos zijn opvolger bij de tweede punische oorlog toen de romeinen aanvankelijk aan de verliezende hand schenen te zijn de zijde van carthago waarop syracuse prompt door een romeins leger onder leiding van marcus claudius marcellus i werd belegerd archimedes vervaardigde verschillende oorlogsmachines om de belegeraars buiten de deur te houden en wist zo een hele tijd de stad onneembaar te houden maar ten slotte werd de stad in v chr toch door de romeinen ingenomen bij de inname van syracuse werd hij door een romeinse soldaat gedood een anekdote opgetekend door livius en later plutarchus vertelt dat archimedes een wiskundig cirkeldiagram in het zand of op de vloer had getekend en hierover aan het denken was de soldaat kwam binnen en liep over de tekening archimedes riep hierop doodde de soldaat de toen hoogbejaarde archimedes met zijn zwaard dit werd overigens betreurd door de romeinse bevelvoerder marcus marcellus die een groot bewonderaar was van de bij zijn leven al beroemde griekse geleerde marcellus had opdracht gegeven archimedes levend gevangen te nemen om hem mee te nemen naar rome in plaats van archimedes naar rome te sturen werden nu alleen zijn geschriften en de in zijn opdracht vervaardigde natuurkundige modellen verzameld waaronder het oudste bekende planetarium en naar rome gestuurd volgens verscheidene berichten van kroniekschrijvers waren deze daar nog lang te bezichtigen archimedes lichaam werd begraven op de grote begraafplaats van syracuse en nog eeuwen later werd zijn graf aan toeristen getoond zo is een verslag bekend van cicero die op zoek was naar het graf toen hij quaestor van sicilië was op het graf stond een bol in een cilinder volgens archimedes was zijn belangrijkste ontdekking de verhouding tussen het volume van de bol en de cilinder na archimedes dood bleek overigens dat hij vaak had nagelaten de principes van zijn uitvindingen in geschriften vast te leggen dit geeft aan dat archimedes meer geïnteresseerd was in ontdekkingen doen dan in eigen roem hij beschouwde zijn werk waarschijnlijk alleen als een aangenaam tijdverdrijf of als hobby vooral zijn praktische werkzaamheden in de oudheid stond namelijk het praktische handwerk van de ambachtsman of ingenieur of technicus in laag aanzien en een heer van stand hield zich daar verre van de werken van archimedes werden geschreven in dorisch grieks het dialect van het antieke syracuse het geschreven werk van archimedes is in veel mindere mate bewaard gebleven dan dat van euclides van alexandrië zeven van zijn verhandelingen zijn alleen bekend omdat andere auteurs er naar verwijzen pappos van alexandrië noemt over het maken van een cirkel en een ander werk over veelvlakken terwijl theon van alexandrië een opmerking over lichtbreking citeert uit de nu verloren gegane catoptrica tijdens zijn leven stond archimedes in correspondentie met de cirkel van wiskundigen in alexandrië via dit kanaal maakte hij ook zijn werk bekend de geschriften van archimedes werden in het begin van de e eeuw door de byzantijnse architect isidorus van milete ca n chr verzameld in dezelfde tijd maakten commentaren op het werk van archimedes door eutocius zijn werk bij een breder publiek bekend archimedes werk werd in de e eeuw door thabit ibn qurra in het arabisch en in de e eeuw door gerard van cremona ca tot in het latijn vertaald tijdens de renaissance publiceerde johann herwagen in in bazel de editio princeps eerste editie met de werken van archimedes in zowel het grieks als het latijn rond het jaar bedacht galileo galilei een hydrostatische balans voor het wegen van metalen in lucht en water hij was blijkbaar geïnspireerd door het werk van archimedes de kennis over de werken van archimedes was ondanks de legenden die over hem verteld werden in de oudheid niet zeer verbreid dit in tegenstelling tot euclides die zijn werken in het toenmalige wetenschappelijke centrum alexandrië vervaardigde door de wiskundigen heron pappos en theon van alexandrië wordt archimedes echter vaak genoemd zijn werken werden tussen de e en de e eeuw in byzantium systematisch verzameld en becommentarieerd bekend is het commentaar van eutocius van ascalon die zo rond het jaar leefde over de belangrijkste werken van archimedes over de sfeer en de cilinder over de meting van een cirkel over het evenwicht van vlakken een werk dat in de middeleeuwen in west en zuid europa veel heeft bijgedragen aan de kennis over de werken van archimedes en dat aanspoorde tot verdere studie bij de eerste samenstelling van een verzameling teksten in byzantium speelden in het midden van de zesde eeuw de architecten van de hagia sophia isidorus van milete en anthemios van tralles een belangrijke rol later werden meer werken toegevoegd tot in de e eeuw leo de wiskundige de als codex a heiberg bekende verzameling van bijna alle overgeleverde geschriften van archimedisch uitbracht de vier ontbrekende uitzonderingen waren de stomachion het rundvee probleem de methode van mechanische stellingen en over drijvende lichamen codex a was een van de twee bronnen voor de in voltooide latijnse vertaling door de vlaamse geleerde willem van moerbeke het andere griekse manuscript dat van moerbeke ter beschikking stond bevatte over het evenwicht van vlakken de kwadratuur van de parabool over drijvende lichamen en misschien ook over spiralen dit werk werd door heiberg codex b genoemd het in door heiberg ontdekte archimedes palimpsest codex c die eerder in jeruzalem was bevat de methode van mechanische stellingen stomachion en over drijvende lichamen was de vertalers in de middeleeuwen en de renaissance onbekend de codices a en b kwamen via de normandische koningen van sicilië in het vaticaan terecht waar willem van moerbeke zij voor zijn vertaling gebruikte terwijl moerbekes vertalingsmanuscript in het vaticaan bewaard is gebleven is codex b verloren gegaan van codex a zijn echter meerdere afschriften bewaard gebleven er zijn er negen bekend die bijvoorbeeld in het bezit waren van kardinaal bessarion nu in de biblioteca marciana en giorgio valla het origineel van codex a is in het midden van de e eeuw verloren geraakt de vertaling van willem van moerbeke van de werken van archimedes in het latijn had vooral veel invloed op geleerden uit de school van parijs zoals nicolaas van oresme en johannes de muris er bestaat ook een arabische tekstuele traditie archimedes belangrijkste werken over bol en cilinder en over de cirkelmeting waren al in de e eeuw in het arabisch vertaald en werden minstens tot in de e eeuw steeds opnieuw uitgegeven vanaf de e eeuw hadden deze werken ook invloed in het westen in het bijzonder een vertaling van over de cirkelmeting uit het arabisch in het latijn waarschijnlijk van de hand van gerard van cremona e eeuw was in de middeleeuwen invloedrijk van hem stamt ook een latijnse vertaling van een traktaat van de ban ms broers die meer resultaten van archimedes bevatte naast de meting van de cirkel en de stelling van heron die door de arabieren vaak werd toegeschreven aan archimedes ook delen van over bol en cilinder dit als verba filiorum bekendstaande manuscript had bijvoorbeeld invloed op leonardo fibonacci en jordanus nemorarius deze beide wiskundigen leefden ruim een halve eeuw voordat moerbekes vertaling in tot stand kwam rond gaf paus nicolaas v jacob van cremona de opdracht om op basis van codex a een nieuwe vertaling in het latijn te vervaardigen deze vertaling bevatte ook een aantal nog niet door moerbeke vertaalde delen van het werk van archimedes de zandrekenaar en het commentaar van eutocius op over de cirkelmeting aangezien codex b niet meer beschikbaar was ontbrak over drijvende lichamen deze vertaling van jacob van cremona werd onder andere door nicolaas van cusa gebruikt de eerste gedrukte uitgave afgezien van de uittreksels die giorgio valla in liet drukken waren de latijnse vertalingen die luca gaurico in in venetië vervaardigde van over het meten van de cirkel en over de kwadratuur van de parabool naar een manuscript uit madrid deze vertaling werd in door niccol tartaglia opnieuw uitgebracht nu gecombineerd met moerbekes vertalingen van over het evenwicht van een vlak en over drijvende lichamen de eerste editie van de griekse tekst verscheen in in bazel uitgegeven door thomas venatorius samen met een latijnse vertaling van jacob van cremona gecorrigeerd door regiomontanus deze uitgave bevatte ook de commentaren door eutocius voor de latijnse tekst gebruikte venatorius een rond door regiomontanus naar duitsland gebracht afschrift van de vertaling van jacob van cremona bewerkt door regiomontanus voor de griekse tekst gebruikte hij een afschrift dat door willibald pirckheimer uit rome naar neurenberg was gebracht dit was een afschrift van codex a om welke reden in deze editio princeps uitgave dan ook over drijvende lichamen ontbreekt in verscheen in venetië een latijnse vertaling van een aantal belangrijke hoofdwerken door federicus commandinus andere belangrijke uitgaven voor de heiberg editie waren die van d rivault parijs die alleen de stellingen in het grieks brengt en de bewijzen in het latijn en die van giuseppe torelli oxford het belangrijkste document dat werk van archimedes bevat is de zogenaamde palimpsest van archimedes dat in in constantinopel het huidige istanboel door de deense filoloog johan ludvig heiberg werd ontdekt de archimedespalimpsest is een pagina s tellend perkament van geitenvel waarop gebeden uit de e eeuw staan geschreven hij ontdekte dat het een palimpsest was een document met tekst die op een gewist ouder werk was geschreven palimpsesten werden gemaakt door de inkt van bestaande werken af te schrapen om deze opnieuw te kunnen gebruiken dit was in de middeleeuwen een gangbare praktijk aangezien vellum erg duur was de oudere afgeschraapte werken in het palimpsest werden door geleerden geïdentificeerd als e eeuwse kopieën van voorheen onbekende verhandelingen van archimedes het perkament bevond zich honderden jaren in een kloosterbibliotheek in constantinopel na de ontdekking in raakte het in de jaren in particulier bezit op oktober werd het archimedes palimpsest op een veiling in new york door een anonieme koper voor miljoen gekocht de palimpsest bevat zeven verhandelingen waaronder het enige overgebleven exemplaar van over drijvende lichamen in het oorspronkelijke grieks het is de enige bekende bron van de methode van mechanische stellingen waar in de suidas naar wordt verwezen en waarvan men dacht dat deze voor altijd verloren was gegaan het eerste deel van de stomachion werd ook in de palimpsest ontdekt het bevat een meer volledige analyse van de puzzel dan men in eerdere teksten had aangetroffen de palimpsest wordt nu bewaard in het walters art museum in baltimore maryland waar het wordt onderworpen aan een scala van moderne testen waaronder zowel het gebruik van ultraviolet licht als rntgenstraling om de overschreven teksten te kunnen ontcijferen de zeven verhandelingen in de archimedespalimpsest zijn over het evenwicht van vlakken over spiralen over de meting van een cirkel over de sfeer en de cilinder over drijvende lichamen de methode van mechanische stellingen en als laatste de stomachion de fields medal ook wel de nobelprijs van de wiskunde genoemd toont een gefantaseerd portret van archimedes met zijn bewijs van bol en cilinder de inscriptie rond zijn hoofd is een citaat dat aan hem wordt toegeschreven het luidt in het latijn transire suum pectus mundoque potiri oftewel stijg boven jezelf uit en beheers de wereld de actiniden door iupac recent en bij voorkeur aangeduid met actinoïden zijn een serie van vijftien elementen met een atoomnummer van tot en met in deze serie wordt de f subschil opgevuld alle actiniden zijn radioactief en vervallen spontaan naar lagere elementen uiteindelijk naar lood twee actiniden thorium en uranium komen echter nog als natuurlijk element op aarde voor doordat zij isotopen hebben met een halveringstijd van miljarden jaren de lagere actiniden komen voor als vervalproducten van deze isotopen dat wil zeggen dat zij verdwenen zouden zijn als ze niet voortdurend door het verval van uranium uranium en thorium aangemaakt werden de transurane elementen met atoomnummers en hoger kunnen alleen kunstmatig door kernreacties geproduceerd worden chemisch gesproken lijken de actiniden niet zo veel op elkaar als de lanthaniden de oorzaak daarvoor is dat de f en de d elektronenschillen veel dichter bij elkaar liggen wat energie betreft en de f elektronen zich niet zo als binnenelektronen gedragen als de f elektronen voor uranium betekent dat bijvoorbeeld dat een oxidatiegetal vi heel gebruikelijk is de actiniden zijn in het periodiek systeem hieronder gekleurd alfred binet nice juli parijs oktober was een franse psycholoog naar wie de stanford binet intelligentieschaal is genoemd hij werkte op het terrein van de experimentele psychologie op zijn e studeerde binet af als jurist maar vanwege zijn rijke komaf hoefde hij niet als advocaat te gaan werken in plaats daarvan richtte zijn aandacht zich op dierlijk magnetisme en hypnose om zijn kennis te vergroten en zijn methodologie te verbeteren zijn publicaties hadden veel kritiek gekregen trok hij naar het hpital de la salptrire in parijs waar hij tot studeerde bij jean martin charcot vanaf was hij directeur van het laboratoire de psychologie physiologique van de sorbonne dat in was opgericht door ribot het was het eerste laboratorium voor experimentele psychologie in frankrijk in publiceerde binet samen met zijn collega théodore simon zijn intelligentietest de binet simon test en was daarmee de grondlegger van de intelligentietest de duitser stern stelde in voor om de mentale leeftijd de uitkomst van de test van binet te delen door de werkelijke leeftijd dit gaf een quotiënt terman vermenigvuldigde dit quotiënt met en dat is het iq binet was toen al op jarige leeftijd overleden onder andere door binets vroege dood heeft zijn intelligentietest weinig invloed gehad in frankrijk hoewel binets collega simon doorwerkte aan de binet simon test is de in de verenigde staten in stanford aangepaste binet test de stanford binet intelligentieschaal een stuk populairder geworden pas na deed de binet test weer zijn intrede in frankrijk na een amerika reis van de franse psycholoog rené zazzo de belangstelling voor individuele psychologische verschillen is nog niet zo heel lang voorwerp van studie pas in de late e eeuw werd op dit terrein vooruitgang geboekt door de ontwikkeling van nieuwe empirische methoden die de persoonlijkheidsleer meer handen en voeten gaf een van die methoden de intelligentietest werd ontwikkeld door lewis terman en alfred binet hiermee gingen ze verder met het werk van onder andere hermann ebbinghaus de stanford binet testmethode wordt nog altijd gebruikt andere psychologen uit die tijd kwamen met weer andere empirische methoden zowel voor het meten van de persoonlijke intelligentie als het vaststellen van andere aspecten van de individuele persoonlijkheid voorbeeld zijn hermann rorschach die de rorschachtest ontwierp en henry murray met zijn thematische apperceptietest tat aids of verworven immunodeficiëntiesyndroom afgeleid van de engelse naam acquired immune deficiency syndrome of acquired immunodeficiency syndrome is een ziektebeeld dat wordt veroorzaakt door het retrovirus hiv aan het eind van de jaren begin jaren stak er een tot dan onbekende ziekte de kop op in amerika en even later in europa kenmerkend aan de ziekte was dat de weerstand van de getroffen personen aangetast werd dat negen van de tien patiënten homoseksueel waren en man het leek een homoziekte zoals veel kranten toen berichtten en daarom sprak men in eerste instantie over grid gay related immuno deficiency later bleek deze aanduiding onjuist te zijn in werd duidelijk dat ook gebruikers van verdovende middelen en lijders aan de bloederziekte hemofilie de ziekte konden krijgen deze laatsten kregen bloedtransfusies met bloed dat besmet bleek te zijn de ziekte kreeg een naam al voordat de verwekker gevonden was acquired immuno deficiency syndrome verworven immuundeficiëntiesyndroom afgekort aids medici veronderstelden dat de ziekte te maken had met het afweersysteem omdat een belangrijke groep bloedcellen die onze immuniteit regelen de cd t cellen afnam bij mensen met aids hierdoor krijgen mensen met aids zogenaamde opportunistische infecties infecties die gezonde mensen niet krijgen maar die zich kunnen ontwikkelen bij een verzwakte afweer zoals bij mensen met aids dat was bijvoorbeeld het geval met longontstekingen door het organisme pneumocystis jiroveci en het door het hhv virus veroorzaakte kaposisarcoom die bij deze mensen frequent ontstonden verder bleken infecties die gezonde mensen meestal doorstaan dodelijk te zijn voor personen die getroffen waren door de onbekende ziekte in publiceerde het wetenschappelijke vakblad science papers van zowel de amerikaan robert gallo als de fransman luc montaigner gallo en zijn team beschreven de aanmaak bij aidspatiënten van antigenen tegen het humaan t celvirus htlv iii dat in door dezelfde gallo was beschreven montaigner en diens team ontdekten een virus in de lymfeklieren van aidspatiënten en noemden het lymphadenopathy associated virus lav later bleek het om tweemaal hetzelfde virus te gaan de controverse over wie eerst was laaide hoog op totdat in de presidenten van de verenigde staten en frankrijk overeenkwamen dat beide landen samen de eer hadden van de ontdekking de onderzoeker jaap goudsmit schreef dat het aids veroorzakende virus hiv mogelijk al tientallen jaren eerder dan gedacht voorkwam in europa het virus zou verantwoordelijk zijn geweest voor epidemieën van de bovengenoemde pneumocystis longontsteking bij te vroeg geboren kinderen de eerste epidemie was in de vrije stad danzig nu de poolse stad gdask in waarschijnlijk was het virus meegekomen met duitse soldaten vanuit kameroen die besmet waren geraakt na seksueel contact met de lokale bevolking hierna verspreidde het virus zich in de rest van centraal europa in nederland stak de epidemie de kop op tussen en in de kweekschool voor vroedvrouwen in heerlen er zijn aidsvirussen aangetroffen in enkele decennia oude weefselmonsters van patiënten die aan toen onverklaarbare ziekten waren gestorven doordat het aids veroorzakende virus relatief snel muteert is het mogelijk een genetische stamboom van het virus samen te stellen een genetische analyse van jaar oude bloedstalen toont aan dat een van de meest verspreide subtypes van hiv rond vanuit haïti de vs werd binnengebracht in haïti waarde het al tot jaar rond deze introductie in de verenigde staten komt mogelijk voor rekening van één persoon onderzoek van rambaut en anderen uit suggereert dat het virus tien jaar eerder dan eerst was aangenomen al in de verenigde staten rondwaarde onderzoek gepubliceerd in nature van oktober leek er zelfs op te wijzen dat het aids veroorzakende virus al een eeuw onder de mensheid verspreid is door het genetisch profiel van oude stammen van het virus te vergelijken met moderne varianten werd de mutatiesnelheid uitgerekend op basis hiervan schatten de onderzoekers het ontstaan ergens tussen en vermoedelijk rond de onderzoekers stellen dat deze periode samenvalt met het ontstaan van steden in afrika waardoor de voedingsbodem ontstond voor verdere verspreiding van het virus desondanks suggereert hetzelfde onderzoek dat rond slechts hooguit enkele duizenden afrikanen met het virus besmet geweest zijn het aidsvirus komt oorspronkelijk voor bij apen volgens goudsmit is het virus bij de mens terechtgekomen door een toegenomen contact tussen mensen en apen door de jacht op en de handel in apen het kappen van het afrikaanse regenwoud en de kolonisatie van afrika hiv is een virus en heeft dus gastheren nodig het aidsvirus stapte van de ene gastheer de aap over naar een andere gastheer de mens en evolueerde verder na het in bekend worden van de ziekte bij homoseksuelen in amerika duurde het vele jaren voordat de ernst van de ziekte bij het publiek doordrong er werden geen maatregelen genomen om verspreiding tegen te gaan in die tijd was homoseksualiteit nog niet geaccepteerd en in verschillende staten van de verenigde staten was homoseksualiteit nog verboden velen beschouwden de ziekte als een straf van god voor immoreel gedrag in de begintijd heersten angst en hysterie aidspatiënten werden soms weggestuurd van ziekenhuizen of niet vervoerd door ziekenwagens omdat verzorgend personeel bang was voor besmetting bijna alle new yorkse begrafenisondernemers weigerden aidsslachtoffers homoseksuele buitenlanders die de verenigde staten binnenkwamen werden vaak in quarantaine gezet en gedeporteerd ook andere landen voerden reisbeperkingen in pas twee jaar en doden later werd voor het eerst op de voorpagina van the new york times over het onderwerp gepubliceerd als reactie op de onverschilligheid van de overheid organiseerde de homoseksuele gemeenschap in een eigen voorlichtingscampagne voor veilige seks en condoomgebruik ook het onderzoek naar aids en geneesmiddelen tegen aids hadden een lage prioriteit de ommekeer in de mentaliteit is gekomen doordat de ziekte later ook veel meer door heteroseks en door bloedtransfusie werd overgedragen waardoor aids in de perceptie veel minder een homoziekte werd het publiek werd veel beter ingelicht over de besmettingsrisico s het heeft een tijd geduurd voordat de bloedbanken het gedoneerde bloed goed konden testen naar aanleiding van een controverse rond president thabo mbeki van zuid afrika die in twijfel trok dat hiv de oorzaak is van aids publiceerden wetenschappers in de verklaring van durban waarin zij stellen dat dit wel degelijk het geval is volgens sommige auteurs is aids gemaakt door mensen een van deze auteurs is alan cantwell hij zegt onder meer dat de eerste gevallen van aids in amerika zich voordeden in een periode waarin homoseksuelen in new york meededen aan een hepatitis b experiment dit gebeurde in new york blood centre ze kregen meerdere doses van een experimenteel vaccin in en dat was ontwikkeld in chimpansees het bloedcentrum was en is nog steeds de grootste leverancier van bloed in amerika hij wijst ook op de toename van genetische manipulatie van virussen onder meer in kankeronderzoek het special virus cancer program van n c i in het begin van de jaren de opkomst van genetische manipulatie leidde tot allerlei nieuwe virussen en ziektes aldus cantwell hij suggereert dat hiv misschien een virus is ontwikkeld in het kader van biologische oorlogvoering cantwell ziet tevens een verband tussen de aidsepidemie in afrika en allerlei vaccinatieprogramma s van de wereldgezondheidsorganisatie who op dit continent in de jaren thans wordt aangenomen dat vaccinatieprogramma s lang voor de jaren inderdaad een rol hebben gespeeld bij de aanvankelijke verspreiding op het afrikaanse platteland wellicht in centraal afrika na een toevallige overdracht via het bloed van een besmette chimpansee de genetische manipulatietheorie wordt echter tegengesproken door het feit dat hiv is aangetroffen in bloedstalen van uit léopoldville het huidige kinshasa dus voor de ontwikkeling van technieken voor genetische modificatie bij de wereldgezondheidsorganisatie wordt aids als een belangrijk probleem beschouwd wat tot de oprichting geleid heeft van unaids waarvan de belg peter piot tot eind voorzitter was hij werd per januari opgevolgd door de malinees michel sidibé duidelijk is dat aids een wereldwijd probleem vormt en dat een land of een regio waar de besmettingsgraad hoog is met grote sociale en economische problemen te maken krijgt aids is meer dan een ziekte in afrika is het ook een economische ramp omdat het vooral jonge mensen treft aids was in de eerste decennia na de ontdekking een ziekte die in de meeste gevallen vrij snel een dodelijke afloop had hiv is een virus en kan worden overgedragen wanneer een slijmvlies of de bloedsomloop in aanraking komt met een hiv besmette lichaamsvloeistof zoals bloed sperma vaginale afscheiding voorvocht en moedermelk aids is een syndroom dat bij mensen meestal veroorzaakt wordt door hiv er is een stamboom van aidsvirussen daarbij wordt verschil gemaakt tussen menselijke virussen hiv en apenvirussen siv simian immunodeficiency virus de mensvirussen worden onderverdeeld in het veel voorkomende hiv en het zeldzamere hiv dat vooral voorkomt in west afrika een besmetting met hiv is zonder behandeling fataal maar mensen die met hiv besmet worden krijgen niet altijd aids de aapvirussen kunnen gesplitst worden in een chimpanseevirus een roodkopmangabévirus en verschillende meerkatvirussen de verschillen tussen deze virussen komen door verschillen in het erfelijk materiaal rna een stof die sterk op het dna lijkt het aidsvirus behoort tot de retrovirussen waarvan het genetisch materiaal bestaat uit rna ribonucleïnezuur rna dient normaal voor de reproductie van het eigen dna het retrovirus tracht via het dna van de besmette gastheer zijn eigen erfelijk materiaal te vermenigvuldigen een virus is geen cel en heeft zelf geen enzymen waarmee een stofwisseling in stand kan worden gehouden een virus is daardoor voor zijn vermenigvuldiging aangewezen op levende cellen daartoe dringt een virus levende lichaamscellen binnen en dwingt deze om nieuwe virusdeeltjes te maken die gelijk zijn aan het oorspronkelijk binnengedrongen deeltje het virale rna wordt met behulp van enzymen vertaald in dna het virale dna dringt binnen in het dna van de gastheercel en zet de gastheercel aan tot het maken van viraal rna voor hiv het erfelijk materiaal van virussen is omhuld door eiwitten vaak kan een vaccin tegen een virus worden gemaakt door antistoffen tegen die eiwitten te laten opwekken helaas kunnen deze eiwitten bij het aidsvirus snel muteren wat de bestrijding ervan moeilijker maakt het is vooralsnog niet mogelijk gebleken om een vaccin te maken om de productie van antistoffen te bevorderen want die helpen maar tegen één vorm van het eiwitomhulsel aangezien dit eiwit mogelijk verder gemuteerd is heeft een dergelijk vaccin geen blijvend effect het tweede nadeel van de snelle mutatie is dat hiv zelf niet getraceerd kan worden de ziekte wordt dan ook vastgesteld door bloed te testen op aanwezigheid van antistoffen als een vrouw met hiv zwanger is kan haar baby met het virus besmet ter wereld komen vaker treedt besmetting pas na de geboorte op de baby zal wel antistoffen hebben maar die duiden in dit geval niet noodzakelijk op een besmetting met het virus een virus heeft een incubatietijd dat is de tijd tussen de besmetting en het uitbreken van de ziekte bij aids is de gemiddelde incubatietijd jaar na deze periode wordt men dus pas echt ziek en heeft men aids de eerste jaar is men seropositief van de amerikanen die met hiv besmet zijn bleek in op de zeven niet te weten dat ze drager van het virus waren dat is ongeveer van de ruim amerikanen die in seropositief waren het gevolg van deze onwetendheid kan zijn dat deze onwetenden te grote risico s nemen waardoor ze anderen kunnen besmetten de amerikaanse overheid raadt haar burgers aan om in elk geval prep en niet alleen een condoom te gebruiken om besmetting met hiv te voorkomen in was ruim van de amerikanen in de risicogroep in de leeftijd van tussen en jaar zich niet bewust dat ze een besmetting met hiv hadden opgelopen overdracht van besmetting kan plaatsvinden tijdens anale vaginale of orale seks een bloedtransfusie met besmet bloed het gebruik van besmette injectienaalden en overdracht van moeder op kind tijdens de zwangerschap geboorte of door borstvoeding de tabel hieronder is een weergave van het risico op besmetting met betrekking tot verschillende besmettingswegen als er een vorm van bescherming tegen besmetting gebruikt wordt zoals bij het gebruik van een condoom dan is het besmettingsrisico in de meeste gevallen nihil maar wordt toch niet gelijk aan nul gebruik van een condoom biedt geen absolute bescherming bijvoorbeeld omdat een condoom kan scheuren het risico op besmetting neemt fors toe als er naast hiv bij een van de partners een genitale ontsteking of een andere seksueel overdraagbare aandoening soa aanwezig is een genitale ontsteking verhoogt het besmettingsrisico met een factor vijf andere soa s zoals gonorroe chlamydia trichomoniasis en bacteriële vaginose worden door onderzoekers in verband gebracht met een minder grote verhoging van het besmettingsrisico de waarden van de getallen in bovenstaande tabel zijn schattingen die afgeleid zijn uit epidemiologische gegevens in de praktijk kunnen de waarden van deze getallen bepaald worden met een nauwkeurigheid van slechts significant cijfer de positie in de tabel geeft dus een rangorde tussen de verschillende besmettingsrisico s aan de waarden van de getallen geven geen informatie over het werkelijke risico op besmetting dat iemand tijdens het contact met een hiv geïnfecteerde loopt met uitzondering van de verschillende vormen direct bloed bloedcontact zoals bloedtransfusie is het risico om een hiv besmetting op te lopen vrij klein het risico op besmetting neemt eerder toe door frequente risicovolle contacten met verschillende hiv geïnfecteerden dan door een eenmalig seksueel contact met een enkele hiv geïnfecteerde een medewerker op een consultatiebureau loopt bijvoorbeeld door dagelijks meerdere keren bloed van hiv geïnfecteerden af te nemen een relatief hoog risico om besmet te raken een infectie met hiv leidt tot een algemene immunodeficiëntie dit wil zeggen dat de specifieke afweer tegen bedreigingen voor het lichaam wordt afgebroken men spreekt van het aidsstadium als er per microliter bloed nog slechts t helpercellen of minder worden aangetroffen deze verminderde afweer leidt tot een grotere gevoeligheid voor infecties de aidspatiënt wordt sneller ziek en kan aan meer ziekten tegelijk gaan lijden ook kunnen ziekteverwekkers die gezonde personen zonder problemen meedragen bij aidspatiënten tot complicaties leiden omdat ze niet meer onderdrukt worden door het afweersysteem dit wordt het aids related complex genoemd de volgende symptomen kunnen optreden als ziekten en symptomen wanneer geen behandeling bestaande uit antivirale medicijnen voorhanden is bedraagt de levensverwachting van een aidspatiënt tot maanden gemiddeld maanden patiënten die met een combinatie van antivirale middelen haart behandeld worden hebben over het algemeen een normale levensverwachting men dacht dat het aidsvirus in het bloed rondzweefde dat is echter niet het geval slechts van het aidsvirus bevindt zich in het bloed de overige zit in de lymfeklieren een symptoom van aids is een verminderde werking van het immuunsysteem dat komt doordat hiv een klein deel van de t lymfocyten besmet namelijk de t cellen ook wel cd cellen genoemd deze kunnen hun beroep dus niet meer uitoefenen ze doden de cellen die geïnfecteerd zijn met het aidsvirus niet meer er wordt maar een klein deel van de t lymfocyten besmet en toch richt het aidsvirus een enorme schade aan dit komt waarschijnlijk doordat de eiwitten van het aidsvirus zich hechten aan de cellen die hiv aanvallen deze worden dan door de cytotoxische t lymfocyten aangezien als geïnfecteerde cellen terwijl ze dat niet zijn en worden gedood hiv besmet niet alleen cytotoxische t lymfocyten en helper t lymfocyten maar ook macrofagen de macrofagen kunnen dan geen micro organismen meer doden de eerste immunologische studies werden gedaan in in was men al in staat om de t cellen te traceren in het bloed er werd een verlies van de t cellen geconstateerd wat de onderzoekers zagen als een aanwijzing voor de verwoestende werking van het aidsvirus in het afweersysteem pas in werd duidelijk dat de t cel zelf de receptor de ontvanger van het aidsvirus was mensen hebben een voorraad van tweehonderd miljoen t cellen als iemand besmet is met het aidsvirus heeft die persoon ongeveer een miljard t cellen in zijn of haar lichaam zitten die besmet zijn met het aidsvirus als het afweersysteem zijn werk goed doet worden er dus iedere dag een miljard t cellen vervangen zo wordt het afweersysteem dag in dag uit zwaar op de proef gesteld op een gegeven moment kan het afweersysteem het niet meer bijbenen en sterven er iedere dag meer t cellen dan er bijgemaakt worden hoe de t cellen verdwijnen is niet helemaal duidelijk er zijn twee theorieën voor of het afweersysteem heeft bepaalde killercellen die geïnfecteerde t cellen doden voordat het virus kans heeft gezien om naar buiten te komen of de cellen gaan kapot nadat het virus zich heeft vermenigvuldigd er is een klein aantal mensen dat immuun is voor hiv en dus geen aids kan krijgen deze mensen bezitten een gemuteerd gen dat bekendstaat als en voorkomt dat het virus de immuuncellen kan binnendringen deze genmutatie komt veel vaker voor in noord dan zuid europa hoe dit precies komt weten wetenschappers nog niet een theorie is dat dit gen ontstaan is als reactie op de pest epidemieën die honderden jaren woedden in europa het gebruik van een condoom maakt de kans op besmetting door aids veel kleiner de kans op besmetting blijft echter aanwezig zoals ook zwangerschappen bij het gebruik van condooms niet uitgesloten zijn bij zeer massaal langdurig en zorgvuldig condoomgebruik wordt het aantal besmettingen uiteindelijk zo laag dat de epidemie uitwoedt het bevorderen van het gebruik van condooms in onder andere derdewereldlanden is een middel om ervoor te zorgen dat aids en hiv zich minder verspreiden de orthodox christelijke benaderingswijze om aids te beperken is ingebed in een breder ethisch kader waarin onder meer wordt aangespoord geen seksuele omgang voor het huwelijk te hebben en geen seksuele omgang buiten het huwelijk exclusieve en wederzijdse trouw aan de al dan niet huwelijkse partner is een effectieve maatregel tegen besmetting met hiv er is dan geen mogelijkheid van seksuele infectie tenzij een van de partners via naalden bijvoorbeeld door intraveneus druggebruik of via een bloedtransfusie in landen met minder veilige bloedvoorraden besmet is geraakt tegen hiv bestaat geen vaccin en er zijn geen medicijnen die aids kunnen genezen er zijn wel medicijnen die de replicatie van het virus remmen de zogeheten hiv remmers de huidige behandeling van aids bestaat uit een combinatie van meerdere van deze aidsremmers die haart highly active anti retroviral therapy wordt genoemd deze therapie is zeer effectief zodat in de westerse wereld de levensverwachting van hiv positieve patiënten tegenwoordig de normale levensverwachting benadert een hiv besmetting is hierdoor veranderd in een chronische ziekte in veel derdewereldlanden en met name in zuidelijk afrika waar de ziekte de grootste ravage aanricht zijn aidsremmers echter zeer moeilijk verkrijgbaar en vaak onbetaalbaar de farmaceutische industrie heeft onder druk van de politiek en aidsorganisaties de prijzen voor haar aidsremmers wel verlaagd maar daarmee wordt de therapie nog niet voor alle mensen betaalbaar en zijn de logistieke problemen ook niet opgelost het succes van de behandeling van hiv heeft ertoe geleid dat het beeld van hiv is veranderd mensen zijn minder bang om hiv op te lopen en vertonen daardoor vaker risicogedrag de laatste jaren wordt in westerse landen een duidelijke stijging gezien in het aantal nieuwe hiv besmettingen en andere soa s eind waren wereldwijd miljoen mensen geïnfecteerd met hiv waarvan miljoen in zuidelijk afrika dat jaar stierven ongeveer miljoen mensen aan de gevolgen van hiv volgens het jaarrapport van unaids in liepen in toen het aantal nieuwe besmettingen een hoogtepunt bereikte miljoen mensen een nieuwe hiv besmetting op dat komt overeen met circa nieuwe besmetting per seconden in nederland raken elke week twee drie mensen geïnfecteerd met hiv volgens het rapport van de hiv monitor nederland van november zijn er nu mensen in nederland geïnfecteerd met het virus aan mensen die een verhoogd besmettingsrisico lopen maar die nog niet seropositief zijn kan prep worden voorgeschreven pre expositie profylaxe dat zijn geneesmiddelen meestal genomen in een dagelijkse dosis die de kans op infectie verkleinen hoewel prep een algemene term is wordt hij meestal gebruikt in de specifieke context van hiv op december is het wereldaidsdag wereldaidsdag is sinds een internationale dag waarop wordt stilgestaan bij aids georganiseerd door de wereldgezondheidsorganisatie en gesteund door de verenigde naties augusta ada byron king lady lovelace geboren augusta ada byron londen december aldaar marylebone november was een britse wiskundige zij is bekend om haar beschrijving van de analytische machine de vroege mechanische computer voor algemeen gebruik van charles babbage ze wordt nu gezien als de ontwerpster van het eerste computerprogramma omdat ze programma s schreef om symbolen volgens vaste regels te manipuleren met een machine die babbage op dat moment nog moest maken ze zag ook al in dat computers in staat zouden zijn meer dan enkel zware berekeningen te doen terwijl anderen waaronder babbage zelf slechts geïnteresseerd waren in de rekenkundige capaciteiten van een computer augusta ada byron werd geboren als de eerste dochter van de dichter lord byron en zijn vrouw anne isabella milbanke ze werd vernoemd naar byrons halfzus augusta leigh en werd door byron zelf ada genoemd op januari verliet anne isabella byron en nam haar dochter ada van één maand mee hoewel de engelse wet vaders de volledige voogdij gaf over hun kinderen in geval van scheiding deed byron geen moeite om zijn ouderlijke rechten te doen gelden op april tekende byron de scheidingsakte en verliet engeland een paar dagen later ada s moeder zou haar opvoeden tot wiskundige en onderzoeker de reden hiervoor was dat ze bang was dat ada anders net als haar vader zou eindigen als dichter op zeventienjarige leeftijd ontmoette ze mary somerville die de werken van de franse wiskundige laplace in het engels vertaalde deze teksten werden gebruikt op de universiteit van cambridge somerville moedigde ada aan om wiskunde te studeren van somerville hoorde ada lovelace omstreeks van de ideeën van charles babbage en de analytische machine ze kwam later in contact met babbage en hielp hem met het ontwerpen van deze machine lovelace vertaalde een samenvatting van babbages plannen uit het frans naar het engels babbage stelde voor dat zij dit met haar eigen aantekeningen zou uitbreiden tot een artikel wat de oorspronkelijke tekst drie keer zo lang maakte dit artikel werd gepubliceerd in hierin voorzag ze dat zo n analytische machine gebruikt zou kunnen worden om muziek te componeren afbeeldingen te maken en wetenschap te bedrijven ze beschreef zelfs in detail hoe de analytische machine gebruikt kon worden om met behulp van een algoritme bernoulligetallen te berekenen dit uitgeschreven plan wordt nu beschouwd als het eerste computerprogramma ze verkeerde in de hoogste kringen onder meer aan het britse hof op juli trouwde ze met william king de achtste baron king in st earl of lovelace zodoende werd haar titel the right honourable the countess of lovelace in haar verdere leven werd ze geplaagd door ziekten in haar sociale leven ging ze om met beroemdheden als charles dickens david brewster charles wheatstone en michael faraday lovelace overleed op jarige leeftijd aan bloedingen ten gevolge van een behandeling tegen baarmoederkanker de programmeertaal ada in ontwikkeld in opdracht van het amerikaanse ministerie van defensie is naar haar vernoemd de british computer society reikt de lovelacemedaille uit aan personen die een buitengewone bijdrage hebben geleverd aan het begrip of de vooruitgang van informatica en de winnaar wordt uitgenodigd een openbare lezing genaamd de lovelace lecture te houden jaarlijks vindt de ada lovelace day plaats op de tweede dinsdag van oktober bedoeld om de zichtbaarheid van vrouwen te vergroten in wiskunde natuurwetenschap en engineering er is een musical genaamd ada lovelace over haar leven geschreven door ethan lewis maltby en jenna donnelly uitgesproken als at of apenstaartje is een symbolische afkorting van at of at the cost of uit het engels oorspronkelijk werd het gebruikt voor rekeningen bijvoorbeeld widgets ea het staat dus eigenlijk voor het latijnse ad of het franse andere minder gebruikelijke benamingen zijn amfora of amfoor slinger a of slingeraap a krol alfa adres en per adres tegenwoordig wordt de het meest gebruikt in e mailadressen bijvoorbeeld jantje eenprovider com in werkte een programmeur ray tomlinson aan het arpanet project dat later uitgroeide tot het huidige internet toen hij het idee kreeg om berichten aan andere gebruikers over het netwerk te zenden had hij een symbool nodig om in adressen de naam van de persoon en de naam van de computer waarop ze waren aangesloten te scheiden hij keek naar zijn toetsenbord en koos het weinig gebruikte teken tegenwoordig is voor sommigen synoniem met e mail staat er ergens een op een website dan moet je daar klikken om een e mail te kunnen sturen sinds de opkomst van twitter waarbij gebruikersnamen voorafgegaan worden door bijvoorbeeld janpietersen volstaat het geven van deze notatie zonder te vermelden dat het om een twitteraccount gaat in het spaans waar de meeste mannelijke woorden eindigen op een o en de meeste vrouwelijke op een a wordt dit teken soms gebruikt om het geslacht van een woord dat bijvoorbeeld een beroep aanduidt in het midden te laten het vervangt in die gevallen het nederlandse m v voordeel hiervan is dat er geen discussie ontstaat over welke van de twee geslachten voorop zou moeten staan het teken verenigt immers beide letters zo kan l s ni s zowel de jongens los nios als de meisjes las nias betekenen het werd in verschillende talen en culturen al vroeg gebruikt echter steeds in verschillende betekenissen het eerste gebruik als commerciële eenheidsaanduiding zien we in de zestiende eeuw in italië het is aangetroffen in economische documenten van venetiaanse kooplieden het oudste bekende document waarin een op deze wijze is gebruikt dateert van het wordt bewaard in het instituut voor de economische geschiedenis in prato italië in de zestiende eeuwse context werd het gebruikt als afkorting voor amphora grieks voor kruik het was in die tijd een maateenheid in de negentiende eeuw is het teken terug te vinden in de betekenis tegen de prijs van vanuit die betekenis verscheen het op schrijfmachines en vandaar op de machine van ray tomlinson feitelijk zijn er verschillende geschiedenissen van het teken deze hebben overigens niets met elkaar van doen in nederland is het in de e en e eeuw gebruikt om op verkorte wijze anno te kunnen schrijven betekende dus uit het jaar het teken is onder de naam arroba te vinden als aanduiding voor een inhouds en gewichtsmaat in spanje en portugal van oudsher is het gebruikt om over bijvoorbeeld wijn te spreken oftewel arrobas wijn wat overeenkomt met zo n liter op oude kas registers komt ook voor met één druk op deze knop kwam dan de som van de subtotalen tevoorschijn albert einstein ulm maart princeton new jersey april was een duits zwitsers amerikaanse theoretisch natuurkundige van joodse afkomst hij wordt algemeen gezien als een van de belangrijkste natuurkundigen uit de geschiedenis naast isaac newton en james clerk maxwell zelf noemde hij altijd newton als een veel belangrijker natuurkundige dan zichzelf omdat newton anders dan einstein behalve theoretische ook grote experimentele ontdekkingen deed in het dagelijks leven is de naam einstein synoniem geworden met grote intelligentie einstein werd vooral bekend vanwege de twee relativiteitstheorieën de speciale relativiteitstheorie van en de algemene relativiteitstheorie van en volgende jaren die de speciale relativiteitstheorie uitbreidt door ook plaats in te ruimen voor de zwaartekracht hij publiceerde meer dan wetenschappelijke en meer dan niet wetenschappelijke werken in zijn latere jaren schreef einstein uitvoerig over filosofische en politieke onderwerpen hij wordt vaak samen met max planck beschouwd als de vader van de moderne natuurkunde hij droeg aanzienlijk bij aan andere deelgebieden van de natuurkunde voor zijn verklaring van het foto elektrisch effect ontving hij in de nobelprijs voor de natuurkunde en ook zijn beschrijving van de brownse beweging en de eerste fluctuatie dissipatiestelling was een belangrijke doorbraak deze twee verklaringen en de speciale relativiteitstheorie publiceerde hij bovendien allemaal in zijn wonderjaar verder werk omvat onder meer onderwerpen in de kwantummechanica de theorie van de vaste stof de nulpuntsenergie de statistische mechanica de kosmologie de theorie van straling fotonen dualiteit van golven en deeltjes kritische opalescentie en gestimuleerde emissie de theorie achter de laser en de veldentheorie een eenheid in de fotochemie draagt zijn naam de einstein het chemisch element einsteinium is ook naar hem vernoemd net als de einsteinring in de astronomie en de einsteincoëfficiënten in de optica albert einstein werd in een liberaal joodse familie in het duitse keizerrijk geboren woonde later in italië zwitserland en het toenmalige oostenrijk hongarije voor hij terugkeerde naar duitsland toen adolf hitler in in duitsland aan de macht kwam besloot einstein zich in de vs te vestigen in nam hij de amerikaanse nationaliteit aan en deed afstand van zijn duitse hij behield wel de zwitserse hij overleed op april in princeton aan een aneurysma albert einstein werd op maart geboren te ulm destijds binnen het duitse keizerrijk gelegen in het koninkrijk wrttemberg hij was de zoon van hermann einstein buchau milaan en pauline koch cannstatt berlijn hermann einstein was onder meer beddenverkoper en later met zijn jongere broer jakob fabrikant van elektrotechnische apparatuur voor elektriciteitscentrales en straatverlichting elektrotechnische fabrik j einstein cie te mnchen hermann en pauline einstein koch kregen nog een kind alberts jongere zus maja einstein mnchen princeton einsteins ouders waren liberale joden en daarmee religieus tolerant einstein kreeg elementair onderricht in de joodse godsdienst en leerde viool spelen in zijn latere leven speelde hij vaak viool ter ontspanning terwijl hij wetenschappelijke problemen overdacht rond kreeg einstein zijn eerste kompas en was verbijsterd door het wonder van de onzichtbare magnetische kracht hij was de beste van zijn klas op de lagere school en zeer geïnteresseerd in exacte wetenschap als hobby bouwde hij modellen en mechanische apparaten vanaf leerde hij ook wiskunde in verhuisde het gezin van mnchen naar pavia in italië maar einstein bleef aanvankelijk in mnchen achter om zijn middelbare school af te maken na één trimester hield hij de eenzaamheid en de strenge school niet meer uit waarop hij zich bij zijn familie in pavia voegde in deed einstein hoewel hij er eigenlijk twee jaar te jong voor was met speciale toestemming toelatingsexamen voor de eth de eidgenssische technische hochschule de technische universiteit van zrich hij presteerde goed in de btavakken maar zakte op frans en geschiedenis om de middelbare school af te ronden stuurden zijn ouders hem naar aarau in zwitserland daar kwam hij op het volgende gedachte experiment dat vooruitliep op zijn speciale relativiteitstheorie een waarnemer die met de lichtsnelheid met een lichtgolf meerent ziet een staande golf in ontving einstein zijn middelbareschooldiploma waarna hij alsnog naar de eidgenssische technische hochschule in zrich ging in hetzelfde jaar gaf einstein zijn duitse staatsburgerschap op om de dienstplicht te ontlopen waardoor hij staatloos werd aan de eth trok einstein op met zijn medestudenten marcel grossmann mileva mari en michele besso hij mocht in het laboratorium zijn voorstel voor een proef over de beweging van de aarde in de ether niet uitvoeren maar kreeg een waarschuwing dat hij te weinig experimenteerde hij vond de colleges van professor heinrich weber ouderwets omdat de maxwelltheorie niet werd behandeld door zelfstudie maakte hij kennis met de werken van kirchhoff hertz helmholtz lorentz en boltzmann maxwelltheorie leerde hij kennen door een boek van august fppl hij las ook over andere wetenschappen zoals biologie darwin en filosofie hij waardeerde de wiskundecolleges van hermann minkowski maar was vaak afwezig in behaalde einstein aan de eidgenssische technische hochschule zijn lesbevoegdheid als fachlehrer natuurkunde zijn cijfers waren een voor theoretische en experimentele natuurkunde en voor astronomie voor functietheorie en voor een opstel over warmtegeleiding op een schaal van maximaal hij verkreeg het zwitsers staatsburgerschap in februari aan de eth in zwitserland ontmoette einstein mileva mari een servische jaargenote die ook bevriend was met nikola tesla en werd verliefd op haar einstein en mari kregen in januari een dochter lieserl die waarschijnlijk ter adoptie werd afgestaan einstein trouwde met mileva mari op januari het huwelijk was zowel een persoonlijke als een intellectuele samenwerking bij haar vond einstein een klankbord voor zijn nieuwe ideeën toen hij afstudeerde kon einstein geen werk in de wetenschap vinden de eth bood hem geen assistentschap aan en einstein solliciteerde tevergeefs bij onder andere heike kamerlingh onnes in leiden en wilhelm ostwald in leipzig vanaf mei werkte hij twee maanden als invalleraar natuurkunde aan een middelbare school in winterthur en daarna kreeg hij een jaarcontract als leraar natuurkunde aan een particuliere school in schaffhausen waar hij veel tijd overhield voor onderzoek in december solliciteerde hij bij het zwitserse patentbureau te bern en werd aanbevolen door de vader van zijn studievriend marcel grossmann voor de nieuwe baan afkwam nam einstein al ontslag als leraar en vestigde zich in februari in bern daar vormde hij met zijn vrienden maurice solovine aan wie hij bijles gaf en konrad habicht de zogenaamde akademia olympia om samen boeken te bespreken te eten en plezier te maken per juni werd hij technisch expert derde klas bij het patentbureau daar beoordeelde hij ingediende patentaanvragen op mei werd zijn eerste zoon hans albert einstein geboren in datzelfde jaar werd einsteins aanstelling bij het patentbureau vast hij verrichtte in deze periode veel onderzoek dat er uiteindelijk toe leidde dat zijn wonderjaar werd in werd einstein bevorderd tot technisch expert tweede klasse einsteins tweede zoon eduard einstein werd geboren op juli het gezin einstein verhuisde in naar berlijn maar mileva kon er niet wennen hun relatie verslechterde en mileva verhuisde met de kinderen terug naar zwitserland einstein scheidde van mileva op februari en huwde een half jaar later zijn nicht elsa lwenthal geboren einstein lwenthal was de achternaam van haar eerste man max op juni einstein die de nobelprijs voor de natuurkunde van ontving gaf het aan de prijs verbonden geldbedrag aan mileva zoals bij hun scheiding was afgesproken later vond mileva dat einstein onvoldoende bijdroeg aan de kosten van de behandeling van hun zoon eduard ze gaf privé piano en wiskundeles om bij te verdienen het lot van het eerste kind van albert en mileva lieserl is onbekend sommigen denken dat zij jong gestorven is anderen geloven dat ze voor adoptie werd afgestaan eduard einstein koosnaam tete groeide voorspoedig op en bleek zeer intelligent hij toonde interesse in psychologie en ging na zijn middelbare school studeren in die richting tijdens de studie ontwikkelde eduard schizofrenie en was al snel tot niets meer in staat albert einstein had weinig contact met hem en zijn moeder mileva zorgde voor eduard tot haar eigen overlijden op augustus hij stierf in in de psychiatrische inrichting burghlzli in zrich hans albert werd hoogleraar hydraulische werktuigbouwkunde aan de universiteit van californië berkeley en had aanvankelijk eveneens weinig contact met zijn vader na de oorlog verbeterde dit hans albert zat aan het sterfbed van albert einstein in werd einstein in bern zwitserland benoemd tot privaatdocent onbezoldigd docent aan een universiteit drie jaar later werd einstein eerst assistent hoogleraar aan de universiteit van zrich en kort daarna volledig hoogleraar aan de duitse universiteit van praag in keerde hij terug naar zrich om daar volledig hoogleraar aan de eth te worden op dat moment werkte hij nauw samen met de wiskundige marcel grossmann in begon einstein tijd als de vierde dimensie aan te duiden zoals zijn vroegere hoogleraar hermann minkowski al eerder deed in werd einstein lid van de pruisische academie van wetenschappen in berlijn het jaar daarop kreeg hij zijn duitse nationaliteit terug en was tot toen hij duitsland verliet wegens de machtsovername door de nazi s directeur van het keizer wilhelm instituut voor natuurkunde in berlijn in deze periode kreeg hij ook de nobelprijs voor zijn verklaring van het foto elektrisch effect pogingen van onder meer hendrik lorentz die bij einstein in hoog aanzien stond om hem als gewoon hoogleraar aan een nederlandse universiteit te verbinden mislukten ten slotte werd hij wel bijzonder hoogleraar vanwege het leids universiteits fonds aan de rijksuniversiteit leiden van tot officieel hij gaf enkele malen per jaar een gastcollege in leiden in ontving hij de matteucci medal in de copley medal in maakte einstein zijn eerste wereldreis met zijn tweede vrouw elsa ging hij per schip naar japan en deed ook singapore hongkong en sjanghai aan hij gaf daarnaast onder andere ook gastlessen aan de universiteit van oxford waar einsteins krijtbord nog bewaard is gebleven einsteins pacifisme socialistische sympathieën en joodse afkomst waren een doorn in het oog van de duitse nationalisten en antisemieten nadat hij wereldberoemd was geworden groeide deze antisemitische haat tegen hem en er ontstond zelfs een georganiseerde campagne onder duitse natuurkundigen om zijn theorieën in diskrediet te brengen toen adolf hitler op januari in duitsland aan de macht kwam bereikte de haatcampagne tegen einstein nieuwe hoogten einstein werd door het nazi regime beschuldigd een joodse natuurkunde in de zin van theoretische natuurkunde voor te staan in tegenstelling tot de duitse of arische natuurkunde deutsche of arische physik waaronder experimentele natuurkunde verstaan werd het regime werd daarbij ondersteund door nazi gezinde natuurkundigen waaronder zelfs nobelprijswinnaars zoals johannes stark en philipp lenard die probeerden einsteins theorieën in diskrediet te brengen daartoe werd ook een zwarte lijst aangelegd van duitse natuurkundigen die einsteins theorieën bleven onderwijzen zoals werner heisenberg einstein was toen in de verenigde staten waar hij een lezingencyclus aan caltech verzorgde hij besloot niet meer terug te keren naar zijn geboorteland maar bracht nog wel een bezoek aan belgië en engeland waar hij tijd doorbracht aan de universiteit van oxford voordat hij zich voorgoed in de vs vestigde hij gaf zijn duitse staatsburgerschap op kreeg een permanente verblijfsvergunning voor de vs en aanvaardde een betrekking aan het pas opgerichte institute for advanced study in princeton new jersey hij werd amerikaans staatsburger in hoewel hij steeds het zwitserse staatsburgerschap behield op augustus schreef einstein een brief aan de amerikaanse president roosevelt waarin hij waarschuwde dat duitsland bezig was een atoombom te ontwikkelen in oktober besliste roosevelt om in sterke mate ernaar te streven de atoombom eerder te maken dan de duitsers het manhattanproject waaraan einstein overigens zelf niet meewerkte over deze brief bestaan verschillende lezingen er is wel verondersteld dat niet einstein maar szilrd deze brief had geschreven szilrd zou vanwege het effect op de president einstein om ondertekening gevraagd hebben maar volgens biograaf bram pais had einstein de brief wel zelf opgesteld na een bezoek van szilrd en wigner op aandringen van szilrd stuurde einstein op maart een tweede brief van dezelfde strekking aan roosevelt in lichte hij een amerikaanse vn delegatie vertrouwelijk in over zijn vermoeden dat de russen in de race om nucleaire wapens de vs misschien voor waren maar minstens even ver waren gevorderd de vrees was dat de russen waarschijnlijk een bom hadden ontwikkeld die geheel manhattan zou kunnen vernietigen einstein steunde het idee een joodse universiteit te stichten in het toenmalige britse mandaatgebied palestina hij was actief betrokken bij oprichting van de hebreeuwse universiteit van jeruzalem hij zamelde onder andere geld in voor de universiteit met chaim weizmann biochemicus zionistisch leider en eerste president van israël uiteindelijk liet hij zijn persoonlijke eigendommen inclusief zijn geschriften na aan de hebreeuwse universiteit van jeruzalem hij was eveneens betrokken bij de oprichting van de technion universiteit in haifa na de tweede wereldoorlog waarschuwde einstein publiekelijk voor de mogelijk catastrofale gevolgen van een kernwapenwedloop einstein was socialistisch gezind hierover schreef hij in de eerste editie van monthly review in mei een weinig bekend geworden essay met de titel why socialism in bood de israëlische regering einstein het presidentschap aan na het overlijden van weizmann einstein zei vereerd te zijn door het aanbod maar ongeschikt voor de positie en sloeg het af daarmee werd hij de enige burger van de verenigde staten die ooit de positie van buitenlands staatshoofd werd aangeboden einstein stierf in zijn slaap in een ziekenhuis in princeton op april hij was opgenomen vanwege een gebarsten aneurysma verwijding van de aorta zijn artsen wilden hem opereren maar einstein weigerde dit omdat hij zijn leven niet onnodig wilde rekken maar waardig wilde sterven naar eigen wens werd zijn lichaam dezelfde dag in trenton gecremeerd vervolgens werd de as op een geheime plaats uitgestrooid einstein moest namelijk niets hebben van de verering van het grote publiek en wilde hiermee een bedevaartsoord voorkomen zijn familie had van tevoren wel toestemming gegeven voor een autopsie en einsteins hersenen werden onderzocht door dr thomas stoltz harvey de patholoog die de autopsie uitvoerde harvey ontdekte niets bijzonders aan deze hersenen en bewaarde ze vervolgens in een bokaal gevuld met formaldehyde in zijn laboratorium in vond een team aan de mcmaster universiteit dat het deel van de hersenen dat gebruikt wordt voor wiskundig denken ruimtelijke herkenning en bewegingsinzicht breder was dan normaal in promoveerde einstein op het proefschrift eine neue bestimmung der molekldimensionen ook schreef hij in dat jaar vier artikelen die de basis van de moderne natuurkunde zouden vormen zonder veel wetenschappelijke literatuur te raadplegen of zijn theorieën te bespreken met veel wetenschappelijke collega s einstein discussieerde over zijn wetenschappelijke resultaten hoofdzakelijk met zijn vrouw mileva mari die eveneens natuurkundige was en met studievrienden als michele besso zijn artikelen stuurde hij sinds naar het tijdschrift annalen der physik waar hij ook boekrecensies voor schreef zijn eerste artikel over het gedrag van vloeistoffen in rietjes capillairen verscheen in hetzelfde nummer als de kwantumtheorie over de zwarte straler van max planck tussen en publiceerde einstein een reeks artikelen over de statistische mechanica maar in schreef hij dat als hij het werk van josiah willard gibbs destijds had gekend hij het bij enkele opmerkingen gelaten zou hebben in het algemeen wordt als het vruchtbaarste jaar in einsteins wetenschappelijke leven beschouwd de meeste natuurkundigen zijn het erover eens dat drie van deze artikelen over de brownse beweging het foto elektrisch effect en de speciale relativiteitstheorie elk een nobelprijs waard zouden zijn voor het foto elektrisch effect won hij in de prijs ironisch omdat einstein uiteindelijk veel bekender is geworden door zijn relativiteitstheorie en omdat het foto elektrisch effect gebaseerd is op kwantummechanische principes einstein bleef altijd een onbevredigd gevoel houden over de statistische interpretatie van de latere kwantumtheorie die volgens hem het deterministische wereldbeeld ondermijnde zijn eerste artikel in getiteld ber einen die erzeugung und verwandlung des lichtes betreffenden heuristischen gesichtspunkt de productie en omzetting van licht vanuit heuristisch gezichtspunt voerde het begrip energiekwantum in tegenwoordig foton genoemd einstein toonde aan hoe dit begrip gebruikt kon worden om verschijnselen als het foto elektrisch effect te verklaren het idee van energiekwanta kwam voort uit de stralingswet voor een zwart lichaam van max planck einstein veronderstelde dat lichtenergie alleen geabsorbeerd of uitgezonden kan worden in discrete afgepaste hoeveelheden hij toonde aan dat het mysterieuze foto elektrische effect verklaard kan worden door aan te nemen dat licht werkelijk bestaat uit discrete pakketjes en beschreven kan worden met de formule hf ek het idee van lichtkwanta was in tegenspraak met de golftheorie van het licht die volgt uit de vergelijkingen van maxwell voor elektromagnetisch gedrag en meer algemeen met de veronderstelling dat energie in fysische systemen oneindig deelbaar is hoewel experimenten aangetoond hadden dat de vergelijkingen van einstein voor het foto elektrisch effect correct waren werd zijn uitleg niet algemeen aanvaard pas in kreeg hij de nobelprijs van het jaar voor zijn werk aan het foto elektrisch effect de theorie van lichtkwanta vormde een sterke aanwijzing voor de dualiteit van golven en deeltjes dit begrip dat door de grondleggers van de kwantummechanica gebruikt wordt als een fundamenteel principe betekent dat fysische systemen eigenschappen van zowel golven als deeltjes kunnen vertonen een volledig beeld van het foto elektrisch effect werd pas later verkregen na verdere ontwikkeling van de kwantummechanica het tweede artikel in was getiteld ber die von der molekularkinetischen theorie der wrme geforderte bewegung von in ruhenden flssigkeiten suspendierten teilchen over de beweging van deeltjes in suspensie in vloeistoffen in rust zoals de moleculair kinetische theorie der warmte vereist en ging over zijn onderzoek naar de brownse beweging door gebruik te maken van de toen nog controversiële kinetische gastheorie van vloeistoffen stelde hij dat het verschijnsel dat tientallen jaren na de eerste waarneming nog niet verklaard was een empirisch bewijs vormde voor het bestaan van atomen het artikel maakte ook de nauw samenhangende statistische thermodynamica geloofwaardig die toen ook nog controversieel was vr het verschijnen van dit artikel was wel het molecuul al erkend als een nuttig concept maar natuur en scheikundigen waren het er niet over eens of moleculen en atomen ook echt bestonden dankzij einsteins statistische beschrijving van het gedrag van moleculen was er nu een manier om met een gewone microscoop moleculen te tellen wilhelm ostwald een vooraanstaand tegenstander van atomen vertelde arnold sommerfeld later dat hij uiteindelijk toch het bestaan van atomen experimenteel bewezen achtte door einsteins volledige verklaring van de brownse beweging einsteins derde artikel van was getiteld zur elektrodynamik bewegter krper over de elektrodynamica van lichamen in beweging en werd gepubliceerd op juni terwijl hij dit artikel uitwerkte schreef albert einstein aan zijn eerste vrouw mileva mari over ons werk over relatieve beweging en dit leidde tot de vraag naar de rol van mileva het artikel introduceerde de speciale relativiteitstheorie een theorie over tijd afstand massa en energie die consistent was met het elektromagnetisme maar die de zwaartekracht buiten beschouwing liet speciale relativiteit bood een oplossing voor het probleem dat in gerezen was ten gevolge van het michelson morley experiment waarmee aangetoond werd dat lichtgolven zich niet door een medium in dit geval de ether bewegen zoals andere golfverschijnselen in bijvoorbeeld water of lucht de snelheid van het licht bleek constant en niet relatief ten opzichte van de beweging van de waarnemer dit is volgens de newtonse klassieke mechanica niet mogelijk waarin bijvoorbeeld snelheden wel optellen george fitzgerald had in verondersteld dat het resultaat van michelson en morley verklaard kon worden als bewegende lichamen samengedrukt werden in de richting van hun beweging enkele belangrijke vergelijkingen in einsteins artikel de lorentztransformaties voor de vervorming van ruimte en tijd waren al in ingevoerd door de nederlandse natuurkundige hendrik lorentz onafhankelijk van fitzgerald einstein verklaarde echter de onderliggende oorzaken van deze geometrische eigenaardigheid henri poincaré had al eerder de lichtsnelheid als de maximale snelheid aangemerkt einsteins uitleg volgde uit de aanname van twee axioma s de speciale relativiteit heeft diverse verrassende gevolgen omdat de absoluutheid van tijd en plaats dus ook afstand niet meer geldt de theorie wordt de speciale relativiteitstheorie genoemd om haar te onderscheiden van de latere algemene relativiteitstheorie waarin ook versnelde waarnemers onderling gelijkwaardig zijn de theorie lijkt aanvankelijk in strijd met het gezonde verstand en zit vol paradoxen maar einstein slaagde erin deze allemaal op te lossen de theorie is sindsdien door vele experimenten bevestigd het vierde artikel uit gaat over het verband tussen de traagheid van een voorwerp en zijn energie inhoud en is een gevolg van de speciale relativiteitstheorie massa en energie blijken in elkaar uit te drukken volgens de bekende formule e mc kleine beetjes massa m kunnen worden omgezet in enorme hoeveelheden energie e dankzij de vermenigvuldiging in de formule met het kwadraat van de lichtsnelheid c deze massa energie equivalentie werd later de verklaring voor energieopwekking bij kernsplijting en kernfusie waarbij enige massa verloren gaat maar veel energie vrijkomt in november gaf einstein een reeks lezingen voor de pruisische academie van wetenschappen waarin hij zijn algemene relativiteitstheorie beschreef een uitbreiding van zijn speciale relativiteitstheorie de laatste lezing had als hoogtepunt de introductie van een vergelijking die de wet van de zwaartekracht van newton verving hierin wordt gesteld dat alle waarnemers gelijkwaardig zijn niet alleen waarnemers met een eenparige maar ook met een versnelde beweging in de algemene relativiteitstheorie is de zwaartekracht niet langer een kracht zoals in de wet van newton maar een gevolg van de kromming van ruimte tijd deze theorie vormde de grondslag voor kwantitatief onderzoek in de kosmologie nu kon er gerekend worden aan vele eigenschappen van het heelal ook een aantal dat pas na einsteins dood ontdekt werd de algemene relativiteitstheorie was revolutionair en heeft tot nu toe elke experimentele toets doorstaan maar oorspronkelijk waren veel onderzoekers sceptisch omdat de theorie uit een wiskundige redenering en een rationele analyse ontstond en niet uit waarneming en experimenten de theorie berustte op niet euclidische meetkunde en differentiaalmeetkunde van bernhard riemann waarbij einsteins vriend de wiskundige marcel grossmann hem geholpen had in konden voorspellingen die met behulp van de theorie gedaan waren bevestigd worden door metingen onder leiding van arthur stanley eddington tijdens een zonsverduistering hierbij werd de afbuiging van licht van een ster door de zwaartekracht van de zon gemeten op november bracht the times deze bevestiging van einsteins theorie op de voorpagina waarmee einstein op slag beroemd werd vele onderzoekers waren om allerlei redenen nog niet overtuigd sommigen aanvaardden eddingtons interpretatie van de experimenten niet anderen wilden vasthouden aan een absoluut referentiekader ook werd bezwaar gemaakt tegen de media aandacht die einstein ongewild ten deel viel na eddingtons rapport in en dit duurde nog tot in de jaren met arthur eddington verwierp einstein overigens ten onrechte bleek later het idee van onder meer robert oppenheimer en subramanyan chandrasekhar dat een hemellichaam ineen kon storten tot een zwart gat in publiceerde einstein over de kwantummechanica van straling zur quantenmechanik der strahlung physikalische zeitschrift hij voerde het begrip gestimuleerde emissie in dat ten grondslag ligt aan de lichtversterking in de laser in hetzelfde jaar publiceerde hij ook een artikel waarin hij de kosmologische constante invoerde zodat hij de algemene relativiteitstheorie kon gebruiken om het heelal als een statisch geheel te modelleren dit noemde hij later zijn ergste misser omdat zijn theorie zonder deze constante al de uitzetting van het heelal voorspelde die georges lematre en edwin hubble later aantoonden in de vroege jaren was einstein de leidende figuur op de beroemde wekelijkse natuurkundecolloquia aan de universiteit van berlijn op maart bezocht einstein new york om een lezing over zijn nieuwe theorie te geven in dat jaar kreeg hij ook de nobelprijs hoewel hij het bekendst is geworden door zijn werk aan de relativiteitstheorie kreeg hij de nobelprijs voor zijn eerdere werk aan het foto elektrisch effect de reden daarvoor was dat zijn relativiteitstheorie op dat moment nog niet algemeen geaccepteerd was einsteins verhouding tot de kwantumfysica was ambivalent zijn eigen idee over lichtkwanta die we nu fotonen noemen was wel een mijlpaal in de overgang van de klassieke naar de moderne natuurkunde en in presenteerde einstein zijn eerste artikel op een natuurkundige bijeenkomst waarin golven en deeltjes expliciet als equivalent werden gezien maar verder moest einstein niet veel hebben van de latere kwantummechanica midden jaren toen de originele kwantumtheorie vervangen werd door de nieuwe kwantummechanica verzette einstein zich nog altijd tegen onder andere de kopenhaagse interpretatie van de nieuwe vergelijkingen deze interpretatie gaat uit van waarschijnlijkheidsrekening waarbij het mechanisme niet verklaard wordt einstein ging ermee akkoord dat deze theorie althans voorlopig de best beschikbare was maar hij zocht toch nog steeds naar een fundamentele deterministische verklaring dit streven had eerder geleid tot zijn geslaagde verklaring van het gedrag van atomen fotonen en zwaartekracht in een brief aan max born uit maakte einstein een opmerking die nu beroemd is hierop reageerde niels bohr die met einstein stevig in discussie was over de kwantumtheorie met de eveneens beroemde opmerking het was geen verwerping van de toepassing van waarschijnlijkheidsrekening in de kwantummechanica einstein gebruikte zelf statistische analyse in zijn werk over de brownse beweging en het foto elektrisch effect hij had voor de statistische theorie van j w gibbs herontdekt waarmee hij voordien onbekend was einstein was er alleen van overtuigd dat de fysische realiteit zich in de kern deterministisch gedraagt experimenteel bewijs tegen deze overtuiging werd slechts veel later gevonden met de ontdekking van de stelling van bell en de ongelijkheid van bell de discussie gaat echter nu nog door ook heden zijn er gerenommeerde natuurkundigen die een in de kern deterministisch heelal postuleren zoals de nederlandse nobelprijswinnaar gerard t hooft in ontving einstein een kort artikel van de jonge indiase natuurkundige satyendra nath bose waarin deze licht als een gas van fotonen beschreef en einstein om hulp bij de publicatie vroeg einstein realiseerde zich dat dezelfde statistiek op atomen kon worden toegepast en publiceerde een artikel dat boses model en de consequenties ervan beschreef bose einsteinstatistiek beschrijft elk stelsel van deze niet onderscheidbare deeltjes nu bekend als bosonen het verschijnsel van het bose einsteincondensaat werd in de jaren door bose en einstein voorspeld gebaseerd op boses werk aan de statistische mechanica van fotonen geformaliseerd en gegeneraliseerd door einstein in werd voor het eerst zo n condensaat gemaakt einsteins originele aantekeningen van deze theorie werden in in de universiteitsbibliotheek te leiden ontdekt in de nalatenschap van ehrenfest in bekeek einstein met boris podolski en nathan rosen hoe volgens de kwantummechanica de meting zou uitvallen aan een deeltje dat eigenschappen heeft die gekoppeld entangled verstrengeld zijn aan die van een ander deeltje dat ver weg kan zijn ze leidden af dat de meting van plaats of impulsmoment van het ene deeltje het andere deeltje niet zouden moeten beïnvloeden dit resultaat is in strijd met de kopenhaagse interpretatie van de kwantummechnica en heet de epr paradox deze hypothese was experimenteel te toetsen en werd weerlegd door proeven van de franse natuurkundige alain aspect de meting aan het ene deeltje bleek het andere deeltje wel degelijk te beïnvloeden einstein bracht de laatste jaren van zijn leven door met het zoeken naar een unificatietheorie ook wel genoemd de algemene veldtheorie die zwaartekracht en elektromagnetisme moest verenigen daarbij bleef hij zich nog altijd verzetten tegen de kopenhaagse interpretatie van de kwantummechanica met als belangrijke vertegenwoordiger niels bohr aangezien de kwantummechanica steeds de experimentele toetsing glansrijk doorstond onderschreven ten slotte de meeste natuurkundigen deze theorie einstein kwam hierdoor steeds meer alleen te staan in zijn speurtocht en vele jongeren onder de fysici beschouwden hem als een reliek uit het verleden die de aansluiting met de moderne natuurkunde was misgelopen ook al was hij een van de grondleggers einstein publiceerde verscheidene keren een unificatietheorie maar telkens bleek na narekenen door collega natuurkundigen dat deze toch niet alle krachten onder één noemer kon brengen achteraf gezien is dit niet verwonderlijk omdat in zijn tijd hiervoor nog niet voldoende inzicht in de sterke kernkracht en zwakke kernkracht aanwezig was dit werd pas in bereikt waarna het elektromagnetisme en de kernkrachten genificeerd konden worden voor de zwaartekracht is dit nog steeds niet gelukt veelbelovend schijnt de m theorie een afgeleide van de snaartheorieën te zijn maar deze is hiervoor nog niet voldoende uitgewerkt op maart publiceerde einstein voor de laatste keer officieel een herziene unificatietheorie die overigens weer niet alle natuurkrachten bleek te unificeren na zijn overlijden bleken uit zijn nagelaten laatste aantekeningen dat hij nog steeds hieraan werkte minder bekend is dat einstein ook een paar patenten op zijn naam heeft voor uitvindingen hij had deze interesse in mechanische en elektrische apparaten meegekregen van zijn vader hermann en zijn oom de ingenieur jakob einstein en hield zich soms bezig met knutselen zoals hij het noemde einstein en voormalig student le szilrd vonden samen een nieuw type stille koelkast voor huishoudelijk gebruik uit in ze gebruikten een koelprocedé bij constante druk met alleen toevoer van warmte zonder bewegende delen de koelcyclus gebruikt ammoniak butaan en water einstein werkte verder mee aan onderzoek naar een spanningsversterker met de gebroeders habicht een gehoorapparaat voor een nederlandse firma met rudolf goldschmidt een foto elektrische sensor voor fotografie met gustav bucky een gyrokompas en de permeabiliteit van membranen met hans mhsam einstein schreef zijn hoofdwerken alleen afgezien van het artikel uit met marcel grossmann over de algemene relativiteitstheorie maar verder heeft hij samengewerkt met tientallen meest natuurkundigen soms langdurig bijvoorbeeld met leopold infeld nathan rosen peter bergmann en soms eenmalig zoals met satyendra nath bose le szilrd en boris podolsky die hierboven al vermeld zijn en met bijvoorbeeld otto stern adriaan fokker wander de haas erwin schrdinger wolfgang pauli willem de sitter richard chase tolman banesh hoffmann cornelius lanczos walther mayer valentin bargmann rudolf goldschmidt en walter ritz soms voor een paar artikelen achter elkaar jakob johann laub de wiskundige ludwig hopf einstein en wander de haas toonden in aan dat magnetisatie komt door de beweging van elektronen dit heet tegenwoordig hun spin ze keerden de magnetisatie van een ijzeren staaf om die aan een torsieslinger hing en vonden dat de staaf hierdoor ging draaien omdat het draaimoment van de elektronen met de magnetisatie verandert einstein suggereerde aan erwin schrdinger dat hij de statistiek van een bose einstein gas zou kunnen reproduceren met een gesloten vat met elke mogelijke beweging van een deeltje in het vat kan een onafhankelijke harmonische oscillator worden verbonden door deze oscillatoren te kwantiseren krijgt ieder energieniveau een eigen bezettingsgetal gelijk aan het aantal deeltjes dat dat energieniveau heeft deze formulering is een vorm van tweede kwantisatie lang voor het begin van de moderne kwantummechanica erwin schrdinger paste deze suggestie toe in zijn afleiding van de thermodynamische eigenschappen van een semiklassiek ideaal gas schrdinger drong er bij einstein op aan om co auteur te worden van een gezamenlijk artikel over deze kwestie maar uiteindelijk bedankte einstein voor deze eer in pais einstein lived here wordt een verklaring geboden voor de populaire icoon die de media van einstein maakten voor einstein werden in de wetenschap alleen wilhelm rntgen ontdekker van de rntgenstraling en madame curie die radium vond door de media alom vereerd de wereldwijde hype rond einstein begon met het bericht in the new york times van november dat de zon het licht van een ster bleek af te buigen zoals de algemene relativiteitstheorie van einstein voorspelde de expeditie van arthur eddington naar de zoneclips van mei had dit waargenomen de nyt kopte pais noemt enkele verklaringen voor de hype einstein verklaarde in een interview nieuwe rotterdamsche courant juli terwijl het belang van einsteins nieuwe natuurkundige bijdragen afnam vanaf eind jaren dertig van de twintigste eeuw groeide de belangstelling van de media voor hem juist reclames maken nog steeds dankbaar gebruik van zijn naam en gezicht einstein herkende zich niet in het beeld dat de media van hem schiepen hij antwoordde na een heildronk op de wereldberoemde professor einstein door bernard shaw tijdens een diner tot in de jaren dertig van de e eeuw riep einstein op tot dienstweigering om oorlogen onmogelijk te maken tijdens de eerste wereldoorlog distantieerde hij zich van het pamflet van duitse nationalistische geleerden aufruf an die kulturwelt van oktober beter bekend als es ist nicht wahr waarin beweerd werd dat duitse militairen geen excessen gepleegd zouden hebben in belgië ten onrechte want snel na de duitse inval in belgië kwamen er al berichten naar buiten over wreedheden tegen de belgische burgers uit verzet tegen dit pamflet schreef hij mee aan en ondertekende hij de oproep tot verzoening getiteld manifest aan de europeanen in november was hij een van de oprichters van de bund neues vaterland die streefde naar een onmiddellijke vrede met de geallieerden zonder annexaties van franse belgische en russische grensgebieden waar de duitse politieke en militaire elites wel voorstander van waren zie het zogenaamde septemberprogramm van september en de stichting van een supranationale organisatie om toekomstige oorlogen te voorkomen einstein kwam dan ook op een lijst te staan van pacifisten die door de berlijnse politie in de gaten werden gehouden einstein was in zijn hart een pacifist maar was wel zo realistisch dat hij besefte dat agressieve regimes zich door vreedzaam verzet niet laten intomen en dat soms toch militair ingrijpen nodig is na de opkomst van de nazi s in de jaren dertig beval hij dan ook militaire voorbereiding van beschaafde landen aan om aan de steeds duidelijker wordende expansionistische dreiging van hitler en zijn regime het hoofd te kunnen bieden op augustus werd in la patrie humaine een brief van einstein afgedrukt waarin hij waarschuwde dat duitsland zich openlijk met alle soort middelen op de oorlog voorbereide met name riep hij belgië en frankrijk op zich daar militair op voor te bereiden in nederland werd in pacifistische kringen woedend gereageerd en einstein werd als naïef en verrader van het pacifisme neergezet op augustus schreef hij een brief aan president roosevelt over het gevaar van een duitse kernbom hoewel het manhattan project pas in oktober begon mag worden aangenomen dat de betrokkenheid van einstein en zijn kennis van de duitse nucleaire ambities als de impuls voor het ontwikkelen van de amerikaanse kernbom kan worden beschouwd einstein had zelf geen directe bemoeienis met het manhattan project en de kernbommen op hiroshima en nagasaki kwamen ook voor hem als een verrassing einstein was voorstander van een wereldorganisatie om met een eigen leger oorlogen te voorkomen hij was voor de tweede wereldoorlog lid van een wetenschappelijke commissie commission internationale de coopération intellectuelle cici van de volkenbond die hij vanwege haar machteloosheid afkeurde na de tweede wereldoorlog werd einstein een tegenstander van de wapenwedloop en voorstander van een wereldregering met zeggenschap over alle kernwapens toen de verhouding tussen de eerdere bondgenoten de vs en de ussr verkilde schreef einstein ik weet niet hoe de derde wereldoorlog zal worden uitgevochten maar ik weet nu al wat voor wapens ze in de vierde zullen gebruiken stenen in het artikel why socialism waarom socialisme uit in de monthly review schreef einstein dat de chaotische kapitalistische samenleving een bron van kwaad was die overwonnen moest worden een roofzuchtige fase in de ontwikkeling van de mens met albert schweitzer en bertrand russell riep einstein op kernproeven te staken en af te zien van kernwapens vlak voor zijn dood ondertekende hij nog het russell einstein manifest dat leidde tot de pugwash conferences on science and world affairs over ontwapening en vreedzame internationale conflictoplossing tijdens de heksenjacht op communisten in de vs riep einstein op tot matiging en verzet tegen deze hetze tegen vooral linkse intellectuelen einstein was lid van verscheidene organisaties voor burgerrechten onder meer de afdeling princeton van de naacp toen de bejaarde w e b du bois beschuldigd werd van spionage voor de russen stond einstein voor hem in zodat men de aantijging liet vallen einstein was twintig jaar lang bevriend met de activist paul robeson onder wie hij als vicevoorzitter van de american crusade against lynching optrad einstein steunde het idee van een joods tehuis in palestina hij verafschuwde de aanpak van menachem begin en zijn cheroet partij eng herut later opgegaan in likoed die hij in een door hem mede ondertekende open brief in the new york times december fascistisch noemde einstein werd nooit lid van een zionistische organisatie wel was hij lid van de raad van bestuur van de hebreeuwse universiteit van jeruzalem tot hij aftrad uit protest tegen het beleid na de dood van de eerste president van israël chaim weizmann werd einstein gevraagd hem op te volgen waar hij beleefd voor bedankte de kwestie van determinisme in de wetenschap leidde tot vragen over einsteins opvatting over theologisch determinisme en of hij geloofde in een god in zei einstein tegen rabbi herbert s goldstein in een brief uit aan de filosoof erik gutkind merkte einstein op einstein noemde zichzelf dikwijls een agnost in een interview met time magazine legde hij uit dat de mens het wezen van god niet kan kennen de onderstaande overigens onvolledige lijsten bevatten verwijzingen naar vooral pdf bestanden deze zijn tenzij anders vermeld gesteld in het duits hieronder een ingeklapte tabel met wetenschappelijke publicaties alfred adler wenen februari aberdeen mei was een oostenrijks psycholoog en psychiater hij was evenals carl gustav jung een tijdgenoot van sigmund freud naast freud en jung geldt adler als de derde stamvader van de psychoanalyse de tweede overeenkomst met jung is dat ook adler na enige jaren samenwerking brak met de leer van freud hij deed dat zelfs nog een jaar eerder dan jung namelijk in daarna stichtte hij zijn eigen leerschool die van de individualpsychologie of de individuele psychologie de vlag waar ook jung zich onder schaarde als psychoanalyticus onderzocht adler processen in het bewuste en het onbewuste die de persoonlijkheid zouden vormen en beheersen hij ontwikkelde het begrip minderwaardigheidscomplex dat inhoudt de mens kan lijden aan sterke gevoelens van minderwaardigheid en onzekerheid die veelal stammen uit de vroege jeugd om niet het idee te hebben van voortdurend tekort te schieten en minder waard te zijn dan de ander meende adler dat een van de sterkste menselijke drijfveren het streven naar macht is alfred was de derde van zeven kinderen van hongaars joodse ouders in zou hij overgaan tot het protestantisme vanaf zijn geboorte was hij ziekelijk als klein kind kreeg hij rachitis wat leidde tot verzwakking van zijn beendergestel toen hij jaar oud was overleed hij bijna aan longontsteking tijdens zijn jeugdjaren koesterde hij een grote wens om zijn lichamelijke zwaktes te overwinnen en besloot hij om arts te worden hij studeerde geneeskunde aan de universiteit van wenen waar ook freud gestudeerd had adler had daar veel socialistische vrienden zo ontmoette hij ook zijn latere echtgenote raissa timofeyewna epstein een sociaal activiste afkomstig uit rusland zij had in moskou verlaten om in zrich te gaan studeren en in het begin van de ste eeuw ijverde zij ervoor dat universiteiten in heel europa hun deuren voor vrouwen openden zij was daarmee een leidende figuur in de oostenrijkse vrouwenbeweging tijdens en na zijn medische studie bestudeerde adler de mogelijkheden van het lichaam om tekorten te compenseren het artikel dat hij daarover in publiceerde trok de aandacht van sigmund freud deze nodigde hem uit om samen met andere psychologen iedere woensdagavond ideeën uit te wisselen zo ontstond de weense vereniging voor psychoanalyse waarvan adler de eerste voorzitter was maar al spoedig ontwikkelde hij eigen denkbeelden over de aard van de menselijke motivatie en gedrag ideeën die sterk verschilden van freuds inzichten in verliet hij de groep van freud en verdiepte hij zijn denkrichting die hij individualpsychologie noemde tijdens de eerste wereldoorlog diende hij als arts in het oostenrijkse leger daarna specialiseerde hij zich in kinderpsychiatrie en gaf zowel in europa als de verenigde staten lezingen tegen had adler zijn gedachtegoed systematisch uitgewerkt en praktische toepassingen geformuleerd die mensen uit alle lagen van de bevolking tot steun waren hij zette pedagogische centra op en werd directeur van de eerste kliniek voor kinderpsychologie in wenen vanwege zijn joodse herkomst was adler in de jaren dertig gedwongen om zijn klinieken in oostenrijk te sluiten hij emigreerde in naar de verenigde staten en doceerde aan het long island college of medicine tot zijn dood in ging hij door met het ontwikkelen van zijn theorie en het uitbreiden van zijn professionele invloed alfred adler is minder bekend dan freud en jung maar een aantal begrippen in de hedendaagse psychologie zijn van hem afkomstig de naam individualpsychologie heeft betrekking op het ondeelbare de eenheid van iedere persoon ieder mens is een individuum dat als een geheel functioneert de term hanteerde adler in een tijd dat anderen met name freud een verdeelde persoonlijkheid benadrukten daarbij werd aangenomen dat delen van de persoon met elkaar in een innerlijke strijd binnen het individu gewikkeld waren voor adler bestond de mens niet uit gescheiden onderdelen ook al is er sprake van een positieve opvoeding toch kan het kind zich minderwaardig voelen ook in de volwassenheid kan een persoon een spraakgebrek hebben of een andere handicap in armoede belanden of andere tegenslag ondervinden volgens adler zal iedereen die zich in een achterstandspositie bevindt proberen om deze weg te werken een dergelijk streven om een als minder ervaren situatie om te zetten in een meerwaarde noemt hij het compensatiestreven wanneer dit streven extreme vormen begint aan te nemen spreekt hij van overcompensatie een ander begrip van adler afkomstig begrip is de levensstijl hij bedoelt hiermee de manier die men gebruikt om problemen te overwinnen en die te maken heeft met de identiteit de één is in staat om met anderen samen te werken de ander niet sommigen proberen de ander te manipuleren anderen stellen zich collegiaal op de ene mens probeert de ander te helpen weer een andere denkt vooral aan zichzelf ook hier zoekt hij de verklaring in de kindertijd wanneer het kind jaar oud is heeft volgens adler zijn gedrag zich al gevormd dat komt door zijn roeping stemmen in het hoofd bepalen hoe het omgaat met tegenspoed het al genoemde minderwaardigheidscomplex ziet hij dan ook als complex van verkeerd aangeleerd gedrag met het begrip levensstijl bedoelt adler dat elk mens een eenduidige en unieke richting in het leven zoekt levensstijl zoals beschreven door adler mag niet worden verward met het hedendaags gebruik van die term tegenwoordig staat het voor een manier van leven die verandert al naargelang de tijd en de omstandigheden hij bedoelde er de langetermijnoriëntatie van de mens tijdens zijn leven mee levensstijl heeft betrekking op de opvattingen die iemand ten diepste heeft over zichzelf anderen en het eigen levensdoel hoewel hij betoogt dat de mens vooral superioriteit voor zichzelf als individu nastreeft ziet hij ook het gevaar dat hij vereenzaamt en koud en wantrouwig in het leven staat hij adviseerde zijn patiënten dan ook om vrijwilligerswerk te gaan doen en te ontdekken dat je je sterker voelt door iets voor anderen te betekenen het is geen vaardigheid die je hoeft te leren zegt hij je hebt het al in je en het voelt natuurlijk aan om anderen te helpen alfred adler onderscheidt twee negatieve soorten van opvoeding ten eerste beschouwt hij te veel aandacht als de voornaamste oorzaak van gevoelens van afhankelijkheid ouders die vinden dat hun kinderen nooit mogen huilen of van streek mogen zijn maken hen niet weerbaar deze kinderen zullen later niet goed in staat zijn om voor zichzelf op te komen het tegenovergestelde van te veel aandacht is geestelijke verwaarlozing zonder regels en liefde wordt het kind volgens adler koud en argwanend het kan geen liefde geven en ontvangen regels liefde en respect vormen de basis voor een gezonde ontwikkeling verder beschouwt hij de plaats in het gezin bepalend voor de persoonlijkheid de eerstgeborene krijgt te veel aandacht en dreigt verwend te worden het middelste kind zal proberen nummer één van de troon te verdrijven het derde kind krijgt te weinig zorg en aandacht en loopt de kans een minderwaardigheidscomplex te krijgen een ander belangrijke theorie van adler is dat elk menselijk gedrag doelgericht is en de betekenis van iemands gedrag alleen maar kan worden begrepen als de doelen van de betreffende persoon bekend zijn het gezichtspunt dat gedrag wordt bepaald door doelen is de basis voor therapie en rehabilitatie het geeft mogelijkheid voor verandering men kan de geschiedenis niet veranderen maar men kan wel iemands bedoelingen veranderen bovenal vindt adler is de mens een sociaal wezen menselijke gedragingen kunnen alleen maar ten volle worden begrepen vanuit hun sociale betekenis het is deze sociale aard van de mens die de basis vormt voor de behoefte erbij te horen dit wordt door adler het gemeinschaftsgefhl genoemd de mens wordt geboren met een aantal kenmerken man vrouw arm rijk vrede oorlog ook ras en godsdienst zijn bepalend voor wie je bent adler noemt ze de kaarten die het leven jou gegeven heeft maar voegt eraan toe dat je kunt zelf bepalen hoe je met deze gegevenheden omgaat je bent het product van je ervaringen en je kunt zelf je persoonlijkheid vormgeven daarvoor gebruikt hij het begrip het creatieve zelf een term die beschouwd wordt als het kroonjuweel van alfred adler aardewerk is een verzamelnaam voor bij temperaturen tot ongeveer graden celsius uit klei gebakken keramiek zoals vaatwerk potten schalen drinkbekers kruiken en tegels aardewerk is zachter en minder duurzaam dan steengoed en porselein maar het is veel gemakkelijker en goedkoper te maken vanwege de poreusheid van aardewerk dient het vrijwel altijd geglazuurd te worden keramiek wordt pas steengoed genoemd als het op een temperatuur van meer dan graden celsius is gebakken goede klei voor deze producten is kaolien china clay een fijne witbakkende kleisoort onder aardewerk in eenvoudige vorm worden voorwerpen verstaan die gemaakt zijn van leem of klei veelal gehaald langs rivieren deze worden na droging gebakken en daardoor hard door de hoge temperatuur bij het bakken zijn de kleideeltjes aan elkaar geklit of gesinterd het materiaal zal dan meestal niet meer door water worden verweekt en uiteenvallen maar bijvoorbeeld het zwarte aardewerk uit de omgeving van mohcs is zonder nabehandeling niet watervast bij gebruik van mindere soort klei kan men niet met hoge temperaturen bakken en blijft het werkstuk poreus deze moet dan met een glazuurlaag worden bedekt om waterdicht te worden voor glazuur een glassoort gebruikt men lood of tinglazuur deze smelt bij niet te hoge temperatuur en vloeit over het oppervlak van het product deze glazuur kan transparant of dekkend van kleur zijn tevens worden glazuren gebruikt om het aardewerk van diverse kleuren te kunnen voorzien aardewerk voor bouwkundige doeleinden wordt wel aangeduid met bouw of woonkeramiek keramiek en dan vooral aardewerk heeft gedurende vele duizenden jaren een belangrijke rol gespeeld in de menselijke geschiedenis omdat het materiaal slecht verweert zijn overblijfselen van aardewerken voorwerpen een belangrijke bron van informatie de stijl en de technologie van het aardewerk veranderden in de loop der jaren waardoor aardewerken scherven en voorwerpen ook goed gebruikt kunnen worden voor het dateren van een bepaalde vindplaats of laag er zijn dan ook allerlei culturen naar aardewerkvormen genoemd de periode tijdens het neolithicum voordat het pottenbakken ontwikkeld werd wordt aangeduid als prekeramisch neolithicum de daaropvolgende periode wordt aangeduid als keramisch neolithicum pn ca steeds meer zijn daarna culturen te onderscheiden zoals halaf en daarna obeid in europa zijn culturen te onderscheiden zoals de trechterbekercultuur de touwbekercultuur de klokbekercultuur en de urnenveldencultuur ook de afbeeldingen die op het aardewerk aangebracht werden geven soms inzicht in de cultuur zo zijn er bijvoorbeeld de suzannakruik die een bijbels verhaal vertelde de baardmankruik en de uilenbeker in de vorm van een uil dit soort voorwerpen was gedurende een bepaalde tijd populair luxe aardewerken goederen vertellen een verhaal omtrent de welstand van de bezitter hiernaast is het van belang dat er bepaalde plaatsen waren waar aardewerk in grote hoeveelheden werd geproduceerd het van een dergelijke plaats afkomstig aardewerk had specifieke kenmerken dit alles geeft ons inzicht omtrent de toen gebruikte handelsroutes in het kader van experimentele archeologie doen verschillende organisaties onderzoek naar de werkwijze waarop aardewerk werd gebakken andreus capellanus capellanus is latijn voor kapelaan was auteur van een middeleeuwse verhandeling met de naam de amore over liefde sommige bronnen noemen hem onder de naam andreas cambellanus als kapelaan van filips ii van frankrijk ene andreas capellanus wordt in zeven oorkonden uit de jaren aan het hof van marie de champagne geplaatst die als mecenas van de hoofse literatuur gold tussen en schreef hij het werk de amore libri tres drie boeken over de liefde een traktaat in drie banden waarin hij marie de champagne meermaals noemt dit maakt de associatie met haar hof des te waarschijnlijker het traktaat de amore gaat zoals de titel doet vermoeden over de liefde het werk is geschreven als goede raad aan zijn waarschijnlijk fictieve vriend gualterius die van andreas capellanus advies in amoureuze zaken vraagt in het eerste deel behandelt hij de definitie en het verkrijgen van de liefde en geeft voorbeelden in de vorm van dialogen tussen mannen en vrouwen van verschillende standen in het tweede deel gaat de auteur in op het behoud van de liefde en het verloop van de relatie tussen geliefden in het derde deel behandelt hij manieren waarop men zich tegen de liefde kan weren waarbij hij zich richt naar de gangbare filosofische religieuze en tamelijk vrouwvijandige houding die in zijn tijd normaal was het oorspronkelijk in latijn geschreven werk vond al snel grote aftrek en al in verscheen de eerste franse vertaling in de e eeuw verscheen het werk in het italiaans en in het duits de engelse vertaling the art of courtly love is echter misleidend daar het werk ook als parodie op de hoofse liefde kan worden opgevat hij was een belangrijke auteur voor ons begrip van het middeleeuwse onderwijs en een bron van veel informatie over het trivium en quadrivium van die tijd aruba is een land binnen het koninkrijk der nederlanden gelegen op het zuid amerikaanse continentaal plat in de caraïbische zee op kilometer ten noorden van het schiereiland paraguan van de venezolaanse deelstaat falcn het behoort tot de abc eilanden van de kleine antillen aruba heeft een bevolking van inwoners en met een oppervlakte van is het ongeveer even groot als het nederlandse waddeneiland texel het eiland is vrij droog met weinig van de weelderige tropische vegetatie die in de caraïben gebruikelijk is aruba werd ontdekt in door alonso de ojeda amerigo vespucci en juan de la cosa het eiland werd samen met bonaire en curaao door de spaanse koning aan juan martn de ampués in eigendom gegeven en werden ook de islas de los gigantes genoemd een bekend werk dat de hele geschiedenis vertelt van het begin van de spaanse conquista en kolonisatie is de elegias de varones ilustres de indias geschreven door juan de castellanos in werd aruba overgenomen door de nederlanders in de e eeuw verbleef generaal francisco de miranda enkele weken op aruba met een groep van ongeveer vrijheidsstrijders op augustus verspreidde hij een proclamatie onder de bewoners van aruba aruba was tussen en in de handen van de engelsen in werd goud ontdekt dat tot door een engelse maatschappij gewonnen werd bij de totstandkoming in van het nieuwe regeringsreglement werd door de minister van koloniën geconstateerd dat de enige band tussen de eilanden de onderhorigheid aan de staat der nederlanden was in begon men met een fosfaatwinningsmaatschappij op aruba bij de sero colorado de ondergrondse tunnels zijn tegenwoordig nog aanwezig in ontstond een fel protest van arubaanse handelaren tegen de vermeend stiefmoederlijke behandeling door nederland van aruba in bood de raad van politie van aruba een petitie aan aan de koningin voor een meer losse zelfstandige status mogelijk geïnspireerd door het statuut van westminster van het britse gemenebest van in werd door het arubaanse volk een petitie opgesteld voor separacion verlaating secessierecht en werd na een grootse volksdemonstratie voor volkomen zelfstandigheid een dergelijke onafhankelijkheid vastgelegd in aruba s eerste staatsreglement volgens de wens van het arubaanse volk aruba als volkomen autonoom staat land lid van het koninkrijk rechtstreeks onder de kroon actief kiesrecht hebben de op aruba geboren nederlanders en elders geboren nederlanders die ten minste achtereenvolgende jaren op aruba hebben gewoond daarmee werd dus al in duidelijk gedefinieerd wie als arubaans burger beschouwd kan worden op maart werd wederom een definitie van het arubaans burgerschap vastgesteld deze keer in een motie van de eilandsraad van aruba voor een kiesstelsel waarbij de op aruba geborenen en hun kinderen waar ook geboren mits nederlanders in de volksvertegenwoordiging een meerderheid hebben dit voorstel werd aangenomen met stemmen vr en stemmen tegen gedurende de conferentie van in suriname stelde de heer yarzagaray wij zullen wel een oplossing vinden maar aruba zal nooit een tweederangs nationaliteit accepteren terug op aruba begon de mep op planmatige wijze het arubaanse volk op aruba s onafhankelijkheid voor te bereiden men ging hiervoor naar de verenigde naties en naar de buurlanden om steun voor het voorbereiden van een referendum aruba kreeg onder andere steun van venezuela panama en costa rica en men reisde ook naar londen voor de steun van de socialist international waarvan de mep later lid werd in werd voor het eerst een datum voor aruba s onafhankelijkheid vastgelegd te weten voor maart werd dag van aruba s volkslied en vlag hiermee twee symbolen van aruba s soevereiniteit en onafhankelijkheid verenigend in april met de ondertekening van het protocol van willemstad werden aruba s zelfbeschikkingsrecht en onafhankelijkheid en ook van de andere eilanden officieel erkend dit leidde tot de rondetafelconferentie in waar aruba in een eindnota haar datum voor onafhankelijkheid nu verlegde naar het jaar de grondwet van aruba werd op augustus unaniem aangenomen op december werd het zeegebied in een rijkswet vastgelegd staatsblad van het koninkrijk der nederlanden nr rijkswet staatsblad nr op januari werd aruba afgescheiden van de nederlandse antillen en werd het een volkomen zelfstandig en autonoom land binnen het koninkrijk der nederlanden status aparte aruba verkreeg net als nederland en de nederlandse antillen de hoedanigheid van volwaardig land binnen het koninkrijk op januari waren er voor het eerst sinds het verkrijgen van de status aparte verkiezingen deze werden gewonnen door de mep die van de zetels behaalde uitgaande van het recht op zelfbeschikking van elk der eilanden aanvaardde men het besluit van aruba om gebruik te maken van zijn zelfbeschikkingsrecht door definitief te kiezen voor de onafhankelijkheid nederland zou voor het verkrijgen van aruba s volkenrechtelijke erkenning alle steun verlenen in hebben nederlandse en arubaanse politici echter alsnog afgezien van de stap naar volledige onafhankelijkheid de bevolking van aruba stamt af van de oorspronkelijke indiaanse bewoners europeanen voornamelijk nederlanders en spanjaarden en in mindere mate sefardische joden en afrikanen de oorspronkelijke inwoners behoorden tot de zuid amerikaanse stam van de arawakken men vermoedt dat deze van het vasteland in het verleden zijn overgestoken archeologische resten van botten en gebruiksvoorwerpen geven een sterke verwantschap aan tussen de arawakken van zuid amerika en de inwoners van aruba nadat de meeste indianen uit aruba naar santo domingo hispaniola werden gebracht om als slaven in de mijnen te werken werd aruba in opdracht van de spaanse koning door juan de ampiés herbevolkt in de tweede helft van de zeventiende eeuw schrijft a o exquemelin dat de w i c op aruba een sergeant en vijftien soldaten gestationeerd hadden en dat het eiland bewoond was door indianen die spaans spraken ongetwijfeld bestond de bevolkingen van alle drie de eilanden curaao aruba en bonaire in die jaren merendeel uit indianen en gestationeerde soldaten van de nederlandse west indische compagnie en de basis van de taal papiaments werd al toen gelegd voor het begin van de bloei van de trans atlantische slavenhandel in bestond volgens commandeur van den broek meer dan de helft van de gezinshoofden van aruba uit indiaanse gezinshoofden de bevolkingsdichtheid op aruba is nu vrij hoog ca inwoners per km de huidige bevolking van aruba bestaat naast arubanen uit veertig andere nationaliteiten de arubanen vormen ongeveer procent van de bevolking de grootste groep overige inwoners van aruba bestaat uit nederlanders met tien procent de rest wordt gevormd door enkele andere europeanen en een groot aantal zuid amerikanen de officiële talen zijn nederlands en papiamento een creoolse taal gebaseerd op portugees met sterke invloeden van het spaans engels nederlands en afrikaanse talen op aruba wordt een eigen spelling van het papiamento gebruikt die op curaao en bonaire papiamentu wordt genoemd en afwijkt van de spelling die ze op curaao en bonaire hanteren het oudste officiële document geschreven op aruba in het papiaments is van alle kranten op aruba behalve amigoe verschijnen in het papiamento en alle vergaderingen van het parlement van aruba worden in het papiamento gehouden om werkelijk goed op de hoogte te kunnen zijn van de politiek moet men papiamento goed kunnen verstaan bij de volkstelling van was de meest gesproken thuistaal voor van de bevolking papiamento voor spaans voor engels en voor nederlands de hoofdstad van aruba is oranjestad andere plaatsen zijn onder andere de belangrijkste reden voor toeristen om naar aruba te komen zijn de hagelwitte stranden en de azuurblauwe zee verspreid over de kalme westkust zijn er vele veilige stranden al dan niet in de nabijheid van hotels stranden die door de arubanen veel worden bezocht zijn baby beach nabij san nicolas boca catalina en arashi beach nabij de california lighthouse en mangel halto ook zijn er elders op het eiland nog diverse aantrekkelijke stranden een bekende bezienswaardigheid voor toeristen was de natural bridge de langste natuurlijke brug in de caraïben op september is deze ingestort ongetwijfeld door de lange eroderende werking van zeewater en wind kleinere natuurlijke bruggen zijn overigens nog altijd aanwezig op het eiland waarvan één zich naast de resten van de ingestorte brug bevindt nationaal park arikok is een park dat een aanzienlijk deel van het eiland beslaat het park bestaat uit een ruig bergachtig landschap met veel stenen en cactussen het park is toegankelijk met een auto een terreinwagen is wel sterk aanbevolen aan het begin van het park is een bezoekerscentrum met informatie over de flora en fauna op het park langs de rotsige noordkust van het eiland eveneens op arikok bevindt zich verder de natural pool natuurlijk zwembad op aruba ook wel aangeduid met conchi dit is een door rotsen afgeschermd geïsoleerd stukje oceaan met een doorsnee en diepte van enkele meters doordat de ruwe zee ten noorden van het eiland hoge golven teweegbrengt die stukslaan tegen de rotsen wordt de natural pool gevuld met water flora en fauna direct vanuit de oceaan natural pool werd in het verleden gebruikt om gevangen zeeschildpadden te houden de lokale bevolking beweert dat er van tijd tot tijd kleine haaien gevangen worden in de natural pool de natural pool is alleen bereikbaar met een terreinwagen met vierwielaandrijving de altovistakapel nabij noord is een klein kerkje midden in rotsachtig onbewoond gebied met uitzicht op de ruige zee aan de noordkant van aruba op aruba heerst een tropisch steppeklimaat bsh volgens de klimaatclassificatie van koppen met middagtemperaturen van gemiddeld graden in december tot graden in juli en augustus de gemiddelde jaarlijkse neerslag is rond de mm maar grote afwijkingen van deze hoeveelheid zijn mogelijk in sommige jaren valt er meer dan mm terwijl er in andere jaren nauwelijks een druppel regen valt het regenseizoen is in oktober november en december tijdens dit seizoen valt de regen vooral in de nacht en in de ochtend in de middag en avond is het meestal zonnig en droog de neerslag valt dan vooral in de vorm van zware buien in en kort na het regenseizoen is de natuur wat groener dan in de rest van het jaar buiten het regenseizoen is regen zeldzaam tenzij er een orkaan in de buurt komt aruba ligt buiten de orkaangordel en wordt zeer zelden daadwerkelijk getroffen door een orkaan het komt zo nu en dan voor dat een orkaan vrij dicht langs het eiland trekt waardoor een uitloper ervan voor harde wind en zware en langdurige regen en onweersbuien zorgt overstromingen kunnen dan voorkomen in het voorjaar en de zomermaanden komt saharastof voor stofdeeltjes worden meegenomen door de wind en maken het zicht heiig op aruba schijnt de zon gemiddeld ruim uur per jaar ter vergelijking in noordwest europa is dit gemiddeld uur per jaar aruba heeft een dor en rotsachtig landschap met veel cactussen en de dividivi boom de neerslaghoeveelheid van gemiddeld mm is iets lager dan het gemiddelde in nederland maar door de sterke verdamping in dit warme klimaat en de concentratie van regen in zware buien waarbij de meeste regen niet de rotsachtige bodem in trekt maar de zee in spoelt blijft aruba dor en droog de dividivi is een voor aruba karakteristieke boom die met de wind meegroeit er zijn bossen met dividivi bomen waarbij alle bomen dezelfde kant op staan het westen van het eiland is relatief vlak dat deel van het eiland is ook zeer dichtbevolkt in het oosten van het eiland waar het nationaal park arikok is is het heuvelachtiger de hooiberg is een opvallende heuvel meter in het midden van aruba het is een kegelvormige heuvel met op de top diverse zendmasten de hooiberg is bijna vanaf het hele eiland zichtbaar en is een opvallende verschijning doordat de heuvel eenzaam boven een vlakte uitsteekt hoewel de hooiberg soms door zijn prominentie als de hoogste heuvel van het eiland gezien wordt is aruba s hoogste heuvel in werkelijkheid de jamanota met meter er is rondom aruba veel koraalrif waardoor het een aantrekkelijk gebied is om te duiken er is ook een aantal scheepswrakken dat voor duikers interessant is het schoolsysteem op aruba is vrijwel hetzelfde als in nederland op enkele verschillen na het primaire onderwijs bestaat uit de kleuterschool jaar en het basisonderwijs jaar ook is er speciaal onderwijs kleuter en of basisschool voor kinderen die speciale zorg nodig hebben na het primaire onderwijs volgt het secundaire onderwijs onderverdeeld in lbo lager beroepsonderwijs epb educacion profesional basico of jaar mavo jaar havo jaar en vwo jaar overigens wordt op de middelbare school op aruba hetzelfde centraal examen ce gemaakt als in nederland na het secundaire onderwijs volgt het post secundair onderwijs mbo hbo wo het mbo epi educacion profesional intermedio is verdeeld in vier sectoren ciencia technologia ct wetenschap en techniek salubridad servicio ss gezondheid en dienstverlening hospitalidad y turismo ht gastvrijheid en toerisme en economico e economie daarnaast heeft aruba het instituto pedagogico arubano ipa de lerarenopleiding hbo voor primair en secundair onderwijs bovendien is er nog de universiteit van aruba ua met een faculteit der rechtsgeleerdheid fdr een financieel economische faculteit fef een faculty of hospitality and tourism management studies fhtms en een faculty of arts and sciences fas zie ook lijst van scholen op aruba aruba is een welvarend land de werkloosheid is laag alhoewel de regering sinds geen statistieken meer publiceert en het inkomen per hoofd van de bevolking is een van de hoogste in het caraïbisch gebied ca us eind bedroeg de arbeidsparticipatie procent voor vrouwen sinds kent aruba een algemene ziektekostenverzekering azv voor de gehele bevolking tot het midden van de jaren was de belangrijkste industrie van aruba olieraffinage toen werd de raffinaderij gesloten en verschoof de economie van het eiland naar toerisme aruba verwelkomt tegenwoordig zo n gasten per jaar waarvan driekwart amerikanen het toerisme richt zich voornamelijk op de stranden en de zee de raffinaderij is de afgelopen decennia herhaaldelijk gesloten en weer opgestart er is een intentieverklaring getekend met citgo de amerikaanse dochter van de venezolaanse staatsoliemaatschappij pdvsa om te onderzoeken of de raffinaderij wederom heropend kan worden de munteenheid is de arubaanse florin die is gerelateerd aan de koers van de dollar vaste wisselkoers amerikaanse dollar arubaanse florin in de praktijk kan er ook met dollars worden betaald tot gaf nederland ontwikkelingshulp aan aruba deze hulp werd met name ingezet voor rechtshandhaving het onderwijs de bestuurlijke ontwikkeling gezondheidszorg en duurzame economische ontwikkeling deze hulp werd op verzoek van aruba in gestopt sinds is er wel weer een vorm van financieel toezicht ingevoerd omdat de schuld van aruba sterk opgelopen is tot meer dan van het bbp aruba beschikt daarnaast over een drietal vrijhandelszones zones waar in en uitvoer en dienstenverkeer onbelast plaatsvindt aruba heeft een grote en goed ontwikkelde toeristenindustrie en ontving verblijfstoeristen in het grootste aantal toeristen komt uit noord amerika met een marktaandeel van naast uit latijns amerika en uit europa uit nederland kwamen er bezoekers in er zijn vele luxe en minder luxe hotels voornamelijk geconcentreerd langs de stranden aan de westkust aan palm beach liggen de luxe op amerikaanse toeristen gerichte hotels dit gebied wordt ook wel de highrise area genoemd vanwege het feit dat de meeste hotels gevestigd zijn in voor arubaanse begrippen hoogbouw eagle beach op korte afstand van palm beach richting oranjestad biedt hotels op een wat kleinere en intiemere schaal in laagbouw huisvesting vandaar de naam lowrise area oranjestad is naast de hoofdstad ook een belangrijke plaats in de toeristenindustrie hier bevindt zich de haven voor de vele cruiseschepen die aruba aandoen de cruise industrie is een zeer belangrijke pijler van het toerisme op aruba omdat tijdens een cruise een groot deel van de passagiers aan wal gaan om het eiland te bezichtigen met cruise calls ontving aruba cruisetoeristen in blijkens onderzoek droeg het cruise seizoen us miljoen bij aan de arubaanse economie in oranjestad zijn verder nog een aantal luxe hotels een aantal luxe winkelcentra diverse op toerisme gerichte winkelstraten waaronder de mainstreet en horecafaciliteiten te vinden de mainstreet caya g f betico croes genaamd heeft de laatste jaren een herinrichting doorgemaakt en is daarbij onder andere voorzien van een geheel nieuwe bestrating nieuwe palmbomen en een tramlijn voor toeristen ook op andere plekken op het eiland is de nodige toeristenaccommodatie te vinden onder meer in particuliere appartementencomplexen formele en minder formele herkenningstekens van het natie eiland kunnen de status van nationaal symbool verwerven zo zijn de dividivi boom en de fofoti boom niet weg te denken symbolen van het arubaans landschap vanwege hun bijzondere silhouet komen afbeeldingen van deze bomen veelvuldig voor in toeristische promotiecampagnes tot de wettelijke nationale symbolen behoren de vlag van aruba het wapenschild en het volkslied sinds is hieraan toegevoegd de arubaanse holenuil ofwel shoco in het papiaments sinds heeft oranjestad een tramlijn aswoensdag is in de katholieke traditie het begin van de dagen durende vastentijd die loopt tot en met paaszaterdag ook stille zaterdag genoemd van aswoensdag tot pasen zijn er veertig vastendagen waarbij de zondagen niet worden meegerekend aswoensdag wordt voorafgegaan door vastenavond en het carnaval op aswoensdag laten rooms katholieken en sommige protestantse gelovigen in de kerk een kruis met as op hun voorhoofd tekenen het zogenoemde askruisje terwijl de priester het askruisje zet zegt hij doorgaans tegen iedere gelovige afzonderlijk gedenk mens dat je stof bent en tot stof zult wederkeren in het latijn memento homo quod pulvis es et in pulverem reverteris deze tekst is gebaseerd op het vonnis dat god na de zondeval over de mensheid uitsprak genesis sinds kan ook de tekst worden gebruikt bekeer u en geloof in het evangelie deze tekst uit het evangelie staat in het altaarmissaal zelfs als eerste tekst aangegeven voor de liturgie van aswoensdag en refereert aan de oproep waarmee jezus in galilea zijn prediking begon marcus oud katholieken en oosters orthodoxe christenen laten zich de as op het hoofd strooien de as is het overblijfsel van verbrande palmtakken vaak buxustakken die het jaar daarvoor gebruikt werden voor de viering van palmpasen op palmzondag het kleine ritueel wordt uitgevoerd ter bezinning en als uiting van boetvaardigheid in die zin is het een voorbereiding op goede vrijdag en pasen in de vroege middeleeuwen werd het opleggen van as bij de mannen over het gehele hoofd en bij de vrouwen het voorhoofd gestrooid als start van de boetetijd dit ritueel was enkel bestemd voor zondaars die officieel tot boete werden veroordeeld later werd dit een algemeen gebruik omdat men ervan uitging dat iedereen tegen god of zijn medemensen gezondigd had als teken van berouw en vasten komt het gebruik van as in de bijbel veelvuldig voor de boeteling strooide zich as over het hoofd vaak ging hij daarbij gehuld in een zak die als boetekleed werd gedragen vandaar de uitdrukking in zak en as zitten aswoensdag is net zoals goede vrijdag in de recentste editie van het kerkelijk wetboek van een verplichte vastendag voor rooms katholieken dit houdt in dat alle gedoopten tussen en jaar gehouden zijn op die dagen slechts één volledige maaltijd te nemen wie kan wordt uitgenodigd om ook op andere dagen zoals paaszaterdag en de vrijdagen van de veertigdagentijd te vasten de bisschoppenconferentie kan het onderhouden van vasten en onthouding nader bepalen en ook andere vormen van boete vooral liefdewerken en oefeningen van vroomheid geheel of gedeeltelijk in de plaats van vasten en onthouding stellen zo bepaalde de rooms katholieke nederlandse bisschoppenconferentie in wij bepalen dat aswoensdag en goede vrijdag dagen van verplichte vasten en onthouding in spijs en drank zijn en dat verder het bepalen van de wijze van de beoefening van boete en onthouding aan het eigen geweten en initiatief van de gelovigen wordt overgelaten in de regio van antwerpen wordt er op aswoensdag traditioneel pruimentaart gegeten in nederland haring het zogenoemde haringhappen de vroegste datum voor aswoensdag kan februari zijn de laatst mogelijke datum is maart zie paas en pinksterdatum voor een uitgebreide tabel allerzielen is een gedenkdag uit de westerse rooms katholieke traditie het wordt gevierd op november de dag na allerheiligen waarmee deze dag nauw verbonden is met allerzielen worden de overledenen herdacht en wordt een requiemmis opgedragen de nabestaanden plaatsen bloemen op het graf in veel parochies is het gebruikelijk dat als er een parochiaan uit de kerk wordt begraven er een kruisje wordt opgehangen met daarop de naam van de overledene op de eerstvolgende allerzielen komt de familie van de overledene naar de mis om het kruisje in ontvangst te nemen allerzielen is een dag om speciaal te bidden voor alle zielen die nog niet in de hemel zijn maar in het vagevuur allerzielen stamt uit de benedictijner kloostertraditie van cluny waar odilo van cluny het in voor het eerst liet vieren in de e eeuw kreeg het de naam allerzielen wanneer allerzielen samenvalt met een zondag heeft dit altijd voorrang op de zondagsliturgie de laatste jaren is in deze dagen de viering van halloween overgewaaid vanuit amerika sterk in opmars dit is de avond vr allerheiligen armoede of pauperisme is volgens de definitie van de verenigde naties het niet kunnen voorzien in de primaire levensbehoeften noodzakelijk om een menswaardig bestaan te kunnen leiden primaire levensbehoeften zijn schoon en drinkbaar water voedsel kleding huisvesting en gezondheidszorg armoede ontstaat bij een chronisch tekort aan betaal of ruilmiddelen bij bepaalde personen waardoor de aanschaf van noodzakelijke bestaansmiddelen buiten het bereik van die personen valt ook het geen toegang hebben tot secundaire levensbehoeften kan ervaren worden als armoede vooral als in een samenleving anderen dat wel hebben secundaire levensbehoeften zijn bijvoorbeeld de aanschaf van luxe goederen het maken van reizen en het deelnemen aan onderwijs sport en andere sociale activiteiten het tegengestelde van armoede is rijkdom ook wel welstand de overgang tussen armoede en relatieve welstand wordt aangeduid als de armoedegrens deze wordt afhankelijk van het welvaartsniveau in elke samenleving anders gedefinieerd individuele armoede kan het gevolg zijn van langdurige werkloosheid ziekte of verslaving aan gokken kopen alcohol of drugs hierdoor kan iemand van welstand tot armoede vervallen een fenomeen van de laatste decennia in vooral westerse landen is het kopen op afbetaling live now pay later dit kan tot financiële schulden leiden die de omgeving gemeentelijke en of overheidsinstanties dwingen de persoon onder financiële curatele te stellen ook bezuinigingen op de sociale zekerheid huurtoeslag en op de zorg kunnen tot armoede leiden verder kunnen ook prijsstijgingen en inflatie armoede in de hand werken omdat het inkomen hierdoor wordt uitgehold met hetzelfde inkomen kan men steeds minder kopen dit is vooral voor personen die afhankelijk zijn van een vast inkomen en economisch weinig weerbaar zijn pensioengerechtigden bijvoorbeeld zeer problematisch individuele armoede heeft tot gevolg dat iemand in een maatschappelijk isolement terecht kan komen door een beperkt budget nemen de mogelijkheden af om deel te nemen aan activiteiten en worden concessies gedaan aan communicatie en transportmiddelen kleding en middelen voor lichaamsverzorging eveneens waardoor men zich niet langer representatief voelt de woonsituatie verslechtert en daarmee krijgt men een ander minder sociaal aanzien psychische gevolgen van een verval tot armoede kunnen schuld en schaamte zijn soms versterken mensen daardoor zelf hun sociale isolement uit onderzoek blijkt dat armoede een negatieve invloed heeft op intelligentie en kinderen die in armoede opgroeiden hebben op latere leeftijd meer moeite met het reguleren van hun emoties energie armoede is een bijzondere vorm van individuele armoede veroorzaakt door uitholling van het besteedbaar inkomen door hoge of stijgende energieprijzen energie gas elektriciteit is een eerste levensbehoefte maar daardoor ook een kostenpost waar men vrijwel geen controle over heeft en waar vrijwel niet op bezuinigd kan worden vooral voor lagere inkomens kunnen energiekosten een relatief hoog percentage van het beschikbaar inkomen opsouperen waardoor minder bestedingsruimte is voor andere zaken oorzaken zijn vaak een andere extreme vorm van energie armoede is terug te vinden in ontwikkelingslanden waar in grote delen van het land in het geheel geen betrouwbare elektriciteitsvoorziening voorhanden is in was dit in vele landen van sub sahara afrika het geval daaraan verhelpen is een van de van de vn ook een land als geheel kan door een bankroet tot armoede vervallen zoals dat bijvoorbeeld gebeurde met argentinië aan het begin van de e eeuw gebeurtenissen als de grote beurscrash in in new york kunnen overal ter wereld mensen en bedrijven in grote financiële problemen brengen gevolgen daarvan zijn algemene economische malaise werkloosheid en armoede de financiële crisis in zorgt voor een nieuwe golf van armoede armoede kan ook het gevolg zijn van verder is het mogelijk dat een land een relatief hoog percentage armen heeft ten gevolge van een ongelijke inkomensverdeling de macro economische cijfers laten dan vaak een gunstig beeld zien maar de meeste winst en welvaart belandt bij een beperkt aantal bedrijven en individuen dit is echter niet gunstig voor de economische perspectieven op langere termijn armoede is een economisch maatschappelijk sociaal en ook politiek probleem armoede heeft verschillende negatieve consequenties zoals het afremmen van economische groei slechte leefomstandigheden sociale onrust en emigratie van geschoolden braindrain in verschillende wijsgerige en godsdienstige stromingen wordt het leven in armoede als ideaal gezien omdat men tot grotere wijsheid en godsvrucht zou komen door van materiële goederen af te zien een voorbeeld uit de griekse oudheid is diogenes van sinope volgens het nieuwe testament sprak jezus vaak ten gunste van het leven in armoede en dit voorbeeld is in het christendom vaak gevolgd de gelofte van armoede is bijvoorbeeld een van de drie kloostergeloften ook in het boeddhisme geldt armoede als een deugd hier geldt dat armoede zelfverkozen is anaximenes oudgrieks anaximns was een presocratische filosoof uit milete die actief was rond v chr samen met de oudere thales en anaximander behoorde hij tot de eerste griekse filosofen namelijk de milesische hij schreef een natuurfilosofisch werk over kosmologie waarin hij meteorologische verschijnselen verklaarde en de vorming van aarde en hemellichamen afleidde uit het oerelement lucht over anaximenes leven is heel weinig met zekerheid bekend hij woonde en werkte in milete en zijn vader zou eurystratus heten volgens enkele bronnen was hij een leerling van anaximander wat onderzoekers betwijfelen in zijn filosofie was hij wel door hem beïnvloed volgens herodotus kreeg hij toestemming om in sparta een uit babylonië afkomstige zonnewijzer op te richten met een indeling in twaalf uren anaxagoras van clazomenae en diogenes van apollonia waren waarschijnlijk leerlingen van anaximenes in de latere oudheid circuleerden brieven onder anaximenes naam maar die zijn pseudepigrafisch wel schreef hij een kosmologisch prozawerk getiteld over de natuur in eenvoudige en zuinige stijl waarin hij desondanks beelden gebruikte zoals sterren die rijden op de lucht en de aarde die plat is als een blad over de structuur is niets bekend en heel weinig citaten zijn overgeleverd daarom zijn vooral testimonia bij latere auteurs belangrijk zulke auteurs zijn met name aristoteles theophrastus en doxografen die zich op hem baseerden pseudo plutarchus en hippolytus daarin verkondigde hij de opvatting dat de oersubstantie arch het element lucht ar was waaruit het heelal en alles erin voortkomt inclusief de goden de lucht is goddelijk en mogelijk beschouwde hij die als een levenskracht de adem van de wereld anaximenes lucht lijkt enigszins op anaximanders oneindige apeiron de lucht was eeuwig en oneindig en omvat de gehele kosmos zoals ook de ziel die bestaat uit lucht het lichaam bijeenhoudt hij schreef lucht ligt dicht bij het onlichamelijke en omdat we ontstaan door een uitvloeisel van lucht is het noodzakelijk dat lucht zowel oneindig als rijk is omdat die nooit stopt pseudo olympiodorus over de goddelijke en heilige kunst van de steen der wijzen anaximenes geloofde dat de lucht altijd in beweging was omdat er anders geen verandering kon plaatsvinden de kwaliteit van lucht veranderde onder inwerking van de kwaliteiten warmte en koude zodat via respectievelijk verdichting en verdunning de andere drie elementen aarde water en vuur werden gevormd koude lucht ontstaat door verdikking wat resulteert in water en vervolgens aarde maar warme lucht ontstaat door verdunning wat resulteert in vuur met andere woorden een deel van lucht veranderde in verschijning afhankelijk van hoeveel lucht op een bepaalde plaats was verdund verdicht het gaat dus niet om een wezenlijke transformatie van lucht de platte aarde ontstaat als eerste in het midden van de kosmos en rust op lucht dit is een reactie op thales stelling dat de aarde rust op water de andere hemellichamen ontstaan uit de aarde en zijn ook plat ze bestaan vooral uit het element vuur en worden voortgeduwd door gecondenseerde lucht wind de zon bevat aarde maar raakte verhit door zijn snelheid die zouden niet onder de aarde doorgaan in hun omwentelingen maar eromheen door verdikking van lucht ontstaat achtereenvolgens wind dan wolken en dan neerslag plotse wisselingen tussen warmte en koude veroorzaken aardbevingen regenbogen ontstaan doordat zonnestralen reflecteren op de lucht de notie van een oneindige oersubstantie dat naargelang de omstandigheden andere elementen vormt werd overgenomen door heraclitus deze en anderen richtten zich echter minder op kosmogonie maar ook op theologie kennisleer en de rangschikking van materie in de presocratische zuid italiaanse filosofie pythagoreeërs eleaten empedocles namen meer afstand van de ionische kosmologische modellen pas in de loop van de e eeuw v chr namen de eclectische presocraten anaxagoras diogenes leucippus en democritus weer aspecten van onder andere anaximenes filosofie over anaxagoras oudgrieks anaxagoras ho klazomenios clazomenae ionië ca v chr lampsacus ca v chr was een presocratische filosoof en astronoom hij was een leerling van anaximenes en zette de natuurwetenschappelijke traditie van ionië voort hij ging naar athene wellicht op verzoek van de staatsman pericles die van hem alles overnam wat in staat bleek zijn redenaarskunst te bevorderen zoals plato vermeldt mogelijk heeft hij ook de schrijver euripides beïnvloed hij heeft dertig jaar in athene gewoond en gewerkt en hij was degene die er de filosofie en de in ionië ontstane wetenschappelijke onderzoeksgeest introduceerde hij genoot veel aanzien niet in de laatste plaats van zijn tijdgenoot pericles toen pericles oud werd kregen zijn vijanden de overhand zij beschuldigden anaxagoras van pro perzische sympathieën en het verwaarlozen van de religie omdat hij leerde dat de zon een gloeiende steen was en de maan louter aarde pericles wist met moeite een veroordeling te voorkomen maar anaxagoras verliet wel noodgedwongen athene om terug te keren naar ionië blijkbaar boden de koloniën een beter klimaat voor het nieuwe vrijgevochten denken dan het moederland met zijn diepgewortelde tradities hij onderwees dat alle substanties in het universum ontstaan zijn uit een onbegrensde hoeveelheid van kwalitatief verschillende oerelementen die de kiemen vormen van alle dingen de oorspronkelijke toestand van het universum was een oerchaos gebaseerd op de theorie van het apeiron bij anaximander de wereld was in dat stadium niet meer dan een oneindig grote verzameling van ongedifferentieerde en ongestructureerde stoffelijke deeltjes die anaxagoras spermata noemde deze oerelementen hebben altijd reeds bestaan en er is geen sprake van ontstaan of vergaan van de wereld belangrijk in dit opzicht is dat anaxagoras als eerste filosoof een abstract filosofisch begrip heeft ingevoerd namelijk de nous deze nous moet opgevat worden als een denkende redelijke almachtige maar onpersoonlijke geest dankzij deze geest is er uit de oer chaos een welgeordende wereld ontstaan het lijkt er op dat anaxagoras deze nous alleen als een soort van onbewogen beweger beschouwt die na de eerste stoot gegeven te hebben de schepping verder aan zijn lot overlaat dit zou later plato en socrates tot de tegenwerping brengen dat deze opvatting van nous leek op een deus ex machina waaraan onmogelijk echte kennis kon worden toegeschreven socrates had gehoopt in de theorie van anaxagoras een antwoord te vinden op de belangrijke vragen die hij zich stelde met betrekking tot de menselijke geest anaxagoras zocht echter overal zuiver natuurlijke mechanische oorzaken omdat in elke kiem alle kwaliteiten aanwezig zijn alles is in alles is overgang van de ene stof in de andere mogelijk doordat hij meer of minder van een bepaalde kwaliteit krijgt zo konden uit een veranderende samenstelling van verschillende oerdeeltjes alle stoffen en objecten gevormd worden en zijn ontstaan en vergaan slechts schijn de dingen veranderen slechts in compositie en inhoud zijn theorie van alles is in alles homoiomeria houdt ook in dat geen enkele stof behalve de nous puur is maar er steeds andere stoffen aanwezig zijn de levende wezens onderscheiden zich van de dode doordat zij door de nous bezield worden het is dezelfde nous die mensen en dieren bezielt de mens lijkt superieur aan de dieren omdat hij handen heeft de schijnbare verschillen in intelligentie zijn het gevolg van lichamelijke verschillen anaxagoras gaf de juiste verklaring voor de zonsverduisteringen en kwam reeds tot het inzicht dat de maan dichter bij de aarde stond dan de zon net als de zon zijn ook de sterren vurige stenen het feit dat ze gloeien verklaarde hij uit hun snelle rotatie ten opzichte van hun naaste omgeving in tegenstelling tot de zon kunnen wij er de warmte niet van voelen maar enkel omdat ze zo ver van ons verwijderd zijn de zon zou volgens anaxagoras groter zijn dan de peloponnesos op de maan meende hij bergen te herkennen en hij meende dat er ook levende wezens woonden in navolging van zijn mentor anaximenes beschouwde hij de aarde als een schijf die op lucht zweefde en schuin hing ten opzichte van de zon waardoor er verschillende temperaturen waren op aarde daarnaast bewees hij dat lucht geen vacum maar een stoffelijke substantie was hij bewees dit door het opblazen van uiers en door een pipet waarbij het water werd tegengehouden door lucht ook concludeerde hij dat geluid een beweging van de stoffelijke lucht was het is bekend dat anaxagoras een boek schreef dit boek is niet bewaard gebleven maar fragmenten werden overgedragen in het werk van simplicius amok betekent volgens de van dale plotseling onbesuisd optreden opschudding verwekken het woord amok indonesisch maleisisch amuk is de maleise naam van de moorddadige aanvallen waar maleisiërs soms onder lijden het maleise mengamuk betekent amok maken de term amok wordt in het algemeen ook gebruikt voor anderen die zonder provocatie een groep mensen aanvallen met het doel dezen te doden een maleisiër die amok maakt rent de straat op met een kris of een ander wapen en begint daarmee iedereen te raken tot hij zelf gedood wordt het amok maken in maleisië is eind e eeuw beschreven door reynier adriaensen volgens reynier werden amokmakers opgehangen andere auteurs uit die tijd leggen een verband tussen amok maken en het gebruik van opium volgens andré tuinier in een artikel in de groene amsterdammer is de amokmaker van oudsher een soort held op de eilanden waar amokmaken voorkwam de filipijnen maleisië en de indische archipel lijkt amok endemisch en een vaste plaats in de cultuur te hebben de maleise traditie kende twee gerechtvaardigde manieren om amok te maken amok komt echter over de hele wereld voor mensen die plotseling in het wilde weg om zich heen gaan schieten op een school bijvoorbeeld volgens andré tuinier eindigen alle amokmakers als ze hun daad overleven in een psychiatrische inrichting vaak is er echter geen aanwijsbare psychische aandoening te vinden als oorzaak voor hun moorddadig handelen het maleise woord amok of beter amuk is mogelijk een leenwoord uit het javaans amuk amuk gaat terug tot het oud javaans amk een afleiding van het grondwoord wk wk betekent slecht en is verwant aan het maleis buruk het woord amk betekent dus iets slecht doen in het hedendaags taalgebruik wordt amok maken voor veel zwakkere maar wel opstandige handelingen gebruikt dan in de oorspronkelijke betekenis amok betekent dan opeens onbesuisd optreden wild worden een aantal moderne citaten bestand sir william davidson of curriehill abraham lambertsz van den tempel jpg thumb sir william davidson of curriehill stelde anthonie van leeuwenhoek in aan als zijn assistent van leeuwenhoek verliet na zes jaar dienst zijn amsterdamse patroon door abraham van den tempel bestand plaats waar anthoni van leeuwenhoek in het water verzamelde dat leidde tot de ontdekking van micro organismen png thumb de pijl markeert het meerhek de plaats waar antoni van leeuwenhoek in het water verzamelde dat leidde tot de ontdekking van micro organismen vervolgens doet hij onderzoek op gezond sperma hij ziet een geweldige menigte diertjes de zaadcellen bewegen met hun staart en daarom zijn zij volgens hem de levensdragers de vrouwelijke voortplantingsorganen dienen slechts voor de voedselvoorziening voor de reeds aanwezige organismen in het sperma hij laat de tekst over de menselijke zaadcellen in het latijn vertalen arnhem uitspraak of arnhems ernem duits arnheim is een stad en gemeente in nederland en de hoofdstad van de provincie gelderland de gemeente telt inwoners per bron cbs en is daarmee de dertiende gemeente van nederland tot de gemeente arnhem behoren behalve de stad arnhem ook de dorpen elden en schaarsbergen de buurtschappen de praets en t vlot en delen van de buurtschappen terlet en deelen de agglomeratie arnhem bestaande uit onder andere de gemeenten arnhem westervoort duiven zevenaar lingewaard overbetuwe renkum en rheden telt circa inwoners op een oppervlakte van ongeveer km arnhem ligt aan de rivier de nederrijn de ijssel en de sint jansbeek de stad ligt aan beide zijden van de rijn vooral het zuidelijke stadsdeel heeft zich na de tweede wereldoorlog grootschalig ontwikkeld de stad staat internationaal bekend om de slag om arnhem in de tweede wereldoorlog speelde arnhem een belangrijke hoofdrol vanwege de luchtlanding en veldslag van de geallieerde troepen in september als onderdeel van operatie market garden op verschillende plekken in de stad markeren monumenten de plekken waar tijdens de oorlog hevig werd gevochten de rechtbank gelderland en het gerechtshof arnhem leeuwarden zijn in de stad gevestigd en het is de basis van de landelijke militaire kamer en de luchtmobiele brigade daarnaast is de stad standplaats van een aantal nationale en internationale bezienswaardigheden waaronder het nederlands openluchtmuseum en dierentuin koninklijke burgers zoo de naam arnhem zou afgeleid zijn van arn of aro van het germaanse arnu arend en heem thuis de naam arneym wordt voor het eerst genoemd in in een goederenregister van de abdij van prm eerder rond werd al een schriftelijke melding gemaakt van meginhardeswich dit is het huidige meijnerswijk in arnhem zuid de stad werd in geplunderd door de vikingen in de arnhemse tongval heet de stad rnem het arnhemse dialect ernems wijkt sterk af van andere zuid gelderse dialecten door de haagse invloeden in de tweede helft van de e eeuw trokken rijke hagenaars naar buitenhuizen in de bossen rondom arnhem het haagse accent werd door de lokale arnhemse bevolking overgenomen omdat dit accent status verschafte het accent wordt heden ten dage nog voornamelijk in de volkswijken als t broek de geitenkamp en klarendal uitspraak klrendoal gesproken arnhem heeft ook enkele bijnamen zo werd de stad in de tweede helft van de e eeuw het haagje van het oosten genoemd in arnhem vestigden zich net als in den haag in die periode veel oud indiëgangers vooral in indië rijk geworden handelaren oud officieren en suiker en tabaksplanters bouwden huizen langs de velper utrechtse en amsterdamseweg de middenstand en het culturele leven floreerden door hun komst arnhem werd daardoor een stad met elitaire uitstraling archeologische vondsten wijzen erop dat zo n jaar geleden al menselijke bewoning was in het gebied waar nu de stad arnhem ligt er zijn twee vuurstenen schavers gevonden uit de tijd van de neanderthalers die in de steentijd het gebied bevolkten als jagers en verzamelaars hadden de neanderthalers over het algemeen geen vaste verblijfplaats zij zwierven door de regio op zoek naar prooi de oudste overblijfselen in de regio van de moderne mens dateren van ca v chr er zijn overblijfselen van een jagerskamp gevonden op twee meter diepte in het gebied van de wijk schuytgraaf in de buurt van warnsborn en schaarsbergen zijn de eerste sporen gevonden van boeren bewoners dus met een vaste verblijfplaats deze grafheuvels van het standvoetbekervolk dateren van ca v chr uit de bronstijd ca v chr zijn sporen gevonden van een nederzetting op de hoogkamp in de vorm van boerderijen waar nu het centrum van arnhem is zijn overblijfselen gevonden van bewoners uit de ijzertijd arnhem wordt als arneym voor het eerst genoemd in in een register van de bezittingen van de abdij van prm in de eifel het wordt beschreven als een aan sint maarten gewijde kerk met omliggende landerijen hoewel de vroege sporen van nederzettingen getoond hebben dat de vroege arnhemmers zijn afgedaald uit de hoger gelegen bossen is arnhem oorspronkelijk niet gebouwd op de oevers van de rijn maar op het hoger gelegen deel langs de sint jansbeek arnhem ontstond op de plek waar de weg tussen nijmegen en utrecht zutphen zich splitste zeven sprengbeken voorzagen de stad van water en pas toen de loop van de rijn in door de arnhemmers verlegd werd kwam arnhem aan de rivier te liggen de nederzetting kreeg op juli stadsrechten van graaf otto ii van gelre de graaf van zutphen arnhem had in de e eeuw tot inwoners die binnen de vestingwallen van de huidige binnenstad woonden hoewel arnhem al voor de stadsrechtsverlening een vorm van verdediging had groeide deze in uit tot stadsmuur die in en werd uitgebreid om ten slotte in de e eeuw te worden afgebroken in werd arnhem op de jaarvergadering van de hanze te lbeck toegelaten tot dit bewapende handelsverbond en werd ingedeeld in het keulse kwartier de stad verbond zich om wanneer nodig vier gewapende mannen te zullen leveren en bezocht tot meestal de hanzedagen in wesel en soms die in lbeck het vertegenwoordigde dan ook wageningen en hattem in toen het hertogdom gelre opging in het habsburgse rijk kreeg arnhem als een van de vier hoofdsteden in gelre de vestiging van het gerecht en de rekenkamer als gevolg van de tachtigjarige oorlog werd het hertogdom gelre gesplitst de drie noordelijke kwartieren namen deel aan de unie van utrecht en gingen daarna deel uitmaken van de republiek der zeven verenigde nederlanden in komt gelre in handen van keizer karel v het is karel v die de rekenkamer en het hof van gelre en zutphen in arnhem vestigt waarmee arnhem vanaf die tijd de facto als hoofdstad beschouwd kan worden een officiële status werd in de e eeuw toegekend eind november vonden er in en nabij arnhem zware gevechten plaats tussen de franse bezettingsmacht en pruisische troepen ondersteund door russische kozakken in werd het de hoofdstad van de provincie gelderland in het verenigd koninkrijk der nederlanden aan het begin van de negentiende eeuw kwam arnhem wegens het gunstige belastingklimaat in de belangstelling te staan van de gegoede burgerij uit het westen van nederland arnhem groeide snel en veel huizen uit die tijd getuigen van de rijkdom van de nieuwe bewoners de nieuwe burgerij van arnhem bracht overigens wel een belangrijke stimulans in het sociale en culturele leven de rijke bewoners die uit den haag en amsterdam naar arnhem waren gekomen hadden behoefte aan de faciliteiten die zij gewend waren uit deze tijd stammen dan ook onder andere musis sacrum de stadsarmenapotheek en het stedelijk ziekenhuis rond werd de migratie naar arnhem langzaam minder en ging de stad op zoek naar andere inkomstenbronnen door de ontwikkeling van toeristische attracties werd arnhem in de belangstelling gehouden van de rijken er werden congressen en tentoonstellingen georganiseerd en om het vervoer werd gemoderniseerd met een elektrisch tramnet met de nederlandsche heidemaatschappij en de eerste nederlandse kunstzijdefabriek arnhem trok arnhem een tweetal belangrijke werkgevers naar de stad tijdens de tweede helft van de e eeuw groeide arnhem sterk van inwoners in tot bijna in ook in de e eeuw is arnhem sterk uitgebreid in de jaren werd arnhem zwaar getroffen tijdens de depressie maar door de aanleg van nieuwe stadswijken kon er nog enig werk worden gegenereerd tijdens de tweede wereldoorlog werd de stad het toneel van de slag om arnhem een historische luchtlanding en veldslag die van tot september plaatsvond als onderdeel van operatie market garden het is de grootste operatie op nederlands grondgebied tijdens de tweede wereldoorlog het was voor de geallieerden en nederland grotendeels een mislukking doordat de laatste brug die bij arnhem niet kon worden ingenomen en het westen van nederland mede hierdoor niet bevrijd kon worden hierop kreeg het westen van nederland te maken met de hongerwinter arnhem zelf werd in grote mate door bombardementen van zowel de duitse als de geallieerde zijde verwoest ook werd de stad geplunderd door de duitse bezetters toen deze de stad in lieten ontruimen op en april vond bij de bevrijding van arnhem een tweede slag plaats die zich concentreerde op de wijk geitenkamp arnhem was eind op last van de duitsers geëvacueerd en in de wijk waren dwangarbeiders gevestigd en er woonden ook nsb ers in de vrijgekomen huizen de canadese troepen dachten dat arnhem flink verdedigd werd en voerden een zwaar artilleriebombardement uit op de geitenkamp onder de bewoners die wel gewaarschuwd waren maar geen kant op konden viel een onbekend aantal slachtoffers na de oorlog begon men aan de heropbouw en uitbreiding van de stad de tweede wereldoorlog had grote gaten geslagen in de historische binnenstad het haagje van het oosten onderging een grote metamorfose in een drang naar vernieuwing en modernisering werden veel beschadigde gebouwen niet hersteld maar gesloopt daarnaast werden er noodwoningen en noodwinkels gebouwd om aan de allereerste levensbehoeften te voorzien het ernstig beschadigde tramnet werd vervangen door een trolleybusnet een plan dat er voor de oorlog al lag maar het was inmiddels noodzaak geworden omdat de remise en een groot aantal trams onherstelbaar beschadigd waren door de oorlogshandelingen op september werd de eerste trolleylijn tussen arnhem en velp in gebruik genomen in de jaren is de wederopbouw in volle gang in een korte tijd worden veel nieuwe woonwijken gerealiseerd zoals malburgen en presikhaaf de grenzen van arnhem worden in het zuiden flink verlegd ten koste van het oppervlak van de gemeenten huissen en elst midden jaren ontstonden de wijken immerloo en het duifje waar naast veel rijtjeshuizen ook grote galerijflats werden gebouwd een paar jaar later kwamen wat luxere woningen en eengezinswoningen tot stand in de wijken holthuizen en vredenburg kronenburg het dorp elden grensde steeds meer aan het nieuwe arnhemse stadsdeel en werd na de jaren zo goed als omringd door de wijken elderveld de laar en rijkerswoerd arnhem wist ook enkele grote bedrijven binnen zijn grenzen te krijgen in de jaren had arnhem een vrij uitgebreide krakersgemeenschap een aantal panden waaronder het landelijk bekende hotel bosch werkte samen aan culturele activiteiten ook de posters van loesje verschenen begin jaren tachtig voor het eerst in arnhem in kwam het in de wijk klarendal tot een volksopstand tegen de drugsoverlast waar bij politiecharges talloze gewonden vielen nadien is in klarendal veel vernieuwd en verbeterd met onder andere het modekwartier met talloze winkeltjes aan de noordoostkant van elden werd in het stadion gelredome gebouwd in bestond het sonsbeekpark jaar en werden omvangrijke renovaties uitgevoerd alsmede werd de steile tuin aangelegd voorts kwam het watermuseum tot stand in bouwde prorail op de spoorlijn arnhem nijmegen station arnhem zuid sinds wordt er ten westen van de spoorlijn gebouwd aan de vinex wijk schuytgraaf in de jaren negentig werd het verouderde station in arnhem te klein bevonden en dus werd er besloten tot de bouw van een nieuw station het hele stationsgebied werd op de schop genomen er kwamen kantoortorens en een nieuw busstation waar ook de bekende trolleybussen hun halte hebben na een relatief lange bouwtijd werd de nieuwe ov terminal van ben van berkel met een capaciteit van trein en busreizigers per dag op november feestelijk geopend het station heet sindsdien officieel arnhem centraal het wapen van arnhem is blauw van kleur en bestaat uit een zilveren arend de bekken en klauwen zijn allemaal goud van kleur de kroon is goud en bestaat uit vijf bladeren het hartschild wordt vastgehouden door twee staande leeuwen van natuurlijke kleur de leeuwen kijken de toeschouwer aan zegels uit en daaropvolgende eeuwen vertonen al dubbele adelaars in de e eeuw komt de adelaar op een schild te staan als oorsprong van het wapen van arnhem wordt door historici het wapen van de familie van arnhem genoemd dat wapen bestond uit een zilveren schild met daarop een rode eenkoppige adelaar de familie heeft verscheidene hoge functies bekleed aan het hof van verschillende keizers en ook in de raad van de stad arnhem op juli werd het wapen officieel arnhem ligt in de provincie gelderland in het oosten van nederland de stad ligt aan de rivier de nederrijn de ijssel en de sint jansbeek de stad ligt op beide oevers van de rijn vooral het zuidelijke stadsdeel heeft zich na de tweede wereldoorlog grootschalig ontwikkeld in arnhem stromen verschillende beken hoewel de stad in de loop van de eeuwen flink groeide zijn deze beken bewaard gebleven naast de sint jansbeek is er de klarenbeek en de molenbeek of boekhorstbeek de klingelbeek of slijpbeek en de lichtenbeek naast deze natuurlijke wateren kent arnhem ook een netwerk van sloten voornamelijk gelegen in de wijk presikhaaf in arnhem noord en in arnhem zuid daarnaast heeft arnhem een aantal recreatie plassen een plas in het arnhemse deel van de rosandepolder de immerlooplas in de wijk malburgen een plas ten oosten van schuytgraaf en verschillende plassen in uiterwaardenpark meinerswijk de rijkerswoerdse plassen liggen in de gemeente overbetuwe maar grenzen aan de wijk de laar in arnhem arnhem staat in op een gedeelde zevende plaats van de groenste steden van nederland de aanwezigheid van een aantal grote parken dankt de stad mede aan de ligging aan de zuidrand van de veluwe de parken waren tot aan het eind van de e eeuw grotendeels als landgoederen in bezit van rijke families het gelders arcadië deze verkochten de landgoederen toen ze onrendabel werden vaak aan de gemeente het landgoed zijpendaal grenzend aan het park sonsbeek kwam pas in te koop en werd met hulp van enka oprichter dr j c hartogs aangekocht arnhem kent nu parken behalve sonsbeek en zijpendaal zijn dat onder meer park klarenbeek park presikhaaf en park angerenstein arnhem ligt net als in een groot gedeelte van nederland in een gebied met een gematigd zeeklimaat waarbij de weerpatronen sterk worden beïnvloed door de nabijheid van de noordzee in het westen en de daarmee gepaard gaande noordwestenwinden en stormen de wintertemperaturen zijn er mild gemiddeld boven nul al is vorst niet ongewoon tijdens vlagen van oostelijke of noordoostelijke wind vanuit het europese binnenland zoals uit scandinavië rusland en zelfs siberië de zomers zijn er warm maar zelden heet er worden regelmatig dagen met grote neerslag waargenomen maar de jaarlijkse neerslag komt niet boven de mm uit de meeste neerslag valt als aanhoudende motregen of lichte regen de aanwezigheid van veel waterbekkens zorgt ervoor dat bewolkte en vochtige dagen veel voorkomen met name in de koelere maanden van oktober tot maart de stad arnhem wordt bestuurlijk verdeeld in stadsdelen arnhem centrum arnhem noord en arnhem zuid arnhem centrum is het centrum van arnhem ook wel de oude binnenstad en beslaat het gebied dat vanaf de e eeuw tot in de de eeuw de stad arnhem was het centrumgebied wordt aan de noord en oostkant begrensd door de john frostbrug en de singels aan de westkant door de nelson mandelabrug en aan de zuidkant door de rivier de rijn de binnenstad van arnhem is opgedeeld in kwartieren elk met een eigen karakter en een eigen icoon de kwartieren zijn rijnkwartier rozetkwartier musiskwartier korenkwartier stationskwartier eusebiuskwartier straatjes kwartier en het janskwartier arnhem noord is het gedeelte van arnhem ten noorden van de rivier de rijn met uitzondering van het gedeelte arnhem centrum de stad arnhem is ontstaan rond de st jansbeek en heeft zich in de e eeuw uitgebreid naar het zuiden naar het huidige centrum ten noorden van het stad bevinden zich de toeristische trekpleisters koninklijke burgers zoo en het nederlands openluchtmuseum tevens zijn ziekenhuis rijnstate sportcentrum papendal artez hogeschool voor de kunsten en de hogeschool van arnhem en nijmegen gevestigd in arnhem noord arnhem zuid is het gedeelte van arnhem ten zuiden van de huidige loop van de rivier de rijn arnhem zuid telt ongeveer inwoners in arnhem zuid bevindt zich het multifunctionele stadion gelredome thuisbasis van vitesse en grote evenementen het overdekte winkelcentrum kronenburg de woonboulevard en de historische uiterwaarden meinerswijk arnhem zuid heeft een treinstation station arnhem zuid gelegen tussen de wijken elderveld de laar west en schuytgraaf op januari telde arnhem inwoners waarvan van volledig nederlandse afkomst is en ten minste één ouder of grootouder heeft die in het buitenland is geboren qua inwonertal na nijmegen en apeldoorn is het de derde gemeente en de tweede stad van gelderland volgens een prognose van de gemeente arnhem zal dat aantal tot stijgen tot ongeveer inwoners met de aangrenzende plaatsen velp elst westervoort en oosterbeek ligt het inwoneraantal momenteel boven de groot arnhem de connectie is een samenwerkingsverband tussen de gemeente arnhem renkum en rheden door de samenwerking die in is gestart raken de gemeenten renkum en rheden steeds meer met arnhem vervlochten de laatste groepen instromers hebben geen grote veranderingen gebracht in de segregatie gegoede burgers en intelligentsia domineren van oudsher in de burgemeesterswijk en hoogkamp de singels alteveer en cranevelt het spijkerkwartier en sinds de bouw ervan de wijk schuytgraaf mensen met lagere inkomens per gezinslid zijn te vinden in onder andere klarendal het broek de geitenkamp presikhaaf monnikenhuizen en malburgen middengroepen wonen sinds de bouw in de elderveld de laar rijkerswoerd en vredenburg kronenburg de stad verandert mee met haar bevolkingsstructuur voormalige eenvoudige wijken met kleine en slechte woningen als klarendal en presikhaaf gingen door een fase van gentrificatie en hebben nu een sociaal gemengde bevolking arnhem speelt als centrumgemeente een centrale rol in de regio dit tabel geeft aan welke gemeenten tot de stadsregio subregio arnhem behoren de tabel gaat uit van de wgr gebieden het aantal inwoners en de oppervlakten zijn in de tabel per wgr gebied aangegeven anno is er in arnhem veel ontwikkeling in technologie en energie daarnaast profiteert de stad van de ligging tussen de randstad en ruhrgebied door de ligging op routes tussen west oost en noord zuid nederland en dicht bij duitsland heeft arnhem zich kunnen ontwikkelen als handelsregio de meeste werknemers van bedrijven uit arnhem komen uit de stadsregio arnhem nijmegen en noordrijn westfalen de gelderse hoofdstad is de achtste stad in nederland met een world trade centre vestiging dit wtc is gevestigd bij het centraal station in de blauwe rijntoren atos origin heeft een kantoor hierin gevestigd naast de rijntoren staat de groene parktoren aan de voet van de beide torens staat het hoofdkantoor van verzekeraarscombinatie coperatie vgz ua tevens hebben de chinese gemeenten yichang en wuhan hun handelspost in de wtc toren ook granch biopack europe uit wuhan gespecialiseerd in biologisch afbreekbare verpakkingen nam zijn intrek in het wtc de stad kent onder meer een meubelboulevard en vijf industrieterreinen kleefse waard het broek ijsseloord i en ii en overmaat daarnaast is er het parkachtige bedrijventerrein arnhems buiten het voormalige kema terrein dat ruimte biedt aan onder andere het kantoor van dnv het hoofdkantoor van de beheerder van energienetten tennet en vestigingen van nuon en nrg de kema laboratories is het grootste commerciële laboratorium ter wereld voor het testen van elektrische apparatuur industriepark kleefse waard biedt ruimte aan onder andere het hoofdkantoor van teijin aramid en vestas benelux daarnaast hebben onder andere akzonobel dnv gl energy general electric energy europe en accsys technologies hun productiecentrum op het industriepark bekende ondernemingen en instellingen in de stad zijn onder meer netwerkbedrijf alliander dekra essent ohra arcadis cito ballast nedam ccv group kpmg ing beslist nl oliecentrale nederland shell tv rheinland eiffel kamer van koophandel iriszorg het uwv gelders archief koninklijke burgers zoo en nederlands openluchtmuseum een van de grootste werkgevers is ziekenhuis rijnstate met meer dan werknemers tevens is arnhem zetel van de rechtbank gelderland het ministerie van justitie rijkswaterstaat oost nederland en de landelijke militaire kamer ook de luchtmobiele brigade is gelegerd in de provinciehoofdstad sportcentrum papendal is een vestigingsplaats van een aantal nationale verenigingen stichtingen en instellingen zoals de atletiekunie sport medisch centrum papendal en de gelderse sportfederatie tevens is papendal de vaste thuisbasis van de nederlandse sportorganisatie noc nsf bij het noc nsf zijn landelijke sportorganisaties aangesloten het organisatie treedt zowel op als nationaal olympisch comité als nationaal paralympisch comité arnhem heeft ook een winkelgebied in arnhem centrum vindt men de ketelstraat roggestraat vijzelstraat rijnstraat koningsstraat bakkersstraat en de jansstraat op loopafstand van de binnenstad is het modekwartier gevestigd hier bevinden zich in vijftig winkels en zeventig bedrijfsruimten op het gebied van mode en design de steenstraat en de hommelseweg vormen samen het centrum van de turkse gemeenschap in arnhem daarnaast heeft arnhem een aantal overdekte winkelcentra zoals het winkelcentrum kronenburg in kronenburg arnhem zuid het winkelcentrum presikhaaf gold in op een tentoonstelling in parijs als het modernste winkelcentrum van europa door zijn centrale ligging in oostelijk nederland is arnhem een knooppunt voor verkeer via weg water en later het spoor er lopen diverse provinciale en rijkswegen door en langs arnhem en rond de binnenstad ligt een centrumring deze ringweg heeft een lengte van kilometer en is hiermee een van de kortste centrum ringwegen in nederland de centrumring is deels eenrichtingsverkeer tegen de klok in de rivier de rijn loopt vanuit duitsland door arnhem naar rotterdam vanuit arnhem loopt de rivier de ijssel ook richting het noorden onder meer naar zutphen aan de zuidoever van de rijn ligt een haven voor de pleziervaart en in de haven liggen verschillende rondvaartboten die vanuit arnhem de ijssel en de neder rijn bevaren aan de nieuwe haven heeft zich het industrieterrein kleefse waard ontwikkeld met onder meer een vestiging van akzonobel de sint jansbeek is een waterloop die van de heuvels van park zypendaal door park sonsbeek en de arnhemse binnenstad naar de rivier de rijn stroomt aan de rand van park angerenstein in arnhem noord ontspringt de julianabeek arnhem heeft vier bruggen over de rijn de john frostbrug nelson mandelabrug andrej sacharovbrug en de spoorbrug oosterbeek er zijn twee bruggen over de rivier de ijssel de westervoortse brug die loopt van industrieterrein kleefse waard naar westervoort en een brug waar de a vanaf knooppunt velperbroek richting oberhausen loopt aan de arnhemse zijde van de westervoortsebrug bevindt zich het uit stammende fort westervoort het rijnwaalpad is een km lange fietssnelweg en verbindt arnhem met nijmegen het is de eerste snelfietsroute van de regio in werd de tweede snelfietsroute geopend en verbindt arnhem met wageningen het openbaar vervoer in arnhem wordt gekenmerkt door het plaatselijke trolleybusnet het enige nog bestaande trolleybusnetwerk in de benelux en een van de grootste in west europa de stad kende in het verleden een tramnet maar na de tweede wereldoorlog kwamen de trams niet meer terug vanaf ging arnhem over op trolleybussen hoewel voor de overige stadslijnen en het regionale busverkeer cng bussen worden gebruikt maken de belangrijkste stadsbuslijnen in arnhem gebruik van de trolleybus vanuit arnhem centraal rijden trolleybussen door de hele stad en naar oosterbeek en velp het busstation ligt op het stationsplein bij het centraal station in het centrum vanaf medio december hebben de bussen een nieuwe huisstijl gekregen en rijden ze onder de naam breng naast het busvervoer heeft arnhem vier treinstations arnhem centraal sinds arnhem velperpoort sinds arnhem presikhaaf sinds en arnhem zuid sinds sinds december is arnhem aangesloten op het nachtnet van de ns het centraal station vormt een belangrijk knooppunt van openbaar vervoer in oost nederland en in het spoorwegverkeer met duitsland bovendien is het een overstapknooppunt voor het stads en streekvervoer in gelderland arnhem centraal is een halteplaats voor een aantal internationale buslijnen van verschillende maatschappijen zoals eurolines flixbus meinfernbus de parkeerplaats van de rijnhal is jarenlang een vaste opstapplaats voor vakantiebussen van reisorganisaties zoals sundio group en solmar tours arnhem heeft een eigen vliegbasis vliegbasis deelen dat iets ten noorden van de stad ligt na de bevrijding werd het een vliegbasis van de koninklijke luchtmacht deelen wordt sinds alleen nog tijdens oefeningen gebruikt een ander vliegveld is nationaal zweefvliegcentrum terlet dat bedoeld is voor zweefvliegtuigen naast enkele zweefvliegclubs is op het vliegveld het service center terlet gevestigd hier kan men terecht voor onderhoud en keuringen van zweefvliegtuigen de verlegging van de rijn onder karel van gelre in de e eeuw zorgde voor betere handel voor de stad de eerste havenkraan werd gebouwd in aan de oude haven in en werd deze vervangen doordat de oude haven vlak voor de verlegging gelegen is hoefde deze niet te verhuizen toen de rijn verlegd werd in werd aan de oostkant van de stad de nieuwe haven aangelegd inclusief een nieuwe kraan in in werd de oude kraan die in een gemetseld gebouw stond vervangen door een nieuw houten model met een tredmolen in werd de houten kraan vervangen door een ijzeren stoomhijskraan die tot aan de tweede wereldoorlog dienst bleef doen sinds het jaar is arnhem de provinciehoofdstad van gelderland al in de vroege e eeuw speelt de stad een centrale rol in wat toen het hertogdom gelre was in die periode kreeg arnhem de beschikking over een rekenkamer en een rechtscollege in werd de stad officieel de hoofdstad van gelre in ging arnhem als hoofdstad van het gewest gelre bij de republiek der zeven verenigde nederlanden horen als in het koninkrijk der nederlanden ontstaat is het dan ook bijna logisch dat arnhem de hoofdstad van de provincie gelderland wordt de provincie gelderland wordt bestuurd vanuit het provinciehuis ook wel huis der provincie of het gelders huis genoemd aan de grote markt van arnhem de gemeente arnhem omvat naast de gelijknamige stad de dorpen elden en schaarsbergen de buurtschappen de praets en t vlot en delen van de buurtschappen terlet en deelen de dorpen worden echter als volwaardige stadswijken gezien hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds collegepartijen vetgedrukt het college van burgemeester en wethouders voor de periode wordt gevormd door een coalitie van groenlinks d pvda en de vvd ahmed marcouch pvda is sinds september burgemeester van arnhem eind kwam er een onafhankelijk rapport naar buiten over de verziekte bestuurscultuur in arnhem de arnhemse gemeenteraad is zeer kritisch over het functioneren van twee wethouders van sp en d dit bleek ook invloed te hebben op de gemeenteraadsverkiezingen in met het verlies van de twee grootste partijen in het college kiezen de inwoners voor verandering groenlinks profiteert daarvan en is met zetels de grootste partij in de nieuwe gemeenteraad de volgende personen maken deel uit van het bestuur arnhem heeft zusterbanden met de volgende steden rijnstate is een algemeen ziekenhuis in de regio arnhem de hoofdvestiging van het ziekenhuis bevindt zich in arnhem noord in velp zevenaar en arnhem zuid polikliniek met laboratorium en diverse paramedische instellingen bevinden zich nevenlocaties er werken bijna personen verdeeld over locaties het heeft een verzorgingsgebied van circa inwoners het ziekenhuis heeft een opleidingsstatus voor medisch specialistische opleidingen en voor klinische chemie klinische farmacie spoedeisende geneeskunde en klinische psychologie vroeger bezat arnhem drie ziekenhuizen het gemeenteziekenhuis met irene kinderziekenhuis het st elisabeth gasthuis en het diaconessenziekenhuis in fuseerden het st elisabeths gasthuis en het gemeenteziekenhuis tot de malberg na de fusie met het diaconessenhuis in ontstond het ziekenhuis rijnstate met bedden en met medewerkers in fuseerden ziekenhuis rijnstate arnhem ziekenhuis velp ziekenhuis zevenaar en twee verpleeghuizen tot de alysis zorggroep op januari zijn de verpleeghuizen uit alysis getreden en zelfstandig verdergegaan de ziekenhuizen gingen verder onder de naam rijnstate in de e eeuw ontstond de johanna kinderfonds in de bossen van arnhem noord waar dichtbij in de jaren door de tv actie van mies bouwman en arie klapwijk een woongemeenschap voor gehandicapten uit voortkwam het dorp later is daar door fusies het revalidatiecentrum klimmendaal bijgekomen in de bossen vlak bij papendal ligt vakantieoord stichting bio kinderrevalidatie wat oorspronkelijk ook als revalidatiecentrum begon en dat nu een regionale mytylschool en een vakantiepark voor gezinnen met meervoudig gehandicapte kinderen plus een manege omvat de brandweer heeft een kazerne aan de rietgrachtstraat uitrit aan de eusebiusbuitensingel voor arnhem centrum arnhem noord en westervoort een kleinere kazerne staat aan de groningensingel in de wijk vredenburg de ambulance heeft haar hoofdpost aan de meander industrieterrein ijsseloord en een dependance op de brandweerkazerne aan de rietgrachtstraat de meldkamer van de ambulance en brandweer zijn gevestigd in de gezamenlijke meldkamer van de regio in het politiebureau aan de beekstraat in arnhem in arnhem noord bevindt zich het hoofdbureau van de nationale politieregio oost nederland in het centrum staat het paleis van justitie arnhem heeft één gevangenis de penitentiaire inrichting arnhem zuid bekend als de bluebandbajes vanwege het blauwe randje op het gebouw in de wijk malburgen immerloo in arnhem noord fungeerde de koepel officieel penitentiaire inrichting de berg tot als gevangenis de stad telt meerdere theaters waarvan het stadstheater arnhem het belangrijkste is dit theater doet dienst als schouwburg en als concertzaal musis sacrum op het velperplein is het vaste concertgebouw van phion het orkest van gelderland en overijssel theater aan de rijn kab posttheater huis van puck theater het hof theater aan de rijn theater huis oostpool theater de plaats en theater de leeuw zijn kleinere podia toneelgroep oostpool is een van de vier grotere toneelgezelschappen van nederland net als phion philharmonie gelre en het professionele dansgezelschap introdans is oostpool gevestigd in arnhem arnhem heeft ook twee theaterfestivals hoogte en sonsbeek theatre avenue luxor live is een centrum voor popmuziek in arnhem met willemeen en de jacobiberg als kleinere podia voor amateurs en beginnende bandjes ook zijn er veel concerten in het gelredome met een capaciteit voor bezoekers filmhuizen in de stad zijn focus filmtheater en de bioscopen vue eurocinema en pathé arnhem centraal gelegen in de stad bevinden zich de korenmarkt en de varkensstraat met voornamelijk grand cafés discotheken clubs en grote terrassen de korenbeurs is omgebouwd tot een vanaf dagelijks geopende foodhal aan de zuidkant van het centrum ligt de rijnkade ingericht met terrassen tijdens de zomermaanden ook op het jansplein willemsplein audrey hepburnplein en het jonas daniël meijerplaats bevinden zich onder meer enkele restaurants en cafés bij het centraal station op het stationsplein zijn grand cafés terrassen restaurants en een bioscoop te vinden net als op het velperplein de prostitutie in arnhem bestond uit raamprostitutie in en rond het spijkerkwartier maar in liet de gemeente al deze ramen sluiten daarnaast is er een officiële tippelzone aan de oude veerweg een lokale lekkernij verbonden met de naam arnhem maar ook bekend buiten de stad zijn de arnhemse meisjes arnhemse meisjes zijn ovale hardgebakken koekjes van bladerdeeg die rijkelijk zijn bestrooid met suiker de koekjes werden voor het eerst gebakken in door de arnhemse bakker hagdorn toen roald dahl in arnhem was vond hij deze lekkernij zo lekker dat hij met de bakker had afgesproken het geheime recept van de arnhemse meisjes te krijgen als gevolg van operatie market garden en de slag om arnhem trekt de stad veel geïnteresseerden in de tweede wereldoorlog doordat de belangstelling in het bijzonder van de westerse wereld voor de slag groot is zijn er verschillende films documentaires computergames museums en exposities verschenen over de slag en operatie market garden in de regio arnhem het bekendste museum over de slag is het airborne museum het museum is gevestigd in het voormalige hoofdkwartier van de britse troepen tijdens de slag het museum bevat naast de tentoongestelde collectie tevens de met prijzen bekroonde airborne experience waar bezoekers zelf in de voetsporen treden van een soldaat vanuit het informatiecentrum airborne at the bridge aan de arnhemse rijnkade kijken de bezoekers uit over de john frostbrug waar zo hard om is gestreden de liberation route is een route die de geallieerden volgden tijdens de bevrijding van europa de route loopt van normandië via arnhem over de zuid veluwe richting berlijn in werd in nederland begonnen met het zichtbaar maken van een deel van de liberation route aan de hand van zogeheten luisterplekken per regio zijn speciale routes uitgezet voor wandelaars fietsers en auto s en er is een mobiele app beschikbaar verschillende delen van arnhem zijn een beschermd stadsgezicht geitenkamp mussenberg patrimoniumbuurt vogelwijk sonsbeekkwartier noord sonsbeekpark e o spijkerkwartier boulevardkwartier en van verschuerwijk verder zijn er in arnhem honderden rijksmonumenten gemeentelijke monumenten en een aantal oorlogsmonumenten de grote of eusebiuskerk vormt sinds de e e eeuw het middelpunt van arnhem de eusebius is bekend als een voorbeeld van de laatgotiek in nederland vooral de overvloed aan beeldhouwwerk zowel binnen als buiten is uniek de belangrijkste bouwheer van de eusebiuskerk was karel van egmond hertog van gelre en graaf van zutphen zijn praalgraf bevindt zich in de kerkzaal evenals zijn wapenrusting wat tevens het oudste harnas van nederland is in de kerkzaal staan meer historische objecten zoals de salvatorklok uit een e eeuws freco de spreekstoel en het strumphlerorgel vanuit de kerkzaal zijn de fundamenten van de voorloper van de eusebius te bezoeken de st maartenskerk uit en de grafkelders met onder andere de skeletten van drie neven van willem van oranje de toren van de eusebius beschikt over een panoramalift het grootste museum in arnhem is het nederlands openluchtmuseum het museum geeft een beeld van het leven in nederland gedurende de laatste eeuwen in werd een tramlijn op het museumterrein aangelegd dankzij deze ringlijn kunnen ook bezoekers die minder goed ter been zijn gemakkelijker de verder van de hoofdingang gelegen delen van het museum bezoeken een replica van een kwart van de in verwoeste arnhemse tramremise werd gebouwd ook een arnhemse tram uit werd gereconstrueerd deze kwam in in gebruik het museum biedt sinds een tentoonstelling rond de canon van nederland andere diverse musea exposities en instellingen in arnhem zijn in arnhem worden elk jaar verschillende evenementen verspreid over de stad gehouden een aantal vindt plaats in het centrum op de grote markt park sonsbeek stadsblokken meinerswijk en in het gelredome arnhem is samen met amsterdam en utrecht een van de grootste en populairste steden van nederland voor koningsnacht en koningsdag festiviteiten veelal komen er gemiddeld een half miljoen feestvierders naar de hoofdstad om de drukte in de stad te verminderen worden er evenementen op diverse locaties in het centrum georganiseerd volgens traditie worden de koningsdag festiviteiten afgesloten met een groots vuurwerk ontstoken vanaf de rijn jaarlijks trekt de internationale herdenking tijdens de herdenkingsweek bij het monument op het airborneplein duizenden bezoekers naar het centrum van arnhem tijdens de officiële herdenking worden alle geallieerden herdacht die gesneuveld zijn bij hun pogingen om de brug over de rijn de john frostbrug te veroveren en te behouden in de periode september na de herdenking op het airborneplein vindt the bridge to liberation plaats bij de john frostbrug duizenden mensen worden meegenomen in het verhaal van de slag om arnhem met beeld en muziek van het gelders orkest en bekende nederlandse artiesten in de herdenkingsweek zijn er herdenkingen en evenementen in de regio waarbij stil wordt gestaan bij de slag om arnhem in park sonsbeek wordt elke zomer vanaf einde mei tot einde augustus op zondagmiddagen park open georganiseerd een serie van gratis culturele evenementen met theater muziek en dans in augustus wordt de serie afgesloten met een vierdaags festival sonsbeek theater avenue tevens zijn in het park in de zomermaanden om de zoveel jaar de sonsbeek beeldententoonstellingen te bezichtigen in en rondom arnhem zijn park sonsbeek stadsblokken meinerswijk en nationaal park de hoge veluwe te vinden het nationaal park veluwezoom is daarnaast een heuvelachtige gebied en bestaat grotendeels uit gevarieerd bos heide en een enkele zandverstuiving centraal in dithet nationaal park ligt het bekende uitzichtpunt de posbank het dorp schaarsbergen markeert de overgang tussen het stedelijke gebied van arnhem en de natuurgebieden van de veluwe schuytgraaf ligt in de streek over betuwe het is een landelijke streek met veel vee en fruitteelt en boomkwekerijen het gebied grenst zich tegen de uiterwaarden van de nederrijn aan de overkant van de nederrijn heeft men zicht op de veluwse stuwwal die gevormd is in de voorlaatste ijstijd de omgeving is erg bosrijk op de stuwwal bevinden zich de valkeniersbossen de westerbouwing en landgoed duno arnhem is door zijn ligging aan de nederrijn en ijssel ook een rivierenlandschap bekendste recreatiegebieden zijn de rijkerswoerdse plassen en de lathumse plas koninklijke burgers zoo is een dierentuin in arnhem noord met bijna miljoen bezoekers in is de arnhemse zoo de meest bezochte attractie in gelderland landelijk is burgers zoo de op vier na best bezochte attractie in nederland de oranjekazerne ook aangeduid als complex schaarsbergen is een militaire kazerne gelegen in een bos en heiderijke omgeving ten noorden van arnhem het complex is in gebruik bij de luchtmobiele brigade de kazerne is gelegen in een uitgestrekt bos en heiderijk gebied van voormalige militaire complexen en oefenterreinen rondom de koningsweg dat zich uitstrekt vanaf het noordelijker gelegen vliegveld deelen en het nationaal park de hoge veluwe tot aan de zuidelijk gelegen rijksweg de helikopters van de koninklijke luchtmacht bezoeken vliegveld deelen regelmatig voor training voor uitzending van het koninklijke landmacht personeel van de luchtmobiele brigade tevens vindt ook de afstemming van het kl personeel plaats op de operaties met de klu tactische aanvals en transporthelicopters mlt deelen ligt even ten noorden van de gemeente arnhem waar en luchtmobiele bataljon in de oranjekazerne zijn gelegerd en ligt op korte afstand van de oefenterreinen ederheide en ginkelse heide de willemskazerne was meer dan honderd jaar de garnizoensplaats van de gele rijders voor het gebouw ontstond een plein dat in de naam willemsplein kreeg het einde van de willemskazerne kwam in de tweede wereldoorlog vlak voor de slag om arnhem werden belangrijke posities van de duitse troepen door de geallieerden gebombardeerd de kazerne viel hieronder en na de bombardementen bleef er weinig over van de kazerne de restanten van de kazerne werden na de tweede wereldoorlog weggehaald waarna een parkeerplaats op de locatie kwam te liggen het gedeelte van het willemsplein dat direct voor de kazerne lag werd omgedoopt tot het gele rijders plein op het plein staat het ruiterstandbeeld de gele rijder dit standbeeld is ter herinnering aan het korps gele rijders dat gelegerd was in de willemskazerne na de heroprichting van het korps begin jaren zestig waren ze gelegerd in de oranjekazerne daarna verhuisden de rijders naar de saksen weimarkazerne om ruimte te bieden aan de luchtmobiele brigade in verliet de inmiddels fors gedecimeerde artillerie de stad voor een kazerne in t harde de hogeschool van arnhem en nijmegen is een van de hogescholen van nederland en verzorgt hbo opleidingen internationaal afficheert de school zich onder de naam han university of applied sciences artez is eveneens gevestigd in arnhem artez is een hogeschool voor de kunsten waar men een opleiding kan volgen in de muziek theater dans bouwkunst en beeldende kunst de academie heeft een goede reputatie op het gebied van modevormgeving interaction design en grafische vormgeving en biedt ook een postacademische vervolgopleiding artez heeft drie locaties in arnhem artez hogeschool voor de kunsten en het artez conservatorium bevinden zich vlak bij het centraal station artez fashion masters en dai heeft een vestiging in de kortestraat en de werkplaats typografie in de agnietenplaats hogeschool van hall larenstein velp is een van de drie hogescholen in de regio arnhem daarnaast zijn er in arnhem een aantal middelbare scholen waaronder het lorentz lyceum het olympus college en het stedelijk gymnasium arnhem daarnaast zijn er in de wijk presikhaaf naast de hogeschool van arnhem en nijmegen de mbo instellingen roc rijn ijssel en roc a gevestigd particuliere hoger hbo instellingen in arnhem zijn onder meer hbo nederland en het luzac college ook huisvest arnhem een internationale school voor primary en secundary onderwijs in de wijk schuytgraaf op sportcomplex valkenhuizen aan de beukenlaan in arnhem noord en op papendal zijn er locaties van het cios gevestigd het opleidingsinstituut dient als vooropleiding voor de academie voor lichamelijke opvoeding de gelderlander is een regionale ochtendkrant die verschijnt in het grootste gedeelte van gelderland de krant is eigendom van krantenconcern wegener de gelderlander had tot de jaren vijftig een uitgesproken rooms katholiek karakter in die jaren kwam daar enige verandering in en ging de krant zich richten op een breder publiek de arnhemse koerier is een lokaal nieuwsmedium voor arnhem en omgeving de provinciale omroep gelderland en de lokale omroep rtv arnhem berichten verder veelvuldig over arnhem binnen arnhem zijn vele vormen van sportbeoefening mogelijk op internationaal en nationaal niveau heeft arnhem onder meer voetbalclub sbv vitesse de club won de knvb beker in de thuisbasis is het gelredome in dit stadion worden naast voetbalwedstrijden ook speciale evenementen georganiseerd zoals interlandwedstrijden van het nederlands voetbalelftal het europees kampioenschap voetbal en het ek voetbal onder in de arnhemse voetbalclub is in opgericht en komt uit in de nederlandse eredivisie andere bekende sportverenigingen uit arnhem zijn de american footballclub arnhem falcons en de korfbalvereniging oost arnhem arnhem falcons komt uit in de eredivisie en heeft haar thuisbasis op sportpark t cranevelt oost arnhem speelt topkorfbal werd driemaal nederlands kampioen in de zaal en eenmaal op het veld en heeft haar thuisbasis op sportpark de paasberg in en won oost arnhem de europa cup voor clubs in en was de stad gastheer van de nk atletiek tijdens de olympische zomerspelen in amsterdam was monnikenhuize het stadion waar de voetbalwedstrijd chili mexico werd gespeeld in werd in arnhem het wereldkampioenschap inline skaten gehouden in werd arnhem door de european capitals and cities of sport federation aces europe uitgeroepen tot de european city of sports de erkenning ging naar de gelderse hoofdstad omdat arnhem volgens de organisatie door middel van sport en beweging zich inzet voor een gezonde stad in werd arnhem al uitgeroepen tot nederlandse sportgemeente van het jaar aan de rand van arnhem ligt sportcentrum papendal een groot sportcentrum met faciliteiten voor verschillende topsporten zo is er destijds de eerste kunststof atletiekbaan van nederland aangelegd en is er een holes golfbaan papendal wordt regelmatig door topsporters en atleten gebruikt als trainingsfaciliteit het kantoor van het noc nsf is op papendal gevestigd nadat de sovjet unie afzag van het organiseren van de olympische spelen voor gehandicapten werd arnhem in de gastheer van de zesde paralympische spelen op papendal ook werd er tussen en de papendal games georganiseerd een van de grootste atletiekwedstrijden van nederland de wedstrijd is van oudsher al een van de laatste mogelijkheden voor nederlandse atleten om zich te kwalificeren voor grote internationale toernooien in de voorbereiding voor de olympische zomerspelen werd op papendal een replica gemaakt door het noc nsf van een bmx parcours in is de baan aangepast naar het ontwerp voor de spelen in rio de janeiro sinds wordt er jaarlijks de uci bmx supercross world cup gehouden de bmx supercross world cup op papendal werd net als in door de internationale wielerbond uci uitgeroepen tot het beste event van de bmx world cup serie tot in de jaren zeventig werd de rijnhal voornamelijk gebruikt als sportcentrum en was het decor van spring paardensport zaalvoetbal tennis en vechtsporten in won nederland het ek volleybal voor vrouwen wat plaatsvond in de rijnhal ook werden er vele concerten gegeven door inter nationale artiesten op juni ging de hal definitief dicht het grootwinkelbedrijf in sport en vrijetijdsartikelen decathlon werd de nieuwe eigenaar van het gebouw in opende mountain network in een leegstaand gedeelte van de rijnhal de grootste bouldercentra van nederland genaamd rijnboulder arnhem is zowel nationaal als internationaal bekend als locatie van wielerevenementen in begon de giro d italia in gelderland er voerden drie etappes van de giro door gelderse provincie de eerste was in apeldoorn en de tweede en derde voerden van arnhem naar nijmegen en vice versa beide hadden een lengte van zo n kilometer op mei ging de derde etappe van de giro d italia over de posbank arnhemmer maarten tjallingii kwam als eerste boven en veroverde daarmee de blauwe bergtrui de stad fungeerde in als startplaats van de boels ladies tour in de jaarlijkse wielerwedstrijd veenendaal veenendaal classic voorheen dutch food valley classic en arnhem veenendaal vormen arnhem en de posbank een belangrijke obstakel de wedstrijd maakte deel uit van de uci europe tour in de categorie ome joop s tour is de jaarlijkse arnhemse fietstour van tien dagen voor jongens en meisjes in de leeftijd vanaf jaar voorwaarde is dat het kind nog op de basisschool zit en verder geen vakantiemogelijkheid heeft arnhem heeft de afgelopen jaren diverse prijzen gewonnen azië is het grootste werelddeel op de planeet aarde aan de westkant grenst het aan europa en afrika in het noorden aan de noordelijke ijszee in het oosten en zuidoosten aan de grote oceaan en in het zuiden aan de indische oceaan in het jaar telde het continent circa miljard inwoners ofwel van de totale wereldbevolking miljard azië met een oppervlakte van km bedekt het continent azië wordt gedefinieerd door het binnen de afrika euraziatische landmassa te onderscheiden van europa en afrika de precieze grenzen van het continent zijn vaag met name voor niet cartografen azië en afrika zijn van elkaar gescheiden door het suezkanaal landengte van suez de grens tussen europa en azië loopt grofweg via de dardanellen de zee van marmara de bosporus de zwarte zee het kaukasusgebergte niet geheel onomstreden sommigen plaatsen de lijn via de koema manytsjlaagte de kaspische zee de oeralrivier volgens anderen de rivier de emba en het oeralgebergte naar nova zembla azië kan zelf beschouwd worden als een subregio van het grotere euraziatische continent de onderverdeling van azië in regio s is niet helemaal rechtlijnig omdat er geen consensus over is hieronder is een grove onderverdeling van azië in verschillende subregio s deze term wordt bijna nooit gebruikt door geografen en refereert meestal aan het aziatische gedeelte van rusland ook wel bekend als siberië en het russische verre oosten soms worden ook de noordelijke delen van andere aziatische landen zoals kazachstan hieronder gerekend normaal gesproken worden met centraal azië de volgende gebieden bedoeld soms worden ook afghanistan mongolië en de west chinese regio sinkiang hiertoe gerekend het gebied in centraal azië dat vroeger deel uitmaakte van het keizerrijk rusland wordt in rusland ook wel midden azië genoemd hiermee wordt vaak bedoeld oost azië gecombineerd met zuidoost azië en het oostelijke gedeelte van rusland aan de grote oceaan het russische verre oosten normaal gesproken worden met oost azië de volgende gebieden bedoeld soms worden ook mongolië en vietnam bij deze regio s ingedeeld normaal gesproken worden met zuidoost azië de volgende gebieden bedoeld het omvat de landen myanmar thailand laos cambodja vietnam alle op het vasteland gelegen de filipijnen singapore indonesië brunei en oost timor eilandnaties en maleisië maleisië wordt door de zuid chinese zee in tweeën gedeeld en ligt zowel op het vasteland als op de eilanden aan zuid azië wordt ook wel gerefereerd als het indisch subcontinent hierop liggen de volgende landen india pakistan nepal bhutan bangladesh op het vasteland sri lanka en de maldiven eilandnaties hoewel het grootste deel van afghanistan niet op dit subcontinent ligt wordt ook dat land vaak tot zuid azië gerekend zuidwest azië ook wel west azië genoemd wordt normaal gesproken aangeduid met de niet geografische term midden oosten onder deze term vallen soms ook de arabische landen in noord afrika normaal gesproken worden met zuidwest azië de volgende gebieden bedoeld tot azië behoren de volgende gebieden alfabetisch in azië worden vele religies beleden de grootste religies zijn het hindoeïsme de islam en de traditionele chinese godsdienst in oost azië is het syncretisme wijdverbreid in west azië zijn de islam en het oosters christendom de voornaamste religies de positie van de staatsreligie is verschillend in sommige landen is er een staatsgodsdienst terwijl andere landen officieel atheïstisch zijn religies hebben een diepgaande invloed op de houding van azië en hebben invloed op alle aspecten van het leven vaak worden politieke kandidaten volgens de religie gekozen religie wordt in azië door het nationalisme misbruikt albert van dyck turnhout antwerpen was een vlaams schilder toen van dyck begon als kunstenaar was het vlaamse expressionisme via de latemse scholen de gezaghebbende kunststroming geworden in de vlaamse kunstwereld aanvankelijk evolueerde albert van dyck via een luministische stijl naar een zuiver picturale schilderkunst waarbij hij vooral aandacht schonk aan het kind en aan het schrale kempense landschap vooral dan de omgeving van kasterlee en schilde waar hij verbleef mede met onder anderen war van overstraeten albert dasnoy jozef vinck en marcel stobbaerts reageerde hij echter op de door hen als buitensporig aangevoelde evolutie van het expressionisme door critici werd hun kunst als animisme omschreven bij zijn artistieke vorming studeerde albert van dyck aan de academie en aan het hoger instituut voor schone kunsten te antwerpen onder de leraars isidoor opsomer albert ciamberlani en jules de bruycker in richtte hij een eigen vrije academie op te antwerpen hij had er onder anderen jan vaerten als leerling in werd hij in die stad professor in het tekenen aan het hoger instituut in schilde werd op oktober het museum albert van dyck geopend amstel gold race is een nederlandse eendaagse wielerklassieker voor profrenners die sinds jaarlijks wordt verreden in de limburgse heuvels de amstel gold race werd opgericht door wielerploegleiders ton vissers en herman krott de amstel gold race maakte sinds deel uit van de wereldbeker wielrennen sinds van de uci protour sinds van de uci world calendar en vanaf behoort hij tot de uci world tour desondanks wordt de wedstrijd nog altijd een trapje lager ingeschat dan bijvoorbeeld luik bastenaken luik milaan san remo of de ronde van vlaanderen de naam komt van de hoofdsponsor het biermerk amstel de nederlander jan raas won de wedstrijd vijf keer een record men sprak in die jaren wel van de amstel gold raas in recentere jaren bij de overwinningen van philippe gilbert werd er ook gesproken van monsieur cauberg en de amstel gilbert race in ging de editie vanwege de coronapandemie niet door na eerder al verplaatst te zijn naar het einde van het jaar de amstel gold race is een wedstrijd van draaien en keren waarin vele zuid limburgse hellingen soms meer dan eens beklommen moeten worden enkele van de belangrijkste hellingen zijn de cauberg keutenberg en de eyserbosweg nadat vele jaren meerssen vanaf tot en met met uitzondering van toen lag de finish in elsloo en maastricht vanaf tot en met de aankomstplaatsen waren werd vanaf de aankomststreep getrokken op de top van de cauberg in valkenburg vanaf de editie van finishten de renners twee kilometer na de top van de cauberg in vilt in werd er andermaal een parcourswijziging doorgevoerd de finalelus die traditioneel door valkenburg liep om via de cauberg te finishen werd uit het parcours gehaald de koers loopt nu vanaf de laatste berg de bemelerberg binnendoor naar de finish in berg en terblijt hierdoor ligt de laatste berg niet op km maar op km van de finish de organisatie hoopte door deze wijziging te bewerkstelligen dat de koers minder gesloten zou blijven in de finale de eerste startplaats van de amstel gold race was breda in door oranjefeesten het was koninginnedag fietsten de renners dat jaar circa kilometer meer dan gepland de startplaats lag relatief ver van de limburgse heuvelzone in verhuisde de start daarop naar helmond waar de start tevens in en plaatsvond van tot en met vond de start plaats in heerlen en sinds in maastricht in vond voor het eerst een groot deel van de finale plaats op belgisch grondgebied belangrijkste hellingen daar zijn de hallembaye en de saint pierre de lus door belgië werd in weer geschrapt belangrijkste reden hiervoor was de mkz crisis racefietsen volgauto s en motoren werden voor de start ontsmet de lus door belgië inclusief de tocht over de sint pietersberg bij maastricht keerde daarna niet meer terug in het parcours alhoewel het na de beklimming van het drielandenpunt via het belgische gemmenich meteen de nederlandse grens weer over gaat de editie van ging vanaf de start in maastricht via hellingen naar berg en terblijt in deze editie waren heuvel mescherberg heiweg en heuvel kalleberg nieuw in vergelijking met eerdere edities renners in het cursief gedrukt zijn renners die nu nog actief zijn compleet overzicht van de eerste drie in de uitslagen de amstel gold race voor vrouwen is georganiseerd van tot en met tijdens de derde editie dreigden de mannen en vrouwenwedstrijd elkaar te overlappen waarna de wedstrijd uit voorzorg voor herhaling niet meer werd georganiseerd veertien jaar later op eerste paasdag zal er weer een vrouweneditie verreden worden op dezelfde dag als de mannen op oktober werd in aanwezigheid van marianne vos en anna van der breggen de nieuwe koersdirecteur leontien van moorsel en het parcours van de vrouwenwedstrijd gepresenteerd de start en finish zijn net als bij de mannen in maastricht en berg en terblijt in rijden de vrouwen in totaal km over hellingen waaronder drie lokale rondes met in tegenstelling tot de nieuwe finale van de mannen de cauberg op km van de finish de wedstrijd voor vrouwen maakte in deel uit van de wereldbeker en vanaf van de world tour sinds wordt er naast de wedstrijd voor de profs ook een toerversie voor amateurs recreatieve fietsers en andere geïnteresseerden georganiseerd de deelnemers hebben de keuze tussen een traject van of km alle deelnemers krijgen een rugnummer bikechip voor het vastleggen van tijden en het herkennen van foto video passages en een nummerbordje onderweg bestaat de mogelijkheid energie bij te tanken in de daarvoor ingerichte revitaliseringsposten net als in de wedstrijdklassieker bereiken de deelnemers na een pittige eindklim de top van de cauberg de finishplaats over het algemeen wordt de inschrijving voor dit evenement binnen twee weken gesloten omdat dan alle ongeveer startkaarten uitverkocht zijn in vond een ware run op startkaarten plaats dit resulteerde in een zeer overbelaste website binnen dertig uur waren dan ook alle startbewijzen uitverkocht in kwam er een vernieuwde website en daarmee een verbeterde bereikbaarheid van de mogelijkheid tot inschrijving een uitverkoop in recordtijd van slechts minuten waarin diezelfde startbewijzen verkocht werden atletiek is een oude sport waar de sporters atleten individueel of in groepen estafette moeten presteren atletiek wordt zowel op de weg in het veld als op een atletiekbaan beoefend atletiek wordt wel de moeder der sporten genoemd omdat het de menselijke basisbewegingen lopen springen werpen omvat atletiekbanen zijn meestal ovaal gevormd en meter lang op het middenterrein worden de werp en springonderdelen beoefend er zijn banen van gras sintels of kunststof dit artikel gaat over de atletiek als wedstrijdsport maar atletiek in brede zin omvat ook recreatieve vormen de koninklijke nederlandse atletiek unie kortweg atletiekunie in nederland doet ook veel voor de loopsport sportief wandelen en nordic walking voor de loopsporters zijn er wel wedstrijden maar ook de zogeheten trimlopen wedstrijden waarbij geen uitslag wordt opgemaakt slechts een klein deel van degenen die hardlopen als eerste sport noemen is daadwerkelijk lid van de atletiekunie atletiek is een sport die oorspronkelijk nauw verbonden was met de griekse klassieke olympische spelen die vanaf voor christus om de vier jaar gehouden werden als onderdeel van een feest ter ere van de god zeus het vijfdaagse programma bestond uit sportieve krachtmetingen en wedstrijden in de schone kunsten de beste atleten kwamen tegen elkaar uit in een vijfkamp die bestond uit de onderdelen hardlopen verspringen worstelen speerwerpen en discuswerpen de diverse onderdelen hadden veel minder regels dan nu atletiek is samen met de zwemsport de oudste sport ter wereld de kretenzers bewoners van kreta deden als eersten aan atletiek rond v chr de moderne atletiek ontstond in engeland aan het einde van de e eeuw de eerste professionele wedstrijden vonden daar plaats in de vroege e eeuw atletiek was een onderdeel op de eerste moderne olympische spelen in nu is de atletiek nog steeds de belangrijkste sport in de olympische spelen maar de band tussen atletiek en de olympische spelen is wel losser geworden dit kun je merken aan het feit dat naast de olympische spelen nog een heleboel andere atletiekevenementen worden gehouden zoals de jaarlijkse europacupwedstrijden en de wereldkampioenschappen atletiek die voor het eerst plaatsvonden in bij grote wedstrijden wordt niet naar leeftijd gekeken het gaat puur om de prestatie slechts een enkeling is zo getalenteerd dat hij of zij al op jonge leeftijd om de prijzen mee kan doen en daarom zijn er ook wedstrijden en kampioenschappen naar leeftijd waar meer met gelijken gestreden kan worden internationaal zijn atleten junior jeugd tot en met het jaar van de negentiende verjaardag de overgang naar de senioren vindt plaats op januari van het jaar waarin men twintig wordt de onderverdeling van de junioren is niet internationaal vastgelegd en verschilt van land tot land in nederland en vlaanderen is de onderverdeling als volgt waarbij gekeken wordt naar het jaar waarin men negentien wordt enzovoort de doorschuiving bij de categorieën vindt in nederland en vlaanderen gemakshalve plaats per november omdat atleten dan de hele winter in dezelfde leeftijdsgroep trainen en wedstrijden doen voor records en ranglijsten is januari de grens om de stap van junioren naar senioren wat te verzachten zijn er internationale kampioenschappen voor neo senioren ingevoerd talenten die bij de junioren in de top meededen bleken namelijk bij de senioren soms hun motivatie te verliezen omdat ze niet meer zo in de schijnwerpers stonden terwijl ze na een paar jaar trainen opnieuw tot de top zouden kunnen behoren neo senior is men in de jaren waarin de e e en e verjaardag vallen in nederland zijn er geen maar in belgië wel aparte kampioenschappen voor deze categorie onder de naam beloften het omgekeerde gebeurt bij het ouder worden er komt een moment dat jongere atleten altijd sterker zullen blijken te zijn om toch met gelijken te kunnen strijden is de mastersatletiek voorheen veteranen genoemd maar dat had te veel een militaire bijklank ingevoerd master is men vanaf de e verjaardag en de overgang naar een volgende vijfjaarsklasse gebeurt op de verjaardag zelf veel atletiekwedstrijden vinden plaats op een speciale atletiekbaan in de winter wordt ook op indoorbanen atletiek bedreven daarnaast zijn er wedstrijden op de weg stratenlopen of wegwedstrijden genoemd en in het vrije veld veldlopen of cross country bij grote kampioenschappen vinden de marathon en de langere snelwandelwedstrijden op de weg plaats maar start en finish liggen meestal op de atletiekbaan er zijn olympische atletiekonderdelen deze worden onderverdeeld in looponderdelen springonderdelen werponderdelen en meerkampen bij de looponderdelen is er het onderscheid tussen de gewone looponderdelen de hindernislopen de estafettes en het snelwandelen sommige looponderdelen worden zelden beoefend ook al erkent de iaaf wereldrecords op die afstanden de courante meest gelopen afstanden kennen de sterkste records op incourante afstanden staan de records een beetje of heel veel zwakker de courante afstanden zijn incourante re afstanden waarvoor door de iaaf records worden bijgehouden zijn de volgende indoor m outdoor op de baan m engelse mijl m engelse mijl m m uurloop m m de vier langste afstanden worden zo goed als nooit gelopen op de weg km km km km en km naast de officiële onderdelen worden er soms wedstrijden gehouden op allerlei andere afstanden en onderdelen te veel om op te noemen zo sprint de jongste jeugd over m en oudere jeugd over m en m ook de andere afstanden worden bij de jeugd veelal iets ingekort bij de masters is dat eveneens soms het geval en m horden in landen zonder het metrieke stelsel worden nog wel wedstrijden gelopen over bijvoorbeeld yards m of m twee engelse mijl verder zijn er dubbele meerkampen namelijk de veertienkamp voor vrouwen en de twintigkamp voor mannen of vrouwen met daarin ook de afgeschafte m horden er is de bliksemmeerkamp een zevenkamp of tienkamp die binnen het uur afgewerkt moet worden er zijn exotische estafettes als de x m estafette en zweedse estafette m m m m bij de jeugd bestaat het softbalwerpen als voorbereiding op het speerwerpen terwijl werpers het gewichtwerpen hebben bedacht om ook een werpvijfkamp te kunnen doen de ultralopers houden wedstrijden over vele afstanden tot mijl km het aanbod atletiekwedstrijden bestaat grotendeels uit eendaagse wedstrijden en meerdaagse kampioenschappen de eendaagse wedstrijden of meetings zijn vaak onderdeel van nationale of internationale circuits vooral betreffend bij topsport zo zijn de belangrijkste meetings waaronder de twee belangrijkste meetings uit de benelux de memorial van damme en fanny blankers koen games onderdeel van de iaaf diamond league of de iaaf world challenge twee circuits die worden gemonitord door de iaaf vergelijkbare circuits zijn er ook op continentaal nationaal en regionaal niveau naast circuits voor baanatletiek zijn er ook series wedstrijden voor onder andere meerkampen veldlopen wegwedstrijden en snelwandelen deze circuits worden vaak georganiseerd onder auspiciën van een internationale of nationale atletiekbond bij de breedtesport zijn eendaagse wedstrijden vaak instuiven die niet bij een circuit horen bij een instuif is de prestatie meestal het belangrijkst en doet de uiteindelijke klassering er minder toe naast de meetings waar atleten individueel strijden zijn er ook wedstrijden waar er individueel prestaties worden geleverd die bijdragen aan een ploegenklassement vaak worden prestaties van verschillende onderdelen bij elkaar opgeteld door middel van hetzelfde puntensysteem gehanteerd bij de meerkamp of door middel van punten gebaseerd op plaatsering voorbeelden van dit soort wedstrijden zijn de nederlandse eredivisie atletiek de iaaf continental cup en de europacup m een derde soort atletiekwedstrijden zijn kampioenschappen deze worden eveneens op verschillende niveaus variërend van regionaal tot internationaal gehouden meestal zijn dit kampioenschappen voor een bepaald grondgebied maar het kunnen ook kampioenschappen voor een bepaalde groep mensen zijn zoals de wereldkampioenschappen voor studenten en de spelen voor franssprekenden sommige kampioenschappen zijn multisportevenementen arantxa snchez vicario barcelona december is een voormalig professioneel tennisspeelster de spaanse speelde jaar lang in toernooien van de wta in juni werd ze beroepstennisser ze won enkelspeltoernooien waarvan vier grandslamtitels op de grandslamtoernooien won zij bovendien zes dubbelspeltitels en vier keer het gemengd dubbelspel in bereikte zij samen met haar broer emilio snchez de finale van het gemengd dubbelspel op het us open in bekleedde ze gedurende weken de nummer een positie ze nam op november toen ze dertig jaar was afscheid van het proftennis ze is de enige tennisspeler in de geschiedenis van het olympisch tennis die vijf keer deelnam aan de zomerspelen in was ze er voor de eerste keer bij toen strandde ze in de eerste ronde in haar thuisland spanje behaalde ze op de spelen van in barcelona de halve finale en de bronzen medaille ze haalde er ook de bronzen medaille in het vrouwendubbelspel in te atlanta boekte ze haar beste resultaat ze behaalde de zilveren medaille door in de finale te verliezen van lindsay davenport ze won er ook de bronzen medaille in het vrouwendubbelspel in ging ze ook naar sydney waar ze van de latere winnares venus williams verloor in de kwartfinale in deed ze voor de laatste maal mee in de griekse hoofdstad athene kwam ze in het vrouwendubbeltoernooi aan de zijde van anabel medina garrigues niet verder dan de eerste ronde positie per einde seizoen adolf hitler braunau am inn april berlijn april was een in oostenrijk hongarije geboren duits politicus en de leider van de nationaalsocialistische duitse arbeiderspartij nsdap op januari kwam hij aan de macht als rijkskanselier van duitsland en na augustus als staatshoofd fhrer en rijkskanselier hij was aan de macht tot aan zijn dood in hitler is het meest bekend om zijn centrale leidende rol in de opkomst van de duitse variant van het oorspronkelijk italiaanse fascisme in duitsland het nationaalsocialisme de tweede wereldoorlog en de holocaust hitler veranderde duitsland van een beginnende democratie de weimarrepubliek in een totalitaire staat met hemzelf als de absolute dictator die elke tegenstand tegen zijn regime op meedogenloze wijze de kop indrukte tegenstanders werden opgesloten in concentratiekampen of zoals ernst rhm vermoord vanaf het begin was hitlers politiek gebaseerd op gebruik van geweld en terreur door middel van de sturmabteilung sa en later de schutzstaffel ss hitlers streven om de vernederingen van de vrede van versailles voor duitsland ongedaan te maken en zijn expansiepolitiek om lebensraum voor duitsland te creëren leidden tot het begin van de tweede wereldoorlog een ander kenmerk van hitlers politiek was zijn extreem racistische nazi ideologie waarbij een ras van als arisch beschouwde bermenschen moest worden gecreëerd dat leidde tot de systematische uitroeiing van miljoenen die als untermenschen gezien werden zoals joden maar ook slavische volkeren roma gehandicapten en andere niet joodse slachtoffers van het naziregime in de holocaust toen duidelijk was dat duitsland de oorlog verloor gaf hitler de opdracht dat het duitse volk tot het bittere einde moest vechten en dat de nazi s de duitse industriële complexen moest vernietigen zelf pleegde hij in zijn ondergrondse bunker in berlijn zelfmoord aan het einde van zijn regering lagen duitsland en een groot deel van europa in puin en waren er tientallen miljoenen doden te betreuren hitler was een gedecoreerde veteraan van de eerste wereldoorlog in werd hij lid van de voorloper van de nazipartij dap en in werd hij de leider van de nsdap in pleegde hij een poging tot staatsgreep bekend als de bierkellerputsch bij de brgerbrukellerbierhal in mnchen de mislukte staatsgreep leidde tot de opsluiting van hitler een periode waarin hij zijn memoires mein kampf schreef na zijn vrijlating in kreeg hij steeds meer steun onder de duitse kiezers hitler promootte pangermanisme antisemitisme en anticommunisme met charismatische redevoeringen en propaganda hij werd in tot rijkskanselier benoemd en transformeerde de weimarrepubliek in het derde rijk een eenpartijdictatuur gebaseerd op de totalitaire en autocratische ideologie van het nationaalsocialisme het was duidelijk de bedoeling van hitler om in europa een nieuwe orde van absolute nazi duitse hegemonie te vestigen zijn buitenlandse en binnenlandse politiek had tot doel lebensraum te scheppen voor wat hij zag als het arische ras dit vereiste de herbewapening van duitsland wat leidde tot de bezetting van het tsjechische deel van tsjecho slovakije en de invasie van polen door de wehrmacht in zo begon de tweede wereldoorlog in europa onder leiding van hitler bezetten duitse troepen en hun europese bondgenoten tussen en het grootste deel van europa en noord afrika vanaf drongen de geallieerde legers de duitsers weer terug en versloegen en bezetten ten slotte duitsland in hitlers bewind leidde tot tientallen miljoenen doden waaronder de systematische moord op miljoenen burgers waaronder ongeveer zes miljoen joden en tussen de en roma hitler vertrok vanwege zijn groot duitse sentimenten in naar de duitse stad mnchen in beieren toen de eerste wereldoorlog uitbrak meldde hij zich direct als vrijwilliger hij diende vier jaar lang als ordonnans in de rang van gefreiter bij het duitse e beierse reserve infanterieregiment en vocht onder meer bij de eerste slag om ieper hitler raakte meermalen gewond bij mesen schampte een kogel zijn voorhoofd en hij zou het latere litteken met een haarlok verbergen hij kreeg beide versies van het ijzeren kruis maar weigerde volgens collega s promotie omdat hij zijn regiment niet wilde verlaten na zijn demobilisatie en terugkeer in mnchen besloot hij in november de politiek in te gaan in sloot hij zich aan bij een van de talloze kleine politieke groeperingen die in beieren welig tierden de dap die later de nsdap werd hitler kwam aan de macht in een tijd waarin het duitse volk leed onder werkloosheid armoede en vernedering van de eerste wereldoorlog het verdrag van versailles dwong duitsland tot zware herstelbetalingen voor de oorlogsschade deze verplichting drukte zwaar op het land de duitse economie kon niet heropgebouwd worden eind oktober net toen duitsland wat begon op te krabbelen deed de beurscrash van new york de duitse economie instorten via propagandamachine wist hitler zichzelf en zijn partij populair te maken en won hij steeds meer zetels in het parlement op januari werd hitler benoemd tot rijkskanselier hij stond aan het hoofd van een kabinet samengesteld uit ministers van de nsdap de duitse nationale volkspartij en enkele partijlozen uit het voorgaande kabinet schleicher een maand later ging het rijksdaggebouw in berlijn dankzij hem in vlammen op ironisch genoeg gebruikt hitler de zelf aangestookte brand om zijn macht te vergroten hij haalde president paul von hindenburg over om de politie meer bevoegdheden te geven met een noodverordening en de politie pakte communisten en andere vijanden of vermeende vijanden van de nazi s op in diezelfde periode voerden de nazi s een propagandacampagne voor de rijksdagverkiezingen van maart ondanks alle propaganda en de uitschakeling van politieke vijanden haalde de nsdap geen absolute meerderheid de partij kreeg procent van de stemmen om toch alle macht in handen te krijgen voerde hitler op maart een grondwetswijziging door dit lukte hitler met de steun van de katholieke zentrumpartei en de conservatieve dnvp zo kreeg hitler de bevoegdheid om vier jaar lang buiten de rijksdag het parlement om te regeren en wetten uit te vaardigen dit was het begin van het derde rijk naar deze machtsovername door hitler wordt verwezen met de term machtergreifung hitler begon onmiddellijk zijn lang gekoesterde plannen uit te voeren zoals het naar zich toe trekken van alle macht in duitsland het weren van joden uit het openbare leven en de voorbereiding van duitsland op een veroveringsoorlog in annexeerde het duitse rijk oostenrijk anschluss dat sindsdien bekendstond als ostmark op september wilde het duitse rijk tsjecho slowakije aanvallen om sudetenland te heroveren op initiatief van mussolini werd inderhaast op september het verdrag van mnchen gesloten tussen hitler daladier en chamberlain als een stap in de britse appeasementpolitiek om te proberen de dreigende oorlog af te wenden op grond van dat verdrag stond men toe dat hitler sudetenland innam maar hierna moest de duitse expansie worden stopgezet in maart annexeerde hitler echter alsnog de rest van tsjecho slowakije in augustus werd een niet aanvalsverdag getekend tussen stalin en hitler het molotov ribbentroppact ook wel het duivelspact genoemd vanwege de onnatuurlijke aard ervan hiermee had hitler de handen vrij aan het oostfront en kreeg stalin de gelegenheid tot diverse gebiedsuitbreidingen kort daarop op september gaf hitler het bevel polen binnen te vallen waarop het verenigd koninkrijk en frankrijk twee dagen later duitsland de oorlog verklaarden stalin viel na een week polen aan vanuit het oosten tot de demarcatielijn zoals overeengekomen in het hitler stalin pact dit luidde het begin van de tweede wereldoorlog in aanvankelijk wist hitler het grootste gedeelte van europa te bezetten maar bij de aanval op de sovjet unie in die meteen een einde maakte aan het pact met stalin slaagden de duitsers er niet in moskou te veroveren in hielden de duitsers nog stand maar vanaf keerden de kansen definitief en werd het derde rijk in de tang genomen in de winter van stonden de geallieerden aan de grenzen van duitsland en zij trokken vervolgens op naar berlijn nadat duidelijk werd dat hij de oorlog verloren had pleegde hitler op april in de namiddag samen met zijn vrouw eva braun zelfmoord in zijn bunker te berlijn ze waren een dag eerder in deze bunker getrouwd braun nam vergif in terwijl hitler zich door het hoofd schoot iets later werden hun lijken naar boven gebracht in een kuil gelegd overgoten met bijna liter benzine en verbrand mogelijk hebben de russen later hitlers schedel en de resten van hun lichamen weer opgegraven en naar moskou gebracht voor nader onderzoek de vader van hitler alois hitler sr werd in geboren als de onwettige zoon van maria anna schicklgruber en kreeg daarom de naam van zijn moeder vijf jaar later huwde maria anna met de molenaarsknecht johann georg hiedler die waarschijnlijk ook de biologische vader van alois was de achternaam van alois schicklgruber zou op november door de dorpspastoor van dllersheim worden gewijzigd in hitler zoals alois hitler dat eerder op diezelfde dag had laten vastleggen door notaris penkner in weitra de familienaam hitler was dus geen spelfout maar gewoon een zeldzame schrijfwijze van de familienaam die dan eens als htler httler hetler hettler hiedler hietler of hitler werd gespeld later zou zijn zoon adolf in het boek mein kampf mijn strijd vermelden dat de naamswijziging het enige was waar hij zijn vader dankbaar voor was heil hitler klonk immers veel beter dan heil schicklgruber de moeder van hitler klara plzl geboren in was drieëntwintig jaar jonger dan haar echtgenoot zowel van vaders als moederskant was de familie van hitler afkomstig uit het oostenrijkse waldviertel een streek tussen de donau en het huidige tsjechië uit genetisch onderzoek dat de journalist jean paul mulders onder verwanten van hitler liet uitvoeren zou zijn gebleken dat hitler behoorde tot de haplogroep ebb die weinig voorkomt in duitsland en west europa maar bij procent van de noord afrikanen voorkomt met name bij berbers somaliërs en asjkenazische joden de naam hitler was waarschijnlijk afgeleid van huttler wat letterlijk keuterboer of schaapherder betekent hij die in een hut woont mogelijk was johann georg hiedler die in het derde rijk officieel voor de grootvader van de fhrer doorging niet de biologische vader als mogelijke vader van alois komt ook de broer van johann georg in aanmerking namelijk johann nepomuk httler die in spital nr woonde en waar alois hitler werd grootgebracht alois hitler was echter wel een echte hitler en geen bastaard of de zoon van een jood uit analyse van het y chromosoom van de achterkleinkinderen van alois hitler bleek dat dit identiek was aan dat van mannelijke familieleden uit neder oostenrijk daarmee zou bewezen zijn dat alois hitler dezelfde mannelijke gemeenschappelijke voorvader heeft als de nu nog levende verwanten httler in het waldviertel alois hitler was derhalve geen bastaard hitler had drie broers een halfbroer twee zusters en een halfzuster allen kinderen van alois hitler de drie broers en een van de zussen overleden op jonge leeftijd hitlers zuster paula leidde een teruggetrokken bestaan en overleed in berchtesgaden hitlers halfzuster angela was gehuwd met leo raubal en had voor zover bekend een zoon en twee dochters hitlers halfbroer alois hitler jr werd caféhouder in berlijn adolf en aloïs hitler hebben onderling nooit een sterke band gehad hitler had officieel zelf geen kinderen de fransman jean marie loret beweerde desondanks een zoon van hem te zijn hitler zou lorets destijds jarige moeder midden bezwangerd hebben toen hij als soldaat in noord frankrijk gelegerd was dna tests spraken dit echter tegen hitler had een innige band met zijn moeder maar met zijn autoritaire vader lag hij voortdurend in conflict alois hitler had niet meer opleiding genoten dan de lagere school maar wist toch bij de douane carrire te maken op het moment dat hij overleed verdiende hij een salaris dat ongeveer overeenkwam met dat van een directeur van een lagere school hitlers vader was een humeurige man die als grote passie de bijenteelt had en wiens grote wens het was om een eigen huis met een lapje grond te bezitten na zijn werk liep hij eerst altijd naar zijn bijenkorven om vervolgens via het café naar huis te gaan het gezinsleven lag hem niet hij was een humeurige en ongeduldige echtgenoot wat nog verergerde na zijn bezoek aan de kroeg met name klara plzl moest het ontgelden ze werd afgesnauwd en ook geslagen zeer waarschijnlijk reageerde hij zijn frustraties ook af op zijn oudere kinderen onder wie adolf klara was geen partij voor haar dominante echtgenoot en kon zowel zichzelf als haar kinderen niet beschermen alois hitler verlangde dat de jonge adolf in zijn voetsporen zou treden maar deze had daar absoluut geen zin in zodoende was adolf dikwijls het slachtoffer als zijn opvliegende vader weer eens in woede uitbarstte ook zijn moeder en zuster paula kregen klappen als ze adolf tevergeefs probeerden te beschermen het is mogelijk dat ook hiermee de politieke voorkeur van de jonge adolf beinvloed werd hij had een hekel aan zijn vader die hem een loopbaan wilde opdringen die hem afkeer inboezemde het is goed mogelijk dat hij hierdoor ook een afkeer ontwikkelde voor de staat waaraan alois hitler zijn leven had gewijd en wat hij ook van adolf verwachtte dit bracht hem automatisch in het kielzog van politieke tegenstanders van de habsburgse dubbelmonarchie de duits nationalisten die een anschluss tussen oostenrijk en duitsland voorstonden en tegen emancipatie van andere volkeren was het is denkbaar dat de jonge adolf zijn vader hier opzettelijk mee sarde deze gewelddadige jeugd heeft hoogstwaarschijnlijk een negatieve uitwerking op hitlers karaktervorming gehad toen hij ouder werd kreeg adolf ook last van woede uitbarstingen waarvan soms ook paula het slachtoffer werd bij zijn latere carrire als dictator zijn velen getuige geweest van hitlers beruchte woede uitbarstingen waarbij hij dikwijls helemaal door het lint ging tijdens zijn tienerjaren overleed zijn autoritaire vader maar hitler ervoer dit eerder als een opluchting dan als een gemis met zijn moeder had hij wel een sterke band het gezin verhuisde regelmatig omdat alois vanwege zijn werk regelmatig overgeplaatst werd in verhuisde het gezin van braunau naar passau in naar hafeld bij fischlham en in naar lambach in november verhuisde het gezin voor de laatste keer naar leonding niet ver van linz in zijn kinderjaren was adolf hitler vooral door toedoen van zijn strenggelovige moeder koorknaap en misdienaar in de lokale katholieke parochiekerk ze had hem daarvoor op achtjarige leeftijd bij de plaatselijke parochie aangemeld op de lagere school deed hitler het goed op de lagere school was hij vaak haantje de voorste hij was meestal de aanvoerder tijdens het oorlogje spelen waarbij hij met de kinderen uit het dorp veldslagen uit de frans pruisische oorlog en de tweede boerenoorlog naspeelde als koorknaapje in de kloosterkerk keek hitler enorm op tegen de abt een positie die hij later ook wilde bekleden hitler was onder de indruk van de pracht en praal van de kerkinterieurs de rituelen en de koorzang tijdens de heilige mis en de discipline van de kloosterlingen die zich alle aardse geneugten ontzegden en zich opofferden voor het zieleheil van de parochianen hij was een levendige en intelligente schooljongen maar hij was lui iets wat hem zijn verdere leven parten zou blijven spelen dit maakte aanvankelijk voor de intelligente jongen weinig uit maar zou hem tijdens de middelbare school opbreken de jonge hitler was een vrij teruggetrokken persoon en wekte zelfs een verlegen indruk dit in schril contrast met zijn latere discussiebereidheid waarin hij steevast trachtte zijn gelijk te behalen dagdromen was een van zijn favoriete bezigheden dit was een van de redenen waarom hitler stelselmatige arbeid verafschuwde het hield hem af van het dagdromen en hij voelde zich er bovendien te goed voor hij was volgens hemzelf bestemd voor belangrijkere dingen zelfkritiek was hem vreemd anderen waren zijn hele leven altijd volgens hem de oorzaak van zijn falen perioden van koortsachtige activiteit wisselden zich af met lange perioden van besluiteloosheid en inactiviteit waarbij er niets concreets uit zijn handen kwam besluiten en decreten las hij vluchtig of niet alvorens te tekenen slechts in het voorbereiden van zijn speeches stak hij veel tijd en energie hitler placht s nachts zeer laat naar bed te gaan soms rond uur s nachts hitlers latere dagritme zou dit reflecteren hij placht ook toen hij al aan de macht was laat in de ochtend op te staan op twaalfjarige leeftijd verzette hitler zich tegen het ontvangen van het vormsel ondanks de wens van zijn vrome moeder hij werd gedwongen het sacrament toch te ontvangen in bezocht hitler als achttienjarige voor het laatst een katholieke kerkdienst waarbij hij ook ter communie ging daarna zou hij grote afstand tot de kerk bewaren en zelfs zeer vijandig zeggen dat hij de katholieke kerk vertrappen wilde zoals men een lelijke pad vertrapt hij liet een priester die hij voorheen in vertrouwen genomen had zelfs in de nacht van de lange messen in vermoorden in een bos bij mnchen zijn verdere leven zou hitler een sterke afkeer van religie in het algemeen en het christendom in het bijzonder houden hoewel hitler enkele jeugdvrienden had voelde hij zich bij veel mensen nauwelijks of niet op zijn gemak honden zijn mijn enige vrienden zei hij eens overal waar hij kwam toen hij aan de macht was zou hij volgens ingewijden een stijve ongemakkelijke atmosfeer om zich heen verspreiden generaals ministers en partijbonzen die met hem in aanraking kwamen probeerden zich ervoor te hoeden een van hitlers favoriete onderwerpen aan te snijden als dat gebeurde hield hitler een monoloog die soms wel urenlang kon doorgaan terwijl zijn gedwongen publiek slechts verveeld kon luisteren mussolini zelf gewend het hoogste woord te voeren werd hierdoor de mond gesnoerd en ergerde zich hieraan op tekenen na kon hitler op de realschule te vergelijken met de nederlandse havo en het tso in vlaanderen van linz niet goed meekomen hij had vanwege zijn afstandelijke gedrag en zijn verlegenheid in het bijzonder tegenover vrouwen weinig of geen vrienden mogelijk droeg de afstand van een uur lopen tussen zijn woonplaats leonding en de middelbare school in linz eraan bij dat hitler in een sociaal isolement terecht kwam bovendien kelderden zijn prestaties doordat hij lui was hij had zeker genoeg intelligentie om de realschule succesvol te kunnen doorlopen maar hitlers karakterfout was dat hij bij vakken die hem niet interesseerden hoegenaamd geen enkele inspanning wilde leveren zijn lage cijfers schreef hij echter toe aan zijn leraren die hij als erudiete apen omschreef slechts de door hem aanbeden geschiedenisleraar leopold poetsch bleef verschoond van zijn kritiek de liefde werd echter niet met goede cijfers beantwoord matig tot ruim voldoende was het hoogste dat hij behaalde tijdens zijn puberteit werd de jonge hitler ook voor het eerst en voor het laatst in zijn leven dronken een melkmeisje vond hem s ochtends stomdronken en bracht hem naar huis toen hij was bijgekomen zwoer hij nooit meer te drinken daar hield hij zich aan op een enkel glas wijn na ook minderde hij zijn vleesconsumptie sommige biografen beweren dat hij zelfs geheel vegetariër werd de meeste bronnen stellen echter dat hij in die periode af en toe toch vlees at in de vorm van leberkndel een soort ballen van aardappelen en varkenslever dat hij sympathie voor dieren had bleek uit het feit dat zijn regime als een van de eerste in de wereld wreedheid tegen dieren strafbaar stelde en de rituele koosjere slachtmethoden bedreven door joden demoniseerde in propaganda in tegenstelling tot voor dieren had hitler geen enkel medegevoel of empathie voor zijn medemensen en was zelfs volstrekt meedogenloos en wraakzuchtig wat zijn tegenstanders betreft mensen waren voor hem hoofdzakelijk middelen die hij al of niet kon gebruiken om zijn gestelde doelen te bereiken het is niet duidelijk of de jonge hitler in zijn jeugd al dit gebrek aan consideratie of zelfs algehele gewetenloosheid vertoonde in het verlengde van hitlers gebrek aan inlevingsvermogen ontbrak het hitler aan relativeringsvermogen en gevoel voor humor hitler doorliep de onderbouw van de middelbare school met de grootste moeite en bleef één keer zitten nadat zijn vader was overleden wist hij zijn moeder in eindelijk te overreden hem van school te halen op zijn e verliet hij de school zonder diploma twee jaar lang zou hij zijn dagen in ledigheid doorbrengen terwijl zijn moeder en zus voor hem zorgden de jonge hitler ontwikkelde een opmerkelijk beeld van vrouwen en seksualiteit zijn ideale vrouw was een mooi en lief meisje dat hem niet tegensprak en hem in de watten zou leggen bovendien moest het een degelijk duits meisje zijn eens zou hij woedend zijn uitgevallen tegen zijn kameraden in het leger toen die suggereerden een mademoiselle te nemen hiermee in verband stond zijn afkeer van openlijke seksualiteit hij leidde zijn vriend august kubizek eens door de weense rosse buurt om te laten zien hoe walgelijk het er daar aan toeging prostituees bezocht hij derhalve niet bovendien was hij bang voor geslachts ziektes homoseksualiteit vond hij afstotelijk dit zou later doorwerken in de extreme seksuele preutsheid die het derde rijk later doorvoerde de sluiting van alle bordelen en de vervolging van homoseksuelen in gebeurde er iets wat waarschijnlijk een grote invloed op een deel van hitlers leven had bij klara plzl hitlers moeder werd borstkanker geconstateerd ze overleed op december hetzelfde jaar hitler had van zijn moeder gehouden en vond het vreselijk te zien hoe zij zo n pijn leed en overleed hij zou altijd angst voor ziekten houden de directeur van het postkantoor had adolf hitler gevraagd wat hij wilde worden en of hij niet bij hem op het postkantoor wilde werken volgens een buurvrouw van de familie hitler in urfahr had adolf hitler de directeur van het postkantoor geantwoord dat hij een beroemd kunstschilder wilde worden omdat het hitlers ambitie was om een beroemd kunstschilder te worden vertrok hij in september naar wenen om zich te laten inschrijven bij de kunstacademie de kunstacademie waarbij hij zich aanmeldde wees hem echter af hij slaagde wel voor de eerste maar niet voor de tweede ronde van het toelatingsexamen de rector wees hem erop dat hij een tekentalent had maar dat zijn ongeschiktheid voor de afdeling schilderkunst buiten twijfel stond de rector zei tegen hitler dat zijn talent eerder lag op het gebied van de architectuur dan op het gebied van de beeldende kunst naar eigen zeggen kwam hitler na enkele dagen tot de conclusie dat hij op een dag architect zou moeten worden dit betekende niet dat hij pogingen ondernam om de lacunes in zijn opleiding een groot struikelblok voor de toelating tot een studie in de architectuur weg te werken in werkelijkheid deed hitler zelfs geen poging zich te richten op een architectuurstudie aangezien hij het jaar erna wederom probeerde om toegelaten te worden tot de afdeling schilderkunst van dezelfde kunstacademie in wenen deze keer kwam hij echter zelfs de eerste ronde niet door hij leefde als een student op kamers hitler ergerde zich aan de populariteit van de art nouveau en hij zag met lede ogen aan hoe het expressionisme in de schilderkunst opkwam het werk van moderne weense kunstschilders als gustav klimt en egon schiele kon hitler niet bekoren niet van zins zich echt in te zetten en verder te bekwamen leefde hitler een jaar van zijn moeders erfenis toen het geld op was vertrok hij in de herfst van zonder de huur te betalen hij sliep een tijdje op straat tot hij opvang bekwam in een daklozenasiel de volgende jaren bleef hij rondzwerven door wenen en overnachten in verschillende liefdadige pensions in de jaren vr de eerste wereldoorlog verdiende hij naast zijn wezenuitkering de karige kost met allerlei kleine baantjes en werkte hij als ongediplomeerd kunstschilder zo schilderde hij op zijn kamer in het pension waar hij verbleef vaak ansichtkaarten met landschapjes stadsgezichten en toeristische trekpleisters na die hij als aquarel verkocht de afbeeldingen van een ansichtkaart van het gemeentehuis van mnchen en het schilderij van hitler doen vermoeden dat dit schilderij door hitler gemaakt is aan de hand van een ansichtkaart het feit dat hij als kunstschilder mislukt was schreef hij toe aan de kunstacademie die zijn talent miskende en de leraren die het onderwijs hadden verpest dat zijn eigen luiheid en gebrek aan artistiek talent misschien debet aan het mislukken van zijn kunstenaarscarrire was heeft hij nimmer erkend overdag bracht hij veel tijd door in bibliotheken en leeszalen waar hij vooral kranten en boeken uit populaire reeksen las zoals boeken van karl may in de avonden bezocht hij regelmatig concerten daarbij ging zijn voorkeur uit naar uitvoeringen van opera s operettes en grote werken van componisten uit de romantiek onder anderen johann strauss mozart beethoven en italiaanse meesters behoorden tot zijn favoriete componisten het wenen van rond was een van de belangrijkste cultuurcentra binnen europa waar per jaar ruim maal werken van wagner uitgevoerd werden richard wagner was een van de idolen van de weense jeugd in de periode waarin hitler in wenen verbleef lohengrin en rienzi waren hitlers favoriete wagneropera s van lohengrin heeft hij in wenen tien uitvoeringen bijgewoond hitlers voorkeur voor neoclassicistische architectuur en het werk van een stedenbouwkundige als georges eugne haussmann sloot goed aan bij hitlers artistieke voorkeur hitler bezocht verschillende keren het weense parlement waar hij een grote verachting kreeg voor de democratie de parlementsleden uit hongaarse en slavische bevolkingsgroepen spraken in het weense parlement meestal hun eigen moedertaal in het weense parlement werd naast duits het vaakst tsjechisch gesproken een taal die hitler niet verstond in deze periode vormde hij mede door allerlei contacten zijn ideologische basis bestaande uit occultisme antisemitisme antiparlementarisme en groot duits nationalisme ook keek hij veelal neer op de slavische volkeren het versterkte zijn weerzin tegen de democratie en tegen joden die volgens hitler via de politiek de grootste invloed hadden op de ontwikkelingen binnen de oostenrijkse samenleving hitler was in wenen een romanticus geworden die hield van heroïek en drama en hunkerde naar roem een gefrustreerde werkloze jongeman die aan de rand van de samenleving beland was in het decennium voor het uitbreken van de eerste wereldoorlog liepen in wenen en andere grote europese steden waarschijnlijk duizenden werklozen als hitler rond de britse historicus ian kershaw geeft in zijn uitgebreide hitlerbiografie aan dat het niet duidelijk is waardoor de jodenhaat van hitler nu eigenlijk ontstaan is hij had aanvankelijk joden in zijn kennissen en huisgenotenkring en zelfs een joodse huisarts uit linz die hitlers moeder in haar laatste dagen heeft verzorgd hitler heeft zich ten aanzien van deze arts zeer erkentelijk getoond later geïnterviewde kennissen van hitler uit diens weense tijd verklaarden nooit ook maar een enkel negatief woord ten aanzien van joden uit hitlers mond gehoord te hebben vaak sprak hij zelfs lovend over zijn vele joodse kennissen maar in korte tijd werd hij toch een fanatiek antisemiet kershaw zelf heeft gesuggereerd dat hitler op dat moment zijn joodse kennissen simpelweg nodig had onder andere voor het verkopen van zijn schilderijen en prenten en dat hij daarom zijn ware gevoelens voorlopig voor zich hield anti slavische en antisemitische stromingen waren in wenen evenals in sudetenland en silezië in opkomst als reactie op het toenemende slavische separatisme de joden werd het kwalijk genomen dat zij als fabrieksbazen slavische arbeiders in dienst namen die hiertoe naar steden als praag posen pressburg en wenen trokken en het duitse karakter van deze steden zouden ondermijnen de jonge hitler was al in wenen onder de indruk gekomen van het antisemitisme waarmee de toenmalige burgemeester karl lueger aan de macht was gekomen ook de antisemitische beweging van georg von schnerer heeft invloed gehad op de jonge hitler tijdens zijn jaren in wenen en later in mnchen waar hij volgens eigen zeggen graag mensen en hun gedrag observeerde nam zijn overtuiging de vorm aan die hij later in al haar extremiteit zou etaleren in discussies met andere bewoners van het weense mannenhuis waar hij af en toe woonde bracht hij zijn standpunten compromisloos naar buiten hij praatte om anderen te overtuigen van de juistheid van zijn visie was altijd bereid tot discussiëren en hij bleek radicaal en zwart wit in zijn denken opvallend was toen al dat hitler niet tegen inhoudelijke kritiek op zijn denkbeelden kon en begon te schreeuwen als hij dreigde een discussie te verliezen ook ontwikkelde hij in wenen een sterk duits nationalistisch gevoel zoals veel duitsers in oostenrijk dat kenden in zijn denken zou een aansluiting van oostenrijk bij duitsland een zegen voor dat land zijn hij zag in het heersende huis habsburg een teveel aan schadelijke slavische dus on duitse invloeden ook in het bolsjewisme marxisme en communisme zag hij een groot kwaad dat bestreden moest worden waarschijnlijk vormde zich in wenen reeds de kern van hitlers grote ideaal het idee van één leider adolf hitler één wil die van hemzelf één volk het duitse al vroeg in zijn politieke carrire vanaf ongeveer liet hij zich der fhrer de leider noemen hij droomde van een toekomstig derde duitse rijk het dritte reich als opvolger van het eerdere heilige roomse rijk eerste rijk en duitse keizerrijk tweede rijk waarin geen plaats zou zijn voor joden en andere door hem verderfelijk geachte groepen in de samenleving onder anderen homoseksuelen maar waar duitsers in harmonie en verenigd onder één leider hijzelf zouden bouwen aan hun toekomst later werd duidelijk dat hij in feite absolute wereldheerschappij verlangde waarin de duitsers het machtigste volk zouden zijn de omvang van deze grootheidswaan groeide met zijn succes in zijn rassentheorie verheerlijkte hitler het vermeende arische ras waarvoor hij lebensraum leefruimte wilde creëren daarvoor had hij vooral het grote rusland in gedachten hij verheerlijkte het idee van de edelgermaan hitler geloofde sterk in de maakbaarheid van de mens getuige ook zijn goedkeuren van de experimenten van josef mengele en het aan het werk zetten van baldur von schirach aan het hoofd van de hitlerjugend wat joden betreft stond hij erop hen een ras te noemen dit paste bij zijn zuiver onzuiver bloedtheorie hij beschouwde joods bloed als het gif van de samenleving dat daaruit geëlimineerd zou moeten worden sommige hitlerverklaarders noemen dit zijn mystiek anderen benadrukken prozaïscher verklaringen zoals zijn uitgesproken afkeer van het joodse kapitalisme zonder dat hij daar specifiek namen bij noemde hij creëerde in elk geval een zeer haatdragende en schampere karikatuur van de jood en vuurde die af op zijn publiek hitler is in zijn rassentheorie zeker beïnvloed geweest door het e eeuwse oriëntalisme in europa en de geheime leer van de theosofische occultiste helena blavatsky die het vermeende arische ras als vijfde kosmische gangmaker een belangrijke rol toebedeelde en die schreef over de voorbijgaande inferioriteit van de semitische volkeren toen de nazi interpretatie van blavatsky s theosofische rassentheorie duidelijk werd maakten de theosofische vereniging en andere theosofische bewegingen aan hun leden duidelijk dat in de theosofie het begrip ras niet etnisch mocht worden geïnterpreteerd deze uitleg is gebaseerd op de geheime leer van blavatsky deel na pagina waar ze zich afzet tegen het darwinisme en spreekt over een theosofische evolutie in rassen van de gehele mensheid die perioden beslaan van miljoenen jaren die evolutieleer gaat over het ontstaan van denkvermogen en astrale en stoffelijke menswording in mythische bewoordingen de oostenrijkse cisterciënzer monnik en racistisch mysticus jrg lanz von liebenfels noemde zijn eclectische racistische leer ariosofie naar analogie van de theosofie en de antroposofie of de leer van lanz von liebenfels invloed gehad heeft op het racisme van hitler wordt betwijfeld het antisemitisme is niet door hitler uitgevonden door de eeuwen heen is het in europa variërend naar tijd en plaats aanwezig geweest hitler heeft daar onder andere met de hierboven genoemde karikaturen van joden en door zijn grote redenaarstalent handig op in weten te spelen en het antisemitisme tot ongekende hoogten weten op te zwepen in de lente van emigreerde hitler uit onvrede naar het duitse keizerrijk hij verhuisde naar mnchen in het zuid duitse koninkrijk beieren hij ontsnapte daarmee aan de militaire dienst in het oostenrijks hongaarse leger lafheid was dat waarschijnlijk niet want toen in de eerste wereldoorlog uitbrak nam hitler onmiddellijk enthousiast dienst in het keizerlijke duitse leger een waarschijnlijker reden voor hitlers overstap van wenen naar de beierse hoofdstad was dat hij voor oostenrijk geen zelfstandige rol meer zag weggelegd toen al was in zijn denken aansluiting bij duitsland een onontkoombaar feit wel bracht deze stap de jonge hitler in de problemen toen hij enkele maanden later bezoek kreeg van de politie de oostenrijkse politie had hem weten te lokaliseren en verzocht beieren nu om uitlevering van hitler in oostenrijk wachtte hem mogelijkerwijs een gevangenisstraf wegens ontduiking van de dienstplicht hierop volgde een geschrokken en geagiteerde brief van hitler die ertoe leidde dat de autoriteiten enig begrip voor hitlers situatie toonden als hij zich in salzburg zou laten keuren zou hij niet strafrechtelijk vervolgd worden hitler reisde naar salzburg en werd daar uiteindelijk afgekeurd voor militaire dienst hitler begreep de inwoners van mnchen niet de meerderheid van de beierse bevolking wilde zich het liefst bij de habsburgers van frans jozef i van oostenrijk aansluiten terwijl hitler de oostenrijkse hoofdstad wenen net was ontvlucht de beierse boeren moesten tot hitlers misnoegen niets hebben van de groot duitse richting ze gruwden van het idee van een groot duits rijk onder keizer wilhelm ii van duitsland van het pruisische huis hohenzollern uit het kille noordelijke en overwegend protestantse berlijn hitler had gehoopt in mnchen een beter kunstklimaat aan te treffen waarin hij zich als kunstschilder meer thuis zou voelen maar het kunstklimaat in mnchen verschilde tot hitlers teleurstelling weinig van dat in wenen in mnchen werkte de kunstschilder paul klee die contacten onderhield met kubisten en kunstenaarskring der blaue reiter der blaue reiter was in in mnchen opgericht door de invloedrijke russische kunstschilder wassily kandinsky samen met onder anderen franz marc die onder meer blauwe paarden schilderde het kleurgebruik in hitlers schilderijen zou in enkele gevallen impressionistisch genoemd kunnen worden maar zeker niet expressionistisch hitler was een realistisch schilder die niet met de moderne kunstschilders en abstracte kunstenaars in mnchen en andere grote steden in europa geassocieerd wilde worden omdat hij bij voorkeur gebouwen schilderde en zich verwant voelde aan de e eeuwse oostenrijkse kunstschilder rudolf von alt die hij als zijn belangrijkste leermeester beschouwde noemde hitler zich voortaan liever een architectuurschilder dan een kunstschilder in de schilderijen van hitler zou een paard of een koe nooit een vierkante kop hebben of blauw kunnen zijn in hitlers schilderijen kunnen koeien alleen bruin wit grijs zwart of gevlekt zijn en kunnen de luchten nooit groen of geel maar alleen blauw of grijs zijn het uitbreken van de eerste wereldoorlog werd in duitsland in het algemeen en ook door hitler met enthousiasme begroet hij meldde zich in beieren vrijwillig voor het leger aan hitler had het liefst aan het oostelijk front tegen de russen gevochten maar hij werd bij een legeronderdeel ingedeeld dat naar vlaanderen gestuurd werd om tegen de fransen te vechten in het list regiment nam hitler deel aan de eerste slag om ieper ter hoogte van kruiseke wervik op oktober kreeg het list regiment zijn eerste vuurdoop na de vier dagen van zware gevechten die volgden zouden van de man van het list regiment nog maar man over zijn zo schreef hitler aan zijn kennissen joseph popp en ernst hepp tijdens de eerste acties kwam volgens andere bronnen naar schatting van de soldaten uit het list regiment om het leven voor het grootste deel door vriendschappelijk vuur in december ontving hitler daarom het ijzeren kruis e klasse daarna werd hij ordonnans tussen het hoofdkwartier van het regiment en de bataljonshoofdkwartieren dichter bij de loopgraven in mei kreeg hij een regimentsdiploma wegens dapperheid tegenover de vijand en in december werd hem het aan manschappen zelden verleende ijzeren kruis e klasse verleend in oktober werd hitler aan zijn linkerdij geraakt door een granaatscherf voor behandeling van zijn verwondingen verbleef hij van oktober tot december in het rode kruisziekenhuis in beelitz bij berlijn na zijn verblijf in het ziekenhuis in beelitz kreeg hitler verlof om aan te sterken hij was twee jaar niet in duitsland geweest op doorreis naar mnchen kwam hij voor de eerste keer van zijn leven in berlijn hij was erg onder de indruk van de grote gebouwen en pleinen en de brede boulevards in de stad hitler ontdekte tijdens dit eerste verlof dat overal in berlijn en mnchen joden als klerk werkten vrijwel iedere klerk was een jood en vrijwel iedere jood was een klerk in het ziekenhuis lagen gewonde soldaten waarvan sommigen blij waren dat ze vanwege invaliditeit niet meer naar de loopgraven terug konden eind september nam hitler acht dagen verlof op om berlijn te verkennen hij ergerde zich aan de mentaliteit van de duitse burgers die alleen maar zaten te zeuren over het gebrek aan levensmiddelen de lage lonen en de verplichting om in de munitie en wapenfabrieken van schatrijke industriëlen te werken veel duitsers klaagden over keizer wilhelm ii die ze verantwoordelijk hielden voor de economische malaise op oktober raakte hij als gefreiter gewond bij een gasaanval bij wervik hij bleef hierna drie maanden blind als gevolg van de blootstelling aan mosterdgas hij werd verpleegd in een militair ziekenhuis in het duitse pasewalk ook raakte hij bij mesen gewond aan het voorhoofd door een kogelschampschot om het litteken te verbergen droeg hitler voortaan zijn haar met een schuine lok over zijn voorhoofd de ineenstorting van het westelijk front onder andere als gevolg van de amerikaanse interventie en door de uitputting van de laatste duitse reserves heeft hitler die sinds oktober in pasewalk werd verpleegd niet bewust meegemaakt hij ging er daardoor van uit dat het front steeds stand had gehouden zo geloofde hitler heilig in de dolkstootlegende waarbij de nederlaag van het keizerlijk leger werd toegeschreven aan het verraad van de socialisten joden communisten en republikeinen de zogenaamde novemberverbrecher tijdens hitlers herstel in het ziekenhuis werd de oorlog beëindigd en tevens het duitse keizerrijk en werd duitsland een republiek hitler keerde gedesillusioneerd terug naar mnchen waar evenals in de rest van duitsland chaos heerste door de novemberrevolutie en de nasleep daarvan ondanks zijn staat van dienst is gefreiter hitler nooit bevorderd omdat zijn superieuren vonden dat hij geen leidinggevende capaciteiten had de loopgraafmilitairen hebben hem echter altijd beschouwd als een etappenschwein achterhoedevarken omdat hij het minder zwaar had gehad dan zij tussendoor had hitler tijd om te schilderen en te lezen zoals te zien aan het schilderij van de ruïne in messines uit hij las onder andere een boek van de gemakkelijk leesbare filosoof schopenhauer later tijdens een renie in negeerden zij hem daarom lange tijd hebben onderzoekers gemeend dat hitler een heldenrol tijdens deze oorlog vervuld had door archiefonderzoek van het list regiment door thomas weber is in echter aangetoond dat dit stoelde op hitlers eigen aannames en nazipropaganda tijdens de tweede wereldoorlog omdat hitler als ordonnans een ijzeren kruis eerste klasse ontving is er onder historici veel gediscussieerd over hitlers moed als soldaat in de eerste wereldoorlog is slechts keer een ijzeren kruis eerste klasse uitgereikt en keer een ijzeren kruis tweede klasse een verhouding van op bovendien wilde hitler nadat hij in door een granaatscherf aan zijn linkerdij geraakt was na de behandeling van zijn verwondingen terugkeren in het list regiment hij wilde beslist niet naar een andere eenheid of naar huis gestuurd worden in het list regiment had hitler een hogere rang dan de soldaten in zijn eenheid hij opereerde achter de vuurlinie zodat hij niet vaak in de voorste loopgraven onder vuur kwam te liggen hij hoefde niet voor zijn eigen inkomen te zorgen door in losse baantjes te werken of zijn schilderijen te verkopen zoals hij voor de oorlog in wenen en mnchen had gedaan als hij zijn functie als ordonnans kwijt zou raken dan werd hij waarschijnlijk gedwongen om in een munitie of wapenfabriek te werken hitler had zijn voordracht voor een ijzeren kruis eerste klasse mogelijk ten onrechte van de joodse luitenant hugo gutmann gekregen gutmann had een voordracht voor deze onderscheiding voor buitengewoon grote moed aan een groep koeriers beloofd als ze na het uitvallen van een aantal belangrijke telefoonverbindingen als gevolg van zware artilleriebeschietingen door de geallieerden een bericht naar de voorste linies zouden overbrengen van buitengewoon grote moed zou tijdens het optreden van de koeriers geen sprake zijn geweest tijdens de sovjetopstand in mnchen en de vestiging van de zogenaamde beierse radenrepubliek in heeft hitler mogelijk deelgenomen aan het oproer een document met de naam hittler met twee t s doet dit vermoeden al is er nog veel discussie tussen academici omtrent dit omstreden onderwerp hoe dan ook het freikorps kwam mnchen ontzetten en de communistische opstand werd in de kiem gesmoord opeens dook hitler op als infiltrant van het leger het was in die hoedanigheid dat hij vanaf dat ogenblik bijeenkomsten van kleine politieke groepjes bijwoonde die als paddenstoelen uit de grond schoten na de val van het duitse keizerrijk in kreeg hitler als infiltrant de opdracht een vergadering van zo n kleine mogelijk linkse partij bij te wonen dit was de dap de deutsche arbeiterpartei waarvan het woord arbeiter al voldoende was hen in de ogen van het leger verdacht te maken de toen nog piepkleine partij was opgericht door de spoorwegbeambte anton drexler en karl harrer zij vergaderden in een bedompt café waar slechts circa honderd belangstellenden aanwezig waren tot hitlers verrassing bleek de partij nationalistisch maar verder was het een armzalig zooitje het aantal leden bedroeg nog geen vijfhonderd van wie misschien vijftig actief waren en het batig kassaldo bedroeg ongeveer vijftig papiermark net toen hitler aanstalten maakte om weg te gaan maakte een professor opmerkingen die hitler razend maakten hij nam het woord en sprak de vergadering heftig toe tot de professor vertrok hierop liep hitler tevreden weg anton drexler rende achter hem aan en gaf hem wat pamfletten met het verzoek bestuurs lid te worden na een nacht nadenken stemde hitler toe en sloot zich bij de partij aan hitler beweerde zelf altijd dat zijn lidmaatschapsnummer van de dap was dit zou bijdragen tot zijn mythevorming over een armzalig groepje van zeven dat onder hitlers hoede zou uitgroeien tot een machtige partij hij was echter niet het zevende lid maar het zevende lid van het dagelijks bestuur zijn werkelijke lidmaatschapsnummer was op de afbeelding van hitlers ledenkaart staat echter wel het lidmaatschapsnummer dit is echter het gevolg van het feit dat de partij pas in een fatsoenlijke administratie kreeg en de inmiddels binnen de partij machtige hitler zichzelf een kaart met nummer kon toebedelen hitler had nummer maar was als e toegetreden de administratie begon echter met nummer om zo de partij groter te laten lijken binnen de dap maakte hitler zich in eerste instantie sterk voor de propaganda en fondsenwerving bij hitlers aanmelding als partijlid had de dap slechts mk in kas een van hitlers maatregelen in februari was de verandering van de partijnaam in nsdap toen de nsdap in december de vlkischer beobachter kocht kon de partij al mk voor het extreem rechtse weekblad op tafel leggen in had het thule gesellschaft van rudolf von sebottendorf als vrijmetselaar ingewijd in de oude en primitieve ritus memphis misraïm de krant mnchner beobachter gekocht in werd de naam van de krant veranderd het thule gesellschaft was de nieuwe naam voor de loge in mnchen van de germanenorden walvater van de heilige graal opgericht door hermann pohl de antisemitische hiëronymieten priester en journalist bernhard stempfle schreef voor de mnchner beobachter in werd later lid van hitlers inner circle en hielp hem bij het schrijven van mein kampf waarschijnlijk waren de meeste donaties in de eerste jaren na de oprichting van de partij afkomstig van het thule gesellschaft leden van vrijkorpsen in de weimarrepubliek en uit fondsen van verenigingen binnen de reichswehr in juni had hitler zijn positie binnen de partij zo versterkt dat hij de macht van anton drexler kon overnemen samen met ernst rhm richtte hitler de sa op de knokploeg ordedienst van de nsdap de partij groeide pijlsnel door hitlers organisatorische retorische en hypnotiserende gaven hitler liet propagandamateriaal drukken dat hij desnoods zelf verspreidde en binnen de kortste keren waren de zalen gevuld met meer dan man het succes zal hitlers eigendunk ongetwijfeld hebben vergroot maar stond in schril contrast met zijn onbeholpenheid in kleine kring in werd hij partijleider een bewaard gebleven brief van hem uit getuigt ervan dat toen al iets van een verlosser idee in hem aanwezig was hij beschouwde zichzelf als de enige die duitsland naar een wedergeboorte kon leiden in het openbaar profileerde hij zich aanvankelijk nog als trommelaar die de massa s bijeen zou roepen ook later zei hij meermalen dat hij geloofde door het lot te zijn voorbestemd voor zijn rol in de geschiedenis in zijn laatste jaren versterkte die overtuiging zich alleen maar het was hitler of de chaos hij vereenzelvigde duitsland met zijn eigen levenslot hitler verklaarde vanaf regelmatig dat genieën zoals hij hooguit eens per duizend of tweeduizend jaar geboren werden rudolf hess bewonderaar van hitler van het eerste uur leek de toespraken van hitler als een soort religieuze openbaringen te beleven hij zweepte aan het begin van een partijmanifestatie de nsdap leden in de zaal bijvoorbeeld op met de kreten als reactie op deze aankondiging van rudolf hess barstte in de zaal een compleet pandemonium los misschien wel de belangrijkste reden die hitler aangaf voor zijn beslissing politiek actief te worden was de linkse novemberrevolutie van waarmee de adellijke regenten inclusief de duitse keizer wilhelm ii van hun macht werden ontdaan voor veel duitsers was de vernedering van de zogenaamde dolkstootlegende moeilijk te verteren en de democratische weimarrepubliek van ondervond dan ook veel tegenstand bovendien had naar hitlers overtuiging deze revolutie duitsland definitief de nederlaag bezorgd hij zag het als zijn missie dat weer recht te zetten de oorlog die hij in begon was voor hem een voortzetting van de eerste wereldoorlog om duitsland alsnog de overwinning te bezorgen op het bolsjewisme en het internationale jodendom in het sudetische trautenau bestond sinds al een nationaalsocialistische partij die eerst evenals hitlers partij de deutsche arbeiterpartei heette en na de eerste wereldoorlog haar naam veranderde in de duitse nationaalsocialistische arbeiderspartij de dnsap ook de partij van hitler veranderde van naam en werd in de nationaalsocialistische duitse arbeiderspartij nsdap contacten tussen de twee partijen mondden uit in een samengaan begin jaren twintig maar de nsdap bleek in superieur en in werden ze samengevoegd tot één partij de nsdap met een oostenrijkse en een duitse tak hitler werd de enige leider van beide afdelingen ondanks de vele strubbelingen binnen de partij lukte het hitler de macht te behouden door onder meer agressieve publiciteit en hitlers sprekerstalent groeide het aantal toehoorders spoedig tot enkele duizenden per avond in plaats van cafés werden nu grote bierhallen afgehuurd voor de samenkomsten en spreekbeurten tijdens of na de bijeenkomsten braken regelmatig vechtpartijen uit tussen nsdap leden en de sa aan de ene kant en tegenstanders van de nsdap aan de andere kant hitler heeft voor de mishandeling van een tegenstander van de nsdap tijdens zulke ongeregeldheden in de zomer van een maand vastgezeten hierbij moet vermeld worden dat de nsdap in nog niet in het parlement was vertegenwoordigd de nsdap verwierf voor het eerst zetels in het parlement na de duitse rijksdagverkiezingen van mei samen met de nationaal socialistische vrijheidsbeweging waarmee de nsdap één partij vormde werd van de zetels behaald door de hoge herstelbetalingen die duitsland volgens het verdrag van versailles vanaf aan de geallieerden moest doen raakte de duitse economie steeds verder in het slop omdat de duitse overheid steeds meer geld moest bijdrukken om zijn ambtenaren te kunnen betalen liep de inflatie steeds sneller op tot de hyperinflatie in en frankrijk liet in beslag leggen op de kolenproductie van de mijnen in het ruhrgebied omdat duitsland niet langer aan zijn financiële verplichtingen kon voldoen op januari trokken franse en belgische troepen het ruhrgebied binnen om beslag te leggen op de duitse kolenvoorraden de duitse mijnwerkers gingen in staking maar de franse militairen braken de staking en traden hard tegen de protesten en het verzet van duitse burgers op de duitsers moesten meer geld bijdrukken onder andere om de stakende mijnwerkers te kunnen betalen waardoor de inflatie in nog sterker steeg tot leed de duitse bevolking vooral onder de armoede maar door het gebrek aan steenkool dreigde in de herfst van de winterse kou waardoor de spanningen verder opliepen bovendien was duitsland na de eerste wereldoorlog overspoeld door een vluchtelingenstroom die na de russische revolutie en de russische burgeroorlog vanuit oost europa op gang gekomen was onder de bevolkingsgroepen die voor de pogroms en de rode terreur van lenin uit rusland waren gevlucht bevonden zich veel chassidische joden die in het straatbeeld van de duitse steden erg opvielen de partijaanhang groeide door de crisis en daarmee de hoop op verandering op november werd op aandringen van hitler een poging gedaan de macht in beieren te grijpen en daarna de weimarrepubliek omver te werpen deze bierkellerputsch zoals hij genoemd wordt begon in de brgerbrukeller een bierhal in mnchen daar stelde hitler zwaaiend met een pistool de nieuwe regering aan de enthousiaste toehoorders voor terwijl gewapende groepen mannen strategische gebouwen en instellingen in de stad trachtten te veroveren ook ernst rhm nam deel aan deze putsch die mislukte en waarbij veertien coupplegers en vier politiemensen omkwamen hitler probeerde vlak voordat hij werd gearresteerd zelfmoord te plegen maar dit werd verhinderd door de vrouw van ernst hanfstaengl bij wie hij onderdak had gekregen ondanks de slachtoffers die door hitlers mislukte putsch gevallen waren werd hij coulant behandeld door de rechtbank bemand door conservatieve rechters die waarschijnlijk sympathiek tegenover zijn denkbeelden stonden dat er vraagtekens bij de neutraliteit van de toenmalige beierse rechtbank gezet kunnen worden blijkt uit de bestraffing van linkse verdachten communistische relschoppers werden meestal veel zwaarder gestraft hitler werd veroordeeld tot vijf jaar gevangenschap van de vijf jaar zat hij slechts dagen uit in de gevangenis van landsberg onder tamelijk comfortabele omstandigheden op december ruim een halve week voor kerst werd hij alweer vrijgelaten hitler en zijn medegevangenen konden in de gevangenis in landsberg vrijwel onbeperkt bezoek ontvangen hitler en rudolf hess kregen regelmatig bezoek van vrienden en bekenden onder andere van dr karl haushofer en winifred wagner de schoondochter van richard wagner zijn gevangenschap benutte hitler voor het schrijven van mein kampf mijn strijd in dit autobiografische boek beschreef hij zijn afkomst en jeugd zijn tijd in linz wenen en mnchen de vorming van zijn denken zijn ideeën en zijn toekomstplannen hitler verheerlijkt in het boek het duitse volk almede diens bloed en bodem waarbij hij historische gebeurtenissen zoals het verlies van de centrale mogendheden in de eerste wereldoorlog in dienst stelt van een op zijn antisemitisme gebaseerde ideologie de gedeelten in mein kampf over lebensraum en geopolitiek zijn door rudolf hess geschreven die hitlers secretaris en een van zijn medegevangenen was de gevangenen in landsberg konden boeken uit de bibliotheek laten bezorgen en kranten en tijdschriften lezen hitler las in plaats van kranten en boeken uit populaire reeksen zoals hij tijdens zijn verblijf in wenen las vooral boeken over krijgswetenschap en filosofie hitlers belangstelling ging vooral uit naar teksten en passages die hij aan hess kon dicteren om in mein kampf opgenomen te worden hij zocht vooral naar racistische en antisemitische teksten en naar theorieën over de superioriteit van het germaanse ras al enkele maanden na zijn vrijlating eind december werd hitlers spreekverbod en het verbod op de partij in mnchen opgeheven waar het verbod op de partij nog wel bestond en dat gold in het begin voor vrijwel heel duitsland werd door middel van gewelddadige provocaties geprobeerd het nieuws te halen dat lukte vaak desondanks werd het verbod in de ene na de andere deelstaat opgeheven in de media werd steeds meer macht veroverd het eerste deel van mein kampf werd in uitgegeven de verkoop hiervan liep zo goed dat in de uitgave van een tweede deel volgde dankzij de verkoop van mein kampf kon hitler kort na zijn vrijlating van een goed inkomen genieten in de periode heeft de verkoop van het boek hitler ongeveer miljoen rm opgeleverd dat is omgerekend naar de maatstaf van ongeveer miljoen of een inkomen van rond de per jaar het verkoopsucces van de eerste uitgave van mein kampf was vooral te danken aan hitlers veroordeling voor de deelname aan de bierkellerputsch waardoor hij in extreemrechtse kringen als een martelaar gezien werd na zijn vrijlating kon hij dankzij de inkomsten uit de verkoop van mein kampf een rustiger leven leiden en in bredere kring aanhang verwerven door aanhangers van het nationaalsocialisme in heel duitsland werd mein kampf steeds meer gezien als het evangelie en hitler zelf werd na zijn vrijlating uit de gevangenis door zijn bewonderaars gezien als de verlosser die duitsland van de dreigende ondergang zou redden een van hitlers bewonderaars was martin bormann die begin lid van de nsdap werd en door hitler in als fondsenwerver voor de nsdap werd aangesteld bormann was een handige en loyale ambtenaar die zorgde dat alle belangrijke financiële juridische en administratieve zaken voor hitler en de nsdap werden geregeld hitler woonde vanaf na zijn ontslag uit militaire dienst op een kleine kamer in de thierschstrasse in mnchen na zijn vrijlating uit de gevangenis in landsberg huurde hij een tweede kamer die hij als kantoor gebruikte in verhuisde hij naar een luxueus kamerappartement aan de prinzregentenplatz in mnchen naast zijn luxeappartement in mnchen huurde hitler in het chalet haus wachenfeld het vakantiehuis van nsdap lid de weduwe wachenfeld op de nabijgelegen obersalzberg voor een vriendenprijsje van rm per maand na een paar maanden kocht hij het chalet als tweede huis voor de huishouding in haus wachenfeld in berchtesgaden vroeg hitler in zijn zes jaar oudere halfzus angela hammitzsch toen hitler regelmatig in berchtesgaden verbleef had hij een verhouding met de jaar jongere jarige maria reiter of mimi voor intimi hitler noemde haar niet alleen mimi maar verzon een hele reeks koosnaampjes zoals mimilein mizzi en mizzerl voor zijn vriendin nadat hitler zijn luxe appartementencomplex in mnchen had betrokken nam hij in zijn negentien jaar jongere halfnicht geli raubal de dochter van zijn halfzus angela als huishoudster in dienst na verloop van tijd circuleerden er geruchten dat hitler een heimelijke verhouding met zijn jarige halfnicht had zij zou een vriendin verteld hebben dat haar onkel alf een monster was en dat niemand zich kon voorstellen wat hij van mij eist volgens anderen zou geli een verhouding met een andere man in linz hebben en was ze van plan om naar wenen te verhuizen op september wordt geli raubal dood in hitlers appartement aangetroffen of zij werd vermoord of zelfmoord gepleegd heeft is nooit duidelijk geworden hitler raakt door alle commotie in een crisis en dreigt zijn strijd op te geven door zelfmoord te plegen omdat de nsdap in flink in de lift zat was de partijleiding er alles aan gelegen om hitler door deze crisis heen te slepen kort na deze affaire maakte hitler kennis met eva braun een secretaresse van hitlers fotograaf heinrich hoffmann die op geli raubal leek en tot april zijn matresse zou blijven hitler hield meer van trouwe gehoorzame viervoeters dan van zelfstandige vrouwen of baldadige kinderen hij heeft altijd verkondigd dat hij een vrijgezel was gebleven omdat hij met duitsland getrouwd was na zijn vrijlating was voor hitler als leider van de nationaalsocialistische arbeiderspartij de weg vrij voor deelname aan de verkiezingsstrijd aanvankelijk ging dit niet van een leien dakje de partij wist bij de eerste landelijke verkiezingen waar ze aan mee deed weliswaar rond de dertig zetels in de rijksdag te bemachtigen maar dit werden er bij elke volgende verkiezing minder ook bleef de groei van het ledental beneden verwachting dit was te wijten aan het amerikaanse geld dat dankzij het dawesplan duitsland weer binnenstroomde en de economische hoogconjunctuur van de roaring twenties de fransen vertrokken uit het ruhrgebied de nieuwe rentenmark bleek waardevast en de duitse economie groeide weer berlijn werd een internationaal centrum van cultuur met talrijke kunstenaars artiesten filmmakers en modekoningen en een bruisend uitgaanscentrum langzaam sijpelde wat welvaart door naar de middenklasse men keerde zich af van extremistische partijen zoals de nsdap en stemde weer op de traditionele partijen zoals de spd dvp en zentrum in kwam de partij met zetels in het parlement een dieptepunt in kreeg hitler weer kansen voor zijn partij op februari werd hitler door een aanstelling als regierungsrat in de vrijstaat brunswijk genaturaliseerd tot duitser juist op tijd om zich kandidaat te kunnen stellen voor de presidentsverkiezingen van maart hij werd pas lid van de rijksdag in toen hij al rijkskanselier was eind jaren twintig kon de nsdap uitgroeien tot een grote landelijke partij die op de reichsparteitagsgelnde in neurenberg grote manifestaties organiseerde de crisis van ontstaan door de beurskrach breidde zich uit naar duitsland een golf van faillissementen deed de werkloosheid explosief stijgen de rijksregering moest impopulaire maatregelen nemen met toepassing van artikel van de grondwet waarna zij direct in nieuwe verkiezingen werd afgestraft de kiezers stemden weer massaal op de extremistische partijen ter rechter en ter linkerzijde van het politieke spectrum terwijl het gematigde centrum werd weggevaagd de nsdap kwam met zetels terug in het parlement in behaalden ze bij een van de vele verkiezingen dat jaar het grootste aantal zetels in het parlement in augustus hoewel hitler bij de presidentsverkiezingen geen meerderheid van stemmen behaalde maar ook de communisten behaalden een groot aantal zetels er zou in theorie een meerderheidskabinet gevormd kunnen worden door of de nazi s of de communisten deelname aan de regering door een van beiden werd echter door rijkspresident von hindenburg verhinderd die van beide kampen niets moest hebben bovendien wilde hitler alleen deelnemen aan een kabinet als hijzelf hierin regeringsleider rijkskanselier werd in november werden opnieuw verkiezingen gehouden waarbij de nazi s terugvielen van naar zetels de overige partijen conservatieven en socialisten bleven echter sterk verdeeld in januari raakte duitsland door een serie complotten bijna onbestuurbaar de straat werd opnieuw beheerst door de knokploegen van extreemlinks en rechts conservatief kurt von schleicher en de communisten loerden op kansen om een junta of een radenrepubliek te vormen op legale of illegale wijze en ieder kabinet zonder de nazi s viel in deze periode kocht hitler het chalet haus wachenfeld later de berghof genoemd op de obersalzberg nabij berchtesgaden daar bouwde hitler zijn tweede informele machtscentrum waar later vaak vergaderingen en besprekingen van hitler met andere nazibonzen en hitlergetrouwen plaatsvonden ook sommige andere toplieden zoals hermann gring hadden een chalet in de buurt van de berghof uiteindelijk werd hitler toch weer gepolst voor deelname aan een kabinet de partijschulden werden door het bedrijfsleven betaald de partij was vrijwel failliet door de bijna onafgebroken verkiezingscampagnes en men begon een lobby bij de rijkspresident na weken getouwtrek en intriges vooral met medewerking van de conservatief franz von papen en door vele geweldsincidenten door de sturmabteilung in het land ging de rijkspresident uiteindelijk in januari overstag en mocht hitler met hemzelf als kanselier een regering proberen te vormen men zag het alternatief een communistische regering als een groter kwaad dan een naziregering mede op aandringen van de conservatieve politicus franz von papen die verzekerde dat dankzij de meerderheid van conservatieven en katholieken in het nieuwe kabinet hitler kort gehouden kon worden werd hitler in januari ten slotte door de toenmalige rijkspresident van de weimarrepubliek paul von hindenburg met tegenzin benoemd tot rijkskanselier hindenburg had een lage dunk van hitler en sprak denigrerend over deze kleine gefreiter nl korporaal zwerver en mislukte kunstenaar maar hij werd van diverse zijden onder druk gezet om hitler tot rijkskanselier te benoemen en gaf ten slotte toe von papens voorspelling kwam niet uit mede door de rijksdagbrand die hitler wonderwel uitkwam zag hitler al na een paar weken kans om met steun van twee derde van het parlement met name de stem van de aanvankelijk weifelende katholieke centrumpartij was van belang een machtigingswet door te voeren die hem extra bevoegdheden gaf om orde op zaken te stellen ofwel per decreet te regeren waarna hij in de rest van het jaar alle politieke tegenstanders buitenspel zette in juli werden alle partijen verboden uitgezonderd de nsdap in de loop van culmineerde onrust in de eigen nazigelederen twijfel aan hitlers capaciteiten binnen de reichswehr en kritiek van conservatieve hoek von papen in de bloedige nacht van de lange messen waarmee hitler de oppositie binnen de sa en laatste resten van verzet binnen duitsland uitschakelde in de zomer van liet hitler ernst rhm gregor strasser en een aantal andere sa kopstukken en politieke tegenstanders in totaal ruim man tijdens de nacht van de lange messen uit de weg ruimen deze eerste grote politieke zuivering binnen de nsdap werd voor een groot deel onder leiding van heinrich himmler sepp dietrich en reinhard heydrich uitgevoerd de sa werd na deze ingreep gemarginaliseerd en gereduceerd tot een clubje van oud strijders de macht binnen de nsdap werd door de ss en de sd overgenomen hitler consolideerde met deze ingreep zijn macht waarna met name gring goebbels himmler en heydrich de belangrijkste taken binnen de nsdap toebedeeld krijgen bovendien wist hitler op deze manier de weerzin die von hindenburg en de reichswehr tegen de sa en de nsdap hadden weg te nemen de duitse elite von hindenburg en veel officieren binnen de reichswehr waren niet gecharmeerd van hitlers bruinhemden en zijn aanhang binnen de freikorpsen en de stahlhelm bund der frontsoldaten een legioen van zo n agressieve vechtjassen het elitekorps van de reichswehr was goed getraind en bewapend maar was met slechts man veel kleiner dan het leger dat hitler kon mobiliseren zelfs de rijkspresident toen al geruime tijd ziek liet naderhand zijn goedkeuring publiceren toen hindenburg een maand later overleed voegde hitler de bevoegdheden van het ambt van rijkspresident bij die van zijn eigen ambt als rijkskanselier vanaf toen verzwakte hitler de rollen van parlement en regering definitief tot het punt waarop hij dictatoriale macht had hitler versterkte zijn positie verder met behulp van onder andere heinrich himmlers gestapo en een goed georganiseerd propagandanetwerk dat onder leiding stond van joseph goebbels naast de al spoedig alomtegenwoordige propaganda die over het duitse volk werd uitgestort zag hitler terreur nu als een belangrijke machtsfactor vanaf de oprichting van de partij tot aan de ondergang werd geweld een veelgebruikt middel om oppositie de mond te snoeren waren de knokpartijen voorheen meer bedoeld om de krant te halen en tegenstanders te intimideren na de machtswisseling ging men over tot regelrechte moord op mensen die openlijk tegen hitler en het nazisme in het geweer kwamen veel mogelijke tegenstanders verdwenen spoorloos hitler vond het belangrijk om ook het leven op straat te beheersen tussen hitlers handlangers bestond een felle rivaliteit die hitler hoogstwaarschijnlijk heeft uitgebuit om te zorgen dat niemand aan zijn autoriteit tornde wanneer een conflict voorkwam en dit gebeurde vaak door de onnauwkeurige afbakening van bevoegdheden liet hitler dit een tijd op zijn beloop om vervolgens de overwinnaar te steunen het spelletje dat hitler met zijn onderdanen speelde lijkt op een passieve verdeel en heerspolitiek in combinatie met de natuurlijke selectie van de meest geschikte onderdanen deze manier van leidinggeven en organiseren lijkt op de principes van het in nazikringen populaire sociaal darwinisme te berusten nadat hitler de macht had overgenomen ging hij over tot de uitvoering van naziplannen waaronder de aanleg van een groot duits wegennet de reichsautobahn in werkelijkheid was dit plan niet door hitler zelf of door een van zijn medewerkers bedacht het plan bestond al in geruime tijd voor hitlers machtsovername in bovendien liet hij alle burgerlijke organisaties zoals vakbonden en sport en jeugdverenigingen opheffen of via gleichschaltung opgaan in naziorganisaties zoals het deutsche arbeitsfront daf de hitlerjugend en de bund deutscher mdel hitler richtte zich vooral op de arbeiders en de jeugd sebastian haffner wijst er in kanttekeningen bij hitler op dat hitler goed kon organiseren en delegeren en dat het voor hem geen probleem was om plannen van tegenstanders en voorgangers over te nemen om ze vervolgens als een plan van hitler of een naziplan te laten uitvoeren zo werd voor de aanleg van het wegennet teruggegrepen op het hafraba plan uit de weimarrepubliek dat hij met de aanleg van het nieuwe wegennet in één klap honderdduizenden duitsers weer werk bezorgde waardoor zijn populariteit bij de duitse arbeiders zou zijn toegenomen is een propagandamythe meer dan enkele tienduizenden banen werden er niet mee geschapen in opende hitler de autobahn tussen frankfurt en darmstadt dit betrof onder meer de linksrheinische en de rechtsrheinische autobahn een jaar eerder in had hitler ferdinand porsche de opdracht gegeven om een kraft durch freude wagen te ontwerpen een wagen voor het volk de volkswagen een ander groots en kostbaar kraft durch freude project dat hitler zelf bedacht had en waarmee hij de duitse arbeider wilde behagen was de bouw van het vakantieoord seebad prora op het oostzee eiland rgen waar duitse arbeiders tijdens hun vakantie konden uitrusten de volkswagen werd na de oorlog pas voor het eerst geproduceerd en het seebad prora complex is nooit als vakantieoord in gebruik genomen nadat het gebouwd was na groeide de populariteit van de fhrer zoals hitler zich liet noemen enorm ondanks alle repressie troffen die maatregelen voorlopig nog een minderheid van de bevolking en de meeste duitsers waren bereid de andere kant op te kijken als er razzia s waren op joden socialisten en andere door de nazi s ongewenste groeperingen met hulp van financieel specialist hjalmar schacht herstelde de economie zich de werkloosheid verdween binnen enkele jaren dankzij het stimuleringsprogramma veel geld werd in de herbewapening gestopt hetgeen veel werk opleverde om dit alles te bekostigen liep het begrotingstekort echter enorm op maar hitler weigerde zijn uitgaven bij te stellen waarna schacht zich in terugtrok in was het duitse leger het laatste instituut dat mogelijk nog weerstand kon bieden aan de nazi s maar na de blomberg fritschaffaire in datzelfde jaar eigende hitler zich ook het opperbevel van de wehrmacht toe en ontsloeg onwillige militaire kopstukken een belangrijk actiepunt was de uitbreiding van de productie van wapens en de ontwikkeling van nieuw oorlogstuig in zou hij rijksarchitect albert speer benoemen tot rijksminister voor bewapening en munitie ook na toen de militaire kansen in de oorlog gekeerd waren bleef hitler optimistisch geloven dat nieuw ontwikkelde wapens de propaganda sprak over wunderwaffen zoals een nieuw type vliegtuig een nieuw type tank en de v en v wapens de rollen weer zouden omdraaien hitler verordonneerde in de georganiseerde moord op geestelijk en lichamelijk gehandicapten het zogenaamde t euthanasieprogramma er zijn door hitler ondertekende documenten overgeleverd waaruit blijkt dat hij deze actie goedkeurde op augustus liet hitler het programma tijdelijk stoppen door druk van de katholieke kerk clemens august kardinaal von galen de andere kerken en de families van de slachtoffers er waren toen al mensen vermoord de duitse openbare weerstand leidde tot vertraging maar niet tot een totale stop het werd in het grootste geheim voortgezet een belangrijke voedingsbodem voor het antisemitisme dat tot de holocaust zou leiden was de publicatie van de protocollen van zion die een vermeende wereldwijde manipulatie door het internationale jodendom als onderwerp hadden ze waren een vervalsing maar werden in de jaren twintig in ruime kring als authentiek beschouwd meteen na hitlers aantreden verschenen in openbare ruimten de eerste bordjes voor joden verboden beroepsverboden werden uitgevaardigd en huwelijkswetten aangepast vanaf nadat de rassenwetten van neurenberg waren ingevoerd was het voor een jood verboden om te trouwen met een niet jood steeds meer duitse joden gingen over tot emigratie anderen werden opgepakt en naar werkkampen gestuurd wat later de vernietigingskampen zouden worden een van de meest antisemitische hitlergetrouwen was julius streicher die zich al in de jaren twintig ontpopte tot een vurig propagandist van de haat tegen joden waar hitler dankbaar gebruik van maakte in de poolse hoofdstad warschau werden na de poolse veldtocht in september de daar wonende joden in een getto bijeengedreven en later afgevoerd naar de vernietigingskampen overigens werden ook in totaal een miljoen polen naar werkkampen getransporteerd en werden uit alle bezette gebieden in totaal miljoen mannen tussen de en jaar gedwongen tewerkgesteld in de duitse oorlogsindustrie dit werd de arbeitseinsatz genoemd de rechters van neurenberg noemden het later slavernij tijdens de wannseeconferentie januari waar nazileiders maar niet hitler zelf bijeen waren gekomen om tot een definitieve oplossing endlsung van het jodenvraagstuk judenfrage te komen werd besloten om de circa miljoen europese joden systematisch om te brengen de organisatie daarvan werd in handen gegeven van reinhard heydrich en heinrich himmler de administratie aan adolf eichmann en de uitvoering aan de talloze officieren militairen en burgers die door de jaren heen voldoende waren getraind en gehard zigeuners homoseksuelen jehova s getuigen en andere groepen mensen die als ongewenst werden beschouwd ondergingen hetzelfde lot de holocaust zelf was in de omgeving van hitler als gespreksonderwerp een taboe een directe opdrachtrelatie tussen hitler en de holocaust is tot op heden niet gevonden het derde rijk opereerde sterk op het de fhrer tegemoet werken dingen doen waar geen opdracht voor gegeven was maar waar wel de ruimte voor was gegeven en waarvan verondersteld werd dat dit in de geest van de fhrer was aldus hitlers biograaf ian kershaw zo kon hitler voor zichzelf schone handen houden hitler is nooit in auschwitz majdanek sobibr treblinka of een van de andere vernietigingskampen geweest hij nam zelf niet actief deel aan de endlsung hoewel hij in de ogen van de buitenwereld voorzichtig leek te manoeuvreren heeft hij over zijn bedoelingen ten aanzien van de joden nooit twijfel laten bestaan ontelbare keren heeft hij de woorden vernietiging en wegvagen uitgesproken bekend is het volgende citaat uit hitlers toespraak van januari als het internationale finanzjudentum binnen en buiten europa erin zou slagen de volkeren nogmaals in een wereldoorlog te storten dan zal het resultaat niet de bolsjewisering van de aarde en daardoor de zege van de joden zijn maar de vernietiging van het joodse ras in europa hitler stuurde doelbewust aan op een oorlog in oost europa om de duitse hegemonie in europa veilig te stellen maar hij zou volgens sommigen niet uit zijn geweest op een algehele europese oorlog of een wereldoorlog aanvankelijk hoopte hitler dat duitsland zijn dominante positie op het europese continent kon versterken polen hongarije tsjechoslowakije roemenië joegoslavië en bulgarije zouden satellietstaten worden van duitsland die bovendien met hun economieën dienstbaar zouden zijn aan die van duitsland frankrijk moest worden vernederd om de eerste wereldoorlog te wreken maar dit was niet het hoofddoel hitler hoopte zelfs op een bondgenootschap met het verenigd koninkrijk net zoals keizer wilhelm ii aan de vooravond van de eerste wereldoorlog hitler maakte mogelijk de miscalculatie dat het voor het verenigd koninkrijk niet acceptabel zou zijn dat één land het hele europese vasteland onder controle zou hebben de werkelijke ideologische en geopolitieke vijand was de sovjet unie dat het in hitlers ogen verderfelijke communisme aanhing en bovendien op de plaats lag waar de toekomstige lebensraum verwezenlijkt moest worden deze ideologische tegenstelling weerhield hitler en stalin echter niet om op realpolitische wijze een tijdelijk verbond molotov ribbentroppact van te sluiten en polen te verdelen om de fransen en britten in de middellandse zee bezig te houden sloot hitler een pact met de italiaanse fascistische dictator benito mussolini deze liaison werd de as rome berlijn of simpelweg de as genoemd ook japan verklaarde zich solidair met duitsland deze drie landen werden hierna tot de zogenaamde asmogendheden gerekend de halfslachtige maatregelen van de volkenbond tegen de italiaanse agressie in ethiopië en tegen de japanse agressie in mantsjoerije gaven hitler het eerste signaal dat de westerse mogendheden ver zouden gaan om oorlog te voorkomen op maart werd het rijnland herbezet in gevolgd door de anschluss aansluiting feitelijk de annexatie van oostenrijk en het tsjechische sudetenland de internationale gemeenschap reageerde zoals hitler hoopte maar niet verwachtte slechts met diplomatiek geschut de britse premier neville chamberlain kwam zelfs op bezoek om een vriendschapsverdrag te tekenen het verdrag van mnchen aangemoedigd door de lauwe reacties van de internationale gemeenschap annexeerde hitler vervolgens de tsjechische helft van tsjechoslowakije en inderdaad er werd hiertegen nauwelijks geageerd door het buitenland met het bombardement op guernica op april kon hermann gring voor de eerste keer bepalen wat het effect van verrassingsbombardement op een bevolkingscentrum was aan de reeks bombardementen werd onder andere deelgenomen door heinkel he italiaanse savoia marchetti sm en dornier do z bommenwerpers het zwaarste tapijtbombardement werd met heinkel en junckers bommenwerpers uitgevoerd het laatste bombardement kostte de meeste burgers het leven de schattingen van het aantal dodelijke slachtoffers liepen sterk uiteen en varieerden tussen de en in de biografie van ian kershaw wordt het aantal doden en gewonden onder de inwoners van het stadje op ongeveer geschat waarschijnlijk waren de bombardementen door hitler mussolini en gring deels als experiment bedoeld ze werden door het duits vrijwilligerslegioen en de italiaanse luchtmacht uitgevoerd om tijdens de spaanse burgeroorlog de overgave af te dwingen van de internationale brigades in baskenland mogelijk wilden hitler en gring de gegevens over de resultaten van de bombardementen voor de buitenwereld het liefst zoveel mogelijk geheim houden de bombardementen hadden vanuit strategisch of militair perspectief geen nut aangezien guernica een vrij kleine baskische stad is en niet op een strategisch belangrijke positie ligt in sloot hitler met de dictator van de sovjet unie jozef stalin een niet aanvalsverdrag het molotov ribbentroppact aan dit verdrag werd bovendien een geheime clausule toegevoegd waarin al een overeenkomst over de verdeling van polen stond het was inmiddels duidelijk voor het buitenland dat hitler niet van plan was om te stoppen met het annexeren van zijn oosterburen en het verenigd koninkrijk frankrijk en ook nederland begonnen hun defensie uitgaven te verhogen de oorlog wierp zijn schaduw al vooruit er is gespeculeerd over de vraag waarom hitler zulke grote risico s nam en daarmee op een oorlog aanstuurde in en stond hitler op het toppunt van zijn macht en roem duitsland was oppermachtig in centraal europa oostenrijk en sudetenland waren ingelijfd en de fransen en britten hadden met het verdrag van mnchen veel van zijn eisen ingewilligd er bestaat een theorie dat duitsland vanwege te hoge uitgaven op een economische crisis afstevende en dat hitler daarom wel oorlog moest voeren lees goederen roven om een dreigende crisis en ontevredenheid onder de bevolking te voorkomen bovendien vijzelt het hebben van buitenlandse vijanden de saamhorigheid onder de bevolking en de binnenlandse politieke steun voor een sterke leider op een andere reden is door hitler in zelf tijdens de zogenaamde conferentie van hossbach aangegeven hij wilde dat duitsland de wereldmacht zou veroveren en hij wilde graag zelf meemaken dat duitsland de wereldheerschappij zou veroveren in was hij vijftig en hij was bang voortijdig ziek te worden of te overlijden voor dit gebeurde moest hij zijn werk afmaken daarnaast bestond onder de duitse elite het idee dat men de verkregen machtspositie moest uitbuiten zodra daartoe de mogelijkheid bestond voordat een andere potentiële wereldmacht zou opstaan hierbij werd verwacht dat dit de sovjet unie zou worden wanneer die op hetzelfde economische ontwikkelingsniveau als west europa zou komen iets dat in de koude oorlog werkelijkheid leek te worden hoewel de sovjet unie wel een militaire mogendheden werd is ze op economisch terrein nooit de gelijke van west europa geworden met de anschluss en de bezetting van sudetenland en tsjechië had hitler een geniale strategische zet gedaan omdat hij de tsjechen hun wapens uit handen had gerukt en over de tsjechische productiecapaciteit voor zwaar geschut pantservoertuigen en tanks kon beschikken nu kon hij samen met de russen en de slowaken polen binnenvallen en de veroverde gebieden onderling verdelen de poolse strijdkrachten werden tijdens poolse veldtocht door de duitsers volgens het aanvalsplan fall weiss in samenwerking met de vanuit het zuiden binnenvallende slowaken en vanuit het oosten binnenvallende sovjets in minder dan vijf weken vermorzeld de aanhoudende bombardementen op warschau door de luftwaffe dwongen de poolse legerleiding de strijd op oktober op te geven het duitse luchtwapen bleek tijdens de inval in polen uitstekend gewerkt te hebben de hermilitarisering van het rijnland en de annexatie van oostenrijk en tsjechië hadden niet tot een militaire reactie geleid en daarom verwachtte hitler in september na de inval in polen slechts diplomatieke strubbelingen van de kant van frankrijk en engeland maar dit keer vergiste hitler zich want twee dagen nadat de duitsers polen waren binnengevallen verklaarden het verenigd koninkrijk en frankrijk nazi duitsland de oorlog het halfslachtige saaroffensief van september en de zogenaamde schemeroorlog die als reactie op de duitse inval in polen volgden luidden het begin van de tweede wereldoorlog in winston churchill werd benoemd als minister van marine in het kabinet van chamberlain sommige duitse militairen schrokken van de oorlogsverklaringen maar op hitler maakten de weifelende militaire reacties die op de oorlogsverklaringen volgden niet veel indruk in kon hitler over meer gevechtsvliegtuigen bommenwerpers en transporttoestellen beschikken dan de fransen en engelsen in totaal ruim inzetbare toestellen aan duitse kant tegenover een kleine direct inzetbare toestellen aan de kant van de engelsen en fransen daar kwam nog bij dat hitler over veel ervaren piloten kon beschikken omdat hij in was begonnen om duizenden leden van de hitlerjugend tot piloot op te leiden door zweefvliegclubs voor jongeren op te richten en aerobatiekwedstrijden met sportvliegtuigen voor de hitlerjugend te organiseren hadden zijn piloten vanaf de vliegervaring kunnen opdoen die hen later bij de luftwaffe goed van pas zou komen voordat hitler aan de macht kwam was de vliegsport in duitsland en een aantal andere europese landen onder een breed publiek populair geworden daarom kregen de meeste europese politici voor de aanval op polen nog geen argwaan toen in de loop van de jaren het zweefvliegen onder de leden van de hitlerjugend steeds populairder werd na de bombardementen op warschau waren de meeste west europese politici wakker geschud de russische beer was daarentegen in een diepere slaap weggezonken omdat hitler zich aan zijn verleidelijke geheime afspraak uit het molotov ribbentroppact had gehouden de duitsers hadden ongeveer twee derde deel van het poolse grondgebied veroverd terwijl in het geheim was afgesproken dat het gebied gelijk tussen de russen en de duitsers verdeeld zou worden hitler riskeerde zelfs een conflict met zijn generaals door de duitse troepen uit een deel van de veroverde poolse gebieden terug te trekken tot achter de demarcatielijn die met stalin was afgesproken in werkelijkheid had hitler stalin een rad voor ogen gedraaid door een deel van het veroverde gebied af te staan hij had tijdens de poolse veldtocht kunnen zien dat het rode leger vrij zwak en slecht bewapend was stalin voerde een machtsstrijd in eigen land waardoor het rode leger verder verzwakte en rekende niet op een aanval van duitsland de russen zouden pas op juni ruim een jaar na het bombardement op rotterdam en een half jaar na de eerste bombardementen op engelse steden op ruwe wijze uit hun diepe slaap gewekt worden door stalin een extra kers op de poolse taartpunt cadeau te doen gingen de russen pas anderhalf jaar later tot actie over dan de meeste west europese landen de krijgslist zou hitler een forse tijdwinst ten opzichte van stalin opleveren voordat hij aan operatie barbarossa begon op november ontplofte s avonds om uur na de jaarlijkse bijeenkomst van de nsdap in de brgerbrukeller in mnchen een zware bom minuten nadat hitler en de belangrijkste nsdap kopstukken waren vertrokken de tijdbom was door de meubelmaker georg elser in een dragende pilaar in het gebouw aangebracht vlak achter het podium waarop hitler stond om zijn jaarlijkse toespraak voor de nsdap te houden om de plaats en het tijdstip te bepalen waar de bom moest ontploffen had elser in de jaarlijkse bijeenkomst van de nsdap bezocht dat was op de avond voor de kristallnacht door het mistige kille najaarsweer op november besloot de nsdap de bijeenkomst vroeger te laten beginnen en zo vroeg mogelijk te beëindigen hitler kon vanwege de mist niet per vliegtuig reizen zodat hij na de bijeenkomst met de trein naar berlijn moest reizen elser was al uit mnchen vertrokken op het moment dat de bom ontplofte elser was niet de enige die hitler en de nsdap top uit de weg wilde ruimen na de annexatie van sudetenland in was een groep van vier oudere samenzweerders uit de duitse elite bestaande uit de heren beck goerdeler popitz en hassell van plan geweest om hitler af te zetten of uit de weg te ruimen franz halder en walther von brauchitsch waren in in samenwerking met friedrich goerdeler van plan geweest om hitler uit zijn functie te laten zetten wegens zijn incompetentie ook onder de jonge officieren in de wehrmacht onder wie claus von stauffenberg en henning von tresckow groeide vanaf de onvrede over hitler en de nsdap top het complot van juli werd gesmeed tijdens bijeenkomsten op het landgoed van helmuth james graf von moltke in kreisau de deelnemers aan de voorbereiding van de aanslag werden door de gestapo de kreisauer kreis genoemd na de mislukte elser aanslag zouden er nog vier pogingen ondernomen worden om een aanslag op hitler te plegen om geallieerde interventies te voorkomen en het initiatief te houden sloeg hitler begin april in west europa toe begin april werd denemarken bezet en werd noorwegen aangevallen door het opstarten van operatie weserbung begin mei werd het aanvalsplan fall gelb uitgevoerd voor de bezetting van nederland en belgië begin juni gevolgd door de uitvoering van fall rot voor de bezetting van frankrijk noorwegen en denemarken werden als eersten bezet om de aanvoer van zweeds ijzererts via narvik veilig te stellen en om aan het begin van de oorlog in het noorden van europa een strategisch gunstige startpositie voor de kriegsmarine tegenover de royal navy in te nemen hitler voelde aanvankelijk weinig voor het opstarten van operatie weserbung maar op herhaald en dringend verzoek van admiraal erich raeder en tot grote schrik en ontzetting van churchill werd operatie weserbung opgestart voordat de nazi s aan de slag om frankrijk begonnen de bezetting van denemarken verliep zeer snel omdat het deense leger niet paraat was en de deense legerleiding overvallen werd door de snelle landing van de duitse troepen de bezetting van noorwegen verliep daarentegen vrij stroef omdat het okh onder hitlers leiding de taakverdeling tussen de verschillende legeronderdelen niet goed kon cordineren bovendien hadden de engelse franse en poolse troepen zich al stevig verschanst in de centrale delen van noorwegen ruim voordat de duitse aanval begon churchill besloot echter om de geallieerde troepen uit noorwegen terug te trekken aangezien de posities in noorwegen niet permanent gehandhaafd konden worden toen de geallieerden de slag om frankrijk dreigden te verliezen met de bezetting van denemarken kreeg hitler de controle over het skagerrak het kattegat en de toegang tot de oostzee terwijl het neutrale zweden strategisch geïsoleerd werd daarmee konden de nazi s de bevoorrading van de sovjet unie vanaf de noordzee grotendeels blokkeren de bevoorrading van hitlers bondgenoten kon in een later stadium via de havens in de baltische staten en finland voortgezet worden de transportschepen die via de veel langere de noordelijke route naar moermansk moesten varen om de russen te bevoorraden konden vanuit duitse bases in finnmark in het noorden van noorwegen aangevallen worden met de uitvoering van fall gelb werden nederland belgië en luxemburg onder de voet gelopen de duitse aanval op nederland begon op mei waarna met behulp van het bombardement op rotterdam van mei en de dreiging van een volgend bombardement nederland binnen een week tot overgave gedwongen werd nederland capituleerde op mei leopold iii van belgië capituleerde ruim anderhalve week later op mei na de achttiendaagse veldtocht de verdediging van de lage landen tegen de naderende grootscheepse duitse aanval was slecht voorbereid nederland vertrouwde nog steeds op zijn waterlinies en was net als belgië niet op een duitse invasie met luchtlandingstroepen voorbereid de legers van beide landen hadden evenmin op aanvallen met bommenwerpers en tankdivisies gerekend bovendien zat er een groot gat zat tussen de nederlandse verdedigingslinie van vesting holland met de grebbelinie de nieuwe hollandse waterlinie en de zuider waterlinie en de verdedigingslinies voor het centrale deel van belgië met verschillende stellingen langs het albertkanaal en de kw stelling nederland was voor de nazi s vooral van strategisch belang omdat nederland aan de monding van de rijn de maas en de schelde ligt nederland en belgië liggen bovendien op strategisch belangrijke posities voor de luchtverdediging van het ruhrgebied daarom was hitler van plan om beide landen na de bezetting samen met noorwegen en denemarken stukje bij beetje gelijk te schakelen als eerste stap op de weg naar gelijkschakeling stelde hitler de gehaaide nazi en geslepen jurist arthur seyss inquart aan als rijkscommissaris voor bezet nederland na de succesvolle uitvoering van fall gelb konden hitlers troepen via verschillende routes door de ardennen en vlaanderen om de maginotlinie heentrekken het noorden van frankrijk bezetten en aan de slag om frankrijk beginnen het britse expeditieleger werd in het noordwesten van frankrijk ingesloten verloor de slag om duinkerke en werd van het vasteland van europa verjaagd de britten en een deel van de fransen trokken zich met operatie dynamo uit frankrijk terug door het verlammende defaitisme onder de franse militairen en de angst voor zware bombardementen op grote franse steden waren de fransen niet meer in staat de razendsnelle duitse opmars te stuiten dit verbazingwekkende succes had hitler voor een deel te danken aan de blitzkrieg doctrine en de inzet van de luftwaffe van hermann gring waarbij met een combinatie van alle wapenen op bepaalde plaatsen in de linie het overwicht werd behaald hitlers troepen wisten zo de britten en het grootste deel van het franse leger in noord frankrijk en belgië vast te pinnen te omsingelen en vervolgens te verslaan waarna parijs gemakkelijk ingenomen kon worden in essentie was fall rot een aangepast von schlieffenplan dat in tegenstelling tot nu wel succesvol volbracht werd binnen twee maanden hadden hitlers troepen de slag om frankrijk gewonnen om de overwinning op de geallieerden te vieren liet hitler de treinwagon van maarschalk ferdinand foch uit het museum halen en naar het oorlogsmonument van de geallieerden uit in het bos bij compigne brengen onder de schaduw van het oorlogsmonument moesten de fransen op juni de voorwaarden voor een nieuwe wapenstilstand met nazi duitsland tekenen daarna werden het oorlogsmonument met de gevallen adelaar uit en de treinwagon door de ss vernietigd frankrijk werd in tweeën gedeeld waarbij het noorden en westen van het land vanuit parijs door duitse militairen bestuurd zou worden hitler belde die avond goebbels op om te vertellen dat hij de plechtigheid in de treinwagon bij het franse oorlogsmonument als een duitse wedergeboorte ervaren had het zuidoostelijke deel van frankrijk liet hitler vanuit het kuuroord vichy door het conservatieve rooms katholieke antisemitisch regime van de jarige oorlogsveteraan philippe pétain besturen pétain had geen politiek programma en feitelijk had ook geen macht maar hij stond sympathiek tegenover het antisemitisme van de nazi s vichy frankrijk dat aan de zuidkant ingesloten was door het spanje van franco en het italië van mussolini stond onder toezicht van de nazi s en de italiaanse fascisten op juni hadden de fransen tevens een overeenkomst moeten tekenen voor de wapenstilstand met italië mussolini was het zuidoosten van frankrijk binnengevallen om de duitsers in hun strijd tegen de geallieerden te steunen vichy frankrijk was door de overeenkomsten te tekenen tot een antisemitisch provinciaals vazalstaatje gereduceerd omdat hitler op september in berlijn een driemogendhedenpact met italië en japan had gesloten meende hij na de installatie van het vichy regime samen met zijn bondgenoten automatisch aanspraak te kunnen maken op de franse gebieden in noord afrika en het verre oosten pétain werd gesteund door een vrij brede diffuse achterban die uit rechts extremisten conservatieve katholieken nationalisten en opportunisten bestond het deed hitler veel plezier om op oktober in montoire sur le loir in het bijzijn van joachim von ribbentrop en andere nazikopstukken de hand van de oude verslagen pétain te kunnen schudden de krijgsgevangenen werden in de kampen van de nazi s slecht behandeld en hadden vaak zwaar te lijden onder de kou of andere extreme weersomstandigheden honger en dorst en uitbraken van besmettelijke ziekten als vlektyfus en dysenterie de meeste franse krijgsgevangenen weigerden na de capitulatie en hun vrijlating om actief met pétain en het vichy regime mee te werken sommigen wisten aan de krijgsgevangenschap te ontkomen en frankrijk te ontvluchten anderen pleegden na ontslag uit de krijgsgevangenkampen een vorm van passief verzet het franse verzet de résistance was verdeeld over verschillende groeperingen zowel binnen als buiten het franse grondgebied en de franse koloniën de oorlogsveteraan en nationalist charles de gaulle richtte in een beweging op onder de naam vrije franse strijdkrachten de vrije fransen worden onder leiding van de franse generaal marie pierre knig ondergebracht bij de franse eenheden van de geallieerde troepen de gaulle vervulde hoofdzakelijk een politieke rol de franse trotskisten voorgekomen uit de vierde internationale van de komintern vervullen met hun de francs tireurs et partisans ftp een belangrijke rol in het binnenlandse verzet tegen het eind van de oorlog begint de organisatie van het binnenlands verzet onder de naam forces franaises de l intérieur meer vorm te krijgen het sterk religieus getinte kamermuziekstuk quatuor pour la fin du temps is onder erbarmelijke omstandigheden gecomponeerd door olivier messiaen tijdens zijn verblijf in het gevangenkamp stalag viii a in grlitz zgorzelec op de huidige grens tussen polen en duitsland de romancyclus de wegen der vrijheid van jean paul sartre is een sterk politiek getinte romancyclus waarin het politiek activisme van de hoofdpersoon en zijn verblijf in een gevangenkamp een belangrijke rol spelen beiden worden tot de belangrijkste werken uit de franse kunst en cultuur van de e eeuw gerekend hitler schreef het succes van de slag om frankrijk geheel toe aan zijn eigen tactische en strategische inzichten het valt echter niet te ontkennen dat de factoren toeval en geluk ook een grote rol hebben gespeeld omdat hitler niet inzag dat de successen voor een deel aan toeval of aan het falen van zijn tegenstanders toegeschreven konden worden werd hij overmoedig na de successen die hij in het eerste oorlogsjaar behaald had was hitler er heilig van overtuigd geraakt dat niets een verdere opmars van zijn troepen kon stoppen door de eerste eclatante militaire successen werden hitlers lang gekoesterde plannen voor de verovering van rusland en de beheersing van de kaukasische olievoorraden die na het ribbentrop molotovpact tijdelijk in de ijskast waren gezet in december weer nieuw leven ingeblazen hitler wilde echter geen tweefrontenoorlog en daartoe moest eerst het verenigd koninkrijk worden verslagen of idealiter tot bondgenoot gemaakt de britten gingen niet op hitlers vredesvoorstellen in mede door de onverzettelijke houding van de nieuwe britse premier winston churchill hitler beval daarop dat de voorbereidingen voor een invasie van de britse eilanden opgestart moesten worden operatie seelwe maar in augustus en september werd het de duitsers tijdens de slag om engeland duidelijk dat de britten boven verwachting stand wisten te houden de luftwaffe kon het luchtruim boven engeland niet onder controle krijgen een militaire vereiste om een geslaagde invasie te kunnen uitvoeren in combinatie met het traditionele britse overwicht ter zee werd een invasie van de britse eilanden nu onmogelijk ongeduldig geworden besloot hitler zonder volledige overwinning aan het westelijke front dat er toch een oostelijk front geopend moest worden hij besloot de sovjet unie in aan te vallen teneinde zijn hoofddoel lebensraum in het oosten te verwezenlijken opmerkelijk is dat hitler voorheen altijd gewaarschuwd had tegen een tweefrontenoorlog en zelfs ernstig de duitse bevelhebbers uit de eerste wereldoorlog verweet dat ze hiermee begonnen waren het voeren van een tweefrontenoorlog werd hitler dan ook zeer ontraden naar later bleek terecht door onder anderen joseph goebbels en hermann gring die duitsland nog niet klaar vonden voor zo n grote uitbreiding van de oorlog maar hitler was vastbesloten en stuurde gring zelfs op vakantie nog een tegenvaller voor hitler was dat zijn vriend mussolini op de balkan en in noord afrika geen militaire successen wist te boeken toen de grieken onder leiding van ioannis metaxas mussolini s troepen dreigden te verslaan was hitler zelfs gedwongen met zijn balkanveldtocht in te grijpen door toedoen van mussolini moesten de duitsers begin middels de invasie van joegoslavië het zuidwesten van de balkan veroveren om de duitse toegang tot de oliebronnen in het roemenië van ion antonescu definitief veilig te stellen daarna moest het roemruchte afrikakorps van erwin rommel met de noord afrikaanse veldtocht het italiaanse leger in noord afrika ontzetten deze onvoorziene afleiding heeft het offensief tegen rusland wellicht te zeer vertraagd had duitsland de tijd die verloren ging in de balkan en noord afrika tegen de sovjet unie gebruikt dan had men wellicht moskou voor de winter inviel kunnen innemen dat de slag om engeland anders verliep dan verwacht was de eerste tegenslag die hitler te verduren kreeg sinds hij met oorlogvoeren was begonnen bovendien had hitler geen rekening gehouden met het mislukken van de acties die mussolini op de balkan zou uitvoeren deze tegenslagen waren in hitlers beleving niet het gevolg van zijn eigen inschattingsfouten ze werden volgens hitler veroorzaakt door de domheid en de koppigheid van churchill en de engelsen die het gevaar van het oprukkende bolsjewisme niet zagen en door het tekortschieten van mussolini en de wispelturige italianen omdat het eerste oorlogsjaar in het voorjaar en de zomer van grote successen opgeleverd had nam hitler zich voor om op de ingeslagen weg voort te gaan en zijn triomftocht in voort te zetten hitler besloot de kritiek die gring goebbels en andere nazikopstukken hadden op zijn plan voor de opmars in oostelijke richting te negeren bovendien bleek het niet tot hitler door te dringen dat het moeilijk is om een grote bezettingsmacht in de veroverde gebieden in het westen en noorden van europa op de been te houden terwijl de rest van de troepen op een tweede front in het oosten slag moesten leveren met een potentieel zeer sterke tegenstander als rusland blijkbaar was het hitler ontgaan dat de twee sterkste militaire mogendheden op aarde nog niet actief deelnamen aan de oorlogen met de asmogendheden en dat die mogendheden hun achterstand ten opzichte van nazi duitsland snel konden inhalen op juni begon hitler aan wat door velen wordt beschouwd als zijn grootste vergissing operatie barbarossa de invasie van de sovjet unie hitlers oorspronkelijke plan was om voor het invallen van de winter europees rusland waar verreweg het grootste gedeelte van de russische bevolking woonde en waar zich de zware industrie bevond tot aan de lijn astrachan archangel te bezetten later zou men eventueel tot aan de oeral oprukken hierna zou de rest van de sovjet unie als tegenstander als stalin zich nog niet zou hebben overgegeven niet veel meer voorstellen het duitse optimisme was mede geïnspireerd door de slechte prestaties van het rode leger tijdens hun oorlog tegen de finnen in maar ook hadden naar later bleek de duitse spionnen in rusland een veel te negatief beeld doorgegeven van de vermeend zwakke capaciteiten en reserves van het rode leger het was veel beter in staat nieuwe lichtingen op te roepen te trainen en uit te rusten dan de duitsers hadden ingecalculeerd in hun aanvalsplannen nog een belangrijke factor was de uitgestrektheid van het front in de veldtocht tegen frankrijk waren de afstanden betrekkelijk klein en konden de duitsers vrijwel over de hele linie van het westelijke front een beslissend overwicht bereiken aan het oostelijk front was dit anders na aanvankelijk weer ongekend grote successen in de eerste maanden van de invasie waarbij de duitsers snel oprukten en enorme aantallen russische soldaten gevangen namen voorspelden de nazileiders de overwinning als zeer nabij de russische luchtmacht verloor bijvoorbeeld in de eerste weken na de aanval een paar duizend mikoyan gurevich mig lavochkin gorbunov gudkov lagg en yakovlev yak gevechtsvliegtuigen voornamelijk omdat stalin in voorgaande jaren de opleiding en het trainen van zijn piloten en de ontwikkeling van zijn gevechtsvliegtuigen had verwaarloosd de duitsers beschikten over de nieuwste messerschmitt bf gevechtsvliegtuigen en goed getrainde piloten die ongeveer twee jaar gevechtservaring hadden die ze bij de invallen in polen en frankrijk hadden opgedaan maar na de eerste successen werd hitlers opmars vertraagd stalin wist ondanks de enorme verliezen steeds weer nieuwe troepen en materieel in de strijd te werpen de sovjet reserves bleken groter te zijn dan de duitsers hadden verwacht bovendien wisten de russen bijna al hun wapenfabrieken te verplaatsen tot achter de oeral waar ze een onafgebroken stroom nieuwe tanks vliegtuigen kanonnen en ander wapentuig produceerden de duitsers kregen ook steeds grotere logistieke problemen naarmate de aanvoerlijnen langer werden de bevolking in oekraïne en de baltische landen verwelkomde de duitsers aanvankelijk als bevrijders van het stalinistische juk maar dit sloeg snel om toen bleek dat het nazistische juk op zijn minst net zo zwaar en bloedig was achter de duitse linies laaide een voor de wehrmacht steeds hinderlijker partizanenstrijd op die veel legereenheden bond die deze moesten bestrijden de opmars werd door al deze tegenslagen zozeer vertraagd dat de zomer en de herfst voorbijgingen zonder beslissende veldslag die stalin op de knieën kon krijgen volgens een aantal historici w o willem melching is op grond van o a de dagboeken van goebbels vast te stellen dat hitler al twee maanden na het begin van de veldtocht inzag dat de oorlog niet meer gewonnen kon worden uiteindelijk bleek de invallende winter te veel voor het tot het uiterste beproefde duitse materieel en de oververmoeide duitse manschappen die door de haperende aanvoerlijnen vaak zelfs nog in zomeruitrusting moesten vechten vlak voor moskou moest de wehrmacht halt houden en de winter uitzitten op december kregen ze zelfs een eerste sovjet tegenoffensief te verduren waardoor ze tot km werden teruggedreven orders van hitler om stand te houden werden genegeerd wat leidde tot het ontslag van een aantal duitse bevelhebbers toen een snelle overwinning op de sovjet unie mislukt was begon er een uitputtingsoorlog waarbij duitsland in termen van mankracht grondstoffen en in het bijzonder olietoevoer ernstig in het nadeel was in de zomer van werden nogmaals fenomenale successen door de duitsers geboekt maar de doorstoot naar de kaukasische olievelden mislukte uiteindelijk bij stalingrad de duitse troepen aan het zuidelijke deel van het oostfront werden eind gedwongen tot een lange en bloedige terugtocht tot de rivier de dnjepr opgejaagd door het rode leger na de slag om koersk in juli nam het rode leger het initiatief voorgoed over en begon voor hen de moeizame weg naar duitsland zelf toen de winter eind inviel sloten de verenigde staten zich ook aan bij hitlers tegenstanders door de japanse aanval op de amerikaanse marinebasis pearl harbor op december dit leidde tot de oorlogsverklaring van duitsland aan de vs waarbij hitler hoopte dat de japanners een tweede oostelijk front in de sovjet unie zouden openen zodat stalin zijn krachten zou moeten verdelen tussen de duitsers en de japanners tot hitlers teleurstelling deden de japanners geen aanval op de sovjet unie in het oosten en kon stalin de meeste troepen uit ruslands verre oosten inzetten aan het front bij moskou bovendien leidde de oorlogsverklaring aan de vs tot georganiseerde deelname aan de oorlog door een geallieerd bondgenootschap de verenigde staten en het verenigd koninkrijk leidden de tegenaanval aan het westfront en de sovjet unie die aan het oostelijk front hitler was in twee jaar tijd in oorlog met het grootste land ter wereld sovjet unie het grootste rijk ter wereld verenigd koninkrijk en de grootste economie ter wereld verenigde staten sommige generaals van hitler zagen toen al in dat de oorlog op den duur onmogelijk meer te winnen was met zoveel tegenstanders en stelden voor een gunstige vredesregeling met de geallieerden te treffen nu het nog kon zo had stalin voorgesteld dat hitler de oekraïne mocht houden in ruil voor een wapenstilstand hitler reageerde hier nog niet eens op maar was wel furieus ten aanzien van de duitse generaals die hierin wel wat zagen en ontsloeg de meeste van deze dissidenten vanaf toen nam hij persoonlijk het commando van het leger over en smoorde de kritiek op zijn plannen in de kiem overigens speelde dit de geallieerden zeer in de kaart in tegenstelling tot wat hitler van zichzelf vond was hij geen vakman in strategie en tactiek aan het front hij maakte veel strategische blunders het tot elke prijs vasthouden aan eenmaal veroverd terrein het forceren van zinloze aanvalsacties en het verwaarlozen van defensieve maatregelen dit alles tot afgrijzen van militaire professionals zoals heinz guderian erich von manstein en erwin rommel die meestal machteloos moesten toezien hoe hitler in snel tempo de reserves van de wehrmacht erdoor joeg en de strategische positie van het leger steeds verder werd verzwakt de vernietiging van untermenschen en het uitwissen van de sporen van vernietigingskampen kreeg vanaf het einde van de topprioriteit even voor de wannseeconferentie van januari had hitler aan reinhard heydrich laten weten dat hij haast wilde maken met de evacuatie van alle joden uit europa het werd onzeker of de endlsung der judenfrage op tijd afgerond kon worden van de vernietigingskampen die voor het grootste deel in polen gevestigd waren zijn sobibr treblinka ii chemno en majdanek met succes ontmanteld maar het is de nazi s niet gelukt om het grootste vernietigingskamp auschwitz birkenau te ontmantelen of de sporen uit te wissen van de misdaden die daar gepleegd zijn in het voorjaar van nog geen vier maanden na de wannseeconferentie werd op mei om uur s ochtends in de tsjechische hoofdstad praag operatie anthropoid uitgevoerd door de tsjechische verzetsstrijders jozef gabk en jan kubi ze pleegden de aanslag op klaarlichte dag met een haperende stengun een luger p een antitankgranaat en hun colt model pocket hammerless pistolen op de open mercedes benz typ van heydrich de aanslag mislukte voor een groot deel heydrich liep vrij zware verwondingen aan zijn middenrif en milt en een ingeklapte linkerlong op maar hij verkeerde niet in levensgevaar na een week kwam hij toch onverwacht te overlijden als gevolg van een bloedvergiftiging hitler verloor hiermee zijn beoogde opvolger hitler en de nazi s sloegen terug met de vernietiging van de dorpen lidice en leky en lieten tsjechen arresteren tot een groot bloedvergieten kwam het niet omdat de nazi s zich in geen groot verlies van arbeidskrachten in het protectoraat bohemen en moravië konden veroorloven een andere tegenslag was de val van de italiaanse dictator mussolini in september na de landing van de geallieerde troepen op sicilië hij had zijn land in de oorlog gestort en weinig anders dan tegenslagen en vernederingen geïncasseerd de italiaanse bevolking morde en ook binnen mussolini s eigen fascistische partij groeide de kritiek uiteindelijk werd hij zelfs afgezet door zijn medefascisten en werd een nieuwe leiding geformeerd het nieuwe italiaanse regime koos op oktober de zijde van de geallieerden zodat de duitse troepen in italië ineens een bezettingsleger waren geworden dat tegelijk de geallieerde opmars in italië moest stuiten met duitse steun kon mussolini nog tot het eind van de oorlog in noord italië dat onder controle van de duitsers bleef aan het hoofd blijven van de zogenaamde italiaanse sociale republiek ofwel de republiek van sal vlak voor een bezoek van mussolini aan hitler was er op juli werd in hitlers pruisische hoofdkwartier wolfsschanze een bijna gelukte bomaanslag op hitler gepleegd door een groep officieren onder leiding van claus von stauffenberg de bom was in een koffer geplaatst die onder een tafel werd gezet maar net voor de explosie verplaatste heinz brandt de aktetas achter een dikke tafelpoot het bureau had aan de zijkanten een gesloten poot die sterk genoeg was om de explosie tegen te houden vier andere aanwezigen in de kamer vonden de dood wel en een aantal anderen raakte gewond hitler raakte gewond aan zijn benen en aan een arm maar niet levensbedreigend hitler zelf zag die aanslag overigens niet als een tegenslag het feit dat hij tegen alle verwachting in ontkwam vatte hij volgens kershaw en andere biografen triomferend op als een ingreep van de voorzienigheid de invasie in normandië op juni leidde de bevrijding in van de bezette west europese gebieden frankrijk was binnen een paar maanden bevrijd maar tegenslagen voor de geallieerden zoals de mislukte luchtlanding bij arnhem en het duitse ardennenoffensief in de winter van brachten nog even uitstel van de onvermijdelijke nederlaag voor de nazi s in het voorjaar van hadden de russen inmiddels oost pruisen bereikt en de amerikanen en britten trokken de rijn over met als gemeenschappelijk doel berlijn het was voor iedereen duidelijk dat het einde voor de nazi s nabij was zoals eerder al vermeld kende hitler geen zelfkritiek hij weet dus alle schuld voor zijn falen aan zijn generaals die hem verraden hadden en ook aan het duitse volk dat hem in de steek liet en dat daarom in hitlers ogen in zijn historische missie had gefaald de laatste dagen van zijn leven bracht hij door in de sombere fhrerbunker nabij de kanselarij hitler was op dat moment lichamelijk en geestelijk een wrak en leed aan de ziekte van parkinson zijn lijfarts dr morell hield hem met diverse injecties op de been hitler gaf bevel tot het vernietigen van alle industriële complexen en het zich doodvechten tegen de russen ook bekend als het nerobefehl hij ging de afgrond in en probeerde het duitse volk mee te slepen door de snelle opmars van de geallieerden en ook de heimelijke tegenwerking van steeds meer officieren en zelfs nazikopstukken als albert speer werden deze laatste fhrerbefehlen niet meer uitgevoerd op april vierde hitler zijn e verjaardag de laatste naar de bunker kwam een aantal hoge nazi s o a goering en himmler waarvan de meesten direct daarna het onder russisch artillerievuur liggende berlijn ontvluchtten hitler overwoog ook even om berlijn te verlaten en vanuit zuid duitsland de oorlog voort te zetten goebbels overtuigde hem echter om in berlijn te blijven op april verklaarde hitler aan zijn generaals dat de oorlog verloren was keitel en anderen wilden echter koste wat kost verder vechten goering was intussen in ongenade gevallen en op april werden hem al zijn bevoegdheden afgenomen op april hoorden hitler s medewerkers een verslag van de bbc waarin gemeld werd dat reichsfhrer ss heinrich himmler de westerse geallieerden een overgave had aangeboden en dat dit aanbod was afgewezen himmler had tegenover de geallieerden beweerd dat hij bevoegd was om een overgave aan te bieden hitler beschouwde dit als verraad op april legde adolf hitler zijn testament vast en trouwde met eva braun er was geen stromend water meer in de ondergrondse bunker en vele generaals begonnen zich te bedrinken hitler vernam via het beluisteren van de britse radio dat mussolini was vermoord en dat zijn lijk ondersteboven was opgehangen aan een tankstation in milaan op april pleegde hitler zelfmoord in zijn bunker in berlijn samen met eva braun naar alle waarschijnlijkheid nam hitler een cyanidepil in en schoot hij zichzelf hierna met een pistool door het hoofd braun nam naar alle waarschijnlijkheid alleen een gifpil in een aantal van zijn naaste medewerkers onder wie zijn beruchte minister van propaganda joseph goebbels benam zich daarna ook het leven acht dagen later op mei gaf duitsland zich over wat er na hitlers dood met zijn lichaam gebeurde is nooit duidelijk geworden de waarschijnlijkste geschiedenis is de volgende na hitlers dood gaf goebbels opdracht de lijken te verbranden haastig werden de lijken door de ss lijfwachten met benzine overgoten en in brand gestoken de aanwezige soldaten hadden haast aangezien de russische granaten neerregenden hierdoor verbrandde het lichaam niet volledig goebbels weigerde om voor de sovjets te capituleren en pleegde op mei met zijn gezin zelfmoord uiteindelijk zou het rode leger bij de bunker twee lichamen aantreffen waarvan een waarschijnlijk van hitler was de nkvd de e smersj legde beslag op de lijken en liet forensisch arts faust sherovsky een autopsie verrichten de lichamen werden daarna herhaaldelijk begraven en opgegraven uiteindelijk zou het lichaam bij een nieuw gebouw van smersh in magdeburg begraven zijn in toen het gebouw aan oost duitsland overgedragen zou worden zouden de lijken door de russische kgb opgegraven en opnieuw verbrand zijn waarna de as in de elbe verstrooid werd een niet verbrande kaak met bijbehorende brug en een stuk van een schedel met kogelgat wordt tot op heden bewaard in het russisch staatsarchief te moskou en is alleen voor wetenschappers toegankelijk onderzoek aan de hand van hitlers originele gebitsfoto s leek aan te tonen dat de kaak inderdaad toebehoorde aan hitler nieuwer onderzoek met behulp van dna materiaal afkomstig van de schedel trok dit echter weer in twijfel volgens dna analyses behoorde het schedelfragment met kogelgat toe aan een vrouw die op basis van de schedelnaden tussen de twintig en veertig jaar oud moet zijn geweest volgens de onderzoekers vormden deze gegevens het definitieve bewijs dat de schedel niet afkomstig was van hitler tot op heden wordt dus nog gespeculeerd ook over het precieze verloop van de gebeurtenissen in hitlers bunker in april in de door hitler ontketende oorlog de concentratiekampen en de verschrikkingen daaromheen verloren alleen al in europa miljoen mensen het leven het grootste gedeelte van europa was ten gevolge van de oorlog verwoest frankrijk en groot brittannië verloren hun dominante wereldrol aan de nieuw opgekomen supermachten vs en de sovjet unie in het oosten moest het verslagen duitsland aanzienlijke gebiedsdelen aan polen en de sovjet unie afstaan waarbij de duitse bevolking die hier gewoond had naar het westen verjaagd werd de rest van duitsland raakte als gevolg van de vrijwel onmiddellijk beginnende koude oorlog na verdeeld in twee landen de duitse democratische republiek en de bondsrepubliek duitsland europa en duitsland zouden tot verdeeld blijven door het ijzeren gordijn op de langere termijn is de europese samenwerking met als sluitstuk de europese unie een direct gevolg van de verschrikkingen van de tweede wereldoorlog evenals de oprichting van de staat israël in de uiteindelijke schuldvraag omtrent de holocaust is grondig onderzocht maar daarover bestaan volgens rosenbaum veel verschillende meningen van zonder hitler geen holocaust lucy dawidowicz via het is de schuld van de duitsers daniel goldhagen tot het is de schuld van het christendom hyam maccoby en zelfs het is wellicht de schuld van de joden zelf zonder joden geen holocaust george steiner ook hebben velen voorzichtig of minder voorzichtig met de vinger naar god gewezen emil fackenheim yehuda bauer de britse historicus ian kershaw die een lijvige tweedelige biografie schreef heeft hitler vooral in een historische context willen plaatsen hij stelt dat hitler zo veel macht kon vergaren doordat veel van zijn aanhangers bereid waren hem tegemoet te werken ook in polen en frankrijk was er sterk nationalisme en antisemitisme zonder hitler misschien geen auschwitz maar wel pogroms tegen joden zoals trouwens na de duitse capitulatie in nog in polen zou gebeuren het is duidelijk dat de massamoord op miljoenen mensen niet zonder medeweten van hitler kon worden georganiseerd zie ook wannseeconferentie een schriftelijke opdracht is echter niet teruggevonden hitlers naaste medewerkers himmler gring kaltenbrunner en frick zouden een operatie van deze omvang en met een dergelijke logistieke complexiteit niet zonder hitlers toestemming hebben kunnen organiseren de massale vergassing van de europese joden past ook bij hitlers op film bewaarde uitspraak in de reichstag dat een nieuwe oorlog de ondergang van het joodse ras in europa zou zijn ook zijn autobiografie mein kampf bevat vele passages tegen het jodendom meningen die geheel van de bovenstaande verschillen komen van onder anderen claude lanzmann die vindt dat elke verklaring de enormiteit van hitlers schuld verdoezelt en van louis micheels die zich afvraagt of de waarom vraag wel gesteld moet worden de meest afwijkende mening komt echter van david irving die de omvang van de holocaust relativeert en de betrokkenheid van hitler onbewezen acht en die dan ook een schare bewonderaars achter zich kreeg uit revisionistische neonazistische of andere extreemrechtse kringen omdat hitler zelfmoord pleegde is er nooit een gerechtelijk oordeel geveld over zijn verantwoordelijkheid voor de holocaust zoals voor andere nazi s tijdens de processen van neurenberg of het ig farbenproces baldur von schirach ex leider van de hitlerjugend en gouwleider van wenen schreef in ian kershaw hitlerbiograaf benadrukt naast hitlers redenaarstalent de politieke situatie in duitsland na de eerste wereldoorlog en de kritische houding van vele duitsers tijdens de weimarrepubliek tegenover een pluralistische maatschappij binnen het duitse nationalisme streefden volgens kershaw velen naar eenheid onder de bevolking deze duitsers wezen dus een democratisch stelsel met rivaliserende politieke partijen af anna maria geertruida annie schmidt kapelle mei amsterdam mei was een nederlands dichteres en schrijfster van verzen liedjes boeken toneelstukken musicals en radio en televisiedrama annie m g schmidt werd in nederland en vlaanderen vooral beroemd met kinderboeken als pluk van de petteflet en abeltje series kinderverhalen als jip en janneke en kinderversjes als dikkertje dap en het beertje pippeloentje gebundeld in generaties nederlanders zijn met haar poëzie en verhalen opgegroeid waardoor haar werk tot het collectieve geheugen van naoorlogs nederland is gaan behoren annie m g schmidt was de dochter van johannes daniël schmidt sinds predikant in kapelle en geertruida maria bouhuijs ze slaagde in voor het eindexamen hbs a aan de rijks hoogere burgersschool te goes ze werkte aanvankelijk als bibliothecaresse onder meer in amsterdam in november behaalde ze het directeursdiploma van de centrale vereeniging voor openbare leeszalen en bibliotheken een jaar later solliciteerde ze in deventer en vlissingen ze werd aangenomen in vlissingen als directrice van de stadsbibliotheek na de tweede wereldoorlog werkte ze in als documentaliste en later tot als redactrice bij de amsterdamse krant het parool schmidt had vanaf een relatie met de gehuwde chemicus dick van duijn met hem kreeg ze een zoon flip die in haar latere werk regelmatig zou meespelen met van duijn woonde ze vanaf beurtelings in le rouret aan de cte d azur en in berkel en rodenrijs voor haar bleef amsterdam de plek waar ze het liefste was na dicks zelfgekozen levenseinde in ging ze in wonen aan de vossiusstraat in amsterdam in stopte ze met schrijven na haar laatste slecht ontvangen toneelstuk we hebben samen een paard ze was inmiddels vrijwel blind na een val in januari en als gevolg daarvan een heupoperatie en revalidatie besloot ze een aantal zaken rondom haar levenseinde zelf in de hand te nemen ze maakte afspraken met haar huisarts die op de hoogte was van haar ideeën over euthanasie schmidt verzocht harry bannink de begrafenismuziek te schrijven harry moet een mooie medley maken met liedjes van hem en mij zoals in een rijtuigie en op een mooie pinksterdag en dat moet dan in iets klassieks overgaan toen ik alles had besproken dacht ik ik had eigenlijk nu wel een feestje verdiend waar ik wel bij was in de vroege ochtend na haar e verjaardag werd ze in haar slaapkamer gevonden inmiddels overleden naast haar bed bevonden zich een wijnfles en pillenflesjes een arts stelde vast dat ze die ochtend rond vier uur aan een hartstilstand overleden was in haar periode bij het parool werd ze lid van de cabaretgroep de inktvis waaraan ook andere paroolcoryfeeën meededen annie schmidt de tussenletters m g waren nodig ter onderscheiding van een andere schrijfster a schmidt schreef in de beginjaren cabaretteksten en liedjes voor onder anderen wim kan wim sonneveld en conny stuart bekendheid als schrijfster kreeg ze met de hoorspelserie in holland staat een huis over de familie doorsnee daarvan werden afleveringen gemaakt in de periode een bekend liedje hieruit is ali cyaankali met muziek van cor lemaire die ook voor de televisieserie pension hommeles de muziek schreef schmidt was voor die tijd zonder meer een vrije geest die door de toenmalige volksgeest in nederland niet altijd begrepen werd door de kwaliteit van haar werk had ze daarvan niet veel last zo schrok ze er niet voor terug om voor die tijd pittige taal te gebruiken in een hoorspel liet ze iemand zeggen dat hij die ander een schop onder zijn achterwerk zou geven de volgende dag regende het opzeggingen en verontwaardigde reacties bij de vara die het hoorspel had uitgezonden schmidt werd te verstaan gegeven dat dit echt niet kon door de blijmoedigheid van haar werk bleef ze een publiekslieveling in schreef annie m g schmidt de tekst van de eerste oorspronkelijk nederlandstalige musical heerlijk duurt het langst die voorstellingen zou beleven harry bannink componeerde de muziek tussen en volgde de inmiddels legendarische televisieserie ja zuster nee zuster weer in nauwe samenwerking met bannink veel meer musicals zouden volgen waaronder en nu naar bed wat een planeet foxtrot en madam tussendoor vestigde er valt een traan op de tompoes haar naam als toneelschrijver ook de delige televisieserie pleisterkade had tussen en veel succes ze was goed bevriend met fiep westendorp die ook al haar jip en jannekeboekjes illustreerde al tijdens haar leven verschenen er boeken over haar en maakten biografen plannen voor biografieën schmidt hield die aandacht zelf zo veel mogelijk af biograaf hans vogel kreeg te horen dat hij maar moest wachten tot ze dood was niet lang na schmidt overleed vogel zelf waarna zijn boek werd voltooid door hans van den bergh het kreeg de titel wacht maar tot ik dood ben en belicht vooral het theaterwerk van schmidt joke linders die het boek doe nooit wat je moeder zegt schreef over de jeugdliteratuur van schmidt kreeg geen medewerking van de erven schmidt in verscheen anna een biografie door annejet van der zijl van der zijl kreeg volledige medewerking van de erfgenamen schmidt een zevendelige televisieserie getiteld annie m g is gebaseerd op dit boek en was in te zien bij de vlaamse en nederlandse publieke tv omroep in maart verscheen met medewerking van de zoon van annie m g schmidt flip van duyn zie voor de spelling de geïllustreerde bibliografie ik krijg zo n drang van binnen van marcel raadgeep naast haar zelfstandige publicaties komen ook de bibliofiele uitgaven de luisterboeken haar vertalingen de bladmuziek en de bijdragen aan kranten en tijdschriften aan de orde alle beschrijvingen zijn voorzien van illustratiemateriaal in kleur ook is er een overzicht van publicaties over de auteur opgenomen in werden de resterende pluk verhalen met illustraties van fiep westendorp reeds eerder uitgekomen in het tijdschrift margriet gebundeld in een nieuw boek pluk redt de dieren in verscheen een bloemlezing schmidt die van die van u gedundrukt door van oorschot van bijna van haar gedichten uit de jaren ali cyaankali het fluitketeltje de poedelman de leeuw is los mr van zoeten dikkertje dap ik heb een tante en een oom de dappere ridder van vogelenzang de brievenbus wou niet meer de spin sebastiaan het stoute kinderenhuis de tandarts houdt een winterslaap de lange familie pijpestang de lapjeskat zeven motten wat is dat mevrouw van gelder houdt u beren in de kelder ik ben lekker stout isabella caramella de graaf van weet ik veel de koningin van lombardije het beertje pippeloentje bello hendrik haan m n opa de kat van ome willem in een rijtuigie ja zuster nee zuster wilt u een stekkie dit is pater swierelier de laatste dans veel liedjes zijn op muziek gezet door harry bannink die jarenlang haar vaste componist was maar ook andere componisten schreven muziek voor haar teksten zoals han beuker en cor lemaire een aantal van haar gedichten is door vof de kunst tot liedjes bewerkt in maakten popzangers een cd met nummers van annie m g schmidt en harry bannink onder de titel de supersonische boem naar de tekst van vluchten kan niet meer in overleg met de auteur werden kinderversjes verzameld in het boek ziezo samengesteld door tine van buul en reinold kuipers en uitgegeven door querido naar schmidt is de annie m g schmidt prijs genoemd een onderscheiding voor het beste theaterlied een auteur van het latijnse auctor schrijver is de oorspronkelijke geestelijke eigenaar van een creatief werk meestal wordt er in het dagelijks spraakgebruik de schepper van een boek bundel of artikel op het gebied van letterkunde mee bedoeld de term wordt vaak synoniem gebruikt met schrijver of journalist maar ook heeft bijvoorbeeld elk muziekstuk een auteur de componist of arrangeur de term wordt ook in de filmwetenschap gebruikt om aan te geven dat een bepaalde regisseur een persoonlijk stempel weet te drukken op zijn films bij andere creatieve werken zoals een schilderij een beeld een website een grafisch werk of een gebouw spreken we meestal niet van een auteur hoewel de makers dat in juridische zin wel zijn de auteur van een creatieve schepping of degene aan wie de auteur de rechten heeft overgedragen een uitgever of opdrachtgever bijvoorbeeld heeft daarvan het auteursrecht waarmee hij voor bepaalde tijd distributie van het werk beheert het werk wordt bestreken door de wettelijke regelingen die in de nationale en europese auteurswetgeving zijn vastgelegd het fenomeen internet heeft vanaf het eind van de e eeuw geleid tot een nog altijd doorgaand proces van her ijking en aanpassing van die wetgeving met name voor boekauteurs en scenarioschrijvers is het moeilijk om met hun eersteling door te breken in de markt en een uitgever of producent te vinden velen van hen hebben dan ook de neiging om een eventueel aangeboden contract waarvan het royaltypercentage het bedrag dat na publicatie aan de auteur wordt uitgekeerd niet in hun voordeel is toch maar te accepteren vooral grote uitgevers en producenten maken hier handig gebruik van omdat zij beseffen dat een auteur niet al te luid durft te protesteren tegen het aangeboden contract vanuit die achtergrond is het beroep agent ontstaan omdat de agent een percentage van de inkomsten van een auteur krijgt is het in het belang van die agent om de auteur zo veel mogelijk te laten verdienen voor de producent en uitgever is het van belang om de agent te vriend te houden omdat zij op die manier het beste materiaal aangeboden krijgen omdat de agent het anders aan de concurrent zou geven naast de diensten van een agent is het belangrijk om ook gebruik te maken van een auteursrecht advocaat lijsten zijn te vinden op deze pagina s het algemeen belgisch vakverbond abvv in het frans fédération générale du travail de belgique fgtb is een socialistische vakbond met een sociaaldemocratische filosofie de vakbond maakt deel uit van de socialistische gemeenschappelijke actie sga het abvv is een socialistische vakbond die het sociaal overleg centraal plaatst haar basiswaarden steunen op de vier pijlers gelijkheid rechtvaardigheid democratie en solidariteit deze vormen de leidraad op de verschillende syndicale actieterreinen het syndicalisme vindt zijn oorsprong in de industrialisatie van west europa in de tweede helft van de de eeuw de artisanale productie werd in een recordtempo vervangen door nieuwe fabrieken en machines meteen ontstond ook een nieuwe beroepscategorie de fabrieksarbeider thuisarbeid was niet meer rendabel dus trokken mensen massaal naar de steden om werk te zoeken in de vele fabrieken aanvankelijk vooral in de textielindustrie arbeiders werkten en leefden er in erbarmelijke omstandigheden ze klopten werkdagen van uur in ongezonde werkplaatsen en tegen een hongerloon onder de arbeiders waren ook veel kinderen de arbeiders en hun gezinnen hadden te kampen met huisvestingsproblemen bovendien was er geen enkele vorm van sociale bescherming wie ontslagen werd of getroffen werd door een arbeidsongeval of ziekte viel van de ene op de andere dag zonder inkomen de wantoestanden veroorzaakten groeiend ongenoegen en geregeld braken rellen uit alleen waren de arbeiders nauwelijks georganiseerd en veranderde er in de praktijk weinig aan hun situatie stilaan groeide echter bij de arbeiders het besef dat ze zich moesten verenigen om hun leef en arbeidsomstandigheden te kunnen verbeteren op maart werd in gent de broederlijke maatschappij der wevers opgericht een maand later hielden de spinners hun maatschappij der noodlijdende broeders boven de doopvont die eerste vakverenigingen stelden zich relatief gematigd op en stonden ook open voor alle arbeiders ongeacht de politieke strekking of levensbeschouwing waartoe ze zich bekenden die eensgezindheid was echter van korte duur al snel viel de arbeidersbeweging uiteen in een socialistische en een christelijke vleugel hierbij kozen de socialisten voor de klassenstrijd als strategie om sociale vooruitgang te boeken in tegenstelling tot de christelijke vakbeweging die zich afzette tegen de goddeloze socialisten onder impuls van de rooms katholieke kerk deze ondersteunde de uitbouw van een christelijke arbeidersbeweging enerzijds om de arbeiders uit het vaarwater van het vrijzinnige socialisme te houden en anderzijds omdat ook zij de nood inzag van sociale vooruitgang voor de werkende massa zo werd in de antisocialistische katoenwerkersbond opgericht waaruit later het algemeen christelijk vakverbond zou groeien de economische depressie van tot maakte de arbeidersmisre nog dramatischer het belgische patronaat dat reeds bekendstond voor zijn uitgesproken lage lonen verscherpte die strategie nog om zo zijn concurrentiekracht te handhaven de werkloosheidsgraad nam in deze periode onwezenlijke proporties aan en de situatie verslechterde zienderogen door artikel van het strafwetboek was het zo goed als onmogelijk hiertegen syndicale actie te ondernemen en van de politiek moest ook geen heil verwacht worden door het cijnskiesrecht bestond de arbeidersklasse immers niet deze politieke onmondigheid leidde tot de oprichting van de belgische werklieden partij bwp in in de schoot van deze politieke partij werd op april de syndikale kommissie opgericht als antwoord op de wet van maart die de beroepsverenigingen legaal maakte de hoofdtaak van deze organisatie was de eenheid van de verschillende beroepsfederaties en afzonderlijke vakbonden te bewerkstelligen en het cordineren van de vakbondsactiviteiten binnen de socialistische zuil zij was ook verantwoordelijk voor de explosieve groei van het socialistische syndicalisme tijdens het interbellum op januari werd de commissie omgevormd tot het belgisch vakverbond bvv of confédération générale du travail de belgique cgtb op november verplicht de duitse bezetter de vakbonden op te gaan in een gemeenschappelijke organisatie met het vlaams nationalistische arbeidsorde wat leidde tot de oprichting van de unie van hand en geestesarbeiders uhga vanaf oktober bereidden het bvv en enkele andere linkse vakbonden de oprichting van een nieuwe syndicale eenheidsorganisatie voor ook het algemeen christelijk vakverbond acv werd uitgenodigd maar haakte af de onderhandelingen verliepen moeizaam omwille van de rivaliteit tussen het bvv en het bves daar kwam bij dat het bvv pas na lange onderhandelingen ermee instemde de directe banden met de socialistische partij op te zeggen het tot stand komen van het abvv onder zijn huidige benaming gebeurde op april na succesvolle fusiegesprekken tussen het belgische vakverbond bvv en een aantal andere linkse vakverenigingen die ontstaan waren tijdens de duitse bezetting en wereldoorlog ii zo traden naast het bvv het communistische belgisch verbond der eenheidssyndicaten bves het onafhankelijke algemeen genifieerd syndicaat der openbare diensten asod en de mouvement syndical unifié msu van andré renard toe tot het abvv deze houding verandert echter na de oprichting van de socialistische gemeenschappelijke actie sga in en de bsp een deel van het abvv programma overnam daarnaast werd er met de partij samengewerkt tegen de terugkeer van koning leopold iii hoewel de communistische tendens in oorsprong zeer sterk was heeft na verloop van tijd de sociaaldemocratie de overhand gehaald in sommige gevallen werden de communistische vakbondsleiders uitgesloten de groep rond renard integreerde beter in de structuren maar bleef zich linkser en onafhankelijker opstellen ze verdedigde de syndicale onafhankelijkheid en de directe actie en had vooral invloed in wallonië bij de oprichting van het abvv eisten de voorstanders van de directe actie een cumulatieverbod tussen een politiek en een syndicaal mandaat zelfs algemeen secretaris louis major hield zich er echter niet aan waardoor er een intern conflict ontstond dat pas in opgelost geraakte de macht van de beroepscentrales werd beetje bij beetje ingeperkt en de gewestelijke afdelingen van de centrales moesten zich aansluiten bij een interprofessionele gewesten deze laatste namen dan de meeste administratie over de vakcentrales van hun kant kregen zitting in de bestuursorganen van het abvv in ontketende de socialistische vakbond een grote staking omtrent de koningskwestie dit was een van de eerste grote ideologische strijden in belgië tussen vrijzinnigen liberalen socialisten en communisten versus katholieken in een volksraadpleging in datzelfde jaar had katholiek vlaanderen massaal voor de terugkeer van leopold iii op de troon gestemd vrijzinnig wallonië en brussel massaal tegen in het totaal was er hierdoor een meerderheid pro terugkeer dit zorgde voor ongenoegen in franstalig belgië en lokte een luide roep voor een waalse republiek uit ook het abvv is tegen en legt hierom de waalse industriebekkens lam al snel breidt de staking ook uit naar vlaanderen leopold iii ziet zich hierdoor gedwongen alsnog af te treden ten gunste van boudewijn datzelfde jaar komen vrijzinnigen en katholieken in de schoolstrijd wederom lijnrecht tegenover elkaar te staan toen de arbeidersbewegingen een cruciale rol kregen toebedeeld bij de uitbetaling van de sociale uitkeringen besloten werd dat de mutualiteiten de ziekte en invaliditeitsuitkeringen voor hun rekening zouden nemen en de vakbonden de uitbetaling van de werkloosheidsuitkeringen alzo ontstond de noodzaak aan een regionale structuur die in leidde tot de oprichting van de gewestelijke afdelingen onder voorzitter louis major werden ze verder organisatorisch uitgebouwd en gaandeweg kregen zij er ook interprofessionele vakbondstaken bij doordat de belgische economie relatief ongeschonden uit de tweede wereldoorlog was gekomen kon de overheid op minder financiële steun uit het marshallplan rekenen dan de buurlanden deze moderniseerden hun economie in sneltreinvaart waardoor de verouderde belgische industrie niet meer kon concurreren belgië zakte hierdoor in een diepe structurele economische crisis doordat de zwaarst getroffen industriële sectoren voornamelijk in wallonië gelegen waren werd deze regio het hardst getroffen de regering g eyskens iii had zich immers voorgenomen de helft van de waalse mijnen te sluiten wat leidde tot een algemene mijnstaking in henegouwen op februari al snel breidde deze zich uit over de andere mijnbekkens en ook de metaalarbeiders uit onder andere charleroi sloten zich aan de staking was wederom succesvol en leverde de waalse mijnwerkers een reconversieplan op de rooms blauwe regering gaston eyskens iii trachtte de crisis te bekampen met een soort vijfjarenplan deze wet voor de economische expansie de sociale vooruitgang en het financieel herstel ook wel de eenheidswet genoemd moest een oplossing bieden voor zowel de stijgende werkloosheid als de sluiting van de waalse mijnen als de oplopende staatsschuld en ten slotte ook nog voor de financiële gevolgen van het verlies van belgisch congo om dit te realiseren besloot de regering eyskens iii de fiscale druk te verhogen en terzelfder tijd te snoeien in de overheidsfinanciën zo werden de indirecte belastingen verhoogd een staat van behoefte ingevoerd een verscherpte controle op de werkloosheidsverzekering doorgevoerd een herziening van de lonen en het statuut van het overheidspersoneel opgelegd en ten slotte ingrijpende besparingen in de ziekte en invaliditeitsverzekering doorgevoerd de dramatische gevolgen van deze beslissing werden al snel zichtbaar en de socialistische partij en de vakbonden hekelden de beslissing des temeer daar er zich begin een licht economisch herstel aftekende het abvv legde een alternatief voor de eenheidswet op tafel van andré renard waarin gepleit werd voor structuurhervormingen zoals de controle op holdings nationalisering van bedrijven en de oprichting van een nationale gezondheidsdienst om meer economische democratie te realiseren op januari brak dan het echte verzet uit tegen de eenheidswet door middel van een urenstaking waaraan werknemers deelnamen op maart volgde dan een grote protestbetoging die opgezet was door het acod waarbij het stakingsrecht in de publieke sector centraal stond in oktober van datzelfde jaar zette de socialistische gemeenschappelijke actie een brede informatiecampagne op rond de socialistische alternatieven op de eenheidswet door middel van een zeventigtal meetings gevolgd door een werkonderbreking te luik die gevolgd werd door arbeiders tijdens de nationale actie legden werknemers het werk neer in de provincies luik en henegouwen het protest mondde uit in een algemene staking op december die was uitgeroepen door acod en waarbij de andere bonden zich al snel aansloten in wallonië werd de staking gedragen door het intergewestelijke cordinatiecomité van waalse gewestelijke afdelingen in vlaanderen waar zo n orgaan nog niet was opgericht beperkte de grote staking zich in eerste instantie tot de openbare sector te antwerpen en gent toen het acv op december besloot zich definitief afzijdig te houden kwam het tot massabijeenkomsten in de voornaamste waalse steden en brussel een dag later werd de actie overgedaan te gent waarbij het tot gewelddadige confrontaties kwam met de ordediensten hierdoor besloten steeds meer vlamingen de staking te steunen en bereikte het aantal stakers een hoogtepunt op december op januari kreeg de staking in wallonië een regionalistische dimensie dit was de dag dat andré renard het abvv programma van economische structuurhervorming koppelde aan de hervorming van de staat waardoor men alvast in wallonië zo stelde hij het vakbondsgedachtegoed in de praktijk kon omzetten dezelfde dag hernam de kamer van volksvertegenwoordigers de discussie over de eenheidswet andré renard dreigde met het stilleggen van de hoogovens in de metaalnijverheid het ultieme middel om de werkgevers en overheid op de knieën te krijgen hoewel in vlaanderen en brussel de actie luwde en de eerste gedeeltelijke werkhervattingen volgden hield de staking in wallonië stand ondanks de straatgevechten met en sabotageacties van de ordediensten op januari bestormde een massa betogers het station luik guillemins hierbij lieten twee betogers het leven daarna luwden ook de acties in wallonië en volgden de eerste werkhervattingen op januari stemde de kamer de eenheidswet toch was dit slechts een pyrrusoverwinning de regering viel op januari en kondigde vervroegde verkiezingen af de acties van de vakbond werden opgeschort op januari toch komt ook de vakbond niet ongeschonden uit de strijd zo verlaat andré renard eind februari ontgoocheld het abvv om met zijn mouvement populaire wallon mpw de economische structuurhervormingen en het federalisme te verdedigen de mpw profileerde zich als drukkingsgroep die bij de linkerzijde van de waalse socialistische beweging op veel sympathie en bijval kon rekenen hier voelde de belgische socialistische partij bsp zich echter zo door bedreigd dat ze het lidmaatschap van de mpw als onverenigbaar met het eigen lidmaatschap achtte bij het abvv werd de vraag van andré renard en wallonië wel gehoord en werd er dan ook tijdens het statutair congres van tot april beslist tot de oprichting van intergewestelijke afdelingen voor vlaanderen wallonië en brussel toch veroorzaakte deze evolutie heel wat discussie over de manier waarop het socialistisch syndicalisme in het federale belgië georganiseerd moest worden de intergewestelijken kregen de taak mee de gezamenlijke problemen te onderzoeken en werden na de ondertekening van het egmontpact in februari de syndicale tegenmacht voor de overheid en de werkgevers op het niveau van de gewesten en gemeenschappen in november december komt het tot twee stakingen gericht tegen de werkgevers die in ruil voor nieuwe banen een looninlevering eisten in september trekt het spoorwegpersoneel een stakingsgolf op gang uit protest tegen de begroting tot een algemene staking komt het net niet nadat de regering in extremis een akkoord met de vakbondstop bereikte tot de volgende grote stakingsgolf is het wachten tot mei de besparingsplannen van de regering martens vi hadden het overheidspersoneel reeds meermaals aangezet tot werkonderbrekingen op mei kwam het tot een algemene staking met aanwezigen op de abvv betoging in brussel in november komt het tot drie stakingsdagen tegen de door de regering dehaene i ingevoerde loonstop en aanpassing van de index om de europese begrotingsnormen te halen de actiedagen van en werden goed opgevolgd de derde actiedag draaide echter op een fiasco uit door onenigheid in het gemeenschappelijk vakbondsfront eind december keurt het parlement de licht aangepaste plannen van de regering dehaene goed in vatte de regering verhofstadt ii het plan op om de eindeloopbaan grondig te hervormen dit mondde uit in de wet van december het zogenaamde generatiepact dit pact maakte van het voormalige recht op outplacement een plicht voor de werknemer en paste de voorwaarden voor het brugpensioen aan door gerichte acties van onder andere het abvv konden de brugpensioenen gevrijwaard worden doch verwachtte de wetgever van de bruggepensioneerden dat ze voortaan beschikbaar zouden blijven voor de arbeidsmarkt en trok ze de brugpensioenleeftijd op tot jaar en met de voorwaarde dat de werknemer een loopbaan van voltijdse jaren achter de rug heeft dezelfde dag als waarop minister president geert bourgeois zijn septemberverklaring voorlas werd er door de vakbonden van de vrt een optocht georganiseerd naar het vlaamse parlement een dag later blies het abvv in gezamenlijk vakbondsfront met het acv en aclvb een eerste keer verzamelen meer dan militanten verzamelden op het muntplein eensgezind klonk het dat ze geen asociaal onevenwichtig en onrechtvaardig beleid zouden dulden op november werd er door horval actie gevoerd aan de unizo kantoren in antwerpen waar een dj jos actie op poten werd gezet eveneens op de vooravond van de nationale manfestatie van november vond er een urenbezetting van het anneessensplein in brussel plaats door de abvv jongeren samen met acv enter en aclvb freezbe waarbij de studenten van o a studententroef aansloten een dag later vond een algemene manifestatie tegen het regeringsmaatregelen plaats meer dan betogers verzamelden in brussel aan het noordstation onder de betogers waren er minstens uit antwerpen stad afkomstig verschillende actievoerders geraakten echter niet op de locatie wegens capaciteitsgebrek de belangrijkste punten van kritiek van de vakbonden op de regering zijn dat de besparingen vooral ten laatste zijn van de werknemers en dan met name de miljard besparingen in de gezondheidszorg de indexsprong van en manipulaties van het indexmechanisme waardoor een gemiddelde werknemer euro bruto aan koopkracht inboet of tewel minimum euro netto op een volledige loopbaan de hervorming van de wet van waardoor er voortaan een imperatieve i p v indicatieve loonnorm is de invraagstelling van de anciënniteitsbarema s de aanval op het sociaal overleg en de vrijheid van loon onderhandelen en het optrekken van de pensioenleeftijd tot daarnaast hebben ze kritiek op de besparingen in de kinderbijslag die een gemiddeld gezin euro kost en het feit dat er geen indexering van de kinderbijslag plaatsvindt de verhoging van het inschrijvingsgeld aan hogescholen en universiteiten de hervormingen van het pensioensparen en de verhoging van het remgeld in de gezondheidszorg gemiddeld genomen zou een belg door al deze maatregelen euro aan koopkracht per jaar inboeten vooral de lage inkomens zouden het grootste slachtoffer zijn zo zien ouderen met een gemiddeld pensioen hun koopkracht met euro afnemen deze cijfers werden bevestigd door zowel fiscalist michel maus als door hoogleraar economie gert peersman van de universiteit gent deze laatste maakte evenwel de bedenking dat het verlies aan koopkracht in realiteit hoger ligt aangezien er met verschillende andere besparingen geen rekening werd houden het einde van de betoging te brussel zuid werd verstoord door onder andere rechts extremistische groeperingen zoals nation die de confrontatie met de politie opzochten zo werd onder ander eite homan jarenlang de leider van het aktiefront nationale socialisten ans en actief geweest bij de blood and honour afsplitsing racial volunteer force rvf en karl jan walle oprichter van de folksfahne en actief bij nationale socialistische aktie nsa herkend de beelden van deze rellen gingen de wereld rond en kwamen in onder andere groot brittannië rusland de verenigde staten en de arabische wereld in het nieuws een solidariteitsactie die werd opgezet voor een auto die vernield was bracht op enkele uren euro op burgemeester van antwerpen en n va voorzitter bart de wever kondigde aan een politiemacht op de been te brengen tijdens de betoging in antwerpen waarop de vakbonden de burgemeester eraan herinnerde dat de acties op november stakingsaanzegging betroffen en geen betoging advocaten stelden zich dan weer de vraag of de focus op de rellen tijdens de nationale betoging een andere agenda verhult op maandag november vond de eerste provinciale staking in een reeks van drie plaats in de provincies antwerpen limburg henegouwen en luxemburg zondagmiddag hierop voorafgaand werd het scheepsverkeer reeds platgelegd in antwerpen gent en vanaf u ook in zeebrugge alfaport de koepel van antwerpse havenbedrijven verwachtte vooraf dat de activiteiten op een laag pitsje zouden staan sven deridder voorzitter van de beroepsvereniging van loodsen liet weten dat er naar alle waarschijnlijkheid niet veel beweging op de schelde zal zijn ook het agentschap maritieme dienstverlening sloot zich hierbij aan en meldde dat sluisdeuren gesloten bleven de haven lag zo goed als helemaal plat er waren vier vaste stakersposten en daarnaast ook enkele mobiele ploegen om elders de werking van bedrijven stil te leggen eveneens in antwerpen verzamelde in alle vroegte aan het zuiderpershuis een bont gezelschap van syndicalisten studenten en mensen uit de sociale en culturele sector namens hart boven hard voor een fietstocht langs de verschillende piketten om de stakers een hart onder de riem te steken onder de aanwezigen stand upcomedian nigel williams professor jan blommaert rapster slongs dievanongs muzikant abdelkader zahnoun rapper scale van de sint andries mc s schrijver en voormalig stadsdichter van antwerpen joke van leeuwen en modeontwerpster rachida aziz later op de dag werd er eveneens door hart boven hard een fietseling georganiseerd waaraan initieel fietsers deelnamen een aantal dat geleidelijk vermeerderde tot in de regio s mechelen en kempen werd er aan verschillende kruispunten gesensibiliseerd onder het motto wij zijn de peer later op de dag verzamelden duizenden vakbondsmilitanten waaronder een grote delegatie uit de zorgsector op de grote markt in turnhout waar om vijf voor twaalf balonnen werden opgelaten in mechelen bliezen hart boven hard en de vakbonden verzamelen in t arsenaal in limburg werden kruispunten in paal hasselt houthalen genk neerpelt sint truiden tongeren en dilsen bezet in hasselt werd een rouwstoet georganiseerd die de hoofdkwartieren van de verschillende partijen bezochten in henegouwen viel in charleroi vanaf middernacht geleidelijk alles stil en stonden er bij ochtendgloren piketten aan de bedrijven ook grootwarenhuizen en scholen waren dicht en er was amper openbaar vervoer ook de toegang tot de luchthaven van gosselies werd geblokkeerd reizigers mochten enkel te voet door in mons werd de toegang tot het winkelcentrum grands prs geblokkeerd en werden op verschillende invalswegen tot de stad filterblokkades georganiseerd ook in la louvire werd gestaakt tevens werd er een algemene vergadering georganiseerd door acod die druk werd bijgewoond zowel bij de lijn als de nmbs lag het trein bus en tramverkeer grotendeels plat in de betrokken provincies en was er spoorhinder in heel het land op december vonden er provinciale acties plaats in de provincies namen luik oost en west vlaanderen op december werd er actie gevoerd in vlaams en waals brabant en het brussels hoofdstedelijk gewest op december vond er een landelijke stakingsactie plaats de interprofessionele structuur van het abvv volgt min of meer de staatsstructuur zo zijn er binnen het federaal abvv het federaal congres het federaal comité het federaal bureau en het federaal secretariaat daarnaast is het abvv op interprofessioneel vlak opgedeeld in intergewestelijken en gewestelijke afdelingen ten slotte is het abvv net als alle andere belgische vakbonden lid van het internationaal verbond van vrije vakverenigingen ivvv en het europees vakverbond evv de professionele structuur is een indeling per arbeidssector deze zijn vervolgens ingedeeld in zes vakcentrales elke vakcentrale bestaat uit uit een studie van de vub in opdracht van de nieuwe werker uit blijkt dat van de leden lid van het abvv is omwille van de dienstverlening van thuis uit en uit ideologische overweging de prioriteiten van de leden gaan volgens dezelfde studie uit naar meer jobs hogere lonen hogere pensioenen en minder stress op het werk het ledenblad van het abvv de nieuwe werker is een tweewekelijks magazine het werd opgericht in de algemene centrale der liberale vakverbonden van belgië aclvb of centrale générale des syndicats libéraux de belgique cgslb of allgemeine zentrale der liberalen gewerkschaften belgiens azlgb is een van de drie representatieve vak ver bonden van belgië de liberale vakbond vertegenwoordigt ongeveer werknemers in belgië de aclvb vindt net als de andere belgische vakbonden haar oorsprong in de tweede helft van de e eeuw ze is gegroeid uit verschillende liberale vakverenigingen die overal in het land ontstonden in leidde dat tot de oprichting van de nationale centrale der liberale vakbonden van belgië de naam werd in veranderd in aclvb de aclvb kende een gestage groei tijdens de laatste jaren dat vertaalde zich onder meer in een stijging van het aantal mandaten in de werknemersorganen in de bedrijven na de laatste sociale verkiezingen eind oktober nam guy haaze ontslag als voorzitter van de aclvb op januari werd jan vercamst op een buitengewoon congres verkozen tot nieuwe nationaal voorzitter hij volgde nationaal secretaris luk de vos op die de functie van voorzitter ad interim waarnam na het ontslag van guy haaze in volgde mario coppens vercamst op de aclvb hangt een sociaal liberale filosofie aan en is daarmee een van de weinige vakbonden die zich dan ook ten volle steunt op de liberale ideologie centraal staat daarbij overleg stakingen worden gezien als een ultiem drukkingsmiddel dat pas gebruikt wordt wanneer andere drukkingsmiddelen niet blijken te helpen de liberale vakbond onderscheidt zich van de andere belgische vakbonden door haar interprofessionele structuur arbeiders en bedienden uit verschillende sectoren maken deel uit van dezelfde organisatie dit in tegenstelling tot het christelijke acv en het socialistische abvv die bestaan uit verschillende vakgroepen enige uitzondering is het vrij syndicaat voor het openbaar ambt vsoa dat de ambtenaren vertegenwoordigt binnen de aclvb internationaal gezien maakt de aclvb deel uit van het internationaal vakverbond ivv en het europees vakverbond evv aboe nidal jaffa mei bagdad augustus was een van de meest gezochte en gevreesde palestijnse terroristen ter wereld hij wordt verantwoordelijk gehouden voor in totaal aanslagen in landen die voornamelijk plaatsvonden tussen midden jaren zeventig en begin jaren negentig van de e eeuw de naam aboe nidal betekent vader van de strijd aboe nidal werd geboren als sabri al banna in de havenstad jaffa nu een deel van de gemeente tel aviv jaffa zijn vader hajj khalil al banna bezat hectare sinaasappelplantage gelegen tussen jaffa en al majdal asqalan tijdens de nakba vluchtte zijn familie eerst naar hun huis in al majdal en daarna naar burej een kamp voor ontheemden in de gazastrook en later naar nablus in de jaren zestig sloot hij zich aan bij yasser arafats fatah later de voornaamste fractie binnen de in opgerichte plo in brak aboe nidal met de fatah omdat deze impliciet een twee staten oplossing accepteerde om zijn eigen organisatie fatah revolutionaire raad meest bekend als organisatie aboe nidal op te richten enkele van de meest opvallende gebeurtenissen nidal was nogal omstreden in arabische kringen zo werd hij bij verstek ter dood veroordeeld door palestijnse libanese en jordaanse rechtbanken op augustus werd aboe nidal dood aangetroffen in zijn huis in de iraakse hoofdstad bagdad aangenomen wordt dat hij daar woonde sinds hij zou toen leukemie hebben gehad dat was echter niet zijn doodsoorzaak de iraakse autoriteiten spraken van zelfmoord maar die verklaring wordt in twijfel getrokken hij werd met schotwonden aangetroffen de arabische liga arabisch is een organisatie van arabische landen die in werd opgericht om samenwerking tussen de lidstaten te bevorderen en de gemeenschappelijke belangen te behartigen het hoofdkwartier van de arabische liga is gevestigd in caïro egypte de arabische liga werd opgericht in caïro op maart de oorspronkelijke leden waren egypte irak transjordanië in hernoemd tot jordanië libanon saoedi arabië en syrië op mei van dat jaar trad ook noord jemen toe het oorspronkelijke doel van de liga was het verstevigen en cordineren van politieke economische en sociale programma s voor alle leden van de liga en het bemiddelen bij conflicten tussen de leden onderling en tussen leden en derde partijen sinds april heeft de liga ook een cordinerende rol in defensieve militaire operaties vanaf haar oprichting stelde de liga zich zeer afwijzend op tegenover israël de arabische liga heeft daarnaast in het verleden een belangrijke rol gespeeld binnen het onderwijs zo wilde ze het analfabetisme bestrijden ook bemoeide ze zich met het welzijn van kinderen en het verbeteren van de positie van vrouwen binnen de arabische wereld op dit moment zijn de belangrijkste doelen voor de liga als volgt omschreven het verstevigen van de relatie tussen arabische landen zorg voor de onafhankelijkheid van arabische landen het gemeenschappelijke goed dienen van alle arabische landen het verzekeren van betere condities voor alle arabische landen de toekomst van alle arabische landen garanderen en de hoop en verwachtingen van alle arabische landen ten uitvoer brengen dit kwam en komt neer op de bevrijding van arabische islamitische landen van westerse overheersing vele van de oprichtende staten hadden aan de vooravond van de naoorlogse dekolonisatie nog te maken met brits of frans bestuur en bevordering van de arabische eenheid een doel in het verleden was het voorkomen van de oprichting van een joodse staat in het brits mandaatgebied palestina na de oprichting van de staat israël in verschoof het doel naar de bestrijding van israël toen egypte in de camp david akkoorden sloot met israël en dus toenadering zocht tot israël werd egypte geroyeerd en werd het hoofdkantoor van de liga uit de egyptische hoofdstad caïro overgeplaatst naar tunis in werden de diplomatieke banden met egypte hersteld en in werd egypte weer als lid toegelaten het hoofdkantoor werd vervolgens weer verplaatst naar caïro in ook nu nog zijn veel landen van de arabische liga tegenstander van het bestaan van de staat israël zes leden van de arabische liga onderhouden inmiddels diplomatieke relaties met israël naast egypte en jordanië sinds ook bahrein de verenigde arabische emiraten marokko en soedan sommige andere landen onderhouden betrekkingen op een lager niveau na de val van het bewind van moebarak in egypte in bekoelde de relatie tussen egypte en israël in juni stuurde de arabische liga een vredesmacht naar libanon in de jaren tachtig probeerde ze tijdens de libanese burgeroorlog te bemiddelen tussen de strijdende partijen sinds november probeert de liga samen met de verenigde naties een oplossing te vinden in het conflict in syrië tijdens de opstand tegen president bashar al assad op november heeft de arabische liga zich na topoverleg in caïro uitgesproken tegen de agressie van israël in het gewapende conflict dat in diezelfde maand weer oplaaide tussen israël en de palestijnen in de gazastrook de arabische liga kondigde een missie aan om de solidariteit jegens de palestijnse bevolking uit te spreken en om te bemiddelen in een staakt het vuren tussen beide partijen de arabische liga heeft lidstaten dit zijn naar hun jaar van toetreding het afrikaans nationaal congres afkorting anc engels african national congress ook in het afrikaans wordt african national congress gezegd is een politieke groepering die in in bloemfontein werd opgericht om de belangen van de mensen in zuid afrika te behartigen de basis voor de groepering werd in gelegd met de formatie van de native education association in de toenmalige britse kaapkolonie het anc ziet zichzelf als een nationalistische partij van alle kleuren en voorstander van een non raciale samenleving in het handvest van de vrijheid uit worden de grondbeginselen van democratie en mensenrechten beschreven het mag niet worden gezien als een blauwdruk voor socialisme de organisatie werd gesticht op januari als south african native national congress sannc aan de waaihoek wesleyan church in bloemfontein met als doel meer rechten te bekomen voor de zwarte bevolking van zuid afrika john dube de eerste voorzitter en dichter en schrijver sol plaatje waren bij de oprichters de organisatie kreeg de naam anc in en richtte een militaire vleugel op de umkhonto we sizwe speer van de natie in van herkomst is het anc voornamelijk een xhosa beweging de defiance campaign is het eerste grote georganiseerde geweldloze verzet georganiseerd door het anc en veroorzaakte een enorme toeloop van anc leden behalve xhosa ook van andere stammen ook begon het anc samen te werken met blanken die ook tegen de apartheid streden waaronder blanke leden van de zuid afrikaanse communistische partij sacp in werd het anc in zuid afrika verboden in werd anc leider nelson mandela symbool van het verzet tegen de apartheid verbannen naar robbeneiland tot zijn vrijlating in tot werd het anc door de verenigde staten officieel beschouwd als terroristische organisatie tot juli werden nelson mandela en andere anc politici nog opgevoerd op de officiële lijst van degenen die door het congres van de vs als terroristen beschouwd worden na bekendwording verdwenen hun namen van de terroristenlijst het anc werkte in zijn strijd tegen de apartheid samen met de sacp en andere lokale antiracistische partijen zoals het pan african congress pac tot werd de strijd tegen apartheid gebaseerd op actie voor gelijke rechten voor zowel blanken als zwarten tegenwoordig is de partij anc officieel lid van de socialistische internationale en voorstander van democratisch socialisme op februari verklaarde president f w de klerk in zijn traditionele openingstoespraak voor het parlement de opheffing van het verbod op het anc het pac de communistische partij en andere verboden organisaties bij de vrije verkiezingen in behaalde de partij onder aanvoering van mandela een grote overwinning en nam sindsdien deel aan de nationale eenheidsregering het anc werkte nauw samen met de afrikaanse nuwe nasionale party opvolger van de nasionale party na stapten een aantal nnp leden zelfs over naar het anc sinds de eerste vrije verkiezingen van heeft het anc steeds de president van het land geleverd dit waren achtereenvolgens nelson mandela thabo mbeki kgalema motlanthe jacob zuma en cyril ramaphosa voormalig anc voorzitter jacob zuma werd aangeklaagd wegens corruptie en geldt als populist de anglicaanse ex bisschop desmond tutu bekritiseerde het anc fel vanwege de stille diplomatie tegen het voormalige zimbabwaanse regime van robert mugabe en de toename van de tegenstellingen tussen arm en rijk in zuid afrika ook in de westerse wereld is vaak kritiek op het anc te horen ten eerste kreeg de regering mbeki kritiek wegens haar ineffectieve aidsbeleid ten tweede zou ze de haat tegen blanken niet voldoende bestrijden en overvallen op blanke boeren in kreeg jacob zuma heel wat kritiek met het zingen van het lied umshini wami wat vertaald uit het zulu breng me mijn machinegeweer betekent hij verklaarde echter wel dat dit lied voor hem geen aansporing tot geweld betekent de voormalige jeugdleider van het anc julius malema en voormalig president zuma werden ook bekritiseerd voor het zingen van het lied dubul ibhunu wat schiet een boer betekent het anc verdedigde dit gedrag de anti revolutionaire partij arp was de eerste politieke partij in nederland ze bouwde verder aan een al bestaande parlementaire stroming die was begonnen door guillaume groen van prinsterer de naam antirevolutionair verwijst naar het verwerpen van de ideeën van de franse revolutie de partij werd opgericht door abraham kuyper in het belangrijkste strijdpunt van de arp was de gelijkstelling van het openbaar en bijzonder onderwijs de traditionele achterban van de arp werd gevormd door de neo calvinistische kleine luyden kuyper begreep dat hij meer zetels nodig had om invloed uit te oefenen en pleitte daarom voor uitbreiding van het kiesrecht hetgeen daadwerkelijk geschiedde in de politieke strategie van kuyper was de antithese het bewerkstelligen van een politieke scheidslijn tussen confessionele partijen enerzijds zoals zijn eigen arp en de katholieken en de seculiere partijen anderzijds hiermee kon hij een meerderheid krijgen voor zijn politieke standpunten de arp had een sterke binding met de mede door kuyper gestichte gereformeerde kerken in nederland kortweg gereformeerde kerk genoemd ruim van de arp kiezers was gereformeerd eenzelfde percentage van de arp bestuurders was lid van dit kerkgenootschap de overigen kwamen vooral uit de gereformeerde bond in de nederlandse hervormde kerk en de christelijke gereformeerde kerk bij de arp vaak zaten voor de arp dominees in de tweede kamer de arp had een sterke aanhang in friesland overijssel en zeeland en op het zuid hollandse platteland de gemeenten urk grijpskerke grootegast almkerk en zuidland golden als grootste bolwerken van de arp de veluwe gold als een christelijk historisch bolwerk met aanhangers van de chu partijleiders na kuyper waren hendrik colijn jan schouten jelle zijlstra sieuwert bruins slot barend biesheuvel en willem aantjes in de tweede wereldoorlog ging de arp ondergronds veel antirevolutionairen namen deel aan het verzet de nederlandse regering in londen werd geleid door arp voorman pieter sjoerds gerbrandy de arp had vanuit haar visie op de overheid als draagster van een van god gegeven wettig gezag grote moeite met de soevereiniteitsoverdracht aan indonesië die in na twee politionele acties niettemin plaatsvond vanaf de jaren zestig ging ze zich ontwikkelen in meer vooruitstrevende richting zo bleven arp ministers en kamerfractie in de nacht van schmelzer in trouw aan het kabinet cals vondeling vervolgens haalde de anti revolutionaire voorman jelle zijlstra echter als premier van een tussenkabinet de kastanjes uit het vuur voor de kvp in verscheen er onder auspiciën van de vereniging van christen historici een nieuw standaardwerk over de geschiedenis van de partij de anti revolutionaire partij onder redactie van george harinck roel kuiper en peter bak uitgeverij verloren hilversum omdat de anti revolutionaire partij sterk verbonden was met de gereformeerde kerken in nederland werkten kerkelijke conflicten vaak in de arp door in zorgde een conflict tussen kuyper en de invloedrijke alexander de savornin lohman over uitbreiding van het kiesrecht kuyper was voor maar lohman tegen dat lohman uit de fractie stapte en de vrij antirevolutionaire partij stichtte een van de voorlopers van de christelijk historische unie ter linkerzijde van de arp stichtte a p staalman die vond dat partijleider kuyper te weinig een sociaal gezicht liet zien in de christen democratische partij in richtten enkele bevindelijk gereformeerden de staatkundig gereformeerde partij sgp op uit onvrede over de samenwerking van de arp met de rooms katholieken en het overwegend kuyperiaanse karakter van de partij hun voorman ds g h kersten was het niet eens met enkele leerstellingen van de gereformeerde kerken en de arp en vond dat de bevindelijk gereformeerden hieruit politieke consequenties moesten trekken toen de arp eind jaren veertig geen positie wilde kiezen in een kerkelijk conflict binnen de gereformeerde kerken in nederland over doop en genadeverbond dat leidde tot de zogenaamde vrijmaking volgde een politieke afsplitsing in de vorm van het gereformeerd politiek verbond gpv waarbij veel vrijgemaakt gereformeerden zich aansloten in was de arp samen met de christelijk historische unie chu en de katholieke volkspartij kvp in gesprek over het begrip christelijke politiek de respectieve fractieleiders biesheuvel mellema en schmelzer kwamen op televisie het motto samen uit samen thuis toelichten onder leiding van piet steenkamp richtten de drie partijen in het christen democratisch appl cda op in werden arp chu en kvp opgeheven opvallend is dat de arp samen ging met een katholieke partij kvp terwijl zij tot laat in de jaren vijftig nog een licht negatieve opvatting had over het rooms katholicisme bron documentatiecentrum nederlandse politieke partijen talen van de afro aziatische taalfamilie worden in grote delen van het midden oosten de hoorn van afrika en noord afrika gesproken sommige van deze talen behoren tot de oudste geschreven talen in de wereld maar de verschillende takken waren al uiteengewaaierd voor het schrift werd uitgevonden hoewel de verwantschap taalkundig wel aantoonbaar is zijn er daarom weinig kenmerken die alle talen van de groep nog gemeen hebben hoewel de meeste wel een vrouwelijke uitgang op t kennen in kwam friedrich mller met de hypothese van een hamito semitische taalfamilie met aan de ene kant de semitische talen als hebreeuws arabisch en aramees en in de hamitische tak talen als berbers egyptisch en somalisch marcel cohen verwierp het idee van een aparte hamitische groep als één geheel tegenover de semitische dat werd bevestigd door het werk van joseph greenberg die in zijn boek the languages of africa de zes subfamilies zoals we die nu kennen onderscheidde en die tegelijk een nieuwe naam voor de familie voorstelde afro aziatisch die naam is de meest gebruikte tot op heden de afro aziatische talen vertonen een specifiek dynamisme de anatolische talen vormen samen een van de sub groepen van de indo europese taalfamilie de oudste bekende anatolische woorden zijn aangetroffen op kleitabletten uit ca v chr uit de assyrische handelskolonies in midden turkije hiermee is het anatolisch de oudst overgeleverde tak van het indo europees de belangrijkste vertegenwoordigers van de anatolische taalgroep zijn het hettitisch en het luwisch de anatolische talen worden gewoonlijk gezien als de eerste afsplitsing van het proto indo europees van een taalfase die indo hettitisch of middel pie wordt genoemd volgens de populaire koerganhypothese zou deze afsplitsing rond v chr hebben plaatsgevonden en zouden de sprekers van proto anatolisch vervolgens via de kaukasus of de balkan anatolië zijn binnengetrokken de concurrerende maar minder aanvaarde anatolische hypothese plaatst de afsplitsing eerder rond v chr volgens deze hypothese zou pre proto indo europees in anatolië zijn gesproken tot rond v chr een deel van de sprekers naar de balkan emigreerde uit de taal van de achterblijvers ontwikkelden zich dan de anatolische talen na de veroveringingen van alexander de grote werd anatolië sterk gehelleniseerd de inheemse talen werden verdrongen door het grieks en raakten vermoedelijk rond de eerste eeuw v chr uitgestorven in het tweede millennium v chr worden de volgende talen in klein azië midden turkije aangetroffen na de val van het hettitische rijk rond v chr verdwijnt het hettitisch als geschreven taal het palaisch is al rond v chr uitgestorven het luwisch daarentegen blijft geschreven worden tot aan de e eeuw v chr de volgende anatolische talen worden in klein azië aangetroffen in de e e eeuw v chr andere talen die mogelijk tot de anatolische taalfamilie behoren zijn de talen van lycaonië en isaurië waarin geen teksten gevonden zijn en mysisch en pamphylisch waarvan te weinig bekend is om vast te stellen of ze inderdaad tot de anatolische talen behoren de hier weergegeven stamboom is afkomstig van linguist list andere bronnen kunnen een andere indeling geven de taalfasen van hettitisch die tussen haakjes worden weergegeven hebben een eigen iso code anatolische talen de archosauria waren de heersende reptielen die een groot deel van het mesozoïcum trias jura krijt beheerst hebben zij behoorden tot de groep van de archosauriformes een onderverdeling van de archosauromorpha de naam werd voor het eerst gebruikt door edward drinker cope in hij duidde er een enorm gevarieerde groep mee aan waaronder zelfs deelgroepen van de synapsida om deze reden raakte de naam op het eind van de e eeuw in onbruik maar werd rond nieuw leven ingeblazen door friedrich von huene en ruwweg beperkt tot de archosauriformes een klade archosauria werd voor het eerst gedefinieerd in door jacques gauthier als de groep bestaande uit de laatste gemeenschappelijke voorouder van de vogels en krokodilachtigen dit begrip had een beperktere inhoud als een op de nog levende leden verankerde kroongroep paul sereno gaf in een in vorm nieuwe definitie met als ankergroepen de crurotarsi en de ornithodira aangezien de ornithodira de pterosauria omvatten en de afstamming daarvan problematisch is gaf senter in weer een definitie gebaseerd op krokodillen en vogels sereno gaf in hiervan een exacte vorm de groep bestaande uit de laatste gemeenschappelijk voorouder van de nijlkrokodil crocodylus niloticus en de huismus passer domesticus en al zijn nakomelingen de klade archosauria is nauw verwant aan euparkeria na de uitstervingsgolf aan het eind van het perm waaieren de archosauromorpha snel uit in een grote verscheidenheid van vormen de vroege stamboom daarvan zal misschien wel nooit helemaal duidelijk worden maar na enige tijd zijn er twee takken binnen de verdeling archosauria vroeger was het de gewoonte om basale archosauria onder te brengen in de parafyletische groep thecodontia thecodonten tegenwoordig wordt het gebruik van dergelijke groepen vermeden en de is naam geheel in onbruik geraakt krokodillen staan van alle nog levende archosauria in morfologie het dichtst bij de eerste voorouder van de groep daarom werd wel aangenomen dat ook die een aquatische levenswijze had modern onderzoek heeft dit weerlegd de meeste dinosauriër paleontologen denken dat de vogels van de dinosauriërs afstammen maar sommige vogel paleontologen zoals alan feduccia zijn het daar niet mee eens zij denken dat de vogels ouder zijn en van de vroege archosauria afstammen mogelijk uit de crurotarsi tak ten dele overeenkomend met de pseudosuchia zie oorsprong van de vogels voor een langere beschrijving van dit dispuut een andere lastige vraag is of pterosauria wel tot de archosauria behoren de eerste kladistische analyses leken dit aan te tonen maar de laatste analyses leiden tot een verwerping van dit resultaat vele gerenommeerde experts hebben de hypothese altijd afgewezen de spinachtigen arachnida vormen een klasse van de geleedpotigen met als de bekendste groep de echte spinnen ze hebben poten en meestal een in tweeën gedeeld lichaam kop en borststuk zijn gefuseerd tot een cephalothorax oftewel kopborststuk en het opisthosoma het achterlijf de lichaamslengte van spinachtigen varieert van kleiner dan millimeter mijten en teken tot centimeter schorpioen de mannetjes zijn meestal kleiner dan de vrouwtjes zweepstaartschorpioenen bastaardschorpioenen en schorpioenen hebben ook krachtige vangwerktuigen ontwikkeld de laatste twee groepen zijn tevens giftig de minuscule bastaardschorpioenen hebben gifklieren in de scharen schorpioenen de bekende gifstekel de klasse bestaat uit de volgende ordes spinnen araneae zijn een orde van geleedpotigen die behoren tot de klasse van de spinachtigen arachnida andere spinachtigen worden ook wel met spin aangeduid zoals de zeespinnen en de zweepspinnen de vertegenwoordigers van de orde araneae worden daarom ook wel echte spinnen genoemd om ze van de andere groepen te onderscheiden er zijn ruim verschillende soorten spinnen beschreven spinnen hebben een wereldwijde verspreiding en kennen een grote variatie in lichaamsbouw gedrag en voedselspecialisatie er zijn niet alleen zeer vele soorten spinnen maar binnen een soort is de populatiedichtheid vaak ook erg hoog de britse spinnenkenner w s bristowe omschreef de spinnen eens als een reusachtig tapijt dat de aarde omspant spinnen worden verdeeld in twee basale groepen de tangkakigen of araneomorphae en de rechtkakigen of vogelspinachtigen mygalomorphae in belgië en nederland leven bijna verschillende soorten spinnen een aantal spinnen komt zeer algemeen voor en is bij het grote publiek bekend voorbeelden zijn de huisspin en de trilspin die in huizen leven en in tuinen komt de kruisspin algemeen voor sommige spinnen zijn echter zeldzaam en worden door wetgeving beschermd een voorbeeld is de lentevuurspin spinnen zijn terrestrisch het zijn typische landbewonende roofdieren die levende prooidieren eten die in de regel gevangen worden met behulp van spinsel veel spinnen maken een vangweb en zijn passieve jagers ze wachten tot een prooidier in het web verstrikt raakt waarna de prooi wordt buitgemaakt andere spinnen jagen actief op prooien of wachten vanuit een hinderlaag spinnen ruimen grote hoeveelheden insecten op vooral vliegen en muggen een aantal spinnen heeft zich gespecialiseerd in het vangen van andere dieren als op het land levende kreeftachtigen zoals pissebedden rechtvleugeligen zoals sprinkhanen mieren of andere spinnen zoals de spinneneters spinnen zijn er in diverse vormen kleuren en maten een aantal tropische soorten wordt groter en heeft soms bonte kleuren een markante lichaamsvorm of karakteristieke uitsteeksels de meeste spinnen hebben echter een goede camouflage een aantal spinnen is zo sterk gecamoufleerd dat ze niet meer als zodanig te herkennen zijn voorbeelden zijn spinnen die lijken op dierlijke uitwerpselen of plantendelen zoals bladeren en takjes er zijn ook soorten die andere dieren zoals wespen of mieren imiteren de meeste spinnen blijven klein en hebben een lichaamslengte exclusief poten van ongeveer een centimeter de kleinste spinnensoorten worden niet langer dan één millimeter de grootste soorten kunnen een spanwijdte van de poten hebben van meer dan centimeter spinnen hebben zich over de gehele wereld verspreid en ontbreken alleen in permanent koude gebieden de verschillende soorten zijn te vinden op alle continenten en komen als groep algemeen voor in alle landen van de wereld dit in tegenstelling tot veel andere groepen van geleedpotige dieren de verspreiding van spinnen hangt vaak samen met een bepaalde familie sommige groepen komen maar in een beperkt deel van de wereld voor vertegenwoordigers van een aantal spinnenfamilies zijn echter kosmopolitisch en komen overal ter wereld voor voorbeelden zijn de vogelspinnen die alleen in noordelijk eurazië en midden en noordelijk noord amerika ontbreken de pantserzakspinnen komen vrijwel wereldwijd voor en hebben van alle spinnenfamilies een van de grootste verspreidingsgebieden families die een beperkte verspreiding hebben zijn de holarchaeidae die leven in nieuw zeeland en tasmanië en de liphistiidae die enkel voorkomen in zuidoostelijk azië en japan spinnen bezetten alle mogelijke niches en er zijn maar weinig gebieden waar geen spinnen te vinden zijn de meeste spinnen leven in tropische subtropische en gematigde streken maar ze kunnen ook in zeer droge koele of juist hete biotopen worden gevonden spinnen leven in verschillende woestijnen en zelfs op de mount everest zijn door de britse spinnenexpert thomas savory spinnen aangetroffen deze leefden op een hoogte van meter boven zeeniveau en bijna meter boven de plantengroei alleen in permanent koude gebieden zoals de polen en hoge bergtoppen kunnen spinnen zich niet handhaven ook op sterk geïsoleerde plaatsen komen spinnen voor zoals de afgelegen rotseilandjes sint pieter en sint paulusrotsen die gelegen zijn tussen afrika en zuid amerika spinnen leven nooit in de zee maar er zijn enkele soorten die aan een leven in het water zijn aangepast menselijke bebouwing is voor een aantal spinnen zeer geschikt als habitat zo zijn tuinen parken en wegbermen voor vele soorten een goede leefomgeving spinnen die in grotten leven kunnen de onderaardse bouwsels waarderen en zijn te vinden in spoortunnels waterputten rioleringen en mijnen een voorbeeld van een dergelijke soort is meta menardi die ook in nederland voorkomt in nederland en belgië leven ongeveer verschillende soorten spinnen zie ook de lijst van spinnen in nederland en de lijst van spinnen in belgië er zijn slechts een paar soorten in de benelux die algemeen bekend zijn bij de bevolking voorbeelden zijn de kruisspin araneus diadematus de trilspin pholcus phalangioides en de gewone huisspin tegenaria atrica deze drie soorten komt men relatief vaak tegen een andere veelvoorkomende soort is de veldtrechterspin tegenaria agrestis deze leeft echter meer verborgen in de struiken de kruisspin laat zich meer zien in tuinen en plantsoenen maar voelt zich absoluut niet thuis in huizen in tegenstelling tot de trilspin en de huisspin die hier juist zeer algemeen zijn een andere spin die vaak te zien is op en rond huizen is de huiszebraspin salticus scenicus deze blijft klein en heeft een zwart wit bandenpatroon deze spin behoort tot de springspinnen en is bij zonnig weer vaak aan te treffen op muren enkele bijzondere soorten spinnen in belgië en nederland zijn de kalkmijnspin atypus piceus die alleen in zuidelijk limburg leeft en lange tunnels graaft die bekleed worden met spinrag de spin komt hier zelden uit alleen om te eten en in het geval van de mannetjes om een vrouwtje te vinden wordt de schuilplaats verlaten de voorjaarsvuurspin eresus sandaliatus is een soort waarbij de mannetjes erg bont gekleurd zijn en regelmatig worden waargenomen als ze gaan zwerven op zoek naar een vrouwtje ze worden niet erg groot tot millimeter maar vallen wel op door het helder rood gekleurde achterlijf dat voorzien is van vier zwarte stippen de waterspin is de enige spin die altijd onder water leeft deze soort komt ook in de lage landen voor in belgië en nederland komen geen gevaarlijke spinnen voor er zijn wel enkele soorten die beter met rust gelaten kunnen worden vanwege de pijnlijke beet de beet van de roodwitte celspin dysdera crocata bijvoorbeeld is bijzonder pijnlijk de celspin leeft van pissebedden en heeft krachtige en lange cheliceren kaken om deze te doden de beet van de spoorspin cheiracanthium punctorium staat eveneens bekend als zeer pijnlijk en kan leiden tot onder andere duizelingen en misselijkheid ten slotte kan ook de waterspin een beet geven die men niet snel zal vergeten spinnen hebben altijd acht poten en een uit twee delen bestaand lichaam waarvan het voorste deel de poten draagt dit voorste deel is duidelijk te onderscheiden van het zakachtige achterlijf spinnen bezitten meestal vier paar ogen dus acht in totaal en ze hebben in de regel geen tot grijpklauwen omgevormde lichaamsuitsteeksels deze kenmerken onderscheiden de spinnen van alle andere spinachtigen zoals zweepspinnen zweepstaartschorpioenen en echte schorpioenen die altijd grijpklauwen hebben schorpioenen hebben daarnaast een verlengd deel van het achterlijf met een gifstekel en zweepstaartschorpioenen hebben hier een lang enkelvoudig aanhangsel dat bij spinnen altijd ontbreekt van de hooiwagens en de teken en mijten zijn spinnen te onderscheiden door hun in tweeën gedeelde lichaam bij de eerder genoemde groepen zijn deze delen gefuseerd tot één geheel de meeste spinnen bereiken een lichaamslengte exclusief uitsteeksels en poten van niet meer dan een centimeter een aantal soorten wordt enkele centimeters lang en er zijn soorten die nog groter worden de grootste soorten kunnen een lichaamslengte van ongeveer cm bereiken zoals de goliathvogelspin de spin heteropoda maxima uit laos is een van de grootste spinnen ter wereld deze jachtkrabspin kan een spanwijdte van de poten bereiken tot centimeter de kleinste spinnen worden niet langer dan millimeter de voor zover bekend allerkleinste soort is anapistula caecula uit ivoorkust waarvan de vrouwtjes een lichaamslengte bereiken tot millimeter de mannetjes van de soort zijn waarschijnlijk nog kleiner maar deze zijn nog niet wetenschappelijk beschreven de mannetjes van de spin patu digua uit colombia worden tot millimeter groot de vrouwtjes echter worden langer dan die van de eerder genoemde anapistula caecula mannetjes blijven bij spinnen vaak kleiner dan vrouwtjes soms zelfs aanzienlijk kleiner bij een aantal spinnen zijn de verschillen zelfs zo groot dat beide seksen eerder twee aparte soorten lijken zoals voorkomt bij de wespspin bij sommige spinnen echter zijn de mannetjes ongeveer even groot als vrouwtjes vrijwel alle spinnen hebben een schutkleur zoals bruin of zwart zodat ze minder zichtbaar zijn voor vijanden ze gebruiken hun kleuren als camouflage op de ondergrond waarop ze leven bij de spinnen zijn echter alle kleuren van de regenboog beschreven zoals blauw rood roze geel en zelfs groen met een rode vlek de soorten uit het geslacht gasteracantha zijn ongetwijfeld een van de meest bont gekleurde en vreemdst gebouwde spinnen dit geldt alleen voor de vrouwtjes mannetjes zijn onooglijk klein en minder fraai van veel soorten zijn de mannetjes zelfs nog niet ontdekt gasteracantha soorten hebben naast felle kleuren vaak stekelachtige structuren aan het achterlijf die soms twee keer zo lang zijn als de spin zelf de stekels zijn meestal schuin naar achteren of naar boven gericht en dienen waarschijnlijk om vijanden te waarschuwen dat de spin niet makkelijk door te slikken is spinnen die een zeer giftige beet hebben waarschuwen hun vijanden vaak met waarschuwingskleuren ze geven hiermee aan dat ze beter met rust gelaten kunnen worden een voorbeeld is de zwarte weduwe ook veel grotere vogelspinnen hebben felle kleuren deze worden echter voornamelijk veroorzaakt door de iriserende lichaamsbeharing zoals de veelkleurige boomspin avicularia versicolor mannetjes van de zeer giftige roodhoofdmuisspin missulena occatoria hebben een overwegend diepzwart lichaam maar een afstekend blauw achterlijf en een bloedrode bovenzijde van de kop en kaken cheliceren de herfstvuurspin heeft een knalrood achterlijf met vier zwarte vlekken wat doet denken aan een lieveheersbeestje de spin paradictyna rufoflava ten slotte heeft eveneens een ongebruikelijke kleurentekening het gehele lichaam is groen van kleur maar de achterzijde van het achterlijf is juist rood van kleur spinnen zijn soms zeer goed gecamoufleerd en nauwelijks op te merken doordat ze tegen de achtergrond wegvallen dit kan worden veroorzaakt door de lichaamskleur of lichaamsvorm en ook combinaties zijn gebruikelijk spinnen waarbij zowel vorm als kleur zijn aangepast op de achtergrond zijn zeer moeilijk te zien als ze stilzitten veel soorten hebben een goede camouflage om niet op te vallen voor vijanden andere soorten gebruiken hun schutkleur om prooien in een hinderlaag te lokken een aantal spinnen kan van kleur veranderen een bekend voorbeeld vormen de krabspinnen die hun lichaamskleur van geel naar wit kunnen veranderen door de lichaamsvloeistoffen in de huid anders te verdelen ook bestaan er soorten die een zomerkleur en een herfstkleur kennen zoals de viervlekwielwebspin araneus quadratus deze soort heeft normaal een groenbruine kleur maar verkleurt in de herfst naar roodbruin de grindwolfspin dankt haar naam aan de bodembewonende levenswijze op een substraat van grind door de kleuren en de vlekkentekening is de spin moeilijk te zien in haar natuurlijke habitat spinnen die tot het geslacht hypochilus behoren leven op met mos begroeide boomstammen en hun lichaamskleur bootst deze zeer goed na waardoor ze wegvallen tegen de ondergrond het geslacht pandercetes kent vertegenwoordigers die op boomstammen leven en hierop nauwelijks opvallen niet alleen de lichaamskleur met grillige vlekken maar ook de sterke beharing over het gehele lichaam zorgen ervoor dat de spin op een natuurlijke ondergrond zeer moeilijk te zien is de beharing is zo geplaatst dat het lichaam van de spin onder geen enkele lichthoek een schaduw werpt spinnen worden voornamelijk gegeten door vogels sommige soorten spinnen hebben een lichaamsvorm en kleur die lijkt op vogelpoep dit is geen toeval aangezien vogels nooit vogelpoep zullen eten er zijn zelfs spinnen die een lichaamsgeur verspreiden die lijkt op de geur van vogelpoep dit dient niet alleen om vogels te weren maar ook om insecten te lokken die leven van vogelpoep andere spinnen lijken sprekend op takjes of andere plantendelen zoals de driehoekswebspin hyptiotes paradoxus deze spin leeft in naaldbossen en lijkt uiterlijk op een droge knop van de spar picea de soorten die behoren tot het geslacht arachnura lijken sprekend op een blad dankzij de bladsteel achtige vergroeiing van het achterlijf soorten uit het geslacht poltys leven op takken en kennen een specifieke camouflage waarbij ze op een uitloper van een takje lijken niet alleen de kleur maar ook de lichaamsvorm zijn hierop aangepast evenals de houding van de poten de braziliaanse krabspin epicadus heterogaster is een van de opmerkelijkst gevormde spinnen deze soort heeft zeven zeer hoge bulten op het achterlijf die van elkaar af staan waardoor het geheel op een orchideeachtige bloem lijkt de kleuren van de spin versterken deze gelijkenis bovendien kent de spin verschillende sterk afwijkende kleurvormen de meest gangbare lichaamskleur is geheel wit maar ook paarse helder gele en rode kleuren komen voor een aantal spinnen heeft een sterk op mieren gelijkend uiterlijk dergelijke soorten leven vaak voornamelijk van mieren of hun larven en poppen deze spinnen behoren tot het geslacht myrmarachne en de familie springspinnen de verschillende soorten spinnen lijken soms zelfs op verschillende mierensoorten afhankelijk van welke soort ze eten de soort myrmarachne plataleoides bijvoorbeeld imiteert de weefmier oecophylla smaragdina het kopborststuk is het voorste deel van een spin en bestaat uit één geheel de kop is met het potendragende borststuk gefuseerd het kopborststuk wordt bij geleedpotigen wel cephalothorax genoemd en bij spinnen wordt dit deel specifiek met prosoma aangeduid spinnen hebben geen antennes zoals deze voorkomen bij de insecten spinnen hebben wel tastsprieten maar deze zijn ontstaan uit monddelen en worden de pedipalpen genoemd deze gelede en sterk beweeglijke aanhangsels hebben een soortgelijke tastzintuiglijke functie vergelijkbaar met de antennen van insecten daarnaast vervullen de pedipalpen bij de mannetjesspin een gespecialiseerde rol als geslachtsorgaan het laatste segment van de palp van een mannetje bestaat uit een duidelijk vergroot opslagorgaan dat bulbus wordt genoemd en een functie van spermatofoor heeft het zijn opslagplaatsen waarin de spin sperma bewaart en paarorganen waarmee hij het inbrengt in de geslachtsopening of epigyne van het wijfje de bulbus draagt aan het uiteinde een naaldachtig aanhangsel de embolus het geheel heeft een pipetachtige functie het sperma wordt door de smalle opening in de bulbus gezogen waar het wordt opgeslagen zie ook onder voortplanting de palp van een vrouwtje is draadachtig en wordt gebruikt als tastorgaan bij een aantal soorten worden ze door de vrouwtjes gebruikt om de eicocon met zich mee te dragen de vorm van de palp van het mannetje is een van de belangrijkste kenmerken bij de determinatie van spinnen spinnen hebben twee cheliceren of gifkaken die hol zijn zodat het gif kan worden ingespoten in het prooidier de gifklier van de spin is inwendig aan de voorzijde van het kopborststuk gelegen en wordt bediend door twee gedraaide spieren die het gif met grote kracht in de kaken en vervolgens in de prooi brengen spinnen worden verdeeld in twee groepen op basis van de bouw van de cheliceren de oorspronkelijke kaakvorm is orthognaat de cheliceren staan hierbij parallel en de gifstekel is omlaag geklapt de cheliceren kunnen gezien vanaf de lichaamsas alleen van boven naar beneden bewegen de moderne spinnen hebben een kaakbouw die labidognaat wordt genoemd bij deze soorten kunnen de cheliceren van links naar rechts worden bewogen en hierdoor kunnen ze als een tang worden gebruikt bij veel van dergelijke spinnen worden de cheliceren ook gebruikt om mee te kauwen de kaken zijn voorzien van scharnieren en de uiteinden worden tegen een met doornen bedekte basis gewreven waardoor het voedsel wordt vermalen er zijn ook spinnen die hun prooi uitzuigen en een van buiten perfect intact huidje van hun slachtoffer achterlaten niet alle spinnen spuiten gif in bij enkele soorten is de gifklier gedegenereerd en de cheliceren hebben geen opening aan het uiteinde waardoor bij andere spinnen het gif toegediend wordt een voorbeeld is de driehoekswebspin dergelijke spinnen spenderen vaak meer tijd aan het inpakken van een prooidier om het gebrek aan verlammend gif te compenseren op de bovenzijde van het borststuk zijn de ogen gelegen en vaak is dit deel wat gewelfd zodat de ogen wat hoger gelegen zijn en zo een beter zicht hebben een dergelijke verhoging wordt de oogheuvel genoemd en komt ook voor bij andere spinachtigen bij enkele soorten is de oogheuvel extreem verlengd wat doet denken aan een giraffennek een voorbeeld zijn de soorten uit het geslacht afrarchaea die voorkomen in zuid afrika en madagaskar spinnen hebben altijd enkelvoudige ogen die een enkele lens bevat en geen samengestelde ogen zoals voorkomt bij insecten en kreeftachtigen de meeste spinnen hebben vier paar ogen dus acht in totaal en een aantal soorten heeft drie paar ogen dus zes in totaal sommige soorten spinnen hebben twee of slechts één paar ogen en bij enkele soorten spinnen zijn de ogen functioneel volledig verloren gegaan dergelijke soorten leven uitsluitend in grotten aangezien visuele zintuigen hier vanwege de permanente duisternis nutteloos zijn een voorbeeld is de soort neoleptoneta myopica die heeft nog wel zes ogen maar deze bevatten geen pigmenten en kunnen dus geen licht waarnemen dit gaat niet voor alle grottenbewoners op de spin spelungula cavernicola leeft eveneens in grotten maar heeft nog wel ontwikkelde ogen de ogen zijn altijd in paren gelegen vaak is één paar wat beter ontwikkeld dan de andere drie en dit zijn meestal de voor middenogen vooral jagende zwervende spinnen zoals de springspinnen hebben ten minste één paar ogen dat zeer goed is ontwikkeld dergelijke spinnen kunnen diepte zien verschillende kleuren waarnemen en gepolariseerd licht zien het netvlies of retina is beweeglijk zodat het blikveld wordt verruimd de meeste spinnen zien echter vrij slecht en kunnen alleen grove lichtverschuivingen waarnemen ze kunnen zo waarnemen of het dag of nacht is en beelden vormen van objecten die heel dichtbij zijn het gezichtsvermogen verschilt sterk per spin soorten die tot de wolfspinnen behoren hebben ongeveer retinacellen in het oog terwijl de grijze huisspin ongeveer retinacellen heeft ter vergelijking het oog van een mens heeft er ongeveer miljoen de springspinnen hebben in tegenstelling tot de meeste spinnen een vrij goed gezichtsvermogen de vertegenwoordigers van deze familie kunnen diepte zien en zo afstanden inschatten en hebben dus een stereoscopisch zicht in tegenstelling tot de andere spinnen dit komt doordat twee van hun ogen vergroot en bovendien naast elkaar aan de voorzijde van de kop geplaatst zijn zo kunnen ze een afstand van keer hun eigen lichaamslengte ver springen wat zonder het kunnen zien van diepte niet mogelijk is het goede gezichtsvermogen heeft er ook toe geleid dat de mannetjes bij de balts een visuele voorstelling geven door ritmisch met hun poten te zwaaien ook bij springspinnen is het zicht echter beperkt ze kunnen voorwerpen weliswaar scherp waarnemen maar maximaal tot een afstand van ongeveer centimeter de celspinnen bijvoorbeeld hebben zes kleine oogjes die dicht bij elkaar gelegen zijn aan de voorzijde van de kop de soorten uit het geslacht oxyopes hebben twee vergrote voor middenogen met daaronder twee kleinere een paar ogen bevindt zich aan de zijkanten van de kop en het andere aan de bovenzijde zodat de spin in alle richtingen kan zien de ogen van spinnen zowel het aantal de vorm als de exacte positie ervan zijn een van de lichaamskenmerken waarin spinnen sterk kunnen verschillen vaak is bij een spin aan deze configuratie van de ogen te zien tot welke familie de soort behoort soorten uit de familie dysderidae bijvoorbeeld hebben zes kleine ogen die in een groepje op het midden van de kop gelegen zijn bij de wolfspinnen zijn twee ogen vergroot en aan de voorzijde van de kop geplaatst aan weerszijden van de kop is een vergroot oog aanwezig en aan de onderzijde van de kop zijn vier kleine oogjes gelegen in een horizontale rij bij de webspinnen komen vaak vier verticale rijen oogjes van twee voor naast elkaar waarbij de oogjes klein en gelijk van grootte zijn bij de springspinnen ten slotte zijn twee sterk vergrote ogen aan de voorzijde van de kop gelegen de zes andere ogen zijn aan de zijkanten en de achterzijde van de grote ogen gepositioneerd een bijzondere geslacht van spinnen is walckenaeria waarvan de mannetjes een periscoop achtig uitsteeksel hebben aan de voorzijde van het kopborststuk aan de bovenzijde van deze steelachtige structuur zijn de ogen gelegen het uitsteeksel speelt een rol bij de paring van de spin zoals alle spinachtigen arachnida hebben spinnen acht poten en niet zes zoals insecten of tien en meer zoals kreeftachtigen duizendpoten of miljoenpoten dit is bij de meeste soorten ook duidelijk te zien maar bij een aantal spinnen zijn de palpen sterk vergroot zodat het net lijkt of ze een extra paar poten hebben er zijn ook soorten die sterk verlengde spintepels aan het achterlijf hebben die aan poten doen denken de acht looppoten ontspruiten aan de cephalothorax het voorste potenpaar wordt met een romeinse i aangeduid het achterste potenpaar met iv de rugzijde van de cephalothorax heet de carapax de buikzijde wordt sternum genoemd de poten hebben wel buigspieren musculus flexor maar in sommige van de grootste gewrichten geen strekspieren musculus extensor de strekking van de poten gebeurt hier hydraulisch door het opvoeren van de bloeddruk in het kopborststuk zie ook onder bloedsomloop de poten zijn vaak bedekt met diverse typen zintuigharen die aanraking luchtvochtigheid vibraties en geuren kunnen waarnemen soorten die in holen leven hebben vaak een korte fluweelachtige lichaamsbeharing die bij het graven geen weerstand geeft andere soorten hebben juist een lange en stekelige beharing zoals soorten die tot de familie lynxspinnen behoren het pootoppervlak van de tarsen is bij sommige spinnen zeer goed ontwikkeld veel spinnen kunnen als beschermingsmechanisme een poot op de grens tussen coxa en trochanter zelf amputeren autotomie als deze door een vijand wordt beetgepakt het uiteinde van de poot is bij spinnen verschillend van vorm soorten die webben maken hebben twee kam achtige structuren aan iedere poot met daartussen een haakachtige structuur door deze tegen elkaar te klemmen kan een spin zich vasthouden aan de spindraad soorten die geen web maken maar bodembewonend zijn of in bomen leven hebben echter een geheel andere structuur aan het pootoppervlak bij deze soorten draagt de onderzijde van de poot vele fijne haartjes die zelf ook weer uitschieters hebben de haartjes zijn zo klein dat ze op alle mogelijke oppervlakken blijven plakken dergelijke spinnen kunnen zelfs verticaal tegen glas lopen dit mechanisme komt ook voor bij geheel andere dieren zoals hagedissen uit de familie anolissen het achterlijf van een spin is meestal bol tot eivormig en bevat het grootste deel van de organen in het achterlijf bevinden zich het hart de boeklongen het grootste deel van het spijsverteringskanaal en de voortplantingsorganen het achterlijf wordt bij geleedpotigen wel abdomen genoemd maar bij de spinnen wordt hiervoor de term opisthosoma gebruikt het achterlijf is bij spinnen altijd van het kopborststuk te onderscheiden aan de petiolus dit is de sterke insnoering van het spinnenlichaam de petiolus is een nauwe verbinding tussen de voor en de achterzijde van het lichaam van spinnen het lichaam van een spin wordt minder stijf door de petiolus een dergelijke structuur komt ook voor bij sommige insecten zoals de wespen wespentaille en bij veel mieren spinnen hebben een zenuwstelsel dat afwijkt in vergelijking met dat van andere ongewervelden en zelfs van andere spinachtigen bij de insecten en duizendpotigen is een zogenaamd touwladderstelsel aanwezig dat bestaat uit een verdikt deel zenuwknoop of ganglion in het achterlijf en twee zenuwstrengen die door het gehele lichaam lopen en steeds vertakkingen hebben naar de ledematen het lijkt hierdoor op een touwladder waarbij iedere dwarsverbinding als een soort deelhersenen kan worden beschouwd insecten kreeftachtigen en duizendpotigen kunnen hierdoor hun poten onafhankelijk bewegen zonder dat de hoofdhersenen hiervoor gebruikt worden ook bij andere spinachtigen is een dubbele zenuw gebruikelijk bij de schorpioenen zijn de verschillende deelhersenen met elkaar verbonden zodat een betere cordinatie mogelijk is bij de spinnen echter is het zenuwstelsel geheel gelegen in het cephalothorax er zijn zenuwbanen die door de petiolus naar de spintepels leiden en naar de haartjes op de huid van het achterlijf tijdens de ontwikkeling van het embryo verschijnen de zenuwkanalen als gesegmenteerde delen net als bij de insecten en andere geleedpotigen ze worden echter al vroeg in de ontwikkeling naar het kopborststuk verplaatst de hersenen zijn gecentraliseerd tot één knoop van zenuwknopen een dergelijke centralisatie van de hersenen kan de intelligentie van een dier sterk bevorderen centralisatie van de ganglia is bijvoorbeeld de reden dat inktvissen in vergelijking met andere weekdieren zeer intelligent zijn het zenuwstelsel reageert op de signalen van de zintuigcellen van de spin spinnen kunnen verschillende variabelen waarnemen allereerst kunnen ze kleuren en bewegingen waarnemen door de retinacellen in de ogen de ogen zijn direct aan het ganglion of zenuwknoop verbonden middels een zenuwstreng de belangrijkste zintuigen van spinnen zijn echter de haartjes op het lichaam de huid van spinnen bevat haartjes die trillingen in de lucht kunnen waarnemen en zo aankomende vijanden of prooien kunnen detecteren spinnen kunnen waarschijnlijk geen geluidstonen onderscheiden maar slechts hun aanwezigheid waarnemen dergelijke haren worden wel bekerharen genoemd vanwege de bekerachtige vorm van de huidopening waaruit ze steken de bekerharen kunnen luchttrillingen waarnemen van millimeters tot enige centimeters en zijn alleen effectief op een korte afstand de reukharen spelen een belangrijke rol bij de sociale spinnen die elkaar als familielid herkennen sociale spinnen verjagen soortgenoten die niet tot de eigen familie behoren en ze zijn hiertoe in staat door de hooggespecialiseerde reukharen de spinnen kunnen zo de lichaamsgeur van soortgenoten onderscheiden spinnen zijn in staat om hun geotaxie te bepalen dit wil zeggen dat ze in staat zijn waar te nemen hoe hoog ze zich bevinden positief geotactische spinnen zijn boombewoners die hogere plantendelen opzoeken negatief geotactische spinnen zijn terrestrisch en zullen de bodem blijven prefereren daarnaast kunnen spinnen verschillende omgevingsvariabelen vaststellen zoals de temperatuur de luchtdruk en de luchtvochtigheid spinnen behoren tot de geleedpotigen en hebben dus geen longen zoals zoogdieren veel spinnen hebben zogenaamde boeklongen die de naam danken aan de vele bladachtige plaatjes die zuurstof opnemen veel soorten hebben ook vertakte buisjes die het lichaam van zuurstof voorzien een zogenaamd tracheeënstelsel bij veel spinnen komt een combinatie voor het ademhalingsapparaat is altijd gelegen in het achterlijf en ook de ademopeningen zijn hier gepositioneerd de ademopeningen bestaan uit een spleetachtige opening aan de buikzijde van het achterlijf waarbij het aantal openingen kan verschillen per familie meestal zijn de spleten onbehaard om de ademhaling te vergemakkelijken veel soorten hebben een paar op ongeveer het midden van de onderzijde van het achterlijf en een paar vlak voor de spintepels boeklongen zijn van oorsprong geen inwendige organen in feite zijn de boeklongen ontstaan uit tot een soort kieuwen omgevormde pootjes dergelijke pootjes komen bij andere op het land levende ongewervelden nog wel voor zoals op het land levende pissebedden waarbij ze pleopoden worden genoemd bij de spinnen zijn de pootjes niet meer als zodanig te herkennen en zijn ze gedurende de ontwikkeling van de voorouders van de spinnen in het achterlijf opgenomen deze leefden in zee en hadden kieuwen die met water in contact moesten komen en daarom bestonden uit uitwendige organen dit is ook te zien bij het embryo van een spin waarbij de ademhalingsorganen zich in eerste instantie ontwikkelen als uitstulpingen maar later in het achterlijf zakken de boeklong is een hoog ontwikkeld orgaan dat bestaat uit dunne plakjes weefsel die in contact staan met atmosferische lucht de naam boeklong is afgeleid van de bouw de longen van spinnen bestaan uit op een bladzijden uit een boek gelijkende structuur de bladzijden bestaan uit dunne plaatjes weefsel deze plaatjes zijn hol zodat er bloedvloeistof doorheen kan stromen bloedvloeistof is de drager van zuurstof en bevat het uit te scheiden co tussen de plaatjes vindt de gasuitwisseling plaats waarbij koolstofdioxide wordt afgegeven en zuurstof wordt opgenomen om te voorkomen dat de plaatsjes aan elkaar plakken zijn ze voorzien van kleine uitsteekseltjes de zuurstof wordt via een bloedvloeistof naar de verschillende organen getransporteerd het buisvormige hart van een spin ligt ongeveer in het midden van het achterlijf aan de bovenzijde het bloed komt het hart binnen door vier klepjes ostia spinnen die ademen via een tracheeënstelsel die het gehele lichaam voorziet van zuurstof hebben een kleiner en vaak minder krachtig hart dan spinnen die voornamelijk van zuurstof worden voorzien door de boeklongen spinnen die via boeklongen ademen moeten alle zuurstof via bloedvloeistof naar de organen pompen terwijl spinnen met een ontwikkeld tracheeënstelsel hun lichaam deels direct voorzien van zuurstof via een stelsel van ader achtige buisjes wordt het bloed naar de verschillende weefsels geleid spinnen hebben een open bloedsomloop hun bloedvloeistof stroomt slechts deels door met aderen vergelijkbare buisjes maar stroomt vrij door de organen de bloedvloeistof wordt teruggebracht in de kanaaltjes zodat het langs de boeklongen kan worden gevoerd om van zuurstof te worden voorzien en van co kan worden ontdaan het bloed van spinnen bevat stoffen die zuurstof binden om het zo door het lichaam te verspreiden bij de spinnen wordt hiervoor geen ijzerverbinding zoals hemoglobine gebruikt maar een koperverbinding genaamd hemocyanine als hemocyanine zuurstofmuleculen draagt kleurt het niet rood zoals bij ijzerverbindingen het geval is maar blauw de spin gebruikt bij het lopen de bloeddruk om de poten te strekken waarbij iedere keer als de spin zijn poot naar voren plaatst bloed in de poot wordt gebracht spinnen hebben namelijk wel buigspieren maar geen strekspieren in hun poten zie ook onder het kopje poten deze bloeddrukverschillen worden niet beïnvloed door het hart in het achterlijf maar door spieren in het kopborststuk dit doet denken aan een hydraulisch systeem het heeft als nadeel dat als een spin gewond raakt en bloed verliest de bloeddruk daalt en de poten niet meer kunnen worden bewogen dit mechanisme verklaart ook waarom spinnen na hun dood de poten opvouwen door het wegvallen van de bloeddruk worden de poten ingeklapt spinnen verteren hun prooi grotendeels buiten het eigen lichaam ze doen dit door de prooi vast te pakken met de kaken en het gif via het gifkanaal van de gifklier in een prooi te spuiten waarbij het gif de prooi verlamt maar daarnaast ook een sterk verterende werking heeft het lichaam van een prooi wordt hierdoor van binnenuit verteerd waarna de spin het goedje opzuigt in de maag wordt een onderdruk gecreëerd zodat de vloeibare bestanddelen worden opgezogen aan de bovenzijde van de maag zijn spieren gelegen die aan de rugzijde zijn gehecht deze spieren zorgen voor de pompwerking van de maag deze spieren kunnen niet alleen voedsel opzuigen maar zijn ook betrokken bij het uitscheiden van de verteringssappen in een prooi achter de maag zijn twee kanalen gelegen die doorlopen in de basis van de poten hierdoor worden de ledematen voorzien van voedsel de darmen van de spin lopen door de nauwe verbinding tussen het kopborststuk en het achterlijf dit wordt de petiolus genoemd de werkelijke darmen van de spin zijn in het achterlijf gelegen ze zijn hier sterk verbreed en eindigen in een endeldarm deze heeft een blaas achtige structuur in de endeldarm worden de afvalstoffen verzameld het vocht wordt eruit onttrokken zodat het afval wordt ingedikt spinnen hebben geen nieren of een lever die moeilijk afbreekbare stoffen volledig kunnen desintegreren tot makkelijk uitscheidbare stoffen spinnen zetten hun afvalstoffen daarom deels om in niet in water oplosbare verbindingen die worden opgeslagen in het lichaam de afvalstoffen van de spin worden omgeven door cellen die zich afsnoeren waarna de afvalstoffen naar de endeldarm worden gebracht spinnen produceren net als andere carnivoren vooral ammonium als afvalstof en zetten dit om in guanine deze stof kristalliseert makkelijk en wordt opgeslagen in de darmuiteinden die tegen de huid gelegen zijn het afbraakproduct guanine wordt via de buisjes van malphigi naar de einddarm gebracht bij veel spinnen wordt een deel van de guanine opgeslagen in de huid omdat de guaninekristallen alle licht reflecteren hebben ze een witte kleur bij sommige spinnen zoals de kruisspin zorgt de stof voor een witte rugtekening net als andere spinachtigen hebben spinnen coxaalklieren deze zijn gelegen op het kopborststuk bij de aanhechting van het eerste en derde paar looppoten bij sommige spinnen is een van de openingen verdwenen de coxaalklieren scheiden vooral vocht af de darmen van spinnen kunnen worden geïnfecteerd door eencellige parasieten spinnen hebben verschillende methodes om een infestatie tegen te gaan wat al begint bij het opnemen van voedsel het vloeibare voedsel wordt door een fijn filter van zeer kleine haartjes geleid zodat alleen opgeloste stoffen worden verteerd en veel ziekteverwekkers worden buitengehouden eencellige parasieten die toch door deze barrire geraken worden gedood door het spijsverteringssap en als ze in de darm geraken komen ze al snel zonder voedsel te zitten de voedseldeeltjes worden vrijwel onmiddellijk opgenomen door de darmcellen de achterlijfsaanhangsels van spinnen worden wel de spintepels genoemd het zijn gepaarde kegelvormige structuren die bedekt zijn met kleine klieropeningen spintepels zijn oorspronkelijk ontstaan uit ledematen op het vierde en vijfde achterlijfssegment de spintepel zelf produceert geen spinrag het is een drager voor vele honderden zogenaamde spindoppen die het spinrag uitscheiden spinnen hebben verschillende soorten spintepels de kleinere dienen om fijn spindraad te produceren en de grotere structuren dienen om steviger draden te maken bij spinnen zijn verschillende klieren bekend om spindraad te maken deze klieren hebben elk hun eigen naam de klieren ampulleceae major en a minor worden gebruikt om loopdraden voor het web te maken de klier coronatae wordt gebruikt om kleefdraad te produceren en de klier aggregata zorgt voor de kleefstof die hierop zit de klier aciniformes dient om fijn draad te maken om prooien in te pakken de klier tubiliformes is specifiek om cocondraden te maken de klier pyriformes ten slotte produceert stevig spinsel om aanhechtingsdraden te maken de meeste spinnen hebben drie paar spintepels dus zes in totaal sommige spinnen hebben slechts één paar en bij een aantal soorten komen twee tot vier paar spintepels voor iedere spintepel bevat kleine klieropeningen waarvan het aantal sterk kan verschillen van twee tot duizenden bij de spinnen die een zeefplaat of cribellum bezitten kan het aantal spindoppen oplopen tot meer dan het vermogen tot het produceren van spinsel is zeer karakteristiek voor spinnen ze kunnen het allemaal er zijn enige insecten en mijten die ook spinsel produceren maar dan niet zoals de spinnen met aan het achterlijf gelegen spintepels rupsen die spinsel produceren doen dit bijvoorbeeld met klieren bij de kop de spintepels van spinnen scheiden een vloeistof af die uithardt tot een draad zodra de vloeistof door de poten wordt uitgerekt zowel de mannetjes als de vrouwtjes hebben ontwikkelde spintepels al zijn de spintepels van een mannetje en een vrouwtje vaak op verschillende manieren gespecialiseerd het spinsel bestaat chemisch gezien vooral uit proteïnen en bevat onder andere glycine alanine serine valine en leucine er zijn verschillende diktes die de spin kan maken en het spinsel kan op verschillende manieren worden bewerkt de kaardertjes bijvoorbeeld zijn een familie van spinnen die beschikt over een cribellum of zeefplaatje waardoor zeer fijne wollige draden kunnen worden gemaakt bij sommige spinnen is het cribellum gedegenereerd en is slechts een kegelvormige structuur aanwezig deze wordt de colulus genoemd spinnen hebben niet slechts verschillende spinklieren maar verschillende soorten klieren al naargelang het doel wordt het spinsel uitgescheiden bij de wielwebspinnen worden bij het maken van een web twee soorten spinsel gebruikt een dikker soort spinsel dient als ankerdraad en is niet kleverig hier kan de spin over lopen zonder dat het lichaam blijft vastplakken daarnaast worden dunnere draden gebruikt die wel kleverig zijn hiermee blijven de prooien kleven in het web spinnen gebruiken hun spinrag voor de volgende doeleinden alle spinnen kunnen spinsel produceren en de meeste soorten gebruiken dit om hun prooi te vangen ze doen dit echter niet allemaal sommige spinnen schieten het spinsel of zelfs het hele web op de prooi af om deze te vangen het spinrag ontstaat als eiwitten coaguleren zodra ze uit de spintepel komen ze veranderen van structuur doordat de spin aan de draad trekt de overgang van vloeibaar naar vast komt dus niet door inwerking van lucht zoals vaak wordt gedacht spinrag is sterker dan de beste synthetische materialen die de mens kan maken bij dezelfde dikte het is echter niet stijf zodat bijvoorbeeld gebruik in kogelwerende vesten niet mogelijk is de kogel komt niet langs het vest maar gaat met vest en al het lichaam in het web van een kruisspin weegt slechts ongeveer tot milligram van alle soorten die hun prooi vangen met behulp van spinsel maakt het overgrote deel een spinnenweb maar er zijn ook hier weer uitzonderingen voorbeelden van soorten die wel een spindraad produceren om een prooi te vangen maar geen web maken zijn de soorten uit de geslachten mastophora en de familie lijmspuiters de mastophora soorten maken een enkele dunne draad waarvan het uiteinde wordt voorzien van een kleverige druppel deze druppel bevat geurstoffen van vrouwelijke motten die de mannetjes aanlokken de spin laat deze draad omlaag zakken en als er een mot aankomt wordt de draad met de druppel als een bola heen en weer bewogen tot deze de mot raakt en de spin zijn draad met prooi weer omhoog tilt de spinnen die behoren tot de lijmspuiters familie scytodidae gaan nog verder zij spuiten het spinsel als een kleverige dubbele draad direct op de prooi om deze te fixeren tijdens het spuiten worden de cheliceren heen en weer bewogen om zo een zigzagdraad te verkrijgen wat het effectieve oppervlak vergroot een vertegenwoordiger van deze familie de getijgerde lijmspuiter scytodes thoracica komt vrij algemeen voor in belgië en nederland lijmspuiters spuiten niet alleen spinsel maar tevens wordt de prooi beschoten met gif zodat deze verlamd raakt vele maar zeker niet alle spinnen maken bij hun jacht gebruik van een web veel spinnen vertonen een sterke specialisatie op een bepaalde prooigroep of manier van jagen de webben die spinnen gebruiken zijn in te delen in vier typen sommige spinnen kunnen extreme webben maken de soorten die tot het geslacht nephila bijvoorbeeld kunnen een web spinnen dat sterk genoeg is om vleermuizen en vogels te vangen ook grote insecten die door andere webben heen kunnen vliegen zoals libellen zijn geen probleem voor dergelijke soorten het web is zo sterk dat het door de lokale bevolking als visnet wordt gebruikt er zijn ook spinnen bekend die heel grote webben maken zoals de soort caerostris darwini uit madagaskar in werd een web aangetroffen met een oppervlakte van bijna vierkante meter dat boven het water was gespannen er zijn spinnen die een klein web maken maar deze niet ophangen maar met de poten vasthouden ze houden zich op boven de bodem en als er een prooidier onder de spin doorloopt wordt het web naar beneden geschoten spinnen die over een cribellum beschikken maken spindraden die zo fijn zijn dat iedere mogelijke prooi erin verstrikt raakt het cribellum is een kam achtige structuur op het achterlijf van een spin die draden maakt met een diameter tot een honderdduizendste van een millimeter veel spinnen vangen niet alleen een prooi met een web maar pakken deze direct in met spinsel zodat de prooi niet meer kan ontsnappen de draden die hiervoor worden gebruikt zijn niet kleverig anders zou de spin eraan vast blijven plakken sommige insecten hebben aanpassingen om uit het web van een spin te ontsnappen de vleugels van gaasvliegen bijvoorbeeld zijn bedekt met fijne haartjes die aan het web blijven kleven en loslaten zodat het vleugeloppervlak zelf niet vastplakt de gaasvlieg bevrijdt zich vervolgens uit het web door de draden door te knagen de valdeurspinnen en veel vogelspinnen maken een woonweb dat meestal niet als vangweb wordt gebruikt de tunnelgravende soorten bekleden de gehele tunnel met spinsel als ze moeten vervellen of eitjes dragen waarbij de spin kwetsbaarder is wordt de tunnel voorzien van een aantal wanden gemaakt van spinsel deze soorten gebruiken het dus om zich te beschermen sommige in woontunnels levende spinnen maken een zak aan de onderzijde van de tunnel waaronder ze zich kunnen verbergen mocht er een vijand in de tunnel geraken de spin kan zich zo afschermen door een laag spinsel een aantal groepen van spinnen maakt helemaal geen gebruik van spinsel om hun prooi te vangen en ook niet om zich te verbergen voorbeelden zijn springspinnen en krabspinnen de springspinnen hebben een zeer goed zichtvermogen en bespringen hun prooi krabspinnen zijn vaak goed gecamoufleerd en liggen in een hinderlaag te wachten beide groepen gebruiken het spinsel overigens wel om zich aan de ondergrond te ankeren het verankeren van het lichaam aan de ondergrond komt veel voor bij de spinnen als een spin wordt verstoord laat deze zich vaak aan deze veiligheidsdraad naar beneden zakken de meeste spinnen ook de webmakende soorten plakken bij het lopen een spindraad op de ondergrond zodat zij steeds verzekerd zijn van een veiligheidsdraad deze draad is veel dunner dan de draden waarmee een web wordt gemaakt een belangrijke oorzaak voor het voorkomen van spinnen op de meest geïsoleerde plaatsen is het vermogen om te kunnen zweven spinnen hebben geen vleugels en kunnen zelf niet vliegen maar kunnen zich wel aan een spindraad laten wegzweven met de wind en zo grote afstanden afleggen vooral bij jonge of kleine spinnen is dit gedrag bekend grotere spinnen zijn hier al snel te zwaar voor hierdoor zijn spinnen op een hoogte van enkele kilometers aangetroffen van sommige soorten is beschreven dat ze zich zelfs als volwassen spin kunnen verplaatsen door de lucht een voorbeeld zijn een aantal hangmatspinnen die zich over grote afstanden en kilometers hoog door de lucht laten zweven door het spinrag als vlieger te gebruiken vrijwel alle spinnen zetten hun eieren af in een gesponnen cocon of eierzak zie de sectie ei voor een beschrijving van de eieren van spinnen de soorten die geen cocon maken wikkelen het spinsel vaak losjes om de eieren om ze bij elkaar te houden een voorbeeld is de grote trilspin waarvan het vrouwtje haar eitjes regelmatig tussen haar cheliceren klemt en er zo mee rondloopt de meeste spinnen echter besteden veel tijd aan het verbergen van de eieren en spinnen maken de meest uiteenlopende cocons de variatie is zeer groot aan de hand van de vorm en grootte van de cocon kan vaak de groep van bijbehorende spinnen worden toegewezen de cocons van soorten die sterk aan elkaar verwant zijn lijken op elkaar en zijn moeilijker te determineren veel soorten zetten de eieren af op het substraat en spinnen hier een dicht web overheen en andere soorten bewaren de eitjes in de schuilplaats bij het web er zijn ook spinnen zoals wolfspinnen die de eierzak permanent met zich meedragen de cocon is hierbij vaak erg stevig en rond van vorm sommige spinnen maken opmerkelijke vormen van de cocons zoals de grote lantaarnspin agroeca brunnea deze soort produceert een cocon die sprekend op een zijden lantaarntje lijkt en de cocon wordt verstevigd met bodemmateriaal de waterspin maakt eerst een fijnmazig web en vult deze met lucht zodat een onderwaterluchtbel ontstaat die fungeert als kraamkamer de eitjes worden in deze duikerklok afgezet en bewaakt door het vrouwtje de labyrinthspin maakt een cocon die bestaat uit schijfjes en aan een draad wordt opgehangen ieder schijfje bevat meerdere eieren en bestaat uit twee delen als het legsel groter wordt en in volume toeneemt valt een deel van het schijfje af zodat de uitkomende juveniele spinnen meer ruimte hebben het spinsel dat voor de cocon wordt gebruikt is meestal wit tot geel het spinsel van de lijmspuiter echter wordt na enige tijd groen van kleur wat dient ter camouflage mannetjesspinnen maken voornamelijk gebruik van hun spinsel om een spermaweb te maken spinnen kennen geen directe bevruchting de mannetjes brengen het sperma eerst in hun palpen en deze worden vervolgens in de geslachtsopening epigyne van het vrouwtje gebracht voordat het mannetje zijn palp vult met sperma wordt eerst een zogenaamd spermaweb gesponnen dit is een soort vloerkleed waarop een druppel sperma wordt afgezet veel andere spinachtigen zoals schorpioenen een zweepspinnen wikkelen het sperma vervolgens in het webje waardoor een zaadpakketje of spermatofoor ontstaat spinnen doen dit echter niet maar zuigen de druppel op in de bulbus een mannetje met een geladen bulbus gaat vervolgens op zoek naar een vrouwtje het spermaweb wordt door een aantal soorten direct weer opgegeten spinnen worden geboren uit een ei en veel soorten kennen een zogenaamd post embryonaal stadium waarbij ze een vrijwel ronde lichaamsvorm hebben na de eerste vervelling lijken de kleine spinnetjes al op hun ouders al zijn ze veel kleiner en hebben ze vaak een andere lichaamskleur dan hun ouders de juveniele spinnen leven van kleinere prooien de juveniele spinnen hebben vaak eenzelfde levenswijze en voedselvoorkeur als de volwassen dieren bij de grotere spinnen ligt dit heel anders ze kennen hierdoor geen voedselconcurrentie de dieren die dienen als prooi voor de volwassen spin zijn vaak juist een vijand van de jonge spinnen omdat ze veel groter worden uit de eieren komen kleine larvale spinnetjes die pas na de eerste vervelling op een miniatuuruitgave van hun ouders lijken de kleine spinnetjes verspreiden zich vaak door bij een opkomend briesje een draadje vrijhangend spinrag in de lucht te spinnen en zich hieraan hangend op de wind te laten meevoeren in de nederlandse taal wordt dit spinsel ook wel herfstdraad genoemd een jonge spin moet net als alle andere dieren met een exoskelet een aantal vervellingen ondergaan voor hij volwassen is kleine spinnen zijn na een vijftal sommige vogelspinnen pas na vervellingen volwassen het vervellen is voor de spin vaak een intensieve bezigheid het dier voert de druk in het achterlijf op tot de huid scheurt en werkt zich vervolgens achterwaarts uit de oude huid tijdens het vervellen is de spin volkomen weerloos en de eerste tijd is het pantser wat zachter veel spinnen kennen een sterk seksueel dimorfisme wat betekent dat het mannetje en het vrouwtje er anders uitzien het mannetje is vaak veel kleiner dan het vrouwtje al is dit niet bij alle soorten het geval bij de waterspin argyroneta aquatica bijvoorbeeld is het mannetje soms juist groter dan het vrouwtje bij veel springspinnen zijn de mannetjes vaak even groot als de vrouwtjes bij soorten uit het geslacht nephila echter zijn de mannetjes onooglijk klein in vergelijking met het vrouwtje er zijn zelfs spinnen waarvan het mannetje zo klein is dat het een van zijn palpen amputeert om zo lichaamsgewicht te besparen en zich hierdoor makkelijker kan verplaatsen bij de meeste spinnen hebben de mannetjes een kleiner lichaam maar verhoudingsgewijs langere poten in de spinnenwereld zijn het de mannetjes die op zoek gaan naar vrouwtjes en omdat spinnen elkaar niet op grote afstanden kunnen waarnemen leiden mannetjes vaak een zwervend bestaan op zoek naar een partner mannetjes zijn bij veel soorten te herkennen aan de verdikte uiteinden van de palpen de geslachtsorganen van spinnen zijn aan de onderzijde van het achterlijf gepositioneerd zowel bij de mannetjes als de vrouwtjes ze zijn aan de voorzijde gelegen dus dicht bij het kopborststuk bij spinnen zoekt het mannetje een vrouwtje op en het zijn dan ook de mannetjes die in de voortplantingstijd veel worden gezien de mannetjes leggen vaak grote afstanden af op zoek naar een partner de paring is voor het mannetje soms een hachelijke zaak omdat de kans bestaat dat hij wordt opgegeten deze vorm van kannibalisme lijkt vaak niet veel voordelen te bieden omdat mannetjes relatief weinig voedzaam zijn waarschijnlijk valt het vrouwtje het mannetje slechts aan als ze dreigt om te komen van honger niet uit gewone honger het opeten van het mannetje na de paring is bij meerdere spinnen beschreven en komt ook voor bij andere dieren zoals de bidsprinkhanen bij de meeste soorten echter loopt het mannetje geen enkel gevaar of weet meestal te ontsnappen als een mannetje sterft na de paring is dit vaak eerder het gevolg van uitputting en ondervoeding gedurende de zoektocht naar een vrouwtje dan de vraatzucht van de vrouwtjes als een mannetje een vrouwtje benadert zal hij eerst proberen om haar jachtinstinct uit te schakelen de spinnen hebben een breed scala aan methodes ontwikkeld om dit voor elkaar te krijgen de mannelijke kruisspin brengt het vrouwtje tot rust door in een bepaald ritme tegen haar web te tokkelen zodat ze weet dat hij geen prooi is bij andere soorten bespringen de mannetjes simpelweg de vrouwtjes en proberen haar zo snel mogelijk te bevruchten spinnen uit het geslacht pisaura brengen het vrouwtje een presentje in de vorm van een ingesponnen prooi het mannetje voert hierbij ritmische bewegingen uit om haar aandacht te lokken terwijl het vrouwtje eet wordt ze bevrucht door het mannetje bij de spinnen is een gedrag bekend waarbij het mannetje na de paring het vrouwtje bewaakt dit heeft voor het vrouwtje als voordeel dat ze beschermd wordt door het mannetje terwijl haar partner zo probeert te voorkomen dat ze met andere mannetjes paart sommige spinnen lokken het andere geslacht door met het lichaam te vibreren en een aantal soorten is in staat om geluiden te produceren door het langs elkaar wrijven van verharde lichaamsdelen wat ook wel stridulatie wordt genoemd de hoogst ontwikkelde vorm van de balts bij spinnen betreft het voorspel van de springspinnen de mannetjes gebruiken hun poten om ingewikkelde soortafhankelijke visuele signalen over te brengen naar het vrouwtje hierbij worden ook complexe trillingen veroorzaakt op het internet circuleren tot de verbeelding sprekende video s van het mannetje dat het vrouwtje verleidt het mannetje paart met het vrouwtje door een met sperma geladen pedipalp in haar geslachtsopening te brengen aan het einde van de palp is een ballonachtige structuur aanwezig die de bulbus wordt genoemd aan het einde hiervan zit de embolus een holle structuur waardoor het sperma in de vrouwelijke geslachtsopening wordt afgegeven en de eitjes worden bevrucht het sperma wordt bewaard in een lichaamsholte de spermatheek dit betekent zoiets als spermakamer hier kan het weken tot maanden verblijven in uitzonderlijke gevallen tot anderhalf jaar tot de eitjes van het vrouwtje zijn gerijpt de twee eierstokken van een vrouwtje bevatten de eitjes die voor de bevruchting nog zacht zijn om het sperma door te kunnen laten pas nadat het ei is afgezet en droogt aan de buitenlucht wordt het omhulsel harder het ei van een spin wordt meestal in een groepje in een nest afgezet dat vaak omgeven wordt door een cocon de eitjes van een spin zijn zacht en kwetsbaar de eitjes zijn meestal bleek van kleur en enigszins ovaal van vorm de eitjes van spinnen hebben geen verharde schaal zoals bij andere ongewervelden voorkomt en zijn hierdoor gevoelig voor uitdroging spinneneitjes hebben een relatief grote dooier waardoor de embryo s zich volledig in het ei ontwikkelen als de eitjes uitkomen lijken de jonge spinnen al enigszins op de volwassen dieren dit in tegenstelling tot andere spinachtigen zoals mijten die soms een worm achtig larvestadium kennen het aantal eieren van de verschillende spinnen varieert per soort gemiddeld zetten spinnen enkele honderden eitjes af de grootte van de eieren kan behoorlijk verschillen alsmede de relatieve grootte ten opzichte van het vrouwtje vrouwtjes van de soort uroecobius ecribellatus zijn zelf ongeveer millimeter lang maar slagen erin een ei met een doorsnede van millimeter te ontwikkelen ook het aantal legsels de legselgrootte en de tussenpozen van de verschillende legsels kan variëren soorten uit het geslacht nephilia kunnen meer dan eitjes produceren de spin idioctis intertidalis daarentegen zet slechts een enkel ei af de visnetspin cyrtophora citricola produceert ongeveer eitjes die in acht tot tien legsels worden afgezet de eerste legsels zijn hierbij groter dan de laatste de eerder vernoemde soort uroecobius ecribellatus produceert tot twintig nesten die steeds drie of vier eieren bevatten en ieder legsel heeft een interval van tot weken sommige spinnen ontwikkelen een eitand een puntige structuur die dient om het ei te openen deze is gelegen aan de cheliceren van de spin bij andere soorten helpt de moederspin haar jongen uit het ei wat gezien kan worden als een vorm van broedzorg als de jonge spin het ei verlaat vervelt hij vaak onmiddellijk waarbij de oude huid met de eitanden in het ei wordt achtergelaten broedzorg komt bij spinnen veel voor er zijn verschillende vormen beschreven bij de meeste soorten bewaakt het vrouwtje haar eitjes de eitjes worden in een beschermende cocon geplaatst worden verstopt in de directe omgeving of worden op het lichaam meegenomen andere soorten kleven de eitjes tegen elkaar en nemen de bol vormige klont eitjes mee tussen hun cheliceren dergelijke soorten laten hun eitjes nooit los ze kunnen dus niet eten tot het nageslacht is uitgekomen voorbeelden van spinnen die hun eitjes in de monddelen nemen zijn de in huizen levende lijmspuiter en de trilspin andere soorten nemen de eicocon mee onder hun achterlijf zoals bekend is van veel wolfspinnen als de eitjes uitkomen dragen de vrouwtjes de jonge spinnetjes nog enige tijd mee op het achterlijf sommige spinnen zoals de kleine wigwamspin phylloneta sisyphia geven voedsel op aan hun jongen waarbij deze door met hun poten te zwaaien aangeven gevoerd te willen worden de juveniele spinnen van deze soort groeien hierdoor veel sneller een verregaande vorm van broedzorg is beschreven van de soort stegodyphus pacificus waarbij het vrouwtje haar eitjes afzet in een ondergronds holletje en hierin zelf ook verblijft om ze te bewaken als de spinnetjes uit hun ei kruipen voert ze hen door voedsel op te geven na een tijdje sterft het vrouwtje en zuigen de jonge spinnen haar lichaamssappen op doordat ze al deze tijd in een hol leven hoeven de juveniele spinnen niet op jacht naar prooien en zijn ze beschermd tegen gevaar dit verhoogt de kansen voor het nageslacht van het vrouwtje wat de verklaring is van haar zelfopoffering de jonge spinnen worden nimfen genoemd en zijn op het eerste gezicht een miniatuurversie van hun ouders spinnen kennen geen larvestadium maar vervellen net als alle andere dieren met een exoskelet veel soorten vervellen of keer maar dat geldt niet voor alle spinnen sommige spinnen zijn tweejarig en andere soorten hebben vijf jaar nodig om volwassen te worden en leven daarna nog vele jaren als imago verschillen met volwassen exemplaren zijn dat deze laatsten veel groter zijn zich kunnen voortplanten en meestal andere kleuren en patronen hebben ook de verhouding tussen kop en pootlengte is vaak anders bij giftige spinnen zijn jongere dieren vaak wel giftig maar nog niet zo sterk als de ouderdieren ook kunnen de jonge spinnen pas spinsel produceren als ze voor het eerst verveld zijn bij een aantal soorten spinnen zoals vogelspinnen krijgen de mannetjes pas een ontwikkelde bulbus na de eerste vervelling de jonge spinnen eten na iedere vervelling hun huid op zodat deze gerecycled wordt de meeste jonge spinnen komen massaal ter wereld bij een aantal soorten blijven de jonge spinnetjes dicht bij elkaar in een bolvormige configuratie bijvoorbeeld de jongen van de kruisspin als ze worden verstoord rennen deze jonge spinnetjes alle kanten op maar als de rust is teruggekeerd kruipen ze weer bij elkaar de kleine spinnetjes verspreiden zich bijvoorbeeld bij een opkomend briesje door een draadje vrijhangend spinrag in de lucht te spinnen en zich hieraan hangend op de wind te laten meevoeren bij verstoring lost de bal op en rennen de kleine spinnetjes alle kanten op maar ze komen al snel weer bij elkaar de eerste tijd eten ze elkaar op tot een bepaalde grootte is bereikt meestal de eerste of tweede vervelling dan zijn er vaak maar een aantal exemplaren over dat zijn echter wel de sterksten van het nest bij sommige soorten eten de eerst uitgekomen spinnen de nog niet uitgekomen eitjes op als de juviniele spin voldoende is gegroeid verlaat deze het nest door zich te laten wegzweven aan een spindraad dit wordt ook wel herfstdraad genoemd de jonge spin is dan nog niet veilig voor soortgenoten veel spinnen zijn kannibalistisch en eten de eigen jongen bij vrouwtjes worden de kannibalistische trekken waarschijnlijk even uitgeschakeld na het uitkomen van de eitjes bij veel nestverzorgende soorten verdedigen ze het broedsel met hun leven spinnen behoren tot de geleedpotigen ze hebben een uitwendig skelet van chitine wat het exoskelet wordt genoemd spinnen kunnen daarom niet groeien en moeten regelmatig vervellen alleen vlak na een vervelling is het lichaam van de spin zacht zodat het uit kan zetten de vervelling wordt ook wel ecdysis genoemd spinnen die spoedig vervellen worden minder sterk geprikkeld en gedragen zich lethargisch de spin verstopt zich als de vervelling nabij is en tijdens de vervelling is de spin zeer kwetsbaar voor vijanden als het oude pantser wordt afgeworpen na iedere vervelling is het exoskelet van de spin zacht wat het dier kwetsbaar maakt een net vervelde spin is daarnaast bleek van kleur de pigmenten in het exoskelet moeten nog uitkleuren jonge spinnen zijn vaak minder sterk behaard dan de volwassen spinnen en hebben doorgaans andere kleuren veel spinnen zijn overdag actief maar er zijn ook vele nachtactieve soorten enkele spinnen leven in permanent donkere grotten en kennen helemaal geen dag en nachtritme spinnen staan bekend als strikt solitaire dieren de meeste soorten vertonen agressief gedrag tegen soortgenoten andere spinnen en grotere dieren er zijn echter enkele min of meer sociale spinnen bekend die geen hechte kolonies vormen zoals wespen maar elkaar wel in grote aantallen dulden spinnen leven van levende prooien maar hebben een wijd uiteenlopend scala aan voedselvoorkeuren en methoden om prooien buit te maken het bekendst zijn de wielwebspinnen araneidae die een rond wiel achtig web maken van een spiraalsgewijze hoofddraad en vele spaken dat dient om kleine vliegende prooien te vangen zoals vliegen en muggen zij maken hun web in struiken en tussen bladeren op enige hoogte er zijn echter ook spinnen die zich richten op wat grotere en zwaardere prooien een voorbeeld is de wespspin die een spinnenweb maakt dat voornamelijk sprinkhanen strikt de wespspin maakt het web daarom tussen grashalmen vlak boven de bodem andere spinnen maken een stelsel van struikeldraden op de bodem en grijpen een prooi zodra deze hierin verstrikt raakt de valdeurspinnen danken hun naam aan de ondergrondse met spinsel bedekte woongang die wordt afgesloten met een klepje zodra een potentiële prooi langs het klepje loopt schiet de spin uit zijn hol om de prooi buit te maken soorten uit het geslacht dolomedes worden wel vissende spinnen genoemd vanwege hun opmerkelijke jachtmethodes deze spinnen leven langs de oever en houden hun voorste poten op het wateroppervlak als een insect in het water valt voelt de spin de rimpelingen en rent over het wateroppervlak naar het in het water gevallen insect ook kan de spin onder water jagen door vissen te grijpen die zich onder het wateroppervlak bevinden er is zelfs beschreven dat de spin met zijn poten onder water beweegt om visjes te lokken die vervolgens met de cheliceren worden gegrepen ook andere spinnen jagen in het water maar ze moeten hun prooi altijd op het droge opeten onder water zouden hun verteringssappen namelijk sterk verdunnen in het water en kunnen spinnen niet eten een aantal soorten spinnen kan over het water lopen en de oeverspinnen grijpen soms prooien als kikkervisjes die in het water leven de waterspin argyroneta aquatica leeft vrijwel permanent onder water maar is een zeldzame uitzondering de spin arctosa littoralis leeft op het strand in de branding wat een gevaarlijke plek is voor een spin de spin kan niet zwemmen en kan in zijn kale leefomgeving geen gebruik maken van schuilplaatsen de spin is echter zo goed gecamoufleerd op een achtergrond van zandkorrels dat het dier nagenoeg onzichtbaar is van vogelspinnen wordt vaak beweerd dat ze vogels eten en hoewel dit inderdaad weleens is waargenomen jagen vogelspinnen nooit op vogels ze leven van alles wat ze te pakken kunnen krijgen meestal bestaat de prooi uit ongewervelden maar ook muizen amfibieën en zelfs kleine slangen kunnen worden buitgemaakt en gegeten vogelspinnen zijn niet de enige familie van grote spinnen en ook andere spinnen pakken wel kleinere gewervelden van de grote gerande oeverspin is bekend dat kleine kikkers worden buitgemaakt en opgegeten spinnen zijn een van de efficiëntste opruimers van insecten hoeveel ze er precies eten is moeilijk uit te rekenen maar dat ze een belangrijke rol spelen in ieder terrestrisch ecosysteem wordt algemeen onderkend de arachnoloog w s bristowe schatte de spinnenpopulatie van een weiland in sussex op miljoen exemplaren en het totale aantal spinnen in geheel engeland en wales op miljard aangezien spinnen meer dan prooien in een jaar eten zouden ze verantwoordelijk zijn voor het opruimen van meer dan miljard insecten in alleen al het zuidelijke deel van groot brittannië van een aantal soorten spinnen is bekend dat ze soms ook plantaardig voedsel eten vaak betreft het stuifmeel dat rijk is aan proteïnen maar ook nectar plantensap bladeren en zaden worden wel genuttigd het eten van plantendelen is bij vertegenwoordigers van ten minste tien verschillende families waargenomen er is maar één uitzondering bekend van een spin die voornamelijk plantendelen eet dit is de soort bagheera kiplingi uit centraal amerika deze spin leeft grotendeels van zoete op mierenbroodjes gelijkende plantenafscheidingen van bepaalde soorten acacia s dergelijke acacia s leven in symbiose met mieren en geven de mieren nectar en zoete zaadachtige afscheidingen in ruil voor bescherming tegen planteneters als deze zich aandoen worden ze door de mieren fel bestreden de spin slaagt er echter in de mieren hun voedsel af te pakken ook wordt nectar gedronken uit de bloemen terwijl deze eigenlijk voor de mieren bedoeld is een bijkomstige bijzonderheid is dat de spin zijn voedsel rauw eet alle andere spinnen injecteren enzymen in hun prooi waarna het half verteerde goedje wordt opgezogen hoewel het dieet van de spin tot uit plantendelen kan bestaan is het geen herbivoor soms worden mieren of hun larven gegeten spinnen hebben een breed scala aan vijanden variërend van predatoren parasieten parasitoïden en eencellige ziekteverwekkers de belangrijkste vijanden van spinnen zijn allerlei insecteneters vrijwel alle dieren die insecteneters worden genoemd zien geen verschil tussen prooien met zes of acht poten en eten net zo makkelijk spinnen voorbeelden zijn reptielen zoals hagedissen amfibieën als kikkers en verschillende vogels de meest tot de verbeelding sprekende vijanden van spinnen zijn de spinnendoders spinnendoders zijn een familie van wespen die tot de sluipwespen behoren spinnendoders eten de spin echter niet op net als andere wespen leven ze zelf van nectar de spin wordt in een nest verstopt waarna er eieren in worden afgezet het holletje wordt vervolgens weer gedicht waarna enige tijd later een nieuwe wesp tevoorschijn komt de larve hiervan heeft in het nest de spin opgegeten een aantal soorten spinnen heeft zich gespecialiseerd in het opsporen en doden van andere spinnen en andere prooien worden zelfs genegeerd deze soorten worden de spinneneters genoemd mimetidae een voorbeeld zijn de soorten uit het geslacht ero het gif van dergelijke soorten werkt specifiek op andere spinnen vaak is een beet in de poot van het slachtoffer al genoeg om deze te doden de spin wordt vervolgens in zijn eigen web opgegeten spinneneters kunnen door een spinnenweb van een andere soort lopen zonder opgemerkt te worden sommige soorten eten zelfs de eicocon van het slachtoffer op om vervolgens hun eigen eitjes in de cocon te plaatsen een groep die een gelijkend gedrag kent zijn de diefspinnen deze jagen niet op de webbouwende spinnen maar zijn erin gespecialiseerd om de prooien uit het web te stelen een voorbeeld zijn soorten uit het geslacht argyrodes spinnen die een web maken houden zich vaak op in planten en als ze worden verstoord laten ze zich vallen waarbij de spin zich echter geankerd heeft aan de ondergrond en zich aan een draad laat zakken tijdens de daling trekt de spin zijn poten in om minder op te vallen als het gevaar geweken is kan de spin via de draad weer naar boven klimmen van de in zandduinen levende spin carparachne aureoflava is bekend dat het dier zich opvouwt als een bal en zich met relatief grote snelheden naar beneden laat rollen de spin vertoont dit gedrag bij een confrontatie met een spinnendoder spinnen vertonen vaak dreiggedrag bestaande uit het oprichten van de poten en het tonen van de cheliceren een aantal soorten heeft een fel gekleurde onderzijde van de poten dito cheliceren zodat ze goed opvallen grotere spinnen zijn vaak in staat om te sissen een aantal spinnen kent een actieve vorm van verdediging als het dier wordt aangevallen grotere vogelspinnen strijken met hun poten de haartjes van hun achterlijf waarna deze in de lucht komen de haartjes zijn brandharen die de slijmvliezen sterk prikkelen ook zijn soorten bekend die hun achterlijf op een vijand richten en een straal lichaamsvloeistof op afschieten spinnen zijn een orde van geleedpotige dieren arthropoda die behoren tot de klasse spinachtigen arachnida spinnen worden ingedeeld in drie verschillende groepen die onderordes worden genoemd de araneomorphae de mygalomorphae en de mesothelae de araneomorphae vormen de grootste groep deze spinnen worden wel als de hoogst ontwikkelde vertegenwoordigers gezien voorheen heette de onderorde araneomorphae ook wel labidognatha tangkakigen omdat de cheliceren als een tang van en naar de middellijn toe bewegen in het horizontale vlak hierdoor kunnen de cheliceren prooien vermalen in plaats van slechts leegzuigen de mygalomorphae worden beschouwd als de primitievere spinnen ze hebben een lichaamsbouw die meer overeenkomt met de oudst bekende vormen van spinnen voorheen heetten de mygalomorphae ook wel orthognatha rechtkakigen omdat de cheliceren als een houweel omhoog en omlaag bewegen in verticale richting ze kunnen hun prooi niet vermalen en kunnen alleen gif inspuiten en dit vervolgens weer opzuigen de mesothelae is de meest basale vorm van het spinnenrijk er zijn verschillende uitgestorven families bekend maar de moderne vertegenwoordigers behoren allemaal tot een enkele familie de liphistidae de indeling van de spinnen verandert regelmatig door een constante aanvoer van nieuwe inzichten soms wordt een nieuwe soort ontdekt die de inzichten verandert en ook worden wel fossiele spinnen gevonden die meer vertellen over de ontstaansgeschiedenis vroeger werd bijvoorbeeld gedacht dat het geslacht nephila ongeveer miljoen jaar geleden is ontstaan tot de miljoen jaar oude nephila jurassica werd ontdekt de voorouders van spinnen zagen eruit als schorpioenachtige diertjes die in zee leefden uit deze dieren ontwikkelden zich de chelicerata de spinachtigen en de schorpioenen een tweede lijn binnen van de geleedpotigen die het land op kropen waren de mandibulata waartoe alle kreeftachtigen insecten en duizendpotigen behoren de eerste sporen van landbewonende geleedpotigen stammen uit het late siluur en bestaan niet uit resten de dieren zelf maar uit de pootafdrukken die ze hebben achtergelaten spinnen waren samen met de mijten en de duizendpotigen de eerste geleedpotige landroofdieren de oudst bekende vormen van spinnen en insecten stammen uit het devoon in het laat carboon hadden alle huidige groepen van spinnen zich gevormd op de wielwebbouwende soorten na een belangrijk aspect van de evolutie van de spinnen is die van het web en sporen hiervan zijn uitzonderlijk zeldzaam er zijn wel delen van spinnenwebben gevonden in barnsteen maar deze zijn zeer fragmentarisch de wetenschappelijke naam voor de groep van spinnen is araneae deze naam is afgeleid van een lydische prinses met de naam arachne deze mythische figuur was zo goed in spinnen dat de godin athene haar les gaf waardoor ze nog beter werd arachne ontkende echter dat ze haar spinkunst aan athene te danken had wat de woede van de godin opwekte arachne werd hierdoor zo bang dat ze zich het leven benam door zichzelf op te hangen athene veranderde haar echter in een spin die er afschrikwekkend uitziet maar prachtig kan weven de wetenschappelijke naamgeving van spinnen is soms verwarrend met de nederlandse naam valdeurspinnen kunnen bijvoorbeeld verschillende families worden bedoeld zowel soorten uit de familie idiopidae als ctenizidae worden zo genoemd de naam wielwebspinnen staat voor de familie araneidae maar dit zijn lang niet de enige spinnen die wielachtige webben maken de grootste wielwebben worden gemaakt door vertegenwoordigers van een geheel andere familie de zijdespinnen nephilidae de wetenschappelijke naamgeving van de spinnen werkt als volgt de drie hoofdgroepen hebben ae als uitgang omdat het onderorden zijn de families hebben de uitgang dae en met name de grotere families worden verdeeld in verschillende onderfamilies die de uitgang nae hebben de families zijn verdeeld in verschillende geslachten en soms wordt hier nog een tussenlaag gebruikt die tribus wordt genoemd de soortnamen slaan vaak op de spin zelf zoals het uiterlijk bv depressa afgeplat of het leefgebied bv germanica levend in duitsland soms zijn soorten naar biologen vernoemd als eerbetoon de soort heteropoda davidbowie werd door de bioloog peter jger naar popster david bowie vernoemd dit om aandacht te vragen voor bedreigde spinnen jger had succes want wereldwijd verschenen krantenberichten over de david bowie spin die geel van kleur is een lange lichaamsbeharing heeft en beschikt over lange poten het parapluspinnengeslacht baalzebub is zelfs vernoemd naar de duivel spinnen kunnen met verschillende dieren worden verward maar met name de andere groepen spinachtigen arachnida zijn gelijkend de spinnen worden daarom wel met echte spinnen aangeduid sommige spinnen lijken bijvoorbeeld op mieren die behoren tot de insecten en totaal niet verwant zijn aan de spinnen dit is echter geen toevallige gelijkenis en is een vorm van mimicry zie ook onder camouflage een aantal spinachtigen lijkt wat betreft lichaamsbouw enigszins op spinnen maar is vaak toch eenvoudig te onderscheiden veel spinachtigen hebben bijvoorbeeld tang achtige monddelen die nu juist bij alle echte spinnen ontbreken onderstaand zijn enkele vaak met spinnen verwarde groepen beschreven zie voor een uitgebreide beschrijving van de spinachtigen in ruimere en in engere zin ook het artikel spinachtigen spinnen hebben hun uiterlijk tegen ze zijn harig hebben lange behaarde poten en bewegen zich snel daarnaast duiken ze vaak onverwacht op uit donkere hoekjes waardoor een mens soms geconfronteerd wordt met een harig langpotig dier dat zich snel beweegt of zelfs de cheliceren toont in feite is het net andersom een spin zit rustig in het donker maar wordt plots verstoord door licht en een groot dier dat te groot is om op te eten en dus wordt beschouwd als vijand niet zelden gedraagt een mens zich ook als vijand door te pogen de spin te doden een spin zal meestal wegrennen of dreiggedrag vertonen spinnen die wat groter worden zoals sommige vogelspinnen kunnen met hun grote kaken bijten en hierdoor zijn spinnen gevreesde dieren ze worden in de cultuur gebruikt als metafoor voor alles wat eng en slecht is bij veel mensen roept een confrontatie met een spin een schrikreactie op wat voortkomt uit een reflex en dus normaal is mensen die zeer bang zijn voor spinnen lijden aan een spinnenfobie of arachnofobie spinnen worden ook wel als huisdier gehouden in een terrarium om ze te bewonderen in sommige aziatische landen worden spinnen gevangen gefrituurd en vervolgens opgegeten van spinnen wordt wel beweerd dat ze soms ingeslikt worden als men slaapt dit is echter een broodjeaapverhaal omdat een spin niet in staat is om zich in de slokdarm te bewegen laat staan erdoorheen kan lopen ook is het menselijk lichaam erg warm voor een spin daarnaast zijn de poten van spinnen voorzien van vele stekels waardoor het fysiek ook niet mogelijk is om zich door de slokdarm te bewegen zonder hierbij verstrikt te raken de spin staat symbool voor gevaar giftigheid en boosheid maar kleine spinnen zouden geluk brengen het tijdstip waarop een spin wordt gezien speelt daarbij een belangrijke rol in de volksgeneeskunde werd een walnoot met een kruisspin erin als amulet tegen koorts gedragen een spin die naar beneden kruipt in haar web is een goed voorteken maar als zij omhoog kruipt is er ongeluk op komst de potige spin brengt welvaart in afrika en in suriname en andere landen b v jamaica waar nazaten van afrikaanse slaven wonen vervult de spin anansi in volksverhalen een soort rol als reinaert de vos een andere bekende spin is sebastiaan uit het versje van annie m g schmidt spinnen die te zien zijn in films zijn vaak onschuldige soorten delena cancerides werd gebruikt op de set van de amerikaanse film arachnophobia van de regisseur steven spielberg de spin is ook te zien in het begin van de film spiderman delena cancerides ziet er krabachtig en afschrikwekkend uit en kan behoorlijk groot worden maar is niet agressief en ongevaarlijk voor de mens spinnen komen niet zelden in het nieuws bijvoorbeeld als er een opmerkelijke soort is ontdekt enkele voorbeelden van spinnen in het nieuws zijn in een aantal aziatische landen worden spinnengevechten gehouden waarbij men op de uitkomst kan gokken de precieze methodes en de gebruikte soorten verschillen per land in japan worden vrouwtjes uit het geslacht argiope gebruikt terwijl in singapore mannetjes van het geslacht thiania worden gebruikt bij een spinnengevecht kan een van de spinnen door de ander worden gedood maar kan ook vluchten of soms worden weggehaald de vechtspinnen kunnen worden bewaard in een luciferdoosje met gekrulde grasstengels die kleine kamertjes vormen de spinnen zitten vlak bij elkaar maar kunnen de andere exemplaren niet aanvallen spinnen hebben een onverdiend slechte naam veel mensen zijn bang voor spinnen dit komt wellicht omdat ze harig zijn en lange poten hebben spinnen kunnen vaak snel rennen en jagen hierdoor schrik aan ze komen bovendien vaak onverwacht tevoorschijn er zijn vele misverstanden over spinnen mensen die door een spin worden gebeten komen niet zelden in de krant anders dan honden of kattenbeten de spinnen die in belgië en nederland leven zijn niet gevaarlijk voor de mens sommige soorten kunnen wel gemeen bijten maar de gevolgen zijn te vergelijken met een wespensteek het gif van de meeste spinnen is zeer dodelijk voor insecten maar werkt in het geheel niet op mensen voordat een spin bijt wordt vaak dreiggedrag vertoond een beet van een spin is meestal het gevolg van een ongeluk zoals een spin die in een schoen kruipt dit komt ook veel voor bij beten van schorpioenen een fatale afloop is bij een beet van een spin uiterst zeldzaam er zijn slechts enkele soorten die als erg gevaarlijk kunnen worden beschouwd dit is niet te danken aan de extreme giftigheid van een beet maar voornamelijk aan het algemene voorkomen van dergelijke soorten voorbeelden zijn de amerikaanse vioolspin loxosceles reclusa en de australische tunnelspin atrax robustus van dergelijke soorten zijn in totaal de afgelopen honderd jaar in de wetenschappelijke wereldliteratuur slechts enige tientallen beten met dodelijke afloop beschreven telt men alleen beten waarbij de veroorzaker zeker kon worden geïdentificeerd dan wordt het nog minder in landen waar gevaarlijke spinnen voorkomen zijn tegenwoordig antisera verkrijgbaar die een fatale afloop vrijwel altijd kunnen voorkomen vaak worden pijnlijke prikken of steken van een niet gezien insect of spinachtige aan spinnen toegeschreven door artsen of ander medisch personeel zonder dat hiervoor een duidelijke reden bestaat of zelfs zonder dat dit aannemelijk is in florida zijn bijvoorbeeld gevallen van beten van de amerikaanse vioolspin loxosceles reclusa in zes jaar gemeld terwijl de spin zelf in een eeuw tijd door spinnendeskundigen maar x in florida is gevonden en er dus nauwelijks voorkomt in gebieden waar de spin wel in grote aantallen voorkomt zijn beten eveneens zeldzaam in een bewoond huis uit de e eeuw in kansas werden in een onderzoek gedurende zes maanden meer dan exemplaren van loxosceles reclusa gevangen waarvan er minstens groot genoeg waren om te bijten en was desondanks niemand gebeten van de echte grote vogelspinnen is er geen één echt gevaarlijk deze hebben namelijk geen gevaarlijk gif nodig vanwege de grote cheliceren de meeste spinnen blijven echter ver onder de centimeter een van de beruchtste spinnen de zwarte weduwe latrodectus mactans is maar zo groot als een erwt het afrikamuseum in het park van tervuren heeft een internationale reputatie op het vlak van wetenschappelijk onderzoek naar spinnen het museum heeft een collectie van spinnen verzameld op expedities in heel afrika van de gekende afrikaanse spinnensoorten zijn dan ook beschreven op basis van het materiaal van het museum de spinnen worden in alcohol in glazen potten bewaard omdat spinnen bij drogen hun vorm te sterk verliezen om determineerbaar te blijven adrianus franciscus theodorus adri van der heijden geldrop oktober is een nederlandse schrijver hij begon te publiceren onder de naam patrizio canaponi en publiceerde ook onder zijn initialen als a f th van der heijden is een schrijver van autobiografische verhalen en romans in zijn werk is het eigen leven van de schrijver te herkennen dit maakt dat het gehele oeuvre met elkaar verbonden is dat wil echter niet zeggen dat gebeurtenissen en personen in zijn werk een getrouwe afspiegeling zijn van zijn eigen leven hij gebruikt deze vrij om ze te combineren met fictie filosofische uitweidingen en een treffende sfeertekening van de nederlandse sociale en culturele geschiedenis vanaf de jaren vijftig van der heijden wordt weleens gezien als de vertegenwoordiger van een generatie die na de oorlog opgroeide dit in tegenstelling tot schrijvers als harry mulisch willem frederik hermans en jan wolkers die de tweede wereldoorlog tot een belangrijk motief in hun werk maakten kern van het oeuvre van van der heijden is de cyclus de tandeloze tijd oorspronkelijk was dit bedoeld als trilogie maar werd uiteindelijk veel omvangrijker dit is kenmerkend voor het werk van van der heijden dat zich tijdens het schrijfproces vaak gaandeweg anders ontwikkelt dan de oorspronkelijke bedoeling was zo zijn er al jaren vooraankondigingen van nieuwe romans die maar niet verschijnen of groeien hoofdstukken soms uit tot complete romans naast de tandeloze tijd kent het werk van van der heijden nog een andere romancyclus homo duplex over een naamloze god die naar de aarde is gekomen om een wereldrevolutie te beginnen hoewel er nog geen gerangschikt deel van de cyclus is gepubliceerd is er wel een omvangrijke proloog uitgekomen de movo tapes en de sleutelboeken drijfzand koloniseren en mim in maart verscheen het nader in de cyclus te plaatsen deel het schervengericht binnen deze cyclus zijn er meer werken gepland daarnaast publiceert hij tussendoor ook los autobiografisch werk onder andere in de vorm van dagboekaantekeningen en requiems bijvoorbeeld over zijn vader asbestemming over zijn moeder uitdorsten de bekendste requiemroman van van der heijden is tonio naar aanleiding van het overlijden van zijn zoon van der heijden publiceerde aanvankelijk onder het pseudoniem patrizio canaponi waaronder de verhalenbundel een gondel in de herengracht en de roman de draaideur de cyclus homo duplex publiceerde hij aanvankelijk onder het pseudoniem a f th latere drukken van delen uit deze cyclus verschenen weer onder zijn volledige naam in de cyclus de tandeloze tijd staat albert egberts deels alter ego van de schrijver zelf centraal maar gaandeweg treden er ook andere personen op de voorgrond we volgen albert vanaf zijn kindertijd in brabant vallende ouders tot zijn studententijd in nijmegen en amsterdam de gevarendriehoek en het hof van barmhartigheid tot en met zijn ondergang als junkie in amsterdam onder het plaveisel het moeras maar maken tussendoor ook kennis met onder anderen de advocaat ernst quispel advocaat van de hanen in de jaren tachtig alberts tante tiny de helleveeg en de ontsporende reclameman nico dorlas kwaadschiks de tijdsbeleving is allesbehalve chronologisch en consistent in deze cyclus die tijdsbeleving is juist het centrale thema ervan zoals de naam al doet vermoeden in deel i van de tandeloze tijd wordt het begrip leven in de breedte geïntroduceerd aangezien het leven in de lengte niet te stoppen valt moet het maar in de breedte worden gezocht door elk moment uit te spinnen te verbreden wordt gehoopt het leven waardevoller te maken dit is een leidmotief in zowel de tandeloze tijd als homo duplex regelmatig verwerkt van der heijden waargebeurde gebeurtenissen in zijn verhalen in wat door sommige critici gezien wordt als zijn beste werk advocaat van de hanen gebruikt hij de dood van de kraker hans kok in een politiecel als achtergrond in het schervengericht figureren de regisseur roman polanski en de moordenaar van diens vrouw charles manson van der heijden maakte bekend dat als er een nieuw deel van de tandeloze tijd zal verschijnen dat waarschijnlijk over de moord op kraker en activist louis sévke zal gaan waar van der heijden in de cyclus de tandeloze tijd veelal putte uit zijn eigen leven borduurt hij in de homo duplex reeks verder op de griekse mythen drijfzand koloniseren is een vrije bewerking van sofokles thebaanse trilogie de labdaciden en mim is een eigentijdse variatie op het verhaal van oedipus eerder speelde van der heijden al met de oedipus mythe in advocaat van de hanen waarin de advocaat uit de titel op zoek gaat naar een getuige van een moord a f th van der heijden is gehuwd met journaliste schrijfster mirjam rotenstreich op mei werd van der heijdens enige zoon tonio geb juni op de fiets aangereden door een auto kort na dit verkeersongeval overleed tonio op jarige leeftijd in een ziekenhuis in amsterdam in het bijzijn van zijn ouders op mei verscheen van van der heijden het boek tonio een requiemroman over dit verlies er werden in een jaar zo n exemplaren van verkocht het werk werd op mei bekroond met de libris literatuurprijs en op oktober met de ns publieksprijs waarbij het een kleine van de ruim uitgebrachte stemmen verwierf in werd het verfilmd met pierre bokma in de hoofdrol zanger en muzikant peter koelewijn spande in een rechtszaak aan naar aanleiding van de roman de helleveeg hierin werd een viswinkel genoemd waarin de zaak van koelewijns ouders te herkennen was in het verhaal is boven de zaak een fictieve niet met de winkel gelieerde illegale abortuspraktijk gevestigd de rechter oordeelde over de vrijheid van een auteur om feiten en fictie te mengen de schrijver werd in het gelijk gesteld voor de europese parlementsverkiezingen van mei stond van der heijden op de kandidatenlijst van de partij voor de dieren ook in staat van der heijden voor die partij op de kandidatenlijst op november maakte van der heijden bij pauw echter bekend dat hij d stemt alfred bernhard nobel spreek uit no bel stockholm oktober san remo december was een zweeds chemicus en industrieel het bekendst is zijn uitvinding van het dynamiet in hoewel hij ook een reeks andere explosiemiddelen heeft uitgevonden en gefabriceerd het chemische element nobelium is naar hem genoemd nobel bepaalde in zijn testament dat van de rente van zijn kapitaal van circa miljoen zweedse kronen elk jaar op zijn sterfdag december vijf nobelprijzen moesten worden uitgereikt hiertoe moest de nobelstichting worden opgericht in zijn testament stelde hij vast dat de prijzen bestemd moesten zijn voor hen die in het afgelopen jaar aan de mensheid het grootste nut hebben verschaft alfred werd geboren als derde zoon van immanuel nobel en caroline andrietta ahlsell in stockholm verscheidene broers en zussen van alfred stierven jong en ook hij kampte in zijn kinderjaren met gezondheidsproblemen het duitse museum voor epilepsie noemt nobel bij de beroemde figuren die leden aan deze aandoening het gezin nobel met een nog jonge alfred trok naar sint petersburg waar vader nobel een machinefabriek begon in werd deze fabriek vanwege slechte resultaten overgedragen aan de tweede zoon ludvig nobel die het bedrijf wel tot grote bloei wist te brengen hierna keerde alfred met zijn vader terug naar zweden en begon met een studie over explosieven en in het bijzonder zoekend naar een methode voor veilige productie van nitroglycerine in vaste vorm in plaats van vloeibare vorm voor gebruik in staven er vonden verschillende onbedoelde explosies plaats in de fabriek van de familie nobel en door een fatale ontploffing werden in alfreds jongere broer emil en een aantal werknemers gedood niet lang daarna vond nobel alsnog een veilige methode om nitroglycerine tot ontploffing te brengen vermengd met diatomeeënaarde als absorberend medium bleef het stabiel tot ongeveer c nobel noemde de stabiele springstof dynamiet en werd al snel schatrijk door de verkoop naast mijnbouwbedrijven waren ook wapenfabrikanten grote afnemers in woonde nobel in parijs en las op april in een plaatselijke krant dat hij was overleden men verwarde alfred met zijn broer ludvig nobel die inderdaad pas gestorven was en in zijn necrologie werd hij betiteld als de handelaar in de dood die dankzij zijn uitvinding van dynamiet rijk werd van het oorlogsleed dat hij de mensheid aandeed dat bericht had een grote invloed op hem wat hem aanzette om te proberen zijn naam te zuiveren hij veranderde uiteindelijk in zijn testament zo dat zijn nalatenschap gebruikt moest worden voor wat uiteindelijk de nobelprijzen werden voor natuurkunde scheikunde geneeskunde letterkunde en de vrede minder bekend is het feit dat alfred nobel ook toneelschrijver was en ondanks het ontbreken van voortgezet onderwijs op eigen kracht een brede talenkennis ontwikkelde naast zweeds kende hij ook frans russisch engels duits en italiaans hij kon in het engels zelfs poëzie schrijven zijn overigens enige toneelstuk nemesis een tragedie in vier bedrijven over beatrice cenci gedeeltelijk geïnspireerd op percy bysshe shelleys tragedie the cenci werd gedrukt toen hij stervende was op drie exemplaren na werd de hele voorraad onmiddellijk na zijn dood vernietigd omdat het als schandelijk en blasfemisch beschouwd werd de eerste werkelijk gepubliceerde editie tweetalig zweeds esperanto werd gepubliceerd in zweden in het toneelstuk is sindsdien niet vertaald in andere talen dan het esperanto nobel was reeds een tijdje ziek en dit werd uiteindelijk niet beter hij overleed tenslotte op december in zijn villa in san remo alfred nobel werd begraven op het kerkhof norra in stockholm in kocht alfred nobel te san remo in italië de in onder architectuur van architect filippo grossi gebouwde villa die hij mijn nest noemde later wijzigde hij de naam in villa nobel hij wilde er na al zijn reizen en ondernemingen tot rust komen in de tuin van het enorme aan zee grenzende park bouwde hij zijn laboratorium hij deed regelmatig ontstekingsproeven in zee hetgeen hem geen vrienden onder zijn buren opleverde de villa is in na een grondige restauratie heropend en kan thans door het publiek worden bezocht villa nobel is in handen van de provincie imperia en er worden regelmatig exposities gehouden ook is een deel van het huis heringericht met zijn oorspronkelijke meubels nobels naam is nog te vinden in door hem opgerichte bedrijven zoals nobel industries dat later opging in het akzonobelconcern in de noorse hoofdstad oslo wordt jaarlijks op de sterfdag van alfred nobel december de nobelprijs voor de vrede uitgereikt de overige nobelprijzen worden op dezelfde dag in de zweedse hoofdstad stockholm uitgereikt de winnaars van de prijzen worden begin oktober bekendgemaakt sinds wordt een naar alfred nobel vernoemde economieprijs door de sveriges riksbank uitgereikt alfred nobel het verhaal van een man en zijn tijd ingrid carlberg uitg de bezige bij de achaemeniden waren het koningshuis van het oud perzische rijk zo genoemd naar hun voorouder achaemenes het huis werd gesticht rond v chr door cyrus de grote en heerste over een wereldrijk tot de verovering door alexander de grote in v chr achaemenidisch perzië verenigde mensen en koninkrijken van elke belangrijke beschaving uit die tijd behalve china voor het eerst waren de mensen van zeer verschillende culturen met elkaar in contact gebracht onder één heerser de eerste bekende vermelding van de perzen bestaat uit een assyrische inscriptie uit voor christus naar het gebied wordt hierin verwezen met de naam parsu parsuash parsumash gedurende de volgende twee eeuwen waren perzen en meden onderworpen aan assyrië babylonië en een andere arische stam de scythen het gebied van parsuash werd in v chr bij het rijk gevoegd uiteindelijk kregen de meden de zeggenschap over een onafhankelijk rijk en de perzen werden aan hen onderworpen de dynastie van de achaemeniden werd door achaemenes opgericht rond voor christus zijn zoon teispes bracht nomadische perzen ertoe om naar zuidelijk iran te trekken rond v chr de eerste georganiseerde perzische staat werd gevestigd de perzen veroverden geleidelijk aan grondgebied van het inheemse koninkrijk van elam waaronder het belangrijke gebied van anshan nakomelingen van teispes vertakten zich in twee lijnen de ene lijn regeerde in anshan terwijl de andere over de rest van perzië heerste cyrus ii de grote verenigde de verdeelde koninkrijken rond v chr toen waren de perzen nog onderworpen aan het medenrijk dat door de grootvader van cyrus astyages werd geregeerd cyrus bracht perzen op de been en kwam in opstand en stootte astyages van de troon cyrus nu de shah van een verenigd perzisch koninkrijk veroverde de rest van medië rond v chr cyrus verenigde ook de meden en perzen en nog meer veroveringen volgden spoedig hij veroverde lydië in klein azië en verplaatste zijn manschappen naar centraal azië tot slot marcheerde cyrus triomfantelijk door de oude stad babylon na deze overwinning kreeg hij naam als welwillende veroveraar hij stelde een beroemd handvest op in dit handvest beloofde de koning om babylon niet te terroriseren of zijn instellingen en cultuur te vernietigen cyrus werd gedood tijdens een veldslag tegen de massagetae of saka s de zoon van cyrus cambyses ii voegde egypte toe aan het rijk het imperium bereikte echter zijn grootste omvang onder darius i hij leidde veroverende legers in de vallei van de rivier de indus en in europa zijn invasie van griekenland werd gestopt na de slag bij marathon het perzische rijk van de achaemeniden was het grootste en krachtigste imperium tot dan toe het had een goed georganiseerd perzisch leger maar nog belangrijker was dat het rijk goed werd geleid en efficiënt georganiseerd darius verdeelde zijn koninkrijk in ongeveer twintig provincies onder satrapen of gouverneurs van wie velen een persoonlijke band met de sjah hadden hij stelde een belastingsysteem op om elke provincie geld en middelen te laten afdragen aan de regering hij nam het geavanceerde postsysteem van de assyriërs over en breidde het uit ook overgenomen uit het assyrische rijk werd het gebruik van geheime agenten de ogen en oren van de koning die hem informeerden over de stand van zaken in het rijk hij legde de beroemde koninklijke wegen aan door oude handelsroutes te verbeteren daardoor werd handel met landen ver van het imperium mogelijk hij verplaatste het beleidscentrum van perzië naar susa dicht bij babylon en dichter bij het centrum van het koninkrijk de perzen stonden toe dat lokale culturen intact bleven dit kwam uiteindelijk het imperium ten goede aangezien de veroverde volkeren geen behoefte voelden in opstand te komen zijn zoon xerxes probeerde ook om griekenland te veroveren maar hij werd in voor christus verslagen bij de slag bij salamis artaxerxes i sloot vrede met de grieken perzië was van alle buitenlandse zorgen bevrijd maar tegelijkertijd begon bijna onmerkbaar het verval wanbeleid en corruptie deden zijn intrede de financiële kracht begon af te nemen en op het militair apparaat werd bespaard onder darius ii xerxes ii en sogdianus worden op de talrijke babylonische tabletten niet genoemd brokkelde het centrale gezag en de macht van de koning nog sneller af na de dood van darius ii scheidden egypte en de levant zich af met de koningsvrede kreeg artaxerxes ii in de griekse steden van klein azië terug een hele reeks satrapen kwam tegen hem in opstand maar hij wist sommigen onder hen tegen elkaar uit te spelen en zo de situatie meester te blijven artaxerxes iii bracht de luister van weleer terug hij heroverde de levant in v chr en egypte in v chr nadat in september koning artaxerxes iii was overleden bracht de machtige eunuch bagoas diens jongste zoon oarses op de troon deze regeerde onder de naam artaxerxes iv en werd twee jaar later het slachtoffer van de intriges van bagoas die daarop de zoon van een broer van artaxerxes iii voor de opvolging voordroeg deze besteeg als darius iii in v chr ongeveer jaar oud de perzische troon de nieuwe koning was echter niet de gewillige marionet die bagoas zich had voorgesteld hij begon onmiddellijk een persoonlijke koers te varen en kwam daardoor onvermijdelijk in aanvaring met de eunuch in deze machtsstrijd trok bagoas aan het kortste eind hij moest zelf de gifbeker drinken die voor de koning was bestemd uiteindelijk was het alexander de grote die de achaemeniden versloeg in v chr vernietigde hij hun hoofdstad persepolis tijdens de periode van de achaemeniden werd het zoroastrisme de godsdienst van de heersers en de meeste mensen in perzië de stichter zoroaster had vermoedelijk rond voor christus geleefd de nieuwe godsdienst was een vervanging van de verering van traditionele arische goden het benadrukte een universele strijd tussen goede en kwade goden zoroastrisme en zijn mystieke leiders genaamd magi zouden een bepalend element in de perzische cultuur worden achaemenes teispes ariyamnes cyrus i arukku cambyses i cyrus ii de grote koning van cambyses ii arsanes hystaspes darius i xerxes i artaxerxes i xerxes ii darius ii cyrus de jongere artaxerxes ii artaxerxes iii arses ostanes arsanes darius iii tijdlijn van het perzische rijk amersfoort is een stad en gemeente in het oosten van de nederlandse provincie utrecht in het midden van het land de gemeente amersfoort telt inwoners bron cbs die amersfoorters worden genoemd het is in bevolkingsaantal de tweede stad van de provincie utrecht en de vijftiende van nederland behalve de gelijknamige hoofdplaats bestaat de gemeente amersfoort uit de veel kleinere kernen hoogland en hooglanderveen amersfoort is een groeistad en vervult economisch een regiofunctie met een sterk gegroeid bedrijfsleven heeft een van de grootste spoorwegknooppunten van nederland en is een belangrijke garnizoensstad de binnenstad bezit een middeleeuws karakter met grachten de stad amersfoort dankt zijn ontstaan en naam aan een doorwaadbare plaats of voorde in de rivier de eem vroeger amer de eem begint waar de lunterse beek heiligenbergerbeek en de barneveldse beek flierbeek die water afvoerden uit de gelderse vallei bij elkaar kwamen in een laagte tussen de amersfoortse berg en het hoger gelegen gebied ten noorden van amersfoort hoogland bij die doorwaadbare plaats werd de eem gekruist door handelsroutes die van utrecht naar het oosten en noorden liepen bewoning in amersfoort en omgeving gaat ver terug in de tijd al in het mesolithicum trokken jagers en verzamelaars door de regio bij archeologisch onderzoek zijn de restanten van jachtkampjes aangetroffen in het neolithicum moet er ook in de regio gewoond zijn bewoningssporen zijn tot op heden niet aangetroffen maar wel grafheuvels met vondsten uit deze periode zoals klokbekers ook uit de bronstijd en ijzertijd zijn grafheuvels bekend zoals bij de galgenberg de vlasakkers en de leusderheide een deel hiervan is al in de e eeuw onderzocht bewoning uit de bronstijd en ijzertijd is bij diverse opgravingen aangetroffen waaronder in het gebied de schammer leusden en wieken vinkenhoef amersfoort de romeinen hebben de regio nooit permanent bezet en bewoond maar dat er contacten en incidentele bezoeken waren staat wel vast een romeinse kom aangetroffen in een grafveld in amersfoort noord duidt hierop de eerste vermelding van amersfoort dateert uit er moet toen sprake geweest zijn van een boerennederzetting de strategische ligging was voor de bisschop van utrecht aanleiding om er een van zijn hoven te bouwen om van hieruit de gelderse vallei te ontginnen waarschijnlijk werd dit bisschoppelijk hof in de eerste helft van de e eeuw gesticht op de plaats waar thans de sint joriskerk staat handel en nijverheid leefden op de nederzetting kreeg op juni stadsrechten van de utrechtse bisschop hendrik van vianden in de akte waarin aan amersfoort stadsrechten werd verleend werd het stadje omschreven als een oppidum dat wil zeggen dat de stad versterkt was waarschijnlijk door een aarden wal wellicht met poorten tegen het einde van de e eeuw werd de eerste stenen muur gebouwd met een lengte van meter en omgeven door een gracht op de plattegrond van het centrum van amersfoort is deze eerste stadsmuur nog goed terug te vinden in was er een grote stadsbrand waarbij ongeveer de helft van de gebouwen werd vernietigd of beschadigd omstreeks werd begonnen met de bouw van een nieuwe muur gereed rond met de totale lengte van meter die het oppervlak van de ommuurde stad verdrievoudigde in deze muur werd een aantal poorten gebouwd die tot op de dag van vandaag te bewonderen zijn zoals de koppelpoort en de monnikendam van de eerste muur is weinig bewaard gebleven slechts de sterk gerestaureerde kamperbinnenpoort resteert niettemin is het verloop van de eerste muur nog intact de muurhuizen volgen het tracé van de muur en maken gebruik van diens fundering amersfoort kreeg in de middeleeuwen na wonderen rond een mariabeeld het zogenaamde mirakel van amersfoort grote betekenis als bedevaartsoord waardoor de economie opbloeide en vanaf de onze lieve vrouwetoren kon worden gebouwd de stad had in de e eeuw veel te lijden van oorlogshandelingen hij werd in bezet door de staatsen en in door de spanjaarden in werd amersfoort heroverd door jan vi van nassau dillenburg waarop in gedwongen aansluiting bij de unie van utrecht plaatsvond in werd amersfoort door ernesto montecuccoli veroverd tijdens zijn inval van de veluwe deze inval en de inname van amersfoort hadden tot doel paniek te veroorzaken in de republiek waardoor frederik hendrik van oranje het beleg van s hertogenbosch zou moeten opgeven dit was tevergeefs doordat het spaans keizerlijke leger moest terugtrekken na de onverwachte inname van wesel sinds de e eeuw ging het economisch slechter onder meer door slechtere bevaarbaarheid van de eem de inwonersaanwas stagneerde en in het begin van de e eeuw telde amersfoort nog maar mensen rond braken de inwoners grote delen van de wallen en poorten af dat bood de armen werk en de stenen waren nuttig voor straten pleinen en wegen ingrijpen van koning willem ii voorkwam sloop van de koppelpoort monnikendam kamperbinnenpoort en een restant van de stadsmuur in het begin van de e eeuw werd de stad een centrum van de oudkatholieke kerk door de vestiging van de refractarische priesters van de zogenaamde oud bisschoppelijke clerezij de stad behield daarna een overwegend niet katholieke signatuur mede door de vestiging van vele beroepsmilitairen na de komst van de spoorwegen in de lijn utrecht zwolle en ruim tien jaar later de verbinding amsterdam apeldoorn deed de stad uit haar e eeuwse slaap ontwaken amersfoort werd een belangrijk knooppunt en is dat tot op heden gebleven rond werd amersfoort door de regering als garnizoensstad aangewezen mede vanwege de centrale ligging aan spoorwegen en nabij heideterreinen die als oefenterrein konden dienen zoals de vlasakkers en de leusderheide in de vestingwet van kreeg de stad een militaire hoofdrol als gevolg van de focus van de landsverdediging op de nieuwe hollandse waterlinie met de grebbelinie als voorpost er werden grote kazernes gebouwd in aan de heiligenbergerweg de willem iii kazerne voor de artillerie en cavalerie met paardenstallen aan de beestenmarkt en in aan de leusderweg de juliana van stolbergkazerne voor de infanterie dat leverde blijvend werk en inkomsten voor de stad op door al deze nieuwe impulsen voor de economie nam het aantal inwoners snel toe en aan het eind van de e eeuw telde amersfoort dan ook ruim inwoners waarvan militairen door het grote spoorwegemplacement en de vestiging van de wagenwerkplaats in vonden veel gezinnen werk bij het spoor in het vlakke gebied direct benoorden het spoor in westelijke richting ontstond een langgerekte woonwijk het soesterkwartier en tegen de hellingen direct bezuiden het spoor verrees een riant villapark voor de beter gesitueerden het bergkwartier zoals ook elders in nederland leed in amersfoort de joodse gemeenschap zwaar onder de holocaust van de ruim amersfoortse joden kwamen er tijdens deze oorlog om de meesten van hen stierven in auschwitz of sobibr een groot deel van de joden die niet waren omgekomen had dit te danken aan de hulp van stadgenoten velen zaten in amersfoort en omgeving ondergedoken tijdens de oorlog de materiële schade als gevolg van de oorlog was in deze stad beperkt het oude centrum bleef gespaard tijdens de mobilisatie ter voorbereiding op de oorlog werden in amersfoort en omgeving in verschillende militaire legerplaatsen ingericht de prins bernhardkazerne en de kampen bokkeduinen waterloo lisiduna amsvorde boskamp het latere pda kamp amersfoort en zonnebloemstraat aan het eind van de huidige noordewierweg in mei aan het begin van de tweede wereldoorlog moesten alle bewoners worden geëvacueerd vanwege de verwachte gevechten in en om amersfoort dat toen de grootste garnizoensstad van nederland was na vier dagen konden zij terugkeren de duitsers richtten bij amersfoort het concentratiekamp kamp amersfoort in in werd in amersfoort de raad van verzet rvv opgericht bij de familie van beek die op het huidige adres stationsstraat woonde op juli werden twintig leden van de clandestiene verzetsgroep inlichtingendienst nederland geëxecuteerd zij werden begraven in het jannetjesdal op de leusderheide op oktober hielden de bezetters een razzia waarbij amersfoortse mannen van jaar werden meegenomen om loopgraven aan te leggen langs de ijssel in de omgeving van dieren op februari werden achttien jonge gevangenen uit kamp amersfoort en twee voorbijgangers doodgeschoten aan de barchman wuytierslaan een gedenksteen in de voorgevel van de woningen barchman wuytierslaan en herinnert aan deze fusillade de namen van de omgekomenen staan hierop vermeld op maart werden tien willekeurige gevangenen uit het kamp aan de appelweg gefusilleerd bij wijze van represaille voor de liquidatie van een nederlands lid van de sicherheitsdienst de nazi duitse strijdkrachten bliezen op en april bruggen in en bij de stad op waaronder de spoorbrug bij de koppelpoort op en mei bevrijdden canadese troepen de stad tot de tweede wereldoorlog was de uitbreiding van de stad gericht op de west en zuidkant van de stad maar in de jaren en werden nieuwe wijken gebouwd aan de oost en de noordkant dat werd mogelijk omdat de waterhuishouding van de lagergelegen gronden aan die kant was verbeterd door de aanleg van het valleikanaal na tot ongeveer was er echter sprake van geringe ontwikkeling vervolgens verdween de militaire aanwezigheid op de bernhardkazerne na daardoor dreigde het aantal inwoners zelfs te dalen met de annexatie op januari van het grootste deel van de toenmalige gemeente hoogland breidde het grondgebied van amersfoort flink uit tegen het einde van de e eeuw kreeg de stad een sterke impuls dankzij de groeistad status dit leidde tot de bouw van nieuwe vinex en andere wijken zoals kattenbroek dat door zijn bijzondere architectuur landelijke bekendheid verwierf in deze periode vestigden zich ook nieuwe bedrijven in amersfoort uiteindelijk kreeg na heftige politieke discussies het treinstation amersfoort een nieuw stationsgebouw gelijktijdig werd de omgeving van het station opnieuw ingericht met onder meer middelgrote kantoorgebouwen een gevolg van het verrijzen van nieuwe woonwijken in het noorden van de stad was de bouw van een nieuwe treinstation te weten amersfoort schothorst in werd de nieuwbouwwijk vathorst gebouwd deze uitbreiding van de stad was richting het noorden waar amersfoort de rand van snelweg a had bereikt vathorst is dus aan de andere kant van de snelweg gebouwd en tunnels bruggen en spoorwegen verbinden de wijk met de overige wijken bij de realisering van deze wijk kwam ook de bouw van een derde treinstation amersfoort vathorst vathorst is gebouwd tussen bestaand en aangelegd water waarop gevaren kan worden en wat een beeld van grachten moeten vormen op december is het eerste en meest grote station van amersfoort officieel amersfoort centraal benoemd qua stedelijke groei en vormgeving bouw zijn er na vathorst geen verdere ambities geweest tot toe in zijn er door de gemeente plannen goedgekeurd om de al bestaande stad aan te pakken zo zal een oud industrieterrein hoef west herbestemd worden tot een werk woon recreatie wijk met de nieuwe naam hoefkwartier ook wordt het stationsgebied van amersfoort centraal aangepakt door middel van herbestemming en de bouw van een fietsentunnel onder het station hiermee wordt het chaotische beeld van fietsen op het stationsplein ontnomen en wordt het gebied rondom station en station zelf aantrekkelijker amersfoort ligt op een vlakke plaats in de vallei van de eem aan de meest noordoostelijke rand van de utrechtse heuvelrug en ten zuiden van het hoger gelegen gebied hoogland de stad heeft een middeleeuwse kern met grachten en wallen de grachten werden behouden maar de wallen werden voor het grootste deel in de e eeuw afgebroken en vervangen door een park en singels het huidige park op de oude wallen wordt vaak aangeduid als het zocherplantsoen omdat het mede werd ontworpen door jan david zocher vanaf breidde de stad zich sterk uit door de komst van de spoorwegen en een aantal kazernes maar tot in de jaren vijftig van de e eeuw ging al het autoverkeer van west nederland naar het noorden en oosten van het land nog door de langestraat dwars door het centrum de zuidwestelijke singel werd daarom tussen en gedempt om plaats te maken voor een rondweg sinds stadsring genaamd in kreeg de stad groeistad status mede waardoor enkele omliggende gemeenten geheel of gedeeltelijk werden geannexeerd dit waren er kwamen grote nieuwe woonwijken zoals zie ook opsomming verderop in dit artikel vathorst en schothorst noord beide met een eigen station en zielhorst kattenbroek en nieuwland deze versterkten in niet geringe mate de centrumfunctie van de oude stad waar veel winkels en horeca zijn er kwamen ook aanzienlijke bedrijfs en kantoorterreinen zie opsomming onder economie de aanleg van de a utrecht zwolle oostelijk van amersfoort betekende een verdere impuls voor de groei waar de a de a snijdt ontstond het knooppunt hoevelaken amersfoort heeft de grenzen van zijn uitbreidingsmogelijkheden bijna bereikt amersfoort vormt het regiocentrum voor bunschoten spakenburg hoevelaken leusden soest en baarn in won amersfoort de titel groenste stad van nederland die wordt toegekend door entente florale de stad dankt haar titel aan het beleid dat amersfoort voert om haar natuur te behouden in september werd de stad door dezelfde organisatie tot groenste stad van europa uitgeroepen verder kent amersfoort vele stadsparken het grootste park is park schothorst dat ten noorden van het centrum ligt het park is rijk aan vele soorten natuur ook het iets kleinere park randenbroek ten zuiden van het centrum kent vele soorten natuur de gemeente amersfoort heeft per inwoners in het begin van de e eeuw telde amersfoort slechts inwoners de aanleg van de spoorweg in en de komst van de militairen niet lang daarna zorgden voor groei van de bevolking tot inwoners maar na de eerste wereldoorlog volgde een decennialange periode van stilstand en zelfs jaren van daling in het inwoneraantal factoren die deze stagnatie ten dele kunnen verklaren zijn de woningnood in de jaren na de tweede wereldoorlog en een gebrek aan geschikte locaties voor vestiging van bedrijven die voor nieuwe werkgelegenheid zouden kunnen zorgen gedurende lange tijd waren de nederlandse spoorwegen en het leger de grootste werkgevers in amersfoort na begon de stad weer te groeien mede dankzij twee gemeentelijke herindelingen waardoor vrijwel de hele gemeente hoogland en delen van leusden stoutenburg en hoevelaken bij amersfoort werden gevoegd de bevolkingsgroei kwam in een stroomversnelling toen in amersfoort werd aangewezen als groeistad in telde de stad inwoners in woonden er ruim mensen in amersfoort in zijn dit er meer dan amersfoort telde in mannen en vrouwen van het totaal aantal inwoners van waren jonger dan jaar tussen en jaar en ouder dan jaar in was nieuwland met inwoners de grootste wijk van amersfoort in de toekomst zal vathorst met circa woningen en inwoners de grootste wijk van de stad worden in die wijk zijn en worden vele voorzieningen gecreëerd zoals sportvelden scholen winkels een bedrijventerrein en het station amersfoort vathorst niet alleen in amersfoort noord is sprake van grootschalige bouwactiviteit in het gebied ten noordoosten van treinstation amersfoort het eemkwartier en het wijdere gebied langs eems en spoor worden ongeveer woningen gebouwd in het gebied rondom de hogeweg in het oosten van de stad verrijzen maximaal woningen de eerste kerk in de omgeving is die van villa lisiduna tegenwoordig oud leusden ten zuidwesten van de stad op deze plaats heeft vanaf een kerk gestaan lange tijd de parochiekerk voor de hele regio ook amersfoort in was de toenmalige kerk in verval geraakt en is deze gesloopt maar de toren is blijven staan de stad kreeg zijn eigen kerken in de e eeuw de eerste zijn de heilige geestkapel thans lutherse kerk en de sint joriskerk in de middeleeuwen was amersfoort een bedevaartsoord de pelgrims kwamen vanwege het zogenaamde mirakel van amersfoort een mariabeeldje dat in onder wonderbaarlijke omstandigheden gevonden zou zijn en waaraan wonderen werden toegeschreven de pelgrims veroorzaakten economische groei en met de opbrengsten uit de bedevaart werd de onze lieve vrouwetoren lange jan gebouwd vanwege dit beeldje wordt nog steeds een ommegang gehouden na de reformatie was amersfoort een overwegend protestantse stad ook de band met het oud katholicisme was sterk doordat in voormalige pastoor cornelius steenoven van de schuilkerk aan t zand st georgius tot aartsbisschop van utrecht werd gewijd maar later door de paus werd afgezet en in de ban gedaan waardoor de oudkatholieke kerk ontstond het protestante karakter van de stad werd eind e eeuw na de komst van grote kazernes nog versterkt omdat beroepsmilitairen overwegend protestanten waren met de sluiting van de kazernes en de aanwijzing van amersfoort als groeistad nam het aandeel van onkerkelijken in de stad in de e eeuw fors toe toch is er nog altijd sprake van een duidelijke protestante signatuur ook vanwege de omliggende plaatsen die overwegend protestant zijn en de nabijheid van de veluwse bijbelgordel die signatuur blijkt uit een relatief groot aantal protestantse gemeenten en door de aanwezigheid van een aantal protestantse instellingen waaronder de evangelische hogeschool die doelbewust hun band met amersfoort onderhouden de voornaamste kerk in het centrum de st joris is protestant de kerken in amersfoort hebben een eigen fm kanaal in zijn de zeven rooms katholieke parochies in amersfoort hoogland en hooglanderveen gefuseerd tot de onze lieve vrouw van amersfoort in datzelfde jaar is de protestantse gemeente amersfoort ontstaan een fusie van de hervormde gereformeerde en lutherse wijkgemeenten een gevolg van het ontstaan van de protestantse kerk in nederland van tot huisvestte het landgoed stoutenburg een gelijknamige milieuklooster opgericht door de franciscaan guy dilweg in werd de synagoge aan de drieringensteeg gesticht die nog steeds bestaat hoewel het interieur tijdens de oorlog geheel werd verwoest er komen zowel sefardische als asjkenazische joden in telde de joodse gemeente ongeveer leden van hen kwamen er mensen om in werd het interieur op last van de overheid gesloopt de helft van de joden viel ten prooi aan de shoah onderdeel van de holocaust waarbij het om de joden ging anno is er een actieve orthodox joodse gemeenschap in amersfoort er zijn er twee rabbijnen woonachtig namelijk rabbijn shimon evers en rabbijn binyomin jacobs beiden zijn werkzaam voor het interprovinciaal opperrabbinaat er worden minstens eens per week synagogediensten gehouden de religieuze gemeenschap organiseert zelf vervoer voor enkele kinderen die naar de orthodox joodse school cheider in amsterdam buitenveldert gaan in amersfoort zijn diverse moskeeën de grootste zijn moskee el fath in de wijk liendert marokkaanse gemeenschap gebouwd in naar ontwerp van architect gerard rijnsdorp en de mevlana moskee in de wijk kruiskamp turkse gemeenschap amersfoort telt ruim rijksmonumenten en twee stadsgezichten rijksbeschermd gezicht amersfoort binnenstad en rijksbeschermd gezicht amersfoort bergkwartier villawijk de middeleeuwse binnenstad is opmerkelijk goed geconserveerd en bezit een grachtenstelsel de onze lieve vrouwetoren door de amersfoorters ook lange jan genoemd is de belangrijkste blikvanger met zijn meter is het de op twee na hoogste kerktoren van nederland de bijbehorende kerk ging bij een explosie in verloren de onze lieve vrouwetoren is het centrale punt van het cordinatenstelsel van de rijksdriehoeksmeting en was tot ca ook de oorsprong x m y m hiervan het wordt daarom wel het middelpunt van nederland genoemd dit is in bij de toren zichtbaar gemaakt door twee metalen strips waarvan één de x as aangeeft en de ander de y as in het midden van de torenvloer is een markering aangebracht die het nulpunt aangeeft rond is de oorsprong om praktische redenen verschoven naar buiten nederland zodat het punt nu exact de cordinaten x m y m heeft de binnenstad heeft nog andere bezienswaardige kerken zoals de sint joriskerk aan de hof en de rooms katholieke sint franciscus xaveriuskerk ontworpen door architect f wittenberg ook de sint aegtenkapel en de oudkatholieke kerk h georgius zijn noemenswaardig de elleboogkerk een neoclassicistische kerk uit werd tijdens een brand op oktober verwoest er werd besloten tot een complete restauratie die in werd voltooid een belangrijke niet religieuze bezienswaardigheid is de stadsmuur de eerste stadsmuur werd gebouwd rond de plompetoren was een onderdeel van de oudste muur hier werden vroeger de gevangenen gehouden tussen en werd een nieuwe stadsmuur gebouwd die de stad tot in de e eeuw ruimschoots heeft kunnen omsluiten en die deels behouden is nadat de oudste stadsmuur haar functie had verloren werd deze gebruikt om huizen tegenaan te bouwen muurhuizen een voorbeeld van zo n muurhuis is het huis tinnenburg de binnenstad heeft ook een jongere stadsmuur de stad heeft daarnaast een aantal stadspoorten zowel land als waterpoorten de meest bijzondere en bekendste is de koppelpoort die zowel land als waterpoort is verder zijn er de monnikendam een waterpoort en de kamperbinnenpoort een landpoort bierbrouwerij de drie ringen is gevestigd in een voormalige stadsboerderij en brouwt op ambachtelijke wijze bier verder zijn het hofje de poth een van de oudste hofjes in het land en het sint pietersgasthuis noemenswaardige bezienswaardigheden er worden stadswandelingen georganiseerd door het gilde amersfoort en rondvaarten in de amersfoortse grachten door stichting waterlijn buiten amersfoort ligt sinds een dierentuin het dierenpark amersfoort gelegen in het bos birkhoven aan de westkant van de stad deze dierentuin trekt jaarlijks ongeveer bezoekers en is daarmee de e attractie van nederland gerekend naar bezoekersaantallen in de gemeente zijn diverse beelden sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte het historische stadsmuseum van amersfoort is het museum flehite waar een beeld wordt gegeven van de geschiedenis in het geboortehuis van piet mondriaan bevindt zich het mondriaanhuis museum voor constructieve en concrete kunst het museum toont divers werk van mondriaan waaronder exemplaren van zijn geometrisch abstracte werk de stijl waar mondriaan bekend om staat er wordt ook werk in die stijl van andere kunstenaars getoond een ander kunstmuseum is het armando museum dat zoals de naam al doet vermoeden vooral werk van armando vertoont in woedde brand in het pand waarin het museum gevestigd was de elleboogkerk hierna werd het werk op diverse locaties geëxposeerd de genoemde drie musea vormen tezamen met kunsthal kade de stichting amersfoort in c er zijn nog andere musea in de stad te vinden zo is er het cavaleriemuseum dat gewijd is aan de geschiedenis van nederlandse cavalerie de zonnehof ook wel het rietveld paviljoen genoemd is een expositieruimte voor uiteenlopende kunstvormen het voormalige concentratiekamp kamp amersfoort heeft tegenwoordig ook een museale functie twee voormalige musea zijn het vindselmuseum in natura t m en het culinair museum t m de collectie is toegevoegd aan de bijzondere collecties van de universiteit van amsterdam bibliotheek eemland is sinds bezig met het in kaart brengen van schrijvers van romans gedichten kinderboeken en informatieve boeken in haar werkgebied het betreft schrijvers die uitgegeven zijn bij reguliere uitgeverijen via printing on demand of in eigen beheer een lijst van schrijvers in amersfoort is op hun pagina te vinden amersfoort heeft één groter theater de flint tevens congrescentrum enkele kleinere plus twee bioscoopcentra met meerdere zalen en een poppodium fluor tot de kelder de horeca is sinds de jaren zeventig flink ontwikkeld met de pleinen de hof en het lieve vrouwekerkhof als zwaartepunt er zijn een aantal jaarlijks terugkerende muziek en theaterfestivals zie hieronder daarnaast vindt proef amersfoort vanaf een culinair evenement elk jaar plaats op de hof het eemplein met onder meer een pathébioscoop zalen muziekschool bibliotheek en horecagelegenheden is oktober geopend de amersfoortse kei heeft de stad en haar inwoners de bijnamen keistad en keientrekkers gegeven het verhaal over hoe deze kei in amersfoort terecht is gekomen gaat als volgt in sloot de dichter en jonkheer everard meyster een weddenschap af dat hij de amersfoorters zo ver zou kunnen krijgen om een grote granieten zwerfkei vanaf de utrechtse heuvelrug naar de stad te slepen meyster wist de amersfoorters in ruil voor bier en krakelingen te overtuigen en met een slee en trekkracht werd de kei de stad in gesleept naar de varkensmarkt waar de kei op een sokkel werd gezet toen de amersfoorters inzagen dat meyster hen een onzinnig karwei had laten uitvoeren werd de kei in de grond begraven meyster die bevreesd was dat de ergernis van de bevolking hem persoonlijk zou raken vluchtte naar utrecht hij vestigde zich in een huis dat hij de krakeling noemde naar de krakelingen die hij de amersfoorters in het vooruitzicht had gesteld voor het verslepen van de kei het pand aan de straat genaamd achter sint pieter op de hoek van de straat die nu bekend staat als keistraat is vernoemd naar de amersfoortse kei in toen de schaamte van de amersfoorters voor de blunder van hun voorouders geslonken was werd de kei opgegraven sinds bevindt de kei zich op zijn huidige plek aan de stadsring bij de arnhemsestraat in amersfoort zijn diverse televisieseries opgenomen meest recentelijk zijn de opnames van de serie oogappels op diverse locaties in de stad de tv series fort alpha en rundfunk werden opgenomen in en om het constantinianum dat deel uitmaakte van een kloostercomplex verder werden door de hele stad opnamen gemaakt zoals in het middeleeuwse stadscentrum van amersfoort de vooroorlogse wijken soesterkwartier en nederbergkwartier en op het station amersfoort al eerder werd van de serie spijkerhoek de seizoenen en opgenomen hiervoor werden veel buitenopnamen gemaakt in de historische binnenstad de appelmarkt de groenmarkt en op nabijgelegen historische plekken in de stad zoals het havik amersfoort is de bakermat van een aantal reizende straattheaterfestivals zoals boulevard of broken dreams en de parade beide bedacht door terts brinkhoff begonnen met tractor tournee in was amersfoort een van de eerste steden met een dergelijk rondtrekkend straattheater festival later volgden oa la strada festival festival etcetera street arts festival spoffin vanaf en theater terras vanaf ook op het gebied van muziekfestivals heeft amersfoort een rijke historie sinds vindt jaarlijkse in mei amersfoort jazz plaats gevolgd door dias latinos vanaf in augustus en het smartlappenfestival vanaf in april het highlands bluesfestival in hoogland bestond vijf jaar maar moest stoppen vanwege slechte bezoekersaantallen ze kampten meerdere jaren met slecht weer op het gebied van popmuziek noemen we hier o a het torenfestival later torenpop en into the woods elektronische muziek in het bos birkhoven een bijzondere loot aan de festivalboom is het concept gluren bij de buren waarbij door de hele stad verspreid optredens in huiskamers plaatsvinden in de zomer vindt een dergelijk festival plaats onder de titel struinen in de tuinen naast amersfoort vindt dit festival ook plaats in nieuwegein woerden zoetermeer utrecht gooise meren haarlem en zutphen in en werd de roze zaterdag in amersfoort gehouden amersfoort was vanaf ongeveer tot een van de belangrijkste garnizoenssteden van nederland in zelfs de grootste de groei kwam na een regeringsbesluit omstreeks om amersfoort wegens zijn centrale ligging de hollandse waterlinie de nabijheid van oefenterreinen vlasakkers leusderheide en de lage grondprijs uit te breiden met kazernes vooral van het wapen der cavalerie van de koninklijke landmacht in totaal werden er acht kazernes gebouwd en kreeg de koninklijke marechaussee er ook een vestiging daarnaast verrezen er nog eens tien militaire of semi militaire instellingen daaronder niet begrepen kamp amersfoort de militaire aanwezigheid had een grote invloed op de groei van de stad en haar economische ontwikkeling de volgende kazernes bevonden zich op enig moment in amersfoort inclusief instellingen die intussen door gemeentelijke grenswijzigingen niet meer in amersfoort liggen maar er militair gezien altijd onder geressorteerd hebben onder de andere militaire instellingen die de stad heeft gekend zijn onder meer een aantal militaire tehuizen een militair hospitaal een interneringskamp en een vrouwenkamp de afbouw van de militaire instellingen begon bij de afschaffing van de dienstplicht daarna volgde vanwege het einde van de koude oorlog een verdere inkrimping van het nederlandse leger mede als compensatie voor dit aanzienlijke verlies aan banen kreeg amersfoort de status van groeikern in tegenwoordig is van de kazernes alleen nog de bernhardkazerne in bedrijf op deze kazerne bevindt zich het cavaleriemuseum amersfoort heeft zijn economische positie vooral te danken aan zijn ligging als knooppunt op de routes oost west en noord zuid de mogelijkheid om redelijk voordelig te bouwen was een ander belangrijk punt de stad had in de middeleeuwen een bijzonder groot aantal brouwerijen en een belangrijke textielnijverheid de stad beleefde in de e eeuw een bloeiperiode dankzij de tabaksteelt de komst van de spoorlijn naar utrecht in was eveneens een grote impuls de regiofunctie van de stad nam toe en de wagenwerkplaats die in werd geopend zorgde voor veel werkgelegenheid de amersfoortse economie bleef na de oorlog wat achter maar is na sterk gegroeid door aanwijzing als groeikern enkele grote bedrijven en instellingen hebben er hun hoofdkantoren zoals de verzekeraars de amersfoortse en voedingsconcern nutreco van de sterke bouwactiviteit profiteerde ook de in amersfoort gevestigde aannemer mees in verplaatste de kamer van koophandel gooi en eemland destijds gevestigd in hilversum lange tijd de economische concurrent van amersfoort zijn hoofdkantoor naar amersfoort wegens onoplosbare verkeersperikelen in hilversum in ging deze kvk op in de kvk gooi eem en flevoland die almere als vestigingsplaats kreeg een vernieuwing van het stationsgebied met de bouw van een groot nieuw station vanaf trok vele bedrijven naar het centrum bekende bedrijven die in amersfoort hun hoofdkantoor hebben zijn verzekeraar de amersfoortse asr hotelketen best western veilinghuis bva auctions zuivelcoperatie frieslandcampina casino onderneming krijco het ns stations retailbedrijf voedingsproducent nutreco lift en roltrapbouwer otis openbaarvervoerbedrijf qbuzz afvalverwerker reym advies en ingenieursbureau royal haskoningdhv telefoonwinkelketen the phone house trans link systems uitgever van de ov chipkaart consultancybureau twynstra gudde consultancy bureau bouwonderneming volkerwessels en elektrotechniek en softwarebedrijf yokogawa daarnaast heeft amersfoort vanwege zijn centrale ligging altijd al een flink aantal nationale verenigingen stichtingen en instellingen zoals amersfoort is een belangrijk spoorwegknooppunt door de centrale ligging en door de kruising van de lijnen amsterdam deventer en zwolle utrecht in werd de wagenwerkplaats geopend waar goederenwagons werden hersteld de werkplaats is tot in gebruik geweest het spoorwegemplacement ter plaatse is nog altijd een van de grootste in nederland nabij het station ligt het redelijk nieuwe opstelterrein voor reizigerstreinen bokkeduinen de oude opstelsporen worden gebruikt voor goederenvervoer zodat de beide vervoersstromen gescheiden kunnen blijven in de jaren werden het reizigersstation en het stationsplein van amersfoort geheel verbouwd in het kader van het rail plan werden onder andere een nieuw stationsgebouw gebouwd en een derde eilandperron aangelegd bij station amersfoort en werd het aantal sporen op twee lijnen vergroot spoorverdubbeling tussen amersfoort en schothorst waardoor het treinverkeer vier sporen ter beschikking kreeg ook kwam er een fly over vrije kruising bij amersfoort aansluiting ten oosten van het station waar de sporen richting zwolle en richting deventer splitsen een dive under aan de westzijde is in opgeleverd om een aantal knelpunten in de dienstregeling op te kunnen heffen op december kreeg station amersfoort de toevoeging centraal naast station amersfoort centraal telt de gemeente nog drie stations amersfoort schothorst amersfoort vathorst en hoevelaken station schothorst werd op mei geopend voor o a de wijk schothorst station vathorst werd op mei geopend voor de nieuwe wijk vathorst op december opende ten zuiden van het tot de gemeente nijkerk behorende hoevelaken het gelijknamige station de drie stations worden door stoptreinen of sprinters bediend op station schothorst eindigt bovendien elk uur een intercity uit schiphol en elk uur een intercity uit den haag in amersfoort is ook het opleidingscentrum van de nederlandse spoorwegen direct gelegen naast station amersfoort centraal men beschikt hier over twee treinsimulators eén is van een virm en de andere is van een slt trein amersfoort heeft sinds eind jaren zestig een ringweg er zijn goede aansluitingen met de nabije a hilversum amsterdam hengelo duitsland en a utrecht zwolle op het knooppunt hoevelaken dat ten noordoosten van de stad ligt komen deze autowegen bij elkaar er is een binnenhaven die via de eem toegang geeft tot het eemmeer lokale busdiensten worden uitgevoerd door syntus utrecht evenals de meeste interlokale busdiensten enkele interlokale busdiensten worden verzorgd door qbuzz onder de naam u ov amersfoort heeft sinds april een universiteit er zijn vestigingen van enkele hogescholen plus een categoriaal gymnasium het stedelijk gymnasium johan van oldenbarnevelt onder andere de volgende scholen voor algemeen voortgezet onderwijs zijn aanwezig er zijn ook specifieke of beroepsopleidingen in de stad is een zittingslocatie van de rechtbank midden nederland de gemeente heeft sinds januari een gemeentelijke ombudsman voor de behandeling van klachten tegen de gemeente als deze die klachten niet bevredigend oplost de gemeenteraad van amersfoort bestaat sinds uit zetels hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds het college van burgemeester en wethouders bestaat sinds uit de gemeente amersfoort is verdeeld in wijken en twee dorpen de wijken met een woonfunctie zijn daarnaast bestaat er nog een aantal wijken zonder woonfunctie argon is een scheikundig element met symbool ar en atoomnummer het is een kleurloos edelgas in veronderstelde de britse wetenschapper henry cavendish dat argon in de lucht voor zou moeten komen maar kon dat niet aantonen pas in konden lord rayleigh en william ramsay aantonen dat argon daadwerkelijk in de lucht voorkwam door middel van een experiment zuivere lucht werd ontdaan van andere stoffen zoals zuurstof koolstofdioxide water en stikstofgas konden zij het bestaan van deze stof aantonen de naam komt van het griekse dat te vertalen is als lui of niet actief hierbij werd verwezen naar de inerte eigenschappen van dit element tot werd argon simpelweg aangeduid met het symbool a hierna werd besloten door de iupac om het symbool te wijzigen naar ar om het in overeenstemming te brengen met de andere edelgassen de aardatmosfeer bestaat voor uit argon op de planeet mars is die concentratie hoger namelijk argon wordt verkregen als bijproduct tijdens vloeibaar maken van lucht en is op commerciële schaal verkrijgbaar in hogedrukcilinders of in bulkgoed in dit laatste geval gaat het om grote tanks op industriële complexen die met tankwagens bij worden gevuld argon wordt geproduceerd als industrieel gas de bekendste toepassing ervan is als vulmiddel van gloeilampen omdat argon het doorbranden van de gloeidraad voorkomt zelfs bij hoge temperaturen verder wordt argon gebruikt op plaatsen waar het semi inerte stikstofgas niet toereikend is argon is duurder dan stikstof andere toepassingen van argon zijn argon lost net zo goed op in water als zuurstofgas en bijna keer beter dan stikstofgas net als de andere edelgassen is argon kleurloos en geurloos in zowel gas als in vloeibare bij extreem lage temperaturen fase tot op heden zijn er geen argon verbindingen bekend in het verleden is er weleens melding gemaakt van een verbinding met fluor maar dat is nog nooit bevestigd op aarde komt argon voor als ar ar en ar waarvan de laatste het meest voorkomt ar ontstaat uit elektronenvangst van k dat een extreem lange halveringstijd heeft argon is niet brandbaar explosief of giftig grote hoeveelheden van het gas kunnen verstikking veroorzaken doordat het de zuurstof verdringt het heeft een grotere dichtheid argon wordt verhandeld in donkergroene cilinders die onder hoge druk staan bij een te snelle ontsnapping van het gas kunnen brandwonden op de huid of op de ademhalingswegen ontstaan door bevriezing adiabatische expansie het atoomnummer of atoomgetal symbool geeft het aantal protonen in een atoomkern aan het atoomnummer is een belangrijk begrip uit de chemie en de kwantummechanica een element en zijn plaats in het periodiek systeem zijn erdoor vastgelegd wanneer het atoom als geheel elektrisch neutraal is is het atoomnummer gelijk aan het aantal elektronen in de elektronenwolk rond de kern juist de elektronen bepalen het chemische gedrag van een atoom bij ionen dat zijn atomen die niet elektrisch neutraal zijn is het aantal elektronen ofwel groter dan het atoomnummer anionen zijn negatief geladen kationen positief het atoomnummer kan indien gewenst links onder het symbool van het element worden aangegeven doorgaans in combinatie met het massagetal om een bepaalde isotoop aan te duiden bijvoorbeeld waterstof heeft atoomgetal een zuurstof atoomgetal acht het aantal neutronen in de kern wordt niet door het atoomnummer bepaald alle chemische elementen hebben atoomkernen die onderling in het aantal neutronen in de atoomkern verschillen daarmee kunnen er dus atomen voorkomen met hetzelfde atoomnummer maar verschillende massa deze atomen van hetzelfde element maar met verschillend gewicht worden isotopen genoemd vooral bij de zwaardere atomen die met een hoger atoomgetal is het aantal neutronen groter dan het aantal protonen in de kern het lichtste atoom met atoomnummer één is waterstof aangeduid met h waterstof heeft drie isotopen protium een kern die alleen uit één proton bestaat deuterium of zwaar waterstof een kern met een proton en een neutron en tritium een kern met een proton en twee neutronen tritium is instabiel en valt na enige tijd uiteen met een halveringstijd van ongeveer elf jaar tritium is dus radioactief alle varianten van waterstof hebben wel hetzelfde atoomnummer namelijk één omdat ze altijd één proton in hun kern hebben een antibioticum is een geneesmiddel dat bacteriële infecties bestrijdt meervoud antibiotica ook is het een populair middel in de dierensector om dieren sneller te laten groeien oorspronkelijk betekende antibioticum een medicijn van biologische oorsprong dat ziekteverwekkers bacteriën in het menselijk lichaam bestrijdt antibacteriële stoffen die via synthetische weg werden bereid werden oorspronkelijk chemotherapeutica genoemd tegenwoordig kan een antibioticum zowel van natuurlijke als van synthetische oorsprong zijn de term chemotherapeutica verwijst tegenwoordig naar anti kankermiddelen middelen die ziekteverwekkers doden die zich niet in het lichaam maar bijvoorbeeld op de huid of op een bureautafel bevinden worden desinfectantia of antiseptica genoemd er zijn twee belangrijke groepen antibiotica de bactericide of bacteriedodende en de bacteriostatische of bacterieremmende de laatste soort antibiotica gaat de uitbreiding van de reeds aanwezige bacteriepopulatie tegen bij gebruik van bactericide middelen bijvoorbeeld penicilline moet men een aanwezige bacteriepopulatie wel laten groeien alvorens het middel werkzaam wordt dergelijke middelen kunnen in principe beter niet met een antibioticum uit de bacteriostatische groep zoals doxycycline worden gecombineerd er zijn aanwijzingen dat reeds in de egyptische tijd een gorgeldrank op basis van appelschimmel werd toegepast in de middeleeuwen werd ontdekt dat kwik soms werkzaam was tegen syfilis maar vanwege de bijwerkingen was dit een twijfelachtig waagstuk aan het oostenrijkse hof in de e eeuw werd het zelfs verboden sinds de e eeuw werd ook extract van pokhout toegepast met minder bijwerkingen aan het einde van de e eeuw kwamen er enkele medicamenten beschikbaar met voor die tijd een relatief gunstige verhouding tussen werkzaamheid en bijwerkingen bijvoorbeeld een ontwikkeld serum tegen difterie en atoxyl tegen syfilis in ontwikkelden de duitse arts paul ehrlich en zijn medewerker sahachiro hata het veel minder giftige arsfenamine de duitse patholoog en bacterioloog gerhard domagk ontdekte in dat sulfonamide een bactericide was dit werd in op de markt gebracht het eerste echte antibioticum penicilline werd in door de britse arts bacterioloog alexander fleming ontdekt het werd afgescheiden door een bepaalde penseelschimmel penicillium chrysogenum het geneesmiddel werd destijds door de farmaceutische industrie niet in productie genomen omdat fleming uit idealisme weigerde zijn ontdekking te patenteren het werd daarom zakelijk niet verantwoord geacht er in te investeren in verschenen de eerste publicaties over de toepassing van penicilline bij mensen en kwam geholpen door druk vanuit de oorlogssituatie de commerciële productie van penicilline op gang er werd over gesproken als een wondermiddel dat een grote effectiviteit paarde aan geringe bijwerkingen in volgde de ontdekking van streptomycine dat ook werkzaam was tegen tuberculose en daarna allerlei daarvan afgeleide middelen de ontdekking en toepassing van antibiotica als penicilline betekende een doorbraak in de bestrijding van ziekteverwekkende bacteriën het gebruik van antibiotica kan leiden tot resistenties de bacteriën worden minder gevoelig voor het middel resistenties treden vooral op wanneer veel bacteriën van een gegeven soort met het middel in aanraking komen en met name wanneer het middel niet hoog genoeg gedoseerd is of wanneer het antibioticum onvoldoende op de plek van de infectie aankomt bij een te korte behandelingsduur ontwikkelen sommige micro organismen bijvoorbeeld de soort mycobacterium tuberculosis een ongevoeligheid voor een antibioticum ondanks blootstelling aan effectieve concentraties van het gebruikte antibioticum de meeste infecties zijn met een kortdurende behandeling echter goed te bestrijden naar de kortst mogelijke behandeling is nog onvoldoende onderzoek gedaan de moderne geneeskunde is steeds terughoudender met het voorschrijven van antibiotica om daarmee de kans op ontstaan van resistenties te verkleinen vanuit de alternatieve geneeskunde wordt geopperd dat antibioticagebruik de ontwikkeling van het immuunsysteem van kinderen belemmert het zou daarom beter zijn een ziek kind met andere middelen te behandelen bij ernstige infecties zoals tuberculose geldt het niet geven van antibiotica in de klassieke geneeskunde als kunstfout ingaand tegen de regels van de geneeskunst voor het gebruik van antibiotica in de tandheelkunde bestaan weinig indicaties omdat antibiotica de tanden of eventuele wortelresten niet goed kunnen bereiken uitzonderingen op die regel bij kinderen die behandeld worden met tetracycline kan het toegediende antibioticum zich hechten aan de tanden die nog in ontwikkeling zijn afhankelijk van het type antibioticum en de duur van de kuur kan dit zich vervolgens in het volwassen gebit uiten door groene tot donkerblauwe verkleuringen van de tanden de voornaamste antibiotica in de veterinaire farmacotherapie zijn de tetracyclines sulfonamiden aminoglycosiden lactamantibiotica en de macroliden de marktaandelen van deze stoffen verschillen per land maar over het algemeen worden de tetracyclines en de sulfonamiden het meest intensief gebruikt in europa was in het totale gebruik ton waarvan ton therapeutisch werd gebruikt en de rest als groeibevorderende middelen in was nederland het land dat het meest preventieve antibiotica toediende aan het vee in europa gebruik van preventieve antibiotica kan tot resistentie leiden voorbeelden van resistente bacteriën zijn mrsa methicilline resistente staphylococcus aureus en esbl extended spectrum bta lactamase volgens de wereldgezondheidsorganisatie who gaat in sommige landen procent van alle antibiotica naar de dierensector sinds is het voor lidstaten die binnen de europese unie vallen verboden antibiotica als middel voor groeibevordering bij dieren toe te dienen een allergeen is een bestanddeel van een natuurlijke of kunstmatige stof die allergische reacties kan veroorzaken klachten die hierdoor ontstaan zijn bijvoorbeeld een loopneus tranende ogen jeuk of benauwdheid allergische reacties zijn vaak gerelateerd aan aandoeningen als eczeem huidreacties en astma reacties van de luchtwegen het aantal stoffen dat als allergeen kan fungeren is nagenoeg onbegrensd al behoren allergenen enkel tot de groep van proteïnes hoe kleiner het molecuul is hoe kleiner in het algemeen de kans op het opwekken van een allergische reactie een klein molecuul kan echter ook als een hapteen fungeren gebonden aan een ander groter molecuul en daardoor in staat om een allergische reactie op te wekken deze allergische reacties kunnen via een aantal verschillende mechanismen verlopen zie hiervoor allergie de voornaamste betekenis van allergenen ligt erin dat ook worden allergenen gebruikt als middel tot het stellen van een medische diagnose om vast te stellen welke stof fen allergische reacties bij de patiënt opwekken medisch toepasbare allergenen zijn al of niet meestal wel gezuiverde extracten uit natuurlijke stoffen of grondstoffen dan wel kunstmatige chemische stoffen men kan allergenen in verschillende groepen indelen allergeen naar blootstelling aan een atoomkern of nucleus bevindt zich in het centrum van een atoom of ion de kern bestaat uit twee soorten nucleonen namelijk uit een of meer positief geladen protonen en nul of meer neutrale neutronen een nuclide is een atoomkernsoort de soort wordt bepaald door het aantal protonen en het aantal neutronen rondom de positief geladen kern bevindt zich een negatief geladen elektronenwolk doordat de kern alleen positief geladen protonen en ongeladen neutronen bevat is ze positief geladen de negatief geladen elektronenwolk rond de kern compenseert de positieve lading van de kern zodat het atoom als geheel elektrisch neutraal is dit elementaire inzicht in de opbouw van de materie werd in door ernest rutherford die als de vader van de kernfysica gezien wordt ontdekt de kern is bijzonder klein ten opzichte van de gemiddelde afstanden tussen de elektronen en in vergelijking met de afmeting van het atoom als geheel maar ze bevat vrijwel de gehele massa van het atoom de ruimte rond een atoomkern die door de elektronen ingenomen wordt behoort tot de domeinen van de atoomfysica en de chemie de ruimte buiten de kern kan vanuit het perspectief van de kernfysica als een praktisch lege ruimte worden opgevat de inwendige structuur van de kern kan gemodelleerd worden met een schillenmodel voor de protonen en neutronen niet te verwarren met de elektronenschillenmodel voor het gehele atoom dit nucleaire schillenmodel werd ontwikkeld in door maria goeppert mayer het goudfolie experiment ofwel geiger marsden experiment bestond uit een reeks waarnemingen gedaan door ernest rutherford hans geiger en ernest marsden tussen en in hun laboratorium aan de universiteit van manchester en resulteerde in de ontdekking dat atomen bestaan uit een kleine zware positieve kern met daarrond een uitgestrekte elektronenwolk rutherford geiger en marden hingen een dun blaadje goudfolie op en richtten daar een straal alfadeeltjes helium kernen die van hun elektronen gestript zijn op volgens het in die tijd heersende model van het atoom joseph thomson s krentenbolmodel zouden de alfadeeltjes onverstoord door de dunne folie van goud atomen heen moeten vliegen de goudatomen waren immers simpelweg klompen positieve materie met wat negatieve ladingen erin verspreid rutherford en zijn assistenten observeerden echter dat de alfadeeltjes van de goudatomen af botsten en alle kanten op verstrooid werden uit het specifieke patroon van de verstrooiing van de alfadeeltjes vastgelegd met fluorescerend papier konden zij afleiden dat het atoom in werkelijkheid uit een zeer kleine zware positief geladen kern moest bestaan met de elektronen wijd daarrond verspreid gelijke elektrische ladingen stoten elkaar af de gravitatiekracht waarmee protonen elkaar aantrekken is een factor kleiner dan de elektrostatische afstoting tussen de protonen in de kern het is dan ook een andere kracht die de atoomkern bij elkaar houdt deze wordt de kernkracht genoemd zwakke kernkracht en sterke kernkracht en wordt overgebracht door pionen de kernkracht is een restkracht van de sterke wisselwerking die de quarks binnen de protonen en neutronen bij elkaar houdt alleen op afstanden in de grootteorde van enkele kerndeeltjes van de atoomkern is deze kracht werkzaam over deze korte afstanden is deze kracht sterker dan de afstotende elektrostatische kracht de kernkracht wordt beschreven door de yukawa potentiaal en kan vergeleken worden met de vanderwaalskracht de vanderwaalskracht is een elektrodynamische restkracht tussen neutrale atomen en moleculen die door fotonen wordt overgebracht de kernkracht houdt de verschillende nucleonen in de kern bij elkaar zoals de vanderwaalskracht de moleculen in elektrisch geladen oliedruppeltjes bij elkaar houdt in de proef van millikan met geladen oliedruppeltjes hebben millikan en fletcher in de elektrische eenheidslading van elektronen bepaald de kernfysica verschilt op een aantal punten van vakgebieden als atoomfysica vastestoffysica en kwantumchemie omdat de wisselwerkingen tussen de nucleonen complexer zijn dan de elektromagnetische wisselwerkingen tussen elektronen in atomen moleculen en vaste stoffen is het lastig om voor atoomkernen eenvoudige rekenmodellen te ontwikkelen het atoomnummer z is het aantal protonen in de kern het bepaalt het chemisch element en daarmee de chemische eigenschappen en het aantal elektronen in de elektronenwolk rond de kern van het ongeladen atoom want de grootte van de negatieve lading van een elektron is exact gelijk aan die van de positieve lading van een proton het massagetal a is de som van het aantal protonen en neutronen in de kern protonen en neutronen hebben bijna dezelfde massa het aantal neutronen n is gelijk aan het verschil van het massagetal en het atoomnummer n a z de verschillende isotopen van een element hebben hetzelfde atoomnummer maar verschillende massagetallen een nuclide wordt bepaald door het chemisch element en de isotoop daarvan dit wordt meestal gespecificeerd met de afkorting van het element met linksboven de waarde van n in de kernfysica wordt voor het gemak ook wel de waarde van z linksonder toegevoegd zodat in een reactievergelijking de aantallen protonen gemakkelijker gevolgd kunnen worden zo is hetzelfde als atoomkernen met een even atoomnummer hebben een hogere abundantie in het zonnestelsel dan elementen met een oneven atoomnummer zoals aan het zigzagpatroon van de abundanties in de figuur rechts te zien is omdat de atoomkernen van elementen met een even atoomnummer over het algemeen stabieler zijn dan kernen met een oneven atoomnummer verder valt op dat de elementen lithium beryllium en boor een zeer lage abundantie hebben in vergelijking met waterstof helium koolstof en de elementen die volgen de reden daarvoor is dat beryllium een obstakel vormt tijdens de nucleosynthese en alleen als intermediair aan het triple alfaproces deelneemt naast de nucleosynthese van verschillende isotopen tijdens de oerknal en in sterren is de stabiliteit van de isotopen van zwaardere elementen medebepalend voor de abundantie van de verschillende elementen in het zonnestelsel in de figuur rechts zijn de halveringstijden van de nucliden in kleur aangegeven als functie van het atoomnummer en het aantal neutronen in de kern aan het zwarte zigzag patroon en de losse zwarte puntjes van de stabiele nucliden is te zien dat atoomkernen met even aantallen protonen en neutronen over het algemeen stabieler zijn dan kernen met een oneven aantal protonen of neutronen in de tabellen van de isotopen van koolstof t m de isotopen van zwavel is te zien dat de nucliden met de hoogste relatieve aanwezigheid en een even atoomnummer op of dicht boven de lijn z n liggen naarmate de kernlading hoger wordt komen de stabiele nucliden steeds verder boven de lijn z n te liggen daaruit blijkt dat kernen met een hoge kernlading stabieler zijn bij een groter neutronenoverschot voor middelzware elementen met een even atoomnummer neemt het aantal stabiele isotopen toe helium en koolstof hebben zuurstof neon magnesium silicium argon chroom en ijzer hebben zwavel en calcium hebben en titanium en nikkel hebben stabiele isotopen de massagetallen en neutronenoverschotten van de isotopen met de hoogste relatieve aanwezigheid ra en bindingsenergie be van zuurstof t m nikkel zijn deze tabel laat zien dat de massagetallen en de neutronenoverschotten van isotopen met door de belangrijke rol die helium tijdens de nucleosynthese speelt is de relatieve aanwezigheid van isotopen met een massagetal dat deelbaar is door vier meestal hoog het periodiek systeem der elementen is ingedeeld op basis van de atoomnummers en de chemische eigenschappen van de elementen voor de indeling van het periodiek systeem spelen de elektronenconfiguraties van edelgassen een belangrijke rol de atomen van helium neon argon krypton xenon radon en oganesson hebben respectievelijk en elektronen en een gesloten buitenste elektronenschil voor isotopen bestaan er twee reeksen getallen met atoomnummers van kernen van de meest stabiele elementen die getallen worden door kernfysici magische getallen genoemd de magische getallen zijn ontdekt tijdens de ontwikkeling van het nucleair schillenmodel in door maria goeppert mayer zij luiden en atoomkernen met een aantal protonen of neutron gelijk aan een magisch getal zijn extreem stabiel omdat zij een volledig gevulde kernschil hebben deze schillen zijn niet te verwarren met de elektronenschillen van het gehele atoom hier gaat het om orbitalen schillen voor de protonen en neutronen binnenin de kern de bevinding van de magische getallen vormde de basis voor de ontwikkeling van het nucleair schillenmodel elementen met een aantal protonen gelijk aan een magisch nummer zijn respectievelijk helium zuurstof calcium nikkel tin en lood een element met protonen is vooralsnog niet ontdekt isotopen waarvan zowel het aantal protonen als het aantal neutronen een magisch getal is worden dubbel magische isotopen genoemd er zijn elementen met minstens één stabiele isotoop die met de atoomnummers t m lood behalve de elementen technetium en promethium met de atoomnummers en over het algemeen zijn de even even isotopen met een even aantal protonen en een even aantal neutronen waarvan het neutronenoverschot niet te klein of te groot is stabiel de elementen met een oneven atoomnummer hebben over het algemeen minder stabiele isotopen dan elementen met een even atoomnummer de isotopen met een van de magische getallen als atoomnummer hebben een singlet grondtoestand met even pariteit de meest stabiele isotopen uit de reeksen magische getallen zijn over het algemeen zijn isotopen met een oneven atoomnummer en een oneven aantal neutronen instabiel er zijn vier isotopen die een uitzondering vormen op deze regel van de elementen met een atoomnummer hoger dan bestaan geen stabiele isotopen de halveringstijden van enkele isotopen van sommige instabiele elementen is zo lang dat ze na miljard jaar nog als metastabiel isotoop op aarde voorkomen nadat ernest rutherford aan het begin van de negentiende eeuw ontdekt had dat de positieve lading en bijna alle massa van een atoom in een zware en minuscule kern samengepakt zit en dus bestaat uit protonen en neutronen duurde het nog bijna een halve eeuw tot de inwendige structuur van de protonen en de neutronen binnenin die kern ontsluierd werd het antwoord kwam in de vorm van het nucleair schillenmodel het kernschillenmodel werd ontwikkeld door maria goeppert mayer aan het eind van de jaren en het begin van de jaren van de twintigste eeuw naar analogie met het atomaire schillenmodel het is een semi empirisch model waarin de straal r van de atoomkern de potentiaal v r en spin baankoppeling de belangrijkste rollen vervullen protonen en neutronen zijn fermionen omdat ze een halftallige spin hebben in het nucleair schillenmodel kan elk nucleon zich binnen de bolsymmetrische potentiaalput van de kern vrij bewegen in het gemiddelde veld van alle andere nucleonen zoals de deeltjes in een fermigas het nucleair schillenmodel levert verklaringen voor de kernspin en pariteit van de grondtoestand van kernen met een massagetal tot en voor kernen met een massagetal tussen en de resultaten van berekeningen van het magnetisch moment en het elektrisch quadrupool moment stemmen voor veel kernen goed overeen met gemeten waarden de kernen met een massagetal tussen en zijn afwijkend onder meer omdat ze niet bolsymmetrisch zijn het nucleair schillenmodel biedt de basis voor de ontwikkeling van meer geavanceerde modellen zoals modellen waarin bijvoorbeeld correlaties tussen nucleonen meegenomen kunnen worden als in een fermivloeistof de subatomaire deeltjes in de kern zoeken de kwantumtoestand met de laagste energie op de golffunctie van de nucleonen is net als de golffunctie van de elektronen in een atoom opgebouwd uit orbitalen de oplossingen van de schrdingervergelijking bestaan uit de producten van sferische harmonischen ym met de bijbehorende radiale functies r r de sferische harmonischen zijn de oplossingen van de laplace vergelijking in bolcordinaten een atoomkern is geen harde bol de straal van de kern geeft de grootte van de bol aan waarbinnen de nucleonen zich vrij kunnen bewegen de kernstraal wordt berekend aan de hand van het massagetal a en uitgedrukt in femtometers flavius arcadius grieks arkadios mei was de oost romeinse keizer van tot mei hij was de oudste zoon van theodosius i arcadius was achttien jaar toen zijn vader stierf zijn broer honorius die keizer van het westen werd was nog maar twaalf beiden werden zwaar beïnvloed door hun regenten rufinus en stilicho ook eutropius en gainas trachtten van arcadius hun werktuig te maken rond liet eudoxia de dochter van voormalig magister militum bauto en echtgenote van arcadius de persoon achter de troon op dat moment eutropius van het toneel verdwijnen deze eunuch was tot dan toe de kamerheer geweest eudoxia door haar huwelijk met arcadius in keizerin geworden heerste over echtgenoot en rijk met ijzeren hand zij stierf in arcadius droeg daarna de regeringszaken over aan zijn prefect anthemius dit was een bijzonder goede keuze anthemius diende zowel hem als zijn zoon theodosius ii trouw en was een goed bestuurder arcadius stierf jong in maar liet het rijk met gerust hart over aan zijn jarige zoon theodosius die arcadius al maanden na diens geboorte tot augustus had benoemd omdat anthemius regent bleef alexios i komnenos grieks latijn alexius comnenus nederlands verouderd alexis comneen constantinopel augustus was byzantijns keizer van tot aan zijn dood in alexios een uitstekend politicus en diplomaat werd keizer van een bankroet en wanhopig land na de catastrofe van manzikert en het verlies van nicea in gingen de families doukas en komnenen ruziën over de macht in plaats van zich te bekommeren over de situatie van het byzantijnse rijk een compromis was het huwelijk tussen alexios i en irene doukas in dit gebeuren wekte groot ongenoegen bij robert guiscard de normandische heerser van zuid italië wiens dochter verloofd was met de zoon van michaël vii doukas en hij viel byzantium aan slag bij dyrrhachium alexios had behoudens wat huurlingen meest angelsaksen nauwelijks een leger en ook geen geld om het te betalen met de vloot was het nog slechter gesteld om de noormannen het hoofd te bieden deed alexios een beroep op venetië en dat werkte probaat maar de prijs was bijzonder hoog voortaan was de handel steeds meer in venetiaanse handen en in feite werd het rijk langzamerhand gekoloniseerd byzantium zou die plaag nooit meer afschudden robert guiscard stierf in nauwelijks was het noormannenprobleem bezworen of de turkse petsjenegen begonnen een oorlog zij belegerden de hoofdstad en de emir van smyrna stuurde zijn vloot om hen te helpen de winter van was een zware tijd voor de stad alexios deed een beroep op de koemanen een turks sprekend volk dat de petsjenegen gevolgd was op de steppen van oekraïne de petsjenegen werden volledig vernietigd in de slag bij levounion in verloor hij antiochië aan de seltsjoeken toen malik sjah i in stierf werd zijn rijk in drie verdeeld in anatolië ontstond er een nieuw rijk het sultanaat van rm onder de leiding van kilij arslan i met als hoofdstad nicea bakermat van het christendom zie eerste concilie van nicea dit gegeven kwam aan bod in piacenza toen vertegenwoordigers van byzantium de situatie kwamen bepleiten bij paus urbanus ii onderweg naar de synode van clermont dit concilie gaf groen licht voor de eerste kruistocht het gevolg was dat een zeer ongeregelde plunderende menigte zich in naam van god deus lo vult een weg baande door het byzantijnse rijk alexios zette hen zo gauw mogelijk de bosporus over daarna kwam een deel van de hoge adel van het westen hoewel dit niet bijster byzantijns was stond alexios erop dat zij aan hem een eed van trouw als leenman moesten afleggen tenslotte wilden zij zich op gebied vestigen dat byzantium als zijn eigen territorium beschouwde al was het tijdelijk in handen van moslims de edelen waren hier niet blij mee maar gaven uiteindelijk morrend toe en hielpen inderdaad alexios zuidelijk anatolië en nicea beleg van nicea te heroveren wat volgde is de slag bij dorylaeum het beleg van antiochië het beleg van jeruzalem en de slag bij ascalon zij stichtten kruisvaardersstaten die vazalstaten werden van het byzantijnse rijk alexios gebruikte dit succes om zijn gezag over de westkust van klein azië te herstellen de kruisvaart van was duidelijk minder succesvol hoewel zij wel de stad ancyra aan alexios wisten terug te geven gingen de petsjenegen die hij met de kruisvaarders had meegestuurd roemloos ten onder hun tegenspeler kilij arslan i had lering getrokken uit de eerste kruisvaart en had een aantal bondgenootschappen met rivaliserende moslimvorsten weten tot stand te brengen een van de vorsten van de eerste kruistocht bohemund de zoon van de noorman guiscard had op juni antiochië veroverd hij kwam al snel in conflict met alexios hij keerde terug naar italië om byzantium in de tang te nemen maar verloor de slag bij dyrrhachium durrës en moest in noodgedwongen erkennen dat antiochië een byzantijns leen was zijn neef tancred die rechtstreeks naar de levant was gezeild en nooit een eed aan de keizer had afgelegd wilde dit echter niet erkennen en na heerste hij in antochië hiermee was de kiem voor de latere oorlogen tegen de kruisvaarders en het westen gelegd voorlopig echter werd byzantium steeds sterker veel vruchtbare en rijke kuststreken werden heroverd er was zelfs weer een vloot hoewel het feodale element wel steeds sterker werd in de staat de kern van anatolië bleef in handen van de sultan van rum bij alexios dood ging de troon naar zijn zoon johannes hoewel zijn vrouw en dochter anna probeerden hun gunsteling anna s echtgenoot bryennius op de troon te zetten alexios ii komnenos grieks alexios ii komnnos september oktober was keizer van byzantium van tot aan zijn dood hij was de enige zoon en opvolger van manuel i komnenos en diens echtgenote maria van antiochië op zeer jonge leeftijd was alexios in getrouwd met agnes een dochter van de franse koning lodewijk vii hij was jaar toen zijn vader keizer manuel i overleed omdat hij nog te jong was om zelf te regeren stond hij onder het regentschap van zijn moeder maria zij gaf enorme privileges aan de maritieme republieken die de byzantijnse handel in handen had een neef van manuel andronikos komnenos greep de macht liet de keizerin wurgen verdreef de latijnen uit de stad de slachting van de latijnen in en liet hij zich kronen tot medekeizer van de jonge keizer alexios ook alexios ii werd niet lang daarna gewurgd door stephanos hagiochristophorites en zijn lijk in zee geworpen de zwakte van het uitgeputte rijk werd steeds duidelijker en de haat tussen latijnen en grieken steeds groter alexios iii angelos grieks c was keizer van byzantium van tot alexios noemde zich komnenos om zich te koesteren in de roem van zijn voorgangers hij kwam op de troon door zijn jongere broer isak ii af te zetten en hem de ogen uit te steken alexios was een machtsbeluste zwakkeling en het rijk zakte steeds verder in elkaar servië glipte uit de invloedssfeer van byzantium een oorlog met bulgarije resulteerde in een nederlaag hij besloot dan maar te stoken in de interne aangelegenheden van de bulgaren en had daar wat meer succes mee de zwakte op de balkan was echter niets vergeleken met de problemen met keizer hendrik vi die ook koning van sicilië werd hendrik zag wel wat in de vereniging van beide keizerrijken onder zijn leiding natuurlijk voordat het zo ver kon komen stierf hendrik dat gaf alexios tenminste de mogelijkheid de gehate duitse belasting af te schaffen maar byzantium was nog niet van paus innocentius iii af die beschouwde de byzantijnen als ketters die gedwongen moesten worden te helpen in de kruistochten in plaats van dwars te liggen de venetiaanse doge enrico dandolo was het daar volledig mee eens hij wilde ook byzantium wel helpen kerstenen als hij het dan maar mocht houden als wingewest een intern probleem van byzantium gaf een nuttige aanzet tot al deze nobele plannen de zoon van isak ii alexios iv wist te ontsnappen uit het gevang en vroeg de deelnemers aan de vierde kruistocht om hulp zij vielen constantinopel aan en namen ondanks bittere tegenstand de stad in juli zij zetten de blinde isak ii en zijn zoon op de troon alexios iii nam de benen met de kroonjuwelen en de schatkist alexios iv angelos grieks ca februari was in keizer van byzantium hij was de zoon van isak ii en de broer van irena angela koningin van duitsland vrouw van filips van zwaben na de afzetting van zijn vader werd hij samen met hem opgesloten dankzij de hulp van zijn zuster kan hij in ontsnappen en naar duitsland vluchten hij zegde toe alle wensen van keizer paus en venetianen in te willigen in ruil voor militaire steun de vierde kruistocht voer daarom in plaats van naar het beloofde land en jeruzalem richting constantinopel wat volgde is het beleg en val van constantinopel alexios iv kon zijn beloftes aan de kruisvaarders die verantwoordelijk waren voor het uitbreken van een grote brand niet waarmaken in zijn pogingen om eraan te voldoen joeg hij de bevolking tegen zich in het harnas een hoveling vermoordde alexios iv en besteeg de troon als alexios v de schoonzoon van alexios iii alexios v doukas mourtzouphlos grieks constantinopel was in keizer van byzantium hij was getrouwd met eudokia dochter van keizer alexios iii terwijl het volk van constantinopel hem op de troon zette na de dood van alexios iv overlegden buiten de stadsmuren de kruisvaarders en de venetianen al over de verdeling van de buit te weten het byzantijnse keizerrijk alexios vluchtte en constantijn xi laskaris werd tot keizer uitgeroepen maar nog diezelfde nacht april namen de kruisvaarders de stad in die in de negen eeuwen sinds constantijn i zo veel belegeringen doorstaan had drie dagen werd er geplunderd en onnoemelijke schade gedaan aan de rijke erfenis van de romeinen een belangrijke kroniekschrijver noteerde et bien tesmoigne joffrois de vilhardoin li mareschaus de champagne a son escient par verté que puis que li siecles fu estorez ne fu tant gaainie en une ville niet sinds de schepping was er ooit zo veel weggesleept uit een stad alexios v die al blind was gemaakt door een van de ex keizers werd door diederik een zoon van de loonse graaf gerard van loon vermoord toen die hem van de oude zuil van theodosius i duwde na de dood van alexios heersten in constantinopel de keizers van het latijnse keizerrijk hoewel in nicea trebizonde en in epirus lokale vorsten zich opwierpen als de wettige opvolgers van het eens zo grootse rijk anna komnene grieks anna komnn ook wel verlatijnd als anna comnena december was de oudste dochter van de byzantijnse keizer alexios i komnenos zij schreef een sterk persoonlijk gekleurde biografie van haar vader en mag met dit werk beschouwd worden als de eerste vrouwelijke geschiedschrijver anna comnena werd geboren in het keizerlijk paleis te constantinopel en kreeg zoals het een byzantijnse prinses paste een verzorgde opleiding in de griekse klassieke literatuur geschiedenis mythologie en wijsbegeerte al op jeugdige leeftijd zag men haar als de potentiële opvolger van haar vader maar na de geboorte van een jongere broer johannes was haar kans verkeken anna weigerde echter zich daarbij neer te leggen zij werd uitgehuwelijkt aan nikephoros bryennios de zoon van een vroegere troonpretendent een bekwaam militair en net als zij zelf een groot intellectueel samen maakten zij van hun paleis een muzentempel en bryennius genoot de volle waardering van zijn schoonouders na de dood van haar vader alexios in sloot anna zich aan bij een samenzwering die haar regerende broer moest afzetten en haar echtgenoot op de byzantijnse keizerstroon zou brengen de staatsgreep mislukte echter doordat haar echtgenoot er op het laatste moment de brui aan gaf keizer johannes toonde zich vergevingsgezind en de doodstraf bleef anna bespaard maar zij trok zich samen met haar moeder keizerin irene terug in een klooster dat door deze laatste was gesticht het nu verdwenen theotokos kecharitomene d i de moeder gods vol van genade te constantinopel anna was zelf ontroostbaar na de dood van haar vader maar toch probeerde zij steeds voor haar moeder een steun en toeverlaat te blijven troost vond zij in de filosofie en de letteren en haar kloostercel werd een soort studiecentrum waar geleerden zich onder haar inspirerende leiding bezighielden met de werken van heraclitus democritus plato aristoteles euclides ptolemaeus en andere grote namen uit het verleden in zoverre hun gedachtegoed niet in de ban was gedaan door de wetten van de kerk daar begon zij ook te schrijven aan haar boek alexiade dat als een van de belangrijkste historische bronnen over de periode van het herstel der comneni beschouwd wordt het boek werd voltooid rond en beschrijft haar vaders carrire en regering van tot zijn dood in anna comnena overleed in het klooster in zij had als keizerin geschiedenis willen maken maar toen dat niet lukte is zij geschiedenis gaan schrijven kenners beschouwen de alexiade grieks als een van de best geschreven boeken van de middeleeuwen anna s werk is een waardevol getuigenis omdat zij niet alleen persoonlijk betrokken was bij de gebeurtenissen die zij beschrijft maar ook kon beschikken over diplomatieke correspondentie militaire rapporten en andere documenten uit het keizerlijk archief het boek geeft blijk van een scherp inzicht in de politieke en militaire verwikkelingen die de jaren rond tot een keerpunt in de byzantijnse geschiedenis hebben gemaakt anna streeft naar een klassiek attisch woordgebruik maar haar zinsconstructies en haar stijl verraden vaak de afstand tot haar grote modellen thucydides en polybios die zij wenst na te volgen naast een grondige afkeer voor haar broer toont de schrijfster van de alexiade een duidelijk misprijzen voor de west europese kruisvaarders die zij beschouwt als een zootje ongemanierde barbaren die zij ervan verdenkt meer oog te hebben voor de rijkdommen van constantinopel dan voor de bevrijding van jeruzalem het verhaal is dan ook een waardevolle aanvulling op de westerse geschiedschrijving uit die periode waarin de kruisvaarders als idealistische helden en de byzantijnen als decadent en onbetrouwbaar worden afgeschilderd de astronomische eenheid ae internationaal au of ua is een afstandsmaat die vrijwel gelijk is aan de gemiddelde afstand tussen de aarde en de zon ongeveer miljoen kilometer sinds september is de astronomische eenheid gedefinieerd als exact meter deze definitie is gebaseerd op metingen uit deze maat wordt in de astronomie gebruikt om afstanden in de ruimte aan te duiden waardoor deze worden vergeleken met de straal van de baan van de aarde om de zon waar de grootste nauwkeurigheid nodig is zoals in de interplanetaire ruimtevaart zou een omschrijving gemiddelde afstand aarde zon te weinig houvast geven de aardbaan vervormt namelijk geleidelijk onder invloed van de aantrekkingskracht van de andere planeten de gemiddelde afstand aarde zon is ongeveer km groter dan een astronomische eenheid en die waarde vermindert met ongeveer meter per jaar de aardbaan krimpt dit zijn gemiddelden over enkele eeuwen een complicatie is ook dat de aardbaan geen cirkel is maar een ellips waardoor de afstand aarde zon varieert in de sterrenkunde werd de astronomische eenheid daarom sinds anders gedefinieerd en wel via de derde wet van kepler als een virtueel object met een infinitesimaal kleine massa in een cirkelbaan om de zon draait hangt de hoeksnelheid af van de baanstraal als de hoeksnelheid exact radialen per dag bedraagt de zogeheten gravitatieconstante van gauss heeft de baan per definitie een straal van ae in september is deze definitie dus verlaten en vervangen door een onveranderlijke afstand andere eenheden voor grote afstanden in de ruimte zijn lichtjaar en parsec deze pagina bevat een overzicht van biografielijsten van personen over wie er een pagina bestaat in de nederlandstalige wikipedia er zijn twee groepen lijsten enerzijds de algemene biografielijst en anderzijds de biografielijsten naar onderwerp hou er rekening mee dat men in vlaanderen alfabetisch rangschikt op elke letter van de naam van rompuy staat bij de v terwijl men in nederland alfabetisch rangschikt op het hoofdwoord van agt staat bij de a deze is opgesplitst in subpagina s één per alfabetletter a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z daarnaast zijn er belgië officieel het koninkrijk belgië is een west europees land dat aan de noordzee ligt en aan nederland duitsland luxemburg en frankrijk grenst het land is km groot en heeft een bevolking van meer dan miljoen inwoners ruim miljoen in het vlaams gewest miljoen in het waals gewest en miljoen in het brussels hoofdstedelijk gewest de belangrijkste stad is brussel hoofdstad van belgië en tevens bestuurlijk centrum van de europese unie en de navo het land heeft drie officiële talen ongeveer zestig procent van de bevolking spreekt nederlands vooral in vlaanderen veertig procent spreekt frans vooral in wallonië en brussel en minder dan een procent spreekt duits in de oostkantons de culturele en linguïstische diversiteit van het land heeft door een opeenvolging van staatshervormingen geleid tot een complex politiek systeem waarbij in principe de grondgebonden bevoegdheden zoals economie werkgelegenheid en openbare werken liggen bij de gewesten het vlaamse het waalse en het brusselse en de persoonsgebonden materies zoals onderwijs cultuur en welzijn bij de gemeenschappen de vlaamse de franse en de duitstalige met een overkoepelende federale overheid voor het hele grondgebied bevoegd voor onder meer defensie justitie en de sociale zekerheid belgië ontstond na de belgische revolutie in toen het zich afscheidde van het verenigd koninkrijk der nederlanden waar het sinds toe behoorde na de onafhankelijkheid werd de jonge natie vooral door de ontwikkeling van een zware industrie in wallonië een van de voortrekkers in de industriële revolutie de ontwikkeling van vlaanderen bleef achter tot het economisch zwaartepunt naar het noorden begon te verschuiven vanaf de jaren dat is ook de periode van de vastlegging van de taalgrens de eerste stappen in de federalisering van het land en van de onafhankelijkheid van de belgische kolonie congo en de mandaatgebieden ruanda en burundi belgië groeide uit tot s werelds ste economie werd een van de welvarendste meest ontwikkelde en meest geglobaliseerde landen ter wereld en bouwde met zijn vrijemarkteconomie en een beperkte overheidsinmenging aan een uitgebreide verzorgingsstaat belgië werd in de prehistorie bevolkt door verschillende keltische en germaanse stammen waaronder de menapii de morinen de nerviërs en de eburonen onder ambiorix in de romeinse tijd werden de keltische stammen in het gebied tussen de noordzee rijn seine en marne het zuiden van nederland belgië noord frankrijk en delen van west duitsland samen aangeduid als belgae waar uiteindelijk de benaming belgen uit is voortgekomen hun woongebied gallia belgica maakte deel uit van het romeinse rijk en viel uiteen in een aantal feodale staten tijdens de middeleeuwen het grote frankische rijk na karel de grote werd verdeeld tussen west francië en het oost frankische rijk de schelde gold als grens tussen de beide rijken een gebied waarin het huidige belgië lag kwam uiteindelijk in handen van de habsburgers in de e eeuw zie habsburgse nederlanden en werd in overgenomen door de franse revolutionairen doorheen de geschiedenis is het dikwijls de plaats geweest waar de europese mogendheden hun oorlogen uitvochten het gebied werd daarom soms het slagveld van europa genoemd na de nederlaag van napoleon te waterloo in ging het land op in het verenigd koninkrijk der nederlanden een grotere bufferstaat tegen het onrustige en revolutionaire frankrijk met de belgische revolutie van scheidde belgië zich af en werd een constitutionele monarchie de wapenspreuk van belgië luidt eendracht maakt macht deze eendracht sloeg in op de vereniging van de negen provinciën de negen provinciewapens zijn dan ook vertegenwoordigd in het wapenschild van het land op oktober verwierf belgië belgisch congo als kolonie daarvoor was de onafhankelijke congostaat het persoonlijk bezit van koning leopold ii geweest belgië werd in de eerste wereldoorlog bijna helemaal bezet door duitse keizerrijk enkel een klein gebied achter de ijzer in west vlaanderen waar koning albert i zijn troepen aanvoerde bleef onder geallieerde controle tijdens de tweede wereldoorlog capituleerde koning leopold iii na de achttiendaagse veldtocht en werd heel het land bezet in september werd het grootste deel van belgië door de tweede wereldoorloggeallieerden bevrijd na deze oorlog leidde de capitulatie en het feit dat leopold iii koppig vasthield aan zijn eigen gelijk en niet wou weten van een verzoening met de regering tot de koningskwestie waarbij zijn broer prins karel als regent fungeerde de koningskwestie bracht belgië op de rand van een burgeroorlog er vielen enkele doden in droeg leopold iii de macht over aan zijn zoon boudewijn die toen was op augustus werd albert ii koning der belgen op juli deed albert ii vrijwillig afstand van de troon hetgeen een unicum was in de geschiedenis van de belgische monarchie zodoende werd filip de zevende koning der belgen de naam belgica werd voor het eerst vermeld door julius caesar hij duidde met gallia belgica een gebied aan in noord frankrijk belgië zuid nederland luxemburg en zuidwest duitsland tot aan de rijn het latere belgië kreeg na de val van het romeinse rijk een andere bevolkingssamenstelling dan in caesars tijd in belgica woonden de belgae die het eerst worden beschreven in caesars commentarii de bello gallico er leefden in die tijd ook belgae en aanverwante stammen zoals catuvellauni en trinovantes in zuidoost britannia de stamnaam belgae ook belges gaat mogelijk terug op de indo europese wortel bel voor zwellen zoals in de figuurlijke betekenis van belgen zich kwaad maken oorspronkelijk opzwellen en verbolgen boos toornig aanvankelijk gezwollen belgae zou dan betekenen die gezwollen van woede dus een verwijzing naar de lichtgeraaktheid van de oude belgen die om de geringste aanleiding met elkaar oorlog voerden deze betekenis zou dan passen bij de omschrijving van caesar de oorsprong van de stamnaam zou dan gallisch zijn net als de geattesteerde gallische persoonsnamen belgius en bolgios voortgezet in de welshe naam beli mawr en deze naam is verder verwant met oudiers bolgaid zwellen een andere voorgestelde etymologie van de naam belgae belg is afkomstig van een gallische woord belo wat schitterend betekent in dat geval is belgae verwant aan welsh bal met een witte voorhoofdsvlek oudnoords bl vlam vuur brandstapel ontleend als engels balefire vreugdevuur litouws blas wit russisch bélyj wit zoals in belarus en de stadsnamen beograd biograd bjelovar evenals aan het nederlandse bles witte plek ook de gallische godennamen belenos de heldere en belisama waarschijnlijk van dezelfde godheid komen mogelijk van dezelfde bron het gebied van belgië bestaat uit twee delen laagland dat behoort tot de kustvlakte van de noordzee in het noorden en het plateau van de ardennen in het zuiden deze tweedeling heeft een geologische oorsprong in de ardennen liggen harde gesteenten van hoge ouderdom paleozoïcum aan het oppervlak waarin rivieren zich diep hebben ingesneden in vlaanderen bestaat de ondiepe ondergrond net als in nederland en grote delen van noord duitsland uit ongeconsolideerde sedimentaire gesteenten uit het tertiair en kwartair in vlaanderen was de bodem op vele plaatsen vroeger moerassig maar hij is door de mens tot wateringen gedraineerd de rivieren maas schelde en ijzer hebben een groot deel van hun stroomgebied in belgië liggen in het uiterste oosten van het land ligt in de provincies luik en luxemburg ook een gebied dat toebehoort aan het stroomgebied van de rijn via de moezel in het zuiden van de provincie henegouwen een klein gebied dat tot het stroomgebied van de seine behoort via de oise belgië heeft een kustlijn van km als men rekening houdt met de uitstulping van de haven van zeebrugge bekomt men een lengte van km de belgische territoriale wateren zijn in de breedte afgebakend als de twaalfmijlszone gemeten vanaf de laagwaterlijn rekening houdend met bij eb droogvallende bodemverheffingen en permanent uitstekende havenwerken de zijwaartse begrenzing vloeit voort uit verdragen met frankrijk en nederland zo afgebakend beslaat de territoriale zee een oppervlakte van ca km belgië is met inwoners per vierkante kilometer een van de dichtstbevolkte landen in europa dit geldt nog meer voor vlaanderen dat goed is voor ongeveer procent van de bevolking op slechts procent van de oppervlakte de totale landoppervlakte bedraagt waarmee belgië een kwart kleiner is dan nederland en iets groter dan lesotho en armenië volgens het koninklijk belgisch instituut voor natuurwetenschappen beslaat het belgisch territorium km maar daarin tellen de belgische territoriale wateren tot zeemijlen in de noordzee mee belgië grenst aan frankrijk luxemburg duitsland nederland en de noordzee en bezit zo een staatsgrens van kilometer het hoogste punt is het signaal van botrange op meter en het hoogstgelegen dorp is rocherath een deelgemeente van bllingen op meter het geografisch middelpunt is te vinden in nil saint vincent van het belgische grondoppervlak is procent bedekt met bos hoofdzakelijk in wallonië in vlaanderen bevinden zich buiten de steden en industriegebieden vooral landbouwzones met daarnaast nog bossen vooral in de kempen ten oosten van de stad antwerpen en noord limburg belangrijke bossen in brabant zijn het hallerbos het zoniënwoud bij brussel en het heverleebos en het meerdaalwoud bij leuven de totale bosoppervlakte in vlaanderen bedraagt hectare en er ligt hectare park beheerd door gemeenten en steden in de ardennen is de natuur uitgestrekt omdat de bevolkingsdichtheid er lager ligt dan in vlaanderen een derde van de oppervlakte van wallonië is bebost en dat oppervlak wordt ook alsmaar groter een groot deel ervan bestaat uit dennenbossen die geen natuurwaarde bezitten een van de meest ongerepte stukjes natuur zijn de hoge venen door het strenge klimaat de vele neerslag en de strenge lange winters komen daar zeldzame plantensoorten voor die typisch zijn voor bergstreken of voor noord europa de fauna en flora in de hoge venen zijn bedreigd door de opwarming van de aarde belgië heeft een gematigd zeeklimaat de gemiddelde temperatuur in belgië is c maar er zijn verschillen op te tekenen per regio die temperatuur komt doordat de warme golfstroom in de atlantische oceaan ook de noordzee verwarmt daardoor wordt het in de winter gemiddeld niet kouder dan c de laagste temperatuur wordt laat in de winter bereikt omdat dan het water is afgekoeld verder heeft het weer een sterk wisselvallig karakter zo is de laagste temperatuur ooit gemeten in belgië c terwijl de hoogste temperatuur ooit c was volgens de temperatuurstatistieken van het kmi is er de jongste jaren sprake van een duidelijke toename van de gemiddelde temperatuur gemiddelde temperaturen in belgië onvolledig decennium de gemiddelde neerslag bedraagt mm jaar met uitersten van mm jaar haspengouw westhoek tot meer dan mm jaar op de hoge venen de meeste neerslag valt in de winter vooral december terwijl april gemiddeld de droogste maand is officiële talen in belgië zijn het nederlands is in het vlaams gewest de bestuurstaal en staat in het brussels hoofdstedelijk gewest op gelijke voet met het frans de hoofdstad brussel is dus officieel tweetalig maar in werkelijkheid meertalig de grote meerderheid van de brusselaars kiest in zijn contacten met de overheid voor het frans het frans is de officiële taal in wallonië en duits is de taal van de overheid in de duitstalige gemeenschap de oostelijke grensgemeenten met duitsland in de provincie luik de tussen nederland en de overwegend franstalige provincie luik ingeklemde gemeente voeren in het frans fourons is een nederlandstalige exclave het is een deel van vlaanderen met taalfaciliteiten voor de franstalige minderheid de stad komen waasten frans comines warneton gelegen tussen frankrijk en de vlaamse provincie west vlaanderen is sinds officieel een deel van wallonië en dus franstalig met taalfaciliteiten voor de nederlandstalige minderheid de taalgrens in belgië komt ruwweg overeen met de via belgica de romeinse heirbaan tussen keulen en bavay die sinds de e eeuw als culturele grens fungeerde en loopt ruwweg ten zuiden van brussel de verfransing van brussel dat iets ten noorden van deze taalgrens ligt is vooral het gevolg van grote inwijking na de industrialisering vanaf de e eeuw daarbij komt de eeuwenlange rol van brussel als bestuurscentrum met een franstalige bovenlaag dat resulteerde in de verfransing van de oorspronkelijk grotendeels nederlandstalige stad in de e en de eerste helft van de e eeuw was het bestuur van belgië onder andere wegens het cijnskiesstelsel vrijwel volledig franstalig de toplaag kende nauwelijks of geen nederlands de eerste taalwetten die bepaalde rechten voor nederlandstaligen garandeerden werden aangenomen in hiermee waren de landstalen nog niet gelijkwaardig zo zorgde de onderwijswet van ervoor dat het middelbaar onderwijs in vlaanderen tweetalig werd maar niet in wallonië een eerste belangrijk keerpunt was de eerste wereldoorlog waar de vlaamse frontsoldaten met franstalige officieren rechten opeisten onder de leuze hier ons bloed wanneer ons recht ook de na deze oorlog opgetrokken ijzertoren met het opschrift avv vvk alles voor vlaanderen vlaanderen voor kristus drukt een vlaamse bewustwording uit dit wettelijk gelijkwaardig maken gebeurde pas met de taalwet van toen het middelbaar onderwijs officieel eentalig werd met nederlands in vlaanderen en frans in wallonië officieus zijn er in grotere steden en in industriële centra in vlaanderen tot in de jaren elitaire franstalige scholen blijven functioneren de reële toepassing van de gelijke rechten voor taalgroepen in overheid onderwijs en rechtspraak verliep traag ging soms gepaard met duidelijke onwil en verandering kwam er vaak slechts na acties en politieke druk dit is mee de katalysator geweest voor de toenemendemiddelpuntvliedende kracht in het unitaire belgië die werd manifest na het werk van het centrum harmel studiecentrum genoemd naar de luikse christendemocratische politicus pierre harmel die hiervoor in het parlementair initiatief had genomen het centrum functioneerde van tot en kwam in met haar rapport met voorstellen om de sociale politieke en wettelijke problemen in de waalse en vlaamse gewesten aan te pakken in werd de taalgrens wettelijk vastgelegd dit bepaalde dat het frans of het nederlands de bestuurstaal werd van de overheid verschillende gemeenten langs de taalgrens veranderden daarom van provincie sommigen kregen faciliteiten voor de franstalige nederlandstalige of duitstalige minderheid een snelle wending ontstond door leuven vlaams in acties van onder meer studenten dwongen de katholieke bisschoppen uiteindelijk om de katholieke universiteit leuven te splitsen in werd een nieuwe franstalige université catholique de louvain opgericht bekend als louvain la neuve in het waals brabantse ottignies even ten zuiden van de taalgrens de prestigieuze leuvense universitaire bibliotheek werd opgedeeld in de nederlandstalige lagere scholen in vlaanderen en het brussels hoofdstedelijk gewest is het frans verplicht vanaf het vijfde leerjaar terwijl leerlingen in het franstalig lager onderwijs een keuze hebben zij kiezen in meerderheid engels voor het nederlands vlaams minister van onderwijs pascal smet pleitte in om het engels de tweede taal te maken in vlaanderen maar zijn voorstel stuitte op heel wat kritiek vooral vanuit franstalige hoek in de taalnota van deze minister stond dat vanaf het schooljaar het frans en het engels twee gelijkwaardige talen als tweede taal behandeld zouden moeten worden in vlaanderen vlaamse gebarentaal vgt circa moedertaalgebruikers frans belgische gebarentaal lsfb circa moedertaalgebruikers daarnaast worden er in belgië sterk van elkaar verschillende dialecten en streektalen gesproken in vlaanderen spreekt men verschillende taalvormen die als variëteiten van de nederlandse taal worden beschouwd zoals het west vlaams oost vlaams brabants limburgs en kempens inclusief typische stadstalen zoals het gents antwerps brugs of leuvens enkele van deze dialecten worden volgens sommige instanties ook als aparte taal gezien zoals het limburgs en west vlaams dialecten hebben in vlaanderen echter geen officiële status sommige sprekers van nederlandse dialecten bij de taalgrens bijvoorbeeld in brussel en in de voerstreek beschouwen zichzelf als franstalig omdat ze naast hun dialect het frans als belangrijkste cultuurtaal gebruiken zie verder nederlandse dialecten regionale verschillen in het nederlands in wallonië wordt door een deel van de bevolking ook een taal gesproken die als afzonderlijke streektaal is erkend het waals is de belangrijkste voor deze taal is geprobeerd een genormaliseerde spelling te vormen ook het waalse volkslied was oorspronkelijk in het waals buiten het waals bestaan er nog enkele andere lokale en erkende streektalen namelijk het picardisch in het westen van wallonië gaumais of lotharings in het zuiden van belgisch luxemburg het champenois en het luxemburgs rond de luxemburgse provinciehoofdstad aarlen het waals wordt ook wel patois plat genoemd belgië is traditioneel een katholiek land en de belgische katholieke kerk is de grootste religie de vele vaak opvallende kerken kathedralen en kapelletjes getuigen daarvan het christendom verbreidde zich reeds vroeg in het gebied van het huidige belgië in de e eeuw was de h servatius werkzaam te tongeren bloeiende kloosters zoals de sint pietersabdij en de sint baafsabdij in gent de abdijen van lobbes st hubert stavelot en vele andere rezen op en droegen bij tot de economische en culturele ontwikkeling van het land de hervormingsbeweging in de e eeuw die aanvankelijk een groot succes kende in de zuidelijke nederlanden en gepaard ging met politiek verzet tegen de absolutistische tendens van het huis habsburg werd vooral door filips ii gestuit onder de aartshertogen albrecht en isabella verdween de invloed van het protestantisme vrijwel volledig en werd het katholicisme vernieuwd door de besluiten van het concilie van trente de katholieke hervorming en het werk van de jezuïeten tijdens de kerkvervolging ten tijde van de franse revolutie was het religieus verzet zeer sterk de grondwet van waarborgt de vrijheid van godsdienst ernstige spanningen tussen kerk en staat deden zich voor tijdens de schoolstrijden van en die van het wekelijkse kerkbezoek in belgië is sinds de jaren sterk gedaald en bedroeg anno minder dan daar waar in circa van de bevolking de zondagsplicht vervulde in vlaanderen ligt het kerkbezoek hoger dan in de overige landsgedeelten volgens cijfers van de katholieke kerk zelf bedroeg het kerkbezoek in tegen voor belgië en volgens een studie van de katholieke universiteit leuven ging van de vlamingen wekelijks naar de kerk in volgende getallen zijn voor vlaanderen de kerkpraktijk in wallonië en brussel is lager dan in vlaanderen dus de getallen voor geheel belgië zijn dan ook lager in ging procent van de vlamingen tussen en jaar nog wekelijks naar de zondagsmis in was dat procent in daalde dat aandeel tot procent wat neerkomt op zo n mensen tussen de en jaar begrafenissen in en doopplechtigheden in gebeuren dikwijls in de kerk het aantal kerkelijke huwelijken neemt af van in naar in belgië onderhoudt diplomatieke contacten met het vaticaan het is bestuurlijk ingedeeld in acht bisdommen en een militair ordinariaat en vormt één kerkprovincie waarvan de aartsbisschop van mechelen brussel jozef de kesel de metropoliet is de heilige jozef is de beschermheilige van belgië het katholiek onderwijs vlaanderen is de koepel organisatie van de inrichtende machten die door de belgische bisschoppen belast is met de cordinatie en de vertegenwoordiging van het katholiek onderwijs in vlaanderen sinds de schoolpact wet van mei worden de katholieke scholen ook grotendeels door de staat gesubsidieerd beroemd zijn belgische missionarissen zoals peter van gent in mexico pater damiaan bij de melaatsen in molokai joos de rijcke in ecuador ferdinand verbiest in china en nu nog jeanne de vos in india priester adolf daens en kardinaal jozef cardijn waren katholieke geestelijken die zich voor de arbeiders emancipatie hebben ingezet de rest van de belgen is agnost atheïst vrijzinnig ca moslim ca protestants ca of joods ca de gezinsgrootte in belgië is de laatste decennia sterk gedaald maar de laatste tijd weer licht gestegen de vruchtbaarheidsgraad ligt op kinderen per vrouw ver onder de vruchtbaarheidsgraad die nodig is om de bevolking op een natuurlijke wijze in stand te houden procent is ouder dan jaar de levensverwachting ligt op jaar voor de mannen en jaar voor de vrouwen de kwaliteit van de belgische gezondheidszorg behoort tot de beste ter wereld wat de levensstandaard betreft zijn er ongelijkheden tussen de inwoners van de verschillende gewesten het vlaams gewest is financieel gezien rijker dan wallonië de belgische bevolking bestaat voor bijna een miljoen uit immigranten een eerste grote golf inwijkelingen waren italianen die in wallonië en limburg in de mijnen kwamen werken na de mijnramp van marcinelle in leverde italië geen gastarbeiders meer en volgde een nieuwe golf marokkanen en turken die vanaf de jaren de tekorten op de arbeidsmarkt kwamen invullen bovendien woont er ook een gemeenschap uit de vroegere kolonie belgisch congo vooral in de matongewijk te brussel belgië telde inwoners op januari een stijging van procent t o v in vlaanderen woonden er personen stijging van procent t o v in wallonië stijging van procent t o v en in het brussels hoofdstedelijk gewest stijging van procent t o v in vergelijking met andere europese landen is de belgische bevolking traag gegroeid miljoen in bijna miljoen in miljoen in ter vergelijking de nederlandse bevolking groeide van een derde minder miljoen in tot meer dan de helft meer miljoen in de groei is sinds vooral te danken aan de sociale bevolkingsgroei het positieve migratiesaldo is goed voor van de totale bevolkingsaanwas tegenover als gevolg van natuurlijke bevolkingsgroei deze groei is per gewest en provincie sterk verschillend geweest terwijl de bevolking van belgië in zijn geheel over de periode toenam met een factor was dit voor het vlaams gewest voor het waals gewest en voor het brussels hoofdstedelijk gewest in het waals gewest is de groei vanaf tot beperkt gebleven en deze is dan nog grotendeels te wijten aan de immigratie vanuit het buitenland in het vlaams gewest heeft de groei ook na doorgezet voor dezelfde periode de sterke groei in het brussels hoofdstedelijk gewest was tot de tweede wereldoorlog vooral het gevolg van de binnenlandse migratie waarna de stadsvlucht die optrad in de e helft van de e eeuw slechts opgevangen werd door immigratie vanuit het buitenland en het inwoneraantal ongeveer stabiel bleef slechts sinds groeit de bevolking er weer en nu zelfs sneller dan het nationaal gemiddelde dit is het gevolg van buitenlandse immigratie en een hoger geboortecijfer bij de allochtone bevolking want de binnenlandse migratie vertoont nog steeds een negatief saldo behalve in het brussels hoofdstedelijk gewest kennen ook de provincies waals brabant en luxemburg recent een sterker dan gemiddelde groei die vooral te wijten is aan economische migratie door de aantrekkingskracht van brussel en luxemburg de naoorlogse politiek in belgië wordt beheerst door zogenaamde breuklijnen die historisch gevormde breuklijnen zijn deze breuklijnen vertalen zich deels naar politieke partijen maar lopen ook dikwijls door partijen heen de gewijzigde staatsstructuur volgt uit die breuklijnen sommigen zien in het verschil in taal ook een verschil in cultuur en traditie germaanse in het noorden romaanse in het zuiden dit zou zich ook uiten in politieke verschillen de christendemocraten zijn naar verhouding sterker in landelijk vlaanderen dan in het vroeger geïndustrialiseerde wallonië voor de sociaaldemocraten geldt het omgekeerde vroeger lag het economisch zwaartepunt van het land in het gewest wallonië met zijn mijnen en zware industrie maar sinds de jaren is de waalse industrie verouderd en in crisis het economische belang van het gewest vlaanderen groeide door zijn havens kleine en middelgrote ondernemingen kmo s en de constante groei van de dienstensector brussel de federale hoofdstad de hoofdstad van het vlaams en brussels hoofdstedelijk gewest en de vlaamse gemeenschap zetel van de europese raad europese parlement en europese commissie en tal van andere internationale organisaties is zonder enige twijfel de belangrijkste stad van het land en tevens de meest controversiële stad ze vormt de inzet van veel twisten brussel is historisch een nederlandstalige brabantse stad en het brussels hoofdstedelijk gewest ligt volledig ingesloten door het vlaams gewest brussel is de hoofdstad van vlaanderen maar ook van de franse gemeenschap in theorie is brussel tweetalig maar in de praktijk meertalig met frans als voornaamste taal zoals elke grote stad deint brussel verder uit naar de vlaamse rand die bij het vlaams gewest hoort dat zorgt voor politieke communautaire spanningen die hoog op kunnen lopen kenmerkend voor belgië was de wafelijzerpolitiek als middel om spanningen af te kopen al dan niet in communautaire kwesties wafelijzerpolitiek kwam erop neer dat voor elke overheidsinvestering op één plaats een overeenkomstige investering bij de concurrent moest staan of omgekeerd voorbeeld is het groots ogende hellend vlak van ronquires ter compensatie van de uitbreiding van de haven van brugge zeebrugge een heet hangijzer was tussen circa en de kwestie brussel halle vilvoorde b h v volgens het grondwettelijk hof was het handhaven van deze kiesomschrijving terwijl overal elders per provincie werd gestemd ongrondwettelijk b h v werd opgesplitst in het tweetalig brussels hoofdstedelijk gewest en het nederlandstalige halle vilvoorde dat in het kiesdistrict vlaams brabant opging dit weliswaar in ruil voor bijkomende financiering voor brussel en taalfaciliteiten in halle vilvoorde als gevolg van de federalisering aan het einde van vorige eeuw hebben de politieke partijen een metamorfose ondergaan de grote unitaire nationale partijen werden gesplitst in een franstalige en nederlandstalige vleugel bsp psb werd sp a en ps cvp psc werd cdv en cdh sindsdien netwerken de politici uit de verschillende gewesten c q gemeenschappen eigenlijk vooral binnen hun taalgroep en verlopen de contacten over de taalgrens heen minder vlot politici kennen elkaar niet zo goed meer op het persoonlijke vlak er ontstaat zo een soort publieke communicatie over de taalgrens heen waarbij de pers als proxy fungeert met sophie wilms kreeg belgië op oktober voor het eerst een vrouwelijke eerste minister na een revolutionaire opstand maakte belgië zich op oktober onafhankelijk van nederland een poging om opnieuw aan te sluiten bij frankrijk mislukte zie rattachisme belgië koos voor onafhankelijkheid met een koning aan het hoofd belgië is de enige erfelijke constitutionele volksmonarchie ter wereld met aan het hoofd de koning der belgen dit werd onder engelse druk een duitse vorst die verwant was aan het britse koningshuis leopold van saksen coburg gotha zijn zoon leopold ii die de kolonie belgisch congo schonk aan belgië koning ridder albert de in de koningskwestie omstreden leopold iii de bij de bevolking geliefde boudewijn en vervolgens diens broer koning albert ii in werd filip de zevende koning der belgen belgië is sinds eind e eeuw een federaal land en een constitutionele monarchie met aan het hoofd een koning die formeel weinig politieke macht bezit maar in de praktijk genoeg ervaring kan opbouwen om informeel politieke invloed uit te oefenen belgië bestaat als federale staat uit verschillende gemeenschappen en gewesten die naast de federale regering een eigen regering hebben de grondwet beschrijft belgië op de volgende wijze in belgië hebben de volgende bestuurslagen territoriale onderdelen waar regels vastgesteld en of beslissingen worden genomen over bepaalde gebieden en of hun bewoners bevoegdheden daarnaast heeft belgië als lidstaat burgers bindende bevoegdheden overgedragen aan de supranationale europese unie de belgische grondwet in de tweede helft van de e eeuw was belgië verworden tot een in meerdere opzichten verzuild en verdeeld land waar politieke leiders onderling formele en informele macht konden verdelen en waar een voedingsbodem ontstond voor schandalen en schandaaltjes de belgische politiek werd opgezadeld met diverse schandalen waarop niet onmiddellijk een afdoend antwoord kon worden geformuleerd de agustazaak de bende van nijvel de ontvoering van oud premier paul vanden boeynants de moord op andré cools en de zelfmoord van alain van der biest het systematisch falen van de orde en rechtshandhaving werd erg duidelijk na de arrestatie van marc dutroux en wekte verontwaardiging in heel het land reorganisatie van gerecht en politie drongen zich op zie hieronder politie het belgische federalisme is voor niet ingewijden ingewikkeld en onoverzichtelijk omdat het unitaire kenmerken vertoont gewesten zijn nog steeds grotendeels financieel afhankelijk van de federale fiscus en tegelijk confederalistische trekken heeft politici moeten zich steeds meer tot een uitsluitend vlaams of franstalig kiespubliek richten langzamerhand groeide de opinie dat de tweeledige maatschappelijke structuur van belgië geen unitaire politieke structuur meer verdraagt belgië werd daarom steeds verder gedecentraliseerd in een vijftal staatshervormingen en om officieel in een echte bondsstaat te worden met het zogenaamde bipolair federalisme als staatsvorm dit federalisme met als architect wilfried martens loodgieter jean luc dehaene federalist hugo schiltz regionalist guy spitaels en de controversiële politicus jean gol kenmerkt zich door verschillende overheidslagen elk met eigen verkozen volksvertegenwoordiging en regering de vlaamse gemeenschap en het vlaams gewest hebben een gemeenschappelijk parlement en regering beide met zetel te brussel de brusselse leden van het vlaamse parlement mogen echter niet meestemmen over vlaamse gewestaangelegenheden in franstalig belgië ligt het ingewikkelder de franstaligen beslisten om hun afzonderlijke bestuursorganen namelijk het waals gewest zetel te namen en de franse gemeenschap zetel te brussel gescheiden te houden de duitstalige gemeenschap heeft haar eigen parlement en regering zetel eupen het meest gecompliceerd in het brussels hoofdstedelijk gewest is het brussels hoofdstedelijk parlement en regering zetel brussel bevoegd voor gewestmateries en zijn de vlaamse en franse gemeenschappen elk bevoegd voor de eigen gemeenschapsmateries via de vlaamse respectievelijk franse gemeenschapscommissie en hun uitvoerende organen colleges voor zaken die beide gemeenschappen aangaan is in brussel de gemeenschappelijke gemeenschapscommissie en college bevoegd gewesten en gemeenschappen kunnen decreten of in het brussels hoofdstedelijk gewest ordonnanties uitvaardigen die kracht van wet hebben in het eigen gewest of de eigen gemeenschap een bijzonder rechtscollege het grondwettelijk hof waakt erover dat de wetgeving van de federale regering de gemeenschappen en gewesten de bevoegdheidsverdeling tussen deze verschillende entiteiten eerbiedigt het grondwettelijk hof kan wetsbepalingen vernietigen die deze bevoegdheidsverdeling schenden het pijnpunt vormen de financiën nu gebeurt er langs het federaal niveau door sociale zekerheid investeringen spoorwegen enz een netto transfer van geld van noord naar zuid bij overheveling van meer bevoegdheden naar de gemeenschappen gewesten en ook de financiering ervan zou de solidariteit tussen noord en zuid in het gedrang komen de hoofdstad van vlaanderen is brussel de hoofdstad van wallonië is namen brussel is ook de hoofdstad van franstalige gemeenschap de hoofdstad van de duitstalige gemeenschap is eupen de zes parlementen bestaan in totaal uit zeven wetgevende vergaderingen en tellen samen verschillende leden de zes regeringen tellen samen ministers en staatssecretarissen twee ministers van de waalse regering zijn ook minister in de franse gemeenschapsregering er zijn dus geen verschillende personen minister het vlaams gewest vlaanderen is ingedeeld in provincies ook het waals gewest wallonië telt provincies het brussels hoofdstedelijk gewest behoort tot geen enkele provincie de provincies bestaan weer uit diverse arrondissementen aan het hoofd van elke provincie staat een gouverneur de provinciale besturen hebben evenwel weinig gewicht hun bestaan wordt soms in vraag gesteld een van de taken van de provinciegouverneur is het cordineren van de hulpverlening bij rampen van grote omvang bijvoorbeeld chemische ongelukken in de havens ook het besturen van belangrijke milieuzaken zoals kernenergie behoort tot zijn taken elke belgische gemeente heeft een gemeenteraad als wetgevende macht en een college van burgemeester en schepenen als uitvoerende macht met als hoofd de burgemeester als gevolg van de steeds sterker wordende tegenstellingen tussen vlamingen en franstaligen zijn de unitaire partijen in de jaren zestig en zeventig dus nog voor belgië een federale staat werd een voor een uit elkaar gevallen in aparte vlaamse en franstalige partijen christendemocraten cdv cdh socialisten sp a ps liberalen open vld mr en groenen groen ecolo belgië is daardoor een federaal land zonder federale politieke partijen een unicum in de wereld en volgens een groeiend aantal mensen ook een risico voor het voortbestaan van het land door de specifieke manier waarop belgië werd gefederaliseerd op basis van taalgroepen ontstonden er partijen die zich tot slechts één taalgroep richten uit het vlaams nationalisme zijn na het egmontpact in en het uiteenvallen van de volksunie in de partijen vlaams blok n va en spirit voortgekomen toen de vzw s die de organisatie en de financiën van het vlaams blok beheerden veroordeeld werden voor racisme werd de partij omgedoopt tot het vlaams belang dat als uiterst rechts geldt vlaams belang en n va streven de onafhankelijkheid van vlaanderen na en worden daarom als separatistisch beschouwd de voornaamste franse taalpartij is het fdf dat opkomt voor de belangen van de franstalige brusselaars de partij maakte tot deel uit van het liberale mr na de invoering van de kiesdrempel in kwam de trend om versnippering tegen te gaan door vorming van kartels zo ontstond sp a spirit spirit werd later slp en verbrak het kartel in vld vivant vivant is intussen opgegaan in de open vld cdv n va het vlaams kartel inmiddels uiteengevallen groen nu groen weigerde in om met sp a mee in het kartel te stappen lijst dedecker wilde geen gesprek meer met het vlaams belang en anderen over de vorming van een rechts front een forza flandria een bijkomende verwikkeling vormt de asymmetrie tussen vlaanderen en wallonië wallonië heeft een langere industriële geschiedenis waardoor de socialistische ps er traditioneel sterker staat dan de vlaamse socialisten van de sp a vlaanderen kent een traditie van landbouw en katholicisme waardoor de cdv veel sterker is dan haar franstalige zusterpartij cdh het belgisch leger is een beroepsleger de dienstplicht is afgeschaft het leger bestaat uit de landcomponent luchtcomponent marinecomponent en de medische component de marine legt zich vooral toe op mijnenvegen de luchtmacht bezit f gevechtsvliegtuigen transportvliegtuigen c geleasede airbus en helikopters nh agusta a alouette iii en uav b hunter het landleger beschikte over leopard tanks de medische afdeling is gespecialiseerd in behandeling van brandwonden vooral in het militair hospitaal van neder over heembeek de elite eenheid zijn de paracommando s die een aantal keren actief waren in congo het belgisch leger is ingepast in de navo en heeft deelgenomen aan operaties in bosnië kosovo libanon en afghanistan belgische paracommando s werden ontwapend en vermoord tijdens hun inzet als blauwhelm in rwanda sedert de politiehervorming die in belgië werd doorgevoerd wet van december bestaat er nog maar één politiedienst namelijk een geïntegreerde politie gestructureerd op twee niveaus die twee niveaus bestaan uit een federale politie en een lokale politie die onderling communiceren via welbepaalde kanalen de vroegere politiediensten gemeentepolitie gerechtelijke politie rijkswacht werden afgeschaft dit was een gevolg van de zaak over marc dutroux die jonge meisjes ontvoerde en verkrachtte waarbij de toen nog versnipperde politiediensten weinig efficiënt bleken binnen belgië groeien de tegenstellingen langs de taalgrens eerder hebben belgische politici nochtans wezenlijk bijgedragen aan de europese eenwording in ging belgië samenwerken met luxemburg in de belgisch luxemburgse economische unie en vanaf met nederland en het groothertogdom in de benelux vooral paul henri spaak heeft bijgedragen tot de egks wat later de eeg en de eu werd brussel huisvest het europees parlement en de europese commissie in het berlaymontgebouw zo ook herbergt belgië te evere het hoofdkwartier van de navo en te casteau de supreme headquarters allied powers europe verschillende belgen vervullen een belangrijke functie binnen de europese instituten herman van rompuy is de allereerste permanente voorzitter van de europese raad of president van de europese raad van regeringsleiders en staatshoofden en karel de gucht eu commissaris voor handel vanaf wilfried martens voorzitter van de europese volkspartij annemie neyts voorzitter van de europese liberalen eldr guy verhofstadt fractieleider van de liberalen in het europees parlement en isabelle durant ondervoorzitter van het europees parlement de economie van belgië is gebaseerd op diensten vervoer en handel het belang van de industrie neemt steeds meer af de mijnbouw is sinds de laatste mijn sloot in stopgezet de productie van staal chemische producten en cement waren traditioneel geconcentreerd in de valleien van samber en maas in de borinage rond bergen charleroi namen en luik en in het kempens steenkolenbekken luik en charleroi zijn nog steeds staalcentra maar de nieuwere metaalbedrijven zijn vooral ingeplant rond de havensteden antwerpen gent en brugge de chemische producten omvatten meststoffen kleurstoffen geneesmiddelen en plastieken de petrochemische industrie is geconcentreerd dicht bij de olieraffinaderijen van antwerpen de textielproductie die in de middeleeuwen begon omvat katoen linnen wol en kunstvezels tapijten en dekens zijn belangrijke vervaardigde producten gent kortrijk doornik en verviers zijn alle textielcentra mechelen brugge en brussel zijn beroemd vanwege hun kant andere industrieën omvatten diamantslijperij antwerpen is een belangrijk diamantcentrum cement en glasproductie en de verwerking van leer en hout meer dan procent van de elektriciteit van belgië wordt opgewekt uit kernenergie de belgische industrie hangt af van de invoer voor zijn grondstoffen het meeste ijzer kwam uit het bassin van lotharingen in frankrijk terwijl de non ferro metaalproducten van uit de koloniën ingevoerde grondstoffen worden gemaakt waaronder zink koper lood en tin de uitvoer handel omvat ijzer en staal vervoersapparatuur tractoren diamanten en aardolieproducten de industriële centra zijn verbonden met elkaar en met de belangrijkste havens antwerpen brugge zeebrugge en gent door de rivieren de maas en de schelde en hun zijrivieren door een netwerk van kanalen in het bijzonder albertkanaal het kanaal gent terneuzen en het boudewijnkanaal en door een uitgebreid spoorwegnet belgië heeft veel vruchtbare en goed bewaterde grond hoewel de landbouw een steeds kleiner percentage arbeidskrachten vertegenwoordigt de belangrijkste gewassen zijn maïs tarwe haver rogge gerst suikerbieten aardappels en vlas rundvee en varkens evenals de zuivelproductie vooral in vlaanderen zijn ook belangrijk het verwerkte voedsel omvat suiker vooral te tienen kaas en andere zuivelproducten bier onder meer te leuven en andere dranken worden ook vervaardigd belangrijker dan landbouw is wellicht intensieve tuinbouw en fruitteelt ook voor export zowel in serres ooit begonnen in het glazen dorp hoeilaart als in volle grond witlof spruiten asperges sla tomaat aardbeien en dies meer zo spreekt men in het engels van brussels sprouts en van belgian endives en kent men in het duits brsseler de veilingen van sint katelijne waver en van hoogstraten zijn internationaal bekend ook hier speelt het wegennet een belangrijke rol om de geveilde waren snel naar de verbruikers te vervoeren de munteenheid is sinds januari de gemeenschappelijke europese munt euro eur het enige wettelijke betaalmiddel voordien was dit de belgische frank bef deze was reeds sinds januari gekoppeld aan de gemeenschappelijke europese munt euro bef van tot is er ook als munt de belga geweest die een waarde had van vijf bef deze benaming was niet populair en werd in afgeschaft belgië produceerde miljoen ton olie equivalent mtoe in was kernenergie waren biobrandstoffen en afval mtoe twh miljard kilowattuur deze productie binnen de landsgrenzen was niet genoeg om de nationale energievoorziening te dekken het tpes total primary energy supply mtoe het land importeerde mtoe fossiele brandstof meer dan het exporteerde van de energie ging ongeveer mtoe verloren bij conversie vooral bij elektriciteitsopwekking met kernenergie mtoe werd gebruikt voor niet energetische producten zoals smeermiddelen asfalt en petrochemicaliën voor eindgebruikers resteerde mtoe waarvan mtoe twh elektriciteit de uitstoot van kooldioxide was megaton dat is ton per persoon het wereldgemiddelde was ton per persoon in de periode veranderde het eindgebruik weinig de met zon en wind opgewekte elektriciteit steeg en leverde van alle elektriciteit aan eindgebruikers in belgië is een internationaal knooppunt voor goederen en personenvervoer met een uitgebreid wegennet van autosnelwegen en expreswegen het spoorwegennet wordt geëxploiteerd door de nationale maatschappij der belgische spoorwegen nmbs de eerste trein op het europese vasteland reed in van mechelen naar brussel de belangrijkste andere maatschappijen voor openbaar vervoer zijn de vlaamse vervoersmaatschappij de lijn de brusselse mivb en de waalse tec die drie netten sluiten nauwelijks op elkaar aan zodat versnippering ook hier de efficiëntie niet ten goede komt de haven van antwerpen is op rotterdam na de grootste van europa er bevindt zich onder meer het op een na grootste petrochemisch complex ter wereld na dat in houston ook de haven van brugge zeebrugge en de haven van gent zijn belangrijke goederenhavens zeebrugge geldt als s lands grootste passagiershaven europa s belangrijkste roro en aardgashaven en s werelds belangrijkste autohaven daarnaast heeft ook de haven van oostende een aanzienlijk betekenis als rorohaven zeebrugge is de belangrijkste belgische vissershaven gevolgd door oostende en nieuwpoort brussel en luik hebben belangrijke binnenhavens er zijn civiele luchthavens bij brussel zaventem charleroi gosselies antwerpen deurne luik bierset en oostende de uitgifte van de belgische postzegels en het briefverkeer in belgië wordt verzorgd door bpost de eerste postzegel werd uitgegeven in de nederlandstalige en franstalige openbare omroepen zijn gevestigd te brussel in hetzelfde complex aan de reyerslaan voor de nederlandstaligen is dat de vrt vlaamse radio en televisie voor de franstaligen is dat de radio télévision belge de la communauté franaise rtbf bemerk de verwijzing naar belgië in de franstalige benaming en de afwezigheid ervan in de vlaamse benaming daarnaast zijn er commerciële tv stations als vtm vier q aan vlaamse kant en rtl aan franstalige kant de openbare omroepen zenden elk verschillende radioprogramma s uit en krijgen steeds meer concurrentie van privézenders daarnaast zijn er erkende vrije radio s de regeling daarvan gebeurt per taalgemeenschap wat rond brussel voor problemen zorgt omdat sommige fm programma s van de ene taalgroep die van de andere taalgroep met een groter vermogen verdringen er bestaan tientallen kranten en tijdschriften in de drie talen er zijn tien vlaamse kranten waarvan die met de grootste oplage die van het laatste nieuws is er verschijnen franstalige kranten waarvan het brusselse le soir de bekendste is voor de duitstalige gemeenschap is er grenz echo de kunststeden brugge gent antwerpen mechelen en brussel trekken toeristen voor hun historische gebouwen begijnhoven architectuur en musea onder meer het plantin moretusmuseum als werelderfgoed vooral de art nouveau van onder meer horta is uniek typische trekpleisters voor toeristen te brussel zijn het atomium dat is overgebleven van expo en manneke pis japanse toeristen bezoeken dikwijls brugge antwerpen en hoboken vanwege het in japan populaire boek een hond van vlaanderen de kust trekt badgasten voor het strand de zee en fietstochten in limburg werd in het eerste vlaamse nationaal park geopend door steeds meer toeristen ontdekt als fiets en wandelgebied het fietsroutenetwerk is een concept dat hier is ontstaan na de mijnsluitingen de ardennen lokken toeristen voor wandeltochten rotsbeklimmen en afdalingen van bergstromen met kajaks en in de winter langlaufen ook de scheepsliften bij la louvire zijn werelderfgoed net als de neolithische vuursteenmijnen van spiennes bekende belgische folklore zoals de gilles van binche het ros beiaard van dendermonde de heilig bloedprocessie van brugge of de ommegang van reuzen te antwerpen trekt ook veel toeristen spa is in het engels synoniem voor kuuroord belgië kent een rijke traditie op gebied van schilderkunst deze begon rond de e eeuw met de vlaamse primitieven waaronder jan van eyck en hans memling en kwam in de renaissance en barokperiode verder tot bloei met quinten matsijs pieter bruegel de oude peter paul rubens jacob jordaens en anthony van dyck uit de e eeuw zijn de bekendste namen constant permeke rené magritte paul delvaux en james ensor en actueel zijn vooral luc tuymans en michael borremans internationaal bekend op vlak van literatuur telt belgië één nobelprijswinnaar maurice maeterlinck langs franstalige kant zijn auteurs als georges simenon van commissaris maigret en amélie nothomb het meest bekend hendrik conscience ernest claes en felix timmermans begonnen te schrijven in het nederlands willem elsschot gerard walschap louis paul boon brachten dit tot verdere ontwikkeling johan daisne en hubert lampo lanceerden het magisch realisme hugo claus en jef geeraerts brachten literatuur met meer vaart hedendaagse schrijvers zijn pieter aspe herman brusselmans kristien hemmerechts en anne provoost beroemde dichters waren guido gezelle albrecht rodenbach paul snoek en herman de coninck een mengvorm van het picturale en tekst zijn stripverhalen met wereldberoemde striptekenaars als hergé van kuifje edgar p jacobs van blake en mortimer willy vandersteen van suske en wiske marc sleen van nero pom van piet pienter en bert bibber jef nys van jommeke peyo van de smurfen en franquin van guust de belgische muziekgeschiedenis telt vele componisten adolphe sax vond de saxofoon uit bekende muziekartiesten zijn toots thielemans jacques brel axelle red dani klein en arno hintjens sandra kim won het eurovisiesongfestival in de bekendste opera is de munt te brussel waar de belgische revolutie begon na de opvoering van de stomme van portici bekende ballet en moderne dans choreografen zijn anne teresa de keersmaeker en jeanne brabants acteurs jean claude van damme jan decleir en matthias schoenaerts zijn internationaal bekend de gebroeders dardenne wonnen met hun films tot twee maal toe de gouden palm te cannes en de film rundskop en the broken circle breakdown werden genomineerd voor een oscar de antwerpse modeschool bracht met o a dries van noten dirk bikkembergs en walter van beirendonck een aantal ontwerpers voort die ondertussen internationaal gerenommeerd zijn het onderwijs behoort sedert tot de bevoegdheid van de gemeenschappen op enkele uitzonderingen na zijn er dus geen belgische scholen meer maar wel nederlandstalige franstalige of duitstalige het onderwijs is ingedeeld in onderwijsnetten de grootste universiteit is de katholieke universiteit leuven ze bestaat sinds en is daarmee de oudste van de nederlanden daarnaast bestaan er nederlandstalige universiteiten te gent brussel antwerpen kortrijk en hasselt waar met maastricht aan een transnationale universiteit wordt gewerkt de franstalige universiteiten liggen in louvain la neuve luik brussel bergen en namen de universiteiten van leuven en louvain la neuve zijn katholiek en ook te brussel bestond er een katholieke universiteit brussel inmiddels opgenomen in de ku leuven naast twee vrijzinnige universiteiten de nederlandstalige vrije universiteit brussel en de franstalige université libre de bruxelles het onderwijslandschap is door opdeling in taal levensbeschouwing en organisatie dus meer versnipperd dan in andere landen in antwerpen werden in een katholieke stedelijke en rijksinstelling samengevoegd tot één instelling universiteit antwerpen bekende wetenschappers zijn nobelprijswinnaar in ilya prigogine met zijn bijdragen tot de thermodynamica georges lematre die de big bang beschreef en nobelprijswinnaar franois englert bekend van het brout englert higgs deeltje op vlak van geneeskunde leverde belgië de volgende nobelprijswinnaars in albert claude en christian de duve in corneille heymans en in jules bordet de traditie loopt terug tot andreas vesalius rembert dodoens en jan palfijn de farmacoloog paul janssen en peter piot die aids bestrijdt sluiten ook bij die traditie aan dirk frimout en frank de winne zijn de belgische astronauten voetbal is bij jongeren de meest beoefende sport al in het begin van de e eeuw groeiden voetbal en wielrennen uit tot de populairste sporten met uitgebreide verslaggeving door pers exponent daarvan is eddy merckx een van de beste wielrenners aller tijden voordien waren er kampioenen als rik van steenbergen en rik van looy tijdgenoten waren patrick sercu herman van springel walter godefroot roger de vlaeminck lucien van impe en freddy maertens nadien kwamen wielerkampioenen johan museeuw peter van petegem tom boonen philippe gilbert en greg van avermaet populair is veldrijden met meervoudige wereldkampioenen als erik de vlaeminck roland liboton sven nys bart wellens erwin vervecken mario de clercq en niels albert zo ook is belgië traditioneel sterk in motorcross met wereldkampioenen als joël robert roger de coster andré malherbe gaston rahier eric geboers harry everts joël smets en stefan everts belgië kent ook een traditie van atletiek vooral afstandslopers als olympisch kampioen gaston roelants karel lismont miel puttemans en ivo van damme dit zet zich door in triatlon met onder meer marc herremans die na een zwaar ongeval nu als rolstoelatleet triatlon beoefent rutger beke en luc van lierde die tweemaal de iron man won biljart wordt veel beoefend belgië domineerde de sport met driebandpionier rené vingerhoedt raymond ceulemans die keer wereldkampioen werd en ludo dielis die maal wereldkampioen werd en meer recent als wereldkampioen de naamgenoot eddy merckx van de wielrenner belgië kende succes in judo met robert van de walle ingrid berghmans ulla werbrouck die olympisch goud won en gella vandecaveye in vrouwentennis domineerden de vlaamse kim clijsters en de waalse justine henin hoogspringster tia hellebaut won goud op de olympische spelen te beijing de belgische sportarts jacques rogge is voorzitter van het internationaal olympisch comité belgië heeft de e olympische zomerspelen georganiseerd te antwerpen de belgische eetcultuur ontwikkelde zich in de bourgondische levenshouding het schilderij de boerenbruiloft van pieter bruegel de oude beeldt dit uit in het buitenland zijn de frieten vooral miskend als een belgische uitvinding men noemt het vaak french fries streekgerechten die het tot de internationale keuken hebben geschopt zijn wildgerechten zoals everzwijn hert of terrines mechelse koekoek of mechelse kapoenen konijn met pruimen mosselen maar ook gentse waterzooi en zijn visvariant ostendaise dragen bij aan de reputatie van de belgische keuken andere typische belgische gerechten zijn stoofvlees paling in t groen hutsepot en bloedworst met appelmoes alsook de enorme variëteit aan charcuterie koude vleeswaren de belgische keuken is een burgerlijke variant op de franse keuken in waren er twee restaurants met drie michelinsterren tien met twee sterren en met één ster belgië heeft meer dan verschillende bieren met inbev is de grootste brouwerijgroep ter wereld belgisch belgië is bekend om zijn chocolade met name pralines belgische bonbons jean neuhaus vervaardigde in de eerste praline en zijn merk neuhaus bestaat nu nog naast onder meer leonidas en godiva in het begin van de e eeuw was er vanuit belgisch congo kwalitatief goede aanvoer van cacao en de verwerkingsnijverheid kon zich technisch verfijnen het grootste deel meer dan van de in belgië geproduceerde chocolade bestaat uit kwaliteitschocolade met cacaoboter zonder toevoeging van andere plantaardige of dierlijke vetten naast de eerder genoemde chocolatiers zijn er ook een heleboel artisanale chocolatiers die zeer hoogstaande producten afleveren sommigen vervaardigen enkel chocoladeproducten poppetjes en pralines anderen hebben een beperkter productie die zij integreren in de rest van hun aanbod als bakker patissier als restaurateur en dergelijke meer het leefmilieu in belgië staat onder druk door de hoge bevolkingsdichtheid het land is met zijn autosnelwegen een draaischijf transport langs het water over de wegen en een druk luchtverkeer lintbebouwing is een erfenis van de gewoonte in het verleden om in vlaanderen huizen langs alle steenwegen te bouwen in plaats van de dorpskernen uit te breiden er is suburbanisatie en door de aanleg van expreswegen raakten natuurgebieden meer en meer versnipperd vooral in antwerpen en brussel laat de waterkwaliteit in de rivieren te wensen over toch is er vooruitgang de kwaliteit van het zennewater ten zuiden van brussel is sinds aanzienlijk verbeterd bron natuurpunt sinds twee rioolwaterzuiveringsinstallaties brussel noord en brussel zuid werden geactiveerd nadat belgië door europa in gebreke werd gesteld omdat de waterkwaliteit van de zenne al in de e eeuw zo slecht was dat de rivier een gevaar voor de volksgezondheid betekende werd besloten om de zenne tijdens zijn loop door brussel te overwelven tot de ingebruikname van de nieuwe waterzuiveringsstations in de vroege e eeuw stroomde het afvalwater van de stad brussel ongezuiverd in de zenne en daarna door het vlaams gewest via de rupel en de schelde de zenne is de enige rivier die door drie gewesten stroomt en een deel van de problematiek vindt daar zijn oorzaak alhoewel de leie in de jaren nog sterk vervuild was en nauwelijks vis bevatte is er nu een positieve kentering waar te nemen in kon op alle plaatsen langs de leie weer vis gevangen worden het water in limburg is na de aanpak van de waterzuivering vaak van goede kwaliteit maar in wallonië is de waterkwaliteit van de maas nog steeds een heikel punt sporadisch komt er industriële vervuiling voor waardoor de drinkwatervoorziening van antwerpen langs het albertkanaal in het gedrang komt de lucht rond kortrijk roeselare antwerpen brussel brugge zeebrugge luik charleroi en de gentse kanaalzone is even verontreinigd als in het ruhrgebied in duitsland het massale autoverkeer en de landbouw zorgen voor te hoge concentraties fijn stof en ozon in de lucht vooral bij warm weer in de zomer en bij inversie in de winter rond antwerpen bevindt zich een van de grootste concentraties van petrochemische industrie ter wereld ten noorden van gent vooral door de staalindustrie bevat de lucht een grote hoeveelheid kankerverwekkende stoffen en fijn stof in de rest van belgië vooral in wallonië behalve dan de gebieden rond luik en charleroi waar staalindustrie en cementovens ingeplant zijn is het beter gesteld met de lucht doordat daar grotendeels bossen en landbouwvelden liggen het huishoudelijk afval van het brussels gewest werd jarenlang verbrand in de afvalverbrandingsinstallatie van neder over heembeek volgens minder strenge normen dan geldig in vlaanderen vlarem hoewel de rookgassen bij de overheersende wind naar het vlaams gewest dreven ook dit is pas na tussenkomst van europa verbeterd op meerdere plaatsen is de bodem verontreinigd door de industrie blackpoints maar ondanks deze vervuiling is dit een van de betere punten in belgië op gebied van het milieu het is minder goed gesteld in andere landen in europa zoals nederland vanwege industrie en bemesting vooral in west vlaanderen ligt het nitraatgehalte van het grondwater hoog door intensieve varkensteelt voor export de verschillende mestactieplannen bleven in praktijk deels dode letter rond overpelt is er een historische grondvervuiling met zware metalen als cadmium vanwege de vroegere activiteiten van non ferro industrie van union minire zo ook in hoboken ten zuiden van antwerpen vervuiling met lood te kapelle op den bos bestaat ook historische vervuiling met asbest van eternit rond genk is er vervuiling met onder meer nikkel van arcelormittal te mol bestaat radioactieve vervuiling van luchtgekoelde experimentele kernreactors en bij dessel bestaat vervuiling van opslag van lekkende vaten radioactief afval rond tessenderlo is er vervuiling door lozingen van tessenderlo chemie in de nete met de drukke menselijke activiteit vormt ook lawaai een pijnpunt een typisch voorbeeld vormt brussels airport te zaventem de vlaamse brusselse en waalse instanties leggen verschillende geluidsnormen op om de hinder van vooral nachtvluchten van vooral dhl naar de andere gewesten te verplaatsen barokmuziek is een vorm van westerse klassieke muziek gecomponeerd in de periode van de barok die in de muziek loopt van ca tot ca de barok wordt globaal gemarkeerd door de laat e eeuwse revolte tegen polyfonie die aanleiding gaf tot de opkomst van de opera en het sterfjaar van johann sebastian bach als stijl was het de opvolger van de renaissancemuziek geleidelijk aan maakte de stile antico de universele polyfone stijl van de e eeuw met meestal gewijde muziek plaats voor de stile moderno of nuove musiche bedoeld voor seculier gebruik jacob burckhardt gebruikte in als eerste de term barok om een bepaalde stijlperiode in de kunst aan te duiden ruim een halve eeuw later werkte alois riegl de stijlkenmerken verder uit in zijn boek die entstehung der barockkunst in rom de barokmuziek kon in het bijzonder gedijen door de bloeiende muziekcultuur aan de diverse europese vorstenhoven veel rijke hooggeplaatsten hadden musici componisten in dienst en of fungeerden als hun mecenas veel hoogtijdagen en festiviteiten werden opgeluisterd door speciaal voor die gelegenheid in opdracht gecomponeerde werken ook ten behoeve van kerkelijke erediensten werden in het tijdperk van de barok nieuwe muziekvormen ontwikkeld kenmerken van barokmuziek zijn onder andere vormen van barokmuziek zijn onder andere biologie is de natuurwetenschap die zich richt op levende organismen levensprocessen en levensverschijnselen de biologie omvat een breed scala aan vakgebieden waarin men onderzoek doet naar fysieke structuur chemische processen moleculaire interacties fysiologische mechanismen ecologische samenhang ontwikkeling en evolutie biologie erkent de cel als de fysieke basiseenheid van het leven genen als de basiseenheid van erfelijke informatie en evolutie als het mechanisme achter het ontstaan en het uitsterven van soorten levende organismen zijn open systemen die in staat zijn te overleven door bruikbare omzettingen van energie en door handhaving van hun vitale toestand moderne biologie is overwegend een exacte natuurwetenschap waardoor experimentele kwantitatieve benaderingen en causale verklaringen centraal staan per vakgebied worden echter verschillende onderzoeksmethoden gehanteerd wiskundige of theoretische biologie omvat de filosofie van de biologie en gebruikt wiskundige methoden om kwantitatieve modellen te formuleren experimentele biologie omvat omvat beschrijvend onderzoek en empirische benaderingen waarin de geldigheid van voorgestelde theorieën wordt getest veel principes uit de biologie zijn gebaseerd op de toepassing van scheikundige en natuurkundige wetten op levende systemen de term biologie is afgeleid van de twee oudgriekse woorden bos en lgos bos betekent het leven of de bewoonde wereld lgos is de rede de ratio of wetenschap het woord biologie zou voor het eerst gebruikt zijn door de duitser karl friedrich burdach fysioloog en anatoom in de duitser gottfried treviranus arts en wetenschapper in en eveneens in de fransman jean baptiste de lamarck in zijn werk hydrogéologie lamarck is van de drie het bekendst gebleven aangezien hij beschouwd wordt als de eerste evolutiebioloog en naar hem het lamarckisme is genoemd biologie is een natuurwetenschap die zich bezighoudt met de studie van het leven en levende organismen met inbegrip van hun moleculaire structuur mechanisme functie groei oorsprong evolutie ecologie verspreiding en biosystematiek inclusief taxonomie biologie omvat veel onderverdelingen onderwerpen en disciplines er zijn vijf fundamentele axioma s in de moderne biologie die de basale kenmerken van levende systemen behelzen verdere belangrijke eigenschappen van het leven zijn hoewel volgens deze omschrijvingen de virussen niet tot het leven gerekend worden wordt de virologie toch als onderdeel van de biologie beschouwd omdat virussen in hun erfelijke materiaal overeenkomsten vertonen met dat van levende organismen en omdat zij evolutie vertonen de wetenschap van de biologie begint met de geneeskunde en de natuurlijke historie zoals die werden ontwikkeld in het oude griekenland en het oude rome met aristoteles en de arts claudius galenus als belangrijke namen de biologie werd in de middeleeuwen verder ontwikkeld door moslimgeneeskundigen en geleerden als al jahiz avicenna avenzoar en ibn al nafis in de periode van de europese renaissance tot de vroegmoderne tijd raakte men beïnvloed door het empirisme dat stelt dat kennis uit de ervaring voortkomt natuuronderzoekers gingen zich toeleggen op waarnemingen in het veld experimenten op en ontleding van organismen met geleerden en geneeskundigen als andreas vesalius william harvey carl linnaeus en georges louis leclerc de buffon waardoor de biologische kennis snel toenam in de vroege e eeuw werden de resultaten van de voortschrijdende technische kennis in de microscopie zichtbaar met onderzoekers als robert hooke antoni van leeuwenhoek en jan swammerdam in de e en e eeuw specialiseerde het biologisch onderzoek zich in vakgebieden als de botanie en de zologie bekende wetenschappers uit deze periode zijn antoine lavoisier alexander von humboldt charles darwin gregor mendel zij legden mede de basis voor biogeografie evolutiebiologie ecologie genetica celbiologie bacteriologie morfologie anatomie embryologie en ethologie in de e eeuw zijn de grondslagen van de biologie geformuleerd tot ver in de e eeuw was biologie voornamelijk bekend als natuurlijke historie botanie en zologie alle overwegend beschrijvende wetenschappen die zich vooral bezighielden met de bio systematiek dus inclusief de vorm morfologie anatomie en de classificatie en evolutie van taxa taxonomie daarna kwam er steeds meer aandacht voor het functioneren van organismen de fysiologie en voor experimentele methoden in de vroege e eeuw is de herontdekking van het werk van gregor mendel later volgt het baanbrekende werk aan de structuur van het dna door francis crick en james watson het werd duidelijk dat dna moleculen de belangrijkste drager van erfelijke informatie zijn in alle bekende organismen en dat de genetische code voor alle organismen vrijwel identiek is biologie is in de twintigste eeuw een zelfstandige wetenschap geworden met eigen instituten en opleidingen de grenzen met aanpalende vakgebieden vervagen echter in de loop van de tijd veel onderzoeks en onderwijsprogramma s omvatten biochemie biofysica biomathematica bio informatica medische vraagstukken en milieuwetenschappen er zijn dus grensgebieden met andere vakken zoals scheikunde natuurkunde of fysica geologie geografie medicijnen wiskunde informatica sociologie en psychologie de biologie kan op verschillende manieren in deelgebieden worden onderverdeeld een veelgebruikte onderverdeling is op organisatieniveau waarbij sommige specialisaties zich op meerdere niveaus kunnen richten bijzondere biologie is een wat oudere term voor de biologische vakgebieden die betrekking hebben op de systematiek van de soorten van bepaalde taxonomische groepen een indeling naar de studie van bouw en ontwikkeling een indeling op natuurlijke processen een ecologische indeling een indeling naar wetenschappelijke methode een indeling naar toepassingsgebied integratie van grote deelgebieden de gemeente brussel frans bruxelles of ville de bruxelles is de hoofdstad van belgië van de vlaamse gemeenschap de franse gemeenschap en het brussels hoofdstedelijk gewest de gemeente telt ongeveer inwoners waarvan ongeveer een derde in de historische vijfhoek woont ongeveer de helft in de noordelijke uitbreiding in de deelgemeentes laken neder over heembeek en haren en de rest in de buurten rond de louizalaan het ter kamerenbos samen de zuidelijke uitbreiding en in de oostelijke uitbreiding de europese wijk waarvan het grootste gedeelte ook bij de gemeente hoort de gemeente brussel is naar het inwoneraantal de op vier na grootste gemeente in belgië het hele brussels hoofdstedelijk gewest vaak ook gewoon brussel genoemd omvat in totaal gemeenten met ongeveer miljoen inwoners het stedelijk gebied inclusief de voorsteden telt ruim miljoen inwoners en is daarmee het grootste van het land de plaatsnaam brussel komt van bruocsella in het frankisch bruoc sella wat evolueerde tot broekzele wat betekent nederzetting zele bij het moeras broek brussel ontstond rond een burcht op een eiland in de zenne toen de stad uitdeinde bouwde men een eerste stadsomwalling waarvan nog enkele delen bewaard zijn gebleven al snel bleek deze te klein en een tweede vijfhoekige stadsomwalling werd gebouwd deze omvatte zeven heuvels de koudenberg de st michielsberg de warmoesberg de kunstberg de st pietersberg de zavel en de kruidtuin de stad werd achtereenvolgens de hoofdstad van het hertogdom brabant de zeventien provinciën de zuidelijke nederlanden het verenigd koninkrijk der nederlanden tezamen met amsterdam belgië de vlaamse gemeenschap de franse gemeenschap en het brussels hoofdstedelijk gewest en is het bestuurlijk centrum van de europese unie in werd het gebied van de europese wijk aangehecht met de oostelijke uitbreiding van brussel in volgden het ter kamerenbos en de erheen lopende louizalaan met de zuidelijke uitbreiding van brussel en in kende de gemeente zijn grootste uitbreiding met de aanhechting van haren laken neder over heembeek en de noordelijke uitbreiding alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente inclusief laken haren en neder over heembeek door het internationale karakter van brussel en het grote aantal buitenlanders en bewoners uit vlaanderen en wallonië zijn er in brussel nog maar weinig echte brusselaars te vinden ze kregen zelfs een speciale benaming zo is een ketje een oorspronkelijke inwoner van brussel die er samen met zijn beide ouders geboren en getogen is een zinneke is er eveneens geboren doch heeft slechts één ouder die zich ketje mag noemen kenmerkend is hun taalgebruik het oorspronkelijke brussels is een brabants dialect het kenmerkt zich taalkundig gezien door de vele leenwoorden uit het frans en door franse uitspraak van nederlandse woorden het ontwikkelde zich uit de lokale variant van het middelnederlands dat er in de middeleeuwen gesproken werd er bestaat ook een brusselse variant van het frans daarin vindt men vele leenwoorden uit het nederlands en door het nederlands beïnvloede uitspraak in het artikel over het brussels hoofdstedelijk gewest is meer informatie te vinden over het gebruik van de beide officiële talen in brussel het bestuur van de stad bestaat uit ps groen ecolo défi en change brussels een lokale lijst rond sp a de volgende personen maken deel uit van het bestuur de verkiezingen vinden alle zes jaar op de tweede zondag van oktober plaats op januari verloren de brusselse liberalen hun burgemeesterszetel die ze al van voor de belgische onafhankelijkheid in handen hadden en werd voor het eerst een socialist burgemeester van brussel zie voor een overzicht van alle burgemeesters van brussel de lijst van burgemeesters van brussel bij de gemeenteraadsverkiezingen van werd het kartel ps sp a de grootste met zetels gevolgd door het cdh in feite het kartel cdh cdv met zetels derde werd het kartel mr open vld met eveneens zetels ecolo groen werd vierde met zetels tot slot behaalde het fdf zetels en de n va zetel hierop werd een paarse meerderheid gevormd tussen ps sp a en mr open vld goed voor van de zetels op juni stapte de sp a echter uit de coalitie wegens onregelmatigheden betreffende de toenmalige burgemeester yvan mayeur met betrekking tot daklozenorganisatie samusocial sindsdien is philippe close burgemeester van brussel stad mergam fnk eco bxl depha rpr kvv pfn eva pli demare merci plus rdb fnb vivant unie verleyen ph hp parti solutions force citoyenne pirates piraten egalité belg unie plan b citoyen d europe me la droite salem de volgende gemeenteraad wordt op zondag oktober gekozen voor brussel net zoals voor de andere gemeenten van het brussels hoofdstedelijk gewest geldt dat het aantal kiezers in verhouding tot het aantal inwoners erg laag ligt zowel absoluut als in vergelijking met de rest van het land dit is het gevolg van het hoge aandeel niet belgische inwoners ook al kunnen deze onder bepaalde voorwaarden over gemeentelijk stemrecht beschikken daarnaast ligt ook het aantal kiezers dat niet komt opdagen ondanks de stemplicht erg hoog zodat het totaal aantal uitgebrachte stemmen inclusief ongeldige en blanco in de gemeenten van het gewest slechts van het aantal inwoners bedraagt brussel scoort slechter met een verhouding van uitgebrachte stemmen inwoners bij de gemeenteraadsverkiezingen van oktober was de verhouding kiezers inwoners en absenteïsme als volgt ter vergelijking brussel wordt vaak beschouwd als de de facto hoofdstad van de europese unie het europees parlement vergadert hoofdzakelijk in brussel en de stad is tevens de vestigingsplaats van de europese commissie en de raad van de europese unie ook het europees economisch en sociaal comité het europees comité van de regio s en talrijke europese agentschappen zijn in brussel gevestigd de meeste europese instellingen zijn gegroepeerd in de leopoldswijk of ook de europese wijk genoemd om deze instellingen te huisvesten werden tal van nieuwe wolkenkrabbers opgetrokken als het berlaymontgebouw het justus lipsius gebouw de madoutoren het karel de grote gebouw résidence palace en talrijke andere in de brusselse deelgemeente haren is het hoofdkwartier van de navo gevestigd alsmede de hoofdzetel van eurocontrol enkele kerken zijn onder andere brussel heeft zoals veel andere belgische steden een levendig uitgaansleven vele uitgaansgelegenheden liggen verspreid over de stad maar in het centrum is vooral het gebied rond de beurs en het sint goriksplein bekend als uitgaansbuurt enkele bekende cafés zijn den coninck van spaignien biercafé délirium la mort subite le poechenellekelder en het goudblommeke in papier daarnaast zijn er in de stad vele restaurants waarvan onder meer alexandre comme chez soi sea grill villa lorraine en wy zijn onderscheiden met een of meerdere michelinsterren belangrijke zalen zijn de ancienne belgique de munt de beursschouwburg en de kvs in vestigde zich het kaaitheater als een centrum voor dans theater en performance aan het saincteletteplein sinds heeft brussel ook een casino in werd het voormalige goederenstation thurn en taxis geklasseerd en kreeg het een culturele en recreatieve bestemming tot vond hier jaarlijks het festival couleur café plaats dat sinds naar het osseghempark verhuisde tegenover thurn en taxis langs het bécodok in de kanaalzone organiseren sinds de jaren zeventig twee boten ric s artboat en ric s riverboat artistieke activiteiten festiviteiten en culturele projecten brussel kent bovendien een reeks cafés gericht op holebi s die met name aan en rond de kolenmarkt gelegen zijn zoals le belgica le soleil en le détour voorheen l homo erectus een feest voor deze doelgroep dat internationale aantrekkingskracht geniet is la demence dat sinds in de bekende technodiscotheek fuse in de blaesstraat wordt gehouden binnen het brussels hoofdstedelijk gewest gelden het frans en het nederlands als officiële talen de meeste inwoners forenzen en vaste buitenlanders gebruiken nochtans vooral het frans als aanspreektaal deze gewoonte is ontstaan door de combinatie van de numerieke verhoudingen van de verschillende taalgroepen in brussel de relatieve meertaligheid van de vlamingen in brussel en de relatief lagere kennis van andere talen onder de franstaligen volgens onderzoek worden in brussel opmerkelijk veel verschillende talen gesproken in thuisverband en bestaan er ook veel taalgemengde gezinnen de economie van brussel wordt gedomineerd door activiteiten in de dienstensector en de openbare instellingen vaak zijn die activiteiten verbonden met de hoofdstedelijke functie een belangrijk zakendistrict is de noordruimte espace nord ten noorden van het centrum rond het noordstation het gebied wordt gekenmerkt door hoogbouw ook direct ten oosten van het centrum wordt het stadsbeeld door kantoren laagbouw gedomineerd het central plaza gebouw dicht bij het centraal station heeft op verdiepingen m kantoren dankzij de aanwezigheid van de europese instellingen hebben vele internationale bedrijven een vestiging in brussel gekozen hierdoor is er in brussel ook in economisch mindere tijden een stabiele grote vraag naar kantoorruimten de stad is de op twee na belangrijkste zakenstad van europa na londen en parijs ook is brussel een belangrijke congresstad en is de stad onlangs washington dc voorbijgestreefd als belangrijkste diplomatenstad ter wereld bekende winkelstraten zijn de nieuwstraat de louizalaan en de antoine dansaertstraat een van de bekende winkelgalerijen in brussel zijn de koninklijke sint hubertusgalerijen vanwege de centrale ligging binnen belgië is brussel via meerdere snelwegen bereikbaar zo hebben steden als gent brugge antwerpen luik namen maar ook amsterdam rotterdam keulen parijs en luxemburg goede wegverbindingen met brussel de stad telt twee concentrische verkeersassen onderling verbonden door grote lanen op juni werden de centrale lanen gedeeltelijk afgesloten en werd een zone van ha in het centrum autovrij het op een na grootste autovrije centrum van europa na venetië reizigers kunnen gebruikmaken van verschillende treinstations de belangrijkste voor het personenvervoer bevinden zich op de noord zuidverbinding alle nationale reizigerstreinen die brussel aandoen stoppen in brussel noord brussel centraal en brussel zuid in brussel kapellekerk en congres houden enkel een paar stoptreinen halt alle treinen richting namen en luxemburg stoppen op station brussel luxemburg en station brussel schuman nabij de europese instellingen vanuit brussel zijn steden als amsterdam rotterdam londen keulen parijs en rijsel per trein in uur te bereiken een treinreis naar frankfurt lyon en straatsburg duurt uur de treinen naar marseille montpellier en nice leggen meer dan km af in uur de brusselse metro telt stations verspreid over twee assen sinds april is er een metrolijn toegevoegd waardoor er meer en snellere verbindingen mogelijk zijn verder is er een uitgebreid tramnetwerk met als zwaartepunt de noord zuidverbinding zuidstation beurs noordstation parallel met de noord zuidverbinding van de treinen enkele tramverbindingen gaan tot de plaatsen in de vlaamse rand zoals groot bijgaarden tervuren drogenbos en wezembeek oppem een uitgebreid busnetwerk zorgt ervoor dat bijna elke plek in en rond het brussels hoofdstedelijk gewest met het openbaar vervoer bereikbaar is het lokale vervoer binnen het brussels hoofdstedelijk gewest wordt hoofdzakelijk uitgevoerd door de mivb het vervoer in relatie met vlaanderen wordt hoofdzakelijk verzekerd door de lijn het vervoer naar wallonië hoofdzakelijk door de tec beeldende kunst is de vorm van kunst waarbij de afbeelding of het visuele voorop staat de afbeelding wordt gerealiseerd of uitgebeeld in de vorm van een kunstobject een kunstobject kan een platte vorm aannemen bijvoorbeeld een schilderij of een ruimtelijke vorm bijvoorbeeld een beeldhouwwerk in engelssprekende landen spreekt men van the visual arts beeldende kunst wordt met een gallicisme ook wel plastische kunst genoemd frans les arts plastiques plastisch betekent tastbaar materieel deze materialiteit staat in tegenstelling tot de abstractie van de podiumkunsten dans toneel en muziek die zich in de tijd afspelen beide soorten kunst geven de toeschouwer een esthetische beleving in de vorm van een uitzonderlijke zintuiglijke ervaring beeldende kunst ontstaat vooral in het atelier maar ook op straat of in tijdelijke ruimtes en wordt aan het publiek gepresenteerd in tentoonstellingen in musea galeries kunstenaarsinitiatieven en de openbare ruimte minder openbaar zijn de kunstverzamelingen van instellingen overheden en privéverzamelaars doorgaans neemt men de prehistorische kunst vanaf jaar geleden zoals de beschilderde grotten van lascaux chauvet en de in ontdekte archeologische site op sumatra als startpunt voor de beeldende kunstgeschiedenis een beeldend kunstwerk als autonoom opzichzelfstaand object los van een religieuze of ideologische context kwam op in de renaissance voor die periode werden de meeste kunstobjecten anoniem vervaardigd nadien signeerden de meeste kunstenaars hun werken men maakt onderscheid tussen antieke of oude moderne en hedendaagse beeldende kunst met antieke kunst wordt meestal kunst uit de oudheid bedoeld oude of historische werken behoren tot de kunst van voor de e eeuw met moderne kunst wordt over het algemeen kunst vanaf het begin van de e eeuw tot ongeveer de jaren aangeduid die valt onder verschillende vernieuwende stromingen zoals het abstract expressionisme en het futurisme daarna spreekt men van hedendaagse kunst en soms ook wel van actuele kunst die zich kenmerkt door een uitwaaierende hoeveelheid verschijningsvormen en media en een toenemend conceptualisme in de e eeuw ging de beeldende kunst in toenemende mate kruisbestuivingen aan met andere kunstdisciplines als muziek en performance ook kwamen er nieuwe media op kunstfotografie film en installaties in de hedendaagse kunst zet die trend door wat leidt tot een verbreding van genres op kunsthogescholen wordt onderricht gegeven in vrije en toegepaste kunstvormen vormen van vrije kunst zijn bijvoorbeeld de studierichting monumentale vormgeving waartoe beeldhouwen en schilderen behoren vormen van toegepaste kunst zijn bijvoorbeeld architectuur binnenhuisarchitectuur industrieel design typografie voor handelsdrukwerk boeken en tijdschriften meubeldesign decorontwerp in nederland en belgië valt het kunstonderwijs onder de hogescholen en is het volgens de eu normen opgedeeld in een bachelor en mastergraad in belgië is inmiddels het doctoraat in de kunsten als extra specialisatie ingeburgerd aangeboden door kunsthogescholen in een academisch verbond met universiteiten voorbeelden zijn luca school of arts brussel en de universiteit leuven het kask en de universiteit gent en de kaska en de universiteit antwerpen in nederland bestaat daarvoor het phdarts programma van kabk den haag en de universiteit leiden nederland heeft een aantal postacademische kunstopleidingen of ateliers waaronder de rijksakademie het sandberg instituut en de ateliers in amsterdam en de jan van eyck academie in maastricht in belgië bestaat het hisk in gent belgië heeft een uitgebreid dko deeltijds kunstonderwijs netwerk met daarin een breed aanbod aan opleidingen voor jongeren en volwassenen ook bestaan er de kunsthumaniora het kunstsecundair onderwijs in nederland zijn er voornamelijk lokale cursussen en academies de financiële waarde van beeldende kunst is afhankelijk van verschillende factoren waarbij de esthetische waarde of het kijkplezier vaak ondergeschikt is aan de naam van de kunstenaar de plaats van een werk in een oeuvre en de verwachtingen van de galerie en de koper de geldwaarde van beeldende kunst wordt vooral benadrukt wanneer het gaat om werken die recordprijzen behalen hier gaat het vaak om grote namen en oude meesters als rembrandt vincent van gogh of picasso de internationale kunstmarkt bestaat uit galeries veilinghuizen en beurzen kunstbeurzen zijn bedoeld voor de handel in beeldende kunst er zijn verschillende kunstbeurzen in nederland en belgië voor actuele kunst zijn hier de internationaal georiënteerde beurzen art rotterdam en art brussels het belangrijkste op de jaarlijkse kunstbeurs in de rai de kunstrai komen zo n honderdvijftig galerieën bijeen om werken van beeldende kunst te verhandelen daarnaast zijn er onder meer tefaf in maastricht brafa in brussel en art antiques in s hertogenbosch voor kunsthistorische objecten en moderne kunst unseen is een beurs in amsterdam die zich vooral op fotografie richt terwijl art on paper in brussel voor tekeningen bedoeld is vaak worden tijdens grotere kunstbeurzen in de nabije omgeving ook kleinere minder commerciële beurzen opgezet zoals de affordable art fair in amsterdam en brussel er zijn ook kunstbeurzen waaraan kunstenaars kunnen deelnemen zonder vertegenwoordigd te zijn door een galerie de grootste organisator van deze beurzen is de kunst collega s zij organiseren beurzen als de annual dutch art fair de europartfair art eindhoven art arnhem en de brabant art fair daarnaast is een van de oudste kunstbeurzen waaraan kunstenaars zélf kunnen deelnemen georganiseerd door stichting kunstweek deze kunstbeurs heeft als naam de nationale kunstdagen en vindt jaarlijks plaats in de beursfabriek in nieuwegein om de hedendaagse beeldende kunst naar een breder publiek te promoten organiseren sommige steden jaarlijks manifestaties zoals het amsterdam art weekend het antwerp art weekend en de brussels art days in veel steden worden in de zomer laagdrempelige kunstmarkten en braderieën gehouden waar regionaal werkende kunstenaars en ambachtslieden zelf hun oeuvre presenteren en verkopen een alternatief voor de grote kunstbeurzen waarin de kunsthandel centraal staat was de door het sandberg instituut in het leven geroepen kunstvlaai die tussen en elk jaar plaatsvond dit was een samenwerking en presentatie van kunstenaarsinitiatieven de oudste tweejaarlijkse internationale kunstmanifestatie is de biënnale van venetië slechts een zeer klein deel van de professionele kunstenaars kan leven van het eigen werk de meeste carrires zijn alleen leefbaar door verschillende financiële bronnen aan te boren om zich te verzekeren van een inkomen inclusief voldoende middelen om opnieuw te investeren in hun kunstpraktijk kunstenaars geven les voeren toegepaste opdrachten uit maken collectief werk of combineren tijdelijk werk of zelfstandig ondernemerschap met hun kunstenaarschap vanaf de jaren vijftig tot was er in nederland de beeldende kunstenaars regeling bkr deze werd van tot opgevolgd door de wet werk en inkomen kunstenaars wwik professionele kunstenaars zijn in de mogelijkheid om gestimuleerd en ondersteund te worden door middel van stipendia werkbeurzen en geldprijzen van verschillende fondsen zoals het mondriaan fonds voorheen het fonds bkvb in nederland en kunsten en erfgoed in vlaanderen sinds bestaat in nederland een reglement kunstenaarshonoraria waarin een richtlijn is opgenomen voor tentoonstellingsvergoedingen voor kunstenaars in verhouding tot belgië telt nederland minder privéverzamelaars voor beeldende kunst wel zijn er meerdere grote bedrijfscollecties soms ondergebracht in een stichting in vlaanderen wordt relatief meer kunst verzameld door particulieren die hun kunstverzameling uitbouwen dit kan gebeuren door een kunstwerk te kopen in een galerie of direct in het atelier van de kunstenaar in nederland bestaat een systeem van kunstuitleen en centra voor beeldende kunsten cbk s waar schilderijen beelden en grafiek kunnen worden bekeken geleend en gekocht wim t schippers verwierf bekendheid met performances en het maken van televisieprogramma s hoepla we zijn weer thuis en theaterstukken going to the dogs schilder anton heyboer werd bekend omdat hij op een boerderij met vijf vrouwen woonde hij kwam daarmee regelmatig in de krant schilder rob scholte verloor in zijn benen bij een aanslag herman brood en bennie jolink waren oorspronkelijk opgeleid aan een kunstacademie voordat zij een muziekcarrire begonnen roger raveel was een van de beroemdste hedendaagse schilders van belgië hij had een museum in machelen aan de leie luc tuymans en michaël borremans behoren tot de bekendste vlaamse kunstenaars hun werken halen hoge prijzen op de internationale kunstmarkt in nederland is marlene dumas een van de topkunstenaars in duitsland werd joseph beuys beroemd met performances en installaties hij stond kandidaat in de politiek voor de groene partij hij is de uitvinder van de verruimde kunstopvatting erweiterte kunstbegriff friedensreich hundertwasser liet bomen boven op de door hem bedachte huizen groeien in de verenigde staten was andy warhol in de jaren zestig toonaangevend hij werkte met de the velvet underground maakte films en was later zelf acteur in reclamespotjes op de televisie salvador dali is nog steeds een zeer geliefd schilder van het surrealisme performancekunstenaar marina abramovi werkte samen met popster jay z het werk van christo en jeanne claude komt vaak in de media door het inpakken van bruggen eilanden en gebouwen zoals het rijksdaggebouw spencer tunicks werk wordt geassocieerd met zijn installaties van vele duizenden naakte mensen de beeldhouwkunst is een van de beeldende kunsten beeldhouwwerken zijn kunstobjecten die door een beeldhouwer worden vervaardigd uit materialen als brons smeedijzer beton klei was gips meer specifiek is een steenbeeldhouwer een beeldhouwer die beelden vervaardigt uit natuursteensoorten als marmer graniet en zandsteen bustes standbeelden en beeldengroepen zijn bekende voorbeelden van beeldhouwwerken beelden kunnen gemaakt worden van alle denkbare materialen zoals beelden zoals installaties kunnen van gemengde materialen de zogenaamde mixed media gemaakt worden en van natuurlijke materialen zoals takken bladeren bloemen stuifmeel mos maar ook bloed sperma olie voedingsstoffen opgezette dieren in de koninkrijken ife en benin werd het gieten van brons ontwikkeld tussen de e en de e eeuw maakten de kunstenaars van de ife cultuur vooral hoofden van koningen in het koninkrijk benin tussen de e en e eeuw waren het vooral bronzen beelden onder andere de beelden gevonden bij tada waarbij een bijzonder beeld in kleermakerszit gevonden is het beeld is nu in het nationaal museum in lagos de oudste afrikaanse beelden dateren uit het midden van het eerste millennium voor christus de tijd van nok beschaving in het midden van nigeria dit waren vooral terracotta hoofden afrikaanse kunst is bekend door zijn vele expressieve maskers musea met afrikaanse beeldhouwkunst onder invloed van het hindoeïsme kwamen er veel beelden in de hindoetempels in india beelden van goden zoals shiva vishnoe en brahma worden nog steeds gemaakt volgens de oude tradities ook het boeddhisme beïnvloedde de indiase beeldhouwkunst de eerste kunstenaars maakten nog geen boeddhabeelden vanaf de e eeuw voor christus gebeurde dit wel na het begin van de christelijke jaartelling werd het gemeengoed om boeddha voorstellingen te maken hierbij zijn voorbeelden bekend die duidelijk een hellenistische inspiratie lijken te hebben maar ook voorbeelden waaruit een uniek indiase beeldentaal spreekt hierbij lijkt sprake van een parallelle ontwikkeling zie ook indiase architectuur de chinese beeldhouwkunst bestaat vooral uit kleine voorwerpen zoals schalen van brons begrafenisbeeldjes aardewerk en porselein een bekend voorbeeld van monumentale chinese beeldhouwkunst zijn de grote terracotta beelden de xi an krijgers van het beroemde terracottaleger van xi an bij de graftombe van qin shi huangdi de eerste keizer van china musea met chinese beeldhouwkunst reeds de assyriërs hadden monumentaal beeldhouwwerk en bas reliëfs bekend zijn hun jachtscnes en voorstellingen van fabeldieren de babyloniërs maakten reliëfs in terracotta een bekend voorbeeld van de oud griekse beeldhouwkunst is het beeld de venus van milo in het louvre in parijs ander oud griekse beelden zijn alhoewel er gelijkenissen zijn tussen de romeinse beeldhouwkunst en de griekse zijn er verschillende kenmerken in de klassieke griekse kunst voor het hellenisme wordt de mens vaak geïdealiseerd weergegeven terwijl de romeinen meer streefden naar realisme net als de oude grieken gebruikten de romeinen zowel brons als marmer in de romeinse wereld werden concrete burgers of keizers vaak afgebeeld met een hoge graad van realisme mannelijke figuren komen vaker voor dan vrouwelijke alhoewel uit de periode van de flavische keizers ook vrouwenportretten met een zeer geraffineerde weergave van het kapsel bewaard zijn enkele beroemde sculpturen die historische figuren voorstellen in de periode van het keizerrijk wordt architectuur en sculptuur gecombineerd in triomfbogen of zuilen de bekendste triomfbogen zijn die van titus van constantijn en van septimus severus op het forum romanum keizer trajanus richtte te rome een meter hoge zuil op versierd met reliëfs om zijn veldtochten tegen de daciërs te vereeuwigen soms is de romeinse beeldhouwwerk schematisch of dient ze als decoratie als er goden worden afgebeeld is er vaak een centrale god die de lengte van een mens heeft en daarbij een klein kind eros de god van de liefde die deze god trouw bijstaat in de e eeuw ontstonden zuilachtige beelden bij voorgevels van kathedralen bekende voorbeelden zijn bekende gotische beeldhouwers zijn we onderscheiden in de renaissance de periode van de vroegrenaissance en de hoogrenaissance bekende beeldhouwers uit de renaissance zijn michelangelo en donatello kunstenaars in de e eeuw begonnen te werken voor openbare instellingen en kregen opdrachten van rijke middenstanders portretten en standbeelden werden populair de twintigste eeuw kent tal van nieuwe ontwikkelingen modernisme popart sociale plastiek arte povera land art plasticisme postmodernisme en andere bekende beeldende kunstenaars zijn sommige musea stellen beelden uit hun permanente collectie tentoon in een beeldenpark bijvoorbeeld een aparte plaats wordt ingenomen door internationale beeldententoonstellingen in de open ruimte bijvoorbeeld commerciële beeldentuinen stellen wel beelden tentoon maar altijd als verkoopexpositie de bijbel is het heilige boek van het christendom het is een van de invloedrijkste boeken ter wereld het meest verspreide boek ooit en het eerste boek dat werd vervaardigd met de boekdrukkunst de bijbel bestaat uit twee delen het oude testament en het nieuwe testament deze zijn samengesteld uit theologisch bedoelde verhalen hymnen allegorische erotica parabelen en didactische brieven ze werden geschreven of definitief gemaakt in bijna jaar tussen de e eeuw v chr tot rond het einde van de e eeuw sommige tekstdelen van het oude testament zijn ouder maar we weten niet precies hoe oud het oude testament begint met de schepping van de aarde en de mens door god op het verhaal waarin de mens in het paradijs verviel tot zonde volgt een lange serie verhalen die vooral gaan over de israëlieten als gods volk in het nieuwe testament staat de komst van jezus centraal zijn dood en opstanding leidt tot het herstel van de verstoorde relatie tussen god en de mens zijn volgelingen zullen het koninkrijk van god beërven het woord bijbel komt van het griekse woord biblia wat boeken betekent de eerste die de term biblia gebruikte voor wat wij nu de bijbel noemen was waarschijnlijk johannes chrysostomus rond n chr de term duidt aan dat de bijbel een bloemlezing of verzameling is van boeken de boeken die de bijbel vormen bevatten ongeveer woorden en zijn de canon van de bijbel in sommige versies van de bijbel zijn meer dan boeken opgenomen deze aanvullende boeken worden de apocriefen van het oude testament en apocriefen van het nieuwe testament genoemd voorbeelden hiervan zijn makkabeeën en het evangelie van thomas het oude testament werd grotendeels in het hebreeuws geschreven en wordt daarom ook wel hebreeuwse bijbel genoemd binnen het protestantisme bestaat het uit boeken en is daarmee gelijk aan de tenach binnen de rooms katholieke kerk wordt de samenstelling van de vulgaat aangehouden en bestaat daarmee uit boeken de boeken die wel in de katholieke maar niet in de protestantse canon zijn opgenomen worden door de katholieke kerk deuterocanonieke boeken genoemd de boeken van het oude testament zijn het resultaat van een redactieproces dat vele eeuwen heeft geduurd de boeken kregen hun definitieve vorm in de periode van de e eeuw v chr tot de e eeuw v chr hierdoor vertonen deze boeken invloeden van andere culturen die in een bepaalde periode dominant waren dit geldt vooral voor die van het babylonische rijk en perzische rijk de reconstructie van dit redactieproces voor de eerste vijf boeken van het oude testament ook wel thora of pentateuch genoemd heet de documentaire hypothese het nieuwe testament bestaat uit boeken de oudste delen van het nieuwe testament zijn de brieven van paulus die tussen en n chr werden geschreven de jongste delen kregen hun definitieve vorm rond het einde van de e eeuw over de canon van het nieuwe testament bestaat geen discussie of verschil tussen een katholieke en protestantse versie reeds aan het einde van de e eeuw bestond een canon die niet veel van de huidige verschilde veel boeken van de bijbel zijn pseudepigrafisch sommige zijn geschreven in naam van iemand anders zoals daniël in het oude testament en waarschijnlijk ook de katholieke brieven of zendbrieven in het nieuwe testament van zeven van de brieven van paulus is het auteurschap van paulus onomstreden maar bij de andere zeven zijn twijfels of paulus de brieven heeft geschreven andere boeken noemen geen auteur en zijn later toegeschreven aan bekende personen binnen het jodendom of christendom zo werd job uit het oude testament traditioneel toegeschreven aan mozes in het nieuwe testament geldt dit met name voor de vier evangeliën van geen enkel deel van de bijbel is een originele bron bewaard gebleven de oudste bronnen van het oude testament zijn de in ontdekte dode zee rollen waarvan de oudste gedateerd worden op ca v chr fragmentarische handschriften van het nieuwe testament gaan terug tot het eerste kwart van de e eeuw zoals papyrus dat een passage uit het evangelie volgens johannes bevat en dat wordt gedateerd op er bestaan vrij volledige bijbelse handschriften uit de e eeuw zoals de codex sinaiticus en codex vaticanus vanwege de overheersende rol van het christendom in het europa vanaf de late romeinse tijd tot aan de verlichting is de bijbel in europa van groot belang geweest niet alleen voor het godsdienstige leven maar ook in taal wetgeving kunst en filosofie het maatschappelijke leven in het algemeen in de westerse beschaving zijn door de bijbel beïnvloed vanwege de overheersende positie van europa in de wereld gedurende de tweede helft van het tweede millennium strekt deze invloed zich ook buiten de westerse wereld uit met de verlichting de scheiding van kerk en staat en de wetenschappelijke revolutie in europa en de verenigde staten is de invloed van het christendom en daarmee van de bijbel op het openbare leven afgenomen de afgelopen eeuwen is er bij veel mensen twijfel aan de goddelijke oorsprong van de bijbel ontstaan vanwege de secularisering in de westerse wereld heeft de bijbel daar als religieuze en ethische leidraad bij velen aan belang ingeboet in andere delen van de wereld zoals oost azië latijns amerika en afrika kan men door grootschalige bekeringen een toenemende belangstelling voor de bijbel zien hoewel de bijbel bestaat uit een grote verzameling losse geschriften van diverse auteurs wordt hij in het christendom als één werk beschouwd als de door god geopenbaarde waarheid oftewel het onfeilbare woord van god aangezien alle auteurs worden verondersteld direct te zijn geïnspireerd door god daarnaast is er de vraag of de bijbel letterlijk moet worden genomen orthodoxe christenen beschouwen de bijbel als het product van goddelijke inspiratie en in letterlijke zin het onfeilbare woord van god die overtuiging wordt mede gebaseerd op een tekst uit de bijbel zelf die overtuiging is voor hen een fundament van het christelijke geloof orthodox protestanten neigen naar een letterlijke tekstgetrouwe lezing terwijl vrijzinnig protestanten de bijbel juist meer allegorisch interpreteren binnen het christenfundamentalisme beschouwt men de bijbel als historisch en natuurwetenschappelijk correct binnen de rooms katholieke kerk bestaat van oudsher naast de bijbel ook de traditie die het woord van god uitlegt binnen het protestantisme werd daarentegen het sola scriptura principe ontwikkeld wat betekent dat alleen de bijbel gezag en autoriteit heeft hierdoor kon er geen legitieme interpreterende instantie voor de bijbel meer bestaan de legitimiteit werd in de bijbel zelf gelegd op de goddelijke invloed op de schrijver de inspiratie bestaan verschillende visies sinds de verlichting beschouwen vrijzinnige christenen de teksten als mensenwerk voortkomend uit de tijd waarin ze zijn ontstaan en dienovereenkomstig de taal en beelden uit die periode bevattend ook rechtzinnige christenen zijn wat dit laatste betreft meestal deze mening toegedaan om die reden maakt onderzoek naar de context waarin een tekst is geschreven doorgaans deel uit van de exegese de grens tussen rechtzinnig en vrijzinnig valt niet altijd scherp te trekken want er zijn christenen met opvattingen die tussen beide groepen in vallen in allerlei gradaties zo zijn er rechtzinnige christenen die het scheppingsverhaal in genesis niet letterlijk nemen maar een of andere vorm van de evolutietheorie aanhangen maar daarin wel gods handelen menen te zien de meeste christenen achten zich niet gebonden aan de joodse wetten in het oude testament bij het ontstaan van het christendom was dit een ernstige splijtzwam zie concilie van jeruzalem de bijbel was eeuwenlang de ultieme bron van gezag omdat de tekst van de bijbel het resultaat zou zijn van goddelijke openbaring en onfeilbaar was met de opkomst van de wetenschap in de e eeuw vond de copernicaanse revolutie plaats toen nicolaas copernicus zei dat niet de aarde maar de zon het middelpunt van het universum was hij werd gesteund door galileo galilei die hierdoor in conflict met de kerk kwam in de periode van de verlichting ontstond toenemende twijfel aan de onfeilbaarheid van de bijbel zo zei jezus dat het zaadje van de mosterdplant het kleinste plantenzaad was en de plant zelf de grootste plant maar er werden kleinere zaadjes en grotere planten ontdekt omdat duidelijk werd dat in de bijbel aantoonbaar onjuiste uitspraken staan ontstond ook twijfel over andere zaken zoals of wonderen van jezus en andere bovennatuurlijke verschijnselen die in de bijbel worden beschreven wel echt waren gebeurd tegenwoordig zien de meeste wetenschappers de bijbel niet als geïnspireerd door god en onfeilbaar maar als een zeer belangrijk cultureel literair en bovenal religieus document mede door deze opvatting heeft de bijbel in de geseculariseerde wereld minder of geen gezag meer als leidraad in ethische kwesties de historisch kritische exegese legt de bijbel uit met behulp van de wetenschappelijke methode en hermeneutiek dat betekent dat zij probeert een bijbelse tekst in zijn eigen historische context te verstaan en uit te leggen daarbij speelt de reconstructie van de ontstaansgeschiedenis van de tekst en diens verbondenheid met zijn historische situatie een belangrijke rol hieronder valt ook het onderzoek naar de historische jezus de term kritisch betekent niet dat het doel is kritiek te hebben op de bijbel het betekent dat het is gebaseerd op de algemeen inzichtelijke criteria voor het wetenschappelijk onderzoek van teksten zo moet iedere stap in het onderzoek voor anderen na te gaan zijn en is het niet toegestaan zich te beroepen op een bovennatuurlijke en dus oncontroleerbare verklaring christenen die de bijbel wel als ultieme bron van gezag beschouwen wijzen het historisch kritische onderzoek naar de bijbel doorgaans af als schriftkritiek in de loop van de geschiedenis zijn er vele vertalingen van de bijbel gemaakt een belangrijke vertaling van het oude testament naar het grieks was de septuagint vervaardigd vanaf de e eeuw v chr in de bibliotheek van alexandrië deze griekse vertaling was de gezaghebbende bijbel in het griekssprekende deel van de vroege kerk en tot vandaag in de oosters orthodoxe kerken de kerkvader hiëronymus van stridon vertaalde rond n chr de volledige bijbel naar het latijn de vulgaat de vulgaat was gedurende de middeleeuwen toonaangevend in het westen de bijbel kon daardoor enkel door geestelijken die latijn kenden worden gelezen de rest van de katholieke bevolking die geen latijn kon lezen was hiervan afhankelijk het zelf lezen van de bijbel door gelovigen kwam in opkomst na omstreeks door de eerste vertalingen in moderne talen zoals die van william tyndale naar het engels en maarten luther naar het duits die bovendien door de uitvinding van de boekdrukkunst snel werden verspreid voor veel vertalingen was de textus receptus de brontekst inclusief voor de nederlandse statenvertaling de oudste middelnederlandse vertaling van het nieuwe testament is de zuid nederlandse evangelievertaling het is ook de oudst bewaarde prozatekst in het middelnederlands de oorspronkelijke tekst moet begin dertiende eeuw zijn geschreven de hernse bijbel een historiebijbel was de eerste nagenoeg complete bijbel in een europese volkstaal de eerste nederlandstalige bijbel die geheel rechtstreeks uit de hebreeuwse en griekse bronteksten werd vertaald verscheen in tot deze vertaling was opdracht gegeven door de staten generaal vandaar de gangbare benaming statenvertaling een bibliotheek grieks bibliothk boekenbewaarplaats of boekerij is een verzameling boeken en andere documenten of de plaats waar een dergelijke verzameling beheerd wordt in de spreektaal wordt vaak bieb nederland of bib belgië gezegd bibliotheken zijn er al sinds de mens het schrift ontwikkelde en er behoefte ontstond om schriftelijke gegevens te bewaren de eerste bibliotheken waren waarschijnlijk bij religieuze instellingen zoals tempels gevestigd een bibliotheek verzamelt beheert en ontsluit documenten en stelt ze beschikbaar onder documenten wordt het werk alle neerslag uit intellectuele en creatieve activiteiten van mensen en de informatiedrager verstaan een openbare bibliotheek heeft over het algemeen boeken tijdschriften en muziekdragers die het publiek kan lenen of raadplegen in bibliotheken worden ook e boeken e books uitgeleend in belgië vlaanderen wordt onderscheid gemaakt tussen een erfgoedbibliotheek en een openbare bibliotheek daar waar de erfgoedbibliotheek vooral een conserverende doelstelling heeft en een steeds groeiende collectie nastreeft wil een openbare bibliotheek vooral actuele zaken in collectie houden de openbare bibliotheek met een evenwichtige collectie verkoopt periodiek een deel van haar collectie om plaats te maken voor nieuwe boeken een collectie in evenwicht houdt in dat de aanschaf en de afvoer van materialen in evenwicht is een strandbibliotheek is een kleine openbare bibliotheekvestiging waar gratis maar maximaal voor een dag een boek kan worden geleend een nationale bibliotheek verzamelt zo veel mogelijk informatiedragers die in of over een bepaald land worden uitgegeven de koninklijke bibliotheek kb in den haag is de nationale bibliotheek van nederland ze beheert het depot van nederlandse publicaties waarin een zeer groot deel van de publicaties die in nederland verschijnen op basis van vrijwillig depot terechtkomt deze erfgoedcollectie mag alleen in de kb ingezien worden maar van een flink deel van de collectie is een tweede exemplaar voor uitleen beschikbaar de koninklijke bibliotheek van belgië in brussel vervult een vergelijkbare functie voor belgië de grootste nationale bibliotheek is de library of congress in washington aan elke universiteit of ander hoger opleidingsinstituut is een wetenschappelijke bibliotheek met specialistische vakliteratuur verbonden de oudste universiteitsbibliotheek van nederland is de universiteitsbibliotheek leiden de grootste is de bibliotheek van de universiteit van amsterdam met vele bijzondere collecties van kinder tot kookboeken bij de universiteitsbibliotheken mogen bijzondere en of kostbare werken ook alleen ingezien worden de meeste wetenschappelijke organisaties en instituten hebben de beschikking over een eigen specialistische wetenschappelijke bibliotheek zo verzamelt een museumbibliotheek werken over onderwerpen die de museumcollectie betreffen een muziekbibliotheek verzamelt vooral bladmuziek en soms ook boeken over muziek of opnames voorbeelden zijn de bibliotheken en bladmuziekcollecties van conservatoria symfonieorkesten en ensembles de nederlandse muziekbibliotheek van de omroep en organisaties van amateurorkesten en koren ook zijn er aparte uitleenfaciliteiten voor muziek de muziekbibliotheken ze worden ook wel discotheek of fonotheek genoemd de centrale discotheek van rotterdam is de grootste fonotheek van europa er zijn audio cd s en lp s uitleenbaar een variant is de kunstuitleen waar kunstwerken tegen een vergoeding worden uitgeleend een recente ontwikkeling is de digitale bibliotheek meestal te raadplegen in de plaatselijke bibliotheek of via internet het grote verschil met de gewone bibliotheek is dat er geen fysieke collectie aan verbonden is een digitale bibliotheek verwijst meer naar bronnen welke vaak buiten de eigen collectie vallen het wel of niet in bezit hebben in eigen collectie is van minder belang op november zag de online te raadplegen portaalsite europeana een website die je naar andere plekken leidt het levenslicht deze site biedt meer dan twee miljoen cultuuritems aan waaronder beeldopnames foto s archiefstukken schilderijen boeken en filmfragmenten uit geheel europa elk informatief boek in een bibliotheek draagt meestal een nummer van een bepaalde onderwerpscodering of plaatsingssysteem bijvoorbeeld een siso nummer daarmee wordt het onderverdeeld in onderwerpen ook worden de eerste vier letters van de schrijver op het etiket vermeld zie ook belgië het boeddhisme is een levensbeschouwelijke en religieuze stroming die volgens de overlevering werd gesticht door gautama boeddha de historische boeddha die volgens de overlevering in de e en e eeuw v chr in het noorden van india leefde boeddhisme ontstond uit lokale religieuze tradities en in interactie met ritualistische en ascetische stromingen binnen het brahmanisme een van de voorlopers van het huidige hindoeïsme boeddhisten geloven dat men bevrijd kan worden uit de cirkel van wedergeboortes door het volgen van de door de boeddha onderwezen middenweg de belangrijkste aspecten van deze middenweg zijn het uitbannen van alle materiële verlangens het zich ethisch gedragen en het ontwikkelen van de geest hoewel het in india zelf geleidelijk verdwenen is heeft het boeddhisme zich over andere delen van azië verspreid het heeft een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van zuidoost en oost azië en op de ontwikkeling van de cultuur en samenleving in die gebieden recenter heeft het in het westen europa noord amerika aanhang gevonden het boeddhisme telt wereldwijd ongeveer miljoen aanhangers het boeddhisme is ontstaan in india in de vijfde eeuw v chr in die tijd was het brahmanisme dominant in india het strikt naleven van rituelen staat hierin centraal in reactie hierop ontstonden de sramanabewegingen die naar individuele verlossing streefden het boeddhisme was een van de stromingen die uit de sramana ontstonden naast onder andere het jainisme en de leer van de upanishaden afgaande op de boeddhistische overlevering leefde gautama boeddha van circa tot circa v chr in gebied dat tegenwoordig in het noorden van india en nepal valt door moderne geleerden wordt ook ca v chr gesuggereerd gautama boeddha zou tachtig jaar oud zijn geworden in de tripitaka staat geen complete biografie van gautama boeddha wel staan er her en der korte teksten in de tripitaka die iets vertellen over het leven van de boeddha pas in de e of e eeuw werd de buddhacarita handelingen van de boeddha geschreven door ashvagosa koningin maya van het volk der sakhya s was zwanger wijze mannen bezochten haar en vertelden haar dat ze zwanger was van een goddelijke zoon die of een groot heerser of een grote geestelijke leraar een asceet zou worden maya stierf een week na de geboorte van die zoon siddhartha gautama in het kraambed haar echtgenoot koning suddhodhana was vastbesloten dat zijn zoon hem ooit zou opvolgen en geen asceet zou worden daarom voedde hij de jonge prins op in de beschermde omgeving van het koninklijk paleis en zag hij erop toe dat hij niet met de buitenwereld in contact kwam siddhartha leidde zodoende weliswaar een leven van luxe en plezier maar hij was niet gelukkig hij trouwde met zijn nicht en werd vader van een zoon op een dag verliet siddhartha het paleis om een tochtje te gaan maken tijdens dat uitstapje zag hij vier mannen een oude man een zieke man een dode man en een asceet die zelf niets bezat maar leefde van voedsel en geld dat hem geschonken werd niettemin zag hij er gelukkig uit siddhartha zag plotseling dat niets in het leven bestendig is en besloot het voorbeeld van de asceet te volgen hij vertrok diezelfde avond nog uit het paleis om de verlossing uit het lijden en de kringloop van het bestaan te vinden hij sloot zich aan bij vijf asceten die zich in de wildernis hadden afgezonderd ze volgden een strenge ascese in de hoop zo de verlossing uit het lijden te bereiken siddharta volgde hun voorbeeld en gaf zich over aan de extreemste vormen van ascese zes jaar later toen hij bijna doodging van de honger zag hij in dat dit niet de juiste manier was om de verlossing te bereiken hij trok daarom verder en nam voedsel aan om weer op krachten te komen hij herinnerde zich hoe hij als kind in een staat van samadhi was geraakt toen hij een keer naar het ploegen van zijn vader had zitten kijken toen hij weer op krachten was besloot hij onder een boom te mediteren en er niet onder vandaan te komen voordat hij de verlossing had bereikt op de negenenveertigste dag kreeg hij inzicht in zijn vorige levens en zekerheid over de oorzaken van het lijden van de mens en hoe dat lijden kan worden weggenomen hierdoor was hij een ontwaakt persoon de boeddha de rest van zijn leven trok hij door india onderwijzend wat hij had geleerd zijn eerste volgelingen waren de vijf asceten ook zijn familie nam zijn leer aan en zijn tante werd de eerste boeddhistische non op tachtigjarige leeftijd wist hij dat hij zou sterven ook zou hij niet opnieuw worden geboren zelfs niet in de hemel omdat hij nu verlicht was en nu voor altijd in het pari nibbana opging toen men hem vroeg wie hem op moest volgen vertelde hij dat er geen opvolger moest komen maar dat zijn lessen bewaard moeten blijven de oorspronkelijke naam van het boeddhisme is boeddha sasana wat de leer van de boeddha betekent de kern van deze leer is het inzicht in het menselijk lijden en de weg om dit lijden op te heffen de boeddhistische leer is in de loop der eeuwen steeds verder uitgebreid de basis wordt beschreven in de tripitaka de uitspraken van de boeddha deze uitspraken bevatten veel rijtjes met kernwoorden waardoor de essentie van de boeddhistische leer makkelijk te onthouden en over te dragen is maar in tegenstelling tot de westerse manier van kennis representatie vormen deze rijtjes geen opeenvolgend geheel een term uit het ene rijtje kan verwijzen naar een ander rijtje waarin een term staat dat het eerste rijtje weer samenvat dit kan verwarrend zijn voor westerse lezers waar het om gaat is dat boeddhistische leerstellingen worden toegepast in het eigen leven en zo betekenis krijgen de basis van het boeddhisme die is terug te vinden in het theravada boeddhisme handelt over het lijden dukkha in het sanskriet en hoe we er definitief van bevrijd kunnen worden de vier nobele waarheden beschrijven het inzicht in het lijden en de mogelijkheid van verlossing het edele achtvoudige pad beschrijft de middenweg waardoor verlossing van het lijden mogelijk is betreding van dit pad gebeurt door de toevlucht tot het drievoudig juweel in principe worden al onze schadelijke gedachten en emoties hechting woede trots veroorzaakt door een onjuist begrip van de werkelijkheid door het vasthouden aan deze gedachten en emoties verlangen we naar het voortbestaan van onszelf waardoor wedergeboorte plaatsvindt in wat voor vorm we worden wedergeboren wordt bepaald door ons karma de effecten van ons handelen het mahayana boeddhisme voegde een aantal essentiële leerstellingen toe aan de boeddhistische leer een juist begrip van hoe de werkelijkheid bestaat wijsheid van de leegte is essentieel in het boeddhisme om een einde te kunnen maken aan de cyclus van wedergeboorte en het lijden dat daarbij hoort de zes of tien perfecties beschrijven een aantal perfecties waar de arahat naar moet streven om volmaakt te worden de vier nobele waarheden beschrijven het lijden de oorzaak hiervan de mogelijkheid om er van verlost te worden en de weg om deze verlossing te bereiken deze waarheden worden soms ook geformuleerd in termen van de aanwezigheid van geluk haar oorzaak de afwezigheid ervan en de oorzaak van deze afwezigheid de vier nobele waarheden in de klassieke definitie zijn de begrippen lijden en verlangen hebben in het westen een concrete betekenis bij lijden denken we aan zaken als ziekte verlies wanhoop met verlangen bedoelen we over het algemeen het verlangen naar concrete zaken zoals een groter huis veel geld of macht en aanzien in het boeddhisme hebben deze begrippen een bredere en subtielere betekenis lijden dukkha betekent dat het leven onvolmaakt is het is alsof je de hele tijd met een steentje in je schoen loopt en dat steentje wil maar niet verdwijnen dit leidt tot tanha dorst het verlangen dat de zaken anders zijn dan ze zijn als ik nou een groter huis een betere baan een leukere partner rustigere kinderen liefdevollere ouders had dan zou het leven volmaakt zijn een tekstkritische interpretatie wordt gegeven door david brazier het edele achtvoudige pad bestaat uit het achtvoudige pad wordt vaak ook kort omschreven als prajna inzicht wijsheid sila moraliteit ethisch goed gedrag en samadhi meditatie het achtvoudige pad wordt gezien als een pad naar de verlichting maar veroorzaakt niet de verlichting net zoals een pad naar de berg kan leiden maar deze berg niet veroorzaakt de leer van de middenweg benadrukt het vermijden van de twee extremen van het nastreven van sensueel geluk in sensueel plezier en het nastreven van zelfkwelling of zelfkastijding deze twee extremen zijn volgens de leer van de middenweg onvoordelig en leiden niet tot inzicht nirvana en de verlossing uit de kringloop van wedergeboorte de middenweg bestaat uit het achtvoudige pad en heeft betrekking op de vier nobele waarheden wie de middenweg tot het einde volgt bereikt het nirwana verlossing uit de kringloop van wedergeboorte ontstaat door inzicht in de werking van oorzaak en gevolg in het ontstaan van gehechtheden en in de beheersing van de geest waardoor er geen gehechtheden en karma kunnen ontstaan door beheersing van de geest gaat men nirvana binnen de staat van uitdoving of nirvana eeuwig en dus de fundamentele werkelijkheid vormt of dat hier geen uitspraken over kunnen worden gedaan is een nog steeds voortdurend punt van debat tussen de yogacara en de madhyamaka gautama de boeddha nodigde iedere leerling uit om zelf de acht paden vorm te geven en dit niet als acht regels te zien neem niets aan voor het zelf onderzocht te hebben hiermee is het boeddhisme een van de weinige niet dogmatische filosofieën het zelf onderzoeken van de individuele acht paden is het sterkst aanwezig in de zen het zelf ontdekken van het achtvoudige pad wordt in deze stromingen compromisloosheid genoemd het boeddhisme analyseert het bestaan en haar onvolmaaktheid in causale factoren pali idapaccayata dit veroorzaakt dat als dit verdwijnt verdwijnt dat ook het is een belangrijke realisatie die essentieel is voor het begrijpen van de dhamma en het bereiken van het nirwana in het latere boeddhisme is de boeddhistische leer systematisch doordacht en logisch onderbouwd groot discussiepunt hierbij was en is het al dan niet bestaan van onveranderlijke essenties achter de flux der verschijnselen deze causaliteit wordt beschreven in het principe van afhankelijk ontstaan pali paticca samuppada alles wat bestaat is ontstaan door bepaalde oorzaken en omstandigheden indien de condities veranderen of nieuwe condities ontstaan leidt dit tot de verandering of het verdwijnen van een fysiek of mentaal object of ding de keten van wederzijds afhankelijk ontstaan beschrijft in twaalf stappen de cyclus van geboorte leven sterven en wedergeboorte de grondoorzaak van dukkha is onwetendheid als er onwetendheid is worden de percepties en gevoelens verkeerd begrepen en ontstaat er verlangen als er verlangen is ontstaat er gehechtheid als er gehechtheid is ontstaat er wedergeboorte op deze manier leidt de aanwezigheid van onwetendheid tot de kringloop van het bestaan alle dingen die bestaan zowel materieel als geestelijk hebben de volgende drie karakteristieken karma pali kamma betekent dat alle handelingen een gevolg hebben goede acties hebben positieve gevolgen zoals geluk en slechte acties hebben slechte gevolgen de gevolgen kunnen zich ook in een volgend leven manifesteren karma wordt vooral bepaald door de intentie die de actie motiveert door de motivatie te controleren kan men dus de eigen toekomst bepalen en de verlossing uit de kringloop van wedergeboorte bewerkstelligen het boeddhisme gaat uit van wedergeboorte het is een fundamenteel boeddhistisch concept direct verbonden met karma omdat de wereld waarin men herboren wordt alles te maken heeft met de acties karma uit het verleden het boeddhisme kent verschillende filosofische scholen in de tripitaka staat de boeddhistische leer beschreven in een grote hoeveelheid uitspraken met veel herhaling en overlap de oudste systematisering van de boeddhistische filosofie staat in de abhidhamma in het mahayana ontwikkelden zich de madhyamaka de yogacara en de tathagatagarba de madhyamaka geeft een logische analyse van uitspraken over de werkelijkheid en laat zien dat er geen metafysische uitspraken mogelijk zijn avijja onwetendheid bestaat uit het niet correct zien van deze grens van het weten waardoor er gehechtheid ontstaat het juiste inzicht laat de leegte van alle verschijnselen zien de yogacara geeft een beschrijving van de werking van de geest en laat zien hoe we onze eigen werkelijkheid construeren deze geconstrueerde werkelijkheid is gekleurd door verlangen en belet ons de dingen waar te nemen zoals ze zijn verlossing is mogelijk door te zien dat dit proces plaatsvindt en ons hier niet meer door te laten leiden de tathagatagarbaleer stelt dat iedereen de mogelijkheid van verlichting in zich heeft dit idee is uitgegroeid tot het idee van de boeddha natuur een essentieel onveranderlijk bewustzijn dat iedereen in zich heeft bij niet verlichte mensen is dit bewustzijn verduisterd door wolken van onwetendheid toch kan deze zuivere zon achtige natuur nooit besmet of vervuild worden door de wolken deze zon geeft warmte liefde en licht wijsheid en zal altijd aanwezig blijven achter de wolken zolang de wolken van negatieve emoties de zon verduisteren blijft de mens lijden en reïncarneren zodra ze voorgoed oplossen ontstaat verlichting en kan de mens kiezen om niet meer geboren te worden na het overlijden de boeddhistische psychologie beschrijft de werking van de menselijke geest en het ontstaan van verlangen en gehechtheid de mens wordt nama rupa genoemd geest stof door het samengaan van geest en stof ontstaat de bewuste mens die kan waarnemen en nadenken de eerste vijf zintuigen hebben stoffelijkheid rupa als object de geest nma heeft geen fysieke objecten maar kan een zintuigbewustzijn als object hebben ook herinneringen concepten fantasieën en ideeën zijn mogelijke objecten van de geest nama rupa wordt verder uitgesplitst in de vijf khandhas dit zijn de vijf groepen van ervaring vorm materie en energie perceptie gevoel mentale formaties gedachten en intenties en het bewustzijn alles wat een mens ervaart behoort in een van deze groepen alleen het nirwana ligt erbuiten deze vijf vormen zijn niet iemands zelf ze zijn leeg van een blijvende essentie het boeddhisme heeft dan ook de opvatting dat mensen geen ziel hebben perceptie en mentale formaties worden verder uitgesplitst in de zes zintuigen met bijbehorende objecten en bewustzijn gezichtsvermogen gehoor reukzin smaakzin en tastzin zijn de vijf bekende zintuigen de tripitaka noemt daarnaast de gewaarwording van ideeën als een zesde zintuig in de tripitaka wordt beschreven hoe de menselijke geest werkt in de abbidhamma zijn de verspreide leerstellingen hierover gesystematiseerd door het contact van een van de zintuigen met een object ontstaat er bewustzijn respectievelijk vorm geluid geur smaak en aanraking het voelt hard zacht warm koud of bewegen druk deze percepties zijn positief negatief of neutraal afhankelijk van de waardering die aan de percepties wordt gegeven ontstaan er gedachten en beelden mentale formaties hieruit ontstaan vervolgens de gehechtheden en de karmische consequenties waardoor wedergeboorte mogelijk is in de boeddhistische kosmos bestaan meerdere bestaansniveaus van voelende bewuste wezens van goden een bestaan met bijna uitsluitend geluk tot hellewezens een bestaan met bijna uitsluitend lijden mensen bevinden zich in de middenmoot met levens waarin geluk en lijden elkaar afwisselen als een mens verlicht wil raken zal men die twee moeten ervaren goede acties leiden tot een wedergeboorte als een deva een halfgod of als een mens in een relatief comfortabele situatie slechte acties veroorzaken een wedergeboorte in een oncomfortabele situatie als een mens in een slechte situatie als dier als zogenaamde hongerige geest of zelfs in een hel het huidige leven wordt volgens het boeddhisme voorafgegaan door een beginloze reeks vorige levens alleen inzicht in de keten van oorzaak en gevolg en de beheersing en uitdoving van de verlangens brengt verlossing uit samsara het almaar doorgaande rad van doodgaan en geboren worden het mahayana boeddhisme voegde een aantal essentiële leerstellingen toe aan het boeddhisme in plaats van het bereiken van de eigen verlossing en het boeddhaschap ziet het mahayana het bodhisattva ideaal als belangrijkste doelstelling de bodhisattva belooft de eigen volledige verlichting uit te stellen en telkens opnieuw op aarde terug te keren om iedereen te helpen tot alle levende wezens verlost zijn de nadruk ligt hiermee op medemenselijkheid de dalai lama leider van het tibetaanse volk als veertiende lama levend in ballingschap in dharamsala wordt gezien als de bodhisattva van mededogen hij keert telkens terug op aarde om mensen te helpen op hun pad naar verlichting de beoefening van de tien paramita s behoort tot het bodhisattva ideaal de tien paramita s van het theravada zijn vrijgevigheid moreel gedrag verzaking afstand doen wijsheid volharding in het toepassen van het heilzame verdraagzaamheid waarheidlievendheid vastberadenheid onvoorwaardelijke vriendelijkheid en gelijkmoedigheid in het mahayana boeddhisme worden zes of soms tien paramita s beschreven deze perfecties zijn karaktereigenschappen die door oefening kunnen groeien in het karakter van het individu de zes perfecties van het mahayana zijn vrijgevigheid moreel gedrag geduld vreugdevolle inspanning concentratie en wijsheid de vier extra zijn methode wensen kracht en hoogste wijsheid daarnaast legt het mahayana boeddhisme nadruk op sunyata leegte het inzicht dat niets een eigen essentiële aard heeft alles is veranderlijk de essentie van het bestaan is niet te beschrijven in woorden maar kan wel intuïtief begrepen worden het chinese mahayana boeddhisme onderkent een essentiële werkelijkheid achter de wereld van de verschijnselen die ook de basis vormt voor de mogelijkheid tot ontwaken de zogeheten boeddha natuur dit lijkt te botsen met het idee van sunyata het in overeenstemming brengen van deze twee ideeën is een rode draad in de eerste eeuwen van het chinese boeddhisme maar ook al is alles leeg toch leeft ook de bodhisattva in een concrete wereld de erkenning hiervan leidt tot een onderscheid tussen maar uiteindelijk zijn absoluut en relatief nirvana en samsara gelijk aan elkaar in de prajna paramita literatuur zoals de hart soetra en de diamant soetra wordt dit verwoord met de formule vorm is leegte leegte is vorm het boeddhisme is vanaf het begin af aan gecentreerd rond de monastieke sangha boeddha was zelf een monnik en de grote meerderheid van zijn verlichte discipelen waren ook monnik pali bhikkhu of non bhikkhuni er waren daarnaast echter ook genoeg verlichte leken de boeddha legde een code van discipline neer genaamd de patimokkha pali de patimokkha voor bhikkhu s of monniken bestaat uit ongeveer regels naast de patimokkha zijn er nog meer dan duizend andere regels en richtlijnen waar de monniken en nonnen zich aan moeten houden het totaal aan gedragsregels en discipline wordt de vinaya genoemd de vier meest fundamentele regels de vier parajikas uitsluitingsgronden voor de bhikkhu s zijn indien een monnik een van deze acties toch doet is hij geen bhikkhu meer en kan in zijn huidige leven geen bhikkhu meer worden een andere belangrijke regel is dat bhikkhu s en bhikkhuni s geen geld mogen gebruiken en ontvangen en zich niet mogen inlaten met directe ruil van goederen met leken monniken en nonnen leven in kloosters of tempels boeddhistische monniken richten zich volledig op het bereiken van het nirwana groot belang wordt gehecht aan ascese naast de monastieke traditie zijn er ook lekenaanhangers de verplichtingen voor leken zijn relatief beperkt wat het boeddhisme tot de meest succesvolle missionaire religie maakte in india tot deze rol rond door de islam werd overgenomen de oudste verzameling geschriften in het boeddhisme is de tripitaka deze is bewaard gebleven in de pali canon zoals die door de theravada traditie op schrift is gesteld de tripitaka bestaat uit drie korven pitaka s in v chr is de pali canon gesloten sindsdien zijn er geen toespraken toegevoegd veranderd of weggehaald naast de pali canon bestaat er een uitgebreide hoeveelheid commentaren en samenvattingen de bekendste samenvatting is de visuddhimagga van buddhaghosa het mahayana boeddhisme ontwikkelde nieuwe geschriften met nieuwe leringen volgens de mahayana traditie zijn sommige van deze toespraken door de boeddha in de hemel gegeven aan de goden daar zijn daar behouden en ongeveer tot jaar later weer opgetekend door monniken in de mahayana traditie latere lokale tradities zoals in tibet china en korea hebben ook eigen geschriften toegevoegd in india splitste het boeddhisme zich al snel in achttien scholen van deze oudste scholen is alleen het theravada boeddhisme overgebleven dat zich verspreid heeft in sri lanka thailand en birma het huidige myanmar het theravada boeddhisme heeft zich hier in de e eeuw vernieuwd onder invloed van het westerse kolonialisme tussen bce en ce ontstond het mahayana boeddhisme dat de boeddhistische leerstellingen verder ontwikkelde in nieuwe geschriften het mahayana dat grote voertuig betekent noemde de oudste stromingen denigrerend hinayana het kleine voertuig het mahayana heeft zich onder andere in tibet china en japan verspreid door vermenging en vernieuwingen ontstonden hier nieuwe scholen in het westen heeft het boeddhisme sinds de e eeuw langzaam maar zeker ingang gevonden naast de traditionele scholen ontwikkelt zich een eigen vorm van boeddhisme waarin de traditionele leerstellingen en meditatie methodes vermengd worden met westerse psychologie de belangrijkste stromingen zijn het boeddhisme breidde zich uit van noord india tot geheel india waaronder het huidige pakistan en bangladesh via het zuiden verspreidde het theravada zich naar sri lanka thailand laos myanmar cambodja en vietnam via het noorden verspreidde het mahayana zich naar nepal bhutan china mongolië taiwan maleisië indonesië noord korea en zuid korea en japan nog verder noordelijk en westelijk verspreidde het zich in afghanistan tadzjikistan oezbekistan turkmenistan kirgizië kazachstan en rusland via de zijderoute en het rijk van alexander de grote was het boeddhisme in de periode van v chr tot ongeveer n chr ook in beperkte mate bekend in het middellandse zeegebied waaronder egypte alexandrië de invloed van de grieken is ook terug te vinden in het boeddhisme zij maakten de eerste boeddhabeelden in de toenmalige griekse staat bactrië in het huidige afghanistan in de e eeuw is het boeddhisme verdwenen uit india als gevolg van de vervolging door de moslims en de invallen van de mogols die india veroverden het was vooral in het noorden gebleven in tegenstelling tot het hindoeïsme dat vroeg tot in het zuiden is doorgedrongen ook in afghanistan pakistan en het midden oosten verdween het boeddhisme mede door de opkomst van de islam vanaf is het boeddhisme onderdrukt in de landen china vietnam noord korea laos en cambodja in elk van deze landen is dit gebeurd gedurende een communistisch dictatoriaal bewind in het westers boeddhisme is de belangstelling voor het boeddhisme sinds de e eeuw groeiende theravada tibetaans boeddhisme en zen zijn hier de bekendste stromingen geworden de boeddhistische kalender is met uitzondering van japan een maankalender gebaseerd op de hindoe maankalender het jaar is in deze kalender dagen korter dan in de zonnekalender en de feestdagen verschuiven derhalve ten opzichte van onze op de zon gebaseerde kalender elke drie of vier jaar verschuift de maankalender een maand naar voren zodat de feestdagen vaak grofweg in dezelfde zonnemaand vallen in het boeddhisme zijn er verschillende belangrijke gedenkdagen deze dagen zijn ook nationale feestdagen in veel boeddhistische landen de drie belangrijkste gedenkdagen gedenken de boeddha dhamma en sangha en zijn overige belangrijke gedenkdagen in de diverse tradities zijn de precieze dag waarop deze dagen vallen is afhankelijk van de hindoe maankalender de vermelde maand is daarom niet altijd geldig soms zal de genoemde dag op de volle maan in de vorige of volgende maand vallen vesakha puja bijvoorbeeld valt soms op de volle maan in april in plaats van in mei in nederland zijn er ongeveer boeddhisten volgens de boeddhistische omroep stichting daarvan zijn ongeveer allochtoon of buitenlander de meerderheid van deze boeddhistische allochtonen is chinees er wonen ongeveer boeddhistische chinezen in nederland dit aantal wordt betwist verschillende journalisten en onderzoekers komen niet verder dan een aantal tussen de en de in belgië is het boeddhisme een kleine minderheidsreligie maar heeft in de afgelopen jaren een snelle groei getoond een schatting uit geeft aan dat van de belgische bevolking mensen zich hebben geïdentificeerd als boeddhistisch ongeveer van de totale bevolking boris franz becker leimen november is een duits voormalig professioneel tennisspeler in de jaren tachtig won hij drie keer wimbledon boris becker werd geboren in leimen een kleine stad dicht bij heidelberg hij won wimbledon voor het eerst op zijn zeventiende in hij was tot dan toe de jongste winnaar dat eerste wimbledontoernooi bezorgde hem ook de bijnaam boem boem becker vanwege zijn voor die tijd ongekend harde opslag hij was daarmee in feite de voorloper van het zogenaamde powertennis dat aan het eind van de e eeuw het traditionele serve volley spel vrijwel verdrong in trad becker toe tot de international tennis hall of fame tegenwoordig is becker veelvuldig actief als commentator bij tennistoernooien voor de bbc becker was van tot december hoofdcoach van novak djokovic op december trouwde becker met fotomodel barbara feltus becker kreeg samen met haar twee zonen in en het huwelijk werd op januari ontbonden nadat becker in het nieuws kwam vanwege de zogenoemde bezemkast affaire waardoor angela ermakowa zwanger raakte en een dochter kreeg in becker was in kortstondig verloofd met alessandra meyer wlden een dochter van zijn vroegere manager axel meyer wlden op juni trouwde becker met het nederlandse model sharlely lilly kerssenberg met haar kreeg hij in nog een zoon in mei werd de echtscheiding aangekondigd in juni heeft een rechtbank in londen het bankroet uitgesproken over boris becker bastiaan johannis bas van der vlies sliedrecht juni is een nederlandse voormalige politicus voor de staatkundig gereformeerde partij sgp van der vlies was van juni tot en met juni dagen lid van de tweede kamerfractie sinds als fractievoorzitter daarmee behoort hij tot degenen die het langst zitting hebben gehad in een van de kamers van de staten generaal in de kamer hield hij zich onder meer bezig met landbouw financiën volksgezondheid welzijn sport en onderwijs van der vlies studeerde weg en waterbouwkunde aan de hogere technische school te dordrecht en voltooide deze opleiding aan de technische hogeschool delft tijdens zijn studententijd was van der vlies lid van johannes calvijn het delftse dispuut der civitas studiosorum in fundamento reformato voordat hij de politiek in ging was van der vlies leraar wiskunde en plaatsvervangend rector van de protestants christelijke middelbare scholengemeenschap college blaucapel ten gevolge van een fusie tegenwoordig gerrit rietveld college geheten in utrecht in zette van der vlies zijn eerste schreden in de politiek vanaf dat jaar tot was hij lid van de provinciale staten van de provincie utrecht in trad hij ook tot de tweede kamer toe in werd hij voor het eerst lijsttrekker van de sgp voor de tweede kamerverkiezingen sindsdien heeft hij deze taak in totaal zeven keer vervuld in haalde de partij voor het eerst twee zetels na jarenlang drie zetels bezet te hebben gehouden tijdens de kabinetsformatie in was er even sprake van kabinetsdeelname bekend onder de staphorster variant toen de informateurs rein jan hoekstra en frits korthals altes spraken met d en tegelijkertijd met christenunie en sgp op april kozen cda en vvd voor een coalitie met d de kleine christelijke partijen stonden daarmee langs de kant met name de ideologische afstand tussen de liberale vvd en de streng christelijke sgp was hieraan debet ofschoon de sgp het beleid had dat zij om religieus ethische redenen een actief optreden op de televisie vermijdt men liet zich wel door de parlementaire pers in de wandelgangen van het parlementsgebouw interviewen verscheen van der vlies op september voor het eerst in een tv actualiteitenrubriek nova daarna trad hij vaker op in televisieprogramma s in overwoog van der vlies om het fractievoorzitterschap over te dragen aan fractiegenoot kees van der staaij maar naar eigen zeggen gaf hij gehoor aan een beroep dat partijgenoten op hem deden om in elk geval nog eens vier jaar bij te tekenen op oktober werd er bij stilgestaan dat van der vlies tienduizend dagen kamerlid was hij was het langstzittende kamerlid van dat moment in december kondigde van der vlies aan na de eerstvolgende kamerverkiezingen de kamer te verlaten na de val van het kabinet balkenende iv droeg hij op de sgp partijdag op maart het partijleiderschap en het lijsttrekkerschap voor de tweede kamerverkiezingen van juni over aan van der staaij in een interview in mei gaf hij aan na zijn terugtreden meer tijd aan zijn gezin te willen besteden ook had hij toegezegd weer scriba van zijn kerkelijke gemeente te worden dit naast zijn bestaande werk voor classis synode en huisbezoeken in de gemeente op zijn laatste dag als kamerlid reikte kamervoorzitter gerdi verbeet hem de versierselen uit die behoren bij het ridderschap in de orde van oranje nassau waarin de koningin hem benoemd had van der vlies ontving een lang applaus van de overige leden van de kamer zijn laatste woorden als kamerlid waren soli deo gloria alleen aan god de eer van der vlies woont met zijn gezin in maartensdijk provincie utrecht in deze plaats is hij lid van de hersteld hervormde kerk het deel van de nederlandse hervormde kerk dat niet mee is gegaan in de fusie tot de protestantse kerk in nederland pkn op november maakte de sgp bekend dat van der vlies ernstig ziek is wit rusland of belarus wit russisch getranslitereerd als belarus of belaroes acinka biearu russisch officieel de republiek belarus is een binnenstaat in oost europa het land grenst aan rusland in het noordoosten aan oekraïne in het zuiden aan polen in het westen en aan litouwen en letland in het noordwesten de hoofdstad is minsk wit rusland was samen met onder andere rusland en oekraïne een van de oorspronkelijke sovjetrepublieken het land verklaarde zich op augustus onafhankelijk na het uiteenvallen van de sovjet unie de benaming belarus met de klemtoon op de laatste lettergreep is afkomstig van de russische woorden belaja dat wit betekent en roes roethenië een oude historische benaming voor het gebied waar oost slaven woonden waar ook rusland van afgeleid is dit gebied werd traditioneel onderverdeeld in wit roethenië grotendeels het huidige wit rusland zwart roethenië een gebied in het zuidwesten van wit rusland en rood roethenië een gebied in polen en oekraïne later werd de naam roethenië beperkt tot het huidige gebied oblast transkarpatië in oekraïne de nederlandse benaming wit rusland is derhalve een letterlijke vertaling van belarus in officiële teksten wordt in het nederlands de naam belarus gebruikt het land zelf gebruikt sinds de naam belarus de naam wit rusland wordt door een kleine groep als ongewenst beschouwd omdat deze te veel refereert aan buurland rusland hetgeen de suggestie kan wekken dat het land onderdeel zou zijn van rusland hoewel taalkundig beide namen dezelfde etymologische achtergrond hebben de wit russische gebieden maakten sinds de veertiende eeuw deel uit van het groothertogdom litouwen toen dat land in samen met polen een nieuwe staat vormde werd wit rusland onderdeel van dit pools litouwse gemenebest met de poolse delingen kwam het gebied aan het keizerrijk rusland en in werd het onder de naam wit russische ssr een deelstaat van de sovjet unie in maakte wit rusland zich los van de sovjet unie en richtte samen met andere voormalige sovjetrepublieken het gemenebest van onafhankelijke staten op in kwam de huidige president aleksandr loekasjenko via democratische verkiezingen aan de macht hij was tegen het uiteenvallen van de sovjet unie en maakt zich onder andere sterk voor een euraziatische unie bestuurlijk is wit rusland opgedeeld in zes oblasten provincies en de hoofdstad minsk de oblasten zijn onderverdeeld in rayons districten de huidige indeling is opgezet in als oblasten na de onafhankelijkheid werd deze indeling uit het sovjet tijdperk overgenomen met als enig verschil dat het russische oblast werd veranderd in het wit russische voblast hoewel er formeel een volksvertegenwoordiging en een gekozen president is wordt wit rusland toch over het algemeen gezien als een autocratie of dictatuur onder president loekasjenko kritiek op het staatshoofd is ten strengste verboden en wordt bestraft de verkiezingen worden openlijk georkestreerd en burgerlijke vrijheden zijn beperkt na enige versoepeling van de regels teneinde betere betrekkingen met de europese unie en de verenigde staten te bewerkstelligen heeft de regering deze in teruggedraaid door beperkingen aan journalisten online media en demonstraties op te leggen om zo de controle te vergroten de persvrijheid is zeer beperkt bij verslaggevers zonder grenzen stond wit rusland ver onderaan op plaats van de in totaal beoordeelde landen de presidentsverkiezingen van werden gewonnen door loekasjenko met van de stemmen en voor de tegenkandidaat oeladzimir hontsjaryk en voor sjarhej hajdoekevitsj de oppositie stelde echter dat een derde van de stemmen vervalst was op maart werden presidentsverkiezingen gehouden president loekasjenko won de verkiezingen geheel naar verwachting met meer dan van de stemmen ook deze uitslag is volgens sommige onafhankelijke waarnemers vervalst de dagen na de verkiezingen verzamelden duizenden demonstranten zich op het oktoberrevolutieplein in de hoofdstad minsk de ordebewakers van gemeentelijke politie en federale kgb verjoegen de demonstranten na enkele dagen met veel geweld van het plein in en werd loekasjenko opnieuw herkozen de presidentsverkiezingen van gingen gepaard met grove tegenwerking van de campagne van de oppositie het niet toelaten van waarnemers en mogelijke stemfraude de wit russische kgb is nog een belangrijke steunpilaar van de huidige regering een van de voorlopers van die geheime dienst is de tsjeka en de wit russische regering stimuleert de verering van de eerste leider van deze organisatie deze feliks edmoendovitsj dzerzjinski geldt in wit rusland als nationale held het staatshoofd van wit rusland is de president hij wordt op directe wijze voor een periode van vijf jaar gekozen loekasjenko werd in tot president gekozen en liet zijn ambtstermijn in via een referendum verlengen tot in werd hij herkozen omdat een president volgens de wit russische grondwet niet meer dan twee termijnen aan de macht mag zijn hield loekasjenko op oktober dezelfde dag als de parlementsverkiezingen een referendum waarin hij het volk vroeg een grondwetswijziging door te voeren om de termijnenlimiet af te schaffen een ruime meerderheid van de bevolking was vr de grondwetswijziging die daarna werd doorgevoerd internationale waarnemers oordeelden dat er gefraudeerd was de premier is voorzitter van de raad van ministers de leden moeten lid zijn van het parlement en worden door de president benoemd de volksvertegenwoordiging nationale assemblée bestaat uit een lagerhuis en een hogerhuis het lagerhuis heet huis van afgevaardigden en bestaat uit leden daarnaast is er een uit leden bestaand hogerhuis de raad van de republiek de leden van het huis van afgevaardigden worden voor een periode van vier jaar gekozen leden van de raad van de republiek worden indirect gekozen terwijl door de president worden benoemd de rechterlijke macht bestaat uit het hooggerechtshof speciale rechtbanken en het constitutioneel hof wit rusland is eveneens het enige europese land dat de doodstraf kent alhoewel er stappen worden ondernomen om de doodstraf af te schaffen voert wit rusland nog steeds executies uit de doodstraf wordt vaak opgelegd na een oneerlijke rechtszaak en marteling komt voor om bekentenissen te verkrijgen daarnaast weten zowel de gevangenen zelf als hun familie niet wanneer de voltrekking van de doodstraf zal plaatsvinden waardoor beide in voortdurende angst voor het moment van executie verkeren alle informatie over de doodstraf in wit rusland wordt geheimgehouden er zijn geen statistieken te verkrijgen over het aantal executies volgens amnesty international krijgen familieleden enkele dagen na de executie een brief thuisgestuurd met het bericht dat de gevangene is geëxecuteerd terdoodveroordeelden in wit rusland worden ter dood gebracht door een kogel in het achterhoofd de macht en invloed van politieke partijen in wit rusland is zeer gering het parlement bestaat grotendeels uit partijlozen die achter het beleid van loekasjenko staan daarnaast zijn er drie partijen in het parlement die het regeringsbeleid steunen partijen die niet in het parlement vertegenwoordigd zijn maar wel achter het beleid van loekasjenko staan de oppositie is niet in het parlement vertegenwoordigd de belangrijke alliantie van oppositiepartijen is de verenigde democratische krachten bestaande uit vijf partijen zoals het wit russisch volksfront en de verenigde burgerspartij van wit rusland volgens de meest recente statistieken telde wit rusland op januari zo n miljoen inwoners het aantal inwoners bereikte een hoogtepunt in het jaar het land telde toen inwoners het inwonersaantal is tussen en met ruim personen afgenomen vooral de bevolking op het wit russische platteland loopt in een rap tempo terug in kort voor de bezetting van wit rusland door nazi duitsland woonden er ruim miljoen mensen op het platteland terwijl dat aantal in slechts miljoen personen bedroeg een gemiddeld wit russisch dorpje telde in de ste eeuw slechts inwoners voornamelijk gepensioneerden wit rusland is het zwaarst getroffen land in de tweede wereldoorlog gedurende deze oorlog werden steden en dorpen vernield en kwamen ruim miljoen personen te overlijden het inwonersaantal daalde van miljoen in tot een dieptepunt van een miljoen in bijna eenvierde deel van de bevolking wit rusland kampt sinds met een negatieve natuurlijke bevolkingsgroei het geboortecijfer is jarenlang lager dan het sterftecijfer in bedroeg het geboortecijfer het sterftecijfer ongeveer en de natuurlijke bevolkingsgroei wit russen vormen de grootste bevolkingsgroep gevolgd door russen en polen in het westen leeft een kleine minderheid van lipka tataren terwijl de roma verspreid over wit rusland wonen lange tijd had wit rusland een van de grootste joodse gemeenschappen in europa in werden er ongeveer joden in wit rusland en oost polen geteld oftewel van de totale bevolking van de regio joden waren tot de eerste helft van de twintigste eeuw de op twee na grootste etnische groep in wit rusland en in sommige steden en dorpen vormden ze meer dan van de bevolking de bevolking van steden zoals minsk pinsk mogilev bobruisk vitebsk en gomel was merendeels joods gedurende de holocaust kwam van de wit russische joden om het leven na de val van het communisme hebben de meeste joden wit rusland verlaten voor israël de verenigde staten of duitsland de overgebleven joden zijn grotendeels geassimileerd in de wit russische samenleving en weinig praktiserend in de laatste volkstelling van werden er etnische joden geregistreerd de officiële talen in wit rusland zijn het wit russisch en het russisch ongeveer spreekt in het dagelijks leven russisch terwijl slechts wit russisch spreekt wit russisch orthodox en russisch orthodox katholieken westerse en oosterse ritus protestanten ca joden en moslims wit rusland is met een oppervlakte van km waarvan km water ongeveer vijf maal zo groot als nederland in totaal is de wit russische grens km lang dat bestaat uit km met letland km met litouwen km met polen km met oekraïne maar het grootste deel km met rusland het is geheel door land omsloten en heeft dus geen kust of zeehavens het is een vlak land het ligt gemiddeld op zo n meter boven zeeniveau en van de hoogste berg de dzjarzjynskaja hara ligt de piek op meter boven de zeespiegel van het landoppervlak is ruim geschikt voor agrarische doeleinden en ook ruim van het land is met bos bedekt van de beroepsbevolking is zo n werkzaam in de primaire sector het land ligt op de grens van een land en zeeklimaat met koude winters en koele en natte zomers wit rusland kreeg zijn huidige vorm in toen nog wit russische ssr geheten enkele steden in wit rusland zijn rivieren in wit rusland zijn wit rusland is economisch sterk afhankelijk van handel met rusland rusland levert voordelig aardolie daarvoor in ruil kunnen de russen gratis gebruikmaken van pijpleidingen onder de wit russische bodem zie ook wit russisch russisch gasconflict de wit russische economie is nog sterk op de communistische leest geschoeid met een groot aantal staatsbedrijven en strenge regelingen de werkloosheid is laag en schommelt rond tussen de en wit rusland deed als enig ex sovjetland niet aan schoktherapie maar de economie had desondanks zwaar te lijden na het uiteenvallen van de sovjet unie de economische activiteit kelderde met zo n in de periode tot en met en de inflatie liep heel sterk op het duurde tot voordat de inflatie weer onder de op jaarbasis was uitgekomen in de vijf jaren van tot en met lag de jaarlijkse economische groei rond de op jaarbasis al kampte de overheid wel met grote begrotingstekorten na stagneerde de economie en het bruto binnenlands product ook per hoofd van de bevolking is per saldo licht gedaald tot en met op economisch vlak wordt wit rusland gekenmerkt door het voortbestaan van grote staatslandbouwbedrijven hoewel een vrijgave van de marktsector voorzichtig aangevat werd met ondersteuning uit moskou wit rusland is minder sterk getroffen door de crisis van dan de buren rusland oekraïne en letland en is momenteel welvarender dan de eerste twee landen het verschil met oekraïne bestaat al jaren maar de hogere levensstandaard ten opzichte van rusland is een recent verschijnsel wit rusland is een corrupt land in stond het land op de e plaats van de in totaal landen die transparency international in kaart heeft gebracht wit rusland is voor zijn energie sterk afhankelijk van rusland na het gasconflict in besloot de wit russische regering de afhankelijkheid van russische aardgas terug te dringen door de bouw van een steenkoolgestookte elektriciteitscentrale en een kernenergiecentrale verder werden kleinere projecten opgestart op basis van windenergie en waterkrachtcentrales als deze plannen volledig ten uitvoer zijn gebracht neemt de afhankelijkheid van het russische aardgas af van in naar in het grootste project is de bouw van de kernenergiecentrale wit rusland op kilometer van de grens met litouwen bij de plaats ostrovets het russische atomstrojeksport is in gestart met de bouw van de centrale met een totaal vermogen van megawatt verdeeld over twee vver reactoren in november komt de eerste reactor in bedrijf en medio de tweede als alles volgens plan verloopt een belegging is een vorm van investering waarbij geld wordt vastgelegd voor langere of kortere tijd met als doel om in de toekomst financieel voordeel te behalen bij beleggen biedt men kapitaal in ruil voor onzekere inkomsten in de toekomst juridisch wordt het beleggen geregeld door het effectenrecht en in mindere mate door het vennootschapsrecht iedereen is in de praktijk direct of indirect belegger al maakt men veelal een onderscheid tussen sparen en beleggen in feite heeft men het over vrijwel hetzelfde we zetten geld uit tegen een vergoeding en lopen daarbij risico het wordt ook vaak omschreven als investering al is een belegging vooral gericht op rendement zonder verdere inzet zelfs bij een spaartegoed waarvan men zeker weet dat men altijd minimaal het ingelegde geld zal terugkrijgen loopt men risico in de eerste plaats heeft men het debiteurenrisico de spaarbank kan immers failliet gaan een veel groter risico op de lange termijn is het inflatierisico indien over de waarde van het spaartegoed een lager rentepercentage wordt uitgekeerd dan de geldontwaarding wordt men in de praktijk alsnog armer iedereen die bijdraagt aan een pensioenfonds of een pensioenverzekeraar zet daarmee gelden uit in obligaties en aandelen soms in combinatie met afgeleide producten als opties en beleggingen in hedgefondsen er bevindt zich een relatie tussen het rendement van een investering en het hiermee gepaard gaande risico hoe groter het risico dat een belegger neemt des te hoger is het verlangde rendement aandelen hebben bijvoorbeeld een hoger risico dan obligaties en hier hoort ook een hoger rendement bij beleggers proberen zoveel mogelijk rendement te maken bij zo min mogelijk risico als een belegger bijvoorbeeld kan kiezen tussen twee beleggingen met hetzelfde risico maar de ene belegging heeft een rendement van per jaar en de andere dan zal een belegger kiezen voor het hoogste rendement hoe een belegger tot deze keuze komt wordt geanalyseerd in de moderne portefeuilletheorie van professor harry markowitz in de beleggingstheorie wordt risico vaak gezien als de beweeglijkheid van de historische beurskoersen een maat voor deze historische beweeglijkheid is de standaard deviatie uiteraard zegt deze waarde uitsluitend iets over het verleden en is het hooguit een indicatie voor de toekomst de uitkomst van een investering blijft altijd onzeker een belangrijke conclusie van de moderne portefeuilletheorie is dat deze onzekerheid alleen kan worden verkleind door de portefeuille te spreiden over meerdere soorten beleggingen de gedachte hierachter is dat een tegenvaller in het ene fonds wordt opgevangen door een meevaller in een ander fonds ditzelfde geldt ook voor spreiding tussen verschillende soorten beleggingen zoals aandelen obligaties onroerend goed en cash behalve het passieve beleggingsbeleid van het gespreide beleggen bestaat er ook een stroming binnen de beleggingswereld die een meer actieve vorm van beleggingsbeleid voorstaat een actieve belegger probeert door te handelen volgens een eigen visie het gemiddelde van de markt of beursindex te verslaan in de praktijk blijkt het voor actieve beleggers lastig te zijn om betere resultaten te boeken dan passieve beleggers dit wordt mede veroorzaakt door de hogere kosten van het actief handelen op de beurs men kan een onderscheid maken tussen een aantal soorten beleggers beleggers kunnen verder natuurlijk ook onderverdeeld worden aan de hand van hun beleggingsfilosofie men onderscheidt grofweg vijf verschillende soorten beleggers in tijden waarin de beurzen een lager of zelfs negatief rendement laten zien zijn mensen geneigd om naar alternatieve beleggingen te kijken zoals het beleggen in zeeschepen hout wijn en kunst in is in nederland het fiscale begrip vermogensrendementsheffing ingevoerd over bezittingen in box iii dient normaal gesproken belasting betaald te worden er bestaat een vrijstelling van de vermogensrendementsheffing voor voorwerpen van kunst het lijkt daarom voordelig om fiscaal belaste vermogensbestanddelen om te zetten in fiscaal vrijgestelde voorwerpen van kunst echter wanneer kunstwerken hoofdzakelijk als belegging dienen de bewijslast hiervan ligt bij de fiscus bestaat de mogelijkheid dat het kunstbezit alsnog fiscaal wordt belast met de toenemende aandacht voor het behoud van het milieu en sociaal ethische thema s is de aandacht voor duurzaam beleggen de laatste jaren enorm toegenomen ook groen beleggen valt daaronder te scharen een burgemeester is een bestuursfunctionaris op gemeentelijk niveau internationaal is er een verscheidenheid aan functies en macht die een burgemeester heeft vroeger sprak men van borghmeester burchmeester of borgermeyster dat wil zeggen hoofd van borg of burg stad wijk de burgemeester is in belgië het hoofd van het gemeentebestuur en wordt door de gewestregering benoemd uit de leden van de gemeenteraad voor een periode van zes jaar de gemeenteraadsleden kunnen daarvoor kandidaten voordragen bij de provinciegouverneur een kandidaat burgemeester heeft de steun nodig van de meerderheid van zijn eigen fractie de steun van de meerderheid in de hele gemeenteraad is formeel niet nodig maar is bijna altijd het geval in uitzonderlijke gevallen kan de burgemeester ook worden benoemd buiten de verkozenen voor de gemeenteraad de burgemeester staat aan het hoofd van de gemeentelijke administratie en is meestal voorzitter van de gemeenteraad sinds kan in vlaanderen een gemeenteraad zijn eigen voorzitter kiezen en het college van burgemeester en schepenen daarnaast staat hij ook aan het hoofd van de lokale politie op bestuurlijk vlak of zetelt hij in de politieraad indien het lokale politiekorps verschillende gemeenten bedient hij moet ervoor zorgen dat de wetten en de besluiten van hogere overheden uitgevoerd worden belgische burgemeesters dragen een sjerp in de kleuren van de belgische vlag franstalige burgemeesters heten in belgië bourgmestre opmerkelijk want in frankrijk heet de functie le maire bij de staatshervorming van lambermontakkoord werd de bevoegdheid inzake de organisatie van de lokale besturen overgedragen aan de drie gewesten zodat er geleidelijk aan verschillende regelingen ontstaan voor het vlaams gewest het waals gewest en het brussels hoofdstedelijk gewest het vlaams parlement keurde op juli een nieuw gemeentedecreet goed waarin de rol en bevoegdheden van alle actoren in de lokale besturen grondig werden geherdefinieerd in wallonië wordt sinds de burgemeester zo goed als rechtstreeks verkozen de verkozene met de meeste voorkeurstemmen op de lijst met de meeste stemmen binnen de gevormde meerderheidscoalitie wordt automatisch voorgedragen als burgemeester in brussel en wallonië luidt de eed die burgemeesters moeten afleggen nog steeds je jure fidélité au roi obéissance la constitution et aux lois du peuple belge terwijl dit in vlaanderen slechts ik zweer de verplichtingen van mijn mandaat trouw na te komen is een burgemeester wordt in de praktijk voorgedragen door de meerderheid van de gemeenteraad maar formeel is dat niet noodzakelijk meestal is hij ook gemeenteraadslid maar in uitzonderlijke omstandigheden kan dit ook iemand van buiten de raad zijn enkele burgemeesters benoemd buiten de raad zijn erfopvolgingen tijdens een legislatuur waarbij de nieuwe burgemeester een familielid opvolgt en nog geen raadslid kon zijn omdat twee zulke dichte familieleden niet samen in de gemeenteraad mogen zetelen andere voorbeelden van burgemeesters benoemd buiten de raad de benoeming van jos leye tot burgemeester van koksijde in is een zeldzaam voorbeeld waarbij men op zoek ging naar een neutraal persoon buiten de lokale politiek om burgemeester te worden de reden voor deze demarche van de gouverneur was dat er door verschillende overlopingen geen stabiele meerderheid was er waren al drie verschillende kandidaat burgemeesters door verschillende meerderheden na elkaar voorgedragen een burgemeester die niet gesteund wordt door een meerderheid in de gemeenteraad is zo mogelijk nog zeldzamer in belgië wordt het burgemeesterschap soms in het verleden dikwijls gekenmerkt door lange bestuursperiodes door een en dezelfde persoon of familie de burgemeesters kwamen meestal uit de families van regenten adel grootgrondbezitters herenboeren of industriëlen die namen dan zelf de taak op of lieten het over aan anderen in belgië waren de burgemeesters vroeger vaak bierbrouwers zoals in de gemeenten drongen merchtem laarne opwijk steenhuffel wieze landegem en ulbeek pas na de tweede wereldoorlog kwam er een democratisering van het ambt belgië kent het fenomeen van de verhinderd burgemeester ambtsdragers die de uitvoering van hun bevoegdheden overlaten aan een waarnemer omdat zij een conflicterende dubbelfunctie hebben aanvaard bijvoorbeeld die van minister of eurocommissaris zo bleef voormalig federaal premier elio di rupo burgemeester van bergen tijdens zijn periode aan het hoofd van de regering en bleef ex eurocommissaris karel de gucht burgemeester van berlare er wordt ook wel gesproken van titelvoerend burgemeester sinds de decentralisatie in hebben de antwerpse districten ook een uitvoerend districtscollege met districtsschepenen en een districtsvoorzitter of ook wel districtsburgemeester genoemd een burgemeester wordt in nederland door de kroon benoemd nadat het kabinet met de benoeming heeft ingestemd op grond van een voordracht door de minister van binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties gebaseerd op een aanbeveling van de gemeenteraad van de bewuste gemeente het is echter niet nodig dat de gemeenteraad iemand voordraagt in een aantal gemeenten delfzijl best vlaardingen boxmeer leiden zoetermeer utrecht en eindhoven is een burgemeestersreferendum gehouden waarin de bevolking kon kiezen tussen twee kandidaten dit referendum had een raadplegend karakter en was niet bindend aangezien de ervaringen niet positief waren lage opkomst bij referenda en beperkte keuze voor de kiezer wordt het burgemeestersreferendum niet meer toegepast nederlandse burgemeesters dragen in bepaalde omstandigheden een ambtsketen en worden benoemd voor een ambtsperiode van zes jaar na afloop van die termijn van zes jaar zijn zij telkens weer voor zes jaar herbenoembaar in kondigde pvda minister guusje ter horst aan dat zij voornemens was om het burgemeesters niet toe te staan langer dan termijnen jaar in het ambt te zijn van gemeente na kritiek van haar coalitiegenoot cda en oppositiepartij vvd trok zij dit voorstel weer in artikel van het rechtspositiebesluit burgemeesters bepaalt aan de burgemeester wordt met ingang van de eerste dag van de maand volgend op die waarin hij de leeftijd van jaar heeft bereikt eervol ontslag verleend dit was eerder jaar in het verleden zijn er burgemeesters geweest die ook nog na hun e burgemeester waren de burgemeesters met de langste ambtstermijn in de nederlandse geschiedenis bij gemeente zijn nicolaas stephanus van meurs die tussen en jaar burgemeester van heerde was en jan dirk preuijt die tussen en zelfs ongeveer jaar burgemeester van geervliet was willem gtte werd in schout van goor dat enkele jaren later gesplitst werd in de gemeente goor en de gemeente markelo tot bleef hij de burgemeester van markelo voor de jongste burgemeester zie de lijst van jongste burgemeesters van nederland de grondwet bepaalt dat de burgemeester bij koninklijk besluit wordt benoemd de burgemeester vormt samen met de wethouders het dagelijks bestuur van de gemeente het college van burgemeester en wethouders geheten of vaak ook wel kortweg het college van b en w genoemd de burgemeester is voorzitter van het college van burgemeester en wethouders en heeft stemrecht als de stemmen staken is die van de burgemeester doorslaggevend de burgemeester is voorzitter van de gemeenteraad maar kan niet tevens raadslid zijn in de gemeenteraad heeft hij geen stemrecht in is een eerste stap gezet om het voorzitterschap van de gemeenteraad niet meer verplicht bij de burgemeester te leggen door deze bepaling uit de grondwet te schrappen maar de gemeentewet blijft deze verplichting vooralsnog voorschrijven iemand kan gelijktijdig burgemeester zijn van meer dan één gemeente op het moment van de benoeming van de burgemeester mogen die gemeenten samen niet meer dan inwoners hebben vanwege de samenvoeging van gemeenten gemeentelijke herindeling zijn er steeds minder kleine gemeenten die een burgemeester delen met een andere in is een wetsvoorstel om de bepaling in de grondwet dat de burgemeester bij koninklijk besluit wordt benoemd te schrappen door beide kamers der staten generaal aanvaard in eerste lezing de eerste kamer heeft het wetsvoorstel toen zonder debat bij acclamatie aangenomen op maart heeft de eerste kamer dit wetsvoorstel in tweede lezing waarbij een tweederdemeerderheid vereist is in de nacht van van thijn met stemmen voor en stemmen tegen verworpen waardoor de grondwet ongewijzigd bleef zeven jaar later in diende het tweede kamerlid schouw een iniatiefvoorstel in van een vergelijkbare strekking dit voorstel werd wederom in eerste lezing door beide kamers aangenomen de tweede kamer in en de eerste kamer in de tweede kamer heeft het na de verkiezingen van op januari in tweede lezing aangenomen de eerste kamer stemde ook in op november de benoemingsprocedure van de burgemeester wordt hierdoor niet meer voorgeschreven door de grondwet waardoor het mogelijk is om met een gewone wetswijziging een andere procedure vast te stellen daar zijn echter nog geen plannen voor ingediend waardoor voor voorlopig burgemeesters benoemd zullen blijven worden bij koninklijk besluit de burgemeester is in nederland niet het hoofd van de gemeente hoofd van de gemeente is de gemeenteraad als voorzitter van het college en de raad heeft de burgemeester mede tot taak om de kwaliteit van het bestuur in de gemeente te bewaken en de interne afstemming binnen de gemeente te bevorderen de burgemeester is niet alleen voorzitter van de raad en voorzitter van het college hij is ook zelf een bestuursorgaan en heeft zijn eigen bevoegdheden deze hebben vooral betrekking op openbare orde en veiligheid de burgemeester heeft het toezicht op openbare bijeenkomsten en op voor het publiek openstaande gebouwen zoals horecagelegenheden in geval van nood is hij bevoegd noodbevelen te geven en noodverordeningen vast te stellen de burgemeester heeft het opperbevel bij brand en ongevallen waarbij de brandweer is ingeroepen ook heeft de burgemeester representatieve taken hij vertegenwoordigt de gemeente in en buiten rechte dus als de gemeente partij is in een rechtszaak maar ook als namens de gemeente stukken moeten worden ondertekend elk jaar brengt de burgemeester het burgerjaarverslag uit daarin wordt verslag uitgebracht onder andere over de kwaliteit van de gemeentelijke dienstverlening richting de burger inspraak en burgerparticipatie als de burgemeester verhinderd is zijn ambt uit te oefenen of als er geen burgemeester is dan wordt het ambt waargenomen door een door het college van burgemeester en wethouders aangewezen wethouder de wethouder die het burgemeestersambt waarneemt wordt locoburgemeester genoemd wanneer alle leden van het college van burgemeester en wethouders afwezig zijn wordt de nestor van de gemeenteraad en daarna de in anciënniteit tweede enzovoort locoburgemeester de gemeentesecretaris komt als ambtenaar niet in aanmerking voor de tijdelijke vervulling van dit ambt een waarnemend burgemeester is een door de commissaris van de koning tijdelijk aangestelde vervanger als er langere tijd geen gewone burgemeester in functie is in een gemeente het ambt van burgemeester komt reeds voor in de nederlandse steden in de middeleeuwen zo komen de eerste burgemeesters van groningen en van dordrecht voor in de e eeuw en de eerste burgemeesters van amsterdam in de e eeuw eeuwenlang was het mogelijk dat steden tot vier burgemeesters gelijktijdig hadden vanaf was in nederland het reglement voor het bestuur in de steden van kracht dat bepaalde dat er voortaan sprake zou zijn van niet meer dan één burgemeester de gemeentewet van heeft die beleidslijn voortgezet welke opnieuw werd bevestigd door de herziene gemeentewet van aan het begin van de e eeuw verleende graaf albrecht van beieren aan amsterdam een privilege waarbij de hoofdmacht van de stad in handen werd gelegd van burgemeesteren gekozen door de oud raad dit college bestaande uit schepenen oud schepenen burgemeesteren en oud burgemeesteren koos op vrouwendag februari drie burgemeesters die uit de aftredende functionarissen een vierde benoemden bijna vier eeuwen lang tot de omwenteling van bleef die unieke macht van burgemeesters van de stad op deze wijze geregeld de schepenen van antwerpen stelden in twee borchmaistres aan zonder toestemming van de hertog een binnenburgemeester en een buitenburgemeester ook deze bijzondere macht bleef er tot zo geregeld in onder meer noord brabant was de functie van de burgemeester vr een heel andere de burgemeesters of borgemeesters beheerden de dorpskas in venlo toentertijd onderdeel van het hertogdom gelre kwamen vanaf twee burgemeesters voor tot toen het één functie werd namelijk de regerend burgemeester en de paijburgemeester beide functies bestonden overigens ook in roermond waarbij paij betekent betaal dus wat we nu een wethouder van financiën zouden noemen in wijk aan zee werd eenmaal per jaar op vastenavond twee burgemeesters of kiezers uit de gelederen der oud schepenen aangesteld hun enige rol was om een deel van het college van schepenen te vervangen door nieuw gekozen kandidaten de aanstelling was voor twee achtereenvolgende jaren en hun termijne overlapte zodat er elk jaar een aftrad en een nieuwe burgemeester erbij verkozen werd ook op schokland een voormalig eiland in de voormalige zuiderzee kent men voor burgemeesters hun functie is min of meer te vergelijken met die van de tegenwoordige wethouder in bestaat het gerecht van emmeloord het noordelijke deel van schokland op dat moment eigendom van amsterdam uit een schout die tegelijk secretaris is en vijf burgemeesters die ook schepen zijn zij leggen een schepeneed af en blijven twee jaar in functie rond pasen worden het ene jaar drie burgemeesters vervangen het andere jaar twee na de inlijving van het koninkrijk holland bij het franse keizerrijk in en de invoering van de franse wetgeving in en kwam de functie van burgemeester aan de maire geassisteerd door een adjunct maire bij de invoering van de grondwet van werd als vanouds onderscheid gemaakt tussen stedelijke gemeenten en plattelandsgemeenten in de steden werden de maires weer aangeduid als burgemeester terwijl in de plattelandsgemeenten de maires tot schouten werden genoemd tot ruim in de twintigste eeuw was het burgemeestersambt in nederland in de praktijk voorbehouden aan mannen in kwam met de benoeming van truus smulders beliën hierin echter verandering maar na haar benoeming bleef zij nog lang de enige vrouwelijke burgemeester van nederland pas op oktober werden twee andere vrouwen tot burgemeester benoemd m van der wall duyvendak geldermalsen en mr c m s jacob des bouvrie leersum daarna kwamen er langzamerhand meer zoals h l m van hangest barones d yvoy rozendaal j m corver van haaften heiloo g j van den bosch brethouwer puttershoek a j le coultre foest blaricum m h g van soest jansbeken arcen en velden w w veenhof barradeel m de jong meijer graft de rijp en n a den haan groen voorburg evenals de wethouders van een gemeente zijn burgemeesters steeds meer afhankelijk geworden van het vertrouwen van de gemeenteraad uit een onderzoek naar bestuurlijke probleemsituaties rond burgemeesters dat in in opdracht van de toenmalige minister van binnenlandse zaken remkes en het nederlands genootschap van burgemeesters werd verricht door de open universiteit en een particulier adviesbureau bleek het belang van persoonlijke eigenschappen om crisissituaties het hoofd te kunnen bieden om het vertrouwen van de gemeenteraad te kunnen blijven genieten het onderzoek werd uitgevoerd door een team onder leiding van prof dr a f a korsten en prof dr h aardema en richtte zich op het gedwongen vertrek van burgemeesters in nederlandse gemeenten in de periode tot en met in deze periode werden gevallen burgemeesters getraceerd op een totaal aantal van ca gemeenten het moeilijkst bleek het voor burgemeesters te overleven in bestuurlijk risicovolle gemeenten dat wil zeggen gemeenten die worden gekenmerkt door een optelsom van factoren zoals een instabiel college een in kleine fracties opgedeelde gemeenteraad en wat genoemd werd een negatieve bestuurscultuur de positie van een niet fascistische burgemeester in oorlogstijd was moeilijk tijdens de tweede wereldoorlog op grond van het landoorlogreglement een internationaal verdrag moesten zij de duitse bezetter bijstaan maar deze moest op zijn beurt de nederlandse en belgische wet en rechtsorde respecteren van dat laatste kwam niets terecht de burgemeesters stonden zo voor een dilemma zij zouden kunnen aftreden en zouden dan worden vervangen door een fascist die nog meer schade aan zou richten ze konden ook aanblijven om hun burgers zoveel mogelijk te beschermen en liepen dan het risico gecompromitteerd te raken door in te gaan op de eisen van de bezettende macht afgezien van de door rijkscommissaris seyss inquart benoemde burgemeesters die lid van de n s b waren en onmiddellijk na de bevrijding buiten functie werden gesteld zijn als resultaat van de zuivering nederlandse burgemeesters na de oorlog ontslagen hun gedrag was volgens het centraal orgaan voor de zuivering van overheidspersoneel niet in overeenstemming met de door de nederlandse regering in gegeven richtlijn vriendschappelijke contacten met duitsers telden zwaar maar vooral het meewerken aan verdedigingsmaatregelen dan wel het gedwongen rekruteren van arbeiders die die stellingen aanlegden werd de burgemeesters zwaar aangerekend op december maakte de redactie van elsevier bekend dat ze de bedreigde burgemeester had uitgeroepen tot nederlander van het jaar volgens het blad konden de burgemeesters wel een steuntje in de rug gebruiken aangezien tientallen met de dood worden bedreigd of te maken hebben met ander fysiek of verbaal geweld dat heeft niet alleen te maken met de bestrijding van drugscriminaliteit waarvan de burgemeester vaak het gezicht is en niet de politie of de officier van justitie maar ook de gewone burger weet de burgemeester te vinden als het gaat om locaties voor asielzoekerscentra zwarte piet of vuurwerkverboden in duitsland heet een burgemeester brgermeister grote steden om precies te zijn kreisfreie stdte hebben een oberbrgermeister en meerdere brgermeister de wetgeving rond de gemeentes en daarmee de burgemeesters hangt van de deelstaten af in vrijwel alle deelstaten wordt de burgemeester direct door het volk gekozen zijn ambtstermijn duurt vier vijf of zes jaar hij is niet alleen hoofd van de administratie maar ook van de gemeenteraad de drie steden berlijn hamburg en bremen zijn deelstaten de burgemeesters worden er door het deelstaatparlement en niet door het volk gekozen ze zijn dus eerder vergelijkbaar met de ministers presidenten van deelstaten dan met de burgemeesters van normale steden de burgemeester van berlijn heeft de titel regierender brgermeister die van hamburg erster brgermeister en de burgemeester van de deelstaat bremen senatsprsident het woord burgemeester wordt in het nederlands niet altijd voor de functionaris zelf gebruikt zo kent men de uitdrukking iemand burgemeester maken het betekent dat een jongen in z n blote gat wordt gezet z n broek naar beneden wordt getrokken en daar water in wordt gegoten het brussels hoofdstedelijk gewest frans région de bruxelles capitale is sinds een van de drie gewesten van belgië en bestaat uit gemeenten waaronder de stad brussel die de hoofdstad van belgië is het gewest vormt een enclave in vlaanderen die een totale oppervlakte van km heeft en inwoners januari telt het hele stedelijk gebied van brussel inclusief de voorsteden buiten het eigenlijke gewest telt ongeveer miljoen inwoners en is daarmee de grootste agglomeratie van het land zowel de vlaamse als franse gemeenschap oefenen hun bevoegdheden uit op het grondgebied van het brussels hoofdstedelijk gewest het gebied waarbinnen de stadsrechten van toepassing waren werd de kuip van brussel genoemd het kende toen een grote bloei onder het hertogdom brabant en rivaliseerde toen sterk met leuven beide steden waren afwisselend de hoofdstad van het hertogdom brussel werd min of meer de hoofdstad van de habsburgse nederlanden en later de zuidelijke nederlanden tegen het einde van de oostenrijkse nederlanden kreeg het de overhand boven leuven ettelijke adellijke families vestigden er zich evenals delen van de regering brussel consolideerde zijn hoofdstedelijke functie voor de eerste keer onder het franse regime tijdens het verenigd koninkrijk der nederlanden was het samen met den haag zetel van het parlement in de belgische revolutie van was brussel het centrum van de rebellen waar het voorlopig bewind zich vestigde de nieuwe belgische staat zorgde voor een aanzienlijke versnelling in de uitbouw van brussel vr was brussel een brabantse nederlandstalige stad na de onafhankelijkheid kende het een sterke inwijking van fransen gevluchte revolutionairen en anderen en van waalse ambtenaren die het jonge belgische bewind aantrok uit de waalse provincies om er zijn nationale administratie mee te bemannen dat bewind werd namelijk beheerst door de hogere burgerij en de adel alleen deze groepen genoten toen stemrecht zij wensten de nationale instellingen enkel in hun eigen taal het frans uit te bouwen hierdoor werd het nederlands radicaal verbannen uit alle instellingen en uit het bestuur deze taalkundige discriminatie viel samen met zware sociale en politieke discriminatie van de arbeiders en de vlaamse nederlandstalige burgerij in de negentiende eeuw kende brussel ook een sterke industriële ontwikkeling door deze druk van overheidswege en door de inwijking van walen en fransen nam de verfransing van de bevolking de verbeulemansing toe toch vormden de franstaligen pas rond het midden van de twintigste eeuw in brussel de meerderheid samen met deze evolutie groeide ook het hoofdstedelijke gebied begin e eeuw telde dat slechts een zestal gemeenten rond de hoofdstad naarmate de verstedelijking en de verfransing oprukten werden omringende gemeenten geannexeerd dat gebeurde bij tienjaarlijkse talentellingen zodra daarbij het aantal franstaligen en tweetaligen boven bepaalde grenzen raakte werd de betrokken gemeente bij het hoofdstedelijke gebied gevoegd sinds de jaren werd brussel de facto de hoofdstad van de europese gemeenschap later van de europese unie stedenbouwkundige ingrepen zoals het slopen van bestaande gebouwen soms hele wijken werden toegestaan zonder voldoende rekening te houden met esthetische aspecten waardevolle art decohuizen verdwenen tenzij ze reeds beschermd waren deze architecturale kakafonie van oud en nieuw gaf aanleiding tot het ontstaan van de term verbrusseling eigen politieke instellingen verkreeg brussel pas vrij laat eerst met een brusselse agglomeratieraad en vervolgens tien jaar na het vlaamse en het waalse gewest in met zijn eigen hoofdstedelijke gewestinstellingen het brussels hoofdstedelijke parlement en de brusselse hoofdstedelijke regering daarbij werd er een wettelijke regeling uitgewerkt ter bescherming van de vlaamse minderheid in brussel volgens de meest optimistische schattingen ongeveer van de brusselse bevolking maar minder als men het verkiezingsresultaat van de nederlandstalige partijen als maatstaf neemt zo is de brusselse gewestregering evenals de federale paritair samengesteld dat wil zeggen dat er evenveel nederlandstalige als franstalige ministers zijn met uitzondering van de minister president later kregen de vlamingen ook een gewaarborgd aantal zetels in de brusselse hoofdstedelijke raad omdat hun aantal zetels anders onder een kritische drempel dreigde te raken daarnaast oefenen de vlaamse en de franse gemeenschap ook bevoegdheden uit in het brussels gewest dit zijn de typische gemeenschapsbevoegdheden ook wel de persoonsgebonden materies genoemd bijvoorbeeld cultuur voor de vlaamse gemeenschap berusten deze bevoegdheden bij de vlaamse gemeenschapscommissie vgc voor de franse gemeenschap bij de cocof voor een beperkt aantal materies is er de gemeenschappelijke gemeenschapscommissie de huidige institutionele regeling voor het brussels hoofdstedelijk gewest is het resultaat van ettelijke rondes staatshervormingen waarbij de franstaligen brussel proberen uit te bouwen tot een volwaardig gewest une région part entire terwijl de vlamingen brussel meer willen zien als een lagere intermediaire bestuursvorm een sterk opgewaardeerde agglomeratie annex provincie of zelfs stad met een fusie van de gemeenten het brussels gewest heeft een iets andere juridische status dan het vlaamse en waalse gewest het huidige brussels hoofdstedelijk gewest valt naar grondgebied samen met het tweetalige gebied brussel hoofdstad en het arrondissement brussel hoofdstad dat naast brussel nog andere gemeenten omvat die in de loop van de e en e eeuw urbanistisch met de kernstad vergroeid raakten in tegenstelling immers tot de meeste andere grote agglomeraties in belgië als antwerpen gent charleroi en luik werd de brusselse agglomeratie niet betrokken bij de fusieoperatie van gemeenten in zodat het aantal gemeenten onveranderd bleef in het verleden werden alleen de gemeenten laken haren en neder over heembeek door de gemeente brussel ingelijfd het brussels hoofdstedelijk gewest ligt in de brabantse leemstreek aan de noordoostkant van midden belgië op een hoogte die varieert van meter in de vallei van de vrijwel geheel overdekte zenne die het gewest van zuid tot noord doorsnijdt tot meter in het zoniënwoud aan de zuidoostkant behalve de zenne zorgen ook haar bijrivieren de maalbeek en de woluwe in het oosten van het gewest voor aanzienlijke hoogteverschillen bossen en parken zijn samen goed voor ongeveer van de totale oppervlakte van het gewest deze zijn vooral geconcentreerd in het zuidoosten van het gewest zoniënwoud ter kamerenbos in het westen o a anderlecht is er een beperkt gedeelte weide en akkerland onbebouwde gronden inclusief bossen parken en landbouwgrond zijn samen goed voor een derde van het grondgebied de gemeenten van het brussels hoofdstedelijk gewest met hun postcodes toen belgië in onafhankelijk werd telden de gemeenten die nu deel uitmaken van het brussels hoofdstedelijk gewest ongeveer inwoners waarvan brussel zelf met ongeveer inwoners zowat van het totaal de andere gemeenten waren toen nog dorpen waarvan slechts enkele meer dan inwoners telden die nog niet vergroeid waren met de stad in telde de agglomeratie al inwoners en rond werd de mijlpaal van inwoners bereikt het aandeel van brussel in het totaal bedraagt dan nog slechts in de e eeuw zijn het vooral de direct aan brussel grenzende gemeenten die spectaculair groeien anderlecht molenbeek schaarbeek sint gillis elsene sint joost in de e eeuw ligt de groei vooral bij de gemeenten van de buitenrand in net na de oprichting van het gewest in telde de agglomeratie inwoners terwijl er in nog waren tot zou dit aantal blijven teruglopen tot ongeveer gelijk aan het niveau van in het eerste decennium van de e eeuw keerde de tendens om in de kaap van te ronden deze sterke groei concentreert zich vooral in de gemeenten anderlecht sint jans molenbeek schaarbeek elsene sint joost ten node koekelberg laken brussel ii en sint gillis en is zowel het gevolg van een hoog natuurlijk saldo hoog geboortecijfer en laag sterftecijfer voornamelijk door het grote aandeel van de jonge uit het buitenland ingeweken bevolking als van een sterke migratie uit het buitenland ondanks deze groei hebben enkele van deze gemeenten brussel elsene sint gillis etterbeek en sint joost nog steeds minder inwoners dan het geval was op hun hoogtepunt de andere gemeenten kennen een lagere groei die dichter aansluit bij het nationale gemiddelde het fenomeen van stadsontvluchting ontstaan in de tweede helft van de e eeuw doet zich echter nog steeds voor want het intern migratiesaldo blijft jaar na jaar negatief meer inwoners verlaten het gewest richting vlaanderen of wallonië dan omgekeerd eind was zo n van de inwoners van het brussels hoofdstedelijk gewest van vreemde origine zo n van de brusselaars is van niet europese afkomst het percentage brusselaars van europese afkomst en van niet vreemde afkomst bedraagt beide vluchtelingen maken het overige uit hierbij dient opgemerkt te worden dat de inwoners van gemengde afkomst zowel belgische als buitenlandse gerekend worden als van vreemde origine volgens een rapport van het brussels observatorium voor gezondheid en welzijn uit zijn van de inwoners van het brussels hoofdstedelijk gewest van buitenlandse oorsprong dat wil zeggen niet in belgië geboren van de inwoners van brussel hebben niet de belgische nationaliteit zijn immigrant in sommige zones van het gewest gaat het vooral om arbeidsmigranten in andere wijken zijn de niet belgen vooral werknemers van internationale organisaties of buitenlandse studenten alle cijfers voor brussel zijn inclusief brussel ii laken haren en neder over heembeek oudergem maakte in nog deel uit van watermaal bosvoorde geboorten overlijden per inw zijn voor het jaar inwoners per km voor het jaar ter vergelijking voor belgië bedragen deze cijfers respectievelijk de welvaartsindex is indicatief voor de gemiddelde rijkdom van de inwoners van een gemeente hij wordt berekend als het gemiddeld netto belastbaar inkomen per inwoner in een bepaalde gemeente in vergelijking met dezelfde gemiddelde waarde voor belgië index een index lager dan betekent dat dit inkomen lager ligt dan het nationaal gemiddelde een index hoger dan het omgekeerde deze gegevens hebben betrekking op het inkomensjaar met een index van loopt het brussels gewest ver achterop bij de andere gewesten van het land voor vlaanderen bedraagt de index en voor wallonië sint joost ten node kent met index de laagste welvaartsindex van alle belgische gemeenten opvallend is dat over de periode in van de gemeenten de welvaartsindex gedaald is slechts in gemeenten elsene en sint gillis resp met en gestegen is en in gemeenten ukkel en etterbeek vrijwel gelijk is gebleven het gewest dat in index al armer was dan het belgische gemiddelde kent nog een terugval van bijna ganshoren sint agatha berchem koekelberg anderlecht en evere kennen zelfs een terugval van of meer en zijn daarmee over deze periode de grootste verliezers van alle gemeenten die belgië telt het brussels hoofdstedelijk gewest heeft een gemiddelde bevolkingsdichtheid van meer dan inwoners per km zowat keer hoger dan het nationaal gemiddelde er bestaan echter grote verschillen in bevolkingsdichtheid tussen een aantal gemeenten van het gewest de centraal gelegen gemeenten en ook de historische stadskern van brussel de zogenaamde vijfhoek kennen een veel hogere dichtheid dan de gemeenten van de tweede kroon die later verstedelijkten voor de gemeenten van de zuidoostrand vooral watermaal bosvoorde maar ook ukkel oudergem en sint pieters woluwe is dit ook deels te verklaren doordat een groot gedeelte van hun oppervlakte ingenomen wordt door het onbewoonde zoniënwoud en anderzijds omdat ze ook een vrij grote residentiële zone hebben met vrijstaande bebouwing voor brussel stad inclusief de opgeslorpte gemeenten laken haren en neder over heembeek ligt de verklaring voornamelijk bij de aanwezigheid van het grote koninklijk domein en de havenzone waar haast geen bewoning is hoewel sint joost ten node met bijna inwoners per vierkante kilometer de dichtstbevolkte gemeente is is de hoogste concentratie op wijkniveau terug te vinden in de bosniëwijk van sint gillis waar de dichtheid bij inwoners per km ligt zowel sint joost als sint gillis kenden in het midden van de e eeuw voor het inzetten van de stadsvlucht een nog hogere dichtheid van ongeveer inwoners per km de lokale inburgerings en integratiemonitor gepubliceerd door de vlaamse gemeenschap geeft voor de gemeenten van het brussels hoofdstedelijk gewest onderstaande cijfers met betrekking tot de diversiteit van de bevolking van de bijna miljoen inwoners heeft de belgische nationaliteit heeft een andere nationaliteit naar nationaliteit zijn in van de gemeenten de fransen het sterkst vertegenwoordigd in gemeenten de roemenen bulgaren marokkanen en indiërs komen elk in gemeente resp schaarbeek molenbeek en evere op de eerste plaats in elsene sint gillis en etterbeek heeft telkens bijna van de inwoners een andere dan de belgische nationaliteit watermaal bosvoorde en sint agatha berchem zijn de enige gemeenten waar net iets meer dan van de inwoners de belgische nationaliteit bezit eind was van de inwoners van het brussels hoofdstedelijk gewest van buitenlandse herkomst zelf in het buitenland geboren of ten minste een van de ouders in het buitenland geboren van alle inwoners heeft wortels in een van de landen van de europese unie heeft een band met landen buiten de eu komt uit de maghreb of turkije die daarmee tot nu toe de belangrijkste immigratieregio s zijn sint joost ten node telt als enige gemeente meer dan inwoners van buitenlandse origine watermaal bosvoorde als enige gemeente minder dan molenbeek telt het grootste aandeel van inwoners afkomstig uit niet eu landen sint pieters woluwe het minst met het gewest heeft het nederlands en het frans als officiële talen vrijwel alle officiële bestuur politie gerecht straatnaambordjes semi officiële zaken en instellingen mivb bpost en diverse private entiteiten zoals grote winkelketens zijn tweetalig ook de meeste andere aanduidingen zijn in de twee talen te vinden toch is de voertaal op straat veelal het frans in overeenstemming met de indeling van de bevolking tot procent hanteert het frans als voertaal tot procent nederlands afhankelijk van de bron en de gebruikte maatstaven zulke percentages geven echter niet altijd een duidelijk beeld veel inwoners die frans als eerste taal opgeven spreken ook nederlands al dan niet op moedertaalniveau dit kunnen veelal oudere inwoners zijn die zowel nederlands frans als het brusselse dialect spreken maar ook mensen die in het frans opgevoed zijn en naar een nederlandstalige school gegaan zijn rond valt een trend te bespeuren dat franstalige ouders hun kinderen naar een nederlandstalige school sturen omdat ze op die manier meer kansen zouden hebben en omdat het franstalige onderwijs in brussel de reputatie heeft van minderwaardige kwaliteit te zijn veel franstalige brusselaars spreken nederlands uit commerciële overwegingen in de stad werken immers tot vlaamse of andere nederlandstalige forenzen tot slot moet opgemerkt worden dat een groot deel van de inwoners een andere thuistaal heeft onder meer arabisch turks engels portugees italiaans pools roemeens bulgaars en diverse afrikaanse talen waarbij het frans en of nederlands in wezen dus tweede of derde talen zijn voor deze inwoners in het gemeentebestuur van elk van de gemeenten van het gewest zit gewoonlijk een of uitzonderlijk soms meerdere nederlandstalige schepen en die soms bevoegd is voor alle nederlandstalige aangelegenheden gemeentelijke ambtenaren die in contact staan met het publiek zoals loketbedienden zouden tweetalig moeten zijn in praktijk bevestigen officiële rapporten dat er grote aantallen eentalige in praktijk vooral franstalige ambtenaren in dienst zijn de meeste burgemeesters hebben een goede kennis van beide talen af en toe zijn er incidenten tussen franstaligen en nederlandstaligen zo was er in de jaren en de schaarbeekse burgemeester roger nols die verschillende maatregelen nam om nederlandstaligen quasi weg te pesten het beste voorbeeld hiervan is de lokettenkwestie roger nols zorgde ervoor dat er nog slechts één loket voor nederlandstaligen was in het gemeentehuis hoewel een nederlandstalige aan elk loket in het nederlands terecht zou moeten kunnen door het aantal inwoners van schaarbeek het hoogste na dat van brussel stad was er behoefte aan meer loketten voor nederlandstaligen binnen brussel lijken deze spanningen af te nemen de taalproblemen verplaatsten zich veeleer naar de vlaamse rand rond brussel waar zich veel franstalige brusselaars hebben gevestigd in sommige gemeenten zijn ze zelfs een grote meerderheid wat een tegenstelling vormt met het feit dat die gemeenten tot vlaanderen behoren en dus formeel nederlandstalig zijn van alle handelsvennootschappen met zetel in brussel gebruikt procent het nederlands als interne voertaal en als communicatietaal met de overheden een derde van alle jobaanbiedingen vraagt om tweetaligheid een vijfde vraagt daarnaast ook nog kennis van het engels meertalige banen worden meestal ingevuld door vlamingen van alle reclamecampagnes in brussel is zo n procent tweetalig frans nederlands een derde eentalig frans een tiende tweetalig frans engels en procent drietalig in kwamen er overdag pendelaars uit het vlaams gewest van het totaal aanzienlijk meer dan de pendelaars uit wallonië de oorspronkelijke taal van brussel een lokale variant van het brabants behoort tot de voorlopers van het hedendaagse nederlands het huidige standaardnederlands is in de loop der eeuwen ontstaan uit diverse dialecten waarbij het brabants en het hollands een hoofdrol hebben gespeeld binnen het brussels hoofdstedelijk gewest zijn het frans en het nederlands officiële talen maar de meesten zowel inwoners forenzen buitenlanders als de toevallige bezoeker gebruiken het frans als aanspreektaal het brussels is een van de brabantse dialecten van het nederlands voor de franse bezettingen en de belgische onafhankelijkheid werd frans enkel gebruikt door de hogere adel en hun huispersoneel en in de betrekkingen met de naburige franstalige regio s zoals de streek rond nijvel henegouwen en namen tijdens de franse bezettingen werd het frans hardhandig opgelegd als bestuurstaal bij de belgische onafhankelijkheid was de lokale brusselse bevolking nog voor meer dan nederlandstalig het aantal franstaligen nam tijdens de de eeuw toe door de inwijking van franse vluchtelingen en het aantrekken van waalse ambtenaren voor de centrale administratie van de nieuwe staat de nieuwe staat koos immers voor de taal van een zeer beperkte groep stemgerechtigden de uitsluitend franstalige adel hogere burgerij en hogere clerus de laatste decennia van de twintigste eeuw heeft het brussels hoofdstedelijk gewest zich ontwikkeld van een tweetalig tot een veeltalig gebied dankzij de vestiging van europese ambtenaren en hun families buitenlandse arbeiders uit het middellandse zeegebied immigranten uit de voormalige belgische kolonie congo vluchtelingen uit alle delen van de wereld en recentelijk veel midden en oost europeanen in toenemende mate wordt engels gebruikt als aanspreektaal en ook andere talen winnen aan belang met name als huistaal en communicatiemiddel binnen bevolkingsgroepen zoals spaans turks arabisch berber italiaans enz na de laatste talentelling in waarbij frans en nederlands als meest gesproken taal opgaf zijn geen officiële statistieken over het taalgebruik in brussel meer bijgehouden sinds wordt er wel periodiek enquteonderzoek gedaan naar de taalverhoudingen uitgevoerd door het brussels informatie documentatie en onderzoekscentrum brio een wetenschappelijk onderzoeksinstituut uit de ontwikkeling van de huistaal in brussel blijkt dat de laatste jaren het aandeel eentalige franse gezinnen sterk daalt en het aandeel tweetalige gezinnen toeneemt opmerkelijk is dat tussen en het aandeel gezinnen waar alleen of mede frans gesproken wordt licht gedaald is van naar terwijl het aandeel gezinnen waar alleen of mede nederlands gesproken wordt sterk is gestegen van naar dit is waarschijnlijk mede te danken aan de populariteit van het nederlandstalig onderwijs in brussel uit de antwoorden op de vraag welke taal of talen worden gebruikt in communicatie met buren kortom de aanspreektaal in de eigen buurt blijkt een afnemend belang van het frans ten gunste van het engels in sprak nog van de brusselaars uitsluitend frans met de buren gebruikte frans en nederlands uitsluitend nederlands frans en engels en afwisselend frans nederlands en engels in had zich dit ontwikkeld tot uitsluitend frans frans en nederlands uitsluitend nederlands frans en engels en frans nederlands en engels de gemeenten van het brussels gewest hebben een erkende nederlandstalige openbare bibliotheekvoorziening samen met de hoofdstedelijke openbare bibliotheek muntpunt zijn er in het brussels gewest in totaal dus nederlandstalige openbare bibliotheken de subsidiëring van openbare bibliotheken in belgië is gemeenschapsmaterie omdat de inhoud persoonsgebonden is de bovenstaande gemeentelijke bibliotheken vallen dus onder de vgc subsidiëring net als het brusselse bibliotheken netwerk daarnaast heeft de franstalige cocof ook haar eigen bibliothekennetwerk sinds kunnen de brusselaars hun eigen gewestelijke vertegenwoordigers kiezen het brussels hoofdstedelijk parlement deze raad stelt de brusselse hoofdstedelijke regering aan deze regering dient over een parlementaire meerderheid te beschikken in beide taalgroepen en moet naar analogie met de federale regering ook evenveel ministers tellen uit elke taalgroep in de praktijk elk twee geleid door een minister president waarvoor deze taalpariteit niet geldt daarnaast kunnen ook nog enkele staatssecretarissen ondergeschikt aan een van de ministers toegevoegd worden aan de regering ook voor hen geldt de taalpariteit niet uit de raad worden ook de respectieve raden voor de vlaamse en franstalige gemeenschap samengesteld vgc en cocof belangrijke bestuurlijke taken zijn toevertrouwd aan instellingen van de twee gemeenschappen in brussel zijnde de vlaamse gemeenschapscommissie vgc en de commission communautaire franaise cocof evenals ook een kleine gemeenschappelijke gemeenschapscommissie ggc vgc en cocof beschikken elk over een eigen verkozen raad en een eigen bestuur de gemeenschapsraden bestaan daarbij uit de verkozenen van de eigen gemeenschap in het brusselse parlement zoals voor alle verkiezingen in belgië geldt ook voor de verkiezingen voor het brussels hoofdstedelijk parlement de stemplicht in bedroeg het aantal kiezers goed voor van de bevolking in was het aantal kiezers haast onveranderd gebleven terwijl de bevolking ondertussen met twintig procent is toegenomen omdat deze nieuwe inwoners vrijwel uitsluitend niet belgen zijn die niet over stemrecht beschikken is de verhouding kiezers inwoners hierdoor teruggevallen tot beduidend lager dan het geval is op nationaal niveau en in de andere gewesten daarnaast is ook het hoog absenteïsme in kenmerkend voor het brussels gewest oorspronkelijk telde het parlement leden en waren er geen vastgelegd aantal zetels bepaald per taalgroep met het lambermontakkoord van werd het aantal zetels opgetrokken naar en werd voor elke taalgroep een vast aantal zetels voorzien voor de franstalige lijsten en voor de nederlandstalige lijsten deze verhouding weerspiegelt niet de reële stemverhoudingen tussen beide taalgroepen sinds viel het aandeel stemmen voor de nl talige lijsten immers terug van naar in terwijl het aan fr talige kant steeg van naar hierbij dient opgemerkt dat stemmen voor nl talige lijsten niet noodzakelijk enkel en alleen afkomstig kunnen zijn van nl talige kiezers omgekeerd geldt dit ook voor stemmen op fr talige lijsten hoe groot dit fenomeen van taaloverschrijdend stemmen is valt niet te achterhalen wel is het zo dat het vlaams belang voorheen vlaams blok een aantal keren bewust ook een tweetalige campagne gevoerd heeft met de bedoeling ook fr talige stemmen te veroveren wat voor en het hogere aantal stemmen voor nl talige lijsten zou verklaren omwille van het voorbehouden aantal zetels per taalgroep zijn tweetalige lijsten voor deze verkiezingen niet mogelijk nederlandstaligen die op een franstalige lijst kandideren worden als franstalig beschouwd en omgekeerd ook voor deze verkiezingen is er voor het behalen van zetels een kiesdrempel van zij het dat deze in dit geval per taalgroep geldt en niet berekend wordt op het geheel van de uitgebrachte stemmen een bijzonderheid is dat partijen binnen dezelfde taalgroep een lijstverbinding apparentering met elkaar kunnen aangaan de techniek van de apparentering die in belgië alleen bestaat bij provincieraadsverkiezingen en voorheen bij federale verkiezingen maar daarbij tussen lijsten van dezelfde partij in verschillende kieskringen wordt hier dus gebruikt voor lijsten van verschillende partijen in dezelfde kieskring doel hiervan was te vermijden dat het vlaams blok een meerderheid van de zetels zou kunnen halen doordat kleinere partijen zoals destijds n va spirit agalev of vivant de kiesdrempel niet zouden halen op die wijze kon in de lijst ptb pvda go vier zetels behalen hoewel hij met onder de kiesdrempel bleef de partij ging immers een lijstverbinding aan met de partijen pro brussel belgische unie union belge en de piratenpartij opgeteld behaalden de vier partijen samen meer dan en werden hun dus zetels toebedeeld deze kwamen uiteindelijk allemaal toe aan de pvda de partijen cdv sp a n va open vld groen en vlaams belang gingen bij deze verkiezingen geen lijstverbinding aan de vgc vervult een belangrijke rol voor de nederlandstalige brusselaars ze krijgt haar middelen vooral via de trekkingsrechten van het brussels hoofdstedelijk gewest en de dotaties van de vlaamse gemeenschap aangevuld met een klein deel federale middelen ook uit het budget van de vlaams minister voor brusselse aangelegenheden gaan middelen naar de nederlandstalige instellingen en initiatieven in brussel de vlaamse gemeenschapscommissie financiert zo b v de gemeenschapscentra in brussel ze ondersteunt de werking van de nederlandstalige scholen en van de nederlandstalig brusselse organisaties kinderopvang welzijnsinstellingen en initiatieven ze neemt daarbij de facto een deel van de taken op zich die de gemeentelijke overheden alle geleid door franstalige burgemeesters niet verplicht zijn om uit te oefenen en dat om evidente redenen ook niet doen vele gemeenten hadden decennialang geen gemeentelijke nederlandstalige bibliotheek al is dat euvel intussen verholpen de franse gemeenschapscommissie oefent vergelijkbare bevoegdheden uit als de vlaamse gemeenschapscommissie vgc ze heeft echter ook decretale bevoegdheden ze beschikt ook over meer middelen dan de vgc n nederlandstalig f franstalig binnen het brussels hoofdstedelijk gewest zijn de vlaamse en franse gemeenschap bevoegd voor onderwijs de zogenaamde culturele aangelegenheden en de zogenaamde persoonsgebonden aangelegenheden die bevoegdheden zijn echter beperkt tot de instellingen die uitsluitend behoren tot de vlaamse of franse gemeenschap wegens hun activiteiten inzake onderwijs en culturele aangelegenheden of wegens hun organisatie inzake persoonsgebonden aangelegenheden zo is de vlaamse en franse gemeenschap in het tweetalige gebied brussel hoofdstad bevoegd voor scholen die onderwijs aanbieden in respectievelijk het nederlands en het frans de gemeenschappen zijn in het tweetalige gebied ook bevoegd voor theaters die zich uitsluiten richten tot een eentalig publiek het beleid inzake maatschappelijk welzijn tot uitvoering gebracht door de ocmw s is een gemeenschapsmaterie in het tweetalige gebied brussel hoofdstad kunnen de ocmw s echter niet worden geacht uitsluitend tot de vlaamse of franse gemeenschap te behoren sedert de vierde staatshervorming van is die bevoegdheid die wordt aangeduid met de term bicommunautaire persoonsgebonden aangelegenheden de bevoegdheid van de gemeenschappelijke gemeenschapscommissie het brussels hoofdstedelijk gewest draagt als stadsgewest zelf heel wat uitgaven die verbonden zijn aan het uitoefenen van centrumfuncties bv ziekenhuizen en scholen en van de hoofdstedelijke functie bv infrastructuur de meeropbrengsten uit haar internationale rol bv brussel is na singapore de grootste congresstad zijn geen gewestelijke financieringsbron bovendien ontvangt het gewest geen belastingen op de inkomens van ongeveer forenzen uit de andere gewesten wel krijgt het gewest extra investeringsmiddelen van de federale overheid in het kader van de belirisakkoorden de belirismiddelen worden gezamenlijk beheerd door de federale overheid en de brusselse overheid een bijkomend probleem voor het gewest is de aanhoudende verarming van de bevolking waardoor de fiscale inkomsten uit de personenbelasting teruglopen waar in het gemiddeld belastbaar inkomen per inwoner nog bijna gelijk was aan het nationaal gemiddelde ligt dit in bijna lager de financiering van de hoofdstedelijke overheden is onderwerp van discussie in de belgische politiek franstalige politici en sommige brussels vlaamse mandatarissen beweren dat brussel te weinig middelen krijgt omwille van haar centrumfuncties anderen beweren dat brussel meer middelen krijgt dan de bevolking verantwoordt en dat er veel middelen verspild worden door het ontbreken van homogene bevoegdheden en van een kerntakendebat tussen de plaatselijke overheden en het gewest een aandeel van de gewestmiddelen gaat naar taken van de gemeenschappen en dan in hoofdzaak de franse gemeenschap achter deze discussie gaat een strijd schuil om macht en invloed in de hoofdstad in de gewestregering weten de vlamingen zich met twee wettelijk gewaarborgde ministerfuncties op vijf ministers verzekerd van deelname aan de macht die deelname staat niet in verhouding tot de numerieke sterkte van nederlandstalige partijen bij verkiezingen in het brussels gewest ong er bestaat een vergelijkbare beschermingsmaatregel voor de franstalige minderheid in de federale regering op gemeentelijk niveau ontbreekt een dergelijke bescherming van de vlaamse minderheid en staat deelname aan de macht dus rechtstreeks in functie van het verkiezingsresultaat ook al is het zo dat sedert het afsluiten van de lambermontakkoorden in het opnemen van een nederlandstalige schepen of ocmw voorzitter in het bestuur de gemeente extra federaal overheidsgeld oplevert uit deze situatie volgt dat elke overdracht van bevoegdheden van de gemeenten naar het gewest de positie van de vlamingen versterkt dit communautair standpunt verklaart deels ook de vlaamse ijver voor de afschaffing van het gemeentelijke niveau en het franstalige verzet ertegen het brussels hoofdstedelijk gewest wordt omsloten door de r beter bekend als de grote ring rond brussel deze ligt slechts voor ongeveer kilometer binnen de grenzen van het eigenlijke gewest de belangrijkste invalswegen die aansluiten op deze ringweg en soms nog verder doorlopen richting centrum zijn de e e e en de a de autosnelwegen binnen de gewestgrenzen worden samen met een aantal andere gewestwegen beheerd door mobiel brussel daarnaast is er rond het centrum de kleine ring r serie van tunnels en doorgaande wegen die het centrum van brussel bedienen en die de stadsomwalling uit de e en e eeuw volgt daarbij duiken namen op die herinneren aan de oude stadspoorten zoals de poort van namen halle ninove anderlecht leuven schaarbeek enzovoort brussel wordt bediend door brussels airport gelegen in de nabijgelegen vlaamse gemeente zaventem en door het kleinere brussels south charleroi airport gelegen in de buurt van charleroi in wallonië zo n km ten zuiden van brussel de noord zuidverbinding is het drukste en centrale verkeersknooppunt van heel het treinverkeer in belgië en het gewest vandaar rijden treinen naar alle uithoeken van het land voor het regionaal verkeer is er het gewestelijk expresnet ook wel de s trein genoemd dit is te vergelijken met de rer in parijs op brussels grondgebied bevinden zich stations het hele brussels s net telt meer dan stations reizigers kunnen gebruikmaken van verschillende treinstations de belangrijkste voor het personenvervoer bevinden zich op de noord zuidverbinding alle nationale reizigerstreinen die brussel aandoen stoppen in brussel noord brussel centraal en brussel zuid alle treinen richting namen en luxemburg stoppen op station brussel luxemburg en station brussel schuman nabij de europese instellingen brussel wordt ook bediend door directe hogesnelheidsverbindingen naar londen met de eurostar via de kanaaltunnel naar amsterdam parijs en keulen met de thalys en naar keulen en frankfurt door de duitse ice vanuit brussel zijn de steden amsterdam rotterdam londen keulen parijs en rijsel per trein in uur te bereiken een treinreis naar frankfurt lyon en straatsburg duurt uur de treinen naar marseille montpellier en nice leggen meer dan km af in uur brussel heeft een eigen haven aan het zeekanaal brussel schelde gelegen in het noordwesten van de stad het kanaal charleroi brussel verbindt brussel met de industriegebieden van wallonië de maatschappij voor het intercommunaal vervoer te brussel mivb verzorgt binnen het gewest het vervoer per bus tram en metro enkele van haar tram en buslijnen lopen tot buiten de gewestgrenzen tervuren vilvoorde groot bijgaarden drogenbos omgekeerd hebben ook de vlaamse vervoersmaatschappij de lijn en zijn waalse tegenhanger tec een aantal buslijnen die in het brussels hoofdstedelijk gewest eindigen de brusselse metro dateert uit maar ondergrondse trajecten bekend als premetro die worden bereden door trams zijn er al sinds de brusselse metro is een metrosysteem dat voornamelijk het westen anderlecht molenbeek jette laken en het oosten woluwe etterbeek oudergem van het gewest met het centrum verbindt het noorden schaarbeek evere wordt voorlopig niet en het zuiden sint gillis ukkel vorst slechts zeer beperkt bediend met enkele premetro haltes het bestaat uit een netwerk met vier lijndiensten met een aantal gemeenschappelijke trajectdelen de metro heeft een netwerklengte van km en telt stations het premetro netwerk in brussel bestaat uit twee ondergrondse delen die door trams worden gebruikt die ook bovengronds rijden het traject is dusdanig ontworpen dat het eventueel kan worden omgevormd tot een conventionele metrolijn stations in het premetro netwerk maken gebruik van hetzelfde design als de metrostations verder bestaan er nog een paar ondergrondse tramlijnendelen wat het totaal netwerk op km brengt met metro en premetrostations het grootste deel van de gemeenschappelijke as van de eerste twee metrolijnen tussen de stations de brouckre en schuman werd ingehuldigd op december als premetro dus met trams en werd in omgevormd tot het eerste deel van de werkelijke metro die vervolgens werd beschouwd als een lijn met twee takken tussen de brouckre en tomberg en de brouckre en beaulieu de brusselse metro wordt beheerd door de mivb nederlands maatschappij voor intercommunaal vervoer te brussel frans stib société de transport intercommunal de bruxelles in vervoerde de brusselse metro van het totaal aantal reizigers van de mivb goed voor ongeveer miljoen ritten daarmee is ze het belangrijkste openbaar vervoermiddel in brussel het netwerk staat ook in verbinding met treinstations van de nmbs maar ook met vele brusselse tram en bushaltes die uitgebaat worden door de mivb zelf en het vlaamse de lijn en waalse tec trams zijn in brussel in gebruik sedert sinds wordt het stedelijk net uitgebaat door de mivb behalve op het stedelijk netwerk reden er tot ook trams van de nmvb en dit op eigen rails gezien de verschillende spoorbreedte het stedelijk tramnetwerk is in de loop der tijd wel verminderd in lengte van een stijging in de eerste helft van de e eeuw tot km in tot een daling in de tweede helft van de e eeuw als gevolg van de popularisering van vervoer per bus en per auto naar slechts km in in de late jaren stopte de verminderding van het tramnet dat in nog slechts km lang was sindsdien is het tramnet weer gegroeid tot km in verdere uitbreidingen van het mivb netwerk zijn gepland of in aanleg en ook de lijn opvolger van de nmvb plant nieuwe tramverbindingen vanuit vlaams brabant naar het brussels gewest een beslissing omtrent de aanleg van deze laatste is er anno echter nog niet sinds is in het gewest een openbaar fietsverhuur systeem beschikbaar onder de merknaam villo uitgebaat door de firma jcdecaux waren oorspronkelijk in slechts enkele gemeenten verhuurstations beschikbaar dan is dit anno reeds het geval in van de gemeenten voor de uitbater is het belangrijkste logistieke probleem een gevolg van het brusselse reliëf vele huurders maken de trip van de bovenstad naar de benedenstad maar niet omgekeerd zodat er tekorten ontstaan in de hoger gelegen stations en een surplus in de lager gelegen stations voorlopig vangt men dit op door overtollige fietsen uit de benedenstad per bestelwagen naar de bovenstad te transporteren in heeft villo naast de bestaande fietsen ook elektrische fietsen geïntroduceerd villo heeft ondertussen een aantal concurrenten gekregen waarvan de bekendste wellicht jump is filiaal van uber vanaf zijn er ook verschillende aanbieders van elektrische deelsteps o a lime en scooters felix aanwezig het koning boudewijnstadion het vroegere heizelstadion is een van de belangrijkste sportstadions van het land hier speelt onder meer de nationale voetbalploeg en wordt jaarlijks de memorial van damme gehouden een belangrijke internationale atletiekmeeting in de straten van brussel worden jaarlijks de marathon van brussel en km van brussel gelopen in het wielrennen is de stad de aankomst van de klassieker parijs brussel in de laatste decennia van de ste eeuw werd in brussel ook de grote prijs eddy merckx gereden van voor de eerste wereldoorlog tot begin jaren werd hier ook regelmatig de zesdaagse van brussel georganiseerd brussel was kandidaat voor de organisatie van de olympische zomerspelen van en maar andere steden kregen de voorkeur brussel was een van de belangrijkste voetbalsteden in de beginjaren van het belgische voetbal nadat de eerste landstitel in nog naar luik was gegaan werd in racing club brussel de tweede belgische landskampioen de club zou tijdens die beginjaren in totaal zes landstitels veroveren de brusselse clubs waren in de eerste jaren ruim vertegenwoordigd in de hoogste klasse na racing club behaalde union saint gilloise uit sint gillis meerdere landstitels en daarna ook daring club brussel andere brusselse clubs die voor de tweede wereldoorlog in de nationale reeksen speelden waren léopold club uccle sport uit ukkel cs la forestoise uit vorst en cs saint josse uit sint joost deze clubs zouden later alle vier wegzakken en aan het einde van de eeuw samensmelten in royal léopold uccle fc na de eerste wereldoorlog maakte de anderlechtse club sc anderlecht langzaam opmars in de jaren behaalden racing club daring club en union hun laatste titels union werd in totaal elf keer landskampioen de oude clubs waren niet langer nationale toppers hun rol werd overgenomen door sc anderlecht dat in zijn eerste landstitel behaalde de club groeide de volgende jaren uit tot de absolute topclub in brussel en belgië de oude clubs racing club en daring club versmolten met white star ac tot rwdm dat in nog eenmaal de titel wist te pakken maar in verdween andere brusselse clubs die in de loop der jaren in de nationale reeksen speelden waren ixelles sc crossing club de schaerbeek ontstaan uit een fusie van rcs de schaerbeek en crossing club molenbeek scup jette rus de laeken racing jet de bruxelles as auderghem kv wosjot woluwe en fc ganshoren in de eerste klasse a van het belgische voetbal is vandaag rsc anderlecht de enige brusselse club rsca speelt zijn thuiswedstrijden in het constant vanden stockstadion ongeveer plaatsen in de eerste klasse b speelt royale union saint gilloise uit sint gillis brussel was met het koning boudewijnstadion speelstad bij het ek voetbal van en in werd zelfs de finale in brussel gespeeld het koning boudewijnstadion vroeger heizelstadion geheten werd meermaals gebruikt voor het spelen van finales van europese clubtoernooien in vond voorafgaand aan de europacup finale het zogeheten heizeldrama plaats waarbij bezoekers om het leven kwamen brugge frans en engels bruges duits brgge is de hoofdstad en naar inwonertal grootste stad van de belgische provincie west vlaanderen en van het arrondissement brugge de stad gelegen in het noordwesten van het land is tevens de hoofdplaats van het kieskanton brugge telt zelf vier gerechtelijke kantons en is de zetel van het bisdom brugge en van een hof van assisen het historisch centrum is als middeleeuwse stad opgenomen op de werelderfgoedlijst van unesco het is eivormig en ongeveer hectare groot de volledige gemeente heeft een oppervlakte van ruim hectare waaronder zo n hectare gewonnen op de zee bij zeebrugge de stad telt ruim inwoners ongeveer daarvan wonen in de binnenstad de inwoners van brugge worden bruggelingen genoemd de economische betekenis van brugge vloeit voornamelijk voort uit de zeehaven zeebrugge maar ook uit de industrie dienstensector en scholen op alle niveaus tevens is de stad een wereldberoemde toeristische trekpleister de oudste geschreven bron waarin de naam van de stad wordt gebruikt is het breviarium de thesauro sancti bavonis quod invenerunt fratres remansisse post nordmannicam infestationem deze inventaris van een kerkschat van de gentse sint baafsabdij werd opgesteld na plundering van de abdij door noormannen vermoedelijk tussen en daarin heeft men het over een gouden kruis dat ter bescherming naar brugge was gestuurd maar niet was teruggekomen crux illa aurea que bruggis fuit ad servandum missa nec postea reversa het vroegste afschrift van deze inventaris dateert pas uit de e eeuw de oudste tastbare bron waarop voor het eerst de naam van de stad wordt gebruikt zijn enkele munten die volgens de recentste inzichten gedateerd worden tussen en ze bevatten de vermeldingen bruggas bruccas briuggas en briuccas waar de naam brugge vandaan komt is niet exact bekend mogelijk is het een verbastering van de keltische naam voor de ondertussen gekanaliseerde rivier de reie die door brugge stroomde en in de noordzee uitmondde reie zelf komt van het keltische woord rogia wat heilig water betekent de kelten beschouwden rivieren en bronnen als goddelijke wezens en het is waarschijnlijk dat de keltische naam aan de brugse waterloop is blijven kleven door evolutie zou de naam van het water rogia of ryggia ook de naam van de stad geworden zijn bryggia het is mogelijk dat er in latere eeuwen ook een contaminatie plaats heeft gevonden met het oudnoordse woord bryggja wat landingsbrug of aanlegkaai betekent zo waren er vanaf veel contacten met scandinavië via handel over de noordzee en door de invallen van de noormannen de naam brugge vertoont dan ook gelijkenissen met bryggen de historische haven van bergen dat net als brugge vanaf de e eeuw een belangrijke stad was van de hanze regelmatig wordt naar brugge verwezen als het venetië van het noorden refererend aan de vele waterlopen en bruggen de meeste van deze kanaaltjes worden reien genoemd naar de rivier de reie een andere theorie luidt dat de bijnaam te maken heeft met het feit dat de middeleeuwse handelssteden brugge en venetië economisch enigszins vergelijkbare functies vervulden als belangrijkste distributiecentra elk in eigen regio ook wordt brugge vaak de breydelstad genoemd naar de brugse volksheld uit de e eeuw jan breydel de bijnaam van de bruggelingen is brugse zotten deze bijnaam danken ze aan een weinig waarschijnlijke legende nadat ze maximiliaan i van oostenrijk in hun strijd om autonomie voor een tijd gevangen hadden gehouden verbood deze het houden van een jaarmarkt en andere festiviteiten in een poging om hem te sussen hield brugge voor hem een groot feest en vroeg daarna de toestemming opnieuw een jaarmarkt te houden belastingen te innen én een nieuw zothuis te bouwen hij antwoordde sluit alle poorten van brugge en je hebt een zothuis de eerste tekenen van leven op het huidig brugse grondgebied stammen uit de e eeuw n c toen er zich een gallo romeinse nederzetting bevond de naam van brugge werd voor de eerste keer vermeld tussen en tussen de e en e eeuw groeide de stad dankzij de belangrijke haven uit tot een internationaal handelscentrum even dreigde de haven in het gedrang te komen door de verzanding van het gebied tussen brugge en de huidige kuststrook het ontstaan van het zwin de vaargeul tussen brugge en de zee in zorgde er echter voor dat de verbinding standhield in werd brugge uitgeroepen tot hoofdstad van het graafschap vlaanderen en van de e tot de e eeuw kon brugge gerust beschouwd worden als de economische hoofdstad van noordwest europa door zijn belang als handelscentrum zag in brugge het eerste beursgebouw ter wereld het levenslicht daarnaast werd ook de waterhalle op de grote markt als ontmoetingsplaats voor handelaars gebouwd de e eeuw mag de gouden eeuw van brugge genoemd worden in die tijd telde de stad inwoners de binnenstad kreeg een tweede stadswal waarvan tot op vandaag enkele poorten de tand des tijds hebben doorstaan het bourgondische vorstenhuis had van brugge haar residentiestad gemaakt en trok heel wat uitmuntende kunstenaars aan waaronder schilders en architecten dit resulteerde in een enorme verrijking van de stad op bouwkundig artistiek en cultureel vlak het monumentale stadhuis is hier een mooi voorbeeld van maar ook heel wat indrukwekkende kerken en huizen stammen uit die periode de dood van maria van bourgondië in zorgde echter voor een keerpunt en al gauw trok het vorstenhuis zich uit de stad terug het einde van brugge als internationale handelsmetropool was in zicht antwerpen nam gedurende een eeuw deze rol over en brugge raakte volledig in verval de spaanse koning was ook graaf van vlaanderen van tot deze spaanse heerschappij gepaard met enkele godsdienstoorlogen sleurde de stad steeds verder de dieperik in daarna volgden een oostenrijks bewind een franse annexatie een herenigd nederland en de belgische onafhankelijkheid volgens sommigen behoorde brugge van tot tot de armste steden in de nederlanden hiervoor wordt meestal de cijfers vernoemd van de behoeftige bevolking anderen halen hieruit argument dat de stad integendeel rijk bleef aangezien ze zo veel armen kon onderhouden het bouwen van grote stadswoningen doorheen de zeventiende tot achttiende eeuw toont aan dat er minstens een rijke bovenlaag aanwezig was de industriële revolutie in de negentiende eeuw beroerde brugge niet in aanzienlijke mate de strijd voor een nieuwe zeehaven was het grote actiepunt in brugge vanaf het begin van de negentiende eeuw werd brugge vooral geprezen als verblijfplaats en historisch oord door engelse auteurs tegen het einde van de eeuw was de roman bruges la morte van georges rodenbach een van de elementen die de stad bijkomend onder de aandacht bracht in het boek werd brugge als verarmd maar mysterieus voorgesteld en dit zorgde voor een bijkomende internationale belangstelling het historisch patrimonium werd herontdekt en de bouw van de zeehaven in zeebrugge in beloofde ook op economisch vlak voor een heropleving te zorgen de tentoonstelling van de vlaamse primitieven in was het startschot voor de sterke culturele en toeristische ontwikkeling die de stad sindsdien heeft gekenmerkt tijdens de twee wereldoorlogen bleef brugge zo goed als volledig gespaard van vernielingen in werd het grondgebied van de stad aanzienlijk uitgebreid door een fusie met de omliggende randgemeenten en in kwam de binnenstad op de werelderfgoedlijst van de unesco te staan tijdens het jaar was brugge culturele hoofdstad van europa het gebied waarin brugge is gegroeid ligt op de grens van een zandleemgebied en de zeepolders op circa km van de noordzee het grootste deel van de stad kan tot de zandstreek gerekend worden brugge heeft acht deelgemeenten waarvan er zes brugge sint andries sint michiels assebroek sint kruis en koolkerke een stedelijk karakter hebben en twee dudzele en lissewege gekenmerkt zijn door een enerzijds landelijk en anderzijds havengerelateerd landschap de binnenstad het historisch stadsgedeelte binnen de vesten heeft gemiddeld de grootste bevolkingsdichtheid ook wijken grenzend aan het stadscentrum kennen vaak een hoge bevolkingsdichtheid soms hoger dan van enkele wijken in de binnenstad over het algemeen op uitzondering van bepaalde wijken neemt de bevolkingsdichtheid licht af naarmate men verder verwijderd is van de binnenstad in de loop der jaren is de oppervlakte van de gemeente stad brugge aanzienlijk vergroot hieronder een overzichtje van de geannexeerde gemeenten en woonkernen weergegeven is het jaartal waarin de fusie geschiedde plus de opgegeven gemeenten enkel de gemeenten die zich in bij de stad gevoegd hebben mogen zichzelf deelgemeente noemen in brugge heerst voornamelijk een gematigd zeeklimaat door zijn ligging nabij de zee wordt het klimaat in brugge hier sterk door bepaald de winters zijn relatief zacht en de zomers vrij koel de warme golfstroom van de atlantische oceaan warmt de noordzee op wat een temperende invloed op het klimaat heeft ook de westelijke en zuidwestelijke winden zijn hierdoor zachter in de winter schommelt de temperatuur rond c in de zomer wordt een gemiddelde temperatuur van c bereikt de natste maanden van het jaar zijn normaal augustus oktober november en december maar het hele jaar door kan er vrij veel neerslag vallen de zonnigste maanden zijn van mei tot en met augustus hoewel deze maanden ook vaak gekenmerkt worden door periodes van hevige neerslag september kan dan weer een aangename nazomermaand zijn de luchtvochtigheid is het hoogst tijdens de wintermaanden en is gemiddeld het laagst tijdens de maand mei van de inwoners op januari waren er mannen en vrouwen er bevonden zich toen bruggelingen in de leeftijdsgroep van tot en met jaar in de leeftijdsgroep van tot en met jaar en in de leeftijdsgroep van jaar en ouder de stad telde op dat moment ook huishoudens en personen of van de bevolking met een vreemde nationaliteit in werden in brugge geboortes en overlijdens geteld alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente inclusief deelgemeenten zoals ontstaan na de fusie van januari brugge is vooral bekend als een historische stad met veel cultureel erfgoed het historisch centrum is goed geconserveerd in het bijzonder het middeleeuws stratenpatroon en patrimonium het huidige uitzicht van de binnenstad is ook beïnvloed door de belangstelling voor de neogotiek in de e eeuw die resulteerde in de neo brugse stijl gaande van neogotiek tot eclecticisme veel gebouwen werden toen verfraaid gerestaureerd herbouwd of nieuw gebouwd in deze stijl de reien de geschiedenis de archeologische vondsten maar ook de winkelstraten lokken dagelijks heel wat mensen naar deze stad in ruime mate te voet maar onder andere ook per fiets koets paardenkoets of tram met city tourbusjes of met bootjes op de reien kan de brugse binnenstad verkend worden voor het verblijfstoerisme telt de stad ruim hotels goed voor meer dan bedden de jeugdlogies en gastenkamers zijn goed voor elk nog eens ruim bedden in telde men in brugge zo n miljoen aankomsten waaronder circa in zeebrugge en ruim miljoen overnachtingen waaronder circa in zeebrugge in vergelijking met andere grote vlaamse steden vertoont een kleiner aandeel hiervan een zakelijk karakter al blijkt dit aandeel de laatste jaren wel toe te nemen het autoverkeer wordt zo veel mogelijk uit het centrum van de stad geweerd de snelheidsbeperkingen km per uur een lussenplan met veel eenrichtingsverkeer twee richtingen voor fietsers en randparkings moeten van brugge een aangename wandel en winkelstad maken de aanwezigheid van horecazaken en winkels verdringt evenwel gedeeltelijk de woonfunctie in de kern van de binnenstad elk jaar gaat op hemelvaartsdag de heilig bloedprocessie rond in brugge hierbij wordt de relikwie van het heilig bloed die diederik van de elzas vanuit jeruzalem naar brugge zou hebben gebracht vereerd door de stad de processie bestaat uit drie gedeelten de bijbel de geschiedenis van het kostbaar bloed en de prelatuurstoet met de relieken een andere grote stoet die in brugge wordt gehouden is de gouden boomstoet deze vijfjaarlijkse praalstoet werd in gecreëerd met als centraal gegeven de wapenpas van de gouden boom die in op de brugse markt werd gehouden ter gelegenheid van het huwelijk van karel de stoute en margaretha van york in was brugge culturele hoofdstad van europa naar aanleiding hiervan werd onder andere een nieuw multifunctioneel concertgebouw gebouwd met de ambitie er een internationale uitstraling aan te geven brugge is tevens het centrum van een van de vlaamse toeristische regio s het brugse ommeland sinds is de koepel van de stedelijke musea onder de naam musea brugge erkend als culturele erfgoedinstelling de vroegere onderverdeling in drie museale groepen groeningemuseum hospitaalmuseum en bruggemuseum is daardoor vervallen musea brugge is de overkoepelende organisatie van de veertien musea van de stad brugge de collecties bevatten beeldende en toegepaste kunst van de de tot en met de ste eeuw en zijn ondergebracht in beschermde monumenten in de historische binnenstad van brugge brugge biedt tal van uiteenlopende drank en eetgelegenheden de binnenstad telt meer dan horecazaken de grote markt en t zand tellen een groot aantal tearooms onder de vele restaurants in de stad bevinden zich ook diverse sterrenrestaurants de karmeliet een restaurant dat in een eerste michelinster kreeg en jaar aan een stuk sterren had maar eind werd stopgezet was jarenlang een van de toonaangevende namen in belgië t zand en de omgeving van de eiermarkt het kraanplein en de kuipersstraat genieten bekendheid als uitgaansbuurten met diverse dans cafés en clubs een groot aantal bieren wordt gebrouwen in of is gerelateerd aan brugge waaronder basilius bourgogne des flandres blond en bruin brugge tripel brugs tarwebier brugse babbelaar brugse bok brugse zot blond en dubbel de garre tripel den ijzeren arm de witte zwaan fort lapin diverse varianten galbert van brugge steenbrugge blond dubbel bruin tripel wit en abdij bock en straffe hendrik tripel quadrupel heritage en wild er zijn in brugge verschillende biercafés en winkels echter van de vele brouwerijen die ooit in brugge gevestigd waren blijft vandaag alleen nog de halve maan over en zijn er verder nog de in opgerichte brouwerij fort lapin en de in opgerichte brouwerij bourgogne des flandres brugge staat daarnaast bekend als chocoladestad de stad telt heel wat chocolatiers en een chocolademuseum choco story een specialiteit is het brugsch swaentje de officiële stadspraline het precieze recept blijft geheim maar amandelpraliné gruut en brugse kletskoppen spelen een duidelijke hoofdrol ook op gebied van gebak heeft brugge enkele plaatselijke specialiteiten brugs beertje brugse achten brugs beschuit brugse cigaretjes brugse kletskoppen en brugse mokken tot slot zijn diverse kazen hoewel niet in brugge gemaakt wel naar de stad genoemd brugge abt brugge belegen brugge blomme brugge broodje apero brugge broodje classic brugge dentelle brugge goud brugge jong brugge oud brugge pater brugge prestige brugge prior en brugge rodenbach deze kazen worden geproduceerd in moorslede met melk uit het brugse ommeland ze worden echter wel in de brugse sint godelieveabdij te rijpen gelegd de twee belangrijkste theater en concertzalen in brugge zijn het concertgebouw en de stadsschouwburg in het concertgebouw een modern cultureel complex gebouwd naar aanleiding van brugge culturele hoofdstad van europa bevinden zich onder andere een grote concertzaal die beschikt over zo n zitplaatsen en een kamermuziekzaal die plaats biedt aan toeschouwers dankzij een bijzondere architecturale ingreep de hele constructie rust a h w op immense veren biedt het gebouw een uitstekende akoestiek ook de stadsschouwburg die geldt als een van de best bewaarde stadstheaters in europa doet vooral dienst als platform voor nationale en internationale topproducties de zaal beschikt over zo n zitplaatsen daarnaast zijn er nog verschillende middelgrote en kleinere concert en of theaterzalen in de theaterzaal van de biekorf die beschikt over een in en uitklapbare tribune met zitplaatsen vinden concerten en vaak kleinschalige en eerder experimentele producties van zowel theater muziektheater als dans plaats de zaal bevindt zich in het biekorfcomplex waarin onder andere ook de hoofdstadsbibliotheek gelegen is theaterzaal de dijk is een gepaste locatie voor eerder toegankelijke producties die een groot publiek aanspreken maar door de aard van de voorstelling toch een kleinere zaal vereisen de dijk beschikt over een tal zitplaatsen de kleine theater en concertzaal de werf neemt in de belgische jazzwereld een vooraanstaande plaats in jaarlijks passeren er vele topnamen de revue daarnaast brengt de werf ieder jaar zowel een tiental eigen theaterproducties als gastvoorstellingen en is er ruime aandacht voor kindertheater het jongerencentrum het entrepot beschikt over een grote en een kleine zaal die beide regelmatig worden gebruikt voor rock concerten daarnaast vindt er vaak ook jong theater en danswerk plaats de joseph ryelandtzaal is een concertzaal die zich in de kerk van het voormalige kloostercomplex van de theresianen bevindt er kunnen zowel klassieke als andere concerten gehouden worden in de magdalenazaal ma z worden vaak op jongeren gerichte evenementen zoals rock en popconcerten georganiseerd met grote optredens naast kleinere clubevenementen en regelmatig ook theater en danswerk de zaal heeft een uitrolbare tribune en voorziet in een tal zitplaatsen en circa staanplaatsen voor clubconcerten kan de zaal verkleind worden het is onder meer een van de vaste locaties van muziekcentrum cactus de oberbayernzaal is een grote polyvalente hal in het boudewijn seapark die af en toe voor concerten of muziekevenementen wordt gebruikt ook in de polyvalente zalen van studio hall worden regelmatig concerten of stand upcomedyvoorstellingen georganiseerd het sport en cultuurcomplex daverlo beschikt over een toneel en concertzaal voorzien van een uitschuifbare tribune met plaatsen het auditorium een polyvalente theater en concertzaal in het sint lodewijkscollege biedt zitplaatsen voor personen het sirkeltheater zitplaatsen en het aquariustheater zitplaatsen zijn theaterzaaltjes in respectievelijk het sint franciscus xaveriusinstituut en het sint leocollege verder zijn er nog tal van andere zalen en zaaltjes verspreid over de stad maar ook kerken worden gebruikt voor bijvoorbeeld klassieke concerten vroeger lagen er in de binnenstad en daarbuiten tal van bioscopen de eerste openbare cinemavoorstelling had plaats op september in de gouden arend in de vlamingstraat tegenover de stadsschouwburg men sprak toen van beweegende photografieën en ze werden gebracht door le cinématographe parisien het waren beelden uit parijs met mensen koetsen en treinen de toegangsprijs was centiem het waren eenmalige voorstellingen en men kon nog niet spreken van een cinemazaal de eerste echte cinema in brugge cinema pathé opende in zijn deuren op de grote markt hierna volgden er nog vele andere zoals de gilde filmuniversiteit de cinema van de hogere klasse vieux bruges oud brugghe de toenmalige cinema van de liberalen zwart huis vanaf gulden vlies en vanaf liberty de cinema coliseum vanaf rio in de saaihalle de cinema den yzer vanaf nova en vanaf forum de erotische cinema edison vanaf ritz de toenmalige cinema van de socialisten scala vanaf chaplin de luxueuze cinema hollywood vanaf crosly palace vanaf palace en vanaf memling de familie cinema de toenmalige cinema van de katholieken city vanaf kennedy en richelieu de cinema royal de cinema capitole vanaf rembrandt en vanaf van eyck de cinema forum in assebroek de cinema orly in sint andries de cinema metro in sint kruis en de buurtcinema wevo vanaf canada in sint jozef door de komst van de televisie en later de grote bioscoopcomplexen moesten ook in brugge veel cinema s noodgedwongen de deuren sluiten nu bevinden zich in de binnenstad nog cinema lumire en cinema liberty lumire is een bioscoop die vooral bekendstaat om zijn eerder alternatieve programmering met aandacht voor niet commerciële lowbudget films en cultfilms voor de commerciële film bevindt zich in sint michiels ook een vestiging van bioscoopketen kinepolis zowel lumire liberty als kinepolis zijn vaak gebruikte locaties voor het jaarlijkse filmfestival mooov voorheen cinema novo jaarlijks vinden in brugge tal van festivals plaats die ieder jaar of om de zoveel jaar terugkeren deze zijn van heel uiteenlopende aard gaande van muziekfestivals tot culturele of culinaire feesten enkele belangrijke en of frequente muziekfestivals die in brugge plaatsvinden zijn voorts zijn er nog tal van kleine rockfestivals met als bekendste burgrock op de burg comma rocks jeugdhuis comma red rock rally in het koningin astridpark en wacko op de burg tot had in dudzele jaarlijks het festival dudstock plaats enkele festivals van culturele of culinaire aard zijn enkele muzikaal culturele festivals zijn de coupurefeesten gedurende één dag langs de coupure het dansfestival december dance gedurende twaalf dagen in verschillende zalen in de stad het mondiaal eendagsfestival feest in t park in het minnewaterpark het ongeveer twee weken durende stadsfestival moods voorheen klinkers met als afsluiter benenwerk ballroom brugeoise de sint michielse feeste elke eerste zondag van september in sint michiels het tweedaagse summer end festival in sint kruis het zomerfestival vama veche gedurende acht dagen in het koningin astridpark jaarlijks staan in brugge verschillende kermissen zo n in totaal enkele voorbeelden zijn de krokuskermis op het simon stevinplein de halfvastenkermis de paaskermis de winterfoor en de verloren hoekkermis allemaal in de binnenstad de lentekermis in sint kruis en de oktoberkermis in sint andries verder zijn er nog verscheidene andere kermissen in de stadsrand alsook diverse dorps kermissen in dudzele lissewege zwankendamme en zeebrugge de grootste kermis in brugge is de meifoor ze palmt elk jaar rond mei gedurende ongeveer een maand heel t zand een deel van het koning albertpark de hauwerstraat het beursplein en een deel van het simon stevinplein in en telt een negentigtal attracties de meifoor ontstond in het jaar toen de eerste jaarmarkt werd gehouden een recentere traditie is dat de meifoor start met een verklede kinderstoet in de binnenstad en kristus koning bevinden zich volgende stadsparken in en aan de rand van de deelgemeenten rond de binnenstad liggen nog volgende parken en parkbossen het boudewijn seapark is een attractiepark even buiten het stadscentrum het herbergt een van europa s grootste dolfinaria voor dolfijnen en zeeleeuwen in brugge wordt een typische variant van het west vlaams algemeen als omgangstaal gebruikt het echte brugse stadsdialect onderscheidt zich duidelijk van andere west vlaamse dialectvarianten in de negentiende eeuw werden in brugge meer dan een half dozijn week en dagbladen gepubliceerd zowel in het frans als in het nederlands zie ook kranten in brugge en franstalige kranten in brugge de ene na de andere verdween tot alleen nog het brugsch handelsblad overbleef het werd een lokale editie van de krant van west vlaanderen daarnaast zijn er vlaamse dagbladen zoals het nieuwsblad of het laatste nieuws met een regionaal katern voor brugge en de oostkust vanuit brugge opereert de nationale radio omroep bnl voorheen vbro met de focus op belgische en nederlandstalige muziek daarnaast kent brugge ook nog enkele lokale radio omroepen radio brugs ommeland mhz elisa fm mhz villa bota mhz en star fm mhz de regionale televisiezender voor de ruime brugse regio is focus brugge is economisch een belangrijk centrum de stad telt na antwerpen gent en leuven het hoogste aantal arbeidsplaatsen in vlaanderen meer dan in de werkgelegenheidsgraad het aantal arbeidsplaatsen per inwoners op arbeidsleeftijd in brugge bedroeg dat jaar het aantal uitgaande pendelaars uit brugge is dan ook relatief laag van de werkende bevolking verlaat de stad voor het werk in dit aandeel ligt bij de laagste in belgië de overige woont én werkt dus in de stad in van het totaal aantal werknemers met een job in brugge komt circa uit een andere gemeente in van de brugse bevolking op beroepsactieve leeftijd jaar werkte in op januari had brugge een werkloosheidsgraad van of personen op beroepsactieve leeftijd dit is een status quo tegenover hiermee scoort brugge iets beter dan het vlaamse gemiddelde het gemiddelde jaarinkomen per inwoner van brugge bedroeg euro in de tertiaire en quartaire sector zijn de belangrijkste in brugge met elk meer dan arbeidsplaatsen resp en in gevolgd door de secundaire sector jobs in de primaire sector biedt slechts circa arbeidsplaatsen concreet zijn de belangrijkste tewerkstellingssectoren in brugge metaal mechatronica zorg transport distributie logistiek voeding en de print multimedia en creatieve sector in tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen is de tewerkstelling in de binnenstad slechts in beperkte mate rechtstreeks gelinkt aan toerisme maar hoofdzakelijk aan de klassieke sectoren zoals onderwijs gezondheidszorg dienstverlening en groot en kleinhandel in telde brugge op januari btw plichtige ondernemingen zeebrugge de zeehaven van brugge is een moderne haven en een belangrijke speler in europa vooral op vlak van nieuwe wagens waarvoor het de belangrijkste haven ter wereld is roroverkeer en aardgas de haven in zijn geheel is de grootste werkverlener van brugge hoewel vaak wordt aangenomen dat het toerisme een van de belangrijkste werkverschaffers van de stad is zorgt de toeristisch recreatieve sector voor slechts ongeveer van de in totaal circa jobs in brugge daartegenover brengt de haven ruim directe en indirecte jobs met zich mee vte de haven die anno een oppervlakte van ca ha beslaat en zo n bedrijven telt bestaat uit drie delen de voorhaven en achterhaven bij zeebrugge en de kanaalzone met binnenhaven die helemaal tot aan de noordrand van de brugse binnenstad loopt de kanaalzone omhelst tevens de bedrijvenzone herdersbrug met onder meer de steg centrale electrabel naast de haven zijn er nog verschillende andere handels en industriezones zo zijn er met tussen haakjes de eventuele aanwezigheid van een groot bedrijf uit de brugse regio blauwe toren met onder meer marine harvest pieters de spie ter panne steenkaai met structo beton ten briele met onder meer bombardier transportation la brugeoise et nivelles en dana spicer off highway vogelzang en waggelwater op de chartreusesite en nabij de kinepolis site in het zuiden van de stad is een headquarterszone gepland deze zone zou zich richten op het samenbrengen van diensten van grotere dikwijls internationaal gerichte ondernemingen organisaties en instellingen de diensten zouden betrekking hebben op centrale leiding zoals strategische planning en cordinatie ondersteunende diensten opleiding research en development innovatie en kenniscentra financiële operaties marketing en verkoop telecommunicatie en dergelijke meer de belangrijkste winkelstraten in de binnenstad zijn deze twee die t zand met de grote markt verbinden ze lopen parallel komende van t zand heet de noordelijke over ca twee derde van de lengte noordzandstraat en verder geldmuntstraat de zuidelijke heet over ca één derde van de lengte tot aan de sint salvatorskathedraal zuidzandstraat en verder steenstraat tussen deze twee assen in ligt ter hoogte van de kathedraal het winkelcentrum zilverpand beide assen worden voornamelijk gedomineerd door filialen van winkelketens andere winkelstraten in het centrum zijn de academiestraat de braambergstraat predikherenstraat de ezelstraat sint jakobsstraat de gentpoortstraat de grote markt de katelijnestraat mariastraat het genthof de langestraat hoogstraat de philipstockstraat het simon stevinplein de sint amandsstraat de smedenstraat t zand de vlamingstraat en de wollestraat eekhoutstraat aan de burg is er nog de winkelgalerij ter steeghere buiten de binnenstad vormen de maalse steenweg in sint kruis de as sint pieterskaai fort lapin in sint pieters de winkelcentra hoge express in sint andries expresspark in sint michiels en v market in sint pieters het winkelcentrum sint kruis en het bedrijventerrein blauwe toren inclusief het winkelcentrum b park belangrijke winkelzones dan wel met een beperkter funshopping karakter langs de zuidrand van brugge loopt de a e die de kust met gent de hoofdstad brussel en het binnenland verbindt net ten westen van brugge in jabbeke is er aansluiting met de a e vanaf waar de e de a volgt parallel met de kust naar frankrijk en niet meer de a die doorloopt naar oostende vanuit brugge loopt zuidwaarts de a e door de provincie naar kortrijk en doornik aansluitend op de a in brugge loopt noordwaarts de expresweg n verder naar zeebrugge en de zeehaven deze weg fungeert tevens als westelijke grote ring van de stad naast de n geldt ook de n e ten noordoosten van de stad als belangrijke ontsluitingsweg voor de haven de a die langsheen de achterhaven loopt verbindt de n in het noorden van de stad met de n bij westkapelle verschillende gewestwegen doen ook de stad aan de belangrijkste zijn de n die brussel via gent en brugge met oostende verbindt en de twee wegen die ongeveer parallel aan de snelweg a naar het zuiden van de provincie lopen namelijk de n naar kortrijk en de steenweg brugge torhout roeselare menen n rond het centrum van brugge loopt de stadsring r brugge heeft een hoofdstation station brugge gelegen aan de zuidwestelijke rand van de binnenstad en vier onbemande haltestations brugge sint pieters lissewege zeebrugge dorp en zeebrugge strand twee nieuwe haltestations zijn nog gepland in het noorden van de stad bij blauwe toren en het zuiden op de chartreusesite vanuit brugge is er een spoorlijn westwaarts naar oostende lijn a noordwestwaarts naar blankenberge lijn noordwaarts naar zeebrugge lijn a noordoostwaarts naar knokke heist lijn b zuidoostwaarts naar gent en brussel lijn a en zuidwaarts naar kortrijk lijn minstens één ic trein per uur verbindt brugge hoofdstation rechtstreeks met andere belangrijke steden in belgië zoals brussel gent antwerpen luik kortrijk of hasselt daarnaast zijn er verschillende lokale treinen en piekuurtreinen in het kader van het neptunusplan van de lijn zijn er ontwerpen voor een lightrailverbinding tussen zeebrugge en brugge met een eventuele doortrekking tot in torhout en tussen brugge en oostende de historische verbinding van het stadscentrum met de noordzee via het zwin is verdwenen in de plaats ligt een moderne zeehaven bij zeebrugge brugge zelf ligt nog steeds op een knooppunt van verscheidene kanalen en vaarten het boudewijnkanaal loopt door het hele havengebied en verbindt de brugse binnenhaven met de zeebrugse voorhaven en de noordzee de damse vaart loopt van de dampoortsluis aan de dampoort noordoostwaarts naar het nederlandse grensstadje sluis en dient tegenwoordig vooral voor pleziervaart en recreatieve doeleinden de kanalen gent brugge en brugge oostende zijn belangrijker voor de industriële binnenvaart ze zijn met elkaar verbonden via de ringvaart die langs de oost en noordzijde rond het stadscentrum loopt de ringvaart is via de boudewijnsluis met de binnenhaven verbonden vanwege het toenemende gebruik van de binnenvaart door brugge met veel openstaande bruggen over de ringvaart als gevolg ontstaan er geregeld verkeersopstoppingen op het stuk stadsring parallel met de ringvaart om de ringvaart te ontlasten en de ontsluiting van de haven via de binnenwateren te verbeteren zijn er ontwerpen voor de verbreding van het schipdonkkanaal zodat dit volledig toegankelijk wordt voor binnenschepen dit zou het aldus mogelijk moeten maken voor binnenschepen om vanuit de haven het binnenland in te kunnen zonder daarvoor nog door brugge heen te moeten met alle verkeersproblemen van dien deze mogelijke verbreding stuit echter op ernstige tegenstand omdat een uniek landschap dat zich culmineert in de kanalenkruising bij de siphon dreigt te worden aangetast door de binnenstad lopen verschillende reien grachten sommige daarvan worden in de zomer en tijdens het voor en najaar bevaren door toeristenbootjes jachthavens en aanmeerplaatsen voor kortverblijf zijn er aan de coupure aan de houtkaai aan het kanaaleiland en in zeebrugge voor woonboten zijn er plaatsen op de ringvaart aan de kruisvest en op het kanaal brugge oostende aan de kolenkaai op het grondgebied van brugge zelf ligt er geen luchthaven maar de dichtstbijzijnde luchthaven ligt op ongeveer kilometer van het centrum van de stad deze luchthaven ligt in oostende en heet officieel internationale luchthaven oostende brugge tussen en bestond het openbaar vervoer in brugge grotendeels uit elektrische trams uitgebaat door de nmvb in begon brugge als eerste stad in belgië haar trams te vervangen door modern stadsvervoer de stadsbus op vandaag wordt het openbaar vervoer in brugge net zoals in de rest van vlaanderen geëxploiteerd door de lijn het bestaat uit een uitgebreid busnetwerk onderverdeeld in stads en streeklijnen er zijn achttien stadslijnen die naar alle hoeken van de stad leiden en streek en voorstadslijnen die brugge verbinden met voorsteden dorpen of steden in de grote regio rond de stad de busverbinding met het nederlandse breskens wordt medegeëxploiteerd door connexxion door zeebrugge passeert ook nog de kusttram zoals aangehaald onder spoorwegen zijn er ook plannen voor een noord zuidlightrailverbinding door brugge brugge is in het noorden van de provincie een scholencentrum in de binnenstad liggen een vijftiental middelbare scholen een aantal basisscholen en enkele hogescholen zoals een afdeling van de hogeschool west vlaanderen howest de verschillende campussen van het postuniversitaire europacollege en het grootseminarie in de gebouwen van het grootseminarie is tevens een afdeling van de universiteit van de verenigde naties unu cris gehuisvest een onderzoeksinstituut dat nauw samenwerkt met het europacollege en ingebed is in de academische werking van de universiteit gent en de vrije universiteit brussel in sint michiels bevinden zich ook nog enkele hogescholen zoals een campus van howest en een campus van de katholieke hogeschool vives nabij het hoofdstation ligt een universiteitscampus van de katholieke universiteit leuven ku leuven campus brugge voorts zijn er in sint michiels een topsportschool in het koninklijk technisch atheneum kta en twee hbo scholen voor verpleegkunde andere scholen liggen verspreid over de deelgemeenten van de stad als grote stad in de provincie was brugge een van de belangrijke plaatsen voor de ontwikkeling van het voetbal in het westen van vlaanderen op het eind van de e eeuw club brugge en cercle brugge zijn twee van de oudste clubs van het land haalden beide landstitels en spelen nog steeds in de hoogste afdelingen met club brugge als een van de topclubs van het land vroeger hadden de twee teams hun eigen stadion club het albert dyserynckstadion in de volksmond de klokke cercle het edgard de smedtstadion tegenwoordig spelen beide clubs in het jan breydelstadion zitplaatsen in sint andries hetgeen eigendom is van de stad brugge er zijn echter plannen voor twee nieuwe stadions ter vervanging van het jan breydelstadion voor club brugge ontwikkelen de stad en de club een nieuw stadion op de olympia site pal naast het jan breydelstadion dat nadien wordt afgebroken het is hierbij de bedoeling dat ook cercle brugge een nieuw eigen stadionproject ontwikkelt elders in de stad andere brugse clubs die zijn aangesloten bij de kbvb zijn daring brugge eendracht brugge ksk steenbrugge dosko sint kruis jong male vv zeehaven zeebrugge rfc lissewege en vk dudzele alle uitkomend in de provinciale reeksen de damesvoetbalclubs club brugge dames en cerkelladies brugge uitkomend in respectievelijk de eerste en derde klasse van het damesvoetbal en de jeugdvoetbalclub jvv sint andries in was brugge een van de gaststeden voor het europees voetbalkampioenschap euro naar aanleiding hiervan werd het voormalige olympiastadion uitgebreid en kreeg het de naam jan breydelstadion brugge speelde lang een belangrijke rol in de ronde van vlaanderen van tot en met werd op de grote markt het officieuze startschot van de ronde gegeven de officiële start vond telkens op een locatie buiten de binnenstad plaats tot en met en terug opnieuw sinds is brugge de start en aankomstplaats van de elfstedenronde voorts start jaarlijks de driedaagse brugge de panne op de brugse grote markt in het bloso centrum julien saelens in assebroek ligt een openluchtwielerbaan genoemd naar voormalig belgisch wielrenner patrick sercu in het basketbal het volleybal het veldhockey het rugby noch het handbal heeft brugge een echt grote club het best geklasseerde basketbalteam in de nationale afdelingen is racing brugge dat in eerste landelijke speelt het hoogst geklasseerde volleybalteam olva brugge komt uit in de eerste divisie landelijk de koninklijke hockey club brugge speelt in derde nationale de brugsche rugby club komt uit in de derde afdeling van de nationale reeksen en de hoogst geklasseerde handbalclub hc olva brugge speelt in de regionale reeksen van west vlaanderen jaarlijks afgewerkte loopwedstrijden in het brugse zijn onder andere dwars door brugge km de great bruges marathon km oostende brugge ten miles km damme brugge damme km urban trail brugge km de kerstloop brugge km en de midzomerrun brugge km jaarlijkse zwemwedstrijden zijn onder meer de brugse zwemdoortocht door de reien en de internationale zwemwedstrijd damme brugge via de damse vaart daarnaast zijn er elk jaar onder andere ook de triatlon door brugge de haventriatlon zeebrugge de brugse kajakdoortocht en de roeiwedstrijd brugge boat race de sport krachtbal is door de brugse sportleraar etienne schotte uitgevonden in de regio brugge zijn er dan ook tal van krachtbalclubs waarvan zes uit brugge zelf sporting brugge kbc sint michiels ksvv inter assebroek kbc male avanti lissewege en noordster dudzele in sint andries ligt naast het jan breydelstadion het polyvalent zwembadcomplex sr olympia met onder andere een olympisch topsportbad warmwaterbaden buitenbaden en sauna s het complex werd in geopend en verving het voormalige olympiabad dat ernaast lag andere belangrijke openbare zwembaden zijn het interbad in sint kruis en het jan guilinibad in kristus koning in het bloso centrum julien saelens bevindt zich voorts nog een atletiekstadion de thuishaven van atletiekclub olympic brugge en is sinds het grootste overdekte bloso topsportcomplex gevestigd verder is er in het boudewijn seapark een indoor schaatsbaan en in vogelzang in sint michiels een indoor skipiste de twee grootste ziekenhuizen in brugge zijn het az sint jan en het az sint lucas gelegen in respectievelijk het noordwesten sint pieters en het zuidoosten steenbrugge van de stad het zijn grote algemene ziekenhuizen waar men terechtkan voor basiszorg tot zeer gespecialiseerde zorg het az sint jan is samen met het sint franciscus xaveriusziekenhuis dat zich in het stadscentrum bevindt onderdeel van het az sint jan brugge oostende av net buiten het stadscentrum in sint michiels ligt het pz onze lieve vrouw een algemeen psychiatrisch ziekenhuis dat beschikt over vier gespecialiseerde klinieken en een afdeling voor psychiatrische intensieve zorg voorts bevindt zich in sint pieters nog het psychotherapeutisch centrum rustenburg een centrum voor psychotherapie in brugge zetelt de bisschop van het rooms katholiek bisdom brugge in de kathedraal is het sint salvatorskapittel gevestigd het stadscentrum telt parochies in de stad liggen enkele kloosters van diverse orden aan de rand liggen enkele abdijen zoals de sint andriesabdij zevenkerken in sint andries de voormalige sint trudoabdij in male en de voormalige sint pietersabdij in steenbrugge het religieuze volksleven wordt gekenmerkt door de heilig bloedcultus en de brugse belofte die worden georganiseerd door broederschappen die in de stad zetelen ook de talrijke oude godshuizen het oud sint janshospitaal en het begijnhof zijn belangrijke religieuze plaatsen in de stad daarnaast zijn er ook andere kerken en religies vertegenwoordigd zoals de verenigde protestantse kerk de adventkerk de anglicaanse kerk de vrije evangelische kerk de orthodoxe kerk jehovagetuigen en de islam in de stad bevinden zich ook meerdere loges van de vrijmetselarij en de para vrijmetselarij brugge is de provinciehoofdstad van de provincie west vlaanderen het provinciehuis boeverbos staat in de deelgemeente sint andries van de stad brugge aan de westkant van het station van brugge staat het jacob van maerlantgebouw met daarin het vlaams administratief centrum vac van de vlaamse overheid en van de federale overheid resultaten van de gemeenteraadsverkiezingen in brugge na de gemeentefusie van onafh bp normal bp rad alleen zwp paix gpr wow rossem robinh liefde paix nwp zooz nwp bron decoorne beu belg unie bub lijst burgemeester ldd vcd doe geweune vlaamse christen partij de zetels van de gevormde coalitie staan vetjes afgedrukt de grootste partij staat in kleur om principiële redenen was de stad brugge tot nooit jumelages stedenband aangegaan met andere steden zonder het nut te willen ontkennen van deze jumelages voor gemeenten met minder internationale contacten was de voornaamste reden dat men steeds van oordeel is geweest dat het moeilijk is een keuze te maken en een internationaal gerichte stad als brugge zich in feite mag beschouwen als gejumeleerd met de wereld verder vreesde men dat zoals men vaak elders kon vaststellen deze jumelages vooral aanleiding zouden zijn voor reisjes van mandatarissen en bestuursleden van verenigingen op kosten van de stadskas als gevolg hiervan heeft de stad brugge in de jaren een jumelage geweigerd met nice en andere steden die door een belgisch ambassadeur was ondertekend buiten het medeweten van het stadsbestuur een belgisch consul in oldenburg liet het stadsbestuur van brugge een vriendschapsoorkonde ondertekenen in de jaren die hij dan vergeefs als een jumelage heeft willen doen doorgaan de jumelages die bestonden op vroegere randgemeenten werden na de samenvoeging tot groot brugge in niet meer voortgezet dit alles belette niet dat concrete vormen van samenwerking van kortere of langere duur tot stand kwamen in stond in de beleidsnota van de stad brugge opgenomen dat een nieuw partnerschap met een stad in het zuiden onderzocht zou worden na grondig onderzoek van mogelijke kandidaat steden werd beslist om de kandidatuur van de stad ebolowa gelegen in het zuiden van kameroen verder te onderzoeken deze stad midden in het tropisch regenwoud kwam naar voor om verschillende redenen zowel brugge als ebolowa zijn fair trade steden verder vormt chocolade een verbindende factor brugge met zijn verschillende chocolatiers en chocolademuseum profileert zich als chocoladestad en in ebolowa is cacaoproductie een belangrijke bron van inkomsten naast de ontwikkeling van een keten in eerlijke chocoladehandel willen beide steden ook bestuurlijk samenwerken de jumelage werd begin bekrachtigd films series of boeken waarin brugge een hoofdrol speelt of als decor voorkomt op de reien in brugge zijn vaak zwanen te vinden de naam pieter lanchals wordt voor altijd met deze zwanen verbonden hij was schout baljuw en raadsheer van maximiliaan van oostenrijk vooral na de dood van maria van bourgondië beleefde brugge woelige tijden maximiliaan wilde de macht van de gemeenten breken en hen een maximum aan belastingen opleggen brugge was zijn eerste doelwit daarom sloten de bruggelingen maximiliaan een tijdlang op in het huis craenenburg op de markt vanuit een getralied raam was hij dagenlang getuige van de folteringen die men een aantal hem trouw gebleven edellieden en burgers oplegde alvorens ze onthoofd werden ook pieter lanchals verloor er letterlijk het hoofd dit werd op een piek op de gentpoort geplaatst aan deze echt gebeurde feiten voegt de legende toe dat maximiliaan eenmaal weer vrijgelaten en opnieuw aan de macht de bruggelingen verplichtte ten eeuwigen dage langhalzen of zwanen op de reien te onderhouden echter dankzij oude rekeningen van de stad die de kosten voor het onderhoud van de zwanen vermelden is geweten dat ze al lang voor de geboorte van pieter lanchals op de brugse wateren te zien waren zo worden ze al in vermeld de belgische provincies vormen het bestuurlijke niveau tussen de gemeenten enerzijds en de regionale en federale overheid anderzijds belgië is verdeeld in tien provincies die elk hun eigen volksvertegenwoordiging en bestuur hebben sinds de laatste staatshervormingen behoren de provincies tot de bevoegdheden van de gewesten het vlaams gewest en het waals gewest tellen elk vijf provincies het derde belgische gewest het brussels hoofdstedelijk gewest maakt van geen enkele provincie deel uit en is zelf evenmin onderverdeeld in provincies tussen haakjes staat de franse naam bij de provincie luik ook de duitse naam omdat in het oostelijk deel van deze provincie die taal wordt gesproken de eerste voorlopers van de belgische provincies kwamen grofweg tot stand in de bourgondische tijd en maakten deel uit van het gebied dat bekendstaat als de zeventien provinciën en het prinsbisdom luik met uitzondering van het prinsbisdom maakten daar sinds de e eeuw op het grondgebied van het huidige belgië de graafschappen vlaanderen namen en henegouwen en de hertogdommen brabant limburg en luxemburg deel van uit bepaalde instellingen zoals de statenvergadering bestonden al eerder in vlaanderen sinds de e eeuw de huidige indeling van de belgische provincies volgt in grote lijnen de grenzen van de kreitsen of cercles uitgetekend door keizer jozef ii in dit waren negen bestuurlijke eenheden bestuurd door een intendant die benoemd werd door de centrale regering elke kreits groepeerde de vorstendommen heerlijkheden en religieuze entiteiten in negen min of meer even grote territoriale omschrijvingen allen op dezelfde manier gestructureerd het centraal gezag werd uitgeoefend vanuit de hoofdstad brussel de oude namen van de gewesten verdwenen en werden vervangen door die van de hoofdplaatsen antwerpen bergen brugge brussel doornik gent luxemburg namen en limburg onmiddellijk rees er verzet de brabantse omwenteling fnuikte de hervorming definitief ze werd opnieuw opgepikt door de franse revolutionairen die na de verovering van de oostenrijkse nederlanden en het prinsbisdom luik in op het grondgebied van het huidige belgië de verenigde departementen inrichtten ze werden bestuurd door een regeringscommissaris of een prefect de benaming die vanaf werd gebruikt het bestuur bestond verder uit een conseil de préfecture die bestond uit een vijftal personen die voor jaar werden verkozen daarnaast vergaderde de conseil de département eenmaal per jaar bij de hereniging met nederland in werd de indeling grotendeels overgenomen er werden zeventien provincies ingericht met aan het hoofd de gouverneur de gouverneur zat de gedeputeerde staten voor die instond voor het dagelijkse bestuur van de provincie en ook de provinciale staten bevoegd voor materies als belastingen toezicht op ondergeschikte besturen enz de belgische grondwet bevestigde in de provincies en in richtte men met de provinciewet de provincieraden in belgië claimde aanvankelijk de gehele provincies limburg en luxemburg maar na het akkoord met nederland in werden beide provincies verdeeld limburg in een belgisch en een nederlands deel luxemburg in een belgisch en een onafhankelijk deel met de vierde staatshervorming werd de provincie brabant vanaf januari opgesplitst in drie delen vlaams brabant waals brabant en het hoofdstedelijk gebied van gemeenten het brussels hoofdstedelijk gewest hierdoor werd het aantal provincies van negen naar tien gebracht de vijfde staatshervorming droeg vrijwel de hele bevoegdheid over de organisatie en inrichting van de provincies over naar de gewesten behalve de afspraken die in de zogenaamde pacificatiewet van werden vastgelegd om de taalminderheden te beschermen in vlaanderen volgde daarop het provinciedecreet dat op december in het belgisch staatsblad verscheen de provincie is de overheid tussen het federale en regionale niveau enerzijds en de gemeenten anderzijds de opdrachten zijn in de grondwet slechts vaag omschreven als het regelen van de provinciale belangen en ook de provinciewet van omschreef de bevoegdheid in die termen in het vlaamse provinciedecreet blijft de omschrijving zeer ruim de provincies beogen bij te dragen tot het welzijn van de burgers en de duurzame ontwikkeling van het provinciaal gebied dit betekent dat de provincies ook op een zeer breed terrein taken uitvoeren in het algemeen kunnen ze samengevat worden zoals in het vlaamse provinciedecreet wordt gedaan vanaf zullen de provincies echter niet langer persoonsgebonden bevoegdheden zoals sport jeugd welzijn of cultuur mogen uitoefenen en geen opcentiemen op de onroerende voorheffing meer kunnen innen als gevolg hiervan wordt het aantal provincieraadsleden en gedeputeerden verminderd vanaf de provinciale verkiezingen de provincies bestaan uit diverse arrondissementen op grond van art derde lid van de grondwet kunnen bij bijzondere meerderheidswet bepaalde gebieden waarvan die wet de grenzen vaststelt aan de indeling in provincies onttrokken worden de bijzondere wet kan ze onder het rechtstreekse gezag plaatsen van de federale uitvoerende macht en een eigen statuut toekennen van deze mogelijkheid die ingevoerd werd om eventueel een oplossing te bieden voor de voerencarrousel wordt tot op vandaag geen gebruik gemaakt al zou brussel als voorbeeld kunnen dienen aangezien dat sinds aan de indeling in provincies is onttrokken ook de duitstalige gemeenschap oppert deze mogelijkheid vaak aangezien deze graag los zou komen van de provincie luik zoals eerder gezegd volgen de huidige provinciegrenzen de grenzen van de departementen van de nederlanden uit de franse periode met de belangrijke uitzondering van de provincie brabant die ten tijde van de vierde staatshervorming met ingang van januari werd opgesplitst in vlaams brabant waals brabant en het brusselse hoofdstedelijke gewest het vlaamse en het waalse gewest zijn bevoegd voor het wijzigen of corrigeren van de grenzen van de provincies en van de gemeenten met uitzondering van de grenzen van de gemeenten genoemd in artikel van de wetten op het gebruik van de talen in bestuurszaken gecordineerd op juli en van de gemeenten komen waasten en voeren art vi bwhi deze grenswijzigingen kunnen enkel binnen hetzelfde gewest plaatsvinden en dus niet de verandering van de gewestgrens tot gevolg hebben sedert de overdracht van de organieke wetgeving over de lokale besturen hebben de gewesten van deze mogelijkheid nog geen gebruik gemaakt art van het provinciedecreet voorziet dat de provincieraad over deze grenswijzigingen zijn advies dient te geven abstractie gemaakt van de wijzigingen aan het grondgebied van de provincies die het gevolg waren van de wijziging van de rijksgrens van belgië en van de splitsing van de provincie brabant vonden de volgende wijzigingen van de provinciegrenzen plaats voor een groot deel ten gevolge van de vastlegging van de taalgrens die ook een aantal gemeenten uit de toenmalige administratieve arrondissementen brussel en leuven deed overgaan naar het arrondissement nijvel en op die manier een invloed had op de latere provinciegrens tussen vlaams brabant en waals brabant of van de fusieoperatie van in maart lanceerde het diestse stadsbestuur het idee om de gemeentegrens met halen en dus ook de provinciegrens met limburg te wijzigen zodat ze gelijk zou lopen met de e maar dit leidde nog niet tot een officiële procedure tot grenswijziging om de zes jaar worden de leden van de provincieraad frans conseil provincial verkozen deze verkiezingen vinden gelijktijdig plaats met de gemeenteraadsverkiezingen de eerste verkiezing voor de provincieraden die werd georganiseerd door de gewesten was de verkiezing van oktober enkel personen van de belgische nationaliteit kunnen kiezen of verkozen worden de provincieraad is in zekere zin de wetgevende macht ze neemt de beslissingen over alle materies van provinciaal belang en keurt de budgetten en de rekeningen goed het dagelijks bestuur van de provincie wordt waargenomen door de deputatie frans collge provincial die bestaat uit gedeputeerden députés elk met hun eigen bevoegdheid zoals milieu onderwijs economie enz ze worden voorgedragen door de verkozen leden van de provincieraad aan het hoofd van een provincie staat een door de gewestregering benoemde gouverneur in vlaanderen is de gouverneur tevens voorzitter van de deputatie in wallonië neemt hij wel deel aan de vergaderingen maar vervult er enkel de functie van vertegenwoordiger van de regering de basiswetgeving voor de organisatie werking en bevoegdheden van de provincies is vastgelegd in vooral na is in belgië veel gediscussieerd over het voortbestaan van de provincies veel politici vinden dat deze bestuurslaag door de invoering van de gewesten overbodig is geworden de relatief weinige taken die de provincie nog heeft kunnen vrij eenvoudig worden verdeeld over de gemeenten en de gewesten bovendien zou de afschaffing van de provincies de ingewikkelde staatkundige structuur van het land iets vereenvoudigen een argument tegen afschaffing is de rol die provincies hebben bij regionale zaken rond onder meer ruimtelijke ordening zonder provinciebestuur moeten dergelijke zaken door intercommunales worden opgelost die minstens zo bureaucratisch en niet democratisch gekozen zijn verder bestaat de angst dat de grotere steden nog meer begunstigd worden en dat perifere provincies als west vlaanderen en limburg daaronder zullen lijden in vlaanderen is de n va de meest uitgesproken voorstander van afschaffing diverse kopstukken van die partij spraken zich hiervoor uit en in de aanloop naar de gewestverkiezingen van maakte ze een belangrijk punt van de provincies ook politici van open vld en groen hebben voor afschaffing gepleit sp a en cdv willen de provincies juist behouden onder invloed van die laatste partij die in met n va en open vld de vlaamse regering vormde blijven de vlaamse provincies voorlopig bestaan ook in wallonië wordt de discussie op brede schaal gevoerd het afschaffen van de provincies is daar onder meer een programmapunt van ecolo in nam de nieuwe waalse regering van cdh en mr de afschaffing van de provincies op in het regeerakkoord jan pieter jan peter balkenende biezelinge mei is een nederlands hoogleraar en politicus van het christen democratisch appl cda hij was van juli tot oktober minister president van nederland balkenende groeide op in het dorp biezelinge in de provincie zeeland hij voltooide het atheneum aan het christelijk lyceum voor zeeland in goes en haalde aan de vrije universiteit amsterdam het doctoraalexamen voor geschiedenis en nederlands recht zijn politieke carrire begon in amstelveen waar hij van tot en met gemeenteraadslid was in deze periode promoveerde hij ook tot doctor in de rechtsgeleerdheid en werd hij parttime bijzonder hoogleraar christelijk sociaal denken aan de vu een functie die hij tot zijn beëdiging als minister president in vervulde balkenendes politieke opmars verliep snel en verrassend hij trad in toe tot de cda fractie in de tweede kamer en werd in na een machtsstrijd binnen de partij fractievoorzitter als lijsttrekker leidde balkenende het cda naar een grote zege bij de tweede kamerverkiezingen in na een campagne die in het teken stond van de kiezersonvrede over de paarse kabinetten en de opkomst en dood van pim fortuyn het kabinet dat cda vvd en fortuyns lpf vervolgens vormden met balkenende als premier was echter geen lang leven beschoren en viel binnen drie maanden na nieuwe verkiezingen volgde het tweede kabinet balkenende maar ook cda vvd en d haalden de eindstreep niet het vertrek van d leidde tot het kortstondige rompkabinet balkenende iii dat wegens nieuwe verkiezingen al na enkele maanden demissionair werd het vierde kabinet balkenende gold vanaf het begin als een vechtkabinet waarin cda pvda en christenunie uiterst moeizaam samenwerkten en kwam in ook ten val toen het cda bij de tweede kamerverkiezingen onder zijn lijsttrekkerschap vervolgens fors verloor trad balkenende af als partijleider met het aantreden van het kabinet rutte kwam in oktober ook aan balkenendes demissionaire premierschap een einde een groot deel van balkenendes premierschap vond plaats onder gunstig economisch gesternte identiteit domineerde het nederlandse publieke debat sociale vraagstukken over multiculturalisme en immigratie drongen de politiek binnen balkenende zelf profileerde zich als een voorvechter van normen en waarden en ging voorop in de zoektocht naar een nationale identiteit zie de discussie over de voc mentaliteit pas tegen het einde van balkenende premierschap keerde het economische tij als gevolg van de kredietcrisis de overheid greep onder meer in door een aantal wankele banken met staatssteun te hulp te schieten beleidsmatig was ook de hervorming van het zorgstelsel in ingrijpend sinds eind is balkenende hoogleraar governance institutions and internationalisation aan de erasmus universiteit rotterdam sinds is hij eerst als partner en later als extern adviseur werkzaam voor accountancy en adviesbureau ernst young ey balkenende is geboren in een gereformeerd gezin als oudste van drie zonen zijn vader jan pieter balkenende was graanhandelaar en zijn moeder thona johanna sandee was voor haar huwelijk onderwijzeres balkenende volgde de lagere school in kapelle en het atheneum aan het christelijk lyceum voor zeeland tegenwoordig ostrea lyceum in goes in begon hij met een studie geschiedenis aan de vrije universiteit in amsterdam waar hij in zijn doctoraalexamen in behaalde tevens studeerde hij vanaf nederlands recht aan dezelfde universiteit waarin hij in zijn doctoraalexamen behaalde meester in de rechten tijdens zijn studententijd was hij lid van de studentenvereniging l a n x en daarbinnen lid van het mannendispuut de o v p a s c a l in werd balkenende voorzitter van dit dispuut in werd balkenende in zijn woonplaats amstelveen lid van de gemeenteraad wat hij zestien jaar zou blijven tussen en werkte balkenende als beleidsmedewerker juridische zaken bij het bureau van de academische raad in stapte hij over naar het wetenschappelijk instituut van het cda waar hij stafmedewerker werd in promoveerde hij tot doctor in de rechtsgeleerdheid op een proefschrift getiteld overheidsregelgeving en maatschappelijke organisaties in werd hij parttime bijzonder hoogleraar christelijk sociaal denken over maatschappij en economie aan de vrije universiteit maar hij bleef ook bij het wetenschappelijk instituut van het cda werken in deze periode vormde balkenende veel van zijn ideeën over overheid en maatschappij die hij later als minister president zou uitdragen zo pleitte hij in zijn proefschrift al voor de eigen verantwoordelijkheid van maatschappelijke organisaties in plaats van hun financiële afhankelijkheid van de overheid waar het cda volgens balkenende overigens ook aan had meegewerkt een van de stellingen in het proefschrift van balkenende luidde dan ook de christendemocraten hebben helaas meegewerkt aan de afbraak van het maatschappelijk middenveld door allerlei organisaties afhankelijk te maken van overheidsgeld van tot en met was balkenende gemeenteraadslid in amstelveen in werd hij gekozen tot lid van de tweede kamer het cda had toen net de tweede verkiezingsnederlaag op rij geleden en kwam in de oppositie tegen het tweede paarse kabinet terecht balkenende werd financieel woordvoerder van het cda daarnaast hield hij zich bezig met sociale zaken justitie en binnenlandse zaken nadat cda fractievoorzitter jaap de hoop scheffer na een machtsstrijd met partijvoorzitter marnix van rij het veld had moeten ruimen werd balkenende op oktober fractievoorzitter korte tijd later werd hij gekozen tot nieuwe lijsttrekker van het cda voor de komende tweede kamerverkiezingen op dat moment was balkenende bij het grote publiek nog onbekend onder andere door pim fortuyn niet te hard aan te vallen in de media werd wel gesproken van een niet aanvalsverdrag tussen fortuyn en het cda kon balkenende meeprofiteren van de anti paarse stemming die kort voor de verkiezingen in nederland heerste zo was er op april een uitzending van nova den haag vandaag waarin fortuyn te gast was en via een live verbinding met balkenende in drachten waar een regionale manifestatie had plaatsgevonden werd gesproken over kabinetsdeelname waarin cda over links pvda d groenlinks of over rechts vvd lpf zou gaan bij de tweede kamerverkiezingen was het cda naast de lpf de grote winnaar het cda steeg van naar zetels en werd veruit de grootste partij jan peter balkenende werd op juli minister president van het kabinet balkenende i een samenwerking van het cda de vvd en de lpf vanaf het begin had dit kabinet het moeilijk staatssecretaris philomena bijlhout trad al na enkele uren af nadat oude foto s van haar waren opgedoken waaruit bleek dat zij onjuiste informatie had verstrekt over haar verleden nederland bevond zich ten tijde van het aantreden van balkenende in een diepe economische recessie en het vorige kabinet had enkele moeilijke besluiten onder meer over herziening van het zorgstelsel en de wao voor zich uitgeschoven maar het moeilijkst had balkenende het met zijn ministers in tegenstelling tot zijn voorgangers ruud lubbers en wim kok die als premier overal bovenop zaten gaf balkenende zijn ministers veel meer de ruimte en hield hij zich op de achtergrond deze vrijheid bij ministers leidde tot een groot aantal proefballonnetjes ministers die in interviews ferme verklaringen aflegden en daarop later moesten terugkomen al snel werd duidelijk dat met name de lpf ministers eduard bomhoff en herman heinsbroek veel publiekelijk ruzie maakten toen hierover in de tweede kamer vragen werden gesteld stuurde balkenende de tweede kamer een door alle ministers in gezamenlijkheid en eenheid ondertekende ansichtkaart met groeten uit de trveszaal de vergaderzaal van de ministerraad dit schoot bij onder meer de pvda in het verkeerde keelgat balkenendes leiderschap werd mede hierdoor al snel in twijfel getrokken sommigen zagen in de minister van justitie piet hein donner de ware strateeg van het kabinet balkenende i tijdens het kamerdebat over de prinses margarita affaire moest balkenende zich meerdere malen laten souffleren door donner in oktober dagen na het aantreden diende balkenende het ontslag van het kabinet in bij de koningin nadat de ministers heinsbroek en bomhoff eerder die dag waren afgetreden dit ontslag van het kabinet vond plaats op de dag van de begrafenis van prins claus en velen verweten het balkenende dat zijn ministers zelfs tijdens de rouwdienst hun conflict niet opzij konden zetten omdat een nieuwe coalitie niet mogelijk was werden er in opnieuw tweede kamerverkiezingen gehouden bij deze verkiezing won het cda onder leiding van balkenende een zetel en werd de partij met zetels wederom de grootste partij van nederland omdat de pvda een groot deel van haar verlies van een jaar eerder goedmaakte en naar zetels steeg werden aanvankelijk coalitiebesprekingen gevoerd tussen het cda en de pvda deze mislukten echter waarna het cda in zee ging met de vvd en d op mei werd het kabinet balkenende ii geïnstalleerd het thema van dit kabinet werd meedoen meer werk minder regels in de plannen werden harde maatregelen voorgesteld die de economie er weer bovenop moesten helpen ook werd een akkoord over bestuurlijke vernieuwing opgenomen waaronder een gekozen burgemeester en commissaris van de koningin alsook voorstelontwikkeling voor een nieuw kiesstelsel direct na de beëdiging van het kabinet kondigde balkenende aan dat eerst enkele moeilijke jaren zouden volgen maar dat aan het einde van de regeerperiode zou kunnen worden geoogst het lukte balkenende en zijn ministers echter niet deze boodschap goed over te brengen op de nederlandse bevolking en de aanhang van de coalitiepartijen en ook het vertrouwen in het kabinet en in balkenende persoonlijk zakte vrijwel direct na installatie van het kabinet dramatisch het tweede kabinet balkenende slaagde er wel in enkele moeilijke dossiers die vorige kabinetten hadden laten liggen waaronder de eerder genoemde herziening van het zorgstelsel en de wao en een verlaging van de belastingen voor bedrijven relatief snel en eenvoudig door de tweede en eerste kamer te loodsen aanhangers van het kabinet roemden het kabinet balkenende om zijn daadkracht maar vanuit een groot deel van de maatschappij ontstond een steeds sterkere weerstand tegen het economische en sociale beleid van balkenende critici vooral de linkse oppositiepartijen lieten felle tegengeluiden horen vanwege de zware maatregelen die het kabinet nam om de economie weer in het gareel te krijgen veel mensen gingen er in koopkracht op achteruit toen in maart de irakoorlog begon met de inval van de verenigde staten en groot brittannië in irak steunde het nederlandse kabinet de oorlog politiek maar niet militair dit betekende dat nederland achter de aanval stond maar zelf geen troepen leverde nederland trad hiermee volgens de amerikanen toe tot de door hen als zodanig aangeduide coalition of the willing deze steun kwam de regering op veel kritiek te staan veel mensen vonden dat balkenende zich te veel naar de amerikaanse president voegde later in kreeg balkenende te maken met het voorgenomen huwelijk van prins johan friso met mabel wisse smit de mabelgate nadat gebleken was dat het stel onjuiste informatie had verschaft aan de koningin en de premier over de eerdere relatie van mabel wisse smit met de crimineel klaas bruinsma weigerde balkenende een toestemmingswet voor het huwelijk bij de tweede kamer in te dienen het stel trok daarop de aanvraag voor toestemming in balkenende zei tijdens de persconferentie onder meer dat tegen onwaarheden geen kruid gewassen is aanvankelijk werd balkenende gecomplimenteerd om zijn daadkracht maar later werd hem gebrek aan tact verweten balkenende werd erop gewezen dat zijn voorganger wim kok het dossier rondom de vader van mxima zorreguieta tactvoller had aangepakt tijdens het nederlands voorzitterschap van de europese unie van juli tot december werd het europese beleid inzake asiel immigratie misdaadbestrijding en terrorisme ingrijpend herzien het haagse programma van oktober tekenden op oktober de eu leiders tijdens een ceremonie in rome het verdrag tot vaststelling van een grondwet voor europa en werd december het groene licht gegeven voor de start van toetredingsonderhandelingen met turkije per oktober op maart stemde de eerste kamer niet in met de grondwetswijziging waarmee de benoeming van de burgemeester en de commissaris van de koningin uit de grondwet werd gehaald voor een wijziging van de grondwet is een tweederdemeerderheid in beide kamers nodig maar groenlinks sp christenunie sgp en na lang aarzelen de pvda stemden tegen toen op maart de vvd ook afstand nam van het door minister en vicepremier thom de graaf voorgestelde nieuwe kiesstelsel waarbij kiezers op een persoon en op een partij konden stemmen stapte thom de graaf uit de regering d brak hierop het regeerakkoord open en eiste en kreeg nieuwe onderhandelingen met de coalitiepartners twee dagen later op de zaterdag voor pasen werd een nieuw coalitieakkoord gesloten dat het paasakkoord werd genoemd de leden van d stemden op een bijzonder congres dat live op televisie werd uitgezonden in met het paasakkoord waarmee de coalitie gered was alexander pechtold verving thom de graaf als nieuwe minister van binnenlandse zaken en laurens jan brinkhorst verving de graaf als vicepremier op juni werd in nederland het referendum over de europese grondwet met een grote meerderheid verworpen hoewel ook linkse partijleiders als wouter bos en femke halsema campagne hadden gevoerd voor invoering van de grondwet werd de verwerping toch vooral als een nederlaag voor balkenende beschouwd in oktober werd bekend dat de economische groei voor op begroot werd rond dezelfde tijd werden ook de eerste miljardenmeevallers sinds jaren behaald aanhangers van het kabinet balkenende claimden dit als een succes van de harde maatregelen die het kabinet tijdens de economisch mindere jaren had moeten nemen tegenstanders wezen erop dat de nederlandse economische groei vooral te danken was aan de aantrekkende wereldeconomie in december scoorde balkenende een succes door tegen de verwachting in de nederlandse bijdrage aan de europese unie met miljard euro per jaar te verlagen door vast te houden aan het nederlandse eisenpakket eind begin dreigde opnieuw een kabinetscrisis de nederlandse regering was gevraagd om troepen te leveren voor een vredesmissie in afghanistan coalitiegenoot d was hier zwaar op tegen ook de d ministers wilden niet instemmen met een kabinetsbesluit het kabinet balkenende besloot daarom eind december niet formeel tot het leveren van troepen maar sprak het voornemen uit positief te beslissen en droeg de zaak over aan de tweede kamer na felle protesten van met name de vvd en de pvda die pas in de tweede kamer over uitzending van de troepen wilden praten als het kabinet daartoe besloten had kwam het kabinet alsnog met een positief besluit inmiddels had d leider boris dittrich gedreigd uit het kabinet te stappen als de tweede kamer zou instemmen met uitzending van nederlandse troepen naar afghanistan tijdens het kamerdebat waarin besloten werd tot uitzending van nederlandse troepen moest dittrich deze dreiging intrekken en bleef d in de coalitie op juni viel het kabinet nadat d zich terugtrok uit het kabinet vanwege een door die partij maar niet door een kamermeerderheid gesteunde motie van wantrouwen tegen minister van vreemdelingenzaken rita verdonk na de val van het tweede kabinet balkenende werd oud premier ruud lubbers als informateur met de taak belast om de mogelijkheden voor een derde kabinet balkenende te onderzoeken dit kabinet het derde kabinet balkenende bestond uit cda en vvd met zogenaamde gedoogsteun van de lpf d christenunie en de sgp het derde kabinet balkenende trad op vrijdag juli in functie in november kwam het demissionaire kabinet zwaar onder vuur te liggen door een stemming in de net nieuw gekozen kamer over het vreemdelingenbeleid nadat een motie van afkeuring tegen minister verdonk was aangenomen boden de vvd ministers collectief hun ontslag aan balkenende weigerde dit ontslag goed te keuren en deed een klemmend beroep op de vvd bewindslieden om aan te blijven voor de regeerbaarheid van het land besloten werd tot een gedeeltelijke portefeuillewissel tussen de ministers verdonk en hirsch ballin over deze constructie werd verschillend gedacht sommigen onder wie hoogleraar staatsrecht paul bovend eert vonden dat premier balkenende de demissionaire status van het kabinet had misbruikt door de gebruikelijke vertrouwensregel in de wind te slaan anderen vonden juist dat er een oplossing was gevonden voor een staatsrechtelijk novum een demissionair minderheids kabinet dat dreigde te vallen bij de tweede kamerverkiezingen verloor het cda onder leiding van balkenende drie zetels maar werd het voor de derde achtereenvolgende keer de grootste partij van nederland omdat het cda een half jaar eerder in de peilingen nog op zetels had gestaan en omdat de pvda veel meer zetels verloor werd de verkiezingsuitslag door veel cda ers als een overwinning gezien na informatierondes door mede cda ers rein jan hoekstra en herman wijffels werd balkenende op februari benoemd tot formateur van het kabinet balkenende iv een coalitie van cda pvda en christenunie op februari werd het vierde kabinet balkenende beëdigd aanvankelijk werd de nieuwe samenstelling van het kabinet door een meerderheid van de nederlanders gesteund maar al snel sloeg het sentiment om het kabinet gebruikte de eerste honderd dagen om te luisteren naar de bevolking door een dialoog met de samenleving aan te gaan maar critici vonden dat het land de eerste honderd dagen niet bestuurd werd het kabinet nam daarnaast enkele maatregelen die op veel kritiek kwamen te staan zoals een aangekondigde verhoging van de btw per januari en verhoging van de accijns op diesel daarnaast kwam de economie onder druk te staan door de wereldwijde kredietcrisis en de naar recordhoogte stijgende olieprijzen waardoor veel mensen er in koopkracht op achteruit gingen in de peilingen zakte vooral coalitiepartner pvda weg en in iets mindere mate het cda zelf het kabinet voerde een rookverbod voor de horeca in en trof voorbereidingen voor de invoering van kilometerheffing in oktober gingen er geruchten dat balkenende mogelijk de eerste vaste voorzitter van de europese raad zou worden na ratificatie van het verdrag van lissabon op oktober noemde de voorzitter van de christendemocraten in het europarlement de fransman joseph daul balkenende een heel goede kandidaat balkenende zelf wilde niet speculeren over wie er eu president zou worden en noemde de geruchten over hem eerder een gezelschapsspel van de media uiteindelijk ging deze post naar herman van rompuy op februari viel het kabinet na onenigheid over de missie in uruzgan de pvda stapte uit het kabinet waarna cda en christenunie verder gingen als demissionair kabinet balkenende werd door het partijbestuur ondanks openlijke twijfel van prominenten in het cda voorgesteld als lijsttrekker voor de tweede kamerverkiezingen op het partijcongres in april gingen de leden met zijn lijsttrekkerschap akkoord en werd hij opnieuw lijsttrekker van het cda na de teleurstellende nederlaag van het cda bij deze verkiezingen een verlies van zetels maakte balkenende op televisie bekend dat hij per direct stopte als partijleider en geen zitting zou nemen in de tweede kamer in de nieuwe samenstelling ook liet hij weten niet terug te keren in een eventueel kabinet van de vvd en het cda als minister van buitenlandse zaken op oktober kwam met het aantreden van het kabinet rutte een eind aan het kabinet balkenende iv en daarmee aan het premierschap van balkenende na zijn aftreden ontving balkenende het grootkruis in de orde van oranje nassau na enkele maanden sabbatical nam balkenende een hoogleraarschap op aan de erasmus universiteit rotterdam hij doceert er governance institutions internationalisation op april trad jan peter balkenende als partner toe tot ernst young nederland waarbij op zijn rijke internationale ervaring werd gerekend voor het verlenen van advies aan de cliënten van de onderneming vooral op het snijvlak van de publieke en de private sector en aan het internationale topmanagement van de groep balkenende is trekker van de dutch sustainable growth coalition een samenwerkingsverband van acht multinationals die zich gaan inzetten voor duurzame groei in werd balkenende lid van de raad van commissarissen van ing bank een bank die tijdens de kredietcrisis in onder zijn premierschap staatssteun ontving balkenende bleef nauw betrokken bij de activiteiten van het cda en sprak onder meer het congres toe dat op april ruth peetoom tot nieuwe voorzitter verkoos als eerbetoon voor zijn bijdrage tot de christendemocratie werd door het cda een jan peter balkenende award in het leven geroepen jaarlijks toe te kennen aan een jongere die een bijzondere bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling van het christendemocratisch gedachtegoed in ging de award naar paul schenderling in naar gerard adelaar en in naar hans van den heuvel en dave ensberg in trouwde balkenende met de juriste bianca hoogendijk die hij in had leren kennen toen ze fractieassistent van de tweede kamerfractie van het cda was ze werkt als universitair docent arbeidsrecht aan de erasmus universiteit rotterdam in werd dochter amelie geboren balkenende is belijdend lid van de protestantse kerk in nederland tot de fusie in van de gereformeerde kerken in nederland tijdens de e eo jongerendag op juni zei hij er is er een die je altijd kracht geeft ook als het moeilijk is dat geldt ook voor mij als premier en ik heb dat ook regelmatig ervaren met onder anderen de amerikaanse oud president bill clinton en de voormalige britse premier tony blair heeft jan peter balkenende zich meermaals als een groot bewonderaar en aanhanger van het communitarisme van amitai etzioni geprofileerd hij schreef het voorwoord voor etzioni s boek de nieuwe gulden regel kampen nederlandse vertaling van the new golden rule community and morality in a democratic society new york hij was lid van de studentenvereniging liber babylon of babel arabisch bbil is een stad uit de oudheid die zich in het huidige irak bevindt km ten zuiden van bagdad de naam babylon is een griekse verbastering van het akkadische bb ilim hetgeen betekent de poort van god babylon was aan de eufraat gebouwd en in de bloeiperiode van de stad lagen er zowel delen of wijken op de linker als op de rechteroever er waren steile dijken om de jaarlijkse vloed te keren de oppervlakte bedroeg ha enkel rome en carthago zijn in de oudheid ooit groter geweest binnen de ommuring was veel open ruimte met groen ook grasland voor vee en begraafplaatsen men schat dat babylon tussen en v chr de grootste stad van de wereld was en nogmaals tussen en v chr mogelijk was het ook de allereerste stad die een bevolkingsaantal van boven de telde archeologen en historici schatten een mogelijk bevolkingsaantal doorgaans in een verhouding van tussen de honderd en de vierhonderd personen per hectare er zijn acht tempels opgegraven er was in de e eeuw v chr ook een ziggoerat al weet men niet of die ook reeds in de vorige oudere stad aanwezig was op een reliëf van een babylonisch vorst staat een afbeelding ervan een schrijver uit v chr uit uruk geeft de afmetingen op van m hoog en breed met bovenaan een tempel voor isjtar het geheel bevond zich in een temenos van op meter in de e eeuw v chr schreef de alexandrijnse dichter callimachus een werk met de titel vertaald een verzameling wonderen in landen van de hele wereld hij benoemt hierin de zeven wereldwonderen opmerkelijk wordt hierin de pharos van alexandrië niet beschreven dit kan betekenen dat toen hij het werk maakte de vuurtoren nog niet bestond of nog gebouwd werd callimachus beschreef dat de muren van babylon tot de wereldwonderen behoorden in werken van griekse en romeinse filosofen waren de afmetingen enorm afwijkend volgens lucius flavius arrianus was de omwalling stadiën ongeveer kilometer lang terwijl er ook een bron is gevonden die stadiën ongeveer kilometer aangeeft als lengte voor de breedte gaf gaius iulius hyginus voet ongeveer meter aan maar geeft een ander gevonden bron voet ongeveer meter de hoogte werd ten slotte door lucius flavius arrianus op voet ongeveer meter geschat en bij oros wordt er el ongeveer meter aangegeven de hangende tuinen van babylon gelden als een van de zeven wereldwonderen uit de oudheid nebukadnezar ii zou degene geweest zijn die deze tuinen liet aanleggen volgens sommigen zouden de tuinen zich in werkelijkheid in ninive hebben bevonden al is het niet uitgesloten dat in babylon gelijkaardige terrastuinen voorkwamen op eerste en tweede verdiepingen van gebouwen bij opgravingen van de duitse archeoloog robert koldewey lijken er fundamenten van te zijn gevonden een grote bronput extra zware verstevigde muren gebruik van bewerkte stenen uniek op die plaats maar veel historici betwijfelen de juiste locatie assyrische vorsten zoals assurbanipal hadden inderdaad hangende tuinen dat wil zeggen terrastuinen op eerste verdiepingen laten aanleggen en verzamelden er planten en bomen volgens de legende zorgde semiramis de dochter van de godin derketo en de echtgenote van een assyrische vorst voor de hangende tuinen in assur hun faam zou mogelijk op babylon zijn geprojecteerd desalniettemin wordt van dit wereldwonder gewag gemaakt door een vijftal belangrijke schrijvers uit de oudheid nebukadnezar ii was degene die de stad herbouwde en ze volgens een raster liet indelen in wijken van gelijke grootte vier op de westelijke en negen op de oostelijke oever van de eufraat langs de noordelijk gelegen ishtarpoort volgde men een geasfalteerde processieweg tot aan de ziggoerat hij had eveneens een noordelijk en een zuidelijk paleis laten bouwen waarvan de beide delen aan deze poort lagen rondom werd km aan buitenmuren gebouwd die in een grote driehoek de stad tussen zich en de eufraat insloten sommige onderzoekers zoals linguïst ignace gelb menen dat de naam babil de weerklank zou zijn van een vroegere vestiging of stadsnaam deze bevond zich volgens dr ranajit pal in het oosten herzfeld had het over bawer in iran dat nadien door jamshid werd ontdekt babil zou dan een weerklank van bawer kunnen zijn volgens david rohl zou het oorspronkelijke babylon in feite eridu zijn in een akkadische tekst uit de late vroeg dynastische periode iii ca v chr is sprake van een gouverneur van bar bar die een tempel bouwt ter ere van de god marduk fonetisch kan dit gelezen worden als ba b bar of ba b bal mogelijk identificeerbaar met babylon een naam afgeleid van het akkadische bb ilim of bb il poort van god van de goden de bijbelse vermelding babel van het hebreeuwse werkwoord balal verwarren sluit hierbij aan rond v chr is de identificatie zekerder wanneer op een sumerisch tablet staat dat ten tijde van de akkadische vorst shar kalli shari v chr twee tempels gebouwd worden voor de oorlogsgoden anuntum en il aba in de stad ka dingir ra de sumerische transcriptie voor het akkadische bb ilim babylon de mythische oorsprong van babylon ligt bij een opdracht van de godin nanna aan de koning van ur om deze stad te bouwen volgens een latere mythe was het de god marduk die haar bouwde de stad was gevestigd op beide oevers van de rivier de eufraat ongeveer kilometer stroomopwaarts van haar samenloop met de tigris in het e millennium v chr was het een aanzienlijk dorp op de oostelijke oever waar in het e millennium v chr de amurru hun hoofdstad van maakten nadat zij zich in mesopotamië kwamen vestigen de vroegste bron die babylon vermeldt wordt gedateerd aan de hand van een kleitablet uit het rijk van sargon van akkad circa e eeuw v chr volgens de zogenoemde weidner kroniek was het sargon zelf die de stad bouwde tegenover akkad een andere kroniek vermeldt in dezelfde termen dat het sargon was die het slijk van de put van babylon heeft opgedolven en een tegendeel van babylon maakte vlak bij agade tijdens de derde dynastie van ur ur iii v chr vermelden verschillende administratieve teksten babylon als zetel van een gouverneur ondergeschikt aan de politieke macht van ur de namen van de ambtenaren zijn overwegend akkadisch wat overeenkomt met de vrij noordelijke ligging van babylon ten opzichte van de echt sumerische steden van het zuiden een ligging wellicht dichter in de buurt van het nog niet teruggevonden akkad de indrukwekkende koningslijst gaat terug tot circa v chr en bevat onder andere de legendarische koning hammurabi na de politieke val van ur iii ten gevolge van de verovering van sumer door de elamieten houden alle vermeldingen van babylon voor een periode van meer dan honderd jaar op van de e eeuw v chr af nam de macht van babylon af en werd het bezet door de amorieten nomadenstammen uit het westen die semitisch spraken zoals de akkadiërs maar nog niet aan landbouw toe waren ze verkozen het hoeden van schapen de eerste dynastie van babylon werd gevestigd door sumu abum al was er maar weinig land in de omgeving dat tot de stadstaat behoorde dit zou veranderen onder hammurabi vanaf v chr jaar na zababa werd marduk de god van babylon hij is geen militaire spion met zekere trots noemt hij zich ontdekkingsreiziger ten slotte wist hammurabi de stad uit de greep van zijn veroveraars te halen en startte het nieuwe koninkrijk chaldea waarvan babylon de hoofdstad werd hammurabi omstreeks de e eeuw v chr maakte van babylon de hoofdstad van zijn rijk dat babylonië heette uit v chr dateert de zuil van hammurabi waarop hij de wettafels vasthoudt ze bevatten een nieuwe formulering van de wet en rechtspraaktraditie die teruggaat tot ver in het e millennium v chr met wetten gelijksoortig aan die van ur nammu e dynastie van ur de profeet mozes werd later op gelijkaardige wijze afgebeeld babylonië brengt nu geheel mesopotamië onder zijn heerschappij waarmee het begin van het oud babylonische rijk wordt gemaakt in feite namen de babyloniërs de beschaving van de sumeriërs over tot dan hadden semitische leiders elkaar voortdurend bekampt iets wat reeds ca e eeuw v chr was begonnen met de dood van hammurabi kwam er een einde aan het oud babylonische rijk de babylonische schrijver sin liqi unninni legde het gilgamesj epos rond v chr vast een groot aantal veel oudere verhalen komt erin samen de door hattusilis met voorbijgaan aan zijn eigen kinderen aangewezen hettitische opvolger mursilis maakte aleppo met de grond gelijk en deed ook babylon vallen in v chr plunderde het hettitische leger onder mursilis babylon mursilis keerde met kisten goud terug naar hattusas en liet babylon verder ongemoeid maar dit betekende het einde van de hammurabi dynastie en had een hergroepering van de politieke krachten in klein azië tot gevolg opdringerige hurrieten leverden toen nog geen moeilijkheden op onder de jaar durende heerschappij van de kassieten werd de naam van de hoofdstad omgedoopt tot karanduniash babylon groeide snel in omvang en aanzien maar werd vanaf v chr onderhorig aan assyrië wat de instorting van het babylonische rijk betekende de elamieten vielen het koninkrijk chaldea binnen te weten lager mesopotamië ook shinar of sumer geheten en hoger mesopotamië ook akkad geheten en heersten over de stad in v chr veroverden zij onder shutruk nahunte v chr babylon en sleepten het cultusbeeld van marduk mee naar susa hiermee eindigde officieel de kassietische periode vanaf v chr doken in syrië en mesopotamië zonder zichtbaar verleden nieuwe nomadengroepen op aramese en chaldese stammen infiltreerden het babylonische gebied beide waren west semitische volkeren waarvan de onderlinge relatie niet zo duidelijk is blijkbaar waren ze voortdurend met elkaar in conflict de eerste golf streek neer over assyrië en ongeveer tegelijk over babylon complexe bijbelse tradities wijzen op een nauwe relatie tussen arameeërs en israëlitische voorouders mijn vader was een ronddolende aramees mogelijk waren het eerst in een overeenkomstig gebied wonende afstammelingen van amorieten of een nauw verwante groep vooral de chaldeeërs gingen een belangrijke rol spelen in de latere geschiedenis van babylon zij vestigden zich in het zuiden rondom ur akkadisch mt khaldu waar ze kleine rijkjes vormden toen rond assyrië begon aan zijn glansperiode kwam babylon zo goed als volledig onder assyrische overheersing en begon er een verwarrende periode waarin niet minder dan koningen behorende tot verschillende dynastieën assyrische chaldese en lokaal babylonische elkaar opvolgden tot v chr vooral de chaldese vorsten voerden een sterke verzetspolitiek tegen assyrië de assyriërs hadden de stad altijd min of meer ontzien uit eerbied voor haar tradities dikwijls wierpen zij zich op als beschermers van de babyloniërs tegenover de chaldeeën toen echter een chaldese koning de babylonische troon usurpeerde greep tiglath pileser in hij lijfde babylonië in en liet zichzelf tot koning van babylon kronen v chr onder het bewind van sennacherib sanherib van assyrië verkeerde babyonië voortdurend in staat van oproer geleid door muezib marduk hieraan kwam pas een einde toen de hele stad werd verwoest in v chr steunde hizkia de koning van juda een babylonisch plan van merodah baladan tegen sanherib en sloot zich aan bij een door egypte gesteunde coalitie in v chr verwoestte de assyrische koning sanerib de verschrikkelijke ten slotte babylon en werden de wallen gesloopt en de tempels en paleizen met de grond gelijk gemaakt het puin werd in de arakhtu gesmeten de zee waaraan babylon vroeger in het zuiden grensde dit drama was een shock voor het religieus bewustzijn in heel mesopotamië de daarop volgende moord op sennacherib werd ermee in verband gebracht en diens opvolger esarhaddon haastte zich in v chr om de hele stad weer op te bouwen babylon en de grote marduktempel werden hersteld door deze energieke vorst en ook door zijn latere opvolger assurbanipal dit leidde tot de opkomst van het nieuwe babylon esarhaddon werd er gekroond en maakte het gedurende een deel van het jaar tot zijn residentie zijn oudste zoon shamash shum ukin regeerde verder na zijn dood en liet het hoofd bij een revolte onder leiding van zijn broer in niniveh assurbanipal opnieuw werd babylon belegerd en uitgehongerd door de assyriërs en moest het zich overgeven assurbanipal zuiverde de stad en vierde dan een dienst van verzoening maar hij waagde het niet de handen te nemen van bel in de daarop volgende overheersing door het assyrische rijk zagen de babyloniërs een nieuwe wraak van de goden met de val van ninivé v chr wierp de stad het assyrische juk af en werd het de hoofdstad van het groeiende babylonische rijk onder koning nebukadnezar werd het een van de mooiste steden van de oudheid de stad werd beroemd om haar hangende tuinen van babylon een van de zeven wereldwonderen onder nabopolassar wierp babylonië in v chr het assyrische bewind omver en werd babylon de hoofdstad van het nieuw babylonische rijk na de onafhankelijkheid brak een tijd van vernieuwde bouwkunst aan nebukadnezar ii v chr telg van een semitische dynastie de chaldeeën maakte van babylon een wonder uit de antieke wereld hij zorgde voor de volledige heropbouw van het keizerlijk domein waarbij hij ook de etemenanki ziggurat en de ishtarpoort liet herstellen de meest opvallende van de acht poorten die de ringwallen telde vandaag is deze nog te bezichtigen in het pergamonmuseum in berlijn hij bouwde brede geplaveide en geasfalteerde lanen zoals de processiestraat door de ishtarpoort met paar torens met naar elkaar toegewende rijen stieren en draken in baksteen reliëf op blauwe email achtergrond de duitse archeologe koldewey groef in babylon ook een administratief archief op met tabletten in v chr verdreef nebukadnezar de egyptenaren uit syrië in v chr kwam plaatsvervangend koning zedekia van de provincie juda in opstand tegen babylon in een poging tot autonomie nebukadnezar reageerde toen met een beleg van jeruzalem een babylonisch verslag in spijkerschrift maakt melding van reeds een vroegere strafexpeditie tegen jeruzalem op maart omdat het oproer zelfs daarna niet staakte werd de tempel van jeruzalem verwoest en werd overgegaan tot het in ballingschap brengen van de joodse intelligentsia die als aanstoker van het oproer werd beschouwd de babylonische ballingschap nabonidus zoon van een priesteres uit babylon de koning van babylon in v chr werd door de joden gesteund en v v omdat zij geleidelijk de arabische oasen mochten koloniseren om de handelsroute te beschermen in v chr nam cyrus de grote de koning van het perzische rijk heerser van het rijk der meden de macht in het grootste deel van klein azië over en isoleerde babylon in v chr werd mesopotamië een deel van het perzische rijk en werd babylon bezet door cyrus ii koning van de perzische achaemeniden hij slaagde erin door een tot dan ongeëvenaarde manoeuvre de onneembare wallen van de stad te belegeren en in te nemen van de beroemde wallen van babylon was er slechts één die doorgang gaf naar de koninklijke stadskern en dat was dan nog via de bazaar daarnaast was er ook de afwatering naar de eufraat maar die werd door dikke metalen hekken afgesloten waar iemand die lang genoeg de adem had in gehouden om onder water te zwemmen tegenaan stootte cyrus of zijn staf smeedden een plan om de eufraat toch als toegang te kiezen aan elke toegangspoort liet hij een grote legermacht zijn kamp opslaan om het signaal af te wachten op een avond toen er feest in de stad was begonnen zijn soldaten stroomopwaarts een kanaal te graven om de eufraat af te leiden toen het rivierpeil voldoende was gedaald trok een kleine voorhoede de stad binnen en kon de poorten openen waarop het hele leger binnenstormde herodotus maakt melding van dit wapenfeit het wordt tevens in de hebreeuwse bijbel verhaald cyrus nam de stad zonder veel verweer van de dronken feestvierders in later zou hij in een decreet opnieuw volledige godsdienstvrijheid toestaan wat ertoe leidde dat afstammelingen van de uit juda verbannen joden vrij konden terugkeren naar het land van hun voorouders babylon werd de hoofdstad van de e satrapie en een belangrijk centrum van studie en wetenschap onder de achaemeniden bloeiden de antieke babylonische kunsten en kundes zoals de astronomie de mathematica en de geneeskunde de dierenriem werd volledig in kaart gebracht en benoemd de stad werd tevens het administratieve centrum van het perzische rijk dat in die tijd de hele bekende wereld aanvoerde gedurende twee eeuwen zou het een vitale rol in de geschiedenis spelen er zijn talloze archeologische ontdekkingen gedaan die een beter licht werpen op die tijd waaronder de cyruscilinder die tijdens opgravingen in door hormuzd rassam gevonden werd de eerste perzische koningen hielden de religieuze dienst van marduk in stand maar onder darius iii leidden overtaxering en talloze oorlogen tot verval van de belangrijkste heiligdommen en de kanalen van babylon hierdoor desintegreerde het omliggende land ondanks verwoede pogingen tot opstand in v chr v chr en v chr bleven het land en de stad onder het stevig gezag van de perzen tot aan de komst van alexander de grote in v chr in v chr wist nehemia een joods ambtenaar van hoge rang aan het hof van artaxerxes i en stadhouder voor juda in jeruzalem geworden de koning te bewegen om de wederopbouw van de muur van zijn stad toe te staan hij voerde dit heel snel uit in dagen wegens morrende buren rondom zo n afstammelingen van vroegere ballingen kwamen vervolgens vanuit babylon naar jeruzalem om er zich te vestigen in v chr werd darius iii door de macedonische heerser alexander de grote verslagen in de slag bij gaugamela en in oktober viel babylon in handen van de jonge veroveraar onder alexander bloeide babylon opnieuw op als centrum van studie en handel maar na de dood van alexander in v chr in het paleis van nebuchadnezzar werd zijn rijk onder zijn generaals verdeeld en begonnen decennia van twist en strijd waar babylon opnieuw het brandpunt van werd het aanhoudende oproer deed de stad leeglopen een kleitablet uit v chr meldt dat de inwoners van babylon werden getransporteerd naar seleucia waar een paleis werd gebouwd en een tempel onder de oude naam esagila tegen de tijd dat de parthen in v chr het gebied overnamen was babylon in een desolate sluimer gehuld onder de sassaniden werd babylon negen eeuwen lang een provincie van het perzische rijk tot ongeveer in het bleef zijn eigen volkeren en cultuur bewaren er werden varianten van het aramees gesproken voorbeelden van hun cultuur zijn terug te vinden in de babylonische talmoed het mandeïsme en in de religie van de profeet mani de stichter van het manicheïsme keer op keer werd de stadstaat weer bezocht door vijandelijke legers tot alle inwoners verdreven waren en de stad een woestenij geworden was ctesiphon en later bagdad nam de rol van babylon over de uitgravingen en overblijfselen van babylon maken deel uit van een archeologisch park in april werd in het kader van de irakoorlog in babylon een hectare groot militair kampement van het amerikaanse leger gevestigd sinds september vormt het een militair steunpunt voor poolse troepen in irak daarbij is het jaar oude wegplaveisel vergruisd zijn grotere delen met behulp van puinresten geëgaliseerd ten behoeve van staanplaatsen voor vrachtwagens en landingsplaatsen voor helikopters verder is archeologisch materiaal gebruikt als onder meer zandzakvulling de enorme schade is begin door john curtis van het brits museum beschreven grotendeels op basis van een pools archeologisch rapport dat in is opgesteld na de overname van de amerikaanse basis camp babylon door de polen in verplaatsten de polen zich naar een verder gelegen nieuwe basis op dit moment zijn reconstructiewerkzaamheden bezig en hebben de amerikanen officieel verontschuldigingen aangeboden voor de ontstane schade ze beweerden daarbij dat de meeste schade is ontstaan door plunderaars de stad babylon wordt in de bijbel babel genoemd het hebreeuws werkwoord voor verwarren lijkt in klank op het akkadische bab ili het nederlandse woord babbelen is etymologisch afkomstig van het woord babel via het verhaal van de gelijknamige toren volgens james pritchard was de babylonische ballingschap de belangrijkste gebeurtenis voor israël wegens het stempel dat het naliet op het jodendom de stad babel babylon wordt in de bijbelse apocalyptiek gezien als type van de bron van immens kwaad zie ook satan en het machtscentrum van de tegenstrevers van god volgens het boek openbaring van johannes wordt de stad babel babylon op het eind van de menselijke geschiedenis verwoest of dit letterlijk opgevat moet worden is steeds een discussiepunt tussen bijbeluitleggers gebleven de meesten van hen gaan ervan uit dat de stad babel babylon als zinnebeeld voor een goddeloos systeem moet worden gezien anderen menen dat de stad babel babylon in de eindtijd letterlijk herbouwd is en ook letterlijk door god wordt vernietigd de stad babel babylonië wordt meerdere keren genoemd als babel de grote hoer dit kwam door de van een bijbels standpunt geziene afgoderij van de bewoners de stad babel babylon staat in de bijbel dan ook symbool voor alles wat met perverse en onreine zaken te maken heeft volgens de bijbelboeken zou de profeet jesaja voorzegd hebben dat de machtige onoverwinnelijke stad babel babylon zou worden verslagen en zo volkomen door de meden verwoest dat hij daarna nooit meer zou worden bevolkt jesaja in die tijd was dit een verbazingwekkende voorzegging want de stad babel babylon werd beschouwd als een van de zeven wonderen van de oude wereld of althans haar hangende tuinen en werd onneembaar geacht toch belegerden naar schatting jaar na jesaja s voorzegging de meden en de perzen de torenhoge muren van de stad babel babylon dat was geen kleinigheid deze muren waren vijfenveertig meter hoog en zo breed dat er vijf wagens naast elkaar overheen konden rijden maar de meden en de perzen waren slim zij damden de rivier de eufraat af die onder de babylonische muur door naar de stad stroomde terwijl de stad babel babylon zich bedronk op een door de koning aangericht feest marcheerde het leger van de meden over de droge rivierbedding onder de muur door en veroverde de stad in dezelfde nacht verscheen voor de arrogante babylonische koning belsazar het teken aan de wand mene mene tekel en parsin de profeet daniël gaf de dronken menigte hiervoor de volgende verklaring god heeft uw koningschap geteld en er een einde aan gemaakt gij zijt in de weegschaal gewogen en te licht bevonden uw koninkrijk is gebroken en aan de meden en perzen gegeven die nacht ging het babylonische koninkrijk te gronde daniël over de discussie over de verhouding bijbelse teksten en babylonische teksten zie babel und bibel duits voor babel en bijbel in de bijbel staat het verhaal over de zogenaamde toren van babel dat deels uiting geeft aan de afgunst voor de cultuur waarin de ziggurat als symbool centraal stond en anderzijds teruggaat op een oude sumerische mythe het combineerde de joodse moraal met hun minachting voor de heidenen de toren waaraan gerefereerd wordt heeft in feite nooit het probleem van de taalverwarring gekend want het gaat om de ziggoerat waar bovenop de tempel van de mardoek stond en die dus al heel vroeg volledig is afgeraakt volgens de ontdekking van de grondvesten door koldewey was deze meter hoog en breed in de ogen van de joden werd het heiligdom als symbool van decadentie gezien temeer vanwege het gebruik van de hiëros gamos die er jaarlijks met nieuwjaar plaatsvond bij dat feest bepalen de goden het lot van de twaalf maanden en wordt de aarde geregenereerd door a ki til de kracht die de wereld doet herleven dankzij het ritueel dit ritueel duurde dagen waarin de koning na boetedoening op zekere dag in processie naar boven trok om in de kleine tempel bovenaan de ziggurat de sacrale seksuele verbintenis te realiseren met de priesteres die de godin op aarde vertegenwoordigt anders dan in onze gemeenzame opvatting was de tempel niet alleen een heiligdom voor de cultus maar ook het symbool voor de hele stad met haar eigen schutsgodin het hele gebouw symboliseerde de band tussen hemel en aarde in de praktijk was het evenzeer het centrum van de religieuze cultus als dat van de administratieve en economische leefwereld de en of koning priester belichaamde de top van deze functie de tempel verwees naar de me de wetmatigheid die in de hemel geldt en was aldus een symbolische afbeelding van de visie van de kosmos de toren heette dan ook huis dat het fundament is van hemel en aarde het had niveaus en het dateerde in feite al uit de oud babylonische tijd ca v chr de scheldterm hoer van babylon verschijnt voor het eerst in geschriften van joodse profeten die zelf de babylonische ballingschap hadden ondergaan hoererij heeft in het hebreeuws de betekenis van afgoderij hiermee wordt bedoeld dat men andere goden dient dan jahweh met de term hoer van babylon werd dus aanvankelijk bedoeld de eredienst van de godin die schutsgodin was van babylon inanna wier priesteressen er voor de puriteinse joden onbegrepen en ongewaardeerde rituelen op na hielden voor de oude mesopotamiërs zoals voor andere oude culturen waren religie en seks onafscheidelijk verbonden en stonden beide in het teken van de vruchtbaarheid van het land en van de mensen herodotos antiek auteur en lang als heidens beschouwd en geweerd rapporteerde in de e eeuw v chr over de manier waarop de rituele praktijken in babylon werden gepercipieerd hij beschreef de oude stad als een oord waar jonge meisjes in een tempel moesten wachten tot een man een zilveren munt in hun schoot wierp en ze dan moesten meegaan naar een kamertje hiermee doelde hij ongetwijfeld op de tempelprostitutie die in tegenstelling tot de koninklijke hiëros gamos voor de gewone lieden bedoeld was de term hoer van babylon is in het noorden en het westen ingeburgerd naar aanleiding van de openbaring van johannes waarin hij zijn apocalyptische visioen beschreef later zou maarten luther de hoer van babylon in rome situeren maar hij doelde toen op het kerkelijk instituut het populaire gebruik van babylon in rasta reggaeliedjes is afkomstig van de leringen van marcus garvey rastafari s vereenzelvigen zich met de situatie van de joden in de bijbel maar dan gericht op de hedendaagse situatie de nasleep van de slavernij armoede en onrecht in jamaica het gebruik van babylon in deze context geeft een centrale gedachte weer en benadrukt dat zij er nu onder lijden zo kunnen zij hun statement kracht bij zetten en gebruiken babylon must fall in plaats van injustice must fall poverty shall stop een bandoneon is een harmonica achtig muziekinstrument dat heinrich band in uit de concertina ontwikkelde de warme en wollige klank maakt het geschikt voor het spelen van melancholisch getinte muziek zoals de tango de bandoneon heeft een uitzonderlijk lange balg die door de bespeler als het ware gebroken wordt op de knie om zeer felle accenten te krijgen de bandoneon verschilt wezenlijk van de accordeon en trekzak omdat elke afzonderlijke toets aan beide kanten van het instrument een afzonderlijke toon geeft in plaats van een akkoordmogelijkheid onder een knop aan de linkerhand de bandoneon is wisseltonig duwen en trekken geeft een verschillende toon net als bij de trekzak de mondharmonica en de anglo concertina die de bandoneon voorafging door de indeling van de knoppen op het eerste gezicht bijna willekeurig is het instrument niet makkelijk bespeelbaar de bandoneon is voornamelijk chromatisch zie chromatische mondharmonica in tegenstelling tot de anglo concertina en de trekzak die in een bepaalde stemming staan bijvoorbeeld cf voor trekzak en gc voor anglo concertina er zijn ook diatonische bandoneons reinische tonlage aan het einde van de e en het begin van de e eeuw was de bandoneon in duitsland een populair instrument meer dan bandoneonverenigingen maar door het nazisme de tweede wereldoorlog en de groeiende populariteit van de makkelijker bespeelbare accordeon raakte het instrument daar in onbruik de bandoneon werd in de e eeuw steeds in omvang uitgebreid zodat hij nu een bereik van bijna octaven heeft men zegt dat het instrument rond door de ier thomas moore werd geïntroduceerd in argentinië maar waarschijnlijker is dat het instrument meekwam met de vele seizoenarbeiders uit italië waar de bandoneon ook populair was in argentinië werd het een van de populairste volksinstrumenten en het ontwikkelde zich tot het kenmerkende instrument van de argentijnse tango hierbij dient te worden vermeld dat aan de groeiende vraag naar geschikte bandoneons bovenal kon worden voldaan door de duitse bandoneonfabriek van alfred arnold in carlsfeld oost duitsland tot in produceerde deze duizenden instrumenten speciaal voor export naar argentinië vooral de types doble a en premier laatstgenoemde in een kleinere oplage vonden gretig aftrek elk met hun eigen karakteristieke geluid waarover men beweerde dat alleen alfred arnold zelf het geheim kende ieder instrument is overigens uniek door het vele handwerk waarmee de bandoneons werden gemaakt de bekendste bandoneonspeler tevens componist wereldwijd is astor piazzolla deze tango nuevo bandoneonist maakte met vele kamerorkesten en grotere orkesten tal van bekende nuevo tango s zoals adis nonino die gespeeld werd op het huwelijk van prinses mxima en koning willem alexander de bekendste nederlandse bandoneonspeler is carel kraayenhof in vlaanderen is onder meer gwen cresens bekend als bandoneonist vroeger was ook alfredo marcucci bekend in vlaanderen omdat de bandoneon niet makkelijk te bespelen valt zijn er pogingen gedaan om makkelijkere versies te bouwen de gabla en atzarin bandoneons zijn daar voorbeelden van beide kenden geen groot succes er zijn historisch zeer vele modellen bandoneon maar de basiselementen van de bouw komen wel overeen zie onderstaande fotoserie van de onderdelen van een moderne bandoneon braille is een speciaal voor blinden ontwikkeld lees en schrijfalfabet de fransman louis braille die zelf op driejarige leeftijd blind was geworden ontwikkelde en perfectioneerde dit schrift tot het in als bruikbare methode gebruikt kon worden op het parijse blindeninstituut waar hij verbleef pas in werd het echter officieel als alfabet geaccepteerd het nederlandse braille is sinds de standaard in zowel vlaanderen als nederland het is gebaseerd op het unified international braille dat sinds de conventie is voor de meeste brailleschriften in de wereld waaronder ook het chinese braille arabische braille griekse braille en hebreeuwse braille waarschijnlijk had braille het idee voor een reliëfalfabet van een franse militaire uitvinding uit de artillerieofficier charles barbier ontwikkelde het nachtschrijven een systeem van twaalf puntjes waarmee ook s nachts boodschappen konden worden doorgegeven braille is een zogenaamd reliëfalfabet de letters en andere aanduidingen worden door middel van puntjes in het papier gedrukt zodat er een kleine verhoging voelbaar is die met de vingertoppen gelezen kunnen worden de puntjes zijn gegroepeerd op rasters van bij puntjes een vereenvoudiging van de twaalf puntjes van het nachtschrijven waarbij in totaal tekens mogelijk zijn zijn bij de punten en streepjescode van het morse de meest gebruikte letters het eenvoudigst gehouden bij braille neemt de complexiteit van de combinaties toe met de plaats van de letter in het alfabet de braillepuntjes zijn genummerd van linksboven naar linksonder en van rechtsboven naar rechtsonder en de combinaties zijn ingedeeld in groepen de puntjes en worden gebruikt voor de letters a t m j groep punt komt erbij voor de letters k t m t groep en voor de resterende letters wordt punt erbij gebruikt behalve voor de letter w die braille als fransman minder nodig vond en die hij daarom indeelde bij de bijzondere combinaties ook bestaat er het kortschrift in graden een soort steno voor braille en braillemethoden voor muziek en wiskunde met een brailleleesregel kan een blinde de tekst die op het computerscherm verschijnt in braille lezen op deze apparaten bestaat een braillecel uit puntjes linksonder punt komt punt en rechtsonder punt komt punt met die puntjes zijn combinaties mogelijk vier keer zoveel als de combinaties uit zespunts braille om van een letter een hoofdletter te maken plaatst men er in braille een hoofdletterteken voor in het nederlandse braille bestaat het hoofdletterteken uit braillepunten en in afkortingen zoals navo is het niet nodig om het hoofdletterteken voor elke letter te herhalen een permanent hoofdletterteken geeft aan dat het hele woord in hoofdletters is geschreven in het nederlandse braille bestaat het permanent hoofdletterteken uit braillepunten en het nederlandse braille vormt cijfers door een cijferteken braillepunten en te plaatsen voor de eerste tien letters van het alfabet schrijven we dan als cijferteken a b met de zes puntjes van het brailleschrift zijn combinaties mogelijk plus de lege cel die als spatie geldt na toewijzing van letters hoofdletters en cijfers blijven er van de combinaties nog maar over voor leestekens letters met accenten en alle andere symbolen zoals een apenstaartje de toewijzing van die symbolen is internationaal niet gestandaardiseerd omdat elke taal zijn eigenheden heeft het nederlandse braille is de standaard voor het nederlandse taalgebied de organisaties die in nederland en vlaanderen betrokken zijn bij het lezen produceren en onderwijzen van braille werken samen in de braille autoriteit een van de doelen van deze samenwerking is het ontwikkelen en vastleggen van de braillestandaarden het schrijven in braille gebeurt van rechts naar links zodat bij omkering van het papier de bobbeltjes van links naar rechts gelezen kunnen worden een geoefende braillelezer kan ruim woorden per minuut lezen en losse letters vrijwel even snel als een ziende brailleboeken nemen wel vijf keer zoveel ruimte in als gewone boeken er bestaan brailleschrijfmachines met toetsen voor elk puntje een spatietoets een correctietoets en een toets om naar de volgende regel te gaan brailleprinters en brailleleesregels waarmee blinden tekst kunnen lezen die anders op het computerscherm verschijnt de belgische grondwet frans constitution belge duits verfassung belgiens werd aangenomen op februari hij organiseert belgië als een parlementaire constitutionele monarchie met ministeriële verantwoordelijkheid voor het regeringsbeleid en scheiding tussen wetgevende uitvoerende en rechterlijke macht bij het opstellen van de grondwet was belgië een unitaire staat maar sinds is het land geleidelijk omgevormd tot een federale staat in het kader van opeenvolgende staatshervormingen naar aanleiding van deze ingrijpende wijzigingen werd besloten tot een herschikking de gecordineerde grondwet van februari de grondwet is mee geëvolueerd met de politieke geschiedenis maar elementaire principes uit zijn vandaag de dag nog steeds van toepassing exhaustief is de grondwet niet enkele grondrechten worden niet gewaarborgd en het verloop van de regeringsvorming de rol van politieke partijen en de relatie met de europese unie worden niet of nauwelijks geregeld men verwijst verkort naar de belgische grondwet met gw of gw op oktober twee dagen na het uitroepen van de onafhankelijkheid stelde het voorlopig bewind een grondwetscommissie in die een ontwerp moest uitwerken dat er vrij grote eensgezindheid bestond bleek al op de eerste bijeenkomst op oktober waar met tegen voor een monarchie gekozen werd jean franois tielemans was de enige tegenstemmer op nauwelijks vijf dagen vergaderen waren alle grondlijnen uitgezet voor het uitschrijven van het uiteindelijke ontwerp hielden nothomb en devaux de pen vast het werd met enkele kleine wijzigingen goedgekeurd door de commissie en verscheen op oktober vanaf november werd het ontwerp besproken in het nationaal congres van de alternatieve voorstellen die circuleerden zijn er een twintigtal bewaard gebleven het belangrijkste was een ontwerp van joseph forgeur jean barbanson joseph stanislas fleussu en charles liedts dat meer nadruk legde op provinciale autonomie en democratie op februari sloot het nationaal congres de debatten en stemde voor de belgische grondwet het resultaat was een evenwichtige synthese van de franse nederlandse en britse constituties zo n van de artikelen was min of meer verbatim terug te voeren op deze voorbeelden een was behouden uit de grondwet van een was afkomstig uit het franse charter van licht gewijzigd in uit de franse grondwet van en uit de engelse traditie de britse invloed was diepgaander dan de beperkte letterlijke ontlening suggereert er is zelfs beweerd dat de belgische grondwet heel dicht komt bij een schriftelijke reproductie van de engelse constitutie het nieuwe materiaal ongeveer een tiende deel ging over zaken als de macht van de koning de verhouding tussen kerk en staat de vrijheid van vereniging en de verkiezing van senatoren in de finale analyse was de tekst van geen juridisch amalgaam maar een originele creatie liberaal pluralistische staatsinstellingen van engelse snit werden gecombineerd met een franse visie op de volkssoevereiniteit en het atomistische kiezerskorps onder weglating van het holistische natiebegrip uit de buitenlandse modellen het land was geen dynastiek bezit meer van een absoluut vorstenhuis en zelfs geen gematigde monarchie waar de koning een aantal rechten had afgestaan alle macht ging uit van de natie terwijl de koning geen andere macht bezit dan wat hem uitdrukkelijk is toegekend dit constitutionele regime moest een besluitenregering zoals die van willem i der nederlanden onmogelijk maken de grondwetgever van schuwde abstracte en theoretische principes bekende concepten als de scheiding der machten de rechtsstaat of de scheiding van kerk en staat zijn zeker aanwezig maar worden niet in alle consequenties doorgetrokken het originele exemplaar heeft verschillende branden overleefd en bevindt zich vandaag nog steeds in het paleis der natie in brussel waar de kamer van volksvertegenwoordigers en de senaat gevestigd zijn daar wordt het bewaard in een kluis van de archiefdienst tijdens speciale evenementen kunnen bepaalde stukken van de grondwet tentoongesteld worden maar dat is eerder uitzonderlijk de grondwet markeerde een overgang van verlicht despotisme naar een constitutionele en parlementaire monarchie de rol van de koning was constitutioneel omschreven en de ministers waren tegenover het parlement verantwoordelijk voor zijn daden dat parlement door cijnskiesrecht voorbehouden aan de vermogende klasse was georganiseerd in een tweekamerstelsel de kamer van volksvertegenwoordigers zou gedomineerd worden door de hoge burgerij en de senaat door de hoge grondadel naar zuid nederlandse traditie was er ruimte gemaakt voor een vrij grote provinciale autonomie al gingen deze entiteiten terug op een door de fransen ingevoerde hervorming de uitgebreide catalogus van grondrechten kreeg een prominente plaats overal in europa waar een liberale monarchie werd opgericht kende het belgische model navolging de grondwet was niet alleen aantrekkelijk omwille van zijn inhoud maar ook dankzij de beknopte en heldere formulering de voornaamste imitaties werden aangenomen in spanje griekenland en piëmont sardinië luxemburg bulgarije en roemenië in nederland pruisen en iran vormde hij een gewichtige inspiratiebron en nog na de eerste wereldoorlog kende hij navolging in polen hongarije en tsjecho slowakije in het voorbeeld van nederland ging het om een grondwetsherziening die het parlementarisme en de ministeriële verantwoordelijkheid invoerde zoals bepleit door thorbecke van de achttien nieuwe artikelen waren er tien letterlijk bij de zuiderburen geleend de grondwet was oorspronkelijk in het frans opgesteld de officiële nederlandstalige versie dateert van daarvoor had de versie in het nederlands slechts de status van vertaling in werd ook een duitse versie officieel aangenomen aanvankelijk was de grondwet uitermate stabiel bij de afloop van de eerste wereldoorlog had maar één grondwetsherziening plaatsgevonden ze had gezorgd voor een democratisering van het kiesstelsel wat ook een thema was van de twee reeks grondwetsherzieningen vervolgens kende de grondwet een nieuwe periode van stabiliteit na bijna een halve eeuw werd die doorbroken om een begin te maken met de federalisering van het land een tweede staatshervorming volgde in en vanaf dan zou er bijna geen jaar meer voorbij gaan zonder grondwetsherziening de doorgevoerde grondwetswijzingen zijn chronologisch volgens afkondigingsdatum het grondgebied en de samenstellende entiteiten van belgië komen aan bod in titel i art in was het land een centralistisch georganiseerde staat georganiseerd in drie niveaus het nationale niveau de provincies en de gemeenten de federalisering vanaf voegde hieraan het deelstatelijke niveau toe sinds verklaart artikel van de grondwet dat belgië een federale staat is samengesteld uit gemeenschappen en gewesten de gemeenschappen zijn de vlaamse gemeenschap de franse gemeenschap en de duitstalige gemeenschap art de gewesten zijn het vlaams gewest het waals gewest en het brussels hoofdstedelijk gewest art voorts is belgië verdeeld in vier taalgebieden het nederlandse taalgebied het franse taalgebied het tweetalige gebied brussel hoofdstad en het duitse taalgebied deze taalgebieden dienen om de territoriale bevoegdheid van de gemeenschappen en de gewesten af te bakenen de grenzen kunnen enkel gewijzigd worden door een bijzondere wet art art geeft de verdeling van het grondgebied in provincies weer het vlaamse gewest omvat de provincies antwerpen limburg oost vlaanderen vlaams brabant en west vlaanderen het waalse gewest omvat de provincies henegouwen luik luxemburg namen en waals brabant een bijzondere wet kan bepaalde gebieden aan de indeling in provincies onttrekken wat gebeurd is met het brussels hoofdstedelijk gewest bij decreet kan het aantal provincies verhoogd worden art bepaalt dat onderverdelingen van de provincies arrondissementen kantons enz alleen door de wet kunnen worden bepaald de grenzen van de staat de provincies en gemeenten kunnen enkel gewijzigd worden bij wet art de belgische overheden moeten met hun beleid een duurzame ontwikkeling beogen dit is sinds onderdeel van de grondwet artikel bis het begrip omvat een sociale economische en ecologische dimensie alsook intergenerationele solidariteit dit is het enige artikel onder titel ibis de twee grondwetsartikelen over nationaliteit staan in het deel over politieke rechten en grondrechten omdat deze aan belgen toekomen deze rechten vallen onder titel ii de belgen en hun rechten genaamd nochtans kent de grondwet aan vreemdelingen op belgische bodem in principe gelijke rechten toe zowel voor hun persoon als hun vermogen art uitzonderingen zijn mogelijk voor zover expliciet bij wet bepaald volgens het grondwettelijk hof moeten deze uitzonderingen objectief verantwoord zijn en niet onevenredig met het nagestreefde doel het verkrijgen behouden en verliezen van de nationaliteit is bij wet te regelen art constitutioneel is er dus geen voorkeur voor het jus soli het jus sanguinis of een combinatie al liet het oorspronkelijke art wel toe dat vreemdelingen die vr in belgië woonden door een eenvoudige verklaring de nationaliteit bekwamen naturalisatie wordt al sinds bij wet verleend art het stemrecht is niet langer voorbehouden aan belgen de grondwet laat toe dat het bij wet wordt uitgebreid naar zowel burgers van de europese unie die niet de belgische nationaliteit hebben als vreemdelingen van buiten de eu art deze constitutionele mogelijkheid is enkel op het gemeentelijke niveau in de praktijk gebracht de grondrechten zitten voornamelijk vervat in titel ii de belgen en hun rechten van de grondwet achtereenvolgens komen aan bod toch zijn er ook grondrechten die de belgische grondwet niet expliciet waarborgt voorbeelden hiervan zijn het verbod op foltering en het recht op een eerlijk proces deze rechten zijn daarentegen wel gewaarborgd in internationale mensenrechtenverdragen die belgië binden naast de grondrechten die in titel ii van de grondwet worden opgesomd gelden in belgië immers ook de rechten die vervat liggen in het europees verdrag voor de rechten van de mens evrm dat gesloten werd in het kader van de raad van europa op de naleving van dat verdrag wordt toegezien door het europees hof voor de rechten van de mens in straatsburg binnen de europese unie is ook het handvest van de grondrechten van de europese unie van belang met als rechterlijk orgaan het hof van justitie van de europese unie in luxemburg beide grondrechtencatalogi hebben een verschillende rechtskracht uit art van het eu handvest wordt afgeleid dat dit document geen directe werking heeft voor burgers maar wel direct gericht is tot belgië als eu lidstaat het evrm heeft in belgië wel directe werking wat men afleidt uit art van de belgische grondwet en uit het smeerkaasarrest van het hof van cassatie uit sinds kan het grondwettelijk hof alle wetten decreten en ordonnanties toetsen aan titel ii van de grondwet en de rechten vervat in art en in verband met de gelijkheid van belgen en vreemdelingen het verbod te discrimineren op het vlak van belastingen enz zo kan vermeden worden dat er wetten in strijd met deze mensenrechten zouden toegepast worden op die manier wordt de naleving van de rechten van de belgen dus verzekerd bij de interpretatie van de rechten uit titel ii van de grondwet maakt het grondwettelijk hof ook gebruik van het evrm zodat er geen verschillende interpretaties van dezelfde beginselen kunnen ontstaan in titel iii wordt de staatsstructuur van belgië vastgelegd naar beleidsniveau internationaal federaal deelstatelijk lokaal en volgens het principe van de scheiding der machten de wetgevende de uitvoerende en de rechterlijke macht worden in principe aan verschillende instanties toevertrouwd deze drieledige structuur wordt op alle niveaus van de staat toegepast van het federale tot het gemeentelijke niveau de instanties van iedere macht moeten elkaar in het oog houden en adviseren en controleren zodat ze hun macht op een verantwoorde manier uitoefenen daarom spreekt men eerder van een samenwerking dan van een strikte scheiding der machten de scheiding der machten is een basisprincipe van de belgische rechtsstaat maar is echter niet uitdrukkelijk in de grondwet bevestigd men moet de scheiding als het ware afleiden uit de geest van de belgische grondwet in principe moet de macht van de staat uitgeoefend worden door de instanties die de grondwet aanwijst art het is door dit artikel dat er in belgië geen bindend referendum kan worden gehouden zonder de grondwet te wijzigen het aannemen van een wet wordt in de grondwet immers opgedragen aan de koning kamer van volksvertegenwoordigers en senaat en dus niet aan de bevolking door middel van directe democratie gewestelijke provinciale en gemeentelijke volksraadplegingen zijn wel uitdrukkelijk toegelaten artikelen bis en het ontbreken van referenda op nationaal niveau is een gevolg van de nationale soevereiniteit die de grondwetgevers van in gedachte hadden belgië was oorspronkelijk een unitaire staat zonder deelstaten de communautaire problemen tussen nederlandstaligen en franstaligen maakten een behoud van deze structuren onmogelijk op taalvlak werd een regeling uitgewerkt in de taalwetgeving wat echter niet voldoende bleek een ruimere autonomie werd daarom uitgewerkt in de opeenvolgende staatshervormingen de inrichting van de deelstaten is omschreven in de eerste titel zie hoger territoriale samenstelling de grondwet stelt alvast in het vooruitzicht dat de federale overheid slechts uitdrukkelijk toegewezen bevoegdheden zal hebben art alle residuaire bevoegdheden zullen aan de deelstaten toekomen vooraleer deze wijziging in voege kan treden moet er in de grondwet een lijst komen van de exclusieve bevoegdheden van de federale overheid wat een erg omvangrijke taak is en moet een bijzondere wet bepalen wie bevoegd zal zijn voor het residu verdeling tussen gemeenschappen en gewesten tot deze politiek erg gevoelige regeling gemaakt is ligt het residu nog bij de federale overheid aldus de overgangsbepaling die van kracht blijft totdat de bevoegdheidslijst en bijzondere wet worden aangenomen de grondwet laat toe dat de uitoefening van bepaalde bevoegdheden wordt toevertrouwd aan volkenrechtelijke instellingen artikel deze sedert ingevoerde bepaling moest met name het lidmaatschap van de europese unie schragen de rechters hebben het aangegrepen om een theorie over de voorrang van het europese recht op te bouwen zie verder status en handhaving de federale wetgevende macht wordt tezamen uitgeoefend door de kamer van volksvertegenwoordigers de senaat en de koning art de wetgevende bevoegdheid wordt uitgeoefend door middel van wetten bijzondere wetten interpretatieve wetten naturalisatiewetten begrotingswetten programmawetten kaderwetten opdrachtwetten en volmachtenwetten federale verkiezingen vinden in principe om de vier jaar plaats art en elke kiezer heeft slechts één stem art de stemming is verplicht en geheim art om senator of volksvertegenwoordiger te worden moet men belg zijn het genot hebben van de burgerlijke en politieke rechten jaar oud zijn en in belgië wonen art en de kamer van volksvertegenwoordigers telt leden die rechtstreeks worden verkozen door de burgers art de senaat telt leden waarvan er worden afgevaardigd uit de deelstaatparlementen gemeenschappen en gewesten en gecopteerd op basis van de verkiezingsresultaten voor de kamer art men kan niet tegelijk lid zijn van beide kamers een parlementslid dat benoemd wordt tot minister moet zijn zetel in het parlement voor de duur van het ministerschap opgeven art een parlementslid dat als bezoldigd ambtenaar benoemd wordt moet zijn zetel in het parlement opgeven art deze bepalingen zijn opgenomen om te vermijden dat zij slaafs de regering zouden volgen in alle stemmingen in het parlement omdat ze van die regering afhankelijk zouden zijn voor hun inkomen dit is ingevoerd na een aantal misbruiken in de e eeuw de vergaderingen van de kamers zijn in principe openbaar art beslissingen worden bij volstrekte meerderheid genomen beslissingen kunnen enkel geldig genomen worden indien de meerderheid van de parlementsleden aanwezig is art de parlementaire onverantwoordelijkheid houdt in dat parlementsleden niet kunnen vervolgd worden voor het uiten van een mening of een stem in de uitoefening van hun functie art strafrechtelijke vervolgingen in het algemeen zijn slechts toegelaten met de toestemming van de kamer waartoe het parlementslid behoort art de oorspronkelijke grondwet gaf de kamer en de senaat gelijke bevoegdheden in alle materies wetsvoorstellen moesten daarom vaak verschillende keren heen en weer gezonden worden tussen beide kamers wat voor veel vertraging zorgde de huidige grondwet beperkt de gelijke bevoegdheid van beide kamers tot bepaalde materies art voor andere materies heeft de senaat een evocatierecht art dit betekent dat de senaat wetsvoorstellen enkel behandelt als een meerderheid van zijn leden daarom vraagt met ten minste een derde van de leden van elke taalgroep alleen de kamer is bevoegd voor wetten inzake naturalisaties aansprakelijkheid van ministers staatsfinanciën en vaststelling van het legercontingent art naast de bevoegdheid om over wetten te stemmen beschikt elke kamer over het recht om parlementaire onderzoekscommissies op te richten art de derde tak van de wetgevende macht wordt gevormd door de koning die ook de uitvoerende macht vormt net als de beide kamers heeft hij het recht om wetgeving te initiëren art via het neerleggen van een wetsontwerp de koning neemt niet deel aan de debatten over de wetten of aan de stemmingen hij bekrachtigt de wetten en kondigt ze af eens ze gestemd zijn de bekrachtiging is de instemming van de koning als wetgever en de afkondiging zijn verklaring als uitvoerder dat de wet overeenkomstig de procedures tot stand gekomen is theoretisch kan de koning een gestemde wet dus tegenhouden maar de abortuskwestie maakte duidelijk dat dit een constitutionele crisis zou veroorzaken op federaal niveau berust de uitvoerende macht bij de koning art hiermee worden de koning en de federale regering bedoeld de grondwettelijke macht van de koning gaat bij erfopvolging over op de natuurlijke en wettige nakomelingschap van leopold i van belgië in de rechte lijn en volgens eerstgeboorterecht art deze nakomeling verliest zijn rechten op de troon wanneer hij huwt zonder de toestemming van de koning als er geen nakomelingen zijn kan de koning een opvolger aanstellen die de goedkeuring nodig heeft van de kamer en de senaat wanneer dit niet gebeurt is de troon onbezet art bij de troonsbestijging legt de koning in een vergadering van de verenigde kamers de volgende eed af ik zweer dat ik de grondwet en de wetten van het belgische volk zal naleven s lands onafhankelijkheid handhaven en het grondgebied ongeschonden bewaren art de koning kan niet tegelijk koning zijn van belgië en van een andere staat een zogenaamde personele unie is slechts mogelijk wanneer in beide kamers een meerderheid behaald wordt dit artikel is één keer gebruikt nl in toen leopold ii ook soeverein werd van kongo vrijstaat de koning is onschendbaar en wordt gedekt door ministeriële verantwoordelijkheid art de koning kan in principe niet vervolgd worden voor zijn daden of voor de meningen die hij uit elke officiële handeling van de koning moet daarom bevestigd worden door een minister die hierdoor de verantwoordelijkheid opneemt voor die handeling de koning kan dus op zijn eentje geen enkele beslissing nemen in de praktijk gaat het dan ook om beslissingen van de regering die ondertekend worden door de koning de civiele lijst van de koning de toelage die de koning krijgt wordt bij wet vastgesteld voor de duur van zijn regeerperiode art zolang hij aan de macht blijkt kan het bedrag dus niet gewijzigd worden dit is bedoeld om te vermijden dat er voortdurende discussies zouden zijn over de monarchie wanneer de koning sterft komen de kamers uiterlijk de tiende dag na zijn overlijden samen om de nieuwe koning de eed te horen afleggen in tussentijd worden zijn bevoegdheden uitgeoefend door de federale regering die beslist bij consensus en regeert in naam van het belgische volk art als de troonopvolger nog minderjarig is wordt een regent en een voogd aangesteld door de kamers art dit geldt ook als de koning in de onmogelijkheid verkeert te regeren geestesziekte coma buitenlandse gevangenschap enz nadat de regering die onmogelijkheid heeft vastgesteld art ook wanneer de troon onbezet is geen opvolger stellen de kamers een regent aan daarna komen er verkiezingen en stellen de nieuwe kamers een nieuwe koning aan art dit artikel zorgt ervoor dat de bevolking via de verkiezingen wordt betrokken in de keuze van een nieuwe vorst het regentschap mag slechts aan één persoon worden opgedragen en die persoon moet de grondwettelijke eed hebben afgelegd art de koning benoemt en ontslaat zijn ministers de regering is verplicht haar ontslag in te dienen wanneer zij is weggestemd door een constructieve motie van wantrouwen en dan is de koning verplicht de voorgedragen opvolger te benoemen art alleen belgen kunnen minister zijn art en leden van de koninklijke familie zijn uitgesloten art de regering bestaat maximaal uit ministers geen beperking op het aantal staatssecretarissen ze bestaat uit evenveel nederlandstaligen als franstaligen pariteit eventueel de premier uitgezonderd art de ministers hebben zitting in elke kamer en het woord moet hen verleend worden wanneer zij er om vragen art deze regel is ingevoerd om het mogelijk te maken voor de ministers om hun beleid te verdedigen daarom kunnen de kamers ook hun aanwezigheid vorderen art de ministers zijn verantwoordelijk voor het gevoerde beleid tegenover de kamer van volksvertegenwoordigers art dit is de tegenhanger van de onverantwoordelijkheid van de koning sinds kan de senaat het vertrouwen in de regering niet meer opzeggen net als parlementsleden kunnen ministers niet het voorwerp zijn van enig onderzoek naar aanleiding van een mening die ze hebben geuit in de uitoefening van hun ambt art in geen geval kan een bevel van de koning hen ontslaan van die verantwoordelijkheid art om te vermijden dat op die manier niemand verantwoording zou dragen voor het beleid ministers die een misdrijf hebben begaan in de uitoefening van hun ambt kunnen enkel vervolgd worden voor het hof van beroep ook wanneer zij een misdrijf hebben gepleegd tijdens hun ambtstermijn maar dat niets te maken heeft met de uitoefening van hun functie worden zij vervolgd voor het hof van beroep wanneer die vervolging plaatsvindt tijdens hun ambtstermijn art een strafvordering tegen een minister kan enkel ingesteld worden door het openbaar ministerie en niet zoals voor andere burgers door het slachtoffer hiervoor is toestemming nodig van de kamers net als voor de aanhouding van een minister de mogelijkheden van burgerlijke partijstelling worden geregeld bij wet bovendien mag de koning een veroordeeld minister enkel genade verlenen op verzoek van de kamers art de koning benoemt en ontslaat de staatssecretarissen deze zijn lid van de federale regering maar niet van de ministerraad om de pariteit te omzeilen zij worden toegevoegd aan een minister de koning bepaalt hun bevoegdheden en de mate waarin zij het recht van medeondertekening krijgen in de regel zijn op hen dezelfde bepalingen van toepassing als op ministers art de koning heeft geen andere macht dan die welke de grondwet of andere wetten hem uitdrukkelijk toekennen art de uitvoerende macht heeft dus enkel die bevoegdheden die ze van de wetgevende macht heeft gekregen aangezien de koning onschendbaar is art heeft geen enkele akte die van hem uitgaat gevolgen wanneer ze niet is ondertekend door een minister die minister wordt verantwoordelijk voor die handeling of akte ten aanzien van het parlement art de koning verleent de graden in het leger en benoemt de ambtenaren bij het algemeen bestuur en bij de buitenlandse betrekkingen andere ambtenaren benoemt hij alleen krachtens een uitdrukkelijke wetsbepaling art de koning maakt de verordeningen en neemt de besluiten die voor de uitvoering van de wetten nodig zijn daarbij mag hij nooit de wetten zelf schorsen of vrijstelling van hun uitvoering verlenen art hij bekrachtigt de wetten en kondigt ze af art de koning mag door de rechters uitgesproken straffen kwijtschelden of verminderen art ten aanzien van federale en deelstaatministers kan dit genaderecht alleen worden uitgeoefend als het betrokken parlement ermee instemt art de koning heeft het recht munt te slaan art mensen in de adelstand te verheffen art en militaire orden te verlenen art er is een raad van de vlaamse gemeenschap vlaamse raad genoemd en een raad van de franse gemeenschap de samenstelling en de werking worden geregeld in de bijzondere wet op de hervorming van de instellingen er is een raad van de duitstalige gemeenschap waarvan de samenstelling en de werking door een gewone wet worden bepaald tenzij anders geregeld is er ook voor elk gewest een raad art de raden zijn in ieder geval samengesteld uit rechtstreeks verkozen mandatarissen art de leden worden gekozen voor vijf jaar tenzij een bijzondere wet er anders over beschikt vinden de verkiezingen voor alle raden plaats op dezelfde dag en bovendien samen met de verkiezingen voor het europese parlement art de bijzondere wet regelt de verkiezingen voor de raden net als de samenstelling en de werking ervan een gewone wet volstaat met betrekking tot de raad van de duitstalige gemeenschap een bijzondere wet kan deze aangelegenheden toevertrouwen aan de raden zelf de zogenaamde constitutieve autonomie die bevoegdheden moeten dan uitgeoefend worden door de raden met een meerderheid van twee derden van de uitgebrachte stemmen op voorwaarde dat de meerderheid van de leden van de betrokken raad aanwezig is art binnen de grenzen van de staat hebben de leden van de raden vrij verkeer op alle verkeerswegen door de openbare overheden geëxploiteerd of in concessie gegeven art bis een lid van een raad kan niet tegelijk lid zijn van de kamer van volksvertegenwoordigers of de senaat tenzij als gemeenschapssenator art de leden genieten dezelfde onschendbaarheid als de federale parlementsleden art er is een regering van de vlaamse gemeenschap en een regering van de franse gemeenschap waarvan de samenstelling en de werking worden bepaald door de bijzondere wet op de hervorming van de instellingen er is ook een regering van de duitstalige gemeenschap waarvan de samenstelling en de werking door een gewone wet worden bepaald ook de gewesten beschikken normaliter over een regering art de leden van die regeringen worden in ieder geval gekozen door de leden van de raad art ook met betrekking tot de regeringen kan constitutieve autonomie gegeven worden aan de gemeenschappen en gewesten door middel van een bijzondere wet art geen lid van een gemeenschaps of gewestregering kan worden vervolgd of aan enig onderzoek onderworpen naar aanleiding van een mening of een stem in de uitoefening van zijn ambt uitgebracht art voor de vervolging van de regionale ministers geldt dezelfde regeling als voor de federale ministers art de bepalingen met betrekking tot de gemeenschaps en gewestregeringen zijn ook van toepassing op de gewestelijke staatssecretarissen art elke gemeenschap heeft de bevoegdheden welke haar door de grondwet of door de bijzondere wetten worden toegekend art de raden van de vlaamse en de franse gemeenschap regelen ieder wat hem betreft bij decreet deze decreten hebben kracht van wet respectievelijk in het nederlandse taalgebied en in het franse taalgebied alsmede ten aanzien van de instellingen gevestigd in het tweetalige gebied brussel hoofdstad die wegens hun activiteiten moeten worden beschouwd uitsluitend te behoren tot de ene of de andere gemeenschap art daarnaast zijn de raden van de vlaamse en de franse gemeenschap bevoegd om bij decreet de persoonsgebonden aangelegenheden te regelen ook hieromtrent kunnen ze samenwerken met de andere gemeenschappen of verdragen sluiten deze decreten hebben kracht van wet respectievelijk in het nederlandse taalgebied en in het franse taalgebied alsmede tenzij wanneer een bijzondere wet er anders over beschikt ten aanzien van de instellingen gevestigd in het tweetalige gebied brussel hoofdstad die wegens hun organisatie moeten worden beschouwd uitsluitend te behoren tot de ene of de andere gemeenschap art art bepaalt dat de raden van de vlaamse en de franse gemeenschap bij decreet regelen het gebruik van de talen voor deze decreten hebben kracht van wet respectievelijk in het nederlandse taalgebied en in het franse taalgebied uitgezonderd wat betreft de raad van de duitstalige gemeenschap regelt bij decreet een wet stelt de in en vermelde culturele en persoonsgebonden aangelegenheden vast alsook de in vermelde vormen van samenwerking en de wijze waarop de verdragen worden gesloten deze decreten hebben kracht van wet in het duitse taalgebied art de wet stelt de regelen vast ter voorkoming van elke discriminatie om ideologische en filosofische redenen art dit resulteerde in de procedure van de ideologische alarmbel het recht van initiatief berust bij de gemeenschapsregering en bij de leden van de gemeenschapsraad art alleen het decreet kan een authentieke uitlegging van de decreten geven art de bijzondere wet bepaalt de bevoegdheden van de gewesten art de wetten ter uitvoering van artikel bepalen de rechtskracht van de regelen die de organen welke zij oprichten uitvaardigen in de aangelegenheden welke zij aanduiden zij kunnen aan deze organen de bevoegdheid toekennen om decreten met kracht van wet uit te vaardigen op het gebied en op de wijze die zij bepalen art dit artikel is erg vaag wat zijn oorsprong vindt in het feit dat men oorspronkelijk niet goed wist wat men met de gewesten moest aanvangen later is de omschrijving bewust zo vaag gehouden om bij bijzondere wet makkelijk bevoegdheden te kunnen overdragen zonder daarvoor de zware procedure van grondwetsherziening te moeten volgen daardoor zijn de gegevens m b t de gewesten niet terug te vinden in de grondwet maar in de bijzondere wet op de hervorming van de instellingen een bijzondere wet regelt de instellingen van het brussels hoofdstedelijk gewest art dit is de bijzondere brusselwet er bestaan taalgroepen in het parlement van het brusselse hoofdstedelijke gewest wanneer die taalgroepen apart vergaderen vormen zij colleges die bevoegd zijn voor de gemeenschapsaangelegenheden hun samenstelling werking bevoegdheden en financiering worden geregeld door een bijzondere wet de colleges vormen samen het verenigd college dat fungeert als overleg en cordinatieorgaan tussen de beide gemeenschappen art de organen van de vlaamse en franse gemeenschap kunnen gewestbevoegdheden uitoefenen onder de voorwaarden en op de wijze die de bijzondere wet bepaalt art dit was in de eerste plaats bedoeld voor vlaanderen waar het geringe gewicht van de brusselaars een fusie toeliet tot één parlement en één regering dit zijn eigenlijk gemeenschapsinstellingen die ook alle functies van het vlaams gewest uitoefenen aan de andere kant van de taalgrens is dit niet gebeurd door de sterke positie van franstalig brussel en omdat het waals gewest ook het gebied van de duitstalige gemeenschap omvat de omgekeerde beweging wordt ook mogelijk gemaakt door de grondwet art bevoegdheden van de franse gemeenschap verdelen over het waalse gewest en de franse gemeenschapscommissie cocof de delegerende parlementen moeten beslissen met een tweederdemeerderheid ook een overdracht van waalse gewestbevoegdheden aan de duitstalige gemeenschap is grondwettelijk mogelijk art doordat de keuze voor een federale staat waarin de rechtsnormen van het centrale niveau op gelijk hoogte staan als die van de deelstaten is er nood aan procedures en instanties om de conflicten tussen de verschillende entiteiten op te lossen hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen bevoegdheidsconflicten men is het niet eens wie voor een bepaalde materie bevoegd is en belangenconflicten het ene niveau kan door zijn handelingen de belangen van het andere niveau schaden de grondwet laat het voorkomen van bevoegdheidsconflicten over aan een bijzondere wet art als preventie faalt kan het grondwettelijk hof het bevoegdheidsgeschil beslechten voor belangenconflicten waar men per hypothese binnen zijn bevoegdheid is gebleven verlaat de grondwet zich op een politieke oplossing alle entiteiten moeten het principe van de federale loyauteit in acht nemen bij de uitoefening van hun bevoegdheden als er toch een belangenconflict ontstaat tussen wetgevende vergaderingen doet de senaat uitspraak bij wege van gemotiveerd advies niet bindend voor belangenconflicten tussen regeringen voorziet een bijzondere wet de procedure om ze te voorkomen en te regelen art er bestaat voor geheel belgië een grondwettelijk hof waarvan de samenstelling en de werking door een bijzondere wet worden bepaald dit hof is grondwettelijk bevoegd om bij wege van arrest uitspraak te doen over bevoegdheidsconflicten schendingen van het gelijkheidsbeginsel en van de onderwijsvrijheid een bijzondere wet kan het hof bevoegd maken om de naleving van nog andere grondwetsartikelen te toetsen een zaak kan bij het hof aanhangig worden gemaakt door iedere bij bijzondere wet aangewezen overheid door ieder die doet blijken van een belang of prejudicieel door ieder rechtscollege art de rechterlijke macht behoort tot de bevoegdheid van de federale overheid de federaal georganiseerde hoven en rechtbanken zijn ook bevoegd om schendingen van normen die uitgaan van de deelstaten te bestraffen geschillen over burgerlijke rechten behoren bij uitsluiting tot de bevoegdheid van de rechtbanken art geschillen over politieke rechten behoren tot de bevoegdheid van de rechtbanken behoudens de bij de wet gestelde uitzonderingen art dergelijke geschillen kunnen dus aan de rechterlijke macht worden onttrokken alle rechtscolleges moeten krachtens een wet worden ingesteld uitzonderingsrechtbanken mogen niet in het leven worden geroepen art er bestaat voor geheel belgië een hof van cassatie dat enkel toeziet op de correcte toepassing van de rechtsnormen en dus geen kennis neemt van de feitelijke omstandigheden art de terechtzittingen van de rechtbanken zijn publiek tenzij de openbaarheid gevaar oplevert voor de openbare orde of de goede zeden in dat geval kan de rechtbank enkel bij gemotiveerd vonnis beslissen om achter gesloten deuren te zetelen inzake politieke misdrijven en drukpersmisdrijven is unanimiteit tussen de rechters vereist om de deuren te sluiten art dit artikel zorgt ervoor dat de samenleving controle kan uitoefenen op de rechtspraak vonnissen bevatten een motivering en worden in openbare terechtzitting uitgesproken art criminele zaken politieke misdrijven en persmisdrijven worden aan een jury voorgelegd in de assisenhoven dit is niet vereist voor racistische drukpersmisdrijven art de rechters zijn onafhankelijk in de uitoefening van hun rechtsprekende bevoegdheden het openbaar ministerie is onafhankelijk in de individuele opsporing en vervolging maar de justitieminister kan vervolging bevelen en bindende richtlijnen vaststellen inzake strafrechtelijk beleid inclusief opsporing en vervolging art er bestaat voor geheel belgië een hoge raad voor de justitie deze bestaat uit een nederlandstalig en uit een franstalig college elk college telt evenveel leden en is paritair samengesteld binnen elk college is er een benoemings en aanwijzingscommissie en een advies en onderzoekscommissie die elk paritair zijn samengesteld uit de twee bovenstaande categorieën art de hoge raad voor de justitie oefent zijn bevoegdheden uit in volgende materies onder de voorwaarden en op de wijze bepaald bij de wet worden de bevoegdheden vermeld onder tot en met toegewezen aan de bevoegde benoemings en aanwijzingscommissie en de bevoegdheden vermeld onder tot en met toegewezen aan de bevoegde advies en onderzoekscommissie de wet bepaalt in welke gevallen de commissies hun bevoegdheden gezamenlijk uitoefenen de raad kan nog bijkomende bevoegdheden krijgen bij bijzondere wet art de vrederechters de rechters in de rechtbanken de raadsheren in de hoven en in het hof van cassatie worden door de koning benoemd deze benoeming geschiedt op gemotiveerde voordracht van de bevoegde benoemings en aanwijzingscommissie bij een tweederdemeerderheid en na afweging van de bekwaamheid en geschiktheid de voordracht kan enkel door de koning worden geweigerd op de wijze bij de wet bepaald en mits motivering de hoven geven voorafgaandelijk aan de voordracht een gemotiveerd advies over de benoeming van raadsheren art de voorzitters van de hoven en rechtbanken worden door de koning aangewezen op gemotiveerde voordracht van de bevoegde benoemings en aanwijzingscommissie bij een tweederdemeerderheid de benoeming van de voorgedragen kandidaat kan enkel worden geweigerd mits motivering in geval van aanwijzing tot eerste voorzitter van het hof van cassatie of van de hoven geven de betrokken algemene vergaderingen voorafgaandelijk aan de voordracht een gemotiveerd advies de voorzitter en de afdelingsvoorzitters van het hof van cassatie de kamervoorzitters van de hoven en de ondervoorzitters van de rechtbanken worden door de hoven en de rechtbanken in deze functies aangewezen uit hun leden de wet bepaalt de wet de duur van de aanwijzingen in deze functies art de magistraten worden onderworpen aan periodieke evaluaties art maar zijn overigens voor het leven benoemd zij worden in ruste gesteld op de bij de wet bepaalde leeftijd en genieten het bij de wet bepaalde pensioen geen rechter kan uit zijn ambt worden ontzet of worden geschorst dan door een vonnis de overplaatsing van een rechter kan niet geschieden dan door een nieuwe benoeming en met zijn toestemming art dit artikel is opgenomen om te vermijden dat de regering een rechter die voor haar ongunstige uitspraken doet zou straffen door hem uit zijn ambt te ontzetten te degraderen over te plaatsen het biedt een grote waarborg voor de onafhankelijkheid van de rechters de koning benoemt en ontslaat de leden van het openbaar ministerie bij de hoven en rechtbanken art zij zijn de vervolgende overheid en voeren deels het vervolgingsbeleid van de regering uit zij zijn dus logischerwijs minder onafhankelijk van de regering dan de zetelende magistratuur de wedden van de leden der rechterlijke orde worden door de wet vastgesteld art ook deze bepaling heeft de bedoeling de onafhankelijkheid van de rechters te garanderen wanneer de regering hiervoor bevoegd zou zijn zouden zij anders rechters financieel kunnen benadelen wanneer zij de regering in het ongelijk zouden durven stellen rechter mogen geen bezoldigde ambten aanvaarden van een regering tenzij onbezoldigd en behoudens de wettelijke gevallen van onverenigbaarheid art dit artikel wil voorkomen dat de regering rechters zou omkopen door hen lucratieve functies aan te bieden waardoor ze op een andere manier weer afhankelijk zouden worden van de regering er zijn in belgië vijf hoven van beroep art in oorlogstijd zijn er militaire gerechten de organisatie van de militaire gerechten hun bevoegdheid de rechten en verplichtingen van de leden van deze gerechten alsmede de duur van hun ambt worden bij wet geregeld er zijn rechtbanken van koophandel nu ondernemingsrechtbank genoemd arbeidsgerechten en strafuitvoeringsrechtbanken de wet regelt hun organisatie en bevoegdheid art het hof van cassatie doet uitspraak over conflicten van attributie art dit zijn bevoegdheidsconflicten tussen de rechterlijke macht met bovenaan het hof van cassatie en de administratieve rechtscolleges met bovenaan de raad van state de hoven en rechtbanken passen de algemene provinciale en plaatselijke besluiten en verordeningen alleen toe in zoverre zij met de wetten overeenstemmen art deze bepaling is onderdeel van de rechtsstaat ze geeft aan de rechter de mogelijkheid om besluiten van de regering die niet in overeenstemming zijn met de wet de grondwet of een verdrag met rechtstreekse werking buiten toepassing te laten ze blijven nog wel bestaan op die manier wordt de burger beschermd tegen machtsmisbruik door de uitvoerende macht hiernaast heeft men ook nog de mogelijkheid om dit besluit te laten vernietigen door de raad van state er bestaat voor geheel belgië een raad van state waarvan de samenstelling de bevoegdheid en de werking door de wet worden bepaald met mogelijkheid tot delegatie aan de koning de raad van state doet bij wege van arrest uitspraak als administratief rechtscollege en geeft advies aan de parlementen en regeringen over de wetsontwerpen art dit artikel geeft weer dat de raad van state uit twee afdelingen bestaat met elk hun eigen taak onder de raad van state kunnen administratieve rechtscollege worden ingesteld krachtens een wet art de provinciale en gemeentelijke instellingen worden bij de wet geregeld hierbij moeten minstens de volgende principes verzekerd worden art de bevoegdheid om dit te regelen is in overgedragen aan de gewesten de bevoegdheden die in het vlaamse en het waalse gewest worden uitgeoefend door verkozen provinciale organen worden in het tweetalige gebied brussel hoofdstad uitgeoefend door de vlaamse en de franse gemeenschap via de vlaamse gemeenschapscommissie de franse gemeenschapscommissie en de gemeenschappelijke gemeenschapscommissie art het opmaken van de akten van de burgerlijke stand en het houden van de registers behoren bij uitsluiting tot de bevoegdheid van de gemeenten art bij wet kunnen agglomeraties en federaties van gemeenten opgericht worden elke agglomeratie en elke federatie heeft een raad en een uitvoerend college de voorzitter van het uitvoerend college wordt door de raad uit zijn leden verkozen zijn verkiezing wordt door de koning bekrachtigd de wet bepaalt zijn statuut de grenzen van de agglomeraties en van de federaties van gemeenten kunnen niet worden veranderd of gecorrigeerd dan krachtens een wet art van de mogelijkheid om agglomeraties op te richten werd enkel gebruikgemaakt met betrekking tot brussel de bevoegdheden van de agglomeratie brussel worden uitgeoefend door de organen van het brussels hoofdstedelijk gewest op de manier die bepaald wordt in de bijzondere wet deze organen de koning heeft de leiding van de buitenlandse betrekkingen wat niet wegneemt dat de gemeenschappen en gewesten bevoegd zijn tot internationale samenwerking in hun domein inclusief het sluiten van verdragen art lid deze paragraaf wil de eenheid van het belgisch buitenlands beleid verzoenen met deelstatelijke autonomie doel is te vermijden dat de entiteiten een tegenstrijdig buitenlands beleid zouden voeren waardoor belgië internationaal in ernstige problemen zou kunnen komen de koning voert het bevel over de krijgsmacht stelt de staat van oorlog vast alsook het einde van de vijandelijkheden hij brengt de kamers hiervan op de hoogte zodra het belang en de veiligheid van de staat het toelaten art lid vier koningen hebben er een beroep op gedaan leopold i in de onafhankelijkheidsoorlog met nederland leopold ii toen er dreiging was dat belgië in de frans duitse oorlog van betrokken zou worden albert i in de eerste wereldoorlog en leopold iii in de tweede wereldoorlog ze meenden hiervoor niet zoals voor andere handelingen de steun van een minister nodig te hebben op grond van deze bepaling en het feit dat ze gezworen hadden het grondgebied ongeschonden te bewaren zie art na de koningskwestie werd beslist dat dit artikel net zoals alle andere bepalingen van de grondwet vereist dat de regering instemt met alle handelingen van de koning geen afstand geen ruil geen toevoeging van grondgebied kan plaatshebben dan krachtens een wet art lid dit artikel werd opgenomen om te vermijden dat de koning zonder het parlement daarin te kennen een verdrag zou gesloten hebben met nederland na de onafhankelijkheid de koning sluit verdragen met betrekking tot de federale bevoegdheden mits de kamers het goedkeuren art de deelstaatregeringen sluiten verdragen die betrekking hebben op hun bevoegdheden deze verdragen moeten instemming verkrijgen van het betrokken parlement art de bevoegdheid van de gemeenschappen en gewesten op dit vlak wordt nader geregeld in een bijzondere wet art de koning kan de verdragen gesloten vr mei de datum waarop de gemeenschappen en gewesten bevoegd werden om verdragen te sluiten opzeggen in overeenstemming met de betrokken deelstaatregering art deze bepaling was nodig omdat bij die verdragen belgië partij is en niet de deelstaat van bij het begin der onderhandelingen over elke herziening van de verdragen tot oprichting van de europese gemeenschappen en van de verdragen en akten waarbij deze verdragen zijn gewijzigd of aangevuld worden de kamers daarover geïnformeerd zij krijgen kennis van het ontwerpverdrag vr de ondertekening ervan art dit artikel moet ervoor zorgen dat het parlement nauwer betrokken wordt bij de evoluties in de ontwikkeling van de europese unie daardoor kunnen ze de regering meer sturen bij de onderhandelingen over het verdrag wanneer een deelstaat zijn verplichtingen onder internationaal recht niet nakomt kan de federale overheid in de plaats treden van die deelstaat en dit probleem oplossen art dit om te vermijden dat belgië hiervoor aansprakelijk gesteld zou worden en schadevergoeding zou moeten betalen belastingen voor de federale staat kunnen enkel ingevoerd worden door een wet belastingen voor gemeenschappen en gewesten kunnen enkel ingevoerd worden door een decreet of ordonnantie belastingen voor provincies of gemeenten kunnen enkel worden ingevoerd door een beslissing van hun raad die gemeentelijke of provinciale belasting kan eventueel afgeschaft worden door een wet art dit artikel heeft de bedoeling om er voor te zorgen dat er enkel belastingen kunnen ingevoerd worden door de volksvertegenwoordigers en niet door de uitvoerende macht op eender welk niveau de belastingen ten behoeve van de staat de gemeenschap en het gewest moeten jaarlijks door het parlement worden goedgekeurd art ze zijn dus slechts voor één jaar geldig om te vermijden dat de belastingen zich zouden opstapelen zonder dat de wetgevende macht nog een overzicht zou hebben van de belastingdruk inzake belastingen kunnen geen voorrechten worden ingevoerd geen vrijstelling of vermindering van belasting kan worden ingevoerd dan door een wet art dit artikel zorgt ervoor dat niemand gediscrimineerd wordt op het fiscale vlak het is dus een concrete toepassing van art behalve voor de provincies de polders en wateringen en de andere wettelijke uitzonderingen kan van de burgers geen retributie worden gevorderd dan als belasting ten behoeve van de staat de gemeenschap het gewest de agglomeratie de federatie van gemeenten of de gemeente art elk jaar wordt door de kamer van volksvertegenwoordigers de eindrekening vastgesteld en de begroting goedgekeurd art lid de eindrekening is het overzicht van inkomsten en uitgaven van het afgelopen jaar op die manier controleert het parlement of de regering het belastinggeld goed gespendeerd heeft de begroting bevat een schatting van de inkomsten en uitgaven van het volgend jaar waarvoor het parlement dan zijn toestemming moet geven de kamer van volksvertegenwoordigers en de senaat zijn wel bevoegd om te beslissen over hun eigen middelen los van de regering art lid dit zorgt ervoor dat de regering het parlement niet zonder financiële middelen kan zetten alle staatsontvangsten en uitgaven moeten op de begroting en in de rekeningen worden gebracht art lid de regering kan dus niet in het geheim bepaalde middelen gebruiken elke cent moet verantwoord worden een bijzondere wet stelt het financieringsstelsel voor de vlaamse en de franse gemeenschap vast de parlementen van de vlaamse en de franse gemeenschap regelen elk voor zich de bestemming van hun ontvangsten bij decreet art ook voor de duitstalige gemeenschap art en voor de gewesten art geldt deze regeling onder de voorwaarden en op de wijze die de bijzondere wet bepaalt draagt het parlement van het brusselse hoofdstedelijke gewest financiële middelen over aan de gemeenschappelijke gemeenschapscommissie en aan de vlaamse en de franse gemeenschapscommissies art pensioen en gratificaties ten laste van de staatskas mogen enkel worden toegekend krachtens een wet art op die manier vermijdt men dat de regering bepaalde personen gunsten zou toekennen ten koste van de belastingbetaler de leden van het rekenhof worden door de kamer van volksvertegenwoordigers benoemd voor de tijd bij de wet bepaald dit hof is belast met het nazien en het vereffenen der rekeningen van het algemeen bestuur en van allen die tegenover de staatskas rekenplichtig zijn het waakt ervoor dat geen artikel van de begroting wordt overschreden en dat de middelen niet anders aangewend worden het hof oefent tevens algemeen toezicht uit op de inkomsten van de staat met inbegrip van de fiscale ontvangsten het stelt de rekeningen van de overheden vast en is ermee belast daartoe alle nodige inlichtingen en bewijsstukken te verzamelen de algemene staatsrekening wordt aan de kamer van volksvertegenwoordigers voorgelegd met de opmerkingen van het rekenhof het zogenaamde blunderboek art de wedden en pensioenen van de voorgangers in de erediensten en niet confessionele diensten komen ten laste van de staat art oorspronkelijk was dit artikel een toegeving aan de katholieken voortaan zouden de priesters door de overheid betaald worden pas veel later is dit uitgebreid tot de vrijzinnige organisaties die zich bezighouden met zingeving de wet bepaalt op welke wijze het leger wordt aangeworven zij regelt eveneens de bevordering de rechten en de verplichtingen van de militairen art het legercontingent dit is het aantal personen dat onder de wapens is wordt jaarlijks goedgekeurd door een wet die slechts voor een jaar van kracht is art hieruit blijkt dat het leger toch voor een belangrijk deel onder controle van het parlement blijft staan hiermee wou men een staatsgreep door het leger of de uitvoerende macht vermijden de organisatie en de bevoegdheid van de geïntegreerde politiedienst gestructureerd op twee niveaus de lokale en federale politie worden bij de wet geregeld net als de essentiële elementen van het statuut van de personeelsleden art enkel krachtens een wet mogen vreemde troepen worden aangeworven het grondgebied bezetten of erdoorheen trekken art hiermee wil men vermijden dat de uitvoerende macht een staatsgreep zou plegen met de hulp van een buitenlands leger militairen kunnen niet van hun graden ererechten en pensioenen worden ontzet dan op de wijze bij de wet bepaald art de grondwet kan noch geheel noch ten dele worden geschorst art op die manier is de burger beveiligd tegen alle machten en kan hij niet zomaar zijn grondwettelijke rechten verliezen ook wordt belet dat een van de staatsmachten alle macht naar zich toe zou trekken door eenzijdig de grondwet te schorsen met ingang van de dag waarop de grondwet uitvoerbaar wordt zijn alle daarmee strijdige wetten decreten besluiten reglementen en andere akten opgeheven art hiermee zorgde de grondwetgever ervoor dat het recht uit de oostenrijkse franse of nederlandse tijd niet langer zou gelden voor zover het onverenigbaar was met de grondwet de tekst van de grondwet is in het nederlands in het frans en in het duits gesteld art hiermee wordt aangegeven dat de tekst van de grondwet in de drie landstalen authentiek is i e gelijkwaardig en zonder verschillen in betekenis geen wet geen besluit of verordening van algemeen provinciaal of gemeentelijk bestuur is verbindend dan na te zijn bekendgemaakt in de vorm bij de wet bepaald art door dit artikel wordt vermeden dat de burger niet zou weten aan welke wetten en besluiten hij zich zou moeten houden die bekendmaking gebeurt wat de federale overheid en de deelstaten betreft in het belgisch staatsblad vreemdelingen genieten de persoonlijke en vermogensrechtelijke bescherming die voor belgen geldt tenzij de wet daarvan afwijkt art zie hoger nationaliteit en vreemdelingen het opleggen van een eed en het vaststellen van de bewoordingen kan enkel bij wet art dit toon aan hoe groot het belang was dat vroeger aan zo n zware morele verplichting werd gehecht in de meeste gevallen luidde te tekst ik zweer getrouwheid aan de koning gehoorzaamheid aan de grondwet en aan de wetten van het belgische volk de belgische natie kiest als kleuren rood geel en zwart en als rijkswapen de belgische leeuw met de kenspreuk eendracht maakt macht art in dit artikel is een fout geslopen de kleuren zijn omgekeerd normaal geeft men de kleuren van een vlag weer vanaf de stok en zou het dus zwart geel rood moeten zijn en er is niet vermeld of het gaat om horizontale dan wel verticale strepen het nationale volkslied de brabanonne is niet opgenomen de stad brussel is de hoofdstad van belgië en de zetel van de federale regering art een herziening van de grondwet start met een verklaring door de federale wetgevende macht dat er redenen zijn tot herziening van bepaalde artikelen art lid de drie takken van de wetgevende macht die in deze fase de pre constituante worden genoemd moeten hierover dezelfde verklaring afleggen enkel de artikelen die in de drie verklaringen voorkomen zijn vatbaar voor herziening die aangenomen worden bij gewone meerderheid na de verklaring zijn beide kamers van rechtswege ontbonden art lid en volgen er dus verkiezingen theoretisch krijgt de burger daardoor de mogelijkheid om zich in de verkiezingen uit te spreken over de voorgestelde wijzigingen na de verkiezingen komen de nieuwe kamers bijeen en beslissen in overeenstemming met de koning waarbij dit geheel de constituante vormt over de punten die aan herziening zijn onderworpen art lid en ze mogen niet beraadslagen wanneer niet ten minste twee derden van hun leden aanwezig zijn een herziening is alleen aangenomen als ze ten minste twee derden van de stemmen heeft verkregen art lid er mag geen herziening van de grondwet worden ingezet of voortgezet in oorlogstijd of wanneer de kamers verhinderd zijn vrij bijeen te komen op het federale grondgebied art tijdens een regentschap mag in de grondwet geen verandering worden aangebracht wat betreft de grondwettelijke macht van de koning en de artikelen tot tot en van de grondwet art in overeenstemming met de koning kunnen de grondwetgevende kamers de nummering van de artikelen en de onderverdelingen van artikelen van de grondwet evenals de onderverdeling van de grondwet in titels hoofdstukken en afdelingen aanpassen de terminologie van de niet aan herziening onderworpen bepalingen wijzigen om deze in overeenstemming te brengen met de terminologie van de nieuwe bepalingen en de nederlandse de franse en de duitse tekst van de grondwet met elkaar in overeenstemming brengen hiertoe mogen de kamers niet beraadslagen wanneer niet ten minste twee derden van de leden aanwezig zijn de veranderingen zijn alleen aangenomen als het geheel van de wijzigingen ten minste twee derden van de stemmen heeft verkregen art deze techniek om de grondwet wat op te frissen en de structuur te verhelderen heet cordinatie de grondwet is in principe de hoogste rechtsnorm in belgië regels die in strijd zijn met de grondwet kunnen worden vernietigd of buiten toepassing verklaard niettemin is de grondwet ondergeschikt aan het volledige eu recht deze zienswijze wordt gehuldigd door het europese hof van justitie dat daarin vrij uniek binnen europa gevolgd lijkt te worden door de belgische rechters in het arrest orfinger liet de raad van state het europese verbod op discriminatie naar nationaliteit vrgaan op de grondwettelijke regel dat ambtenaren belg moeten zijn weliswaar hing de raad zijn redenering nog op aan artikel van de grondwet dat de constitutionele grondslag vormt voor het toevertrouwen van de interpretatie van europese verdragen aan het hof van justitie deze rechtspraak ligt in de lijn van het monisme met primauteit van het internationaal recht een jurisprudentieel leerstuk dat in belgië is ingevoerd door het hof van cassatie door het smeerkaasarrest van deze uitspraak maakt het belgische recht ondergeschikt aan het internationaal recht met rechtstreekse werking volgens het smeerkaasarrest is elke rechter verplicht de toepassing van een wet of een decreet te weigeren wanneer deze wet of dit decreet in strijd is met een verdrag met rechtstreekse werking het hof van cassatie heeft nog niet expliciet gesteld dat dit ook geldt voor grondwettelijk recht sinds beschikt belgië over een grondwettelijk hof een rechtscollege dat erop toeziet dat de grondwet door de verschillende wetgevende instanties wordt nageleefd tot heette het arbitragehof de naamswijziging markeerde een uitbreiding van het aantal grondwettelijke bepalingen waaraan het hof kan toetsen hetzij na een vernietigingsberoep hetzij via prejudiciële vraag waar het voorheen enkel toezag op bevoegdheidsverdelende regels en de beginselen van gelijkheid non discriminatie en onderwijsvrijheid artikelen en werd dit voortaan het volledige deel over rechten en vrijheden titel iii de wettigheid en gelijkheid van belastingen artikelen en de bescherming voor vreemdelingen art het hof kan ook toetsen aan mensenrechtenverdragen algemene beginselen en andere grondwetsbepalingen via de artikelen of analoge grondwetsbepalingen in dit geval geldt het vereiste van directe werking niet naast de eigenlijke grondwet bestaan in belgië nog twee andere teksten met grondwettelijke waarde deze grondwettelijke status vloeit voort uit het decreet van februari waarmee de volksraed achteraf verklaarde dat hij deze twee eerdere decreten genomen had als corps constituant van de onafhankelijkheidsverklaring is echter niet zeker of deze ook als decreet werd opgevat klaarblijkelijk wilde men deze decreten buiten de grondwet houden om ze niet voor herziening vatbaar te maken niettemin heeft de raad van state geoordeeld dat de wetgevende macht ze toch kan opheffen of wijzigen de raad laat het zelfs aan de wetgever over om te beslissen of aan het decreet een rechtswaarde moet worden toegekend die gelijk is aan die van een grondwetsbepaling en dus of een herzienbaarverklaring nodig is in het parlement zijn herhaaldelijk voorstellen ingediend om het decreet voor herziening vatbaar te verklaren als eerste stap naar een opheffing de voorstellen in deze zin komen vaak van vlaams nationalistische politici 
